Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 4 Meán Fómhair 0 6263 1327257 1278568 2026-09-04T10:58:58Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1327257 wikitext text/x-wiki {{Meán Fómhair}} Is é an '''4 Meán Fómhair''' an 247ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 248ú lá i mbliain bhisigh. Tá 118 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] - ''Santa Rosalia'' == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1824]] — [[Anton Bruckner]], cumadóir Ostarach (b. [[1896]]) * [[1844]] — [[Ernst Windisch]], scoláire Gearmánach (b. [[1918]]) * [[1851]] — [[Seán Diolún]], polaiteoir Éireannach (b. [[1927]]) * [[1874]] — [[Tadhg Ó Donnchadha]], scríbhneoir Éireannach (b. [[1949]]) * [[1895]] — [[Buster Keaton]], aisteoir Meiriceánach (b. [[1966]]) * [[1896]] — [[Antonin Artaud]], aisteoir Francach (b. [[1948]]) * [[1902]] — [[Patrick Lenihan]], polaiteoir Éireannach (b. [[1970]]) * [[1913]] — [[Stanford Moore]], bithcheimicí Meiriceánach (b. [[1982]]) * [[1914]] — [[Kitty NicLeòid]], amhránaí Ghaeilge na hAlban (b. [[2000]]) * [[1919]] — [[Richard Barry]], polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael (b. [[2013]]) * [[1927]] — [[John McCarthy]], ríomheolaí Meiriceánach (b. [[2011]]) * [[1931]] — [[Anthony de Mello]], scríbhneoir Indiach (b. [[1987]]) * [[1965]] — [[Michael Bentt]], dornálaí Meiriceánach * [[1969]] — [[Giorgi Margvelashvili]], státaire Seoirseach * [[1971]] — [[Maik Taylor]], imreoir sacair Briotanach * [[1981]] — [[Beyoncé Knowles|Beyoncé]], amhránaí agus ban-aisteoir Meiriceánach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1794]] — [[John Hely-Hutchinson]], polaiteoir Éireannach (r. [[1724]]) * [[1813]] — [[James Wyatt]], ailtire Sasanach (r. [[1746]]) * [[1907]] — [[Edvard Grieg]], cumadóir ceoil agus pianódóir Ioruach (r. [[1843]]) * [[1937]] — [[Evgeny Pashukanis]], dlí-eolaí Sóivéadach-Rúiseach (r. [[1891]]) * [[1947]] — [[P. J. Moloney]], polaiteoir Éireannach (r. [[1869]]) * [[1977]] — [[Ernst Friedrich Schumacher]], 66, eacnamaí (r. [[1911]]) * [[1990]] — [[Irene Dunne]], ban-aisteoir Meiriceánach (r. [[1898]]) * [[1997]] — [[Hans Jurgen Eysenck]], síceolaí Briotanach (r. [[1916]]) * [[2006]] — [[Steve Irwin]], 44, nádúraí Astrálach (r. [[1962]]) * [[2008]] — [[Joey Giardello]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1930]]) * [[2021]] — [[Donncha Ó Dúlaing]], Craoltóir de chuid RTÉ (r. [[1933]]) * [[2021]] — [[Willard Scott]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1934]]) == Tarluithe eile == * [[1607]] - Tharla [[Imeacht na nIarlaí]] ([[Féilire Iúil]]) * [[1774]] - Chonaic Eorpaigh [[An Nua-Chaladóin]] den chéad uair i rith an dara turais de chuid [[James Cook]] * [[1781]] - Bunaíodh [[Los Angeles, California|Los Angeles]] mar ''El Pueblo de Nuestra Señora La Reina de los Ángeles'' (Sráidbhaile na Maighdine Muire, Banríon na n-aingeal) * [[1813]] - Scaoileadh [[Uachtarán na Stát Aontaithe|uachtarán]] sa todhchaí, [[Andrew Jackson]] i rith achrainn i dteach tábhairne * [[1870]] - Cuireadh [[Napoléon III]] as oifig agus fógraíodh [[Troisième République (An Fhrainc)|an Tríú Poblacht]] * [[1886]] - Ghéill ceannaire [[Apáitsigh|na nApáitseach]], [[Geronimo]], leis a laochra a bhí fágtha, i ndiaidh 30 bliain de throid * [[1888]] - Chláraigh [[George Eastman]] an [[trádmharc]] do ''[[Kodak]]'' agus fuair sé an [[paitinn|phaitinn]] dá cheamara le scannán spóil * [[1944]] - [[Dara Cogadh Domhanda]]: saoradh Antuairp * [[1957]] - [[Naonúr Little Rock]]: Ghlaoigh an gobharnóir [[Alabama]] ar an Gharda Náisiúnta le daltaí gorma a chosc ag clárú le hArdscoil ''Little Rock Central'' * [[1970]] - Toghadh [[Salvador Allende]] ina Uachtarán [[An tSile|na Sile]] * [[1972]] - Ag na [[Cluichí Oilimpeacha]] i [[München]], bhuaigh [[Mark Spitz]] seacht mbonn ór sa snámh * [[1985]] - Thángthas ar [[Millíní Bucky|Mhillíní Bucky]] * [[1997]] - Maraíodh ochtar agus gortaíodh os cionn 150 duine nuair a phléasc buamaí féinmharfacha i lár [[Iarúsailéim]] * [[1998]] - Bunaíodh [[Google]] * [[2020]] - D'éirigh [[Pápa Beinidict XVI]] ina [[pápa|phápa]] beo is faide (93 bliana, 4 mhí agus 16 lá). [[Catagóir:Dátaí|0904]] [[Catagóir:Míonna|Meán Fómhair, 4]] lkg4wer71iyzvc76s20o4u0fvyycg8e Met Éireann 0 14745 1327231 1305825 2026-09-03T22:09:50Z TGcoa 21229 1327231 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Oifig [[Meitéareolaíocht|meitéareolaíochta]] náisiúnta na [[Éire|hÉireann]] is ea '''Met Éireann'''. Bunaíodh sa bhliain [[1936]] é. Cuid den Roinn Comhshaoil, Oidhreachta agus Rialtais Áitiúil atá ann. Is é Met Éireann an príomhsholáthróir a chuireann eolas faoin aimsir agus faoi sheirbhísí bainteacha ar fáil do mhuintir na hÉireann. == Stair == Ar an 8 Deireadh Fómhair 1860, tarchuireadh an chéad bhreathnadóireacht aimsire ‘fíor-ama’ ó Oileán Dhairbhre, gar do chósta Chontae Chiarraí. Bhí an stáisiúin aimsire seo ina chuid den líonra a bhunaigh na húdaráis Chabhlaigh ar fud chóstaí na hÉireann agus na Breataine (chun cabhrú leo rabhaidh stoirme a thabhairt do longa). Fiú nuair a bhain Éire amach neamhspleáchas, lean Oifig Meitéareolaíochta na Breataine ar aghaidh ag freastal ar riachtanais na hÉireann ó thaobh cúrsaí aimsire de. Faoi lár na 1930dí, ámh, ba léir go raibh custaiméir suimiúil nua ar an mbealach. Sa bhliain 1936, áfach, bunaíodh Seirbhís Meitéareolaíochta na hÉireann d'fhonn eolas aimsire a sholáthar don eitlíocht thrasatlantach. Ceapadh Austen H. Nagle, an chéad Stiúrthóir, i mí Dheireadh Fómhair, agus d’imigh sé i mbun oibre i gceannceathrú na heagraíochta nua ar Shráid San Aidrias i mBaile Átha Cliath. Ghlac an eagraíocht uirthi féin na freagrachtaí riaracháin a bhíodh ar an eagraíocht Bhriotanach i mí Aibreáin 1937: san áireamh bhí * Réadlann Dhairbhre, an t-aon stáisiún amháin a raibh pearsanra fostaithe ann go hoifigiúil * ceithre stáisiún theileagrafacha (Rinn an Fhóid Dhuibh, Rinn an Róistigh, Cionn Mhálanna, agus Biorra) * 172 stáisiún báistí * 18 stáisiún clíomeolaíochta. Ar dtús, bhí baill foirne ar iasacht ó Londain le hobair i bhFaing i gContae Luimnigh, (bhí báid eitilte ag feidhmiú san áit). Faoin mbliain 1941, áfach, bhí an eagraíocht Éireannach ábalta freastal ar na freagraíochtaí a bhí uirthi lena hacmhainní féin. Ghlac an eagraíocht uirthi an fhreagracht as réamhaisnéisí aimsire a sholáthar a chraol Raidió Éireann, a cuireadh ar fáil ó Shasana sa tréimhse eatramhach, den chéad uair sa bhliain 1948. Thosaigh sí ag soláthar réamhaisnéisí do nuachtáin laethúla Sa bhliain 1952. Osclaíodh an Lároifig nua Anailíse agus Réamhaisnéise ag an gCeanncheathrú, atá anois ag 44 Sráid Uí Chonaill Uachtarach, Baile Átha Cliath, sa bhliain 1961. Sa bhliain 1962 thosaigh a réamhaisnéisí ag craoladh beo ar Theilifís Éireann. Thosaigh réamhaisnéisí taifeadta ar an teileafón i rith 1960dí, íomhánna satailíte sna 1960dí agus ré na ríomhaireachta i rith na 1970í. Ba bhall iomlán Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta ó na 1950dí ar aghaidh agus ba bhall bunaidh í den Lárionad Eorpach do Réamhaisnéisí Aimsire Meánraon agus den Eagraíocht Eorpach Satailítí Meitéareolaíochta, EUMETSAT. Ghlac an eagraíocht páirt i gcruthú gníomhaireachtaí comhoibritheacha amhail EUMETNET agus ECOMET. Ó 1989 ar aghaidh ba bhall í de HIRLAM, comhfhiontar chun forbairt a dhéanamh ar shamhail uimhriúil do réamhaisnéisí gearr-raoin. Sa bhliain 1979, bhog an tSeirbhís chuig Foirgnimh a Ceanncheathrún i n[[Glas Naíon]]. Sa bhliain 1996, d’athraigh an tSeirbhís a hainm chuig ''Met Éireann''. == Stiúrthóirí Met Éireann == * 1936-48 Austen H. Nagle * 1948-64 Mariano Doporto * 1965-78 P.M. Austin Bourke * 1978-81 P. Kilian Rohan * 1981-88 Donal L. Linehan * 1989-faoi láthair Déaglán Ó Murchadha == Struchtúr == Is é Déaglán Ó Murchadha an Stiúrthóir, Tá Liam Campbell (Leas-Stiúrthóir Oibríochtaí agus Riarachán) freagrach as na rannóga seo * Riarachán agus Oiliúint * Seirbhísí Eitlíochta * An Rannóg Tráchtála * Réamhaisnéis Ghinearálta Tá Tom Sheridan (Leas-Stiúrthóir/ Tacaíocht Eolaíochta agus Theicniúil) freagrach as na rannóga seo * Clíomeolaíocht agus Breathnadóireachtaí * Teicneolaíocht Faisnéise * Ionstraimiú agus Monatóireacht ar an gComhshaoil * Taighde agus Feidhmiúcháin, An tAonad Talmhaíochta agus Comhshaoil, An tAonad Muirí, an leabharlann == Seirbhísí 3itlíochta == Aeradróm Mhic Easmainn, Baile Dhónaill; Aerfort Bhaile Átha Cliath, Aerfort Chnoc Mhuire, Aerfort Chorcaí; Aerfort na Sionainne. == Stáisiúin bhreathnadóireachta == Béal an Mhuirthead; Biorra: Cathair Saidhbhín: Cill Chainnigh; Cionn Mhálanna; Clár Chlainne Mhuiris; Cluain Eois; An Muileann gCearr; Réadlann Dhairbhre, Ros Láir. == Modhanna == Le linn na bliana 2005 rith samhail HIRLAM ceithre huaire sa lá ar bhraisle Linux de chuid Met Éireann agus an réamhaisnéis ghearrthréimhseach (suas le 48 uair roimh ré) bunaithe go príomha ar an aschur. (Comhthionscadal idir seirbhísí náisiúnta meitéireolaíochta na hÉireann, na Spáinne, na hÍsiltíre agus na dtíortha Nordacha is ea HIRLAM). Tugann an Tonnsamhail Réamhaisnéise (WAM) réamhaisnéis ar dhálaí ar an lear agus rith sí lena taobh.<ref>http://www.met.ie/publications/met_eireann_tuarascail_2005.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071119162126/http://www.met.ie/publications/met_eireann_tuarascail_2005.pdf |date=2007-11-19 }} Met Éíreann: Tuarascáil Bhliantúil 2005</ref> Sa raon 3-7 lá roimh ré is iad na treoir a chuireann an tIonad Eorpach um Réamhaisnéisí Meánraoin (ECMWF) i Reading na Breataine príomhbhunús na réamhaisnéisí.<ref>http://www.met.ie/publications/met_eireann_tuarascail_2005.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071119162126/http://www.met.ie/publications/met_eireann_tuarascail_2005.pdf |date=2007-11-19 }} Met Éíreann: Tuarascáil Bhliantúil 2005</ref> == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.met.ie/default_ga.asp?UserLang=GA Met Éireann]{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Catagóir:Meitéareolaíocht]] [[Catagóir:Timpeallacht na hÉireann]] [[Catagóir:Aeráid na hÉireann]] [[Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann]] [[Catagóir:Met Éireann]] km2ckqvpnmx4e1vzgvqtcosuciwc8ss Catalão 0 14814 1327223 1061759 2026-09-03T21:05:19Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1327223 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Cathair i nGoiás na [[an Bhrasaíl|na Brasaíle]] is ea '''Catalão'''. Tá an chathair suite i ndeisceart an stáit. Bunaíodh san ochtú haois déag í. Tá breis is 60,000 duine ina gcónaí san áit. == Íomhánna == <gallery> Image:Catalão2.JPG Image:Represa Monsenhor Souza 1.jpg Image:Igreja Dom Bosco.jpg Image:Lazer em Catalão.jpg </gallery> == Naisc sheachtracha == * http://www.catalao.go.gov.br/ * http://www.guiacatalao.com.br {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414012440/https://guiacatalao.com.br/ |date=2021-04-14 }} {{stumpa-tír-br}} [[Catagóir:Cathracha sa Bhrasaíl]] hy3l5ljwb56ddcl0nnc3gr3kmenn3lw Máire I, Banríon na nAlbanach 0 24793 1327202 1286781 2026-09-03T15:29:24Z FearBliteNaLachan 76830 Botúin ghramadaí agus botúin chló. Bad grammar and typos. 1327202 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bá í '''Màiri (Máire), Banríon na nAlbanach''' nó '''Màiri I,''' ({{lang-en|Mary Queen of Scots}}, {{Lang-fr|Marie Stuart}}) ([[8 Nollaig]] [[1542]] - [[8 Feabhra]] [[1587]]) Banríon na [[Albain|hAlban]], ón 14 Nollaig 1542 go 24 Iúil 1567<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/feb/08/mary-queen-of-scots-prison-letters-finally-decoded|teideal=Mary, Queen of Scots prison letters finally decoded|údar=Mabel Banfield-Nwachi, Hannah Devlin|dáta=2023-02-08|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2023-02-09}}</ref>. Ba í Máire an t-aon leanbh dlisteanach marthanach a bhí ag an [[Séamas V, Rí na nAlbanach|Rí Séamas V]]. Bhí sí 6 lá d'aois nuair a fuair a hathair bás agus rinneadh Banríon na nAlbanach di. Ghlac a máthair, [[Marie de Guise]] ([[Gaeilge na hAlban]]: ''Màiri de Guise'') an leasríocht agus fuair a hiníon an Choróin naoi mí ina dhiaidh sin. Phós sí François, Dauphin na Fraince, a tháinig i gcoróin François II, sa bhliain 1559. Mar sin féin, ní raibh Màiri ina Banríon na Fraince le fada; fágadh ina baintreach í an 5 Nollaig 1560 nuair a fuair a fear céile bás. D'fhill Màiri ar ais go hAlbain, ag teacht i dtír i Lìte (nó 'Leith', sa Bhéarla) ar an 19 Lúnasa, sa bhliain 1561. Ceithre bliana ina dhiaidh sin, phós sí a col ceathrar, Henry Stuart, Tiarna Darnley. Bhí aontas míshásta acu agus i mí Feabhra na bliana 1567, fuarthas Darnley marbh sa ghairdín ag Kirk o'Field, tar éis pléascadh ollmhór sa teach. Phós sí [[James Hepburn, 4ú Iarla Bothwell|James Hepburn]], an 4ú Iarla Bothwell, go luath ina dhiaidh sin. Creidtear go raibh Hepburn freagrach as an Tiarna Darnley a dhúnmharú. Tar éis éirí amach in aghaidh na lánúine, príosúnaíodh Màiri i g[[Caisleán Loch Lìobhann]], ar an 15 Meitheamh agus cuireadh iachall uirthi éirí as mar bhanríon, i bhfabhar a mic, nach raibh ach aon bhliain d'aois, [[Séamas VI, Rí na nAlbanach|Séamas VI]]. == Féach freisin == * an [[Séamas V, Rí na nAlbanach|Rí Séamas V]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Máire 1, Banríon na nAlbanach}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1542]] [[Catagóir:Básanna i 1587]] [[Catagóir:Banríonacha na Fraince]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Ceoltóirí Albanacha]] [[Catagóir:Coirpigh]] [[Catagóir:Daoine curtha chun báis]] [[Catagóir:Filí Albanacha]] [[Catagóir:Na Stiúbhartaigh]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] [[Catagóir:Tréas]] t9g5idjci1kp6apeaen44djvup5vl77 Dairteanna 0 31555 1327227 1195305 2026-09-03T21:25:58Z TGcoa 21229 1327227 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Spórt}} [[Íomhá:Darts in a dartboard.jpg|deas|300px|thumb|Dairteanna ar chlár dairteanna]] Is é atá i gceist le '''dairteanna''' ná [[cluiche]] comórtais ina gcaitear dairteanna ar targaid chiorclach ar a dtugtar [[clár dairteanna]]. Is iomaí leagan den chluiche a imrítear agus a imríodh ar fud na cruinne, ach sa lá atá inniu ann glactar leis gur ionann dairteanna agus cluiche áirithe amháin le rialacha agus clár dairteanna ar leith. Spórt gairmiúil atá ann, ach imrítear go rialta é mar chaitheamh aimsire sna tithe tábhairne i go leor tíortha éagsúla - an [[Ríocht Aontaithe]] agus an [[Comhlathas Briotanach]] go ginearálta, [[an Ísiltír]], [[Éire]], [[Críoch Lochlann]], [[na Stáit Aontaithe]] agus [[An Ghearmáin]]. Is é [[Lugh Lámhfhada]] naomhphátrún imreoirí dairteanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/lugh-lamhfhada-agus-sceideal-lunasa-le-lionadh/|teideal=Lugh Lámhfhada agus sceideal Lúnasa le líonadh|údar=Pól Ó Muirí|dáta=3 Meán Fómhair 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> == Féach freisin == * [[Luke Littler]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-spórt}} [[Catagóir:Spórt]] [[Catagóir:Cluichí]] [[Catagóir:Dairteanna]] q783op1de3onr42rv0dnkc524ac87l1 Mars sa litríocht fhicseanúil 0 35104 1327219 1300725 2026-09-03T20:05:39Z Taghdtaighde 60452 Nasc curtha leis 1327219 wikitext text/x-wiki Nuair a bhí na saineolaithe féin ag tabhairt le fios go raibh gléas beatha agus, fiú, [[Canálacha Mharsa|canálacha ar Mhars]], tarraingíodh súil na scríbhneoirí ar an bpláinéad dearg, agus tháinig roinnt mhaith [[úrscéal|úrscéalta]] ar pár ag tabhairt cur síos ar shaol mhuintir [[Mars (pláinéad)|Mhars]] mar a samhlaíodh do na húdair iad. Is iomaí scríbhneoir a shíl gur pláinéad sna céadéaga ab ea Mars, agus a mhuintir ag gearradh canálacha trasna a dhromchla leis an mbeagán uisce a bhailiú agus a roinnt ina measc chomh hiomlán agus ab fhéidir. Mar shampla, is cuid lárnach de radharcra Mharsa, nó [[Barsoom]], ag [[Edgar Rice Burroughs]] na farraigí triomaithe atá á siúl ag na fir uaine. D'imir an smaoineamh seo a thionchar ar [[H. G. Wells]], freisin, nuair a scríobh sé ''[[Cogadh na Reann]]''. Scéal clasaiceach is ea é faoi arrachtaigh a d'fhéach le teacht slán óna bpláinéad leathmharbh féin agus socrú síos ar [[an Domhan]], agus iad ag cur catha ar na daoine le gás nimhe agus le hairm nua-aoiseacha eile. Sa deireadh, fuair siad bás, ó nach raibh súil acu le baictéirí an Domhain. Tugtar spléachadh samhlaíoch i d[[Tríológ Spáis C. S. Lewis]] ar thailte agus ar chultúr [[Mars sa litríocht fhicseanúil|Mharsa]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spástaisteal, Spioróg agus Mín Mharsa|journal=[[Comhar]]|pages=lgh 12–13|author=[[Pól Ó Muirí]]|year=2025|month=Samhain}}</ref> Nuair a fuarthas tuiscint níos fearr ar Mhars, d'éirigh na scríbhneoirí as scéalta den chineál seo. Ansin, d'éirigh sé faiseanta scéalta a insint faoi dhaoine a théann ón Domhan go dtí Mars leis an áit a thabhairt chun míntíreachais agus le stát a bhunú ansin a bheidh beag beann ar an Domhan. Is féidir an téama seo a aithint sa tríológ faoi Mhars a scríobh [[Kim Stanley Robinson]], ''[[Red Mars]]'' - ''[[Green Mars]]'' - ''[[Blue Mars]]''. ==Féach freisin== * [[Tríológ Spáis C. S. Lewis]] * [[Cathal Ó Sándair]] * [[Barsoom]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Mars sa litriocht fhicseanuil}} [[Catagóir:Mars]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta]] m3goyk9n1aempyiq5ozdhm4wzf0wwu5 1327228 1327219 2026-09-03T21:52:03Z Taghdtaighde 60452 Mionathruithe 1327228 wikitext text/x-wiki Nuair a bhí na saineolaithe féin ag tabhairt le fios go raibh gléas beatha agus, fiú, [[Canálacha Mharsa|canálacha ar Mhars]], tarraingíodh súil na scríbhneoirí ar an bpláinéad dearg, agus tháinig roinnt mhaith [[úrscéal|úrscéalta]] ar pár ag tabhairt cur síos ar shaol mhuintir [[Mars (pláinéad)|Mhars]] mar a samhlaíodh do na húdair iad. Is iomaí scríbhneoir a shíl gur pláinéad sna céadéaga ab ea Mars, agus a mhuintir ag gearradh canálacha trasna a dhromchla leis an mbeagán uisce a bhailiú agus a roinnt ina measc chomh hiomlán agus ab fhéidir. Mar shampla, is cuid lárnach de radharcra Mharsa, nó [[Barsoom]], ag [[Edgar Rice Burroughs]] na farraigí triomaithe atá á siúl ag na fir uaine. D'imir an smaoineamh seo a thionchar ar [[H. G. Wells]], freisin, nuair a scríobh sé ''[[Cogadh na Reann]]''. Scéal clasaiceach is ea é faoi arrachtaigh a d'fhéach le teacht slán óna bpláinéad leathmharbh féin agus socrú síos ar an [[an Domhan|Domhan]], agus iad ag cur catha ar na daoine le gás nimhe agus le hairm nua-aoiseacha eile. Sa deireadh, fuair siad bás, ó nach raibh súil acu le baictéirí an Domhain. Tugtar spléachadh samhlaíoch i d[[Tríológ Spáis C. S. Lewis]] ar thailte agus ar chultúr Mharsa mar dhea.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Spástaisteal, Spioróg agus Mín Mharsa|journal=[[Comhar]]|pages=lgh 12–13|author=[[Pól Ó Muirí]]|year=2025|month=Samhain|url=https://comhar.ie/iris/85/11/spastaisteal-spiorog-agus-min-mharsa/}}</ref> Nuair a fuarthas tuiscint níos fearr ar Mhars, d'éirigh na scríbhneoirí as scéalta den chineál seo. Ansin, d'éirigh sé faiseanta scéalta a insint faoi dhaoine a théann ón Domhan go dtí Mars leis an áit a thabhairt chun míntíreachais agus le stát a bhunú ansin a bheidh beag beann ar an Domhan. Is féidir an téama seo a aithint sa tríológ faoi Mhars a scríobh [[Kim Stanley Robinson]], ''[[Red Mars]]'' - ''[[Green Mars]]'' - ''[[Blue Mars]]''. ==Féach freisin== * [[Tríológ Spáis C. S. Lewis]] * [[Cathal Ó Sándair#Roinnt saothar leis|Cathal Ó Sándair]] * [[Canálacha Mharsa]] * [[Barsoom]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Mars sa litriocht fhicseanuil}} [[Catagóir:Mars]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta]] t30jxlrq6wpvh0tt0hx7029o3ufe7br Module:TableTools 828 65374 1327193 1228820 2026-09-03T12:51:54Z Hamish 42325 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q15408619|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 1327193 Scribunto text/plain ------------------------------------------------------------------------------------ -- TableTools -- -- -- -- This module includes a number of functions for dealing with Lua tables. -- -- It is a meta-module, meant to be called from other Lua modules, and should not -- -- be called directly from #invoke. -- ------------------------------------------------------------------------------------ local libraryUtil = require('libraryUtil') local p = {} -- Define often-used variables and functions. local floor = math.floor local infinity = math.huge local checkType = libraryUtil.checkType local checkTypeMulti = libraryUtil.checkTypeMulti ------------------------------------------------------------------------------------ -- isPositiveInteger -- -- This function returns true if the given value is a positive integer, and false -- if not. Although it doesn't operate on tables, it is included here as it is -- useful for determining whether a given table key is in the array part or the -- hash part of a table. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.isPositiveInteger(v) return type(v) == 'number' and v >= 1 and floor(v) == v and v < infinity end ------------------------------------------------------------------------------------ -- isNan -- -- This function returns true if the given number is a NaN value, and false if -- not. Although it doesn't operate on tables, it is included here as it is useful -- for determining whether a value can be a valid table key. Lua will generate an -- error if a NaN is used as a table key. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.isNan(v) return type(v) == 'number' and v ~= v end ------------------------------------------------------------------------------------ -- shallowClone -- -- This returns a clone of a table. The value returned is a new table, but all -- subtables and functions are shared. Metamethods are respected, but the returned -- table will have no metatable of its own. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.shallowClone(t) checkType('shallowClone', 1, t, 'table') local ret = {} for k, v in pairs(t) do ret[k] = v end return ret end ------------------------------------------------------------------------------------ -- removeDuplicates -- -- This removes duplicate values from an array. Non-positive-integer keys are -- ignored. The earliest value is kept, and all subsequent duplicate values are -- removed, but otherwise the array order is unchanged. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.removeDuplicates(arr) checkType('removeDuplicates', 1, arr, 'table') local isNan = p.isNan local ret, exists = {}, {} for _, v in ipairs(arr) do if isNan(v) then -- NaNs can't be table keys, and they are also unique, so we don't need to check existence. ret[#ret + 1] = v elseif not exists[v] then ret[#ret + 1] = v exists[v] = true end end return ret end ------------------------------------------------------------------------------------ -- numKeys -- -- This takes a table and returns an array containing the numbers of any numerical -- keys that have non-nil values, sorted in numerical order. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.numKeys(t) checkType('numKeys', 1, t, 'table') local isPositiveInteger = p.isPositiveInteger local nums = {} for k in pairs(t) do if isPositiveInteger(k) then nums[#nums + 1] = k end end table.sort(nums) return nums end ------------------------------------------------------------------------------------ -- affixNums -- -- This takes a table and returns an array containing the numbers of keys with the -- specified prefix and suffix. For example, for the table -- {a1 = 'foo', a3 = 'bar', a6 = 'baz'} and the prefix "a", affixNums will return -- {1, 3, 6}. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.affixNums(t, prefix, suffix) checkType('affixNums', 1, t, 'table') checkType('affixNums', 2, prefix, 'string', true) checkType('affixNums', 3, suffix, 'string', true) local function cleanPattern(s) -- Cleans a pattern so that the magic characters ()%.[]*+-?^$ are interpreted literally. return s:gsub('([%(%)%%%.%[%]%*%+%-%?%^%$])', '%%%1') end prefix = prefix or '' suffix = suffix or '' prefix = cleanPattern(prefix) suffix = cleanPattern(suffix) local pattern = '^' .. prefix .. '([1-9]%d*)' .. suffix .. '$' local nums = {} for k in pairs(t) do if type(k) == 'string' then local num = mw.ustring.match(k, pattern) if num then nums[#nums + 1] = tonumber(num) end end end table.sort(nums) return nums end ------------------------------------------------------------------------------------ -- numData -- -- Given a table with keys like {"foo1", "bar1", "foo2", "baz2"}, returns a table -- of subtables in the format -- {[1] = {foo = 'text', bar = 'text'}, [2] = {foo = 'text', baz = 'text'}}. -- Keys that don't end with an integer are stored in a subtable named "other". The -- compress option compresses the table so that it can be iterated over with -- ipairs. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.numData(t, compress) checkType('numData', 1, t, 'table') checkType('numData', 2, compress, 'boolean', true) local ret = {} for k, v in pairs(t) do local prefix, num = mw.ustring.match(tostring(k), '^([^0-9]*)([1-9][0-9]*)$') if num then num = tonumber(num) local subtable = ret[num] or {} if prefix == '' then -- Positional parameters match the blank string; put them at the start of the subtable instead. prefix = 1 end subtable[prefix] = v ret[num] = subtable else local subtable = ret.other or {} subtable[k] = v ret.other = subtable end end if compress then local other = ret.other ret = p.compressSparseArray(ret) ret.other = other end return ret end ------------------------------------------------------------------------------------ -- compressSparseArray -- -- This takes an array with one or more nil values, and removes the nil values -- while preserving the order, so that the array can be safely traversed with -- ipairs. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.compressSparseArray(t) checkType('compressSparseArray', 1, t, 'table') local ret = {} local nums = p.numKeys(t) for _, num in ipairs(nums) do ret[#ret + 1] = t[num] end return ret end ------------------------------------------------------------------------------------ -- sparseIpairs -- -- This is an iterator for sparse arrays. It can be used like ipairs, but can -- handle nil values. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.sparseIpairs(t) checkType('sparseIpairs', 1, t, 'table') local nums = p.numKeys(t) local i = 0 local lim = #nums return function () i = i + 1 if i <= lim then local key = nums[i] return key, t[key] else return nil, nil end end end ------------------------------------------------------------------------------------ -- size -- -- This returns the size of a key/value pair table. It will also work on arrays, -- but for arrays it is more efficient to use the # operator. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.size(t) checkType('size', 1, t, 'table') local i = 0 for _ in pairs(t) do i = i + 1 end return i end local function defaultKeySort(item1, item2) -- "number" < "string", so numbers will be sorted before strings. local type1, type2 = type(item1), type(item2) if type1 ~= type2 then return type1 < type2 elseif type1 == 'table' or type1 == 'boolean' or type1 == 'function' then return tostring(item1) < tostring(item2) else return item1 < item2 end end ------------------------------------------------------------------------------------ -- keysToList -- -- Returns an array of the keys in a table, sorted using either a default -- comparison function or a custom keySort function. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.keysToList(t, keySort, checked) if not checked then checkType('keysToList', 1, t, 'table') checkTypeMulti('keysToList', 2, keySort, {'function', 'boolean', 'nil'}) end local arr = {} local index = 1 for k in pairs(t) do arr[index] = k index = index + 1 end if keySort ~= false then keySort = type(keySort) == 'function' and keySort or defaultKeySort table.sort(arr, keySort) end return arr end ------------------------------------------------------------------------------------ -- sortedPairs -- -- Iterates through a table, with the keys sorted using the keysToList function. -- If there are only numerical keys, sparseIpairs is probably more efficient. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.sortedPairs(t, keySort) checkType('sortedPairs', 1, t, 'table') checkType('sortedPairs', 2, keySort, 'function', true) local arr = p.keysToList(t, keySort, true) local i = 0 return function () i = i + 1 local key = arr[i] if key ~= nil then return key, t[key] else return nil, nil end end end ------------------------------------------------------------------------------------ -- isArray -- -- Returns true if the given value is a table and all keys are consecutive -- integers starting at 1. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.isArray(v) if type(v) ~= 'table' then return false end local i = 0 for _ in pairs(v) do i = i + 1 if v[i] == nil then return false end end return true end ------------------------------------------------------------------------------------ -- isArrayLike -- -- Returns true if the given value is iterable and all keys are consecutive -- integers starting at 1. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.isArrayLike(v) if not pcall(pairs, v) then return false end local i = 0 for _ in pairs(v) do i = i + 1 if v[i] == nil then return false end end return true end ------------------------------------------------------------------------------------ -- invert -- -- Transposes the keys and values in an array. For example, {"a", "b", "c"} -> -- {a = 1, b = 2, c = 3}. Duplicates are not supported (result values refer to -- the index of the last duplicate) and NaN values are ignored. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.invert(arr) checkType("invert", 1, arr, "table") local isNan = p.isNan local map = {} for i, v in ipairs(arr) do if not isNan(v) then map[v] = i end end return map end ------------------------------------------------------------------------------------ -- listToSet -- -- Creates a set from the array part of the table. Indexing the set by any of the -- values of the array returns true. For example, {"a", "b", "c"} -> -- {a = true, b = true, c = true}. NaN values are ignored as Lua considers them -- never equal to any value (including other NaNs or even themselves). ------------------------------------------------------------------------------------ function p.listToSet(arr) checkType("listToSet", 1, arr, "table") local isNan = p.isNan local set = {} for _, v in ipairs(arr) do if not isNan(v) then set[v] = true end end return set end ------------------------------------------------------------------------------------ -- deepCopy -- -- Recursive deep copy function. Preserves identities of subtables. ------------------------------------------------------------------------------------ local function _deepCopy(orig, includeMetatable, already_seen) if type(orig) ~= "table" then return orig end -- already_seen stores copies of tables indexed by the original table. local copy = already_seen[orig] if copy ~= nil then return copy end copy = {} already_seen[orig] = copy -- memoize before any recursion, to avoid infinite loops for orig_key, orig_value in pairs(orig) do copy[_deepCopy(orig_key, includeMetatable, already_seen)] = _deepCopy(orig_value, includeMetatable, already_seen) end if includeMetatable then local mt = getmetatable(orig) if mt ~= nil then setmetatable(copy, _deepCopy(mt, true, already_seen)) end end return copy end function p.deepCopy(orig, noMetatable, already_seen) checkType("deepCopy", 3, already_seen, "table", true) return _deepCopy(orig, not noMetatable, already_seen or {}) end ------------------------------------------------------------------------------------ -- sparseConcat -- -- Concatenates all values in the table that are indexed by a number, in order. -- sparseConcat{a, nil, c, d} => "acd" -- sparseConcat{nil, b, c, d} => "bcd" ------------------------------------------------------------------------------------ function p.sparseConcat(t, sep, i, j) local arr = {} local arr_i = 0 for _, v in p.sparseIpairs(t) do arr_i = arr_i + 1 arr[arr_i] = v end return table.concat(arr, sep, i, j) end ------------------------------------------------------------------------------------ -- length -- -- Finds the length of an array, or of a quasi-array with keys such as "data1", -- "data2", etc., using an exponential search algorithm. It is similar to the -- operator #, but may return a different value when there are gaps in the array -- portion of the table. Intended to be used on data loaded with mw.loadData. For -- other tables, use #. -- Note: #frame.args in frame object always be set to 0, regardless of the number -- of unnamed template parameters, so use this function for frame.args. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.length(t, prefix) -- requiring module inline so that [[Module:Exponential search]] which is -- only needed by this one function doesn't get millions of transclusions local expSearch = require("Module:Exponential search") checkType('length', 1, t, 'table') checkType('length', 2, prefix, 'string', true) return expSearch(function (i) local key if prefix then key = prefix .. tostring(i) else key = i end return t[key] ~= nil end) or 0 end ------------------------------------------------------------------------------------ -- inArray -- -- Returns true if searchElement is a member of the array, and false otherwise. -- Equivalent to JavaScript array.includes(searchElement) or -- array.includes(searchElement, fromIndex), except fromIndex is 1 indexed ------------------------------------------------------------------------------------ function p.inArray(array, searchElement, fromIndex) checkType("inArray", 1, array, "table") -- if searchElement is nil, error? fromIndex = tonumber(fromIndex) if fromIndex then if (fromIndex < 0) then fromIndex = #array + fromIndex + 1 end if fromIndex < 1 then fromIndex = 1 end for _, v in ipairs({unpack(array, fromIndex)}) do if v == searchElement then return true end end else for _, v in pairs(array) do if v == searchElement then return true end end end return false end ------------------------------------------------------------------------------------ -- merge -- -- Given the arrays, returns an array containing the elements of each input array -- in sequence. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.merge(...) local arrays = {...} local ret = {} for i, arr in ipairs(arrays) do checkType('merge', i, arr, 'table') for _, v in ipairs(arr) do ret[#ret + 1] = v end end return ret end ------------------------------------------------------------------------------------ -- extend -- -- Extends the first array in place by appending all elements from the second -- array. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.extend(arr1, arr2) checkType('extend', 1, arr1, 'table') checkType('extend', 2, arr2, 'table') for _, v in ipairs(arr2) do arr1[#arr1 + 1] = v end end return p 4n03zk6kcoeg4gz82mieeh94c1szcjy Filip Bandžak 0 68380 1327233 1283148 2026-09-03T22:14:48Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1327233 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is baratón [[Poblacht na Seice|Seiceach]] é '''Filip Bandžak''' (sa t[[Seicis]] [fɪˈlɪp banˈdʒak]); (a rugadh ar an [[10 Meán Fómhair]] [[1983]]) a bhfuil aithne air ar fud an domhain go háirithe mar amhránaí ceoldráma. [[Íomhá:Filip Bandžak.jpg|clé|mion]] == Beatha == [[Íomhá:Filipbandzakvoce.jpg|clé|mion|2016]] Thosaigh sé a ghairm bheatha i 1995, in aois a 12 bhliain nuair a bhí an ról ghiolla an bhandiúic aige sa cheoldráma ''[[Rigoletto]]'' le [[Giuseppe Verdi|Verdi]] san Amharclann Náisiúnta i b[[Prág]] don chéad uair. Bhain sé [[céim máistreachta]] amach i [[síceolaíocht]] agus i gcultúr an cheoil. Bhuaigh sé an chéad duais Chomórtais Amhránaíochta Cór [[An Eoraip|na hEorpa]] (European Grand Prix for Choral Singing) i d[[Tolosa]], [[an Spáinn]] sa bhliain 1998. Bhuaigh sé duais speisialta ar Comórtas Amhránaíochta Idirnáisiúnta na [[Sín]]e i Ningbo sa bhliain 2008. Bhí sé ina laureate an Chomórtais Amhránaíochta Idirnáisiúnta i gcuimhne ar [[Maria Callas]] (The International Maria Callas Grand Prix) [[An Aithin|san Aithin]] [[An Ghréig|na Gréige]] sa bhliain 2009. Ghníomhaigh sé i roinnt tíortha: [[an Ostair]], [[an Iodáil]], [[an Pholainn]], [[an Ungáir]], [[an Ghearmáin]], [[an Úcráin]], [[an Chasacstáin]], [[an Mhalaeisia]], [[Singeapór]], [[an tSín]] agus [[Ceanada]]. Bronnadh an Duais Eorpach do ghníomhaíochtaí ealaíonta agus cultúrtha (Golden Europea No. 21) de chuid [[An tAontas Eorpach|an Aontais Eorpaigh]] do Bhandžak sa bhliain 2014. ==Dámhachtainí== *Duais Eorpach do ghníomhaíochtaí ealaíonta agus cultúrtha – Golden Europea No. 21 (2014)<ref>{{en}} {{Lua idirlín |url=http://www.euu-cz.org/en/valuation-2013.htm |teideal= One of the most famous world-know baritone Filip Bandžak|údar=|dátarochtana=10 Meán Fómhair 2016 |foilsitheoir=European Union of Arts |dáta= }} </ref> ==Repertoire== {| class="wikitable sortable" |- ! Teideal !! Cumadóir !! Ról !! Dáta Debut (Nótaí eile) |- | ''Eugene Onegin'' || [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky|Tchaikovsky]] || Eugene Onegin || |- | ''The Queen of Spades'' || Tchaikovsky || Prince Yeletsky || |- | ''[[Carmen]]'' || [[Georges Bizet|Bizet]] || Moralès || 12 go 18 Deireadh Fómhair 2012, Opéra de Toulon |- | ''[[Iolanta]]'' || [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky|Tchaikovsky]] || Robert || |- | ''The Barber of Seville'' || [[Gioachino Rossini|G. Rossini]] || Figaro || 3 D.F. go 11 Nollaig 2014, Amharclann Náisiúnta Brno |- | ''L'elisir d'amore'' || [[Gaetano Donizetti|Donizetti]] || Belcore || [[6 Samhain]] 2010, Béla Bartók National Concert Hall, Müpa [[Búdaipeist]]<ref>{{en}} {{Lua idirlín |url=http://www.theater.hu/index.php?mode=portre&szemely_id=10707 |teideal= Filip Bandžak|údar= |dátarochtana=10 Meán Fómhair 2016 |foilsitheoir=TheaterOnline|dáta= }}</ref> |- | ''Lucia di Lammermoor'' || [[Gaetano Donizetti|Donizetti]] || Lord Enrico Ashton || |- | ''La bohème'' || [[Giacomo Puccini|Puccini]] || Marcello || |- | ''Faust'' || [[Charles François Gounod|Gounod]] || Valentin || |- | ''Don Quichotte'' || [[Jules Massenet|Massenet]] || Sancho Panza || |- | ''I Pagliacci'' || Leoncavallo || Silvio || |- | ''Aleko'' || Rachmaninov || Aleko || |- | ''Boris Godunov'' || [[Modest Petrovich Mussorgsky|Mussorgsky]] || Andrey Shchelkalov || |- | ''The Merry Widow'' || Lehár || Danilo Danilovitsch || i [[Seicis]] |- || ''Cantata Profana'' || Bartók || || |- || ''Carmina Burana'' || Orff || || |- |} == Scannáin == *Brideach an Diabhail (''Čertova nevěsta'') – [[Sultan]] (as Filip Banžak) (2011)<!--<ref>{{IMDb title|1706591|The Devil's Bride (Certova nevesta)}}</ref>--> == Tagairtí == {{Reflist}} == Leabhair == * {{ru}} {{Cite journal| year = 2014| author = F. Sh.| title = «...Как проявить музыкой слово» (How to show the word by music)| url = http://eu-objective.info/online/007/index.html| journal = Objective (Журнал Объектив)| publisher = | volume = 2| issue = 7| pages = 142–145| doi = | language = | pmc = | pmid = | archive-date = 2016-07-11| access-date = 2016-09-10| archive-url = https://web.archive.org/web/20160711045921/http://eu-objective.info/online/007/index.html#142| url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160711045921/http://eu-objective.info/online/007/index.html |date=2016-07-11 }} == Naisc sheachtracha == * {{en}} {{Lua idirlín |url=http://www.filipbandzak.com/en/ |teideal=The Czech Baritone (official website) |údar= |dátarochtana=1 Márta 2017 |foilsitheoir=Filip Bandžak |dáta= |archivedate=20 Aibreán 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190420214238/http://filipbandzak.com/en/ }} * {{en}} {{Lua idirlín |url=http://www.statuss.cz/en/style/culture/713-filip-bandak.html |teideal= Filip Bandžak Singer|údar= |dátarochtana=10 Meán Fómhair 2016 |foilsitheoir=statuss magazine |dáta= }} {{DEFAULTSORT:Bandzak,Filip}} [[Catagóir:Ceoldráma]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1983]] [[Catagóir:Amhránaithe Seiceacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] gpcp94wgeypdt23zx52ofxlz5vao8tu Conmhaícne 0 92025 1327208 1326699 2026-09-03T18:58:51Z Saighneánach 72809 /* */ @[[User:Guliolopez|Guliolopez]], I’ll respect your decision as an admin but I’m just trying to give more context on why I think it should be deleted :) 1327208 wikitext text/x-wiki {{scrios|See [[:en:Talk:Conmaicne]], there has never been a fada in this word in Old Irish up to the present the erroneous "variant" with the fada comes was created by a Wikipedia user and only appears in copycat sites}} #athsheoladh [[Conmhaicne]] 598cepvy5htw4h9rdrk0f2ezkhob3t4 Sara Forbes Bonetta 0 95087 1327250 1303285 2026-09-04T03:22:11Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1327250 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba choimircí agus iníon bhaistí na [[Victoria na Ríochta Aontaithe|Banríona Victoria]] í '''Sarah Forbes Bonetta''' nó '''Sally Forbes Bonetta''' (a rugadh mar Aina nó Ina; c. 1843 – 15 Lúnasa 1880). Creideadh gur ball teidealta í de chlann Yewa de mhuintir na [[Iarúbaigh|Iarúbach]] san Afraic Thiar, a cailleadh a tuismitheoirí le linn cogadh le Ríocht Dahomey in aice láimhe agus í ina leanbh, agus a rinneadh sclábhaí di ina dhiaidh sin ag Rí Ghezo de chuid Dahomey. Thug Ghezo mar "bhronntanas" í don Chaptaen Frederick E. Forbes ó Chabhlach Ríoga Shasana, agus rinneadh iníon bhaistí den Bhanríon Victoria di. Phós sí an Captaen James Pinson Labulo Davies, daonchara saibhir ó [[Lagos]].<ref name=crown> {{cite web-en|url=https://www.africanwriter.com/sheun-ominira-bluejack-princess-aina/|title=‘Shèun Ominira-Bluejack | Princess Aina|author=Ominira-Bluejack, 'Shèun|website=africanwriter.com|title=Princess Aina|date=30 April 2025|accessdate=24 July 2025}} </ref> ==Luathshaol== [[Íomhá:Sara Forbes Bonetta by Frederick E. Forbes.jpg|thumb|left|Litagraf de Forbes Bonetta, i ndiaidh líníochta le Frederick E. Forbes, óna leabhar ''Dahomey and the Dahomans'' a foilsíodh sa bhliain 1851; is iad sin dialann dhá mhisean chuig rí Dahomey, agus an t-áras ina phríomhchathair, sa bhliain 1849 agus 1850]] Ainmníodh í ar dtús mar Aina (nó Ina ),<ref name = "BonettaODNB">{{Cite ODNB|url=https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-75453|isbn = 978-0-19-861412-8|doi = 10.1093/ref:odnb/75453|year = 2015|last1 = Anim-Addo|first1 = Joan | author-link = Joan Anim-Addo |title = Bonetta &#91;married name Davies&#93;, (Ina) Sarah Forbes &#91;Sally&#93; (C. 1843–1880), Queen Victoria's ward}}</ref> rugadh í sa bhliain 1843 in Oke-Odan, sráidbhaile Yewa Iarúbach in Iarthar na hAfraice, a tháinig chun bheith neamhspleách le déanaí ón Impireacht Oyo (iardheisceart na Nigéire sa lá atá inniu ann), tar éis dó titim as a chéile.<ref name="Elebute-2">{{Harvp|Elebute|2013|pp=41–42}}</ref> Bhí Ríocht Dahomey faoi cheannas ag Oyo, agus ba namhaid stairiúil í do mhuintir na Iarúbach. Thosaigh Oyo agus Dahomey ag dul i mbun cogaidh sa bhliain 1823 tar éis do Ghezo, Rí nua ar Dahomey, diúltú do chíos bhliantúil a íoc le hOyo. Le linn cogadh Oyo le Dahomey, lagaíodh agus díchobhsaíodh Oyo ag na jiohádaí Ioslamacha a sheol an Chailifeacht Sokoto a bhí ag fás.<ref name=Akinjogbin>{{cite book|last=Akinjogbin|first=I.A.| author-link = Isaac Adeagbo Akinjogbin | title=Dahomey and Its Neighbors: 1708-1818|year=1967|publisher=Cambridge University Press}}</ref> Thosaigh an Impireacht Oyo ag titim as a chéile faoi na 1830í, ag scoilt Yorubaland ina stáit bheaga éagsúla. Thosaigh arm Dahomey ag leathnú soir isteach i gcríoch gan chosaint Yewa a bhí i seilbh Oyo, ag gabháil sclábhaithe sa phróiseas. Sa bhliain 1848, rinne arm Dahomey ionradh ar Oke-Odan agus ghabh siad é. Fuair tuismitheoirí Aina bás le linn an ionsaithe agus maraíodh nó díoladh na háitrithe eile isteach i dtrádáil sclábhaithe an Atlantaigh.[3] Chríochnaigh Aina suas i gcúirt Rí Ghezo na Dahomey mar sclábhaí óg. Ba mhórchumhacht de chuid na hAfraice Thiar í Dahomey a bhain an-bhrabús as trádáil sclábhaithe an Atlantaigh. Tar éis deireadh a chur le sclábhaíocht na Breataine, throid an Rí Ghezo in aghaidh iarrachtaí na Breataine easpórtáil sclábhaithe Dahomey a chiorrú. Luann an beathaisnéisí agus staraí na hAfraice, Martin Meredith,Beathaisnéisí agus staraí na hAfraice Martin Meredith an méid seo a leanas a dúirt Rí Ghezo leis na Sasanaigh: "The slave trade has been the ruling principle of my people. It is the source of their glory and wealth. Their songs celebrate their victories and the mother lulls the child to sleep with notes of triumph over an enemy reduced to slavery.""<ref name="Martin">{{cite book |last1=Meredith |first1=Martin | author-link = Martin Meredith | title=The Fortunes of Africa |url=https://archive.org/details/fortunesofafrica0000mere |date=2014 |publisher=PublicAffairs |location=New York |isbn=9781610396356 |pages=[https://archive.org/details/fortunesofafrica0000mere/page/192 193]}}</ref><ref>{{Cite web-en |title=The Story of Africa{{!}} BBC World Service |url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/9chapter2.shtml |access-date=9 December 2023 |website=www.bbc.co.uk}}</ref><ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Hugh | author-link = Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |url=https://books.google.com/books?id=lzuEzmO81GwC&dq=The+slave+trade+has+been+the+ruling+principle+of+my+people.+It+is+the+source+of+their+glory+and+wealth.+Their+songs+celebrate+their+victories+and+the+mother+lulls+the+child+to+sleep+with+notes+of+triumph+over+an+enemy+reduced+to+slavery&pg=RA1-PA695 |title=The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade: 1440-1870 |date=16 April 2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4767-3745-4 |language=en}}</ref> === An Captaen Forbes ag Dahomey === I mí Iúil 1850, tháinig an Captaen Frederick E. Forbes ón gCabhlach Ríoga go dtí an Afraic Thiar ar mhisean taidhleoireachta Briotanach, áit nár éirigh leis dul i mbun caibidlíochta leis an Rí Ghezo chun deireadh a chur le rannpháirtíocht Dahomey i dtrádáil sclábhaithe an Atlantaigh.<ref>{{cite web-en |title=Black and Asian History and Victorian Britain / Sarah Forbes Bonetta and Family |url=https://www.rct.uk/collection/themes/trails/black-and-asian-history-and-victorian-britain/sarah-forbes-bonetta-and-family |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111154015/https://www.rct.uk/collection/themes/trails/black-and-asian-history-and-victorian-britain/sarah-forbes-bonetta-and-family |archive-date=11 November 2020 |access-date=9 October 2020 |website=Royal Collection Trust}}</ref>] Mar ba nós, mhalartaigh an Captaen Forbes agus an Rí Ghezo bronntanais lena chéile. Thairg an Rí Ghezo stól coise do Forbes, éadach saibhir tíre, ceaig rum, deich gcinn de bhlaoscanna fínicín, agus stól caboceer.<ref name="English Heritage">{{Cite web-en |title=Sarah Forbes Bonetta, Queen Victoria's African Protégée |url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/places/osborne/history-and-stories/sarah-forbes-bonetta/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604045910/https://www.english-heritage.org.uk/visit/places/osborne/history-and-stories/sarah-forbes-bonetta/ |archive-date=4 June 2021 |access-date=4 June 2021 |website=English Heritage}}</ref> Léirigh an Rí Ghezo go soiléir nach gcuirfeadh sé stop le trádáil na sclábhaithe. Chreid sé go raibh brabús éigin ag baint le hola pailme ach nach raibh mórán cumhachta ann. Bhí frustrachas agus fearg ar an gCeannasaí Forbes. Lean searmanais saoire na Dahóime ar aghaidh i gcomhthráth le plé leanúnach an Cheannasaí Forbes leis an Rí Ghezo. Thosaigh Forbes ag comhaireamh líon na saighdiúirí faoin Rí Ghezo. Bhraith sé go raibh an monarc Dahomey ag iarraidh a chumhacht a thaispeáint agus an tuiscint a thabhairt go raibh a arm níos mó agus níos cumhachtaí.<ref name="Myers-1999">{{Cite book |last=Myers |first=Walter Dean | author-link = Walter Dean Myers |url=http://archive.org/details/athermajestysreq0000myer |title=At her majesty's request : an African princess in Victorian England |date=1999 |publisher=New York : Scholastic Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-590-48669-9}}</ref> Ansin chuala an Ceannasaí Forbes scread agus ansin d'fhéach sé ar ghrúpa Dahóimeach bhí a gcuid gunnaí sr foluain acu agus a bhí ag iompar daoine i gciseáin bheaga. Thug ateangaire le fios do Forbes gur chun báis a bhí na daoine a chonaic sé á dtabhairt sna bascaidí beaga. Tugadh an "Ek-onee-noo-ah-toh" nó "uisciú na n-uaigheanna" ar an searmanas.<ref>{{Cite web-en |last=Kujawinski |first=Bethany |date=23 October 2020 |title=Princess Omoba Aina (Sarah Forbes Bonetta) of Nigeria |url=https://editions.covecollective.org/content/princess-omoba-aina-sarah-forbes-bonetta-nigeria |access-date=10 December 2023 |website=editions.covecollective.org |language=en}}</ref> Bhí na daoine sna ciseáin gléasta i baill éadaigh bhána, bhí siad le marú agus a gcuid fola a dhoirteadh ar uaigheanna na nDahóimeach ardchéime. Bhí cuid de na híospartaigh a bhí beartaithe á gcoinneáil i mbraighdeanas le breis agus dhá bhliain don traidisiún seo. Bhí siad á n-iompar agus a lámha agus a gcosa ceangailte le chéile. Agus na híospartaigh á dtarraingt tríd na sluaite, sháigh agus ghortaigh na Dahóimigh iad le sceana agus sleánna.<ref name="Myers-1999"/> D’fhéach an Ceannasaí Forbes le huafás agus fear as an mbascaid á thumadh i bpoll agus an fear ag titim go fiánta anuas. Nuair a bhuail sé an talamh, ionsaíodh láithreach é agus gearradh a cheann dá cholainn. Rinne Forbes iarracht Rí Ghezo a stopadh ón deasghnáth, ach theip air Thairg Forbes airgead dó ansin. Thug an Rí cead dó sa deireadh margáil a dhéanamh do chuid de na híospartaigh. Mar sin féin, shoiléirigh ateangairí an Rí Gezo gur gnás ársa a bhí i gceist le huisce a chur ar uaigheanna na sinsear agus nach bhféadfaí deireadh a chur leis gan easonóir a tharraingt ar ar mhuintir na nDahóimeach.<ref name="Myers-1999"/> Ní raibh sé riamh i láthair ag deasghnáth chomh barbarach agus foréigneach sin. Bhí sé cinnte de gurb é seo an nóiméad ba mheasa a bhí roimhe riamh ina chuid blianta ag troid i gcoinne an trádáil sclábhaithe. Ansin thug sé faoi deara an cailín, Aina. Bhí sí chomh beag bídeach, mar sin fós. De réir mar a d'iompair siad níos gaire don pholl í, d'éirigh na drumaí níos déine. Bhí uafás ar Forbes. Fuair sé deacair a thuiscint conas a d'fhéadfadh rí leanbh a dhúnmharú go deasghnách. Mar sin féin, bhí sé thar a bheith furasta ag Gezo an cailín a íobairt. fuair Gezo sé thar a bheith éasca a íobairt an cailín. Míníodh go raibh sí ina Egbado (Yewa), naimhde de chuid na nDahóimeach. Bheadh a fuil ar uaigheanna sinsear an Rí ina hómós dóibh.<ref name="Myers-1999"/> Bhuail scaoll ar Forbes agus dhearbhaigh sé don Rí Ghezo nach mbeadh onór ag an mBanríon Victoria do rí a mharódh leanbh, agus mar sin thairg an rí Aina a thabhairt mar bhronntanas don Bhanríon Victoria. Mheas Forbes go raibh Aina ina sclábhaí ag Rí Ghezo ar feadh dhá bhliain. Cé nach bhfuil a sinsearacht fíor ar eolas,<ref>''Picture World: Image, Aesthetics, and Victorian New Media'', Rachel Teutolsky, Oxford University Press, 2020, p. 267</ref> tháinig Forbes ar an gconclúid gur dócha gur tháinig Aina ó chúlra ardstádais mar gheall ar na comharthaí treibhe ar a haghaidh agus toisc nár díoladh le ceannaithe sclábhaithe Eorpacha í.[10] Agus é ag cur síos ar Aina ina dhialann, scríobh sé:"one of the captives of this dreadful slave-hunt was this interesting girl. It is usual to reserve the best born for the high behests of royalty and the immolation on the tombs of the deceased nobility..".<ref name="museyon2">{{Cite web-en |last=Chiba |first=Akira |title=Queen Victoria and the African Princess &#124; MUSEYON BOOKS |url=http://www.museyon.com/queen-victoria-and-the-african-princess/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604055920/http://www.museyon.com/queen-victoria-and-the-african-princess/ |archive-date=4 June 2021 |access-date=4 June 2021}}</ref> Bhí clú agus cáil ar Dahomey as na sluaite braighdeanas a chur chun báis i ndeasghnátha íobartha iontacha daonna mar chuid de Chustaim Bhliantúil Dahomey. Bhí a fhios ag Forbes céard a d’fhéadfadh tarlú d’Aina i nDahomey, agus mar a scríobh sé ina dhialann, dá n-diúltódh sé d’Aina "would have been to have signed her death-warrant, which probably would have been carried into execution forthwith." [14][10] Ghlac an Captaen Forbes le hAina thar ceann na Banríona Victoria agus chuir sé tús lena thuras ar ais go dtí an Bhreatain.<ref name="museyon2"/> == An Bhanríon Victoria === D'athainmnigh an Captaen Forbes í Sarah Forbes Bonetta, tar éis é féin agus a long HMS Bonetta. Bhí sé i gceist ag Forbes ar dtús í a thógáil é féin. Tógadh Sarah ina dhiaidh sin, áfach, chun bualadh leis an mBanríon Victoria agus d'inis sí dá maoracht faoina saol úafásach, gur coinníodh ar feadh cúpla bliain í i gcliabhán beag in aice le príosúnaigh mhí-ámharacha eile, a d'amharc sí ó am go ham á dtógadh amach agus á marú i deasghnátha Rí Dhahomey. Is minic a bhíodh a coimeádaithe príosúin ag magadh fúithi agus ag rá go raibh sí á sábháil chun críocha searmanais freisin, agus nuair a oireann sé dó, bhí sé i gceist ag an Rí Gezo í a íobairt mar bhronntanas do thuama a shinsear ríoga.<ref name="Myers-1999"/> == Pósadh agus leanaí == [[Íomhá:James Pinson Labulo Davies and Sara Forbes Bonetta - Original.jpg|deas|mion|Portráid le James Pinson Labulo Davies agus Sara Forbes Bonetta, a ghlac Camille Silvy i Londain sa bhliain 1862]] Thug an Bhanríon cead di an Captaen James Pinson Labulo Davies a phósadh in Eaglais San Nioclás i mBrighton, [[Sussex Thoir|East Sussex]], mí Lúnasa 1862. Ina dhiaidh sin, bhí a chónaí uirthi ag 17 Clifton Hill i gceantar Montpelier i mBrighton. Fear gnó as [[Iarúbaigh|Yoruba]] ab ea an Captaen Davies, agus tar éis a bpósta bhog an lánúin ar ais go dtí a n-Afraic dhúchais, áit a raibh triúr leanaí acu: Victoria Davies (1863), Arthur Davies (1871), agus Stella Davies (1873). Bíodh Sara Forbes Bonetta fós ina dhlúthchara an mBanríon Victoria. Bhí sí féin agus an tEaspag Samuel Ajayi Crowther na t-aon bundhúchasaigh i Lagos go raibh buanorduithe ag an gCabhlach Ríoga iad a h-aslonnaigh i gcás éirí amach. Ainmníodh Victoria Matilda Davies, an chéad iníon Bonetta, as an mbanríon, agus bhí sí féin ina iníon bhaistí ag an mBanríon freisin. Phós sí an dochtúir rathúil John K. Randle as Lagos, agus bhí mac aici, fear gnó ón Nigéir agus socialite JK Randle.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Some early Nigerian doctors and their contribution to modern medicine in West Africa|author=Adeloye|first=Adelola|journal=Medical History|year=1974|volume=18|issue=3|pages=275–93|url=http://europepmc.org/backend/ptpmcrender.fcgi?accid=PMC1081580&blobtype=pdf|accessdate=23 May 2015|doi=10.1017/s0025727300019621|pmc=1081580|pmid=4618303}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621092240/http://europepmc.org/backend/ptpmcrender.fcgi%3Faccid%3DPMC1081580%26blobtype%3Dpdf |date=21 Meitheamh 2019 }}</ref> Bhí iníon le chéile ag Stella Davies, an dara iníon Bonetta, agus Herbert Macaulay, garmhac le Samuel Ajayi Crowther: Sarah Abigail Idowu Macaulay Adadevoh (ainmnithe as Sarah máthair a máithreacha, agus Abigail, mháthair a athar). Bíonn scata de chlann Sara anois [[Sasana]] agus [[Siarra Leon]], le brainse de chuid na huasaicme, an teaghlach Randle i Lagos, mór le rá sa [[An Nigéir|Nigéir]] comhaimseartha.<ref name="Blackpast"> {{Lua idirlín|url=http://www.blackpast.org/aah/bonetta-sarah-forbes-1843-1880|teideal=BlackPast}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.black-history.org.uk/bonetta.asp|teideal=Brighton and Hove Black History|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030508111257/http://www.black-history.org.uk/bonetta.asp|archivedate=8 Bealtaine 2003}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.npg.org.uk/live/search/person.asp?LinkID=mp63230|teideal=Sarah Forbes Bonetta (Sarah Davies) (died 1880), God-daughter of Queen Victoria, Sitter in 4 portraits|dátarochtana=2020-10-10|archivedate=2007-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930163750/http://www.npg.org.uk/live/search/person.asp?LinkID=mp63230}}</ref> == Bás agus oidhreacht == Fuair Sara Forbes Bonetta bás den [[eitinn]] an 15 Lúnasa 1880 i gcathair Funchal, an príomhchathair[[Maidéara|Mhaidéara]]. Thóg a fear céile, an Captaen Davies, oibilisc eibhir suas le ocht dtroithe in airde ina gcuimhne ag Ijon in Iarthar Lagos, áit a bhíodh feirm cócó aige. Is é seo a leanas atá ar an oibilisc: <blockquote> IN MEMORY OF PRINCESS SARAH FORBES BONETTA WIFE OF THE HON J.P.L. DAVIES, WHO DEPARTED THIS LIFE AT MADEIRA AUGUST 15TH 1880 AGED 37 YEARS</blockquote> Tá a h-uaigh uimhir 206 sa Reilig Funchal na Breataine, in aice láimhe den Eaglais Anglacánach na Tríonóide Naofa, Rua Quebra Costas Funchal, Maidéara.<ref>Register of Burials, Church Archives, Holy Trinity Church, Funchal</ref> Cuireadh plaic ag comóradh Forbes Bonetta ar Palm Cottage sa bhliain 2016, mar chuid den tsraith theilifíse ''Black and British: A Forgotten History''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://artsandculture.google.com/asset/plaque-commemorating-sarah-forbes-bonetta-who-was-under-the-protection-of-queen-victoria-bbc/PAGx1TDCK0Wcbw|language=en|teideal=Google Arts & Culture}}</ref> Taispeánadh portráid de Forbes Bonetta leis an ealaíontóir Hannah Uzor i [[Osborne House|dTeach Osborne]] ar [[Inis Iocht|Oileán Wight]] mí Dheireadh Fómhair 2020 mar chuid d’iarracht ó English Heritage aitheantas a thabhairt do stair na ndaoine gorm i Sasana. Léir Zaris-Angel Hator Forbes Bonetta sraith theilifíse [[ITV (bealach teilifíse)|ITV]] ''Victoria'' sa bhliain 2017. == Gailearaí == <gallery> Íomhá:Sarah Davies (née Forbes Bonetta).jpg|Sara Forbes Bonetta, griangraif a ghlac [[Camille Silvy]] Íomhá:Sketches of Funchal, Madeira - The English Cemetery, ILN 1866.jpg|Reilig Shasana i Funchal, Maidéara Íomhá:Sarah Forbes Bonettas gravestone, Madeira, 2021.jpg|Leac uaighe Sarah Forbes Bonettas, Maidéara </gallery> == Tagairtí == {{reflist}} == Léitheoireacht bhreise == * Walter Dean Myers (1999). At Her Majesty's Request: An African Princess in Victorian England. Scholastic Press. ISBN 978-0590486699. == Naisc sheachtracha == * [https://www.youtube.com/watch?v=R4R3_Y0Rb1g "Faoi fhócas: Sarah Forbes Bonetta"]. Labhraíonn Kamal Simpson le Clare Gittings faoi Sarah Forbes Bonetta, a ndearna Camille Silvy grianghraf di agus a bhí le feiceáil sa [[Gailearaí na bPortráidí Náisiúnta, Londain|Ghailearaí Náisiúnta Portráid, Londain]]. YouTube. * [https://www.bbc.co.uk/programmes/n3csx8st The Lost Child (clár faisnéise de chuid an BBC)] {{DEFAULTSORT:Bonetta, Sara Forbes}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1843]] [[Catagóir:Básanna i 1880]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Daoine de chuid na hAfraice]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] qtj895fjknd5dn7ulalxzy57ana7kdn Scútar leictreach 0 102487 1327205 1320705 2026-09-03T18:24:06Z TGcoa 21229 1327205 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:An_electric_kick_scooter_in_Germany_.jpg|mion| Scútar leictreach]] [[Íomhá:Vosh,_Stockholm_(_1090722).jpg|mion| Scútair éagsúla i Stócólm]] [[Íomhá:Electric_scooters,_Warszawska_Street_in_Tomaszów_Mazowiecki,_Łódź_Voivodeship,_Poland,_August_2020.jpg|mion| Scútair cathracha i Tomaszów Mazowiecki, An Pholainn]] Is scútar le hinneall leictreach é '''scútar leictreach''', nó '''r-scútar,''' atá faoi thiomáint ag molmhótar leictreach ina roth tosaigh agus/nó ar chúl. Aicmithe mar chineál [[micrea-shoghluaisteacht]], <ref>[https://www2.deloitte.com/us/en/insights/focus/future-of-mobility/micro-mobility-is-the-future-of-urban-transportation.html "Micromobility is the future of urban transportation] </ref> déantar na scútair seo go ginearálta le deic mhór sa lár ar a bhfuil an rothaí ina sheasamh. Tugtar '''seas-scútar leictreach''' air uaireanta. I dtuarascáil a d'fhoilsigh Sláinte Leanaí Éireann in 2026, léiríodh imní faoin líon daoine óga atá ag fáil cóir leighis san ospidéal ar ghortú inchinne de bharr timpistí ar scútair leictreacha. == Stair == Ba é Autoped i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua Eabhrac]] a rinne an chéad scútar le hinneall sa bhliain 1915, agus [[Inneall dócháin inmheánaigh|inneall beag dócháin inmheánaigh]] ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Autoped|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Autoped|journal=Wikipedia|date=2024-08-17|language=en}}</ref> Sna 2010idí-2020idí, mhéadaigh an t-éileamh ar scútair leictreacha. Tugadh isteach córais comhroinnte scútar a úsáideann aipeanna a ligeann d’úsáideoirí na scútair a fháil ar cíos faoin nóiméad a fhaightear iad. Ach núis poiblí atá ann, a deirtear. Níos measa, ba chúis le ceallraí ian litiam tinte agus deatach dubh tiubh ar an gcóras iompair phoiblí i [[Maidrid]], [[Barcelona]] srl. Tháinig cosc ar r-scútar i bhfeidhm sna 2020idí timpeall an domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.standard.co.uk/news/world/where-e-scooters-banned-paris-lime-dott-tier-b1103751.html|teideal=Where are e-scooters banned?|údar=Tamara Davison|dáta=2023-08-30|language=en|work=Evening Standard|dátarochtana=2024-08-27}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w68ywqv2go|teideal=Melbourne e-scooter ban prompted by public outrage|language=en-GB|work=www.bbc.com|dátarochtana=2024-08-27}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.london.gov.uk/who-we-are/what-london-assembly-does/questions-mayor/find-an-answer/tfl-ban-e-scooters-and-e-bikes-1|teideal=TfL ban on e-scooters and e-bikes (1) {{!}} London City Hall|dáta=2023-06-13|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-08-27|archivedate=2023-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230613232533/https://www.london.gov.uk/who-we-are/what-london-assembly-does/questions-mayor/find-an-answer/tfl-ban-e-scooters-and-e-bikes-1}}</ref> == In Éirinn == Sa bhliain 2024, dúirt an [[Udárás Náisiúnta Iompair|tUdárás Náisiúnta Iompair]] go dtagann lochtanna inmheánach sna ceallraí agus gur féidir leo téamh an iomarca agus dul trí thine. Cuireadh comhairle chun na r-scútair a chosc ar oibrithe an chórais iompair phoiblí, de bhun na himní a bhaineann leis na ceallraí ian litiam a úsáidtear iontu.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Cosc ar scútair leicteacha ar an gcóras iompair poiblí mí DF.|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0826/1466784-cosc-ar-scutair-leicteacha-ar-an-gcoras-iompair-poibli-mi-df/|date=2024-08-26|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Cuireadh cosc ar scútair leictreacha dul ar bhusanna, ar thramanna agus ar thraenacha in Éirinn i mí Dheireadh Fómhair 2024. Clúdaíonn an cosc seo scútair is féidir a fhilleadh nó a iompar, ach níl rothair leictreacha ná scútair soghluaisteachta san áireamh ann. Dar leis an Údarás nach bhfuil an smacht ar chaighdeáin i ndéantúsaíocht na scútar leictreach chomh forbartha céanna is atá sé i gcás na rothar leictreacha agus na scútar soghluaisteachta, ar cuireadh faoi réir rialachá níos faide siar. Dá bhrí sin ní bhaineanna an leibhéal céanna riosca leo.<ref name=":0" /> In 2026, dúirt Coimisinéir an Gharda Síochána Justin Kelly go dtacódh sé le cosc iomlán a chur ar scútair leictreacha ar bhóithre na tíre. Dúirt Kelly go ndéanann scútair leictreacha éascaíocht do mhangaireacht drugaí ar bhonn áitiúil agus gur furasta do na tiománaithe éalú ó na Gardaí. Ghlac sé leis, a dúirt sé, go raibh neart daoine ann a bhain leas as scútair leictreacha go sábháilte agus go freagrach, ach dúirt gur mhó de mhí-iompar ná a mhalairt atá luaite leo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Thacódh Kelly le cosc iomlán ar scútair leictreacha'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0715/1583505-thacodh-kelly-le-cosc-iomlan-ar-scutair-leictreacha/|date=2026-07-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ó mhí Mheán Fómhair 2026, tá ar dhaoine ar scútair leictreacha, idir thiománaithe agus phaisinéirí, clogad agus éadach lonrach a chaitheamh. Bhí sé i gceist freisin cosc a chur ar dhaoine faoi ocht mbliana déag taisteal ar scútar leictreach. Níl cead dul thar luasteorainn de 20 ciliméadar san uair. Ach tá sé an-deacair an leasú sin a chur i bhfeidhm.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Scútair leictreacha: amhras ar dhochtúir faoi reachtaíocht nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0902/1590069-scutair-leictreacha-amhras-ar-dhochtuir-faoi-reachtaiocht-nua/|date=2026-09-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> ==Féach freisin== *[https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0826/1466784-cosc-ar-scutair-leicteacha-ar-an-gcoras-iompair-poibli-mi-df/?utm_source=Nuachtlitir+PEIG.ie&utm_campaign=b458d7a035-EMAIL_CAMPAIGN_2024_08_27_07_36&utm_medium=email&utm_term=0_-b458d7a035-%5BLIST_EMAIL_ID%5D Cosc ar scútair leicteacha ar an gcóras iompair poiblí mí DF.] ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Scútair leictreacha]] [[Catagóir:Micrea-shoghluaisteacht]] g33da2qwcjvlxrq5q17fjdp8e1x9e1m Athaontú na hÉireann 0 109780 1327194 1327179 2026-09-03T14:00:07Z TGcoa 21229 /* Conspóidí */ 1327194 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:United Ireland in Irish.png|mion|an bhrionglóid|220x220px]] Tharla [[críochdheighilt na hÉireann]] nuair a roinn [[Rialtas na Ríochta Aontaithe]] [[Éire]] ina dhá chuid féinrialaithe: [[Tuaisceart Éireann]] agus Deisceart Éireann. Achtaíodh é ar 3 Bealtaine 1921 faoin [[An tAcht um Rialtas na hÉireann (1920)|Acht um Rialtas na hÉireann (1920)]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/documents/history/2021/01/u7.-leabhar-tionscadail-na-hidirbhliana-c.3.pdf|teideal=Atlas of the Irish Revolution - Acmhainní do Scoileanna - AONAD 7, Cuid a 3|údar=UCC / RTÉ|dáta=|dátarochtana=2023}}</ref> Ó shin i leith, tá daoine ag labhairt faoi '''Athaontú na hÉireann''',<ref>i mBéarla, ''United Ireland''</ref> '''Éire aontaithe''', agus '''<nowiki/>'Éire Nua'''<nowiki/>', srl.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/eire-aontaithe-an-feidir-diospoireacht-gan-chlaonadh-a-dheanamh-faoi/a1482000429.html|teideal=Éire aontaithe: an féidir díospóireacht gan chlaonadh a dhéanamh faoi?|údar=Ciarán Dunbar|dáta=2024-04-17|language=ga-IE|work=Irish Independent|dátarochtana=2024-05-06}}</ref> I láthair na huaire, tugann an pobal Aontachtach, tuairim is 1 mhilliún duine, a ndílseacht do Rialtas Londan, fiú is go bhfuil an dílseacht chéanna faoi bhrú mar gheall ar an dtréas a mhothaíonn sciar acu mar gheall ar an b[[An Prótacal maidir le hÉirinn agus Tuaisceart Éireann|Prótocal]], [[Breatimeacht]], [[Creat Windsor]] agus mar sin de.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/tuiscint-agus-aontas-de-dhith-ar-an-bhothar-i-dtreo-an-athaontaithe|teideal=Tuiscint agus aontas de dhíth ar an bhóthar i dtreo an athaontaithe < Meon Eile|work=www.meoneile.ie|dátarochtana=2023-09-11}}</ref> Tá an baol ann, deirtear uaireanta, go bhfuil an Ríocht Aontaithe chun titim as a chéile (le [[neamhspleáchas na hAlban]]). Ag an am céanna, tá daoine ann ón taobh aontachtach a thuigeann go gcaithfidh siad páirt a ghlacadh sa díospóireacht faoi Éirinn Nua, nó beidh Protastúnaigh an Tuaiscirt thíos leis sa deireadh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-protastunaigh-ann-ata-ar-son-athaontu-na-tire-eistear-leo/|teideal=Tá Protastúnaigh ann atá ar son athaontú na tíre… Éistear leo…|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=11 Meán Fómhair 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-09-11}}</ref> [[Íomhá:2010 opinion south united ireland.png|mion|pobalbhreith, Red C/Sunday Times, 2010|220x220px]] == Polaitíocht == I mí Lúnasa 2026, thug [[Andy Burnham]], [[Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe|Príomh-Aire na Breataine]], le fios ag go raibh reifreann sa Tuaisceart ar athaontú na hÉireann curtha as an áireamh aige agus nach mbeadh an cheist ar aon chlár margála aige. Mhaígh sé nár thráthúil an t-am é seo le reifreann a ghairm i bhfianaise an easaontais mhóir a cothaíodh i measc daoine sa Bhreatain mar gheall ar an dá reifreann eile a bhí ann le deich mbliana – an reifreann ar [[Breatimeacht|imeacht na Breataine as an Aontas Eorpach]] agus an [[Neamhspleáchas na hAlban|reifreann ar neamhspleáchas na hAlban]]. B'fhearr de gach duine, arsa sé, dá ndéanfadh polaiteoirí sa Tuaisceart a ndícheall le daoine a thabhairt le chéile agus dá ndíreoidís ar cheisteanna atá le réiteach go práinneach, cuir i gcas, an costas maireachtála agus an buiséad bliantúil.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Reifreann ar athaontú na hÉireann: 'Andy Burnham meallta'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0828/1589548-reifreann-ar-athaontu-na-heireann-andy-burnham-meallta/|date=2026-08-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Reifreann ar athaontú na hÉireann curtha as an áireamh ag Burnham|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0827/1589427-gan-aon-suim-ag-burnham-i-gcaint-ar-reifreann-sa-tuaisceart/|date=2026-08-27|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Taighde == Sa bhliain 2025 thug suirbhé Ipsos a choimisiúnaigh togra taighde trasteorann ARINS<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ria.ie/research-programmes/arins/|teideal=ARINS|dáta=2024-04-30|language=en|work=Royal Irish Academy|dátarochtana=2025-02-15}}</ref> go raibh 48 faoin gcéad de vótálaithe Thuaisceart Éireann in aghaidh athaontaithe agus 34 faoin gcéad ina fhabhar. Sa Phoblacht, dúirt 64 faoin gcéad go raibh siad i bhfabhar aontachta agus gan ach 17 faoin gcéad ina choinne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Brendan O’Leary, Professor of Political Science, University of Pennsylvania / Royal Irish Academy|date=2025|url=https://muse.jhu.edu/article/810183/pdf|title=Getting Ready: The Need to Prepare for a Referendum on Reunification}}</ref> Chuir na taighdeoirí béim ar an athrú a léirigh na figiúirí ó thuaidh. Tháinig méadú suntasach (ó 27 go 34 faoin gcéad) ar an aicme den phobal sa Tuaisceart atá i bhfabhar aontachta ó 2023, agus ag an am céanna, laghdú beag tagtha ar an gcéatadán atá i bhfabhar fanacht sa Ríocht Aontaithe (ó 50 go 48 faoin gcéad). Dúirt móramh sa Tuaisceart (seasca faoin gcéad san iomlán, ina measc 38 faoin gcéad de Phrotastúnaigh) gur chóir aontacht a phleanáil ar bhonn féidearthachta. Thug 65 faoin gcéad sa Phoblacht an freagra céanna.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bheadh-pleanail-dathaontu-na-tire-ar-bhonn-feidearthachta-ciallmhar/|teideal=Bheadh pleanáil d’athaontú na tíre ar bhonn féidearthachta ciallmhar|údar=Cathal Mac Coille|dáta=15 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-15}}</ref>[[Íomhá:Proposed Flag of United Ireland.png|mion|Bratach nua ?]] == Conspóidí == Tá sé ráite in aidhmeanna gach mórpháirtí na 26 Chontae gur cloch ar a bpaidrín é aontú na tíre. Bhí sé ráite ag an Taoiseach Leo Varadkar in 2023 go gcreideann sé go mbeidh Éire aontaithe an athuair le linn a mharthana.<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Beidh Éire aontaithe le linn mo mharthana" – Taoiseach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0907/1403995-beidh-eire-aontaithe-le-linn-mo-mharthana-taoiseach/|date=2023-09-07|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ach ag an am céanna, tá fócas an phobail ó Dheas ar cheisteanna nach mbaineann le stair na tíre agus gur mó an tsuim atá acu i nithe nach mbaineann le teorainneacha is bunreachtai, srl.<ref name=":0" /> Dar le daoine eile, Is teip í an chríochdheighilt; [[Críochdheighilt na hÉireann|chruthaigh]] sé na blianta fada de mheath eacnamúil sa Tuaisceart.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/polaitiocht/eire-nua-aontaithe-seo-an-t-am/|teideal=Éire nua aontaithe: seo an t-am|údar=Gerry Adams|dáta=2016-11-29|language=ga-IE|dátarochtana=2023-09-11}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Costas == Chosnódh Athaontú na hÉireann €20 billiún gach bliain ar feadh 20 bliain le Éire aontaithe a chur i gcrích, de réir taighde foilsithe in 2024 ag an [[Institiúid Gnóthaí Idirnáisiúnta agus Eorpacha]] (agus an tOllamh John Fitzgerald comhúdar an staidéir). Chaithfí 25% sa mbreis cánach a bhailiú lena leithéid de chostas a sheasamh; é sin nó an tsuim chéanna a aimsiú i bhfoirm caiteachas an Stáit a laghdú.<ref>Bhí na figiúirí sin bunaithe ar eolas a bailíodh sula dtáinig an víreas corónach, mar sin deir an Institiúid go mbeadh an costas níos airde fós.</ref> Cuirfeadh aontú na tíre 5% d'Ollioncam módhnaithe Náisiúnta le easnamh an Stáit. Bheadh a dhá oiread i gceist dhá ndéanfaí cothromú ó thuaidh mar atá ó dheas den teorainn faoi láthair ar rátaí íocaíochtaí leasa agus ar rátaí pá san earnáil phoiblí. D’fhágfadh sin an ceathrú cuid sa mbreis ag teastáil ón Státchiste, gan dá thairbhe a deir an staidéar ach borradh beag ar theacht-isteach.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title="€400 billiún thar 20 bliain" le Éire a aontú|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0404/1441675-400-billiun-thar-20-bliain-le-eire-a-aontu/|date=2024-04-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> An leigheas a bheadh ar an gcostas go n-athródh Tuaisceart Éireann a ngeilleagar ó bhonn, go háirid in earnáil an oideachais, leis an mbearna idir thuaidh agus theas a mhaolú agus ar mhaithe leis an ioncam ó thuaidh a ardú. Molann an staidéar freisin go dtreiseodh Tuaisceart Éireann an táirgiúlacht sa ngeilleagar, bíodh aontú ann nó ná bíodh, mar go neartófaí an caighdeán maireachtála i gcoitinne.<ref name=":1" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/anailis/as-an-reicneail|teideal=As an reicneáil < Meon Eile|údar=Ciarán Ó Pronntaigh|dáta=8 Aibreán 2024|language=ga-IE|work=www.meoneile.ie|dátarochtana=2024-04-08}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-athaontu-na-tire-chomh-heiginnte-lena-chostas-ach-tuilleann-se-fiosru-tomhaiste/|teideal=Tá athaontú na tíre chomh héiginnte lena chostas ach tuilleann sé fiosrú tomhaiste|údar=Cathal Mac Coille|dáta=6 Aibreán 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-04-08}}</ref> === An geilleagar i dTuaisceart Éireann === Tá an caighdeán maireachtála i bPoblacht na hÉireann níos airde ná mar atá sé sa Tuaisceart, de réir tuarascáil a d'fhoilsigh an [[Institiúid Taighde Eacnamaíochta agus Sóisialta]] (ITES) ar an 14 Aibreán 2025. Dar leis an ITES, bíonn [[táirgiúlacht]] imeallach an tsaothair i bhfad níos airde sna 26 Contae ná sa Tuaisceart (tá táirgiúlacht saothair 250% níos airde ar an meán). Is mar gheall air sin, tá an ráta pá in aghaidh na huaire 36% níos airde agus tá ioncam indiúscartha an ghnáth-theaghlaigh 18.3% níos airde, bíodh is go bhfuil cáin ioncaim níos airde freisin,<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title='Caighdeán maireachtála níos airde sa Phoblacht ná sa Tuaisceart'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0415/1507724-caighdean-maireachtala-nios-airde-sa-phoblacht-na-sa-tuaisceart/|date=2025-04-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Economic overview of Ireland and Northern Ireland|url=https://www.esri.ie/publications/economic-overview-of-ireland-and-northern-ireland|date=2025-04-15|language=en|author=Adele Bergin, Seamus McGuinness, Conor Banahan}}</ref> Ina cheann sin, tá níos mó daoine i ngach aoisghrúpa ar an taobh ó dheas den teorainn ag déanamh cúrsa oideachais. Is díol mór imní é, a deirtear sa tuarascáil, nach bhfuil 30% de dhaoine óga idir 15 agus 19 bliain d'aois ar an taobh ó thuaidh den teorainn, nach bhfuil siad ag fáil oideachas foirmiúil ar bith agus gur ag dul i ndonacht atá an scéal.<ref name=":3" /> Tá tionchar suntasach ag an oideachas ar an táirgiúlacht san fhadtréimhse. == Feoil a chur ar chnámha == Molann Sinn Féin go mbunófaí tionól saoránach chun Éire aontaithe a phlé.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/da-mbeadh-fiordhiospoireacht-thomhaiste-ann-faoi-athaontu-na-heireann/|teideal=Dá mbeadh fíordhíospóireacht thomhaiste ann faoi athaontú na hÉireann|údar=Cathal Mac Coille|dáta=2 Meán Fómhair 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-09-11}}</ref> Ach ní gá tionól saoránach a bhunú mar atá molta ag Sinn Féin chun tabhairt faoin dianmhachnamh agus an dianphlé a theastaíonn sula leagtar amach fiú cnámha an phlean a theastaíonn. Tá an oiread mór-ábhar casta le plé go dteastaíonn mionchíoradh staidéartha a dhéanfadh coiste saineolaithe, abair, nó coiste rialtais, nó coiste Oireachtais nach ndíreodh i dtosach ar an phleanáil mhionsonraithe.<ref name=":2" /> == Féach freisin == * [[Todhchaí na hÉireann (stocairí)]] * [[Críochdheighilt na hÉireann]] * [[Neamhspleáchas na hAlban]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Athaontú na hÉireann]] [[Catagóir:Polaitíocht na hÉireann]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Bunreacht na hÉireann]] [[Catagóir:Poblachtachas na hÉireann]] sf8prw0olpchxb5eukm9rcek8fttkzw Iain am Measg Nan Reultan 0 116168 1327217 1299605 2026-09-03T19:45:19Z Taghdtaighde 60452 Catagóirí athraithe 1327217 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} {{teideal iodálach}} Is [[Nóibhille|úrscéal]] [[Ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] do pháistí le [[Iain Mac a' Ghobhainn]] é '''''Iain am Measg Nan Reultan'''''. Foilsíodh sa bhliain [[1970]] é. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Úrscéalta]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Litríocht na hAlban]] [[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Leabhair do pháistí]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1970]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1970idí]] {{Síol-leabhar}} 2w71zan8n8757b17rvr5hpsm4wifd4r Funny Focail 0 116321 1327235 1315218 2026-09-03T22:23:46Z Taghdtaighde 60452 Cuid mhaith curtha leis 1327235 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ealaíona Taibhiúcháin |lang=[[An Ghaeilge]] ⁊ [[An Béarla]] |idiomaoriginal=[[An Ghaeilge]] ⁊ [[An Béarla]] <!--|autor=údar--> |genere=[[Fuirseoireacht ar na boinn]] |pais=[[Éire]] <!--|durada=fad--> <!--|teatre_estrena=Ionad léirithe--> |data_estrena=12/05/2022 |ciutatestrena=[[Baile Phib]]; [[Droim Conrach]] |director=[[Diane O'Connor]]<br/>⁊ [[Louise O'Toole]] }} Is oíche [[Fuirseoireacht|ghrinn]] dátheangach í '''[[Funny Focail]]''' a bhíonn ar siúl i d[[tuaisceart Bhaile Átha Cliath]] ó 2022 i leith. Is iad na [[Fuirseoir|fuirseoirí]] [[Diane O'Connor]] agus [[Louise O'Toole]] a bhunaigh agus a chuireann i láthair í. Bíonn sé dírithe ar dhreamanna éagsúla daoine beag beann ar a gcumas sa Ghaeilge agus bíonn na fuirseoirí ag magadh i nGaeilge agus i mBéarla. Is minic a dhéantar deontas den bhrabús do scoil áitiúil, [[Gaelscoil Áine]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://boundlessandbare.squarespace.com/eventsguide/2022/5/12/funny-focail|teideal=Funny Focail|dáta=2022-05-12|language=as Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Boundless & Bare]]|dátarochtana=30 Deireadh Fómhair 2024}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://ilfdublin.com/whats-on/festival/type/fringe/gal-gaireach-comedy-as-gaeilge/|teideal=Gal-gáireach: Comedy as Gaeilge|údar=|dáta=2023-04-12|language=as Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Féile Litríochta Idirnáisiúnta Bhaile Átha Cliath]]|dátarochtana=2025-10-06}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> Fógraíodh i 2025 go mbeadh lucht a eagraithe ag feiceáil leis an oíche grinn a chur ar siúl níos minicí, agus i 2026 thugadar faoi í a eagrú ar bhonn míosúil, lena n-áirítear seónna mar chuid d'[[Féile Ghrinn Bhré|Fhéile Ghrinn Bhré]], i [[Maigh Nuad]], agus i [[Machaire Rátha]].<ref name=":1">{{Lua idirlín|teideal=Funny Focail|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-1846922467819?viewDetails=true|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=2026-01-31|údar=[[Diane O'Connor]]|language=as Béarla agus Gaeilge}}</ref><ref name=":4" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.com/e/funny-focail-tickets-1984673029457|teideal=Funny Focail|language=as Béarla|work=Eventbrite|dátarochtana=2026-03-10}}</ref> [[Íomhá:Geough's Phibsboro.jpg|alt=Foirgneamh trí urlár ón mbóthar taobh amuigh, é déanta as brící rua le fuinneoga stuacha |mion|An Beár Boihéamach / Mc Gough's, [[Baile Phib]], ceann de na hionaid ina mbíonn Funny Focail ar siúl]] == Clár na bhfuirseoirí == === 2026 === 24 Deireadh Fómhair 2026, An Coire, [[Machaire Rátha]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://ancarn.org/whats-on/oiche-ghrinn-funny-focail/?lang=ga|teideal=Oíche Ghrinn: Funny Focail {{!}} An Coire|údar=|work=[[An Carn (ionad pobail)|An Carn]]|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> * [[Aideen McQueen]] * [[Diane O’Connor]] * [[Louise O’Toole]] 10 Deireadh Fómhair 2026, Small Changes, [[Inse Chór|Inse Chóir]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-1997617555884|teideal=Funny Focail|dáta=2026-10-10|language=as Béarla|work=Eventbrite|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> * [[Louisa Ní Éideáin]] * [[Shawn Uyosa]] * á gcur i láthair ag [[Louise O’Toole]] ⁊ [[Diane O’Connor]] 17 Meán Fómhair 2026, Cat & Cage, [[Droim Conrach]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-1997613949096|teideal=Funny Focail|dáta=2026-09-17|language=as Béarla|work=Eventbrite|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> * [[Bláithín de Burca]] * [[Taran O'Sullivan]] * á gcur i láthair ag [[Louise O’Toole]] ⁊ [[Diane O’Connor]] 28 Bealtaine 2026, Cat & Cage, Droim Conrach<ref>{{Luaigh foilseachán|date=20 Bealtaine 2026|title=Imeacht na Seachtaine|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 2|quote=Beidh sciob sceab ar na ticéid do ghig de chuid lucht FunnyFocail agus iad ag teacht le chéile d'oíche lán de ghreann agus gaiscí ar an stáitse. / Beidh [[Áine Gallagher]], fuirseoir aitheanta ina príomhfhuirseoir ar an oíche, agus ina teannta beidh [[Louise O'Toole]] agus [[Diane O'Connor]].}}</ref> * [[Áine Gallagher]] * á gcur i láthair ag [[Diane O’Connor]] ⁊ [[Louise O’Toole]] 25 Aibreán 2026, Brady's Clockhouse, [[Maigh Nuad]]<ref name=":5" /> * á gcur i láthair ag [[Diane O’Connor]] ⁊ [[Louise O’Toole]] 13 Márta 2026, Frank Duff's, [[Bré]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-st-patricks-festival-bray-tickets-1984561380512|teideal=Funny Focail - St Patrick's Festival Bray|language=as Béarla|work=Eventbrite|dátarochtana=2026-03-10}}</ref> * [[Aideen McQueen]] * [[Bláithín de Búrca]] * á gcur i láthair ag [[Diane O’Connor]] ⁊ [[Louise O’Toole]] 5 Márta 2026, Cat & Cage, [[Droim Conrach]]<ref name=":3">{{Lua idirlín|teideal=Funny Focail|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-1980713890566?viewDetails=true|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=2026-01-31|language=as Béarla agus Gaeilge|údar=[[Diane O'Connor]]}}</ref> * [[Colm O'Regan]] *á gcur i láthair ag [[Louise O'Toole]] ([[All Together Now]]) ⁊ [[Diane O’Connor]] ([[An Phicnic Leictreach]]) *fuirseoirí nach iad le fógairt 11 Feabhra 2026, Frank Duff's, [[Bré]] mar chuid d'[[Féile Ghrinn Bhré|Fhéile Ghrinn Bhré]]<ref name=":2">{{Lua idirlín|teideal=Frank Duff's presents Funny Focail at Bray Comedy Festival|url=https://www.eventbrite.ie/e/frank-duffs-presents-funny-focail-at-bray-comedy-festival-tickets-1980544962297?viewDetails=true|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=2026-01-31|language=as Béarla|údar=[[Féile Grinn Bhré]]}}</ref> * [[Louise O'Toole]] * [[Áine Gallagher]] * [[Louisa Ní Éideáin]] * [[Diane O'Connor]] 15 Eanáir 2026, Cat & Cage, Droim Conrach<ref>{{Luaigh foilseachán|date=7 Eanáir 2026|title=Imeacht na Seachtaine|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 2}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|teideal=Funny Focail|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-1968863161717?viewDetails=true|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=2026-01-31|language=as Béarla agus Gaeilge|údar=[[Diane O'Connor]]}}</ref> * [[Shane Daniel Byrne]] * [[Hugh Carr]] ([[RTÉ 2fm|RTÉ 2FM]]) * [[Breda Hegarty]] ([[Féile Ghrinn Ghairdíní Uíbh Eachach]]) * [[Diane O'Connor]] (An Phicnic Leictreach) * [[Louise O'Toole]] (All Together Now) === 2025 === 6 Samhain 2025, Cat & Cage, Droim Conrach<ref name=":1" /> * [[Síomha Hennessy]] (An Phicnic Leictreach, [[Féile Imill Bhaile Átha Cliath]], Féile Ghrinn Ghairdíní Uíbh Eachach) * [[Louise O'Toole]] (All Together Now) * [[Diane O'Connor]] (An Phicnic Leictreach) * [[Steven Robert-Walters]] ([[Cherry Comedy]]) 19 Márta 2025, Cat & Cage, [[Droim Conrach]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-1253185434369?viewDetails=true|teideal=Funny Focail|language=as Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Eventbrite]]|údar=[[Diane O'Connor]]}}</ref> * [[Áine Gallagher]] (Féile Imill Bhaile Átha Cliath) * [[Ally Ryan]] ([[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]]) * [[Louise O'Toole]] (All Together Now) * [[Allie O'Rourke]] (Féile Ghrinn Ghairdíní Uíbh Eachach) * [[Diane O'Connor]] === 2024 === 7 Márta 2024, Cat & Cage, Droim Conrach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-846958454537?viewDetails=true|teideal=Funny Focail|language=as Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=30 Deireadh Fómhair 2024}}</ref> * [[Aideen McQueen|Aideen Mc Queen]] ([[Féile Ghrinn Vodafone]]) * [[Bláithín De Burca]] (An Phicnic Leictreach) * [[Louisa Ní Éideáin]] (Féile Imill Bhaile Átha Cliath) * [[Hugh Mac Giolla Chearra|Hugh Carr]] ([[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]]) * [[Taran O'Sullivan]] ([[Féile Imill Dhún Éideann]]) * [[Diane O'Connor]] === 2023 === 2 Márta 2023, An Beár Boihéamach / Mc Gough's, [[Baile Phib]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-bilingual-comedy-night-tickets-546466555177?viewDetails=true|teideal=Funny Focail - Bilingual Comedy Night|language=Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=30 Deireadh Fómhair 2024}}</ref> * Bean an tí agus óstach na hoíche: [[Diane O'Connor]] (An Phicnic Leictreach) * [[Áine Gallagher]] (Féile Ghrinn Vodafone) * [[Louise O'Toole]] (An Phicnic Leictreach) * [[Seán Begley]] (Club Grinn an ''[[An International (club grinn)|International]]'') * [[Itá Ní Mhathúna]] (babhta ceannais ''[[Funny Women]]'') === 2022 === 23 Meán Fómhair 2022, An Beár Boihéamach / Mc Gough's, Baile Phib<ref>{{Lua idirlín|url=https://happeningnext.com/event/funny-focail-culture-night-eid4snx8b8qi71|teideal=Funny Focail Culture Night {{!}} The Bohemian. Mc Geough’s, Dublin, DN {{!}} September 23, 2022|language=Béarla ⁊ Gaeilge|work=happeningnext.com|dátarochtana=30 Deireadh Fómhair 2024}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://entertainment.ie/events/event/show-dublin/the-bohemian-mcgeoughs/culture-night-2022-funny-focail-culture-night/comedy-25293/|teideal=Culture Night 2022: Funny Focail Culture Night at The Bohemian (McGeoughs) - 23rd September 2022|údar=|language=Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Entertainment.ie]]|dátarochtana=30 Deireadh Fómhair 2024}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-culture-night-tickets-406214026087?viewDetails=true|teideal=Funny Focail Culture Night|language=Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=30 Deireadh Fómhair 2024}}</ref> * [[Áine Gallagher]] ([[Sráid an Bhiocáire]] / Féile Imill Bhaile Átha Cliath) * [[Seán Begley]] (Club Grinn an ''International'') * Á óstáil ag [[Diane O'Connor]] 12 Bealtaine 2022, An Beár Boihéamach / Mc Gough's, Baile Phib<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-324860756267?viewDetails=true|teideal=Funny Focail|language=as Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=30 Deireadh Fómhair 2024}}</ref> * [[Aideen McQueen|Aideen Mc Queen]] (Féile Ghrinn Vodafone) * [[Ailish McCarty]] (An Phicnic Leictreach) * [[Allie O'Rourke]] (Féile Imill Bhaile Átha Cliath) * [[Meabh Darmody]] (Club Grinn an ''International'') * [[Seán Begly]] (Club Grinn an ''International'') * [[Diane O'Connor]] (An Phicnic Leictreach) == Naisc sheachtracha == * Imeachtaí le teacht: [https://www.eventbrite.ie/o/diane-oconnor-comedian-45758512003 Diane O'Connor], [https://www.eventbrite.ie/o/organised-by-gaelscoil-aine-60833875993 Gaelscoil Áine] == Féach freisin == * [[GaelGÁIRÍ]] * [[Gal-gáireach]] * [[Gáire As Gaeilge]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Funny Focail}} [[Catagóir:Fuirseoireacht i nGaeilge]] [[Catagóir:Fuirseoireacht in Éirinn]] [[Catagóir:Fuirseoireacht]] [[Catagóir:Greann na Gaeilge]] [[Catagóir:Greann]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe na Gaeilge]] [[Catagóir:Féilte Gaeilge]] [[Catagóir:Féilte Éireannacha]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2022]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Contae Átha Cliath]] [[Catagóir:Léiriúcháin bheo]] {{Siol-drámaíocht}} pabiqqj3db5rsxenj0grrm0cut45d0j 1327236 1327235 2026-09-03T22:24:54Z Taghdtaighde 60452 1327236 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ealaíona Taibhiúcháin |lang=[[An Ghaeilge]] ⁊ [[An Béarla]] |idiomaoriginal=[[An Ghaeilge]] ⁊ [[An Béarla]] <!--|autor=údar--> |genere=[[Fuirseoireacht ar na boinn]] |pais=[[Éire]] <!--|durada=fad--> <!--|teatre_estrena=Ionad léirithe--> |data_estrena=12/05/2022 |ciutatestrena=[[Baile Phib]]; [[Droim Conrach]] |director=[[Diane O'Connor]]<br/>⁊ [[Louise O'Toole]] }} Is oíche [[Fuirseoireacht|ghrinn]] dátheangach í '''[[Funny Focail]]''' a bhíonn ar siúl i d[[tuaisceart Bhaile Átha Cliath]] ó 2022 i leith. Is iad na [[Fuirseoir|fuirseoirí]] [[Diane O'Connor]] agus [[Louise O'Toole]] a bhunaigh agus a chuireann i láthair í. Bíonn sé dírithe ar dhreamanna éagsúla daoine beag beann ar a gcumas sa Ghaeilge agus bíonn na fuirseoirí ag magadh i nGaeilge agus i mBéarla. Is minic a dhéantar deontas den bhrabús do scoil áitiúil, [[Gaelscoil Áine]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://boundlessandbare.squarespace.com/eventsguide/2022/5/12/funny-focail|teideal=Funny Focail|dáta=2022-05-12|language=as Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Boundless & Bare]]|dátarochtana=30 Deireadh Fómhair 2024}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://ilfdublin.com/whats-on/festival/type/fringe/gal-gaireach-comedy-as-gaeilge/|teideal=Gal-gáireach: Comedy as Gaeilge|údar=|dáta=2023-04-12|language=as Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Féile Litríochta Idirnáisiúnta Bhaile Átha Cliath]]|dátarochtana=2025-10-06}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> Fógraíodh i 2025 go mbeadh lucht a eagraithe ag feiceáil leis an oíche grinn a chur ar siúl níos minicí, agus i 2026 thugadar faoi í a eagrú ar bhonn míosúil, lena n-áirítear seónna mar chuid d'[[Féile Ghrinn Bhré|Fhéile Ghrinn Bhré]], i [[Maigh Nuad]], agus i [[Machaire Rátha]].<ref name=":1">{{Lua idirlín|teideal=Funny Focail|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-1846922467819?viewDetails=true|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=2026-01-31|údar=[[Diane O'Connor]]|language=as Béarla agus Gaeilge}}</ref><ref name=":4" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.com/e/funny-focail-tickets-1984673029457|teideal=Funny Focail|language=as Béarla|work=Eventbrite|dátarochtana=2026-03-10}}</ref><ref name=":6" /> [[Íomhá:Geough's Phibsboro.jpg|alt=Foirgneamh trí urlár ón mbóthar taobh amuigh, é déanta as brící rua le fuinneoga stuacha |mion|An Beár Boihéamach / Mc Gough's, [[Baile Phib]], ceann de na hionaid ina mbíonn Funny Focail ar siúl]] == Clár na bhfuirseoirí == === 2026 === 24 Deireadh Fómhair 2026, An Coire, [[Machaire Rátha]]<ref name=":6">{{Lua idirlín|url=https://ancarn.org/whats-on/oiche-ghrinn-funny-focail/?lang=ga|teideal=Oíche Ghrinn: Funny Focail {{!}} An Coire|údar=|work=[[An Carn (ionad pobail)|An Carn]]|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> * [[Aideen McQueen]] * [[Diane O’Connor]] * [[Louise O’Toole]] 10 Deireadh Fómhair 2026, Small Changes, [[Inse Chór|Inse Chóir]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-1997617555884|teideal=Funny Focail|dáta=2026-10-10|language=as Béarla|work=Eventbrite|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> * [[Louisa Ní Éideáin]] * [[Shawn Uyosa]] * á gcur i láthair ag [[Louise O’Toole]] ⁊ [[Diane O’Connor]] 17 Meán Fómhair 2026, Cat & Cage, [[Droim Conrach]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-1997613949096|teideal=Funny Focail|dáta=2026-09-17|language=as Béarla|work=Eventbrite|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> * [[Bláithín de Burca]] * [[Taran O'Sullivan]] * á gcur i láthair ag [[Louise O’Toole]] ⁊ [[Diane O’Connor]] 28 Bealtaine 2026, Cat & Cage, Droim Conrach<ref>{{Luaigh foilseachán|date=20 Bealtaine 2026|title=Imeacht na Seachtaine|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 2|quote=Beidh sciob sceab ar na ticéid do ghig de chuid lucht FunnyFocail agus iad ag teacht le chéile d'oíche lán de ghreann agus gaiscí ar an stáitse. / Beidh [[Áine Gallagher]], fuirseoir aitheanta ina príomhfhuirseoir ar an oíche, agus ina teannta beidh [[Louise O'Toole]] agus [[Diane O'Connor]].}}</ref> * [[Áine Gallagher]] * á gcur i láthair ag [[Diane O’Connor]] ⁊ [[Louise O’Toole]] 25 Aibreán 2026, Brady's Clockhouse, [[Maigh Nuad]]<ref name=":5" /> * á gcur i láthair ag [[Diane O’Connor]] ⁊ [[Louise O’Toole]] 13 Márta 2026, Frank Duff's, [[Bré]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-st-patricks-festival-bray-tickets-1984561380512|teideal=Funny Focail - St Patrick's Festival Bray|language=as Béarla|work=Eventbrite|dátarochtana=2026-03-10}}</ref> * [[Aideen McQueen]] * [[Bláithín de Búrca]] * á gcur i láthair ag [[Diane O’Connor]] ⁊ [[Louise O’Toole]] 5 Márta 2026, Cat & Cage, [[Droim Conrach]]<ref name=":3">{{Lua idirlín|teideal=Funny Focail|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-1980713890566?viewDetails=true|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=2026-01-31|language=as Béarla agus Gaeilge|údar=[[Diane O'Connor]]}}</ref> * [[Colm O'Regan]] *á gcur i láthair ag [[Louise O'Toole]] ([[All Together Now]]) ⁊ [[Diane O’Connor]] ([[An Phicnic Leictreach]]) *fuirseoirí nach iad le fógairt 11 Feabhra 2026, Frank Duff's, [[Bré]] mar chuid d'[[Féile Ghrinn Bhré|Fhéile Ghrinn Bhré]]<ref name=":2">{{Lua idirlín|teideal=Frank Duff's presents Funny Focail at Bray Comedy Festival|url=https://www.eventbrite.ie/e/frank-duffs-presents-funny-focail-at-bray-comedy-festival-tickets-1980544962297?viewDetails=true|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=2026-01-31|language=as Béarla|údar=[[Féile Grinn Bhré]]}}</ref> * [[Louise O'Toole]] * [[Áine Gallagher]] * [[Louisa Ní Éideáin]] * [[Diane O'Connor]] 15 Eanáir 2026, Cat & Cage, Droim Conrach<ref>{{Luaigh foilseachán|date=7 Eanáir 2026|title=Imeacht na Seachtaine|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 2}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|teideal=Funny Focail|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-1968863161717?viewDetails=true|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=2026-01-31|language=as Béarla agus Gaeilge|údar=[[Diane O'Connor]]}}</ref> * [[Shane Daniel Byrne]] * [[Hugh Carr]] ([[RTÉ 2fm|RTÉ 2FM]]) * [[Breda Hegarty]] ([[Féile Ghrinn Ghairdíní Uíbh Eachach]]) * [[Diane O'Connor]] (An Phicnic Leictreach) * [[Louise O'Toole]] (All Together Now) === 2025 === 6 Samhain 2025, Cat & Cage, Droim Conrach<ref name=":1" /> * [[Síomha Hennessy]] (An Phicnic Leictreach, [[Féile Imill Bhaile Átha Cliath]], Féile Ghrinn Ghairdíní Uíbh Eachach) * [[Louise O'Toole]] (All Together Now) * [[Diane O'Connor]] (An Phicnic Leictreach) * [[Steven Robert-Walters]] ([[Cherry Comedy]]) 19 Márta 2025, Cat & Cage, [[Droim Conrach]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-1253185434369?viewDetails=true|teideal=Funny Focail|language=as Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Eventbrite]]|údar=[[Diane O'Connor]]}}</ref> * [[Áine Gallagher]] (Féile Imill Bhaile Átha Cliath) * [[Ally Ryan]] ([[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]]) * [[Louise O'Toole]] (All Together Now) * [[Allie O'Rourke]] (Féile Ghrinn Ghairdíní Uíbh Eachach) * [[Diane O'Connor]] === 2024 === 7 Márta 2024, Cat & Cage, Droim Conrach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-846958454537?viewDetails=true|teideal=Funny Focail|language=as Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=30 Deireadh Fómhair 2024}}</ref> * [[Aideen McQueen|Aideen Mc Queen]] ([[Féile Ghrinn Vodafone]]) * [[Bláithín De Burca]] (An Phicnic Leictreach) * [[Louisa Ní Éideáin]] (Féile Imill Bhaile Átha Cliath) * [[Hugh Mac Giolla Chearra|Hugh Carr]] ([[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]]) * [[Taran O'Sullivan]] ([[Féile Imill Dhún Éideann]]) * [[Diane O'Connor]] === 2023 === 2 Márta 2023, An Beár Boihéamach / Mc Gough's, [[Baile Phib]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-bilingual-comedy-night-tickets-546466555177?viewDetails=true|teideal=Funny Focail - Bilingual Comedy Night|language=Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=30 Deireadh Fómhair 2024}}</ref> * Bean an tí agus óstach na hoíche: [[Diane O'Connor]] (An Phicnic Leictreach) * [[Áine Gallagher]] (Féile Ghrinn Vodafone) * [[Louise O'Toole]] (An Phicnic Leictreach) * [[Seán Begley]] (Club Grinn an ''[[An International (club grinn)|International]]'') * [[Itá Ní Mhathúna]] (babhta ceannais ''[[Funny Women]]'') === 2022 === 23 Meán Fómhair 2022, An Beár Boihéamach / Mc Gough's, Baile Phib<ref>{{Lua idirlín|url=https://happeningnext.com/event/funny-focail-culture-night-eid4snx8b8qi71|teideal=Funny Focail Culture Night {{!}} The Bohemian. Mc Geough’s, Dublin, DN {{!}} September 23, 2022|language=Béarla ⁊ Gaeilge|work=happeningnext.com|dátarochtana=30 Deireadh Fómhair 2024}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://entertainment.ie/events/event/show-dublin/the-bohemian-mcgeoughs/culture-night-2022-funny-focail-culture-night/comedy-25293/|teideal=Culture Night 2022: Funny Focail Culture Night at The Bohemian (McGeoughs) - 23rd September 2022|údar=|language=Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Entertainment.ie]]|dátarochtana=30 Deireadh Fómhair 2024}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-culture-night-tickets-406214026087?viewDetails=true|teideal=Funny Focail Culture Night|language=Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=30 Deireadh Fómhair 2024}}</ref> * [[Áine Gallagher]] ([[Sráid an Bhiocáire]] / Féile Imill Bhaile Átha Cliath) * [[Seán Begley]] (Club Grinn an ''International'') * Á óstáil ag [[Diane O'Connor]] 12 Bealtaine 2022, An Beár Boihéamach / Mc Gough's, Baile Phib<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eventbrite.ie/e/funny-focail-tickets-324860756267?viewDetails=true|teideal=Funny Focail|language=as Béarla ⁊ Gaeilge|work=[[Eventbrite]]|dátarochtana=30 Deireadh Fómhair 2024}}</ref> * [[Aideen McQueen|Aideen Mc Queen]] (Féile Ghrinn Vodafone) * [[Ailish McCarty]] (An Phicnic Leictreach) * [[Allie O'Rourke]] (Féile Imill Bhaile Átha Cliath) * [[Meabh Darmody]] (Club Grinn an ''International'') * [[Seán Begly]] (Club Grinn an ''International'') * [[Diane O'Connor]] (An Phicnic Leictreach) == Naisc sheachtracha == * Imeachtaí le teacht: [https://www.eventbrite.ie/o/diane-oconnor-comedian-45758512003 Diane O'Connor], [https://www.eventbrite.ie/o/organised-by-gaelscoil-aine-60833875993 Gaelscoil Áine] == Féach freisin == * [[GaelGÁIRÍ]] * [[Gal-gáireach]] * [[Gáire As Gaeilge]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Funny Focail}} [[Catagóir:Fuirseoireacht i nGaeilge]] [[Catagóir:Fuirseoireacht in Éirinn]] [[Catagóir:Fuirseoireacht]] [[Catagóir:Greann na Gaeilge]] [[Catagóir:Greann]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe na Gaeilge]] [[Catagóir:Féilte Gaeilge]] [[Catagóir:Féilte Éireannacha]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2022]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2020í]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Contae Átha Cliath]] [[Catagóir:Léiriúcháin bheo]] {{Siol-drámaíocht}} ipjthw2iqj3sji73w32xfjp580ilgb9 Liosta de Lochanna na hÉireann 0 119824 1327243 1319770 2026-09-04T00:17:25Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1327243 wikitext text/x-wiki Seo a leanas liosta de lochanna ar oileán [[Éire|na hÉireann]], i dteannta le tábla desna cinn is mó. De réir [[Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)|Ghníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil]] (GCC), tá tuairim is 12,000 loch i b[[Poblacht na hÉireann]], le hachar níos mó ná 1,200 ciliméadar cearnach.<ref>[https://www.epa.ie/pubs/reports/water/waterqua/Water%20Quality%20in%20Ireland%202010-2015.pdf Water Quality in Ireland 2010–2015], cuid 3.1, lth. 27. GCC, 2017. {{ISBN|978-1-84095-735-8}}.</ref> Is é [[Loch nEathach]] i d[[Tuaisceart Éireann]] an loch is mó de réir achair. Is é [[Loch Coirib]] an dara is mó, agus an ceann is mó sa Phoblacht. De réir toirte, is é Loch nEathach fosta an loch is mó, agus [[Loch Measca]] an ceann is mó sa Phoblacht. == Lochanna is mó == Is iad a leanas na lochanna fionnuisce is mó na hÉireann:<ref>[http://www.osi.ie/Education/Primary-Schools/Seniors/Mountains,-Rivers-Lakes-(1).aspx Mountains, Rivers and Lakes], [[Suirbhéireacht Ordanáis na hÉireann]]</ref><ref>[http://www.fishinginireland.info/trout/shannon/derg.htm Lough Derg], Fishing in Ireland</ref><ref>[http://www.ecn.ac.uk/sites/site/lakes/lough-erne Lough Erne], UK Environmental Change Network</ref> {| class="wikitable sortable" ! Ord<br />de&nbsp;réir<br />achair !! Loch !! Achar<br />km<sup>2</sup> !! Meán-<br />domhain<br />m !! Uas-<br />domhain<br />m !! Toirt<br />×10<sup>6</sup>&nbsp;m<sup>3</sup> !! Imeall-<br />bhord<br />km <ref>Suirbhéireacht Ordanáis na hÉireann ''Generalised Rivers & Lakes''</ref> !! Contaetha |- | 1 || [[Loch nEathach]] || 396 || 9.0 || 25 || 3,528 || 186 || [[Contae Aontroma|Aontroim]], [[Contae an Dúin|An Dún]], [[Contae Ard Mhacha|Atá Mhacha]], [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghan]], [[Contae Dhoire|Doire]] |- | 2 || [[Loch Coirib]]<ref>[http://invasivespeciesireland.com/wp-content/uploads/2010/11/Case_Study_2_Lagarosiphon_major_Lough_Corrib.pdf Lagarosiphon major] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116012755/http://invasivespeciesireland.com/wp-content/uploads/2010/11/Case_Study_2_Lagarosiphon_major_Lough_Corrib.pdf |date=2020-11-16 }} – An Aggressive Invasive Species in Lough Corrib</ref> || 176 || 6.5 || 50.9 || 1,158 || 392 || [[Contae na Gaillimhe|Gaillimh]], [[Contae Mhaigh Eo|Mhaigh Eo]] |- | 3 || [[Loch Deirgeirt]]<ref>[http://wldb.ilec.or.jp/Lake.asp?LakeID=EUR-22&RoutePrm=0%3A%3B14%3Aload%3B14%3Aload%3B14%3Aload%3B14%3Aload%3B14%3Aload%3B World Lake Database] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150621232653/http://wldb.ilec.or.jp/Lake.asp?LakeID=EUR-22&RoutePrm=0%3A%3B14%3Aload%3B14%3Aload%3B14%3Aload%3B14%3Aload%3B14%3Aload%3B |date=2015-06-21 }}</ref> || 130 || 7.6 || 36 || 988 || 229 || [[Contae Thiobraid Árann|Tiobraid Árann]], [[Contae an Chláir|An Clár]], Gaillimh |- | 4 || [[Loch Éirne]] Íochtarach<ref>Heavily Modified Water Bodies – North Western River Basin District P.31 {{lua idirlín | url = http://www.doeni.gov.uk/niea/hmwb_nw.pdf | teideal=Archived copy | dátarochtana=2014-10-25 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20141025024015/http://www.doeni.gov.uk/niea/hmwb_nw.pdf | archive-date=2014-10-25 }}</ref> || 109 || 11.9 || 69 || 1,300 || 270 || [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]] |- | 5 || [[Loch Rí]]<ref>[http://wldb.ilec.or.jp/Lake.asp?LakeID=EUR-21&RoutePrm=0%3A%3B14%3Aload%3B14%3Aload%3B14%3Aload%3B14%3Aload%3B World Lake Database] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150621171638/http://wldb.ilec.or.jp/Lake.asp?LakeID=EUR-21&RoutePrm=0%3A%3B14%3Aload%3B14%3Aload%3B14%3Aload%3B14%3Aload%3B |date=2015-06-21 }}</ref> || 105 || 6.2 || 35 || 651 || 192 || [[Contae Ros Comáin|Ros Comáin]], [[Contae an Longfoirt|Longfort]], [[Contae na hIarmhí|An Iarmhí]] |- | 6 || [[Loch Measca]]<ref>[http://www.epa.ie/licences/lic_eDMS/090151b28039ad8b.pdf P.8], [[Comhairle Contae Mhaigh Eo]]</ref> || 83 || 15.0 || 58 || 1,300<ref>[http://www.epa.ie/licences/lic_eDMS/090151b28039ad8b.pdf P.12], CCME</ref> || 192 || Maigh Eo, Gaillimh |- | 7 || [[Loch Con]]<ref>"The trophic status of Lough Conn" P.7, CCME</ref> || 50 || 7.0 || 34 || 350 || 108 || Maigh Eo |- | 8 || [[Loch Aillionn]]<ref>[http://www.epa.ie/wfdstatus/LAKES/LK_Appendices_all_FK_8-10-2007.pdf P158] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417030217/http://www.epa.ie/wfdstatus/LAKES/LK_Appendices_all_FK_8-10-2007.pdf |date=2016-04-17 }}, [[Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)|Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil]]</ref> || 35 || 10.9 || 42.7 || 391 || 53 || [[Contae Liatroma|Liatroim]], Ros Comáin |- | 9 || [[Loch Éirne]] Uachtarach<ref>Heavily Modified Water Bodies – North Western River Basin District P.29 {{lua idirlín | url = http://www.doeni.gov.uk/niea/hmwb_nw.pdf | teideal=Archived copy | dátarochtana=2014-10-25 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20141025024015/http://www.doeni.gov.uk/niea/hmwb_nw.pdf | archive-date=2014-10-25 }}</ref> || 34 || 2.3 || 27 || 79 || 255 || Fear Manach |- | 10 || [[Loch Meilbhe]]<ref>[http://www.epa.ie/wfdstatus/LAKES/LK_Appendices_all_FK_8-10-2007.pdf P159] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417030217/http://www.epa.ie/wfdstatus/LAKES/LK_Appendices_all_FK_8-10-2007.pdf |date=2016-04-17 }}, CCG</ref> || 23 || 7.8 || 44 || 175 || 54 || Fear Manach, Liatroim |- | 11 || [[Loch Léin]]<ref>NS Share [https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/801/1/NS-SHARE_Deep_water_Final_Report_v3-Formatted.pdf Deep water Final Report v3, lch. 15</ref> || 20 || 13.4 || 60 || 269 || 51 || [[Contae Chiarraí|Ciarraí]] |- | 12 || [[Poll an Phúca (taiscumar)|Poll an Phúca]]<ref>NS Share [https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/801/1/NS-SHARE_Deep_water_Final_Report_v3-Formatted.pdf Deep water Final Report v3, lch. 16</ref> || 20 || 6.8 || || 135 || 64 || [[Contae Chill Mhantáin|Cill Mhantáin]] |- | 13 || [[Loch Síleann]]<ref>[http://www.wfdfish.ie/wp-content/uploads/2011/10/Sheelin_report1.pdf P.3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201114130759/http://www.wfdfish.ie/wp-content/uploads/2011/10/Sheelin_report1.pdf |date=2020-11-14 }}, Sampling fish for the Water Framework Directive</ref> || 19 || 4.4 || 15 || 83.6 || 36 || An Iarmhí, [[Contae an Chabháin|An Cabhán]], [[Contae na Mí|An Mhí]] |- | 14 || [[Loch Ceara]] || 16 || 1.8 || 18 || 28.8 || 75 || Maigh Eo |} Nóta: Toirt = Achar * Meándomhain Is é [[Loch Mhucrois]], i [[Lochanna Chill Airne]], an loch Éireannach is doimhne, le huasdomhain 75 m aige.<ref>[http://www.gleannfia.com/lakes.htm Lakes of Killarney] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815062605/http://www.gleannfia.com/lakes.htm |date=2022-08-15 }}, Glen Fia</ref> == Lochanna fionnuisce == Níl ann sa liosta a leanas ach lochanna atá tábhachtach ó thaobh tíreolaíochta, geolaíochta nó staire de. Cuirtear ann fosta na contaetha agus achair. Tógadh lochanna na Poblachta go formhór as an tuairisc ''A Reference Based Typology and Ecological Assessment System for Irish Lakes'' leis an [[Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)|nGníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil]].<ref name=EPA>{{lua idirlín | url = https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf | teideal = A Reference Based Typology and Ecological Assessment System for Irish Lakes | dáta = 2006 | leathanaigh = 10–13 | foilsitheoir = [[Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)]] | dátarochtana = 14ú Deireadh Fómhair 2022 | archivedate = 2022-07-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20220726141316/https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf }}</ref> [[Íomhá:Lough Bunny, to the northern side of Mullach Mor - geograph.org.uk - 67168.jpg|thumb|[[Loch Buinne]] sa [[an Bhoirinn|Bhoirinn]]]] [[Íomhá:Fishing Boats on Inchiquin, Lough Corrib.jpg|thumb|right|Báid iascaireachta ar [[Inis Mhic Uí Chuinn]], [[Loch Coirib]]]] [[Íomhá:LoughCullin2.JPG|thumb|[[Loch Cuilinn]] faoi [[Néifinn]]]] [[Íomhá:Lough Dan looking north May 2015 01.JPG|thumb|[[Loch Deán]]]] [[Íomhá:Loughdergdonegal.jpg|thumb|[[Loch Dearg]] agus ''Station Island'']] [[Íomhá:Knockeyon 07.jpg|thumb|right|[[Loch Dairbhreach]] agus [[Cnoic Eoghain]]]] [[Íomhá:Derryclare Lough - geograph.org.uk - 540873.jpg|thumb|[[Loch Dhoire an Chláir]]]] [[Íomhá:DooLough Pass Road - BenCreggan - Delphi Pass.JPG|thumb|[[Dúloch, Contae Mhaigh Eo (Muraisc)|Dúloch]], Maigh Eo agus Delphi]] [[Íomhá:Glanmore Lake - geograph.org.uk - 155097.jpg|thumb|[[Loch an Ghleanna Mhóir]]]] [[Íomhá:Loch an Ghleanna Bhig (Glenbeg Lough) - geograph.org.uk - 263779.jpg|thumb|[[Loch an Ghleanna Bhig]]]] [[Íomhá:Glencar Lough and Benbulbin.jpg|thumb|[[Loch Ghleann an Chairthe]] agus [[Binn Ghulbain]]]] [[Íomhá:LoughGur 2002.jpg|thumb|[[Loch Goir]]]] [[Íomhá:View north west across Lough Inagh towards the Twelve Bens - geograph.org.uk - 199770.jpg|thumb|[[Loch Eidhneach]] agus na [[Beanna Beola]]]] [[Íomhá:Lough Key Forest Park 2010 052.jpg|thumb|[[Loch Cé]] agus [[Carraig Locha Cé]]]] [[Íomhá:Kylemore lough - Diamond Hill.JPG|thumb|[[Loch na Coille Móire]] agus [[Binn Ghuaire]]]] [[Íomhá:NunsTurgesius Castle isles Lough Lene.JPG|thumb|right|[[Loch Léinn]] agus [[Inis Turgesius]]]] [[Íomhá:Inishee Island, Lough Macnean Lower - geograph.org.uk - 984290.jpg|thumb|[[Loch Mac nÉan Íochtair]] agus ''Inishee Island'']] [[Íomhá:Maumeen Lough and the Twelve Bens - geograph.org.uk - 608201.jpg|thumb|[[Loch Mháimín]] agus na Beanna Beola]] [[Íomhá:Lough Tay Panorama.jpg|thumb|[[Loch Té]] agus [[Sléibhte Chill Mhantáin]]]] [[Íomhá:IE Lough Veagh 01.jpg|thumb|[[Loch Ghleann Bheatha]] i nGleann Bheatha]] [[Íomhá:Killykeen Lough Oughter-1.jpg|thumb|[[Loch Uachtair]] ag [[Coillidh Chaoin]]]] {| class="wikitable sortable" ! Loch !! Contae !! Achar km<sup>2</sup> !! Achar sq&nbsp;mi |- | [[Loch an Chuais]] || Ciarraí || {{convert|0.66|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Leaca Mór]] || Dún na nGall || {{convert|0.61|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Leamhnachta]] || An Clár and Gaillimh || {{convert|0.55|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Aillionn]] || Liatroim || {{convert|33.6|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Locha Lua]] || Corcaigh || {{convert|1.36|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Easaird]] || Gaillimh|| {{convert|0.87|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Eanaigh Mhóir]] || Ros Comáin || {{convert|0.53|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Iúir (loch)|Loch an Iúir]] || Dún na nGall || {{convert|1.59|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch na nArd-doiriú]] || Gaillimh || {{convert|0.81|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Arbhach]] || Sligeach, Ros Comáin|| {{convert|12.47|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an tSéideáin]] || An Clár || {{convert|0.38|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Tóraic]] || An Clár || {{convert|1|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Eachros Beag]] || Gaillimh || {{convert|0.5|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Bhaile Uí Chuirc]] || Gaillimh || {{convert|0.74|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Bhaile na hInse]] || Gaillimh || {{convert|1.7|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Bhaile an tSagairt]] || Tír Eoghain || ||<!--placeholder, remove final || when adding a value--> |- | [[An Loch Bán]] || An Mhí, An Iarmhí || {{convert|0.75|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Beara]] || Dún na nGall || {{convert|0.63|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[An Loch Beag]] || Doire, Aontroim || {{convert|4.7|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Claonloch, Contae Liatroma (Droim Dhá Thiar)|Claonloch]] (Droim Dhá Thiar) || Liatroim || {{convert|1.01|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Bhéal Trá]] || Maigh Eo || {{convert|4.1|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Bó Dearg]] || Ros Comáin, Liatroim || {{convert|5.1|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Bó Finne, Contae na Gaillimhe|Loch Bó Finne]] || Gaillimh || {{convert|0.92|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Bó Finne]] || Liatroim, Ros Comáin || {{convert|2.6|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch na Breaclaí]]|| An Cabhán || {{convert|1.7|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Buinne]] || An Clár || {{convert|1.03|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Camloch]] || Ard Mhacha || {{convert|0.72|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Cárthaí]] || Ciarraí || {{convert|4.9|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Ceara]] || Maigh Eo || {{convert|15.6|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Charraig an Droichid]] || Corcaigh || {{convert|5.8|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Charraig an Phoirt]] || Liatroim || {{convert|0.46|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch na Ceathrún Móire]] || Maigh Eo || {{convert|9.3|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Bhaile Choille Fóir]] || Liatroim || {{convert|0.21|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Bhaile na hUamha]] || Ros Comáin || {{convert|0.64|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Chléithe]] || Ard Mhacha || ||<!--placeholder, remove final || when adding a value--> |- | [[Loch Chluain na Cloiche]] || Sligeach || {{convert|0.62|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | ''[[Cloonagh Lough]]'' || Ros Comáin || {{convert|0.71|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Oileán Uí Eadhna]] || Ciarraí || {{convert|1.28|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Locha Chluain Í]] Láir || Ciarraí || {{convert|0.71|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Con]] || Maigh Eo || {{convert|48.5|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Conbhuí]] || Liatroim || {{convert|0.6|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Coirib]] || Gaillimh, Maigh Eo || {{convert|172.9|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch na gCurrach]] || Ros Comáin || {{convert|1.5|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Chrathaí]] || Dún na nGall || {{convert|0.5|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Raithin]] || Maigh Eo || {{convert|1.11|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Collán]] || An Clár || {{convert|0.5|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Choileáin Uí Shíoda]] || An Clár || {{convert|1.55|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Cuilinn]] || Maigh Eo || {{convert|10.2|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Luíoch]] || Ciarraí || {{convert|10.4|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Cútra]] || Gaillimh || {{convert|3.9|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Deán]] || Cill Mhantáin || {{convert|1|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[An Loch Uachtair]] || Cill Mhantáin || ||<!--placeholder, remove final || when adding a value--> |- | [[Loch Deirgeirt]] || An Clár, Gaillimh, Tiobraid Árann || {{convert|122.2|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Dearg]] || Dún na nGall || {{convert|8.8|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Dairbhreach]] || An Iarmhí || {{convert|9.1|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Dhoire an Chláir]] || Gaillimh || {{convert|2.24|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Dúlocha]] || An Clár || {{convert|1.3|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Dúloch, Contae Mhaigh Eo (Muraisc)|Dúloch]] || Maigh Eo || {{convert|1.55|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Dhrom Mór]] || An Clár || {{convert|0.49|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Dhroim Dhá Liag]] || Liatroim || {{convert|0.05|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Dhoirinse]] || Dún na nGall || {{convert|0.70|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Éadaoine]] || Ros Comáin || {{convert|2.8|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Chlocháin Léith]] || Dún na nGall || {{convert|0.61|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Dhún Lúiche]] || Dún na nGall || {{convert|1.1|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Iascaí]] || Sligeach || {{convert|1.2|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Éigis]] || Muineachán || {{convert|1.2|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Eanach]] || Doire || ||<!--placeholder, remove final || when adding a value--> |- | [[Loch Ainninn]] || An Iarmhí || {{convert|11.6|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Éirne]] Íochtair || Fear Manach || {{convert|109|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Éirne]] Uachtair || Fear Manach || {{convert|34|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Eirid]] || Ros Comáin || {{convert|0.82|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Iascaigh]] || Dún na nGall || {{convert|3.8|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Fí]] || Gaillimh || {{convert|1.74|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Fíoch]] || Maigh Eo || {{convert|4|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Fearna]] || Dún na nGall || {{convert|1.81|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Finne]] || Dún na nGall || {{convert|1.2|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Foirbis]] || Longfort || {{convert|3|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Fuinseann]] || Ros Comáin || {{convert|3.8|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch na Foirnéise]] || Maigh Eo || {{convert|1.8|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Uí Ghadhra]] || Sligeach || {{convert|12.6|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Fionnmhaí]] || Liatroim || {{convert|3.9|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Gartáin]] || Dún na nGall || {{convert|2.05|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Gile (Sligeach agus Liatroim)|Loch Gile]] || Sligeach, Liatroim || {{convert|13.8|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Gile (Contae Chiarraí)|Loch Gile]] || Ciarraí || {{convert|1.4|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Ghleanna Mhóir]] || Ciarraí || {{convert|0.57|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Ghleanna]] || Dún na nGall || {{convert|1.68|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Ghleann Éada]] || Liatroim || {{convert|0.7|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Ghleanna Bhig]] || Corcaigh || {{convert|0.66|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Ghleann an Chairthe]] || Liatroim, Sligeach || {{convert|1.2|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Ghleann Dá Loch]] || Gaillimh || {{convert|0.83|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Ghleann Mhac Muirinn]] || Gaillimh || {{convert|1.7|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Gabhlach]] || Dún na nGall || {{convert|0.6|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Gamhna]] || An Cabhán, Longfort || {{convert|4.2|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Gréine]] || An Clár || {{convert|3.7|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Coiteáin]] || Ciarraí || {{convert|2.46|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | ''[[Lough Gullion]]''<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.doeni.gov.uk/niea/protected_areas_home/new_assi_landing_page/county_armagh-2/lough_gullion_assi.htm |teideal=Northern Ireland Environment Agency |dátarochtana=2025-06-19 |archivedate=2015-10-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002124238/http://www.doeni.gov.uk/niea/protected_areas_home/new_assi_landing_page/county_armagh-2/lough_gullion_assi.htm }}</ref> || Ard Mhacha || {{convert|1.3|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Goir]] || Luimneach || {{convert|0.8|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Eidhneach]] || Gaillimh || {{convert|3.1|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Inse Chrónáin]] || An Clár || {{convert|1.2|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Inse Uí Chuinn]] || An Clár || {{convert|1.08|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Cloonee and Inchiquin Loughs, Uragh Wood|Loch Inse Choinn]] || Ciarraí || {{convert|0.77|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Inis Cara]] || Corcaigh || {{convert|4.9|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Oileáin]] || An Dún || ||<!--placeholder, remove final || when adding a value--> |- | [[Loch Iarainn]] || An Iarmhí || ||<!--placeholder, remove final || when adding a value--> |- | [[Loch Inse Riabhaí]] || An Dún || {{convert|1|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Oileán Éadaí]] || Maigh Eo || {{convert|1.39|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Cheis Charraigín]] || Liatroim || {{convert|0.39|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Cé]] || Ros Comáin || {{convert|8.9|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Chill Ghlais]] || Ros Comáin || {{convert|2.02|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Choill an Iúir]] || An Iarmhí || {{convert|2.6|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | ''[[Kiltooris Lough]]'' || Dún na nGall || {{convert|0.43|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Cinnéile]] || Longfort, An Iarmhí, Cabhán || {{convert|1.95|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Chionn Droma]] || Dún na nGall || {{convert|0.61|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch na Coille Móire]] || Gaillimh || {{convert|1.32|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Tóchair]] || Loch Garman || {{convert|3|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Léinn]] || Ciarraí || {{convert|19.78|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Léin]] || An Iarmhí || {{convert|4.2|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Leitir Creamha Rua]] || Gaillimh || {{convert|0.82|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Chrainn Chrín]] || Maigh Eo || {{convert|1.23|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | ''[[Lickeen Lough]]'' || An Clár || {{convert|0.84|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Mac nÉan Íochtair]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://wfdfish.ie/wp-content/uploads/2010/08/Macnean_Upper_report_2010.pdf |teideal=Inland Fisheries of Ireland: Sampling Fish (Page 2) |dátarochtana=2025-06-19 |archivedate=2021-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210516195526/http://wfdfish.ie/wp-content/uploads/2010/08/Macnean_Upper_report_2010.pdf }}</ref> || Fear Manach || {{convert|4.6|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Mac nÉan Uachtair]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://wfdfish.ie/wp-content/uploads/2010/08/Macnean_Upper_report_2010.pdf |teideal=Inland Fisheries of Ireland: Sampling Fish (Page 2) |dátarochtana=2025-06-19 |archivedate=2021-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210516195526/http://wfdfish.ie/wp-content/uploads/2010/08/Macnean_Upper_report_2010.pdf }}</ref> || Fear Manach, An Cabhán, Liatroim || {{convert|10|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Marbh]] || Liatroim || {{convert|0.1|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Measca]] || Maigh Eo, Gaillimh || {{convert|83.4|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Mháimín]] || Gaillimh|| {{convert|0.56|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Mám Aodha]] || Gaillimh || {{convert|0.28|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Míle]] || Dún na nGall || {{convert|0.57|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Míolach]] || Ros Comáin || {{convert|1.16|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Meilbhe]] || Fear Manach, Liatroim || {{convert|22.1|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Moirne]] || Dún na nGall || {{convert|0.67|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Mhuiceanach]] || An Clár || {{convert|0.96|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Mucnú]] || Muineachán || {{convert|3.6|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Mhucrois]] || Ciarraí || {{convert|2.7|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch na Cuinge Uachtarach]] || Dún na nGall || {{convert|2.1|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch na Fuaiche]] || Gaillimh || {{convert|2.5|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch nEathach]] || Aontroim, An Dún, Ard Mhacha, Tír Eoghain, Doire || {{convert|396|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Uí Fhloinn]] || Ros Comáin || {{convert|1.37|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Uachtair]] || An Cabhán || {{convert|6.6|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Uail]] || An Iarmhí || {{convert|10.2|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Poll an Phúca (taiscumar)|Poll an Phúca]] || Cill Mhantáin || {{convert|19.5|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Phoirt Mhóir]] || Aontroim || {{convert|2.86|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Ramhar]] || An Cabhán || {{convert|7.1|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Riach]] || Gaillimh || {{convert|3|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Rí]] || An Iarmhí, Longfort, Ros Comáin || {{convert|106.1|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Claonloch, Contae Liatroma (Maothail)|Claonloch]] (Maothail)|| Liatroim || {{convert|1.65|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Rois]] || Gaillimh || {{convert|1.4|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Scoir]] || Liatroim || {{convert|1.14|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Síleann]] || An Cabhán, An Mhí, An Iarmhí || {{convert|18.2|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Siabhair]] || An Iarmhí || ||<!--placeholder, remove final || when adding a value--> |- | [[Loch Sindile]] || Gaillimh || {{convert|0.7|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Saileán]] || An Cabhán || {{convert|1.6|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | ''[[Lough Skean]]'' || Ros Comáin || {{convert|1.14|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Eoin]] || Liatroim || {{convert|1.46|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Sáile]] || Loch Garman || {{convert|3.2|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Tailt]] || Sligeach || {{convert|1.1|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Té]] || Cill Mhantáin || {{convert|0.5|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Theach an Teampla]] || Sligeach || {{convert|1.2|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[An Loch Uachtarach]] || Ciarraí || {{convert|1.7|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Sceithí Uachtair]] || An Cabhán || {{convert|0.61|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch an Urláir]] || Maigh Eo || {{convert|1.15|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Ghleann Bheatha]] || Dún na nGall || {{convert|2.61|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[An Loch Bán, Contae Mhuineacháin|An Loch Bán]] || Muineachán || {{convert|0.54|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |- | [[Loch Gaineamháin agus Loch na mBreac Dearg]] || Ciarraí || ||<!--placeholder, remove final || when adding a value--> |} == Lochanna goirte == * [[Loch Tóchair]], Loch Garman == Turlacha == {{príomhalt|Turlach}} * ''[[Loughareema]]'', Aontroim * [[Turlach Ghleann na Madadh]], Gaillimh * [[Loch an Leathbhaile]], Gaillimh * [[Turlach Ráth Asáin]], Gaillimh * [[Log na Sionna]], Cabháin == Taiscumair == * [[Poll an Phúca (taiscumar)|Poll an Phúca]], Chill Mhantáin * ''[[Silent Valley Reservoir]]'', An Dún * [[Taiscumar Speilgeach]], An Dún * [[Taiscumar Fheartraí]], Cill Mhantáin == Lochanna farraige == * [[Loch Lao]], Aontroim agus An Dún * [[Loch Cuan]], An Dúin * [[Loch Feabhail]], Dún na nGall agus Doire * [[Cuan na Gaillimhe]] nó Loch Lurgain, Gaillimh * [[Loch Oighinn]], Corcaigh * [[Loch Latharna]], Aontroim * [[Loch Machan]], Corcaigh * [[Inbhear na Sionainne]], An Mhumha * [[Cuan Thrá Lí]] nó Loch Foirdhreamhain, Ciarraí * [[Cuan Phort Láirge]] nó Loch Dá Chaoch, Port Láirge * [[Cuan Loch Garman]], Loch Garman == Fiordanna == * [[Loch Cairlinn]], Lú agus An Dún * [[Loch Súilí]], Dún na nGall * [[An Caoláire Rua]], Maigh Eo agus Gaillimh == Féach freisin == * [[Aibhneacha na hÉireann]] * [[Liosta Aibhneacha na hÉireann]] * [[Tomhaidhm]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Lochanna na hÉireann| ]] 0214rvx5l4rhxo3qasetw75wxfya6kh Loch na Cuinge Uachtarach 0 119918 1327247 1294684 2026-09-04T00:36:31Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1327247 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}} Tá ''' Loch na Cuinge Uachtarach'''<ref name=logainm /><ref name=EPA /> suite i n[[Gaoth Dobhair]], [[Contae Dhún na nGall]].<ref name=discovery /><ref name=mckay /> Tá an loch suite idir [[Loch Dhún Lúiche]] agus Loch na Cuinge Íochtarach, a ritheann abhainn ins [[An Chláidigh]] isteach.<ref name=discovery /><ref name=4x4sb /> == Fiadhúlra == I measc na n-iasc i Loch na Cuinge, tá [[breac geal]] agus [[bradán]].<ref name=di /><ref name=myfishmaps /> Tá an loch lastigh de [[Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta]].<ref name=npws /> == Féach freisin == * [[Liosta Lochanna na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist| refs = <ref name=logainm>{{lua idirlín | url = http://www.logainm.ie/ga/1396517 | teideal = Loch na Cuinge Uachtarach | foilsitheoir = [[An Coimisiún Logainmneacha]] | dátarochtana = 6ú Lúnasa 2023 | teanga = ga | work = [[logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (logainm.ie)}}</ref> <ref name=EPA>{{lua idirlín | url = https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf#page=18 | teideal = A Reference Based Typology and Ecological Assessment System for Irish Lakes | dáta = 2006 | leathanaigh = 12 | foilsitheoir = [[Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)]] | dátarochtana = 17ú Lúnasa 2022 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20220726141316/https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf | archive-date = 26ú Iúil 2022 | archivedate = 2022-07-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20220726141316/https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf#page=18 }}</ref> <ref name=npws>{{lua idirlín | url=http://www.npws.ie/sites/default/files/protected-sites/conservation_objectives/CO000140.pdf | teideal = Fawnboy Bog/Lough Nacung SAC 000140 | dáta = 2016 | work = Conservation Objectives Series | issn = 2009-4086 | foilsitheoir = [[An tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra]]}}</ref> <ref name=discovery>''Discovery Series,'' Bileog 1 (Ceathrú Eagrán). [[Suirbhéireacht Ordanáis na hÉireann]] (SOÉ), [[Baile Átha Cliath]], 2012.</ref> <ref name=mckay>Patrick McKay, ''A Dictionary of Ulster Place-Names'', l. 101. The Institute of Irish Studies, [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste|Ollscoil na Banríona]], Béal Feirste, 1999.</ref> <ref name=4x4sb>{{lua idirlín | url = http://www.4x4sb.com/kayaking/co-donegal-irl/184-lough-nacung-upper-irl | teideal = Lough Nacung Upper (IRL) | údar = Administrator | dátarochtana = 2015-12-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304090822/http://www.4x4sb.com/kayaking/co-donegal-irl/184-lough-nacung-upper-irl | archive-date = 2016-03-04 | url-status = dead | archivedate = 2016-03-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304090822/http://www.4x4sb.com/kayaking/co-donegal-irl/184-lough-nacung-upper-irl }}</ref> <ref name=di>{{lua idirlín | url = http://www.discoverireland.ie/Activities-Adventure/lough-nacung-lough-lacung-upper-and-dunlewy-lake/50025 | teideal = Lough Nacung – Discover Ireland | dátarochtana = 29ú Nollaig 2015 | archive-date = 5ú Márta 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305025819/http://www.discoverireland.ie/Activities-Adventure/lough-nacung-lough-lacung-upper-and-dunlewy-lake/50025 | url-status = dead | archivedate = 2016-03-05 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305025819/http://www.discoverireland.ie/Activities-Adventure/lough-nacung-lough-lacung-upper-and-dunlewy-lake/50025 }}</ref> <ref name=myfishmaps>{{lua idirlín | url = http://www.myfishmaps.com/intl-fishing-maps/Ireland/fishing-Water_Locations/Lake/Donegal/Lough_Nacung_Upper/ | teideal = Lough Nacung Upper, Donegal - MyFishMaps.com | dátarochtana = 2025-06-25 | archivedate = 2025-01-25 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20250125054031/http://www.myfishmaps.com/intl-fishing-maps/Ireland/fishing-Water_Locations/Lake/Donegal/Lough_Nacung_Upper/ }}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Cuinge Uachtarach, Loch na}} [[Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall]] 2tadd8q36haf0ehwv86h6v0z4wrulkw Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí 2 119999 1327238 1327187 2026-09-03T22:34:02Z Marcas.oduinn 33120 /* Tuamaí pasáiste i nÉirinn */ 1327238 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] # ''[[:en:Passage tombs in Ireland|Passage tombs in Ireland]]'' - [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]] # ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]] - [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile]] # ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]] == Catagóirí == == Tuamaí pasáiste i nÉirinn == Is cineál séadchomhartha [[Meigilit|Meigilitigh]] ón ré [[Neoiliteach]] iad '''tuamaí pasáiste'''. Faightear iad ar fud na h'''[[Éire]]'''ann go háirithe taobh ó thuaidh den oileán. Tógadh agus baineadh leas [[Tuama pasáiste|astu]] idir na blianta c. 3750 R.C. agus c. 2500 R.C.<ref name=Bergh2013 /><ref name=Kador2018 /> Feictear tuairim is fiche clibín ar fud na tíre, ach is iad is mó le rá na [[an Cheathrú Mhór]] agus [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile|an Cheathrú Chaol]] i gContae Shligigh, agus [[Loch Craobh]] agus [[Brú na Bóinne]] i gContae na Mí. == Gnéithe ailtireachta {{príomhalt|Tuama pasáiste}} Ní théann an téarma "tuama pasáiste" siar ach go dtí lár na fichiú haoise.<ref name=Case1963 /> Roimhe sin, the monuments were called by other terms, such as "carn seomrach", "tulach Dhanmhargach" nó "tumulus". Tá iarrachtaí déanta ag roinnt scoláirí, ina n-áirítear Alison Sheridan agus Robert Hensey, chun ord a chur ar tuamaí pasáiste: * séadchomharthaí beaga oscailte, mar a fheictear ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]] * séadchomharthaí meánacha intermediate le [[carn]] is cionn seomra adhlactha, mar a fheictear ag Loch Craobh. Tá sa chatagóir seo go minic snoiteáin teibí ar leith, ailínithe [[grian|gréine]] agus colbhaí ina luí. I measc deasghnáth adhlactha, tá idir [[créamadh]] agus a mhalairt. * séadchomharthaí móra amhail is [[Sí an Bhrú]], déanta le [[coirbéaladh]], pasáistí fada le díonta, clocha saile, agus ábhair ó fhad i gcéin. I dteannta seo, faightear leaganacha croschruthacha mar shampla ag Loch Craobh, an Cheathrú Chaol agus Brú na Bóinne.<ref name=Hensey2015 /> Uaireanta, feictear clibíní séadchomharthaí le ceann mór sa lár agus cinn níos lú thart timpeall air, mar shampla ag [[Cnóbha]] agus ag an gCeathrú Mhór. Agus ag an gCeathrú Chaol, tá clibín níos lú ar [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] le suíomhanna eile ar a imeallacha, amhail is ''Keash Hill'', [[Ard Láí]], [[Baile an Chairn]] agus Suigh Lughaidh.<ref name=Hensey2014 /> Tréith ar leith a bhí sí na séadchomharthaí seo uile ná fad an traidisiúin, in úsáid ar feadh míle bliain ar a laghad, murab ionann is séadchomharthaí eile amhail is tuamaí cúirte nó dolmainí ursanacha. == Earraí uaighe De ghnáth, faightear laistigh de thuamaí pasáiste Éireannacha [[earraí uaighe]] éagsúla, san áireamh [[bior]]anna déanta ag cnámh nó bean fia; [[siogairlín]] cluiche snoite snasta; píosaí [[grianchloch|grianchloiche]]; uirlisí [[cloch thine|chloch thine]] nó [[seirt]]e, liathróidí cloiche nó cailce; agus earraí potaireachta sainiúla darb ainm gréithe na Ceathrú Caoile. Rinneadh na potaí cruinntónachAa as cré rua éispots, méadaithe go minic le patrúin '' stab and drag patterns. Few intact examples have been recovered, but these include some fine examples from the [[Dumha na nGiall]] passage tomb at the [[Teamhair|], County Meath<ref name=OSullivan2005 /> == Grianchultas '' After his excavation and restoration work at [[Sí an Bhrú]], Michael O'Kelly reported his discovery of a solar alignment on the winter solstice. Such alignments have been claimed for monuments in different parts of Ireland and abroad, for example in [[Maes Howe]], san Albain; [[Loch Craobh]], Chontae na Mí; [[an Cnoc Rua]], Contae Chill Chainnigh and in [[Lios an tSeagail]], the central monument at [[an Cheathrú Mhór]], Contae Shligigh.<ref name=OKelly1982 /><ref name=Meehan2012 /> == Naisc idirnáisiúnta '' The Irish passage tombs bear similarities to examples found in other locations on the Atlantic facade; in particular in an [[an Bhriotáin]], [[an Bhreatain Bheag]] agus an [[Albain]]. Ancient DNA research has associated the dead in the Irish monuments with early farming migrations to the Atlantic region about 6,000 years ago.<ref name=Kador2018 /> The ancient ancestral origin of these groups was [[An Anatóil]]. Familial connections between people buried at an Cheathrú Mhór, an Cheathrú Chaol, Bá an Mhillín and Sí an Bhrú have been demonstrated, and the passage tomb populations appear to cluster (in genetic terms) away from occupants of other neolithic monuments and the general Irish neolithic population. This, and an indication of incest in the genetic profile of a male interred in the right recess of Newgrange, has led a team of researchers in [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] to propose that Irish neolithic society was led by dynastic rulers. Lara Cassidy stated, "It seems what we have here is a powerful extended kin-group, who had access to elite burial sites in many regions of the island for at least half a millennium".<ref name=OSullivan2020 /><ref name=Cassidy2020 /> == Séadchomhartha neamhoscailte '' Although some of the more high profile Irish passage tombs have been excavated and - sometimes controversially - reconstructed, many monuments remain unexcavated. Many hill cairns and lowland cairns may be passage tombs;'' séadchomharthaí amhail is Sí Mór i gContae Liatroma, Baile an Chairn i gContae Shligigh agus Cruachán gar de Ráth Bhoth i gContae Dhún na nGall. == Suíomhanna * [[Brú na Bóinne]] ** [[Sí an Bhrú]] ** [[Cnóbha]] ** [[Dubhadh]] * [[Tuama Pasáiste na bhFuarchnoc|Na Fuarchnoic]] * [[Ráth Cuaráin]] * [[Loch Craobh]] * [[Tuamaí Pasáiste na Ceathrú Caoile|An Cheathrú Chaol]] * [[An Cheathrú Mhór]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Bergh2013>{{cite journal | last=Bergh | first=Stefan | last2=Hensey | first2=Robert | date=2013 | title= Unpicking the Chronology of Carrowmore | url= https://www.researchgate.net/publication/259554734 | journal=Oxford Journal of Archaeology | volume=32 | issue=4 | pages= 343–366 | doi= 10.1111/ojoa.12019}}</ref> <ref name=Kador2018>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Cassidy | first2=Lara M.| last3=Geber | first3=Jonny | last4=Hensey | first4=Robert | last5=Meehan | first5=Pádraig | last6=Moore | first6=Sam | date=2018 | title=Rites of Passage: Mortuary Practice, Population Dynamics, and Chronology at the Carrowkeel Passage Tomb Complex, Co. Sligo, Ireland. | url= https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/rites-of-passage-mortuary-practice-population-dynamics-and-chronology-at-the-carrowkeel-passage-tomb-complex-co-sligo-ireland/CE8E9D1CC402CCF625E172501E8E8C65 | journal=Proceedings of the Prehistoric Society | volume=84 | pages=225–255 | issue=1–2 | doi= 10.5744/bi.2017.1001 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Case1963>{{cite journal | last=Case | first=Humphrey | date=1963 | title=Foreign Connections in the Irish Neolithic | journal=Ulster Journal of Archaeology | volume=26 | pages=3–18 | jstor=20567579}}</ref> <ref name=Hensey2015>{{cite book | last = Hensey | first = Robert | date = 2015 | title= First light: the origins of Newgrange | url = https://www.oxbowbooks.com/dbbc/first-light.html | publisher = Oxbow Books | pages = 210 | isbn = 9781782979517}}</ref> <ref name=Hensey2014>Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Dowd, Marion, Moore, Sam. "A century of archaeology – historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo" PRIA, 2014</ref> <ref name=OSullivan2005>O'Sullivan, Muiris. "Dumha na nGiall, the Mound of the Hostages, Tara". Wordwell Press. 2005</ref> <ref name=OKelly1982>O'Kelly, Michael; O'Kelly, Claire. "Newgrange - Archaeology, Art and Legend" Thames and Hudson. 1982</ref> <ref name=Meehan2012>{{cite journal | last1 = Meehan | first1 = Padraig | year = 2012 | title = A Possible Astronomical Alignment marking Seasonal Transitions at Listoghil, Sligo, Ireland | journal = Internet Archaeology | volume = 32 | issue = 32 | doi = 10.11141/ia.32.3 }}</ref> <ref name=OSullivan2020>{{cite news | ainm = Kevin | sloinne = O'Sullivan | teideal = Newgrange tomb body belonged to royal-like male 'born of incest' | url = https://www.irishtimes.com/culture/heritage/newgrange-tomb-body-belonged-to-royal-like-male-born-of-incest-1.4281412 | foilsitheoir = The Irish Times | dáta = 18 Meitheamh 2020 | dátarochtana = 6 Iúil 2020}}</ref> <ref name=Cassidy2020>{{cite journal | last = Cassidy | first = Lara M. |last2 = Ó Maoldúin | first2 = Ros | last3 = Kador | first3 = Thomas | last4 = Lynch | first4 = Ann | last5 = Jones|first5 = Carleton | last6 = Woodman | first6 = Peter C. | last7 = Murphy | first7 = Eileen | last8 = Ramsey | first8= Greer | last9 = Dowd | first9 = Marion | last10 = Noonan | first10 = Alice | last11 = Campbell | first11 = Ciarán| last12 = Jones | first12 = Eppie R. | last13 = Mattiangeli | first13 = Valeria | last14 = Bradley | first14 = Daniel G. | year = 2020 | title = A dynastic elite in monumental Neolithic society | url= | journal = Nature | volume = 582 | issue = 7812| pages = 384–388| doi = 10.1038/s41586-020-2378-6 | pmid = 32555485 | s2cid = 219729757 |pmc = 7116870}}</ref> }} [[Catagóir:Tuamaí pasáiste| ]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ p4xhtdumhiexun5ymm97vek032c4dox 1327242 1327238 2026-09-03T23:10:56Z Marcas.oduinn 33120 /* Tuamaí pasáiste i nÉirinn */ 1327242 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] # ''[[:en:Passage tombs in Ireland|Passage tombs in Ireland]]'' - [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]] # ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]] - [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile]] # ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]] == Catagóirí == == Tuamaí pasáiste i nÉirinn == Is cineál séadchomhartha [[Meigilit|Meigilitigh]] ón ré [[Neoiliteach]] iad '''tuamaí pasáiste'''. Faightear iad ar fud na h'''[[Éire]]'''ann go háirithe taobh ó thuaidh den oileán. Tógadh agus baineadh leas [[Tuama pasáiste|astu]] idir na blianta c. 3750 R.C. agus c. 2500 R.C.<ref name=Bergh2013 /><ref name=Kador2018 /> Feictear tuairim is fiche clibín ar fud na tíre, ach is iad is mó le rá na [[an Cheathrú Mhór]] agus [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile|an Cheathrú Chaol]] i gContae Shligigh, agus [[Loch Craobh]] agus [[Brú na Bóinne]] i gContae na Mí. == Gnéithe ailtireachta {{príomhalt|Tuama pasáiste}} Ní théann an téarma "tuama pasáiste" siar ach go dtí lár na fichiú haoise.<ref name=Case1963 /> Roimhe sin, the monuments were called by other terms, such as "carn seomrach", "tulach Dhanmhargach" nó "tumulus". Tá iarrachtaí déanta ag roinnt scoláirí, ina n-áirítear Alison Sheridan agus Robert Hensey, chun ord a chur ar tuamaí pasáiste: * séadchomharthaí beaga oscailte, mar a fheictear ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]] * séadchomharthaí meánacha intermediate le [[carn]] is cionn seomra adhlactha, mar a fheictear ag Loch Craobh. Tá sa chatagóir seo go minic snoiteáin teibí ar leith, ailínithe [[grian|gréine]] agus colbhaí ina luí. I measc deasghnáth adhlactha, tá idir [[créamadh]] agus a mhalairt. * séadchomharthaí móra amhail is [[Sí an Bhrú]], déanta le [[coirbéaladh]], pasáistí fada le díonta, clocha saile, agus ábhair ó fhad i gcéin. I dteannta seo, faightear leaganacha croschruthacha mar shampla ag Loch Craobh, an Cheathrú Chaol agus Brú na Bóinne.<ref name=Hensey2015 /> Uaireanta, feictear clibíní séadchomharthaí le ceann mór sa lár agus cinn níos lú thart timpeall air, mar shampla ag [[Cnóbha]] agus ag an gCeathrú Mhór. Agus ag an gCeathrú Chaol, tá clibín níos lú ar [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] le suíomhanna eile ar a imeallacha, amhail is ''Keash Hill'', [[Ard Láí]], [[Baile an Chairn]] agus Suigh Lughaidh.<ref name=Hensey2014 /> Tréith ar leith a bhí sí na séadchomharthaí seo uile ná fad an traidisiúin, in úsáid ar feadh míle bliain ar a laghad, murab ionann is séadchomharthaí eile amhail is tuamaí cúirte nó dolmainí ursanacha. == Earraí uaighe De ghnáth, faightear laistigh de thuamaí pasáiste Éireannacha [[earraí uaighe]] éagsúla, san áireamh [[bior]]anna déanta ag cnámh nó bean fia; [[siogairlín]] cluiche snoite snasta; píosaí [[grianchloch|grianchloiche]]; uirlisí [[cloch thine|chloch thine]] nó [[seirt]]e, liathróidí cloiche nó cailce; agus earraí potaireachta sainiúla darb ainm gréithe na Ceathrú Caoile. Rinneadh na potaí cruinntónachAa as cré rua éispots, méadaithe go minic le patrúin '' stab and drag patterns. Few intact examples have been recovered, but these include some fine examples from the [[Dumha na nGiall]] passage tomb at the [[Teamhair|], County Meath<ref name=OSullivan2005 /> == Grianchultas Agus a chuid oibre déanta aige ag [[Sí an Bhrú]], thug Michael O'Kelly tuairisc ar ailíniú gréine ann timpeall am an ghrianstad. Tá a leithéid de rud le feiceáil chomh maith ag [[Maes Howe]] san Albain; [[Loch Craobh]], Chontae na Mí; [[an Cnoc Rua]], Contae Chill Chainnigh; agus [[Lios an tSeagail]], an séadchomhartha lárnach ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]], Contae Shligigh.<ref name=OKelly1982 /><ref name=Meehan2012 /> == Naisc idirnáisiúnta '' The Irish passage tombs bear similarities to examples found in other locations on the Atlantic facade; in particular sa [[an Bhriotáin|Bhriotáin]], [[an Bhreatain Bheag]] agus san [[Albain]]. Ancient DNA research has associated the dead in the Irish monuments with early farming migrations to the Atlantic region about 6,000 years ago.<ref name=Kador2018 /> The ancient ancestral origin of these groups was [[An Anatóil]]. Familial connections between people buried at an Cheathrú Mhór, an Cheathrú Chaol, Bá an Mhillín and Sí an Bhrú have been demonstrated, and the passage tomb populations appear to cluster (in genetic terms) away from occupants of other neolithic monuments and the general Irish neolithic population. This, and an indication of incest in the genetic profile of a male interred in the right recess of Newgrange, has led a team of researchers in [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] to propose that Irish neolithic society was led by dynastic rulers. Lara Cassidy stated, "It seems what we have here is a powerful extended kin-group, who had access to elite burial sites in many regions of the island for at least half a millennium".<ref name=OSullivan2020 /><ref name=Cassidy2020 /> == Séadchomhartha neamhoscailte '' Although some of the more high profile Irish passage tombs have been excavated and - sometimes controversially - reconstructed, many monuments remain unexcavated. Many hill cairns and lowland cairns may be passage tombs;'' séadchomharthaí amhail is Sí Mór i gContae Liatroma, Baile an Chairn i gContae Shligigh agus Cruachán gar de Ráth Bhoth i gContae Dhún na nGall. == Suíomhanna * [[Brú na Bóinne]] ** [[Sí an Bhrú]] ** [[Cnóbha]] ** [[Dubhadh]] * [[Tuama Pasáiste na bhFuarchnoc|Na Fuarchnoic]] * [[Ráth Cuaráin]] * [[Loch Craobh]] * [[Tuamaí Pasáiste na Ceathrú Caoile|An Cheathrú Chaol]] * [[An Cheathrú Mhór]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Bergh2013>{{cite journal | last=Bergh | first=Stefan | last2=Hensey | first2=Robert | date=2013 | title= Unpicking the Chronology of Carrowmore | url= https://www.researchgate.net/publication/259554734 | journal=Oxford Journal of Archaeology | volume=32 | issue=4 | pages= 343–366 | doi= 10.1111/ojoa.12019}}</ref> <ref name=Kador2018>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Cassidy | first2=Lara M.| last3=Geber | first3=Jonny | last4=Hensey | first4=Robert | last5=Meehan | first5=Pádraig | last6=Moore | first6=Sam | date=2018 | title=Rites of Passage: Mortuary Practice, Population Dynamics, and Chronology at the Carrowkeel Passage Tomb Complex, Co. Sligo, Ireland. | url= https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/rites-of-passage-mortuary-practice-population-dynamics-and-chronology-at-the-carrowkeel-passage-tomb-complex-co-sligo-ireland/CE8E9D1CC402CCF625E172501E8E8C65 | journal=Proceedings of the Prehistoric Society | volume=84 | pages=225–255 | issue=1–2 | doi= 10.5744/bi.2017.1001 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Case1963>{{cite journal | last=Case | first=Humphrey | date=1963 | title=Foreign Connections in the Irish Neolithic | journal=Ulster Journal of Archaeology | volume=26 | pages=3–18 | jstor=20567579}}</ref> <ref name=Hensey2015>{{cite book | last = Hensey | first = Robert | date = 2015 | title= First light: the origins of Newgrange | url = https://www.oxbowbooks.com/dbbc/first-light.html | publisher = Oxbow Books | pages = 210 | isbn = 9781782979517}}</ref> <ref name=Hensey2014>Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Dowd, Marion, Moore, Sam. "A century of archaeology – historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo" PRIA, 2014</ref> <ref name=OSullivan2005>O'Sullivan, Muiris. "Dumha na nGiall, the Mound of the Hostages, Tara". Wordwell Press. 2005</ref> <ref name=OKelly1982>O'Kelly, Michael; O'Kelly, Claire. "Newgrange - Archaeology, Art and Legend" Thames and Hudson. 1982</ref> <ref name=Meehan2012>{{cite journal | last1 = Meehan | first1 = Padraig | year = 2012 | title = A Possible Astronomical Alignment marking Seasonal Transitions at Listoghil, Sligo, Ireland | journal = Internet Archaeology | volume = 32 | issue = 32 | doi = 10.11141/ia.32.3 }}</ref> <ref name=OSullivan2020>{{cite news | ainm = Kevin | sloinne = O'Sullivan | teideal = Newgrange tomb body belonged to royal-like male 'born of incest' | url = https://www.irishtimes.com/culture/heritage/newgrange-tomb-body-belonged-to-royal-like-male-born-of-incest-1.4281412 | foilsitheoir = The Irish Times | dáta = 18 Meitheamh 2020 | dátarochtana = 6 Iúil 2020}}</ref> <ref name=Cassidy2020>{{cite journal | last = Cassidy | first = Lara M. |last2 = Ó Maoldúin | first2 = Ros | last3 = Kador | first3 = Thomas | last4 = Lynch | first4 = Ann | last5 = Jones|first5 = Carleton | last6 = Woodman | first6 = Peter C. | last7 = Murphy | first7 = Eileen | last8 = Ramsey | first8= Greer | last9 = Dowd | first9 = Marion | last10 = Noonan | first10 = Alice | last11 = Campbell | first11 = Ciarán| last12 = Jones | first12 = Eppie R. | last13 = Mattiangeli | first13 = Valeria | last14 = Bradley | first14 = Daniel G. | year = 2020 | title = A dynastic elite in monumental Neolithic society | url= | journal = Nature | volume = 582 | issue = 7812| pages = 384–388| doi = 10.1038/s41586-020-2378-6 | pmid = 32555485 | s2cid = 219729757 |pmc = 7116870}}</ref> }} [[Catagóir:Tuamaí pasáiste| ]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ eixg7jndethuove7zruxtv0a82qyryi 1327252 1327242 2026-09-04T07:16:56Z Marcas.oduinn 33120 /* Tuamaí pasáiste i nÉirinn */ 1327252 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] # ''[[:en:Passage tombs in Ireland|Passage tombs in Ireland]]'' - [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]] # ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]] - [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile]] # ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]] == Catagóirí == == Tuamaí pasáiste i nÉirinn == Is cineál séadchomhartha [[Meigilit|Meigilitigh]] ón ré [[Neoiliteach]] iad '''tuamaí pasáiste'''. Faightear iad ar fud na h'''[[Éire]]'''ann go háirithe taobh ó thuaidh den oileán. Tógadh agus baineadh leas [[Tuama pasáiste|astu]] idir na blianta c. 3750 R.C. agus c. 2500 R.C.<ref name=Bergh2013 /><ref name=Kador2018 /> Feictear tuairim is fiche clibín ar fud na tíre, ach is iad is mó le rá na [[an Cheathrú Mhór]] agus [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile|an Cheathrú Chaol]] i gContae Shligigh, agus [[Loch Craobh]] agus [[Brú na Bóinne]] i gContae na Mí. == Gnéithe ailtireachta {{príomhalt|Tuama pasáiste}} Ní théann an téarma "tuama pasáiste" siar ach go dtí lár na fichiú haoise.<ref name=Case1963 /> Roimhe sin, the monuments were called by other terms, such as "carn seomrach", "tulach Dhanmhargach" nó "tumulus". Tá iarrachtaí déanta ag roinnt scoláirí, ina n-áirítear Alison Sheridan agus Robert Hensey, chun ord a chur ar tuamaí pasáiste: * séadchomharthaí beaga oscailte, mar a fheictear ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]] * séadchomharthaí meánacha intermediate le [[carn]] is cionn seomra adhlactha, mar a fheictear ag Loch Craobh. Tá sa chatagóir seo go minic snoiteáin teibí ar leith, ailínithe [[grian|gréine]] agus colbhaí ina luí. I measc deasghnáth adhlactha, tá idir [[créamadh]] agus a mhalairt. * séadchomharthaí móra amhail is [[Sí an Bhrú]], déanta le [[coirbéaladh]], pasáistí fada le díonta, clocha saile, agus ábhair ó fhad i gcéin. I dteannta seo, faightear leaganacha croschruthacha mar shampla ag Loch Craobh, an Cheathrú Chaol agus Brú na Bóinne.<ref name=Hensey2015 /> Uaireanta, feictear clibíní séadchomharthaí le ceann mór sa lár agus cinn níos lú thart timpeall air, mar shampla ag [[Cnóbha]] agus ag an gCeathrú Mhór. Agus ag an gCeathrú Chaol, tá clibín níos lú ar [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] le suíomhanna eile ar a imeallacha, amhail is ''Keash Hill'', [[Ard Láí]], [[Baile an Chairn]] agus Suigh Lughaidh.<ref name=Hensey2014 /> Tréith ar leith a bhí sí na séadchomharthaí seo uile ná fad an traidisiúin, in úsáid ar feadh míle bliain ar a laghad, murab ionann is séadchomharthaí eile amhail is tuamaí cúirte nó dolmainí ursanacha. == Earraí uaighe De ghnáth, faightear laistigh de thuamaí pasáiste Éireannacha [[earraí uaighe]] éagsúla, san áireamh [[bior]]anna déanta ag cnámh nó bean fia; [[siogairlín]] cluiche snoite snasta; píosaí [[grianchloch|grianchloiche]]; uirlisí [[cloch thine|chloch thine]] nó [[seirt]]e, liathróidí cloiche nó cailce; agus earraí potaireachta sainiúla darb ainm gréithe na Ceathrú Caoile. Rinneadh na potaí cruinntónachAa as cré rua, méadaithe go minic le patrúin déanta le ''sáigh agus tarraing''. Ní bhfuarthas ach cúpla samplaí slána, ina n-áirítear ón tuama ag [[Dumha na nGiall]], [[Teamhair]], Contae na Mí Meath<ref name=OSullivan2005 /> == Grianchultas Agus a chuid oibre déanta aige ag [[Sí an Bhrú]], thug Michael O'Kelly tuairisc ar ailíniú gréine ann timpeall am an ghrianstad. Tá a leithéid de rud le feiceáil chomh maith ag [[Maes Howe]] san Albain; [[Loch Craobh]], Chontae na Mí; [[an Cnoc Rua]], Contae Chill Chainnigh; agus [[Lios an tSeagail]], an séadchomhartha lárnach ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]], Contae Shligigh.<ref name=OKelly1982 /><ref name=Meehan2012 /> == Naisc idirnáisiúnta '' The Irish passage tombs bear similarities to examples found in other locations on the Atlantic facade; in particular sa [[an Bhriotáin|Bhriotáin]], [[an Bhreatain Bheag]] agus san [[Albain]]. Ancient DNA research has associated the dead in the Irish monuments with early farming migrations to the Atlantic region about 6,000 years ago.<ref name=Kador2018 /> The ancient ancestral origin of these groups was [[An Anatóil]]. Familial connections between people buried at an Cheathrú Mhór, an Cheathrú Chaol, Bá an Mhillín and Sí an Bhrú have been demonstrated, and the passage tomb populations appear to cluster (in genetic terms) away from occupants of other neolithic monuments and the general Irish neolithic population. This, and an indication of incest in the genetic profile of a male interred in the right recess of Newgrange, has led a team of researchers in [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] to propose that Irish neolithic society was led by dynastic rulers. Lara Cassidy stated, "It seems what we have here is a powerful extended kin-group, who had access to elite burial sites in many regions of the island for at least half a millennium".<ref name=OSullivan2020 /><ref name=Cassidy2020 /> == Séadchomhartha neamhoscailte '' Although some of the more high profile Irish passage tombs have been excavated and - sometimes controversially - reconstructed, many monuments remain unexcavated. Many hill cairns and lowland cairns may be passage tombs;'' séadchomharthaí amhail is Sí Mór i gContae Liatroma, Baile an Chairn i gContae Shligigh agus Cruachán gar de Ráth Bhoth i gContae Dhún na nGall. == Suíomhanna * [[Brú na Bóinne]] ** [[Sí an Bhrú]] ** [[Cnóbha]] ** [[Dubhadh]] * [[Tuama Pasáiste na bhFuarchnoc|Na Fuarchnoic]] * [[Ráth Cuaráin]] * [[Loch Craobh]] * [[Tuamaí Pasáiste na Ceathrú Caoile|An Cheathrú Chaol]] * [[An Cheathrú Mhór]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Bergh2013>{{cite journal | last=Bergh | first=Stefan | last2=Hensey | first2=Robert | date=2013 | title= Unpicking the Chronology of Carrowmore | url= https://www.researchgate.net/publication/259554734 | journal=Oxford Journal of Archaeology | volume=32 | issue=4 | pages= 343–366 | doi= 10.1111/ojoa.12019}}</ref> <ref name=Kador2018>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Cassidy | first2=Lara M.| last3=Geber | first3=Jonny | last4=Hensey | first4=Robert | last5=Meehan | first5=Pádraig | last6=Moore | first6=Sam | date=2018 | title=Rites of Passage: Mortuary Practice, Population Dynamics, and Chronology at the Carrowkeel Passage Tomb Complex, Co. Sligo, Ireland. | url= https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/rites-of-passage-mortuary-practice-population-dynamics-and-chronology-at-the-carrowkeel-passage-tomb-complex-co-sligo-ireland/CE8E9D1CC402CCF625E172501E8E8C65 | journal=Proceedings of the Prehistoric Society | volume=84 | pages=225–255 | issue=1–2 | doi= 10.5744/bi.2017.1001 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Case1963>{{cite journal | last=Case | first=Humphrey | date=1963 | title=Foreign Connections in the Irish Neolithic | journal=Ulster Journal of Archaeology | volume=26 | pages=3–18 | jstor=20567579}}</ref> <ref name=Hensey2015>{{cite book | last = Hensey | first = Robert | date = 2015 | title= First light: the origins of Newgrange | url = https://www.oxbowbooks.com/dbbc/first-light.html | publisher = Oxbow Books | pages = 210 | isbn = 9781782979517}}</ref> <ref name=Hensey2014>Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Dowd, Marion, Moore, Sam. "A century of archaeology – historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo" PRIA, 2014</ref> <ref name=OSullivan2005>O'Sullivan, Muiris. "Dumha na nGiall, the Mound of the Hostages, Tara". Wordwell Press. 2005</ref> <ref name=OKelly1982>O'Kelly, Michael; O'Kelly, Claire. "Newgrange - Archaeology, Art and Legend" Thames and Hudson. 1982</ref> <ref name=Meehan2012>{{cite journal | last1 = Meehan | first1 = Padraig | year = 2012 | title = A Possible Astronomical Alignment marking Seasonal Transitions at Listoghil, Sligo, Ireland | journal = Internet Archaeology | volume = 32 | issue = 32 | doi = 10.11141/ia.32.3 }}</ref> <ref name=OSullivan2020>{{cite news | ainm = Kevin | sloinne = O'Sullivan | teideal = Newgrange tomb body belonged to royal-like male 'born of incest' | url = https://www.irishtimes.com/culture/heritage/newgrange-tomb-body-belonged-to-royal-like-male-born-of-incest-1.4281412 | foilsitheoir = The Irish Times | dáta = 18 Meitheamh 2020 | dátarochtana = 6 Iúil 2020}}</ref> <ref name=Cassidy2020>{{cite journal | last = Cassidy | first = Lara M. |last2 = Ó Maoldúin | first2 = Ros | last3 = Kador | first3 = Thomas | last4 = Lynch | first4 = Ann | last5 = Jones|first5 = Carleton | last6 = Woodman | first6 = Peter C. | last7 = Murphy | first7 = Eileen | last8 = Ramsey | first8= Greer | last9 = Dowd | first9 = Marion | last10 = Noonan | first10 = Alice | last11 = Campbell | first11 = Ciarán| last12 = Jones | first12 = Eppie R. | last13 = Mattiangeli | first13 = Valeria | last14 = Bradley | first14 = Daniel G. | year = 2020 | title = A dynastic elite in monumental Neolithic society | url= | journal = Nature | volume = 582 | issue = 7812| pages = 384–388| doi = 10.1038/s41586-020-2378-6 | pmid = 32555485 | s2cid = 219729757 |pmc = 7116870}}</ref> }} [[Catagóir:Tuamaí pasáiste| ]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ p07wazm94puaxg017hjcn9f30xwr18f 1327253 1327252 2026-09-04T07:40:27Z Marcas.oduinn 33120 1327253 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] # ''[[:en:Passage tombs in Ireland|Passage tombs in Ireland]]'' - [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]] # ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]] - [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile]] # ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]] == Catagóirí == == Tuamaí pasáiste i nÉirinn == Is cineál séadchomhartha [[Meigilit|Meigilitigh]] ón ré [[Neoiliteach]] iad '''tuamaí pasáiste'''. Faightear iad ar fud na h'''[[Éire]]'''ann go háirithe taobh ó thuaidh den oileán. Tógadh agus baineadh leas [[Tuama pasáiste|astu]] idir na blianta c. 3750 R.C. agus c. 2500 R.C.<ref name=Bergh2013 /><ref name=Kador2018 /> Feictear tuairim is fiche clibín ar fud na tíre, ach is iad is mó le rá na [[an Cheathrú Mhór]] agus [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile|an Cheathrú Chaol]] i gContae Shligigh, agus [[Loch Craobh]] agus [[Brú na Bóinne]] i gContae na Mí. == Gnéithe ailtireachta {{príomhalt|Tuama pasáiste}} Ní théann an téarma "tuama pasáiste" siar ach go dtí lár na fichiú haoise.<ref name=Case1963 /> Roimhe sin, the monuments were called by other terms, such as "carn seomrach", "tulach Dhanmhargach" nó "tumulus". Tá iarrachtaí déanta ag roinnt scoláirí, ina n-áirítear Alison Sheridan agus Robert Hensey, chun ord a chur ar tuamaí pasáiste: * séadchomharthaí beaga oscailte, mar a fheictear ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]] * séadchomharthaí meánacha intermediate le [[carn]] is cionn seomra adhlactha, mar a fheictear ag Loch Craobh. Tá sa chatagóir seo go minic snoiteáin teibí ar leith, ailínithe [[grian|gréine]] agus colbhaí ina luí. I measc deasghnáth adhlactha, tá idir [[créamadh]] agus a mhalairt. * séadchomharthaí móra amhail is [[Sí an Bhrú]], déanta le [[coirbéaladh]], pasáistí fada le díonta, clocha saile, agus ábhair ó fhad i gcéin. I dteannta seo, faightear leaganacha croschruthacha mar shampla ag Loch Craobh, an Cheathrú Chaol agus Brú na Bóinne.<ref name=Hensey2015 /> Uaireanta, feictear clibíní séadchomharthaí le ceann mór sa lár agus cinn níos lú thart timpeall air, mar shampla ag [[Cnóbha]] agus ag an gCeathrú Mhór. Agus ag an gCeathrú Chaol, tá clibín níos lú ar [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] le suíomhanna eile ar a imeallacha, amhail is ''Keash Hill'', [[Ard Láí]], [[Baile an Chairn]] agus Suigh Lughaidh.<ref name=Hensey2014 /> Tréith ar leith a bhí sí na séadchomharthaí seo uile ná fad an traidisiúin, in úsáid ar feadh míle bliain ar a laghad, murab ionann is séadchomharthaí eile amhail is tuamaí cúirte nó dolmainí ursanacha. == Earraí uaighe De ghnáth, faightear laistigh de thuamaí pasáiste Éireannacha [[earraí uaighe]] éagsúla, san áireamh [[bior]]anna déanta ag cnámh nó bean fia; [[siogairlín]] cluiche snoite snasta; píosaí [[grianchloch|grianchloiche]]; uirlisí [[cloch thine|chloch thine]] nó [[seirt]]e, liathróidí cloiche nó cailce; agus earraí potaireachta sainiúla darb ainm gréithe na Ceathrú Caoile. Rinneadh na potaí cruinntónachAa as cré rua, méadaithe go minic le patrúin déanta le ''sáigh agus tarraing''. Ní bhfuarthas ach cúpla samplaí slána, ina n-áirítear ón tuama ag [[Dumha na nGiall]], [[Teamhair]], Contae na Mí Meath<ref name=OSullivan2005 /> == Grianchultas Agus a chuid oibre déanta aige ag [[Sí an Bhrú]], thug Michael O'Kelly tuairisc ar ailíniú gréine ann timpeall am an ghrianstad. Tá a leithéid de rud le feiceáil chomh maith ag [[Maes Howe]] san Albain; [[Loch Craobh]], Chontae na Mí; [[an Cnoc Rua]], Contae Chill Chainnigh; agus [[Lios an tSeagail]], an séadchomhartha lárnach ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]], Contae Shligigh.<ref name=OKelly1982 /><ref name=Meehan2012 /> == Naisc idirnáisiúnta Faightear ar fud imeall an Atlantaigh tuamaí pasáiste atá cosúil leo siúd i nÉirinn, go háirithe sa [[an Bhriotáin|Bhriotáin]], [[an Bhreatain Bheag]] agus san [[Albain]]. De réir taighde ADN ársa DNA, is as [[An Anatóil]] a tháinig daoine neoiliteacha go hÉirinn tuairim is 6,000 bliain ó shin.<ref name=Kador2018 /> Is amhlaidh gur gaolta le chéile iad na daoine atá adhlactha ag an gCeathrú Mhór, an Cheathrú Chaol, Bá an Mhillín and Sí an Bhrú. I dteannta sin, tá fianaise chiorrú coil san ADN fir éigin atá adhlactha sa chuas ar dheis i Sí an Bhrú. Mar thoradh seo uile, tá sé maíte ag taighdeoirí as [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] go raibh clanna ríoraíocha i gceannas le linn na ré neoilití i nÉirinn.<ref name=OSullivan2020 /><ref name=Cassidy2020 /> == Séadchomhartha neamhoscailte Tá ann a lán chairn isleáin agus cnoic nár tochlaíodh fós a d'fhéadfadh a bheith ina dtuamaí pasáiste, séadchomharthaí amhail is Sí Mór i gContae Liatroma, Baile an Chairn i gContae Shligigh agus Cruachán gar de Ráth Bhoth i gContae Dhún na nGall. == Suíomhanna * [[Brú na Bóinne]] ** [[Sí an Bhrú]] ** [[Cnóbha]] ** [[Dubhadh]] * [[Tuama Pasáiste na bhFuarchnoc|Na Fuarchnoic]] * [[Ráth Cuaráin]] * [[Loch Craobh]] * [[Tuamaí Pasáiste na Ceathrú Caoile|An Cheathrú Chaol]] * [[An Cheathrú Mhór]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Bergh2013>{{cite journal | last=Bergh | first=Stefan | last2=Hensey | first2=Robert | date=2013 | title= Unpicking the Chronology of Carrowmore | url= https://www.researchgate.net/publication/259554734 | journal=Oxford Journal of Archaeology | volume=32 | issue=4 | pages= 343–366 | doi= 10.1111/ojoa.12019}}</ref> <ref name=Kador2018>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Cassidy | first2=Lara M.| last3=Geber | first3=Jonny | last4=Hensey | first4=Robert | last5=Meehan | first5=Pádraig | last6=Moore | first6=Sam | date=2018 | title=Rites of Passage: Mortuary Practice, Population Dynamics, and Chronology at the Carrowkeel Passage Tomb Complex, Co. Sligo, Ireland. | url= https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/rites-of-passage-mortuary-practice-population-dynamics-and-chronology-at-the-carrowkeel-passage-tomb-complex-co-sligo-ireland/CE8E9D1CC402CCF625E172501E8E8C65 | journal=Proceedings of the Prehistoric Society | volume=84 | pages=225–255 | issue=1–2 | doi= 10.5744/bi.2017.1001 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Case1963>{{cite journal | last=Case | first=Humphrey | date=1963 | title=Foreign Connections in the Irish Neolithic | journal=Ulster Journal of Archaeology | volume=26 | pages=3–18 | jstor=20567579}}</ref> <ref name=Hensey2015>{{cite book | last = Hensey | first = Robert | date = 2015 | title= First light: the origins of Newgrange | url = https://www.oxbowbooks.com/dbbc/first-light.html | publisher = Oxbow Books | pages = 210 | isbn = 9781782979517}}</ref> <ref name=Hensey2014>Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Dowd, Marion, Moore, Sam. "A century of archaeology – historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo" PRIA, 2014</ref> <ref name=OSullivan2005>O'Sullivan, Muiris. "Dumha na nGiall, the Mound of the Hostages, Tara". Wordwell Press. 2005</ref> <ref name=OKelly1982>O'Kelly, Michael; O'Kelly, Claire. "Newgrange - Archaeology, Art and Legend" Thames and Hudson. 1982</ref> <ref name=Meehan2012>{{cite journal | last1 = Meehan | first1 = Padraig | year = 2012 | title = A Possible Astronomical Alignment marking Seasonal Transitions at Listoghil, Sligo, Ireland | journal = Internet Archaeology | volume = 32 | issue = 32 | doi = 10.11141/ia.32.3 }}</ref> <ref name=OSullivan2020>{{cite news | ainm = Kevin | sloinne = O'Sullivan | teideal = Newgrange tomb body belonged to royal-like male 'born of incest' | url = https://www.irishtimes.com/culture/heritage/newgrange-tomb-body-belonged-to-royal-like-male-born-of-incest-1.4281412 | foilsitheoir = The Irish Times | dáta = 18 Meitheamh 2020 | dátarochtana = 6 Iúil 2020}}</ref> <ref name=Cassidy2020>{{cite journal | last = Cassidy | first = Lara M. |last2 = Ó Maoldúin | first2 = Ros | last3 = Kador | first3 = Thomas | last4 = Lynch | first4 = Ann | last5 = Jones|first5 = Carleton | last6 = Woodman | first6 = Peter C. | last7 = Murphy | first7 = Eileen | last8 = Ramsey | first8= Greer | last9 = Dowd | first9 = Marion | last10 = Noonan | first10 = Alice | last11 = Campbell | first11 = Ciarán| last12 = Jones | first12 = Eppie R. | last13 = Mattiangeli | first13 = Valeria | last14 = Bradley | first14 = Daniel G. | year = 2020 | title = A dynastic elite in monumental Neolithic society | url= | journal = Nature | volume = 582 | issue = 7812| pages = 384–388| doi = 10.1038/s41586-020-2378-6 | pmid = 32555485 | s2cid = 219729757 |pmc = 7116870}}</ref> }} [[Catagóir:Tuamaí pasáiste| ]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 5kei248t467lb4g0s5i5x7ufjpww0x4 1327258 1327253 2026-09-04T11:39:54Z Marcas.oduinn 33120 /* Tuamaí pasáiste i nÉirinn */ 1327258 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] # ''[[:en:Passage tombs in Ireland|Passage tombs in Ireland]]'' - [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]] # ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]] - [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile]] # ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]] == Catagóirí == == Tuamaí pasáiste i nÉirinn == Is cineál séadchomhartha [[Meigilit|Meigilitigh]] ón ré [[Neoiliteach]] iad '''tuamaí pasáiste'''. Faightear iad ar fud na h'''[[Éire]]'''ann go háirithe taobh ó thuaidh den oileán. Tógadh agus baineadh leas [[Tuama pasáiste|astu]] idir na blianta c. 3750 R.C. agus c. 2500 R.C.<ref name=Bergh2013 /><ref name=Kador2018 /> Feictear tuairim is fiche clibín ar fud na tíre, ach is iad is mó le rá na [[an Cheathrú Mhór]] agus [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile|an Cheathrú Chaol]] i gContae Shligigh, agus [[Loch Craobh]] agus [[Brú na Bóinne]] i gContae na Mí. == Gnéithe ailtireachta {{príomhalt|Tuama pasáiste}} Ní théann an téarma "tuama pasáiste" siar ach go dtí lár na fichiú haoise.<ref name=Case1963 /> Roimhe sin, ghlaoití orthu "carn seomrach", "tulach Dhanmhargach" nó "tumulus". Tá iarrachtaí déanta ag roinnt scoláirí, ina n-áirítear Alison Sheridan agus Robert Hensey, chun ord a chur ar tuamaí pasáiste: * séadchomharthaí beaga oscailte, mar a fheictear ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]] * séadchomharthaí meánacha intermediate le [[carn]] is cionn seomra adhlactha, mar a fheictear ag Loch Craobh. Tá sa chatagóir seo go minic snoiteáin teibí ar leith, ailínithe [[grian|gréine]] agus colbhaí ina luí. I measc deasghnáth adhlactha, tá idir [[créamadh]] agus a mhalairt. * séadchomharthaí móra amhail is [[Sí an Bhrú]], déanta le [[coirbéaladh]], pasáistí fada le díonta, clocha saile, agus ábhair ó fhad i gcéin. I dteannta seo, faightear leaganacha croschruthacha mar shampla ag Loch Craobh, an Cheathrú Chaol agus Brú na Bóinne.<ref name=Hensey2015 /> Uaireanta, feictear clibíní séadchomharthaí le ceann mór sa lár agus cinn níos lú thart timpeall air, mar shampla ag [[Cnóbha]] agus ag an gCeathrú Mhór. Agus ag an gCeathrú Chaol, tá clibín níos lú ar [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] le suíomhanna eile ar a imeallacha, amhail is ''Keash Hill'', [[Ard Láí]], [[Baile an Chairn]] agus Suigh Lughaidh.<ref name=Hensey2014 /> Tréith ar leith a bhí sí na séadchomharthaí seo uile ná fad an traidisiúin, in úsáid ar feadh míle bliain ar a laghad, murab ionann is séadchomharthaí eile amhail is tuamaí cúirte nó dolmainí ursanacha. == Earraí uaighe De ghnáth, faightear laistigh de thuamaí pasáiste Éireannacha [[earraí uaighe]] éagsúla, san áireamh [[bior]]anna déanta ag cnámh nó bean fia; [[siogairlín]] cluiche snoite snasta; píosaí [[grianchloch|grianchloiche]]; uirlisí [[cloch thine|chloch thine]] nó [[seirt]]e, liathróidí cloiche nó cailce; agus earraí potaireachta sainiúla darb ainm gréithe na Ceathrú Caoile. Rinneadh na potaí cruinntónachAa as cré rua, méadaithe go minic le patrúin déanta le ''sáigh agus tarraing''. Ní bhfuarthas ach cúpla samplaí slána, ina n-áirítear ón tuama ag [[Dumha na nGiall]], [[Teamhair]], Contae na Mí Meath<ref name=OSullivan2005 /> == Grianchultas Agus a chuid oibre déanta aige ag [[Sí an Bhrú]], thug Michael O'Kelly tuairisc ar ailíniú gréine ann timpeall am an ghrianstad. Tá a leithéid de rud le feiceáil chomh maith ag [[Maes Howe]] san Albain; [[Loch Craobh]], Chontae na Mí; [[an Cnoc Rua]], Contae Chill Chainnigh; agus [[Lios an tSeagail]], an séadchomhartha lárnach ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]], Contae Shligigh.<ref name=OKelly1982 /><ref name=Meehan2012 /> == Naisc idirnáisiúnta Faightear ar fud imeall an Atlantaigh tuamaí pasáiste atá cosúil leo siúd i nÉirinn, go háirithe sa [[an Bhriotáin|Bhriotáin]], [[an Bhreatain Bheag]] agus san [[Albain]]. De réir taighde ADN ársa DNA, is as [[An Anatóil]] a tháinig daoine neoiliteacha go hÉirinn tuairim is 6,000 bliain ó shin.<ref name=Kador2018 /> Is amhlaidh gur gaolta le chéile iad na daoine atá adhlactha ag an gCeathrú Mhór, an Cheathrú Chaol, Bá an Mhillín and Sí an Bhrú. I dteannta sin, tá fianaise chiorrú coil san ADN fir éigin atá adhlactha sa chuas ar dheis i Sí an Bhrú. Mar thoradh seo uile, tá sé maíte ag taighdeoirí as [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] go raibh clanna ríoraíocha i gceannas le linn na ré neoilití i nÉirinn.<ref name=OSullivan2020 /><ref name=Cassidy2020 /> == Séadchomhartha neamhoscailte Tá ann a lán chairn isleáin agus cnoic nár tochlaíodh fós a d'fhéadfadh a bheith ina dtuamaí pasáiste, séadchomharthaí amhail is Sí Mór i gContae Liatroma, Baile an Chairn i gContae Shligigh agus Cruachán gar de Ráth Bhoth i gContae Dhún na nGall. == Suíomhanna * [[Brú na Bóinne]] ** [[Sí an Bhrú]] ** [[Cnóbha]] ** [[Dubhadh]] * [[Tuama Pasáiste na bhFuarchnoc|Na Fuarchnoic]] * [[Ráth Cuaráin]] * [[Loch Craobh]] * [[Tuamaí Pasáiste na Ceathrú Caoile|An Cheathrú Chaol]] * [[An Cheathrú Mhór]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Bergh2013>{{cite journal | last=Bergh | first=Stefan | last2=Hensey | first2=Robert | date=2013 | title= Unpicking the Chronology of Carrowmore | url= https://www.researchgate.net/publication/259554734 | journal=Oxford Journal of Archaeology | volume=32 | issue=4 | pages= 343–366 | doi= 10.1111/ojoa.12019}}</ref> <ref name=Kador2018>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Cassidy | first2=Lara M.| last3=Geber | first3=Jonny | last4=Hensey | first4=Robert | last5=Meehan | first5=Pádraig | last6=Moore | first6=Sam | date=2018 | title=Rites of Passage: Mortuary Practice, Population Dynamics, and Chronology at the Carrowkeel Passage Tomb Complex, Co. Sligo, Ireland. | url= https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/rites-of-passage-mortuary-practice-population-dynamics-and-chronology-at-the-carrowkeel-passage-tomb-complex-co-sligo-ireland/CE8E9D1CC402CCF625E172501E8E8C65 | journal=Proceedings of the Prehistoric Society | volume=84 | pages=225–255 | issue=1–2 | doi= 10.5744/bi.2017.1001 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Case1963>{{cite journal | last=Case | first=Humphrey | date=1963 | title=Foreign Connections in the Irish Neolithic | journal=Ulster Journal of Archaeology | volume=26 | pages=3–18 | jstor=20567579}}</ref> <ref name=Hensey2015>{{cite book | last = Hensey | first = Robert | date = 2015 | title= First light: the origins of Newgrange | url = https://www.oxbowbooks.com/dbbc/first-light.html | publisher = Oxbow Books | pages = 210 | isbn = 9781782979517}}</ref> <ref name=Hensey2014>Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Dowd, Marion, Moore, Sam. "A century of archaeology – historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo" PRIA, 2014</ref> <ref name=OSullivan2005>O'Sullivan, Muiris. "Dumha na nGiall, the Mound of the Hostages, Tara". Wordwell Press. 2005</ref> <ref name=OKelly1982>O'Kelly, Michael; O'Kelly, Claire. "Newgrange - Archaeology, Art and Legend" Thames and Hudson. 1982</ref> <ref name=Meehan2012>{{cite journal | last1 = Meehan | first1 = Padraig | year = 2012 | title = A Possible Astronomical Alignment marking Seasonal Transitions at Listoghil, Sligo, Ireland | journal = Internet Archaeology | volume = 32 | issue = 32 | doi = 10.11141/ia.32.3 }}</ref> <ref name=OSullivan2020>{{cite news | ainm = Kevin | sloinne = O'Sullivan | teideal = Newgrange tomb body belonged to royal-like male 'born of incest' | url = https://www.irishtimes.com/culture/heritage/newgrange-tomb-body-belonged-to-royal-like-male-born-of-incest-1.4281412 | foilsitheoir = The Irish Times | dáta = 18 Meitheamh 2020 | dátarochtana = 6 Iúil 2020}}</ref> <ref name=Cassidy2020>{{cite journal | last = Cassidy | first = Lara M. |last2 = Ó Maoldúin | first2 = Ros | last3 = Kador | first3 = Thomas | last4 = Lynch | first4 = Ann | last5 = Jones|first5 = Carleton | last6 = Woodman | first6 = Peter C. | last7 = Murphy | first7 = Eileen | last8 = Ramsey | first8= Greer | last9 = Dowd | first9 = Marion | last10 = Noonan | first10 = Alice | last11 = Campbell | first11 = Ciarán| last12 = Jones | first12 = Eppie R. | last13 = Mattiangeli | first13 = Valeria | last14 = Bradley | first14 = Daniel G. | year = 2020 | title = A dynastic elite in monumental Neolithic society | url= | journal = Nature | volume = 582 | issue = 7812| pages = 384–388| doi = 10.1038/s41586-020-2378-6 | pmid = 32555485 | s2cid = 219729757 |pmc = 7116870}}</ref> }} [[Catagóir:Tuamaí pasáiste| ]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ jjtvc4bbz1cm6qyka0n19mhpdz8zl6x 1327259 1327258 2026-09-04T11:46:19Z Marcas.oduinn 33120 Replaced content with "[ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] # ''[[:en:Passage tombs in Ireland|Passage tombs in Ireland]]'' - [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]] # ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]] - [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile]] # ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]] == Catagóirí == == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__" 1327259 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] # ''[[:en:Passage tombs in Ireland|Passage tombs in Ireland]]'' - [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]] # ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]] - [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile]] # ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]] == Catagóirí == == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ lfje17bhne6q25fo9lgz7us384giyes 1327262 1327259 2026-09-04T11:49:04Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1327262 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]] # ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]] - [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile]] # ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]] == Catagóirí == == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 6b5xttpw2pezenyer8yi4me0wbubtaa 1327263 1327262 2026-09-04T11:54:13Z Marcas.oduinn 33120 /* Tuamaí na Ceathrún Caoile */ 1327263 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]] # ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]] - [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile]] # ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]] == Tuamaí na Ceathrún Caoile == | name = Carrowkeel Tombs | native_name = Tuamaí na Ceathrún Caoile<ref>[https://www.logainm.ie/en/112016 Carrowkeel Tombs]. [[Placenames Database of Ireland]].</ref> | native_name_lang = Irish | other_name = | image = CarrowkeelIreland.jpg | caption = Two of the [[tomb]]s at Carrowkeel. | pushpin_map = island of Ireland | pushpin_relief = yes | coordinates = | location = [[County Sligo]], Ireland | area = {{cvt|2|km2}} | built = c. 3500 BC - 2900 BC | epochs = [[Neolithic]] | elevation = | architect = | architecture = | governing_body = | owner = | type = [[passage tomb]] complex | height = | designation1 = National Monument of Ireland | designation1_offname = Carrowkeel Passage Tomb Cemetery | designation1_date = | designation1_number = 518 }} '''Carrowkeel''' is a cluster of [[passage tomb]]s in south [[County Sligo]], Ireland. They were built in the [[4th millennium BC]], during the [[Neolithic]] era.<ref>Kador, Thomas; Geber, Johnny; Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Moore, Sam. "New Dates from Carrowkeel." PAST (2015)</ref> The monuments are on the [[Bricklieve Mountains|Bricklieve Hills]] (''An Bricshliabh'', 'the speckled hills'), overlooking [[Lough Arrow]], and are sometimes called the Bricklieve tombs.<ref>Springs, Kurt (2015). "Landscape Contexts of Wedge Tombs in the Northwest of Ireland". ''Journal of World Anthropology'', Volume 2, number 1. p.115</ref> They are named after the [[townland]] of Carrowkeel in which most of them are located. Nearby are the [[Caves of Kesh]] and [[Heapstown Cairn]]. The Carrowkeel tombs are protected [[National monuments of Ireland|National Monuments]] and are considered one of the "big four" passage tomb cemeteries in Ireland, along with [[Carrowmore]], [[Brú na Bóinne]] and [[Loughcrew]].<ref>Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Dowd, Marion and Moore, Sam. ''A century of archaeology—historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo''. Proceedings of the Royal Irish Academy, 2014, p. 1-30</ref> ==History and research== The monuments at Carrowkeel were originally excavated in 1911 by a team led by [[Robert Alexander Stewart Macalister|R.A.S. Macalister]], accompanied by [[Robert Lloyd Praeger]] and Edmund Clarence Richard Armstrong. These excavations led to an array of findings including animal bones, cremated human remains, human bones, and tools and pottery from the [[Neolithic Age]]. The particular type of crude pottery found in the Irish passage tombs is called Carrowkeel Ware, having first been recorded in the Carrowkeel Monuments. Some pottery has also been identified from the [[Bronze Age]]. Some of the artefacts recovered are stored in the National Museum of Ireland, but most of the bone assemblage was transported to Cambridge University, where Macalister's father, Alexander, was a Professor.<ref>Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Dowd, Marion; Moore, Sam. "A century of archaeology—historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo". (2014) Proceedings of the Royal Irish Academy Section C</ref> Praeger recorded an eerie account of the first entry into one of the Carrowkeel monuments in his 1937 memoir ''[[The Way That I Went]]'': <blockquote> I lit three candles and stood awhile, to let my eyes accustom themselves to the dim light. There was everything, just as the last Bronze Age man (sic) had left it, three to four thousand years before. A light brownish dust covered all... There beads of stone, bone implements made from Red Deer antlers, and many fragments of much decayed pottery. On little raised recesses in the wall were flat stones, on which reposed the calcinated bones of young children.<ref>Praeger, Robert "[[The Way That I Went]]" 1937.</ref> </blockquote> The bones curated in Cambridge at the Leverhulme Centre for Human Evolutionary Studies were researched by the Human Population Dynamics at Carrowkeel Project. The original excavation mistakenly dated the monuments as Bronze Age structures, but the new study has shown that the sites were in use between c. 3,500 and 2,500 Cal. BC. Of 22 [[stable isotope]] samples, the majority indicated that the dead had grown up in a carboniferous limestone region, probably close to Carrowkeel. The DNA genomes assembled from six individuals indicated ancestral origins in Anatolia, and greater affinity with the Mediterranean than the Danubian expansion of early farming in Europe.<ref>Kador, Thomas; Cassidy, Lara; Geber, Jonny; Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Moore, Sam. "Rites of passage: mortuary practice, populations dynamics and chronology at the Carrowkeel passage tomb complex, Co. Sligo, Ireland." Proceedings of the Prehistoric Society, 84. (2018), p.225-255</ref> Carrowkeel is set on high ground above [[Lough Arrow]] in the [[Bricklieve Mountains]]. There are fourteen passage tombs in the central core of the complex at Carrowkeel; some can be entered by crawling through a narrow passage.<ref>{{cite book |last=Meehan |first=Cary |date=2004 |title=Sacred Ireland |url= |location=Somerset |publisher=Gothic Image Publications |page=678|isbn=0 906362 43 1 |access-date=}}</ref> The entrances and passages of the monuments are often oriented northwest, towards the area of [[Coolera Peninsula|Cúil Irra]], [[Knocknarea]] and [[Carrowmore]]. Twelve more passage tombs are located within a radius of 6&nbsp;km, sometimes at elevated locations such as the Keshcorran group, or Suigh Lughaidh. One of these outliers is situated at the north end of Lough Arrow and NW Carrowkeel; the giant passage tomb, [[Heapstown Cairn]]. This is part of the legendary [[Moytura]], a site of battles between the [[Tuatha Dé Danann]], the ancient gods of Ireland, and the demonic [[Fomorians]]. ==Conservation== The monuments are under threat from visitors climbing on them, scratching names on them, and taking stones as keepsakes. The tombs are in danger of collapse, and graffiti can damage ancient [[megalithic art]] which is not easy to see.<ref name="IrishTimes">{{cite news |title=Sligo's Neolithic tombs are being vandalised 'on scale never seen before' |url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/sligo-s-neolithic-tombs-are-being-vandalised-on-scale-never-seen-before-1.4310914 |work=[[The Irish Times]] |date=23 July 2020}}</ref> There is evidence of recent [[treasure hunting]] at some tombs, apparently by people unaware that these "stone age sites are over 5,000 years old and pre-date the use of metals in Ireland".<ref name="IrishTimes"/> It is illegal to be in possession of metal detectors at historic monuments or to dig for objects.<ref name="IrishTimes"/> Irish folklore holds that it is bad luck to damage or disrespect such tombs and that doing so could bring a curse.<ref>Sarah Champion & Gabriel Cooney. "Chapter 13: Naming the Places, Naming the Stones". ''Archaeology and Folklore''. Routledge, 2005. p.193</ref><ref>Doherty, Gillian. ''The Irish Ordnance Survey: History, Culture and Memory''. Four Courts Press, 2004. p.89</ref> The [[Office of Public Works]] is preparing a program of works for the preservation and protection of Carrowkeel.<ref name="IrishTimes"/> == Gallery == <gallery> File:A view of the front entrance to one of the open sites at Carrowkeel.JPG| File:Carrowkeel Cairn G.jpg| File:Light entering the chamber of one of the monuments at Carrowkeel.jpg| File:Carrowkeel passage tomb remains, south Sligo.JPG| </gallery> ==References== {{Reflist}} ==External links== * [http://www.carrowkeel.com www.carrowkeel.com] * [http://www.carrowkeel.com/files/macalister1911.html R. A. S. Macalister's 1911 report on Carrowkeel] * Rites of Passage, Kador et al. [https://www.researchgate.net/publication/329461080_Rites_of_Passage_Mortuary_Practice_Population_Dynamics_and_Chronology_at_the_Carrowkeel_Passage_Tomb_Complex_Co_Sligo_Ireland] {{coord|54|03|12|N|8|22|40|W|region:IE_type:landmark_source:dewiki|display=title}} [[Category:Archaeological sites in County Sligo]] [[Category:Buildings and structures completed in the 4th millennium BC]] [[Category:National monuments in County Sligo]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 2op6zlfx9o443l2sy7t93qsgu0hyjmt 1327265 1327263 2026-09-04T11:56:58Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1327265 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]] # ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]] - [[Tuamaí na Ceathrún Caoile]] # ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]] == Tuamaí na Ceathrún Caoile == | name = Carrowkeel Tombs | native_name = Tuamaí na Ceathrún Caoile<ref>[https://www.logainm.ie/en/112016 Carrowkeel Tombs]. [[Placenames Database of Ireland]].</ref> | native_name_lang = Irish | other_name = | image = CarrowkeelIreland.jpg | caption = Two of the [[tomb]]s at Carrowkeel. | pushpin_map = island of Ireland | pushpin_relief = yes | coordinates = | location = [[County Sligo]], Ireland | area = {{cvt|2|km2}} | built = c. 3500 BC - 2900 BC | epochs = [[Neolithic]] | elevation = | architect = | architecture = | governing_body = | owner = | type = [[passage tomb]] complex | height = | designation1 = National Monument of Ireland | designation1_offname = Carrowkeel Passage Tomb Cemetery | designation1_date = | designation1_number = 518 }} '''Carrowkeel''' is a cluster of [[passage tomb]]s in south [[County Sligo]], Ireland. They were built in the [[4th millennium BC]], during the [[Neolithic]] era.<ref>Kador, Thomas; Geber, Johnny; Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Moore, Sam. "New Dates from Carrowkeel." PAST (2015)</ref> The monuments are on the [[Bricklieve Mountains|Bricklieve Hills]] (''An Bricshliabh'', 'the speckled hills'), overlooking [[Lough Arrow]], and are sometimes called the Bricklieve tombs.<ref>Springs, Kurt (2015). "Landscape Contexts of Wedge Tombs in the Northwest of Ireland". ''Journal of World Anthropology'', Volume 2, number 1. p.115</ref> They are named after the [[townland]] of Carrowkeel in which most of them are located. Nearby are the [[Caves of Kesh]] and [[Heapstown Cairn]]. The Carrowkeel tombs are protected [[National monuments of Ireland|National Monuments]] and are considered one of the "big four" passage tomb cemeteries in Ireland, along with [[Carrowmore]], [[Brú na Bóinne]] and [[Loughcrew]].<ref>Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Dowd, Marion and Moore, Sam. ''A century of archaeology—historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo''. Proceedings of the Royal Irish Academy, 2014, p. 1-30</ref> ==History and research== The monuments at Carrowkeel were originally excavated in 1911 by a team led by [[Robert Alexander Stewart Macalister|R.A.S. Macalister]], accompanied by [[Robert Lloyd Praeger]] and Edmund Clarence Richard Armstrong. These excavations led to an array of findings including animal bones, cremated human remains, human bones, and tools and pottery from the [[Neolithic Age]]. The particular type of crude pottery found in the Irish passage tombs is called Carrowkeel Ware, having first been recorded in the Carrowkeel Monuments. Some pottery has also been identified from the [[Bronze Age]]. Some of the artefacts recovered are stored in the National Museum of Ireland, but most of the bone assemblage was transported to Cambridge University, where Macalister's father, Alexander, was a Professor.<ref>Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Dowd, Marion; Moore, Sam. "A century of archaeology—historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo". (2014) Proceedings of the Royal Irish Academy Section C</ref> Praeger recorded an eerie account of the first entry into one of the Carrowkeel monuments in his 1937 memoir ''[[The Way That I Went]]'': <blockquote> I lit three candles and stood awhile, to let my eyes accustom themselves to the dim light. There was everything, just as the last Bronze Age man (sic) had left it, three to four thousand years before. A light brownish dust covered all... There beads of stone, bone implements made from Red Deer antlers, and many fragments of much decayed pottery. On little raised recesses in the wall were flat stones, on which reposed the calcinated bones of young children.<ref>Praeger, Robert "[[The Way That I Went]]" 1937.</ref> </blockquote> The bones curated in Cambridge at the Leverhulme Centre for Human Evolutionary Studies were researched by the Human Population Dynamics at Carrowkeel Project. The original excavation mistakenly dated the monuments as Bronze Age structures, but the new study has shown that the sites were in use between c. 3,500 and 2,500 Cal. BC. Of 22 [[stable isotope]] samples, the majority indicated that the dead had grown up in a carboniferous limestone region, probably close to Carrowkeel. The DNA genomes assembled from six individuals indicated ancestral origins in Anatolia, and greater affinity with the Mediterranean than the Danubian expansion of early farming in Europe.<ref>Kador, Thomas; Cassidy, Lara; Geber, Jonny; Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Moore, Sam. "Rites of passage: mortuary practice, populations dynamics and chronology at the Carrowkeel passage tomb complex, Co. Sligo, Ireland." Proceedings of the Prehistoric Society, 84. (2018), p.225-255</ref> Carrowkeel is set on high ground above [[Lough Arrow]] in the [[Bricklieve Mountains]]. There are fourteen passage tombs in the central core of the complex at Carrowkeel; some can be entered by crawling through a narrow passage.<ref>{{cite book |last=Meehan |first=Cary |date=2004 |title=Sacred Ireland |url= |location=Somerset |publisher=Gothic Image Publications |page=678|isbn=0 906362 43 1 |access-date=}}</ref> The entrances and passages of the monuments are often oriented northwest, towards the area of [[Coolera Peninsula|Cúil Irra]], [[Knocknarea]] and [[Carrowmore]]. Twelve more passage tombs are located within a radius of 6&nbsp;km, sometimes at elevated locations such as the Keshcorran group, or Suigh Lughaidh. One of these outliers is situated at the north end of Lough Arrow and NW Carrowkeel; the giant passage tomb, [[Heapstown Cairn]]. This is part of the legendary [[Moytura]], a site of battles between the [[Tuatha Dé Danann]], the ancient gods of Ireland, and the demonic [[Fomorians]]. ==Conservation== The monuments are under threat from visitors climbing on them, scratching names on them, and taking stones as keepsakes. The tombs are in danger of collapse, and graffiti can damage ancient [[megalithic art]] which is not easy to see.<ref name="IrishTimes">{{cite news |title=Sligo's Neolithic tombs are being vandalised 'on scale never seen before' |url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/sligo-s-neolithic-tombs-are-being-vandalised-on-scale-never-seen-before-1.4310914 |work=[[The Irish Times]] |date=23 July 2020}}</ref> There is evidence of recent [[treasure hunting]] at some tombs, apparently by people unaware that these "stone age sites are over 5,000 years old and pre-date the use of metals in Ireland".<ref name="IrishTimes"/> It is illegal to be in possession of metal detectors at historic monuments or to dig for objects.<ref name="IrishTimes"/> Irish folklore holds that it is bad luck to damage or disrespect such tombs and that doing so could bring a curse.<ref>Sarah Champion & Gabriel Cooney. "Chapter 13: Naming the Places, Naming the Stones". ''Archaeology and Folklore''. Routledge, 2005. p.193</ref><ref>Doherty, Gillian. ''The Irish Ordnance Survey: History, Culture and Memory''. Four Courts Press, 2004. p.89</ref> The [[Office of Public Works]] is preparing a program of works for the preservation and protection of Carrowkeel.<ref name="IrishTimes"/> == Gallery == <gallery> File:A view of the front entrance to one of the open sites at Carrowkeel.JPG| File:Carrowkeel Cairn G.jpg| File:Light entering the chamber of one of the monuments at Carrowkeel.jpg| File:Carrowkeel passage tomb remains, south Sligo.JPG| </gallery> ==References== {{Reflist}} ==External links== * [http://www.carrowkeel.com www.carrowkeel.com] * [http://www.carrowkeel.com/files/macalister1911.html R. A. S. Macalister's 1911 report on Carrowkeel] * Rites of Passage, Kador et al. [https://www.researchgate.net/publication/329461080_Rites_of_Passage_Mortuary_Practice_Population_Dynamics_and_Chronology_at_the_Carrowkeel_Passage_Tomb_Complex_Co_Sligo_Ireland] {{coord|54|03|12|N|8|22|40|W|region:IE_type:landmark_source:dewiki|display=title}} [[Category:Archaeological sites in County Sligo]] [[Category:Buildings and structures completed in the 4th millennium BC]] [[Category:National monuments in County Sligo]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ tv02kaw5ults120nuqivjvfg19g2mpf Loch an Iúir (loch) 0 120011 1327246 1290086 2026-09-04T00:35:34Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1327246 wikitext text/x-wiki :'' Gan a bheith measctha le sráidbhaile [[Loch an Iúir]] {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}} Is loch [[fionnuisce]] é ''' Loch an Iúir,'''<ref name=logainm /><ref name=EPA /> suite i n-iarthuaisceart {{h|Contae Dhún na nGall}}. == Tíreolaíocht agus Hidreolaíocht == Tá Loch an Iúir tuairim is {{convert|8|km|1}} soir ó thuaidh den of [[An Clochán Liath|Chlochán Liath]]. Is é an loch is mó sna [[Na Rosa|Rosa]]. Ritheann an loch in Abhainn Chroithlí isteach.<ref name=IFI /> == Stair an dúlra == I measc na n-iasc i Loch an Iúir, tá [[breac donn]], [[bodairlín]], [[bradán]] agus [[eascann]] atá i mbaol criticiúil. Bíonn breac an go fairsing. Ní fhaightear bradán ann gach bliain. De réir suirbhé déanta sa bhliain 2020, Ní raibh ann ach aon eiseamal abhainn.<ref name=IFI/> == Féach freisin == * [[Liosta Lochanna na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=EPA>{{lua idirlín | url = https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf | teideal = A Reference Based Typology and Ecological Assessment System for Irish Lakes | dáta = 2006 | leathanaigh = 10 | foilsitheoir = [[Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)]] | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2022 | archivedate = 2022-07-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20220726141316/https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf }}</ref> <ref name=IFI>{{lua idirlín | url = http://wfdfish.ie/index.php/fish-stock-survey-of-lough-anure/ | teideal = Fish Stock Survey of Lough Anure 2020 | foilsitheoir = [[Iascach Intíre Éireann]] | dáta = Lúnasa 2020 | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2022 | archivedate = 2025-06-28 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20250628135033/http://wfdfish.ie/index.php/fish-stock-survey-of-lough-anure/ }}</ref> <ref name=logainm>{{lua idirlín | url = https://www.logainm.ie/ga/1396338 | teideal = Loch an Iúir | foilsitheoir = [[An Coimisiún Logainmneacha]] | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2022 | teanga = ga | work = [[logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (logainm.ie)}}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Iuir, Loch an}} [[Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall]] {{síol-tír-ie}} hgnh605766wnzuax4jdhaukevwzts9o Loch Eoin 0 120051 1327244 1327089 2026-09-04T00:33:05Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1327244 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}} Is loch éadomhain [[fionnuisce]] é ''' Loch Eoin''',<ref name=logainm /> suite i ndeisceart {{h|Contae Liatroma}}.<ref name=Joyce1900 /> Is cuid d'[[Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne]] é. == Tíreolaíocht == Tá Loch Eoin suite {{convert|4|km|1}} taobh thiar de {{h|Béal an Átha Móir}}.<ref name=anglingireland /> Tá achar idir {{convert|1.46|km2|1|abbr=on}}<ref name=EPA2006 />{{rp|13}} agus {{convert|1.89|km2|1|abbr=on}}<ref name=Haug2013 />{{rp|59}} aige. Tá an loch gar den tsráidbhaile, [[Fíonach, Contae Liatroma (Carraig Álainn)|Fíonach]]. Tosaíonn an loch ag Dhroichead an Bhaile Dhuibh Bridge agus síneann ansin ina thrí léinseach leathana roinnte óna gcéile ag ritheoga tanaí. Ta an loch thuaidh nasctha leis an gcuid láir trí ''Pass'' Dhoire Mhic Dhuibhín agus [[Uiscebhealach na Sionainne agus na hÉirne]]. Tá ''Pass'' Mhucrois idir na codanna láir agus theas den loch.<ref name=MacMahon1845 />{{rp|22}} Leanann an bóthar [[R208]] teorainn thuaidh an locha, ag dul trasna na canálach ag Droichead an Bhaile Dhuibh. Ó thaobh úsáid talún de, tá ann san abhantrach, de réir sonraí [[Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht|CORINE]], féarach (55%), foraoiseacht (2%) agus talamhaíocht eile agriculture (43%).<ref name=EPA2006 />{{rp|32}} == Stair an dúlra == I measc na n-iasc i Loch Eoin, tá [[róiste]], [[péirse]], [[bran (iasc)|bran]] agus [[liús]] dúchasach (ní gailliasc).<ref name=anglingireland /> <ref name=Pedreschi2014 /> == Éiceolaíocht == Tuairiscíodh go raibh sa loch cáilíocht uisce ''' fónta''' c. 2001-2003, le rátáil [[Innéacs Staide Trófaí|méiseatrófach]].<ref name=Clenaghan2005 />{{refn | group=n | name=EPA | Tá [[Innéacs Staide Trófaí|staideanna trófacha]] olagatrófach agus méiseatrófach inmhianaithe, ach cuireann rátálacha eotrófach nó hipeartrófach truailliú in iúl.<ref name=Clenaghan2005 />}} I gcoitinne, tá éiceolaíocht na n-uiscebhealaí i gContae Listings faoi bhagairt ag [[diúilicín riabhach]] agus speicis ionracha eile. I gcoitinne, tá éiceolaíocht Chlaonlocha agus uiscebhealaí eile faoi bhagairt fhoirgeachta le [[Lagarosiphon major|tím chatach]], [[diúilicín riabhach]] agus [[débhlaoscach fionnuisce|breallach fionnuisce]].<ref name=Pedreschi2014 /> Tuairiscíodh le déanaí roinnt cásanna suntasacha dumpála mídhleathaí.<ref name=Observer2014 /><ref name=Observer2016 /> == Lonnaitheoirí locha ársa == Tuairiscítear go raibh ceithre {{h|crannog}} ársa ag Loch Eoin were reported at St. John's Lough.<ref name=Mulvany1852 /> Is dócha go raibh daoine ina gcónaí iontu sa 13ú nó luath-14ú haois.<ref name=Mulvany1852 /> == Oidhreacht == === Déantáin === Aimsíodh na déantáin a leanas ag Loch Eoin sa 19ú haois (c. 1843-1852). Caomhnaítear iad anois i n[[Acadamh Ríoga na hÉireann]], nó i [[Ard-Mhúsaem na hÉireann - Seandálaíocht|nArd-Mhúsaem na hÉireann]]: * Trí bhonn airgid silver sa réimsí [[Éadbhard I Shasana|Éadbhard I]] nó [[Éadbhard II Shasana|Éadbhard II]], agus [[Éadbhard III Shasana|Éadbhard III]] Shasana, aimsithe ar [[crannóg]].<ref name=Mulvany1852 />{{rp|lix}} * pin cré-umha, agus claíomh gearr cré-umha, aimsithe ag Droichead an Bhaile Dhuibh.<ref name=Mulvany1852 />{{rp=|lix}} === Cill ársa === Dar le h[[Annála na gCeithre Máistrí]], scriosadh cill ársa, a bhí tráth ar bhruach thuaidh an locha (áit a shreabhann An Gheirgthigh isteach ag Tuaim Luascáin) sa bhliain 1244. :'' Do-chóidhset co h-Ath na Cuirre forsin n-Geircthigh, & ro bhaoí an tuile tar bruachaibh di, & ní chaomhnacatar tocht tairse gur ro scaoilset teach Sepel Eóin Baiste do bhaoí ind imeal ind átha dia chur tarsan abhainn do dhol táirsi don t-sluagh.<ref name=acm1244 /> : Chuaigh siad go hÁth na Coirre ar an nGeirgthigh agus bhí an tuile thar na bruacha di agus níorbh fhéidir teacht thairis gur scrios siad teach Séipéal Eoin Baiste ar bhí ar imeall an átha chun a chur thar an abhainn go dté an slua thairis. == Féach freisin == * [[Liosta Lochanna na hÉireann]] == Nótaí == {{reflist | group=n}} == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=MacMahon1845>{{cite report | title = Correspondance relative to the navigation between Lough Erne and the River Shannon | url = https://books.google.com/books?id=7m8SAAAAYAAJ&pg=RA1-PA22 | volume = Parliamentary Papers, House of Commons and Command, Volume 45 | publisher = H.M. Stationery Office | year = 1845 | last = MacMahon | first = John | edition = Digitized 2006 from original in Harvard University }}</ref> <ref name=logainm>{{lua idirlín | url = https://www.logainm.ie/1411402.aspx | work = logainm.ie | teideal = Loch Marbh}}</ref> <ref name=anglingireland>{{lua idirlín | teideal= St. Johns and Kiltybardan Loughs | url= http://www.fishinginireland.info/pike/north/stjohns.htm | work = anglingireland | foilsitheoir= Inland Fisheries Ireland | dátarochtana = 4ú Feabhra 2017}}</ref> <ref name=EPA2006>{{lua idirlín | url = https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf#page=19 | teideal = A Reference Based Typology and Ecological Assessment System for Irish Lakes | bliain = 2006 | work = EPA | publisher = [[Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)]] | dátarochtana = 8ú Lúnasa 2015 | archivedate = 2022-07-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20220726141316/https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf#page=19 }}</ref> <ref name=Joyce1900>{{lua idirlín | teideal = Leitrim | url = http://www.libraryireland.com/Atlas/Leitrim.php | work = Atlas and Cyclopedia of Ireland | bliain = 1900 | foilsitheoir = libraryireland.com 2005–2015 | ainm = P. W. | sloinne = Joyce}}</ref> <ref name=townlands>{{lua idirlín | url = https://www.townlands.ie/leitrim/leitrim/kiltubbrid/kiltubbrid/rossy/ | work = townlands.ie | teideal = Rosaigh (baile fearainn), Contae Liatroma}}</ref> <ref name=Haug2013>{{cite book | title = Gazetteer of Ireland | volume = Til Opplysning, A series of papers from the University Library in Trondheim, Nummer 16 | publisher = UBiT, Universitetsbiblioteket i Trondheim | location = Hommelvik | edition = Third | year = 2013 | first = Per Ivar | last = Haug | url = http://www.slideshare.net/peivhau/gazetteer-of-ireland-3rd }}</ref> <ref name=Mulvany1852>{{cite report | title = Appendix No. V: Notices of Antiquities Presented to the Royal Irish Academy by W. T. Mulvany, Esq., M. R. I. A., on the Part of the Commissioners of Public Works | first1 = W. T. | last1 = Mulvany | first2 = William | last2 = Fraser | first3 = Samuel | last3 = Roberts | first4 = Thomas J. | last4 = Mulvany | first5 = John | last5 = O'Flaherty | journal = Proceedings of the Royal Irish Academyn | volume = 5 (1850 - 1853) | pages = xxxi–lxvi | publisher = Acadamh Ríoga na hÉireann | jstor = 20489812 | year = 1852}}</ref> <ref name=Clenaghan2005>{{cite report | title = Phosphorus Regulations National Implementation Report | year = 2005 | publisher = Environmental Protection Agency, Office of Environmental Enforcement | first1 = Conor | last1 = Clenaghan | first2 = Frank | last2 = Clinton | first3 = Matthew | last3 = Crowe | url = https://www.epa.ie/pubs/reports/water/phosphorus/EPA_phosphorus_report_2005.pdf}}</ref> <ref name=Pedreschi2014>{{citation |title=Genetic structure of pike (Esox lucius) reveals a complex and previously unrecognized colonization history of Ireland |last1=Pedreschi |first1=D. |last2=Kelly-Quinn |first2=M. |last3=Caffrey |first3=J |last4=O'Grady |first4=M. |last5=Mariani |first5=S. |last6=Phillimore |first6=A. |journal=Journal of Biogeography |publisher=Journal of Biogeography, 41(3), 548–560. |year=2014 |volume=41 |issue=3 |pages=548–560 |doi=10.1111/jbi.12220 |pmid=25435649 |pmc=4238397 |s2cid=13486116 |doi-access=free }}</ref> <ref name=Observer2014>{{cite news | teideal = Illegal Dumping at St. John's Lake | dáta = 15ú Nollaig 2014 | work = Leitrim Observer | bliain = 2014 | url = http://www.leitrimobserver.ie/news/local-news/119941/Illegal-Dumping-at-St--John.html}}</ref> <ref name=Observer2016>{{cite news | teideal = Shameful act of illegal dumping at St. John's Lake, Ballinamore | dáta = 13ú Feabhra 2016 | work = Leitrim Observer | bliain = 2016 | url = http://www.leitrimobserver.ie/news/local-news/202599/Shameful-act-of-illegal-dumping-at.html}}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Eoin, Loch}} [[Catagóir:Lochanna Chontae Liatroma]] k0nvkxzkmylz3em0zf450vekmhc35d0 Loch Mám Aodha 0 120132 1327245 1290068 2026-09-04T00:34:28Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1327245 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}} Is loch [[fionnuisce]] é ''' Loch Mám Aodha'''<ref name=logainm /><ref name=EPA /> suite i g[[Conamara]], [[Contae na Gaillimhe]]. == Tíreolaíocht == Tá Loch Mám Aodha tuairim is {{convert|2|km|1}} ó thuaidh den [[An Teach Dóite|Teach Dóite]] gar den bhóthar [[R336]]. Ritheann an loch amach ó dheas mar chuid d'abhantrach [[Loch Coirib]].<ref name=IFI/> == Stair an dúlra == I measc na n-iasc i Loch Mám Aodha, tá [[bradán]], [[breac donn]], [[bodairlín]] agus [[eascann]] atá i mbaol criticiúil. Faightear an scaití [[garmachán]] chomh maith.<ref name=IFI/> Tá an loch laistigh den [[Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta]] Shléibhte Mhám Toirc. Tá ann fosta sa limistéar [[Loch Sindile]].<ref name=IFI/><ref name=NPWS/> == Féach freisin == * [[Liosta Lochanna na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=logainm>{{lua idirlín | url = https://www.logainm.ie/1375240.aspx | teideal = Loch Mám Aodha | foilsitheoir = [[An Coimisiún Logainmneacha]] | dátarochtana = 6ú Iúil 2025 | teanga = ga | work = [[logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (logainm.ie)}}</ref> <ref name=EPA>{{lua idirlín | url = https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf#page=18 | teideal = A Reference Based Typology and Ecological Assessment System for Irish Lakes | dáta = 2006 | leathanaigh = 12 | foilsitheoir = [[Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)]] | dátarochtana = 14ú Deireadh Fómhair 2022 | archivedate = 2022-07-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20220726141316/https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf#page=18 }}</ref> <ref name=IFI>{{lua idirlín | url = http://wfdfish.ie/wp-content/uploads/2011/11/Maumwee_report_2013.pdf | teideal = Fish Stock Survey of Maumwee Lough | foilsitheoir = [[Iascach Intíre Éireann]] | dáta = Lúnasa 2013 | dátarochtana = 14ú Deireadh Fómhair 2022 | archivedate = 2024-10-15 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20241015095854/http://wfdfish.ie/wp-content/uploads/2011/11/Maumwee_report_2013.pdf }}</ref> <ref name=NPWS>{{lua idirlín | url = https://www.npws.ie/protected-sites/sac/002008 | teideal = Maumturk Mountains SAC | foilsitheoir = [[An tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra]] | dátarochtana = 14ú Deireadh Fómhair 2022}}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Mám Aodha, Loch}} [[Catagóir:Lochanna Chontae na Gaillimhe]] {{síol-tír-ie}} ehq9e78p3wx9lj506pi2ju9bvzza2g3 Locha Chluain Í 0 120134 1327248 1273901 2026-09-04T00:36:46Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1327248 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}} Is córas lochanna é ''' Locha Chluain Í''',<ref name=logainm /><ref name=EPA /> suite i g[[Contae Chiarraí]], agus ann trí loch, Uachtair, Láir agus Íochtair. == Tíreolaíocht == Tá Locha Chluain Í {{convert|8|km|1}} ó dheas de [[Neidín]] ar an leithinis {{h|Béarra}}.<ref name="Discover Ireland"/> Tá uisce na lochanna [[Innéacs Staide Trófaí|olagatrófach]]. Soláthraíonn an loch uachtair ag an ''Ameen River'' as [[Loch Inse Choinn]]. Tá na lochanna féin nasctha leis an ''Beal-na-Shannin River''.<ref name=logainm2 /> Ritheann an loch íochtair isteach san [[An Ribhéar|Ribhéar]] trí Abhainn Chluain Í.<ref name=NPWS/> == Stair an dúlra == I measc na n-iasc i Locha Chluain Í, tá [[ruabhreac Artach ]],<ref name=NPWS/> [[breac donn]], [[breac geal]] and scaití [[bradán]].<ref name="Discover Ireland"/> Tá na lochanna lastigh den [[Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta]] Locha Chluain Í agus Inse Choinn.<ref name=NPWS/> == Féach freisin == * [[Liosta Lochanna na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=EPA>{{lua idirlín | url = https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf#page=16 | teideal = A Reference Based Typology and Ecological Assessment System for Irish Lakes | dáta = 2006 | leathanaigh = 10 | foilsíodh = [[Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)]] | dátarochtana = 18ú Deireadh Fómhair 2022 | archive-date = 26 July 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220726141316/https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf#page=16 | url-status = live | archivedate = 26 Iúil 2022 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20220726141316/https://www.epa.ie/publications/research/water/Final-Report-(2000-FS1-M1).pdf#page=16 }}</ref> <ref name=logainm>{{lua idirlín | url = https://www.logainm.ie/ga/1166320 | teideal = Locha Chluain Í | foilsitheoir = [[An Coimisiún Logainmneacha]] | dátarochtana = 6ú Iúil 2025 | teanga = ga | work = [[logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (logainm.ie)}}</ref> <ref name=logainm2>{{lua idirlín | url = https://www.logainm.ie/1419420.aspx | teideal = Beal-na-Shannin River | foilsitheoir = [[An Coimisiún Logainmneacha]] | dátarochtana = 6ú Iúil 2025 | teanga = ga | work = [[logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (logainm.ie)}}</ref> <ref name="Discover Ireland">{{lua idirlín | url = https://www.discoverireland.ie/kerry/angling-cloonee-system | teideal = Angling Cloonee System | work = [[Discover Ireland]] | dátarochtana = 18ú Deireadh Fómhair 2022 | archive-date = 19 October 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221019054827/https://www.discoverireland.ie/kerry/angling-cloonee-system | url-status = live | archivedate = 19 Deireadh Fómhair 2022 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20221019054827/https://www.discoverireland.ie/kerry/angling-cloonee-system }}</ref> <ref name=NPWS>{{lua idirlín | url = https://www.npws.ie/protected-sites/sac/001342 | teideal = Cloonee and Inchiquin Loughs, Uragh Wood SAC | foilsitheoir = [[An tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra]] | dátarochtana = 18 October 2022 | archive-date = 19 October 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221019054842/https://www.npws.ie/protected-sites/sac/001342 | url-status = live }}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Cluain Í, Locha}} [[Catagóir:Lochanna Chontae Chiarraí]] {{síol-tír-ie}} dwb717ajjlz9djmif2549be3sdy0hrz Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025 0 120982 1327203 1284297 2026-09-03T17:35:18Z TGcoa 21229 /* Athrú rialtais */ 1327203 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Bhí athrú Cumhachta á lorg ag ‘'''agóideoirí Ghlúin Z’ i Neipeal'''<ref>Agóidí Gen Z ; i mBéarla, ''2025 Nepalese Gen Z protests''</ref> sa bhliain 2025 agus ruaille buaille sa tír.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/09/athru-cumhachta-a-lorg-ag-agoideoiri-ghluin-z-i-neipeal-agus-ruaille-buaille-sa-tir/|teideal=Athrú Cumhachta á lorg ag ‘agóideoirí Ghlúin Z’ i Neipeal agus ruaille buaille sa tír – An Páipéar|údar=Jack Mac Íomhair|dáta=2025-09-12|language=ga-IE|dátarochtana=2025-09-16}}</ref> Chuaigh agóideoirí chun sráide timpeall 4-10 Meán Fómhair 2025 chun fearg a léiriú faoin rialtas. Bhí cíor thuathail i Neipeal, agus na hagóideoirí ag lorg lánscor parlaiminte agus toghcháin úra. Faoi dheireadh ceapadh an breitheamh Sushila Karki mar phríomh-aire eatramhach. [[Íomhá:Gen Z Protests (Nepal).png|clé|mion|385x385px]] [[Íomhá:Summit for Democracy 2021 - Sushila Karki (cropped).jpg|clé|mion|220x220px|Ceapadh an breitheamh Sushila Karki mar phríomh-aire eatramhach ]] == Cúlra == Troideadh [[Cogadh Cathartha Neipeal|Cogadh]] [[Cogadh Cathartha Neipeal|Cathartha Neipeal]] ó 1996-2006,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nepalese Civil War|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nepalese_Civil_War&oldid=1310407648|journal=Wikipedia|date=2025-09-09|language=en}}</ref> an Ríocht ar taobh amháin agus an Páirtí Cumannach ([[Maochas|Maoch]]) ar an taobh eile. Maraíodh 17,800 (agus 1,300 ar iarraidh). Síníodh Comhaontú Síochána, an "Comprehensive Peace Accord"<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Comprehensive Peace Accord|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Comprehensive_Peace_Accord&oldid=1252827615|journal=Wikipedia|date=2024-10-23|language=en}}</ref> ar an 21 Samhain 2006. Sháraigh an rialtas téarmaí an chonartha go rialta sna bhlianta dár gcionn. Thosaigh an Coimisiún um Fhírinne agus um Athmhuintearas a phlé sa bhliain 2015, is fearr déanach ná riamh. Bhris na hagóidí in 2025 amach de bharr cáinte atá ag méadú faoi éilliú, agus fearg maidir leis an tuairim go bhfuil saol sómasach ag teaghlaigh na huasaicme, polaiteoirí san áireamh, agus an chuid eile den tír i mbochtaineacht. Bhí ioncam $1,400 per capita in aghaidh na bliana sa tír sa bhliain 2024.<ref name=":0" /> == Agóidí == Thosaigh an scéal ar an 4 Meán Fómhair nuair a cuireadh cosc ar 26 ardán meán sóisialta, agus an rialtas ag rá nach raibh siad in ann clárú go háitiúil, agus imní ann maidir le heolas míchruinn agus fuathchaint. Cuireadh cosc ar ardáin cosúil le [[Facebook]] agus X/[[Twitter]]. De thoradh air sin, chuaigh na mílte, cuid mhór acu ina mic léinn, chun na sráideanna faoi bhrat ‘Agóidí Ghlúin Z’, ag cáineadh an choisc agus éilliú atá forleathan sa tír. Tharla léirsithe in Katmandu, Pokhara, Chitwan agus cathracha eile. Rinneadh iarracht ruathar a dhéanamh ar an pharlaimint, agus d’úsáid na póilíní canóin uisce, deoirghás, piléir rubair agus piléir luaidhe ansin. Maraíodh ar a laghad 19 agóideoir, agus gortaíodh na céadta ag an agóid ar an 8 Meán Fómhair. Maraíodh 72 ar a laghad le linn mhí Mheán Fómhair 2025. Cuireadh cuirfiú i bhfeidhm in [[Katmandu]] ar an 9 Meán Fómhair, ach bhris cuid de na hagóideoirí é chun tithe roinnt polaiteoirí a chur trí thine.<ref name=":0" /> == Athrú rialtais == Chuir an eachtra tús le géarchéim pholaitiúil sa tír. D’éirigh an tAire Gnóthaí Baile, Ramesh Lekhak, as ar an 8 Meán Fómhair, ag rá go raibh sé freagrach go morálta. An lá dár gcionn, d’éirigh príomh-aire na tíre, KP Sharma Oli, as . Ach bhí na hagóideoirí ar na sráideanna ag éileamh tuilleadh, lánscoir parlaimnte agus toghcháin úra go háirithe. Bhí liosta éileamh neamh-inphléite eisithe ag an ghluaiseacht, lena n-áirítear lánscor parlaiminte, éirí as polaiteoirí, fionraí a chur ar oifigigh a d’ordaigh an lámhach, agus toghcháin úra. Bhí tacaíocht léirithe ag cuid den aicme pholaitiúil don ghluaiseacht. Dúirt Méara Katmandu, Balen Shah, atá ina rapálaí fosta, gur thug sé a lántacaíocht don ghluaiseacht.<ref name=":0" /> Ceapadh an breitheamh Sushila Karki<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sushila Karki|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sushila_Karki&oldid=1311728283|journal=Wikipedia|date=2025-09-16|language=en}}</ref> mar phríomh-aire eatramhach ar an 12 Meán Fómhair agus chiúnaigh na hagóidí. Reáchtáladh olltoghchán i mí an Mhárta 2026 agus d'éirigh [[Balendra Shah]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Balen Shah|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Balen_Shah&oldid=1372878329|journal=Wikipedia|date=2026-09-02|language=en}}</ref> ina phríomh-aire. == Féach freisin == * [[Cogadh Cathartha Neipeal]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Réabhlóidí]] [[Catagóir:Agóidí]] [[Catagóir:Stair Neipeal]] [[Catagóir:2025]] [[Catagóir:Glúin Z]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha Neipeal]] baffmmupyi8f9ajf1mdp6i83utgy3p3 Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge na hAlban 14 123359 1327215 1319618 2026-09-03T19:44:51Z Taghdtaighde 60452 1327215 wikitext text/x-wiki {{Féach freisin|Catagóir:Ficsean eolaíochta ón Albain}} {{DEFAULTSORT:Ficsean eolaiochta i nGaeilge na hAlban}} [[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban de réir seánra]] [[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge|-Gaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta de réir teanga|Gaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach i nGaeilge na hAlban|-Ficsean eolaiochta]] mjbds9xo8t0730gqaeuzc1arxvddfdb Brann Foillycan 0 123850 1327218 1301388 2026-09-03T20:01:54Z Taghdtaighde 60452 Curtha i bhfochatagóir 1327218 wikitext text/x-wiki {{teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is úrscéal [[:Catagóir:Ficsean tuairimeach|tuairimeach]] é '''''[[Brann Foillycan]]''''' <small>([[Gaeilge na hÉireann|ga]]: "Aisling [[Féileacán|Pheidhleacáin]]"<ref name=":0" /> nó "Brionglóid Fhéileacáin"<ref>{{Luaigh foilseachán|title=brann; foillycan|author=[[Kevin P. Scannell]]|date=2016|journal=[[Foclóir Manainnis–Gaeilge Uí Scanaill|Foclóir Manainnis-Gaeilge]]|url=https://kevinscannell.com/files/gv2ga.pdf}}</ref>)</small> le [[Graham Naylor]]. Tá an scéal suite sna blianta amach romhainn agus baineann an sé le [[Cliseadh aeráide|téamh na cruinne]].<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=[[Alan Titley]]|url=https://comhar.ie/iris/77/6/an-t-ursceal-sa-mhanainnis/|title=An t-úrscéal sa Mhanainnis…|journal=[[Comhar]]|volume=77|issue=6|year=2017|month=Meitheamh}}</ref> "Saghas fabhalscéil é den saol a d’fhéadfadh a bheith amach romhainn" a thug [[Alan Titley]] air, á rá freisin gur úrscéal "fada, cuimsitheach, leathan" é a mhúsclaíonn ceisteanna eile critice, úrscéal "a mbeidh trácht agam air arís".<ref name=":0" /> ==Féach Freisin== * ''[[Droghad Ny Seihill]]'' * ''[[An Dara Rogha]]'' ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge Mhanann]] [[Catagóir:Litríocht Ghaeilge Mhanainn]] [[Catagóir:Litríocht Oileán Mhanainn]] [[Catagóir:Saothair Ghaeilge Mhanann]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta]] [[Catagóir:Úrscéalta Gaeilge]] [[Catagóir:Úrscéalta]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2008]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2000idí]] {{Síol-leabhar}} 1i2pn19sixl72cksgt0n3jy1feye1o8 Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann 0 127522 1327251 1323500 2026-09-04T03:58:53Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1327251 wikitext text/x-wiki Is í an ghníomhaireacht domhaneolaíochta náisiúnta í '''Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann''' (SGÉ) (Béarla: ''Geological Survey Ireland''<ref name=ir354 /><ref name=ir300 />).<ref name=GSI /> Bunaíodh í sa bhliain 1845, agus tá ceanncheathrú aici i m[[Baile Átha Cliath]]. == Achoimre == Ba chuid ar leith den [[Geological Survey of Great Britain]] í an tSuirbhéireacht, lena Stiúrthóir féin. Thosaigh sí ag déanamh léarscáilithe ar an buncharraig sa bhliain 1845.<ref name=Herries1995 /> San lá atá inniu ann, faightear SGÉ laistigh den [[An Roinn Comhshaoil, Aeráide agus Cumarsáide|Roinn Comhshaoil, Aeráide agus Cumarsáide]], ag obair ar [[screamhuisce]], léarscáiliú buncharraige, [[oidhreacht nádúrtha]], an [[aigéan]] agus [[mianra]]í. Déantar léarscáil, tuairiscí agus bunachair aici.<ref name=GSI /> Bhí Suirbhé Grinnill Náisiúnta na hÉireann (INSS / SGNÉ, 1999–2005), a bhí ag an am sin an clár is mó dá leithéad ar domhan, faoi bhainistíocht SGÉ. Le fada an lá, bhí ceanncheathrú na heagraíochta suite i d[[Tor an Bhacaigh]]. As 2022 ar aghaidh áfach, le linn athchóirithe, tá sí lonnaithe i m[[Baile an Bhóthair]].<ref name=move /> I dteannta leis an [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]], tá [[Líonra Seismeach Náisiúnta na hÉireann]] á reáchtáil ag SGÉ.<ref name=Ryan2020 /> == Naisc sheachtracha == * [http://www.gsi.ie/ Geological Survey Ireland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060701042405/http://www.gsi.ie/ |date=2006-07-01 }} * ''[https://libguides.ucd.ie/findingmaps/mapstheme Maps by theme]'', Leabharlann CÓBAC, SGÉ ina measca. == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=ir354>I.R. Uimh. 354/2018 - ''European Union (Invasive Alien Species) (Freshwater Crayfish) Regulations 2018</ref> <ref name=ir300>I.R. Uimh. 300/2002 - ''Communications, Energy and Geological Survey of Ireland (Transfer of Departmental Administration and Ministerial Functions) Order 2002</ref> <ref name=GSI>[http://www.gsi.ie/About+Us/ GSI: About]</ref> <ref name=Herries1995>{{Cite book | last=Herries Davies | first=Gordon Leslie | title=North from the Hook: 150 Years of the Geological Survey of Ireland | publisher=Geological Survey of Ireland | year=1995 | isbn=1899702008 | location=Baile Átha Cliath | language=en}}</ref> <ref name=move>{{lua idirlín | url = https://www.gsi.ie/en-ie/events-and-news/news/Pages/Geological--Survey-Ireland-moves-from-Beggars-Bush.aspx | teideal = Geological Survey Ireland moves from Beggars Bush | dáta = 2022-01-07 | dátarochtana = 2024-10-04 | work = Geological Survey Ireland}}</ref> <ref name=Ryan2020>{{lua idirlín | url = https://www.rte.ie/brainstorm/2019/0711/1061432-the-science-of-earthquakes-in-ireland/ | teideal = The science of earthquakes in Ireland|dáta =2020-01-09 | dátarochtana = 2020-04-08 | work = RTÉ | sloinne=Ryan-Christensen | ainm = Aoife}}</ref> }} qt1zjrbeblz5j3jw7obio5zeibfcc4s Catagóir:Ficsean eolaíochta i mBreatnais 14 128008 1327212 1325698 2026-09-03T19:44:33Z Taghdtaighde 60452 Catagóir bainte 1327212 wikitext text/x-wiki {{Féach freisin|Catagóir:Ficsean eolaíochta ón mBreatain Bheag}} {{DEFAULTSORT:Ficsean eolaiochta i mBreatnais}} [[Catagóir:Litríocht na Breatnaise de réir seánra]] [[Catagóir:Saothair Bhreatnaise]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta de réir teanga|Breatnais]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach i mBreatnais|-Ficsean eolaiochta]] cj7uak5iebtm4z425a9pwdh00lb4ass Maidhm thuile Neipeal agus Tibéid 2026 0 128308 1327206 1326979 2026-09-03T18:31:31Z TGcoa 21229 1327206 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Lirung.jpg|deas|mion|220x220px|Langtang Lirung. Creidtear gurbh é titim oighearshrutha ar thaobh thuaidh an tsléibhe seo ba chúis leis an tubaiste.]] [[Íomhá:River in Rasuwa.JPG|deas|mion|220x220px|Cumar Abhainn an Trishuli (ar chlé) agus shruthán an Lhende (ar dheis) i gCeantar Rasuwa sa bhliain 2013]] [[Íomhá:Mudslide at Gyirong Port 2 (screenshot).png|deas|mion|220x220px|An tuile ag bualadh an phointe trasnaithe teorann ag Gyirong, seacht nóiméad tar éis an chroite]] [[Íomhá:Mt. Lirung from Dhunche.jpg|deas|mion|220x220px|Gleann an Trishuli i gCeantar Rasuwa]] [[Íomhá:Location of Gyirong within Xizang (China).png|deas|mion|220x220px|Contae Gyirong (bándearg) i Réigiún Uathrialach na Tibéide]] Bhuail '''maidhm mhór thuile''' i gceantar na [[Himiléithe]] ar an teorainn idir [[Neipeal]] agus [[An Tibéid|an Tibéid]] ar an [[26 Lúnasa]] [[2026]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1,400 duine ar iarraidh i Neipeal, sa Tibéid tar éis tuile mhór|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0827/1589411-1-400-duine-ar-iarraidh-i-neipeal-sa-tibeid-tar-eis-tuile-mhor/|date=2026-08-27|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Meastar gur oighearshruth aille a sceith gan choinne ba chúis leis an tubaiste. Tháinig maidhm mhór oighir, carraigeacha agus láibe anuas isteach san abhainn i mbun an ghleanna, chuir sin an abhainn thar a bruacha, agus scuab an mhaidhm thuile a tháinig as an abhainn daoine, tithe agus maoin chun bealaigh ar an dá thaobh den teorainn.<ref name="rte31">{{Luaigh foilseachán|title=Údaráis i Neipeal ag iarraidh na céadta a tharrtháil as tolláin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0831/1589776-udarais-i-neipeal-ag-iarraidh-na-ceadta-a-tharrthail-as-tollain/|date=2026-08-31|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Is dócha go bhfuil na mílte duine marbh de bharr na tubaiste, agus na mílte eile fós ar iarraidh gan tásc ná tuairisc orthu. Fágadh na céadta oibrí sáinnithe i líonra fada tollán a bhaineann le tionscadail mhóra hidreachumhachta sa cheantar.<ref name="tuairisc">{{Luaigh foilseachán|title=Lucht tarrthála in Neipeal ag iarraidh teacht ar na céadta oibrithe atá sáinnithe i dtolláin|url=https://tuairisc.ie/lucht-tarrthala-in-neipeal-ag-iarraidh-teacht-ar-na-ceadta-oibrithe-ata-sainnithe-i-dtollain/|date=2026-08-31|language=ga-IE|author=Tuairisc.ie}}</ref> Measann Cumann na Croise Deirge go bhfuil os cionn 90,000 duine ag fulaingt mar gheall ar an tubaiste, go háirithe i Neipeal.<ref name="rte31" /> == Cúlra == === Crith talún 2015 === Ní hé seo an chéad bhuille tubaisteach a bhuail Neipeal le glúin anuas. Tharla [[Crith talún Neipeal Aibreán 2015|crith talún]] i mBarpak, Gorkha, ar an 25 Aibreán 2015, crith a raibh méid 7.8 leis ar an scála méide móiminte agus a raibh a eipealár thart ar 80 km soir ó Phokhara. Fuair beagnach 9,000 duine bás, gortaíodh breis is 20,000, scriosadh timpeall 600,000 teach agus fágadh thart ar dhá mhilliún duine gan dídean. Cé gur bailíodh na billiúin dollar don atógáil ina dhiaidh sin, ní raibh an t-airgead ann leis féin ina leigheas. Léirigh an taighde ar an tréimhse atógála nár oir gnáthrialacha soláthair ná gnáthchonarthaí tógála don deifir ná don éiginnteacht a bhaineann le hobair i ndiaidh tubaiste: chuir próisis mhaorlathacha cheadaithe moill ar thionscadail, agus ba dheacair freagairt do chostais agus do choinníollacha a bhí ag athrú de shíor.<ref name="lowy">{{Lua idirlín|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/rebuilding-nepal-without-repeating-the-mistakes-of-2015|teideal=Rebuilding Nepal without repeating the mistakes of 2015|work=Lowy Institute – The Interpreter|dáta=2026|language=en|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> {{Príomhalt|Crith talún Neipeal Aibreán 2015}} === Tubaiste Blatten 2025 === Bhí rabhadh tugtha ag na saineolaithe cheana faoin mbaol a bhaineann le hoighearshruthanna atá ag leá níos gasta ná riamh. Ar an 28 Bealtaine 2025 thit thart ar thrí mhilliún m³ d'oighearshruth Birch anuas ar shráidbhaile [[Tubaiste Blatten|Blatten]] i gcantún Valais san Eilvéis, agus scriosadh timpeall 90% den bhaile. Ba í an difríocht ba mhó idir an dá thubaiste ná gur aslonnaíodh muintir Blatten naoi lá roimh ré ar chomhairle na ngeolaithe, agus nach raibh ach duine amháin ar iarraidh ina dhiaidh. Ní raibh a leithéid de rabhadh le fáil ag muintir na Himiléithe, ó tharla nach raibh aon fhaireachán córasach á dhéanamh ar an oighearshruth ar thaobh na Tibéide den teorainn.<ref name="lowy" /> {{Príomhalt|Tubaiste Blatten}} === Agóidí Ghlúin Z agus an rialtas nua === Ba rialtas nuacheaptha a bhí i mbun gnó i gCatmandú nuair a bhuail an mhaidhm thuile. Tar éis [[Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025|agóidí Ghlúin Z]] i mí Mheán Fómhair 2025 — agóidí inar maraíodh breis is 70 duine — d'éirigh an Príomh-Aire K. P. Sharma Oli as oifig agus ceapadh an breitheamh Sushila Karki ina príomh-aire eatramhach. Reáchtáladh olltoghchán i mí an Mhárta 2026 agus toghadh [[Balendra Shah]], innealtóir struchtúrach agus iar-mhéara Chatmandú, ina phríomh-aire ar an 27 Márta 2026, agus é 35 bliain d'aois — an ceannaire stáit is óige ar domhan. Ní raibh a rialtas ach cúig mhí in oifig nuair a tharla an tubaiste. {{Príomhalt|Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025}} == An tubaiste == Ar maidin Dé Céadaoin, an 26 Lúnasa 2026, bhris sciar mór oighir agus carraigeacha — thart ar 0.2 km² — de thaobh thuaidh Langtang Lirung agus thit sé timpeall 1.2 km síos le fána. Dheimhnigh Suirbhéireacht Gheolaíochta na Stát Aontaithe (USGS) gur le sciorradh talún, agus nach le crith talún, a bhain na tonnta seismeacha a taifeadadh, cé go raibh an croitheadh chomh láidir le crith talún de mhéid 5.2. Chruinnigh an smionagar ina dhamba sealadach ar shruthán an Lhende ag airde thart ar 5,200 m os cionn leibhéal na farraige. Nuair a bhris an damba sin, scaoileadh na milliúin lítear uisce le fána in aon ráig amháin. Taobh istigh de sheacht nóiméad shroich an mhaidhm an pointe trasnaithe teorann ag Gyirong ar thaobh na Síne, ar luas thart ar 180 km san uair. Rinne an tuile slad ansin ar stráice 72 km d'Abhainn an Trishuli, trí Cheantar Rasuwa agus Ceantar Nuwakot i gCúige Bagmati, agus síos chomh fada le ceantair Dhading, Ghorkha agus Chitwan. Folaíodh na tolláin hidreachumhachta nuair a scuab an mhaidhm gach rud ina bealach chun siúil, idir charraigí, láib agus ábhair eile.<ref name="rte2mf">{{Luaigh foilseachán|title=Dóchas i Neipeal go bhfuil 46 oibrí fós ina mbeatha i dtollán|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0902/1590070-dochas-i-neipeal-go-bhfuil-46-oibri-fos-ina-mbeatha-i-dtollan/|date=2026-09-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Scriosadh na bailte beaga i gceantar Devighat ar fad sa mhaidhm.<ref name="rte28">{{Luaigh foilseachán|title=469 maraithe, 1,000 fós ar iarraidh i Neipeal agus sa Tibéid|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0828/1589551-469-maraithe-1-000-fos-ar-iarraidh-i-neipeal-agus-sa-tibeid/|date=2026-08-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Thug an Príomh-Aire Balendra Shah "tubaiste nádúrtha uafásach nach bhfacthas a leithéid cheana" ar an eachtra.<ref name="tuairisc" /> == Cuardach agus tarrtháil == Cuireadh na hinnill mhóra ag obair láithreach agus na mílte tonna láibe á sluaisteáil le súil teacht ar na daoine a scuabadh chun siúil. Obair throm mhall a bhí inti agus an láib ag téachtadh, agus clocha móra agus smionagar eile le cartadh chomh maith.<ref name="rte28" /> Bhí 21,000 comhalta d'fhórsaí slándála na tíre páirteach sna hiarrachtaí tarrthála, gan sibhialtaigh ná oibrithe deonacha a chur san áireamh.<ref name="rte31" /> Bhí lucht tarrthála ar a mine ghéire ag iarraidh teacht chomh fada leis na céadta duine a bhí sáinnithe sna tolláin. Bhí siad ag sluaisteáil agus ag cartadh leo, ag bearnú na gconstaicí le hinnill mhóra go príomha, agus le sluaistí agus lena lámha nuair ba ghá, léaró dóchais idir iad agus ceann cúrsa.<ref name="rte31" /> Tráthnóna Dé Luain, an 31 Lúnasa, chuir innealtóirí poll mór le hábhar pléascach sa mheascán ábhair a bhí sa bhealach orthu, agus bhí súil acu teacht chomh fada le cuid de na tolláin gan mhoill.<ref name="rte1mf">{{Luaigh foilseachán|title=Dul chun cinn á dhéanamh ag lucht tarrthála i Neipeal|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0901/1589915-dul-chun-cinn-a-dheanamh-ag-lucht-tarrthala-i-neipeal/|date=2026-09-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Faoin 2 Meán Fómhair bhí 279 duine tugtha slán as na tolláin agus as áiteanna eile a bhain leis na tionscadail hidreachumhachta. Bhí na húdaráis dóchasach go raibh 46 oibrí a bhí sáinnithe i seomra faoi thalamh in ionad hidreachumhachta fós ina mbeatha; dúirt urlabhraí ó údarás leictreachais Neipeal go raibh bia agus uisce san áit a raibh siad.<ref name="rte2mf" /> Thug an Príomh-Aire Balendra Shah le fios gur tarrtháladh breis is 11,000 duine ar fad, agus go raibh cumhacht leictreach agus áiseanna cumarsáide ar fáil arís in áiteanna áirithe.<ref name="rte1mf" /> Níorbh fhéidir a bheith dóchasach faoi na háiteanna ba mheasa a buaileadh, agus dhírigh meithleacha eile ar dhaoine a thabhairt amach as na lonnaíochtaí a bhí i mbaol dá dtarlódh sciorradh talún eile.<ref name="rte28" /> Mar gheall ar an teas mór san áit, b'éigean go leor de na mairbh a adhlacadh in olluaigheanna gan aithint, gan onóir agus gan mhoill; lá is faide anonn a gheobhadh a ndaoine muinteartha faill a gcaointe.<ref name="rte31" /> == An damáiste == Scriosadh an droichead teorann idir Neipeal agus an tSín ag Rasuwagadhi, droichead a bhí athtógtha go gairid roimhe sin tar éis tuile a tharla i mí Iúil 2025. Milleadh timpeall 41 droichead eile agus thart ar 42 km de bhóithre, agus gearradh príomhbhóthar Prithvi ag Krishnabhir nuair a thit stráice 70 m den bhóthar isteach san abhainn. Scriosadh na mílte teach agus rinneadh damáiste do níos mó ná dhá thionscadal déag hidreachumhachta, rud a bhain thart ar 431 meigeavata de chóras leictreachais na tíre. Scriosadh oifig chustaim Rasuwagadhi agus scuabadh na céadta feithicil agus a lán coimeádán loingseoireachta chun bealaigh. Milleadh na céadta túr teileachumarsáide chomh maith, agus scriosadh ceithre stáisiún faireacháin tuile, rud a chuir bac ar an gcóras luathrabhaidh. Ar thaobh na Tibéide, scriosadh formhór na bhfoirgneamh ag an bpointe trasnaithe teorann i nGyirong agus milleadh thart ar 5 km de bhóthar idir baile Gyirong agus Rasuwagadhi. Gearradh an chumhacht leictreach agus na líonraí cumarsáide sa cheantar. Mheas an tAire Airgeadais Swarnim Wagle go bhféadfadh costas na hatógála a bheith idir 4 agus 5 billiún dollar SAM — costas atá inchurtha le costas na hatógála i ndiaidh chrith talún 2015, cé go bhfuil sé níos measa an uair seo ó tharla go bhfuil Neipeal ar tí stádas na dTíortha is Lú Forbairt a fhágáil ina diaidh, agus na fiacha a leanfaidh as sin.<ref name="lowy" /> == Na heachtrannaigh agus na hoilithrigh == Ba eachtrannaigh cuid mhaith de na daoine a bhí ar iarraidh. Dúirt na húdaráis i Neipeal gur eachtrannaigh iad 583 de na daoine a bhí ar iarraidh ar an taobh sin den teorainn, agus beirt saoránach Éireannacha ina measc, Santosh Sahu, 46 bliain d'aois, agus Spandan Sahu, ocht mbliana déag.<ref name="rte1mf" /><ref name="rte28" /> Dúirt na húdaráis sa tSín, a bhfuil an Tibéid faoina smacht, gur eachtrannaigh iad 261 de na daoine a bhí ar iarraidh ar an taobh sin, agus iad as 23 tír ar fad.<ref name="rte31" /> Bhuail an tuile i lár séasúr na hoilithreachta go Sliabh Kailash, sliabh atá naofa ag na Hiondúigh agus ag na Búdaithe araon. Tháinig oilithrigh de chuid na Hiondúch ó chian agus ó chóngar chun na sléibhte sin, agus scriosadh an pointe trasnaithe teorann is mó a úsáidtear leis an oilithreacht a dhéanamh. Bhí grúpa de 77 oilithreach as naoi dtír dhéag, a bhí ag taisteal faoi chúram Fhondúireacht Isha, ag an ionad inimirce i nGyirong nuair a bhuail an tuile. Tuairiscíodh go raibh na céadta duine ón India ar iarraidh, agus go raibh saoránaigh ó bhreis is 35 tír san iomlán i measc na ndaoine a bhí ar iarraidh.<ref name="cnn">{{Lua idirlín|url=https://edition.cnn.com/2026/09/01/world/live-news/nepal-china-flood|teideal=Nepal and China flood: live updates|work=CNN|dáta=2026-09-01|language=en|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> == Cabhair ón gcoigríoch == Thairg go leor tíortha — an India, an tSín, na Stáit Aontaithe, an Ríocht Aontaithe, an tSeapáin, an Chóiré Theas, Srí Lanca agus an Bhanglaidéis ina measc — foirne cuardaigh agus tarrthála a chur go Neipeal. Ar dtús níor lig rialtas Neipeal do lucht tarrthála ón Iarthar dul isteach sa cheantar: dhiúltaigh Aireacht Gnóthaí Eachtracha na tíre do na tairiscintí sin ar chúiseanna lóistíochta, agus iarradh ar na tíortha airgead a chur ina n-áit.<ref name="rte28" /> Ba í an chuimhne ar an gcíor thuathail a lean an fhreagairt idirnáisiúnta ar chrith talún 2015 ba chúis leis an gcinneadh sin, cinneadh a cáineadh go géar. Bhí sé tugtha le fios ag Rialtas Neipeal go dtí sin nach raibh cabhair ó eagraíochtaí idirnáisiúnta de dhíth ar sheirbhísí tarrthála na tíre, cé go raibh comhairle á fáil acu ó innealtóirí ón India agus ón tSín a raibh saineolas acu ar tharrtháil as tolláin.<ref name="rte31" /> Faoi cheann cúpla lá, áfach, tháinig athrú intinne ar an rialtas agus glacadh le saineolaithe ón India, ón tSín, ón Astráil agus ón gCóiré Theas i gcomhair oibre sna tolláin agus i gcomhair tástála DNA. Bhí an scéal níos casta fós ar thaobh na Tibéide den teorainn. Níor lig rialtas na Síne do lucht tarrthála ná d'iriseoirí ón Iarthar dul isteach sa cheantar, agus cuireadh cosc ar thuairisceoireacht neamhoifigiúil ar na meáin shóisialta. Caithfidh eachtrannaigh ón Iarthar cead speisialta taistil a fháil i gcónaí sula bhféadann siad dul isteach sa Tibéid, agus bíonn srianta breise fós ar na ceantair teorann i Shigatse, ceantair nach ligtear fiú do shaoránaigh Shíneacha isteach iontu gan chead. Chuir an tSín 50 tonna d'earraí faoisimh agus cúnamh airgid chuig Neipeal, mar aon le saineolaithe tolláin agus fóiréinsice.<ref name="cnn" /> == Athrú aeráide agus an atógáil == Meastar gur bhain an t-athrú aeráide leis an tubaiste seo.<ref name="tuairisc" /> Sa 21ú haois tá luas faoin ráta ag a bhfuil oighearshruthanna an domhain ag leá, agus tá leá na talún síorshioctha ag laghdú chobhsaíocht na sléibhte arda. Is é an fáth a raibh an tubaiste seo chomh marfach sin ná nach raibh aon fhaireachán á dhéanamh ar an oighearshruth ar thaobh na Tibéide den teorainn, agus nach raibh aon rabhadh ann do na daoine a bhí thíos leis.<ref name="lowy" /> Moladh gur cheart creat luathrabhaidh a bhunú do na Himiléithe trína roinnfeadh an tSín, Neipeal agus an India sonraí faoi oighearshruthanna, faoi bháisteach agus faoi shreabhadh aibhneacha i bhfíor-am; gur cheart líonraí uathoibríocha rabhaidh a chur ar bun ar na haibhneacha is contúirtí; agus gur cheart srian a chur le tógáil bonneagair sna ceantair is mó atá i mbaol tuile. Moladh chomh maith na rialacha soláthair agus na conarthaí atógála a chur in oiriúint do choinníollacha i ndiaidh tubaiste, ionas nach ndéanfaí na botúin chéanna a rinneadh tar éis 2015.<ref name="lowy" /> == Féach freisin == * [[Crith talún Neipeal Aibreán 2015]] * [[Tubaiste Blatten]] * [[Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025]] * [[Oighearshruth]] * [[Na Himiléithe]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Neipeal]] [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:An Tibéid]] [[Catagóir:Aimsir na bliana 2026]] [[Catagóir:Tuilte]] [[Catagóir:Tubaistí nádúrtha]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Oighearshruthanna]] ce2k5wv25241fvbmzhbt5kjajxjs2au 1327207 1327206 2026-09-03T18:39:27Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1327207 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Lirung.jpg|deas|mion|220x220px|Langtang Lirung. Creidtear gurbh é titim oighearshrutha ar thaobh thuaidh an tsléibhe seo ba chúis leis an tubaiste.]] [[Íomhá:River in Rasuwa.JPG|deas|mion|220x220px|Cumar Abhainn an Trishuli (ar chlé) agus shruthán an Lhende (ar dheis) i gCeantar Rasuwa sa bhliain 2013]] [[Íomhá:Mudslide at Gyirong Port 2 (screenshot).png|deas|mion|220x220px|An tuile ag bualadh an phointe trasnaithe teorann ag Gyirong, seacht nóiméad tar éis an chroite]] [[Íomhá:Mt. Lirung from Dhunche.jpg|deas|mion|220x220px|Gleann an Trishuli i gCeantar Rasuwa]] [[Íomhá:Location of Gyirong within Xizang (China).png|deas|mion|220x220px|Contae Gyirong (bándearg) i Réigiún Uathrialach na Tibéide]] Bhuail '''maidhm mhór thuile''' i gceantar na [[Himiléithe]] ar an teorainn idir [[Neipeal]] agus [[An Tibéid|an Tibéid]] (an tSín) ar an [[26 Lúnasa]] [[2026]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1,400 duine ar iarraidh i Neipeal, sa Tibéid tar éis tuile mhór|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0827/1589411-1-400-duine-ar-iarraidh-i-neipeal-sa-tibeid-tar-eis-tuile-mhor/|date=2026-08-27|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Meastar gur oighearshruth aille a sceith gan choinne ba chúis leis an tubaiste. Tháinig maidhm mhór oighir, carraigeacha agus láibe anuas isteach san abhainn i mbun an ghleanna, chuir sin an abhainn thar a bruacha, agus scuab an mhaidhm thuile a tháinig as an abhainn daoine, tithe agus maoin chun bealaigh ar an dá thaobh den teorainn.<ref name="rte31">{{Luaigh foilseachán|title=Údaráis i Neipeal ag iarraidh na céadta a tharrtháil as tolláin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0831/1589776-udarais-i-neipeal-ag-iarraidh-na-ceadta-a-tharrthail-as-tollain/|date=2026-08-31|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Is dócha go bhfuil na mílte duine marbh de bharr na tubaiste, agus na mílte eile fós ar iarraidh gan tásc ná tuairisc orthu. Fágadh na céadta oibrí sáinnithe i líonra fada tollán a bhaineann le tionscadail mhóra hidreachumhachta sa cheantar.<ref name="tuairisc">{{Luaigh foilseachán|title=Lucht tarrthála in Neipeal ag iarraidh teacht ar na céadta oibrithe atá sáinnithe i dtolláin|url=https://tuairisc.ie/lucht-tarrthala-in-neipeal-ag-iarraidh-teacht-ar-na-ceadta-oibrithe-ata-sainnithe-i-dtollain/|date=2026-08-31|language=ga-IE|author=Tuairisc.ie}}</ref> Mheas [[Cumann na Croise Deirge]] go raibh os cionn 90,000 duine ag fulaingt mar gheall ar an tubaiste, go háirithe i Neipeal.<ref name="rte31" /> == Cúlra == === Crith talún 2015 === Ní hé seo an chéad bhuille tubaisteach a bhuail Neipeal le glúin anuas. Tharla [[Crith talún Neipeal Aibreán 2015|crith talún]] i mBarpak, Gorkha, ar an 25 Aibreán 2015, crith a raibh méid 7.8 leis ar an scála méide móiminte agus a raibh a eipealár thart ar 80 km soir ó Phokhara. Fuair beagnach 9,000 duine bás, gortaíodh breis is 20,000, scriosadh timpeall 600,000 teach agus fágadh thart ar dhá mhilliún duine gan dídean. Cé gur bailíodh na billiúin dollar don atógáil ina dhiaidh sin, ní raibh an t-airgead ann leis féin ina leigheas. Léirigh an taighde ar an tréimhse atógála nár oir gnáthrialacha soláthair ná gnáthchonarthaí tógála don deifir ná don éiginnteacht a bhaineann le hobair i ndiaidh tubaiste: chuir próisis mhaorlathacha cheadaithe moill ar thionscadail, agus ba dheacair freagairt do chostais agus do choinníollacha a bhí ag athrú de shíor.<ref name="lowy">{{Lua idirlín|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/rebuilding-nepal-without-repeating-the-mistakes-of-2015|teideal=Rebuilding Nepal without repeating the mistakes of 2015|work=Lowy Institute – The Interpreter|dáta=2026|language=en|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> {{Príomhalt|Crith talún Neipeal Aibreán 2015}} === Tubaiste Blatten 2025 === Bhí rabhadh tugtha ag na saineolaithe cheana faoin mbaol a bhaineann le hoighearshruthanna atá ag leá níos gasta ná riamh. Ar an 28 Bealtaine 2025 thit thart ar thrí mhilliún m³ d'oighearshruth Birch anuas ar shráidbhaile [[Tubaiste Blatten|Blatten]] i gcantún Valais san Eilvéis, agus scriosadh timpeall 90% den bhaile. Ba í an difríocht ba mhó idir an dá thubaiste ná gur aslonnaíodh muintir Blatten naoi lá roimh ré ar chomhairle na ngeolaithe, agus nach raibh ach duine amháin ar iarraidh ina dhiaidh. Ní raibh a leithéid de rabhadh le fáil ag muintir na Himiléithe, ó tharla nach raibh aon fhaireachán córasach á dhéanamh ar an oighearshruth ar thaobh na Tibéide den teorainn.<ref name="lowy" /> {{Príomhalt|Tubaiste Blatten}} === Agóidí Ghlúin Z agus an rialtas nua === Ba rialtas nuacheaptha a bhí i mbun gnó i gCatmandú nuair a bhuail an mhaidhm thuile. Tar éis [[Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025|agóidí Ghlúin Z]] i mí Mheán Fómhair 2025 — agóidí inar maraíodh breis is 70 duine — d'éirigh an Príomh-Aire K. P. Sharma Oli as oifig agus ceapadh an breitheamh Sushila Karki ina príomh-aire eatramhach. Reáchtáladh olltoghchán i mí an Mhárta 2026 agus toghadh [[Balendra Shah]], innealtóir struchtúrach agus iar-mhéara Chatmandú, ina phríomh-aire ar an 27 Márta 2026, agus é 35 bliain d'aois — an ceannaire stáit is óige ar domhan. Ní raibh a rialtas ach cúig mhí in oifig nuair a tharla an tubaiste. {{Príomhalt|Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025}} == An tubaiste == Ar maidin Dé Céadaoin, an 26 Lúnasa 2026, bhris sciar mór oighir agus carraigeacha — thart ar 0.2 km² — de thaobh thuaidh Langtang Lirung agus thit sé timpeall 1.2 km síos le fána. Dheimhnigh Suirbhéireacht Gheolaíochta na Stát Aontaithe (USGS) gur le sciorradh talún, agus nach le crith talún, a bhain na tonnta seismeacha a taifeadadh, cé go raibh an croitheadh chomh láidir le crith talún de mhéid 5.2. Chruinnigh an smionagar ina dhamba sealadach ar shruthán an Lhende ag airde thart ar 5,200 m os cionn leibhéal na farraige. Nuair a bhris an damba sin, scaoileadh na milliúin lítear uisce le fána in aon ráig amháin. Taobh istigh de sheacht nóiméad shroich an mhaidhm an pointe trasnaithe teorann ag Gyirong ar thaobh na Síne, ar luas thart ar 180 km san uair. Rinne an tuile slad ansin ar stráice 72 km d'Abhainn an Trishuli, trí Cheantar Rasuwa agus Ceantar Nuwakot i gCúige Bagmati, agus síos chomh fada le ceantair Dhading, Ghorkha agus Chitwan. Folaíodh na tolláin hidreachumhachta nuair a scuab an mhaidhm gach rud ina bealach chun siúil, idir charraigí, láib agus ábhair eile.<ref name="rte2mf">{{Luaigh foilseachán|title=Dóchas i Neipeal go bhfuil 46 oibrí fós ina mbeatha i dtollán|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0902/1590070-dochas-i-neipeal-go-bhfuil-46-oibri-fos-ina-mbeatha-i-dtollan/|date=2026-09-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Scriosadh na bailte beaga i gceantar Devighat ar fad sa mhaidhm.<ref name="rte28">{{Luaigh foilseachán|title=469 maraithe, 1,000 fós ar iarraidh i Neipeal agus sa Tibéid|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0828/1589551-469-maraithe-1-000-fos-ar-iarraidh-i-neipeal-agus-sa-tibeid/|date=2026-08-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Thug an Príomh-Aire Balendra Shah "tubaiste nádúrtha uafásach nach bhfacthas a leithéid cheana" ar an eachtra.<ref name="tuairisc" /> == Cuardach agus tarrtháil == Cuireadh na hinnill mhóra ag obair láithreach agus na mílte tonna láibe á sluaisteáil le súil teacht ar na daoine a scuabadh chun siúil. Obair throm mhall a bhí inti agus an láib ag téachtadh, agus clocha móra agus smionagar eile le cartadh chomh maith.<ref name="rte28" /> Bhí 21,000 comhalta d'fhórsaí slándála na tíre páirteach sna hiarrachtaí tarrthála, gan sibhialtaigh ná oibrithe deonacha a chur san áireamh.<ref name="rte31" /> Bhí lucht tarrthála ar a mine ghéire ag iarraidh teacht chomh fada leis na céadta duine a bhí sáinnithe sna tolláin. Bhí siad ag sluaisteáil agus ag cartadh leo, ag bearnú na gconstaicí le hinnill mhóra go príomha, agus le sluaistí agus lena lámha nuair ba ghá, léaró dóchais idir iad agus ceann cúrsa.<ref name="rte31" /> Tráthnóna Dé Luain, an 31 Lúnasa, chuir innealtóirí poll mór le hábhar pléascach sa mheascán ábhair a bhí sa bhealach orthu, agus bhí súil acu teacht chomh fada le cuid de na tolláin gan mhoill.<ref name="rte1mf">{{Luaigh foilseachán|title=Dul chun cinn á dhéanamh ag lucht tarrthála i Neipeal|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0901/1589915-dul-chun-cinn-a-dheanamh-ag-lucht-tarrthala-i-neipeal/|date=2026-09-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Faoin 2 Meán Fómhair bhí 279 duine tugtha slán as na tolláin agus as áiteanna eile a bhain leis na tionscadail hidreachumhachta. Bhí na húdaráis dóchasach go raibh 46 oibrí a bhí sáinnithe i seomra faoi thalamh in ionad hidreachumhachta fós ina mbeatha; dúirt urlabhraí ó údarás leictreachais Neipeal go raibh bia agus uisce san áit a raibh siad.<ref name="rte2mf" /> Thug an Príomh-Aire Balendra Shah le fios gur tarrtháladh breis is 11,000 duine ar fad, agus go raibh cumhacht leictreach agus áiseanna cumarsáide ar fáil arís in áiteanna áirithe.<ref name="rte1mf" /> Níorbh fhéidir a bheith dóchasach faoi na háiteanna ba mheasa a buaileadh, agus dhírigh meithleacha eile ar dhaoine a thabhairt amach as na lonnaíochtaí a bhí i mbaol dá dtarlódh sciorradh talún eile.<ref name="rte28" /> Mar gheall ar an teas mór san áit, b'éigean go leor de na mairbh a adhlacadh in olluaigheanna gan aithint, gan onóir agus gan mhoill; lá is faide anonn a gheobhadh a ndaoine muinteartha faill a gcaointe.<ref name="rte31" /> == An damáiste == Scriosadh an droichead teorann idir Neipeal agus an tSín ag Rasuwagadhi, droichead a bhí athtógtha go gairid roimhe sin tar éis tuile a tharla i mí Iúil 2025. Milleadh timpeall 41 droichead eile agus thart ar 42 km de bhóithre, agus gearradh príomhbhóthar Prithvi ag Krishnabhir nuair a thit stráice 70 m den bhóthar isteach san abhainn. Scriosadh na mílte teach agus rinneadh damáiste do níos mó ná dhá thionscadal déag hidreachumhachta, rud a bhain thart ar 431 meigeavata de chóras leictreachais na tíre. Scriosadh oifig chustaim Rasuwagadhi agus scuabadh na céadta feithicil agus a lán coimeádán loingseoireachta chun bealaigh. Milleadh na céadta túr teileachumarsáide chomh maith, agus scriosadh ceithre stáisiún faireacháin tuile, rud a chuir bac ar an gcóras luathrabhaidh. Ar thaobh na Tibéide, scriosadh formhór na bhfoirgneamh ag an bpointe trasnaithe teorann i nGyirong agus milleadh thart ar 5 km de bhóthar idir baile Gyirong agus Rasuwagadhi. Gearradh an chumhacht leictreach agus na líonraí cumarsáide sa cheantar. Mheas an tAire Airgeadais Swarnim Wagle go bhféadfadh costas na hatógála a bheith idir 4 agus 5 billiún dollar SAM — costas atá inchurtha le costas na hatógála i ndiaidh chrith talún 2015, cé go bhfuil sé níos measa an uair seo ó tharla go bhfuil Neipeal ar tí stádas na dTíortha is Lú Forbairt a fhágáil ina diaidh, agus na fiacha a leanfaidh as sin.<ref name="lowy" /> == Na heachtrannaigh agus na hoilithrigh == Ba eachtrannaigh cuid mhaith de na daoine a bhí ar iarraidh. Dúirt na húdaráis i Neipeal gur eachtrannaigh iad 583 de na daoine a bhí ar iarraidh ar an taobh sin den teorainn, agus beirt saoránach Éireannacha ina measc, Santosh Sahu, 46 bliain d'aois, agus Spandan Sahu, ocht mbliana déag.<ref name="rte1mf" /><ref name="rte28" /> Dúirt na húdaráis sa tSín, a bhfuil an Tibéid faoina smacht, gur eachtrannaigh iad 261 de na daoine a bhí ar iarraidh ar an taobh sin, agus iad as 23 tír ar fad.<ref name="rte31" /> Bhuail an tuile i lár séasúr na hoilithreachta go Sliabh Kailash, sliabh atá naofa ag na Hiondúigh agus ag na Búdaithe araon. Tháinig oilithrigh de chuid na Hiondúch ó chian agus ó chóngar chun na sléibhte sin, agus scriosadh an pointe trasnaithe teorann is mó a úsáidtear leis an oilithreacht a dhéanamh. Bhí grúpa de 77 oilithreach as naoi dtír dhéag, a bhí ag taisteal faoi chúram Fhondúireacht Isha, ag an ionad inimirce i nGyirong nuair a bhuail an tuile. Tuairiscíodh go raibh na céadta duine ón India ar iarraidh, agus go raibh saoránaigh ó bhreis is 35 tír san iomlán i measc na ndaoine a bhí ar iarraidh.<ref name="cnn">{{Lua idirlín|url=https://edition.cnn.com/2026/09/01/world/live-news/nepal-china-flood|teideal=Nepal and China flood: live updates|work=CNN|dáta=2026-09-01|language=en|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> == Cabhair ón gcoigríoch == Thairg go leor tíortha — an India, an tSín, na Stáit Aontaithe, an Ríocht Aontaithe, an tSeapáin, an Chóiré Theas, Srí Lanca agus an Bhanglaidéis ina measc — foirne cuardaigh agus tarrthála a chur go Neipeal. Ar dtús níor lig rialtas Neipeal do lucht tarrthála ón Iarthar dul isteach sa cheantar: dhiúltaigh Aireacht Gnóthaí Eachtracha na tíre do na tairiscintí sin ar chúiseanna lóistíochta, agus iarradh ar na tíortha airgead a chur ina n-áit.<ref name="rte28" /> Ba í an chuimhne ar an gcíor thuathail a lean an fhreagairt idirnáisiúnta ar chrith talún 2015 ba chúis leis an gcinneadh sin, cinneadh a cáineadh go géar. Bhí sé tugtha le fios ag Rialtas Neipeal go dtí sin nach raibh cabhair ó eagraíochtaí idirnáisiúnta de dhíth ar sheirbhísí tarrthála na tíre, cé go raibh comhairle á fáil acu ó innealtóirí ón India agus ón tSín a raibh saineolas acu ar tharrtháil as tolláin.<ref name="rte31" /> Faoi cheann cúpla lá, áfach, tháinig athrú intinne ar an rialtas agus glacadh le saineolaithe ón India, ón tSín, ón Astráil agus ón gCóiré Theas i gcomhair oibre sna tolláin agus i gcomhair tástála DNA. Bhí an scéal níos casta fós ar thaobh na Tibéide den teorainn. Níor lig rialtas na Síne do lucht tarrthála ná d'iriseoirí ón Iarthar dul isteach sa cheantar, agus cuireadh cosc ar thuairisceoireacht neamhoifigiúil ar na meáin shóisialta. Caithfidh eachtrannaigh ón Iarthar cead speisialta taistil a fháil i gcónaí sula bhféadann siad dul isteach sa Tibéid, agus bíonn srianta breise fós ar na ceantair teorann i Shigatse, ceantair nach ligtear fiú do shaoránaigh Shíneacha isteach iontu gan chead. Chuir an tSín 50 tonna d'earraí faoisimh agus cúnamh airgid chuig Neipeal, mar aon le saineolaithe tolláin agus fóiréinsice.<ref name="cnn" /> == Athrú aeráide agus an atógáil == Meastar gur bhain an t-athrú aeráide leis an tubaiste seo.<ref name="tuairisc" /> Sa 21ú haois tá luas faoin ráta ag a bhfuil oighearshruthanna an domhain ag leá, agus tá leá na talún síorshioctha ag laghdú chobhsaíocht na sléibhte arda. Is é an fáth a raibh an tubaiste seo chomh marfach sin ná nach raibh aon fhaireachán á dhéanamh ar an oighearshruth ar thaobh na Tibéide den teorainn, agus nach raibh aon rabhadh ann do na daoine a bhí thíos leis.<ref name="lowy" /> Moladh gur cheart creat luathrabhaidh a bhunú do na Himiléithe trína roinnfeadh an tSín, Neipeal agus an India sonraí faoi oighearshruthanna, faoi bháisteach agus faoi shreabhadh aibhneacha i bhfíor-am; gur cheart líonraí uathoibríocha rabhaidh a chur ar bun ar na haibhneacha is contúirtí; agus gur cheart srian a chur le tógáil bonneagair sna ceantair is mó atá i mbaol tuile. Moladh chomh maith na rialacha soláthair agus na conarthaí atógála a chur in oiriúint do choinníollacha i ndiaidh tubaiste, ionas nach ndéanfaí na botúin chéanna a rinneadh tar éis 2015.<ref name="lowy" /> == Féach freisin == * [[Crith talún Neipeal Aibreán 2015]] * [[Tubaiste Blatten]] * [[Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025]] * [[Oighearshruth]] * [[Na Himiléithe]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Neipeal]] [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:An Tibéid]] [[Catagóir:Aimsir na bliana 2026]] [[Catagóir:Tuilte]] [[Catagóir:Tubaistí nádúrtha]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Oighearshruthanna]] [[Catagóir:Na Himiléithe]] 8vwsipursbrzxkel3urzjminmaizzor 1327241 1327207 2026-09-03T23:07:22Z TGcoa 21229 /* Tubaiste Blatten 2025 */ 1327241 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Lirung.jpg|deas|mion|220x220px|Langtang Lirung. Creidtear gurbh é titim oighearshrutha ar thaobh thuaidh an tsléibhe seo ba chúis leis an tubaiste.]] [[Íomhá:River in Rasuwa.JPG|deas|mion|220x220px|Cumar Abhainn an Trishuli (ar chlé) agus shruthán an Lhende (ar dheis) i gCeantar Rasuwa sa bhliain 2013]] [[Íomhá:Mudslide at Gyirong Port 2 (screenshot).png|deas|mion|220x220px|An tuile ag bualadh an phointe trasnaithe teorann ag Gyirong, seacht nóiméad tar éis an chroite]] [[Íomhá:Mt. Lirung from Dhunche.jpg|deas|mion|220x220px|Gleann an Trishuli i gCeantar Rasuwa]] [[Íomhá:Location of Gyirong within Xizang (China).png|deas|mion|220x220px|Contae Gyirong (bándearg) i Réigiún Uathrialach na Tibéide]] Bhuail '''maidhm mhór thuile''' i gceantar na [[Himiléithe]] ar an teorainn idir [[Neipeal]] agus [[An Tibéid|an Tibéid]] (an tSín) ar an [[26 Lúnasa]] [[2026]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1,400 duine ar iarraidh i Neipeal, sa Tibéid tar éis tuile mhór|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0827/1589411-1-400-duine-ar-iarraidh-i-neipeal-sa-tibeid-tar-eis-tuile-mhor/|date=2026-08-27|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Meastar gur oighearshruth aille a sceith gan choinne ba chúis leis an tubaiste. Tháinig maidhm mhór oighir, carraigeacha agus láibe anuas isteach san abhainn i mbun an ghleanna, chuir sin an abhainn thar a bruacha, agus scuab an mhaidhm thuile a tháinig as an abhainn daoine, tithe agus maoin chun bealaigh ar an dá thaobh den teorainn.<ref name="rte31">{{Luaigh foilseachán|title=Údaráis i Neipeal ag iarraidh na céadta a tharrtháil as tolláin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0831/1589776-udarais-i-neipeal-ag-iarraidh-na-ceadta-a-tharrthail-as-tollain/|date=2026-08-31|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Is dócha go bhfuil na mílte duine marbh de bharr na tubaiste, agus na mílte eile fós ar iarraidh gan tásc ná tuairisc orthu. Fágadh na céadta oibrí sáinnithe i líonra fada tollán a bhaineann le tionscadail mhóra hidreachumhachta sa cheantar.<ref name="tuairisc">{{Luaigh foilseachán|title=Lucht tarrthála in Neipeal ag iarraidh teacht ar na céadta oibrithe atá sáinnithe i dtolláin|url=https://tuairisc.ie/lucht-tarrthala-in-neipeal-ag-iarraidh-teacht-ar-na-ceadta-oibrithe-ata-sainnithe-i-dtollain/|date=2026-08-31|language=ga-IE|author=Tuairisc.ie}}</ref> Mheas [[Cumann na Croise Deirge]] go raibh os cionn 90,000 duine ag fulaingt mar gheall ar an tubaiste, go háirithe i Neipeal.<ref name="rte31" /> == Cúlra == === Crith talún 2015 === Ní hé seo an chéad bhuille tubaisteach a bhuail Neipeal le glúin anuas. Tharla [[Crith talún Neipeal Aibreán 2015|crith talún]] i mBarpak, Gorkha, ar an 25 Aibreán 2015, crith a raibh méid 7.8 leis ar an scála méide móiminte agus a raibh a eipealár thart ar 80 km soir ó Phokhara. Fuair beagnach 9,000 duine bás, gortaíodh breis is 20,000, scriosadh timpeall 600,000 teach agus fágadh thart ar dhá mhilliún duine gan dídean. Cé gur bailíodh na billiúin dollar don atógáil ina dhiaidh sin, ní raibh an t-airgead ann leis féin ina leigheas. Léirigh an taighde ar an tréimhse atógála go raibh fadhbanna go leor ann (cead pleanála, éilliú, éifeachtúlacht '','' srl ).<ref name="lowy">{{Lua idirlín|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/rebuilding-nepal-without-repeating-the-mistakes-of-2015|teideal=Rebuilding Nepal without repeating the mistakes of 2015|work=Lowy Institute – The Interpreter|dáta=2026|language=en|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> {{Príomhalt|Crith talún Neipeal Aibreán 2015}} === Tubaiste Blatten 2025 === Bhí rabhadh tugtha ag na saineolaithe cheana faoin mbaol a bhaineann le hoighearshruthanna atá ag leá níos gasta ná riamh. Ar an 28 Bealtaine 2025 thit thart ar thrí mhilliún m³ d'oighearshruth Birch anuas ar shráidbhaile [[Tubaiste Blatten|Blatten]] i gcantún Valais san [[Eilvéis]], agus scriosadh timpeall 90% den bhaile. Ba í an difríocht ba mhó idir an dá thubaiste ná gur aslonnaíodh muintir Blatten naoi lá roimh ré ar chomhairle na ngeolaithe, agus nach raibh ach duine amháin ar iarraidh ina dhiaidh. Ní raibh a leithéid de rabhadh le fáil ag muintir na Himiléithe, ó tharla nach raibh aon fhaireachán córasach á dhéanamh ar an oighearshruth ar thaobh na Tibéide.<ref name="lowy" /> {{Príomhalt|Tubaiste Blatten}} === Agóidí Ghlúin Z agus an rialtas nua === Ba rialtas nuacheaptha a bhí i mbun gnó i g[[Katmandu]] nuair a bhuail an mhaidhm thuile. Tar éis [[Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025|agóidí Ghlúin Z]] i mí Mheán Fómhair 2025 — agóidí inar maraíodh breis is 70 duine — d'éirigh an Príomh-Aire K. P. Sharma Oli as oifig. Reáchtáladh olltoghchán i mí an Mhárta 2026 agus toghadh [[Balendra Shah]], innealtóir struchtúrach agus iar-mhéara Katmandu, ina phríomh-aire ar an 27 Márta 2026, agus é 35 bliain d'aois — an ceannaire stáit is óige ar domhan. Ní raibh a rialtas ach cúig mhí in oifig nuair a tharla an tubaiste. {{Príomhalt|Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025}} == An tubaiste == Ar maidin Dé Céadaoin, an 26 Lúnasa 2026, bhris sciar mór oighir agus carraigeacha — thart ar 0.2 km² — de thaobh thuaidh Langtang Lirung agus thit sé timpeall 1.2 km síos le fána. Dheimhnigh Suirbhéireacht Gheolaíochta na Stát Aontaithe (USGS) gur le sciorradh talún, agus nach le crith talún, a bhain na tonnta seismeacha a taifeadadh, cé go raibh an croitheadh chomh láidir le crith talún de mhéid 5.2. Chruinnigh an smionagar ina dhamba sealadach ar shruthán an Lhende ag airde thart ar 5,200 m os cionn leibhéal na farraige. Nuair a bhris an damba sin, scaoileadh na milliúin lítear uisce le fána in aon ráig amháin. Taobh istigh de sheacht nóiméad shroich an mhaidhm an pointe trasnaithe teorann ag Gyirong ar thaobh na Síne, ar luas thart ar 180 km san uair. Rinne an tuile slad ansin ar stráice 72 km d'Abhainn an Trishuli, trí Cheantar Rasuwa agus Ceantar Nuwakot i gCúige Bagmati, agus síos chomh fada le ceantair Dhading, Ghorkha agus Chitwan. Folaíodh na tolláin hidreachumhachta nuair a scuab an mhaidhm gach rud ina bealach chun siúil, idir charraigí, láib agus ábhair eile.<ref name="rte2mf">{{Luaigh foilseachán|title=Dóchas i Neipeal go bhfuil 46 oibrí fós ina mbeatha i dtollán|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0902/1590070-dochas-i-neipeal-go-bhfuil-46-oibri-fos-ina-mbeatha-i-dtollan/|date=2026-09-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Scriosadh na bailte beaga i gceantar Devighat ar fad sa mhaidhm.<ref name="rte28">{{Luaigh foilseachán|title=469 maraithe, 1,000 fós ar iarraidh i Neipeal agus sa Tibéid|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0828/1589551-469-maraithe-1-000-fos-ar-iarraidh-i-neipeal-agus-sa-tibeid/|date=2026-08-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Thug an Príomh-Aire Balendra Shah "tubaiste nádúrtha uafásach nach bhfacthas a leithéid cheana" ar an eachtra.<ref name="tuairisc" /> == Cuardach agus tarrtháil == Cuireadh na hinnill mhóra ag obair láithreach agus na mílte tonna láibe á sluaisteáil le súil teacht ar na daoine a scuabadh chun siúil. Obair throm mhall a bhí inti agus an láib ag téachtadh, agus clocha móra agus smionagar eile le cartadh chomh maith.<ref name="rte28" /> Bhí 21,000 comhalta d'fhórsaí slándála na tíre páirteach sna hiarrachtaí tarrthála, gan sibhialtaigh ná oibrithe deonacha a chur san áireamh.<ref name="rte31" /> Ar an 2 Meán Fómhair, thug an Príomh-Aire Balendra Shah le fios gur tarrtháladh breis is 11,000 duine ar fad, agus go raibh cumhacht leictreach agus áiseanna cumarsáide ar fáil arís in áiteanna áirithe.<ref name="rte1mf" /> Bhí lucht tarrthála ar a mine ghéire ag iarraidh teacht chomh fada leis na céadta duine a bhí sáinnithe sna tolláin. Bhí siad ag sluaisteáil agus ag cartadh leo, ag bearnú na gconstaicí le hinnill mhóra go príomha, agus le sluaistí agus lena lámha nuair ba ghá.<ref name="rte31" /> Tráthnóna Dé Luain, an 31 Lúnasa, chuir innealtóirí poll mór le hábhar pléascach sa mheascán ábhair a bhí sa bhealach orthu, agus bhí súil acu teacht chomh fada le cuid de na tolláin.<ref name="rte1mf">{{Luaigh foilseachán|title=Dul chun cinn á dhéanamh ag lucht tarrthála i Neipeal|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0901/1589915-dul-chun-cinn-a-dheanamh-ag-lucht-tarrthala-i-neipeal/|date=2026-09-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Faoin 2 Meán Fómhair bhí 279 duine tugtha slán as na tolláin agus as áiteanna eile a bhain leis na tionscadail hidreachumhachta.<ref name="rte2mf" /> <ref name="rte28" /> Mar gheall ar an teas mór san áit, b'éigean go leor de na mairbh a adhlacadh in olluaigheanna gan aithint, gan onóir agus gan mhoill; lá is faide anonn a gheobhadh a ndaoine muinteartha faill a gcaointe.<ref name="rte31" /> == An damáiste == Scriosadh an droichead teorann idir Neipeal agus an tSín ag Rasuwagadhi, droichead a bhí athtógtha go gairid roimhe sin tar éis tuile a tharla i mí Iúil 2025. Milleadh timpeall 41 droichead eile agus thart ar 42 km de bhóithre, agus gearradh príomhbhóthar Prithvi ag Krishnabhir nuair a thit stráice 70 m den bhóthar isteach san abhainn. Scriosadh na mílte teach agus rinneadh damáiste do níos mó ná dhá thionscadal déag hidreachumhachta, rud a bhain thart ar 431 meigeavata de chóras leictreachais na tíre. Scriosadh oifig chustaim Rasuwagadhi agus scuabadh na céadta feithicil agus a lán coimeádán loingseoireachta chun bealaigh. Milleadh na céadta túr teileachumarsáide chomh maith, agus scriosadh ceithre stáisiún faireacháin tuile, rud a chuir bac ar an gcóras luathrabhaidh. Ar thaobh na Tibéide (sa tSín), scriosadh formhór na bhfoirgneamh ag an bpointe trasnaithe teorann i nGyirong agus milleadh thart ar 5 km de bhóthar idir baile Gyirong agus Rasuwagadhi. Gearradh an chumhacht leictreach agus na líonraí cumarsáide sa cheantar. Mheas an tAire Airgeadais Swarnim Wagle go bhféadfadh costas na hatógála a bheith idir 4 agus 5 billiún dollar SAM — costas atá inchurtha le costas na hatógála i ndiaidh chrith talún 2015.<ref name="lowy" /> == Na heachtrannaigh agus na hoilithrigh == Bhuail an tuile i lár séasúr na hoilithreachta go Sliabh Kailash, sliabh atá naofa ag na Hiondúigh agus ag na Búdaithe araon. Tháinig oilithrigh de chuid na Hiondúch ó chian agus ó chóngar chun na sléibhte sin, agus scriosadh an pointe trasnaithe teorann is mó a úsáidtear leis an oilithreacht a dhéanamh. Bhí grúpa de 77 oilithreach as naoi dtír dhéag, a bhí ag taisteal faoi chúram Fhondúireacht Isha, ag an ionad inimirce i nGyirong nuair a bhuail an tuile. Ba eachtrannaigh cuid de na daoine a bhí ar iarraidh. Bhí beirt saoránach Éireannacha ina measc, Santosh Sahu, 46 bliain d'aois, agus Spandan Sahu, ocht mbliana déag.<ref name="rte1mf" /><ref name="rte28" /> Dúirt na húdaráis sa tSín, a bhfuil an Tibéid faoina smacht, gur eachtrannaigh iad 261 de na daoine a bhí ar iarraidh ar an taobh sin, agus iad as 23 tír ar fad.<ref name="rte31" /> Tuairiscíodh go raibh na céadta duine ón India ar iarraidh, agus go raibh saoránaigh ó bhreis is 35 tír san iomlán i measc na ndaoine a bhí ar iarraidh.<ref name="cnn">{{Lua idirlín|url=https://edition.cnn.com/2026/09/01/world/live-news/nepal-china-flood|teideal=Nepal and China flood: live updates|work=CNN|dáta=2026-09-01|language=en|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> == Cabhair ón gcoigríoch == Thairg go leor tíortha — an India, na Stáit Aontaithe, an Ríocht Aontaithe, an tSeapáin, an Chóiré Theas, Srí Lanca agus an Bhanglaidéis ina measc — foirne cuardaigh agus tarrthála a chur go Neipeal. Ar dtús níor lig rialtas Neipeal do lucht tarrthála ón Iarthar dul isteach sa cheantar: dhiúltaigh Aireacht Gnóthaí Eachtracha na tíre do na tairiscintí sin ar "chúiseanna lóistíochta", agus iarradh ar na tíortha airgead a chur ina n-áit.<ref name="rte28" /> Ba í an chuimhne ar an gcíor thuathail a lean an fhreagairt idirnáisiúnta ar chrith talún 2015 ba chúis leis an gcinneadh sin, cinneadh a cáineadh go géar. Bhí sé tugtha le fios ag Rialtas Neipeal go dtí sin nach raibh cabhair ó eagraíochtaí idirnáisiúnta de dhíth ar sheirbhísí tarrthála na tíre, cé go raibh comhairle á fáil acu ó innealtóirí ón India agus ón tSín a raibh saineolas acu ar tharrtháil as tolláin.<ref name="rte31" /> Faoi cheann cúpla lá, áfach, tháinig athrú intinne ar an rialtas agus glacadh le saineolaithe ón India, ón tSín, ón Astráil agus ón gCóiré Theas i gcomhair oibre sna tolláin agus i gcomhair tástála [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]]. Bhí an scéal níos casta fós ar thaobh na Tibéide den teorainn. Níor lig rialtas na Síne do lucht tarrthála ná d'iriseoirí ón Iarthar dul isteach sa cheantar, agus cuireadh cosc ar thuairisceoireacht neamhoifigiúil ar na meáin shóisialta. Caithfidh eachtrannaigh ón Iarthar cead speisialta taistil a fháil i gcónaí sula bhféadann siad dul isteach sa Tibéid, agus bíonn srianta breise fós ar na ceantair teorann i Shigatse, ceantair nach ligtear fiú do shaoránaigh Shíneacha isteach iontu gan chead. Chuir an tSín 50 tonna d'earraí faoisimh agus cúnamh airgid chuig Neipeal, mar aon le saineolaithe tolláin agus fóiréinsice.<ref name="cnn" /> == Athrú aeráide agus an atógáil == Meastar gur bhain an t-athrú aeráide leis an tubaiste seo.<ref name="tuairisc" /> Sa 21ú haois tá luas faoin ráta ag a bhfuil oighearshruthanna an domhain ag leá, agus tá leá na talún síorshioctha ag laghdú chobhsaíocht na sléibhte arda. Is é an fáth a raibh an tubaiste seo chomh marfach sin ná nach raibh aon fhaireachán á dhéanamh ar an oighearshruth ar thaobh na Tibéide den teorainn, agus nach raibh aon rabhadh ann do na daoine a bhí thíos leis.<ref name="lowy" /> Moladh gur cheart creat luathrabhaidh a bhunú do na Himiléithe trína roinnfeadh an tSín, Neipeal agus an India sonraí faoi oighearshruthanna, faoi bháisteach agus faoi shreabhadh aibhneacha i bhfíor-am; gur cheart líonraí uathoibríocha rabhaidh a chur ar bun ar na haibhneacha is contúirtí; agus gur cheart srian a chur le tógáil bonneagair sna ceantair is mó atá i mbaol tuile. Moladh chomh maith na rialacha soláthair agus na conarthaí atógála a chur in oiriúint do choinníollacha i ndiaidh tubaiste, ionas nach ndéanfaí na botúin chéanna a rinneadh tar éis 2015.<ref name="lowy" /> == Féach freisin == * [[Crith talún Neipeal Aibreán 2015]] * [[Tubaiste Blatten]] * [[Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025]] * [[Oighearshruth]] * [[Na Himiléithe]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Neipeal]] [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:An Tibéid]] [[Catagóir:Aimsir na bliana 2026]] [[Catagóir:Tuilte]] [[Catagóir:Tubaistí nádúrtha]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Oighearshruthanna]] [[Catagóir:Na Himiléithe]] ru5ashcxhnoqt0wgw2qq5e953jmx6lh 1327254 1327241 2026-09-04T10:18:01Z TGcoa 21229 1327254 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Bhuail '''maidhm mhór thuile''' i gceantar na [[Himiléithe]] ar an teorainn idir [[Neipeal]] agus [[An Tibéid|an Tibéid]] (an tSín) ar an [[26 Lúnasa]] [[2026]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1,400 duine ar iarraidh i Neipeal, sa Tibéid tar éis tuile mhór|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0827/1589411-1-400-duine-ar-iarraidh-i-neipeal-sa-tibeid-tar-eis-tuile-mhor/|date=2026-08-27|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Meastar gur oighearshruth aille a sceith gan choinne ba chúis leis an tubaiste. Tháinig maidhm mhór oighir, carraigeacha agus láibe anuas isteach san abhainn i mbun an ghleanna, chuir sin an abhainn thar a bruacha, agus scuab an mhaidhm thuile a tháinig as an abhainn daoine, tithe agus maoin chun bealaigh ar an dá thaobh den teorainn.<ref name="rte31">{{Luaigh foilseachán|title=Údaráis i Neipeal ag iarraidh na céadta a tharrtháil as tolláin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0831/1589776-udarais-i-neipeal-ag-iarraidh-na-ceadta-a-tharrthail-as-tollain/|date=2026-08-31|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Is dócha go bhfuil na mílte duine marbh de bharr na tubaiste, agus na mílte eile fós ar iarraidh gan tásc ná tuairisc orthu. Fágadh na céadta oibrí sáinnithe i líonra fada tollán a bhaineann le tionscadail mhóra hidreachumhachta sa cheantar.<ref name="tuairisc">{{Luaigh foilseachán|title=Lucht tarrthála in Neipeal ag iarraidh teacht ar na céadta oibrithe atá sáinnithe i dtolláin|url=https://tuairisc.ie/lucht-tarrthala-in-neipeal-ag-iarraidh-teacht-ar-na-ceadta-oibrithe-ata-sainnithe-i-dtollain/|date=2026-08-31|language=ga-IE|author=Tuairisc.ie}}</ref> Mheas [[Cumann na Croise Deirge]] go raibh os cionn 90,000 duine ag fulaingt mar gheall ar an tubaiste, go háirithe i Neipeal.<ref name="rte31" /> [[Íomhá:Mudslide at Gyirong Port 1.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: An tuile ag bualadh an phointe trasnaithe teorann ag Gyirong, seacht nóiméad tar éis an chroite]] == Cúlra == === Crith talún 2015 === Ní hé seo an chéad bhuille tubaisteach a bhuail Neipeal le glúin anuas. Tharla [[Crith talún Neipeal Aibreán 2015|crith talún]] i mBarpak, Gorkha, ar an 25 Aibreán 2015, crith a raibh méid 7.8 leis ar an scála méide móiminte agus a raibh a eipealár thart ar 80 km soir ó Phokhara. Fuair beagnach 9,000 duine bás, gortaíodh breis is 20,000, scriosadh timpeall 600,000 teach agus fágadh thart ar dhá mhilliún duine gan dídean. Cé gur bailíodh na billiúin dollar don atógáil ina dhiaidh sin, ní raibh an t-airgead ann leis féin ina leigheas. Léirigh an taighde ar an tréimhse atógála go raibh fadhbanna go leor ann (cead pleanála, éilliú, éifeachtúlacht '','' srl ).<ref name="lowy">{{Lua idirlín|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/rebuilding-nepal-without-repeating-the-mistakes-of-2015|teideal=Rebuilding Nepal without repeating the mistakes of 2015|work=Lowy Institute – The Interpreter|dáta=2026|language=en|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> {{Príomhalt|Crith talún Neipeal Aibreán 2015}} === Tubaiste Blatten 2025 === Bhí rabhadh tugtha ag na saineolaithe cheana faoin mbaol a bhaineann le hoighearshruthanna atá ag leá níos gasta ná riamh. Ar an 28 Bealtaine 2025 thit thart ar thrí mhilliún m³ d'oighearshruth Birch anuas ar shráidbhaile [[Tubaiste Blatten|Blatten]] i gcantún Valais san [[Eilvéis]], agus scriosadh timpeall 90% den bhaile. Ba í an difríocht ba mhó idir an dá thubaiste ná gur aslonnaíodh muintir Blatten naoi lá roimh ré ar chomhairle na ngeolaithe, agus nach raibh ach duine amháin ar iarraidh ina dhiaidh. Ní raibh a leithéid de rabhadh le fáil ag muintir na Himiléithe, ó tharla nach raibh aon fhaireachán córasach á dhéanamh ar an oighearshruth ar thaobh na Tibéide.<ref name="lowy" /> {{Príomhalt|Tubaiste Blatten}} === Agóidí Ghlúin Z agus an rialtas nua === Ba rialtas nuacheaptha a bhí i mbun gnó i g[[Katmandu]] nuair a bhuail an mhaidhm thuile. Tar éis [[Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025|agóidí Ghlúin Z]] i mí Mheán Fómhair 2025 — agóidí inar maraíodh breis is 70 duine — d'éirigh an Príomh-Aire K. P. Sharma Oli as oifig. Reáchtáladh olltoghchán i mí an Mhárta 2026 agus toghadh [[Balendra Shah]], innealtóir struchtúrach agus iar-mhéara Katmandu, ina phríomh-aire ar an 27 Márta 2026, agus é 35 bliain d'aois — an ceannaire stáit is óige ar domhan. Ní raibh a rialtas ach cúig mhí in oifig nuair a tharla an tubaiste. {{Príomhalt|Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025}} [[Íomhá:Location of Gyirong within Xizang (China).png|deas|mion|220x220px|Contae Gyirong (bándearg) i Réigiún Uathrialach na Tibéide]] [[Íomhá:Lirung.jpg|deas|mion|220x220px|Langtang Lirung. Creidtear gurbh é titim oighearshrutha ar thaobh thuaidh an tsléibhe seo ba chúis leis an tubaiste.]] [[Íomhá:River in Rasuwa.JPG|deas|mion|220x220px|Cumar Abhainn an Trishuli (ar chlé) agus shruthán an Lhende (ar dheis) i gCeantar Rasuwa sa bhliain 2013]] [[Íomhá:Mt. Lirung from Dhunche.jpg|deas|mion|220x220px|Gleann an Trishuli i gCeantar Rasuwa]] == An tubaiste == Ar maidin Dé Céadaoin, an 26 Lúnasa 2026, bhris sciar mór oighir agus carraigeacha — thart ar 0.2 km² — de thaobh thuaidh Langtang Lirung agus thit sé timpeall 1.2 km síos le fána. Dheimhnigh Suirbhéireacht Gheolaíochta na Stát Aontaithe (USGS) gur le sciorradh talún, agus nach le crith talún, a bhain na tonnta seismeacha a taifeadadh, cé go raibh an croitheadh chomh láidir le crith talún de mhéid 5.2. Chruinnigh an smionagar ina dhamba sealadach ar shruthán an Lhende ag airde thart ar 5,200 m os cionn leibhéal na farraige. Nuair a bhris an damba sin, scaoileadh na milliúin lítear uisce le fána in aon ráig amháin. Taobh istigh de sheacht nóiméad shroich an mhaidhm an pointe trasnaithe teorann ag Gyirong ar thaobh na Síne, ar luas thart ar 180 km san uair. Rinne an tuile slad ansin ar stráice 72 km d'Abhainn an Trishuli, trí Cheantar Rasuwa agus Ceantar Nuwakot i gCúige Bagmati, agus síos chomh fada le ceantair Dhading, Ghorkha agus Chitwan. Folaíodh na tolláin hidreachumhachta nuair a scuab an mhaidhm gach rud ina bealach chun siúil, idir charraigí, láib agus ábhair eile.<ref name="rte2mf">{{Luaigh foilseachán|title=Dóchas i Neipeal go bhfuil 46 oibrí fós ina mbeatha i dtollán|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0902/1590070-dochas-i-neipeal-go-bhfuil-46-oibri-fos-ina-mbeatha-i-dtollan/|date=2026-09-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Scriosadh na bailte beaga i gceantar Devighat ar fad sa mhaidhm.<ref name="rte28">{{Luaigh foilseachán|title=469 maraithe, 1,000 fós ar iarraidh i Neipeal agus sa Tibéid|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0828/1589551-469-maraithe-1-000-fos-ar-iarraidh-i-neipeal-agus-sa-tibeid/|date=2026-08-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Thug an Príomh-Aire Balendra Shah "tubaiste nádúrtha uafásach nach bhfacthas a leithéid cheana" ar an eachtra.<ref name="tuairisc" /> == Cuardach agus tarrtháil == Cuireadh na hinnill mhóra ag obair láithreach agus na mílte tonna láibe á sluaisteáil le súil teacht ar na daoine a scuabadh chun siúil. Obair throm mhall a bhí inti agus an láib ag téachtadh, agus clocha móra agus smionagar eile le cartadh chomh maith.<ref name="rte28" /> Bhí 21,000 comhalta d'fhórsaí slándála na tíre páirteach sna hiarrachtaí tarrthála, gan sibhialtaigh ná oibrithe deonacha a chur san áireamh.<ref name="rte31" /> Ar an 2 Meán Fómhair, thug an Príomh-Aire Balendra Shah le fios gur tarrtháladh breis is 11,000 duine ar fad, agus go raibh cumhacht leictreach agus áiseanna cumarsáide ar fáil arís in áiteanna áirithe.<ref name="rte1mf" /> Bhí lucht tarrthála ar a mine ghéire ag iarraidh teacht chomh fada leis na céadta duine a bhí sáinnithe sna tolláin. Bhí siad ag sluaisteáil agus ag cartadh leo, ag bearnú na gconstaicí le hinnill mhóra go príomha, agus le sluaistí agus lena lámha nuair ba ghá.<ref name="rte31" /> Tráthnóna Dé Luain, an 31 Lúnasa, chuir innealtóirí poll mór le hábhar pléascach sa mheascán ábhair a bhí sa bhealach orthu, agus bhí súil acu teacht chomh fada le cuid de na tolláin.<ref name="rte1mf">{{Luaigh foilseachán|title=Dul chun cinn á dhéanamh ag lucht tarrthála i Neipeal|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0901/1589915-dul-chun-cinn-a-dheanamh-ag-lucht-tarrthala-i-neipeal/|date=2026-09-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Faoin 2 Meán Fómhair bhí 279 duine tugtha slán as na tolláin agus as áiteanna eile a bhain leis na tionscadail hidreachumhachta.<ref name="rte2mf" /> <ref name="rte28" /> Mar gheall ar an teas mór san áit, b'éigean go leor de na mairbh a adhlacadh in olluaigheanna gan aithint, gan onóir agus gan mhoill; lá is faide anonn a gheobhadh a ndaoine muinteartha faill a gcaointe.<ref name="rte31" /> == An damáiste == Scriosadh an droichead teorann idir Neipeal agus an tSín ag Rasuwagadhi, droichead a bhí athtógtha go gairid roimhe sin tar éis tuile a tharla i mí Iúil 2025. Milleadh timpeall 41 droichead eile agus thart ar 42 km de bhóithre, agus gearradh príomhbhóthar Prithvi ag Krishnabhir nuair a thit stráice 70 m den bhóthar isteach san abhainn. Scriosadh na mílte teach agus rinneadh damáiste do níos mó ná dhá thionscadal déag hidreachumhachta, rud a bhain thart ar 431 meigeavata de chóras leictreachais na tíre. Scriosadh oifig chustaim Rasuwagadhi agus scuabadh na céadta feithicil agus a lán coimeádán loingseoireachta chun bealaigh. Milleadh na céadta túr teileachumarsáide chomh maith, agus scriosadh ceithre stáisiún faireacháin tuile, rud a chuir bac ar an gcóras luathrabhaidh. Ar thaobh na Tibéide (sa tSín), scriosadh formhór na bhfoirgneamh ag an bpointe trasnaithe teorann i nGyirong agus milleadh thart ar 5 km de bhóthar idir baile Gyirong agus Rasuwagadhi. Gearradh an chumhacht leictreach agus na líonraí cumarsáide sa cheantar. Mheas an tAire Airgeadais Swarnim Wagle go bhféadfadh costas na hatógála a bheith idir 4 agus 5 billiún dollar SAM — costas atá inchurtha le costas na hatógála i ndiaidh chrith talún 2015.<ref name="lowy" /> == Na heachtrannaigh agus na hoilithrigh == Bhuail an tuile i lár séasúr na hoilithreachta go Sliabh Kailash, sliabh atá naofa ag na Hiondúigh agus ag na Búdaithe araon. Tháinig oilithrigh de chuid na Hiondúch ó chian agus ó chóngar chun na sléibhte sin, agus scriosadh an pointe trasnaithe teorann is mó a úsáidtear leis an oilithreacht a dhéanamh. Bhí grúpa de 77 oilithreach as naoi dtír dhéag, a bhí ag taisteal faoi chúram Fhondúireacht Isha, ag an ionad inimirce i nGyirong nuair a bhuail an tuile. Ba eachtrannaigh cuid de na daoine a bhí ar iarraidh. Bhí beirt saoránach Éireannacha ina measc, Santosh Sahu, 46 bliain d'aois, agus Spandan Sahu, ocht mbliana déag.<ref name="rte1mf" /><ref name="rte28" /> Dúirt na húdaráis sa tSín, a bhfuil an Tibéid faoina smacht, gur eachtrannaigh iad 261 de na daoine a bhí ar iarraidh ar an taobh sin, agus iad as 23 tír ar fad.<ref name="rte31" /> Tuairiscíodh go raibh na céadta duine ón India ar iarraidh, agus go raibh saoránaigh ó bhreis is 35 tír san iomlán i measc na ndaoine a bhí ar iarraidh.<ref name="cnn">{{Lua idirlín|url=https://edition.cnn.com/2026/09/01/world/live-news/nepal-china-flood|teideal=Nepal and China flood: live updates|work=CNN|dáta=2026-09-01|language=en|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> == Cabhair ón gcoigríoch == Thairg go leor tíortha — an India, na Stáit Aontaithe, an Ríocht Aontaithe, an tSeapáin, an Chóiré Theas, Srí Lanca agus an Bhanglaidéis ina measc — foirne cuardaigh agus tarrthála a chur go Neipeal. Ar dtús níor lig rialtas Neipeal do lucht tarrthála ón Iarthar dul isteach sa cheantar ar dtús: dhiúltaigh Aireacht Gnóthaí Eachtracha na tíre do na tairiscintí sin ar "chúiseanna lóistíochta", agus iarradh ar na tíortha airgead a chur ina n-áit.<ref name="rte28" /> Chuir an tSín 50 tonna d'earraí faoisimh agus cúnamh airgid chuig Neipeal, mar aon le saineolaithe tolláin agus fóiréinsice.<ref name="cnn" /> Ba í an chuimhne ar an gcíor thuathail a lean an fhreagairt idirnáisiúnta ar chrith talún 2015 ba chúis leis an gcinneadh sin, cinneadh a cáineadh go géar. Bhí sé tugtha le fios ag Rialtas Neipeal go dtí sin nach raibh cabhair ó eagraíochtaí idirnáisiúnta de dhíth ar sheirbhísí tarrthála na tíre, cé go raibh comhairle á fáil acu ó innealtóirí ón India agus ón tSín a raibh saineolas acu ar tharrtháil.<ref name="rte31" /> Faoi cheann cúpla lá, áfach, tháinig athrú intinne ar an rialtas agus glacadh le saineolaithe ón India, ón tSín, ón Astráil agus ón gCóiré Theas i gcomhair oibre sna tolláin agus i gcomhair tástála [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]]. Bhí an scéal níos casta fós ar thaobh na Tibéide den teorainn. Níor lig rialtas na Síne do lucht tarrthála ná d'iriseoirí ón Iarthar dul isteach sa cheantar, agus cuireadh cosc ar thuairisceoireacht neamhoifigiúil ar na meáin shóisialta. Caithfidh eachtrannaigh ón Iarthar cead speisialta taistil a fháil i gcónaí sula bhféadann siad dul isteach sa Tibéid, agus bíonn srianta breise fós ar na ceantair teorann i Shigatse, ceantair nach ligtear fiú do shaoránaigh Shíneacha isteach iontu gan chead. <ref name="cnn" /> == Athrú aeráide agus an atógáil == Meastar gur bhain an t-athrú aeráide leis an tubaiste seo.<ref name="tuairisc" /> Sa 21ú haois tá luas faoin ráta ag a bhfuil [[oighearshruth]]<nowiki/>anna an domhain ag leá, agus tá leá na talún síorshioctha ag laghdú chobhsaíocht na sléibhte arda. Is é an fáth a raibh an tubaiste seo chomh marfach sin ná nach raibh aon fhaireachán á dhéanamh ar an oighearshruth ar thaobh na Tibéide den teorainn, agus nach raibh aon rabhadh ann do na daoine a bhí thíos leis.<ref name="lowy" /> Moladh gur cheart creat luathrabhaidh a bhunú do na Himiléithe . Ba cheart sonraí faoi oighearshruthanna, faoi bháisteach agus faoi shreabhadh aibhneacha i bhfíor-am a chur ar bun, agus ba cheart srian a chur le tógáil bonneagair sna ceantair is mó atá i mbaol tuile. Moladh chomh maith na rialacha agus na conarthaí atógála a chur in oiriúint, ionas nach ndéanfaí na botúin chéanna a rinneadh tar éis 2015.<ref name="lowy" /> == Féach freisin == * [[Crith talún Neipeal Aibreán 2015]] * [[Tubaiste Blatten]] * [[Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025]] * [[Oighearshruth]] * [[Na Himiléithe]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Neipeal]] [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:An Tibéid]] [[Catagóir:Aimsir na bliana 2026]] [[Catagóir:Tuilte]] [[Catagóir:Tubaistí nádúrtha]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Oighearshruthanna]] [[Catagóir:Na Himiléithe]] ndfdv84vxxr9zhtdl3ol6jb32yr1hu1 1327255 1327254 2026-09-04T10:33:00Z TGcoa 21229 1327255 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Bhuail '''maidhm mhór thuile''' ceantar na [[Himiléithe]] ar an teorainn idir [[Neipeal]] agus [[An Tibéid|an Tibéid]] (an tSín) ar an [[26 Lúnasa]] [[2026]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1,400 duine ar iarraidh i Neipeal, sa Tibéid tar éis tuile mhór|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0827/1589411-1-400-duine-ar-iarraidh-i-neipeal-sa-tibeid-tar-eis-tuile-mhor/|date=2026-08-27|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Meastar gur oighearshruth aille a sceith gan choinne ba chúis leis an tubaiste. Tháinig maidhm mhór oighir, carraigeacha agus láibe anuas isteach san abhainn i mbun an ghleanna ; chuir sin an abhainn thar a bruacha, agus scuab an mhaidhm thuile daoine, tithe agus maoin chun bealaigh ar an dá thaobh den teorainn.<ref name="rte31">{{Luaigh foilseachán|title=Údaráis i Neipeal ag iarraidh na céadta a tharrtháil as tolláin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0831/1589776-udarais-i-neipeal-ag-iarraidh-na-ceadta-a-tharrthail-as-tollain/|date=2026-08-31|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Maraíodh na mílte duine de bharr na tubaiste, go leor ar iarraidh gan tásc ná tuairisc orthu. Fágadh na céadta oibrí sáinnithe i líonra fada tollán a bhain le tionscadail mhóra hidreachumhachta sa cheantar.<ref name="tuairisc">{{Luaigh foilseachán|title=Lucht tarrthála in Neipeal ag iarraidh teacht ar na céadta oibrithe atá sáinnithe i dtolláin|url=https://tuairisc.ie/lucht-tarrthala-in-neipeal-ag-iarraidh-teacht-ar-na-ceadta-oibrithe-ata-sainnithe-i-dtollain/|date=2026-08-31|language=ga-IE|author=Tuairisc.ie}}</ref> Mheas [[Cumann na Croise Deirge]] go raibh os cionn 90,000 duine ag fulaingt mar gheall ar an tubaiste, i Neipeal go háirithe.<ref name="rte31" /> [[Íomhá:Mudslide at Gyirong Port 1.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: An tuile ag bualadh an phointe trasnaithe teorann ag Gyirong, seacht nóiméad tar éis an tubaiste]] [[Íomhá:Nepal flood 2026 before after.gif|clé|mion|220x220px|Físeán: íomhánna satailíte ]] == Cúlra == === Crith talún 2015 === Ní hé seo an chéad bhuille tubaisteach a bhuail Neipeal le glúin anuas. Tharla [[Crith talún Neipeal Aibreán 2015|crith talún]] i mBarpak, Gorkha, ar an 25 Aibreán 2015, crith a raibh méid 7.8 leis ar an scála méide móiminte agus a raibh a eipealár thart ar 80 km soir ó Phokhara. Fuair beagnach 9,000 duine bás, gortaíodh breis is 20,000, scriosadh timpeall 600,000 teach agus fágadh thart ar dhá mhilliún duine gan dídean. Cé gur bailíodh na billiúin dollar don atógáil ina dhiaidh sin, ní raibh an t-airgead ann leis féin ina leigheas. Léirigh an taighde ar an tréimhse atógála go raibh fadhbanna go leor ann (cead pleanála, éilliú, éifeachtúlacht '','' srl ).<ref name="lowy">{{Lua idirlín|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/rebuilding-nepal-without-repeating-the-mistakes-of-2015|teideal=Rebuilding Nepal without repeating the mistakes of 2015|work=Lowy Institute – The Interpreter|dáta=2026|language=en|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> {{Príomhalt|Crith talún Neipeal Aibreán 2015}} === Tubaiste Blatten 2025 === Bhí rabhadh tugtha ag na saineolaithe cheana faoin mbaol a bhaineann le hoighearshruthanna atá ag leá níos gasta ná riamh. Ar an 28 Bealtaine 2025 thit thart ar thrí mhilliún m³ d'oighearshruth Birch anuas ar shráidbhaile [[Tubaiste Blatten|Blatten]] i gcantún Valais san [[Eilvéis]], agus scriosadh timpeall 90% den bhaile. Ba í an difríocht ba mhó idir an dá thubaiste ná gur aslonnaíodh muintir Blatten naoi lá roimh ré ar chomhairle na ngeolaithe, agus nach raibh ach duine amháin ar iarraidh ina dhiaidh. Ní raibh a leithéid de rabhadh le fáil ag muintir na Himiléithe, ó tharla nach raibh aon fhaireachán córasach á dhéanamh ar an oighearshruth ar thaobh na Tibéide.<ref name="lowy" /> {{Príomhalt|Tubaiste Blatten}} === Agóidí Ghlúin Z agus an rialtas nua === Ba rialtas nuacheaptha a bhí i mbun gnó i g[[Katmandu]] nuair a bhuail an mhaidhm thuile. Tar éis [[Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025|agóidí Ghlúin Z]] i mí Mheán Fómhair 2025 — agóidí inar maraíodh breis is 70 duine — d'éirigh an Príomh-Aire K. P. Sharma Oli as oifig. Reáchtáladh olltoghchán i mí an Mhárta 2026 agus toghadh [[Balendra Shah]], innealtóir struchtúrach agus iar-mhéara Katmandu, ina phríomh-aire ar an 27 Márta 2026, agus é 35 bliain d'aois — an ceannaire stáit is óige ar domhan. Ní raibh a rialtas ach cúig mhí in oifig nuair a tharla an tubaiste. {{Príomhalt|Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025}} [[Íomhá:Location of Gyirong within Xizang (China).png|deas|mion|220x220px|Contae Gyirong (bándearg) i Réigiún Uathrialach na Tibéide]] [[Íomhá:Lirung.jpg|deas|mion|220x220px|Langtang Lirung. Creidtear gurbh é titim oighearshrutha ar thaobh thuaidh an tsléibhe seo ba chúis leis an tubaiste.]] [[Íomhá:River in Rasuwa.JPG|deas|mion|220x220px|Cumar Abhainn an Trishuli (ar chlé) agus shruthán an Lhende (ar dheis) i gCeantar Rasuwa sa bhliain 2013]] [[Íomhá:Mt. Lirung from Dhunche.jpg|deas|mion|220x220px|Gleann an Trishuli i gCeantar Rasuwa]] == An tubaiste == Ar maidin Dé Céadaoin, an 26 Lúnasa 2026, bhris sciar mór oighir agus carraigeacha — thart ar 0.2 km² — de thaobh thuaidh Langtang Lirung agus thit sé timpeall 1.2 km síos le fána. Dheimhnigh Suirbhéireacht Gheolaíochta na Stát Aontaithe (USGS) gur le sciorradh talún, agus nach le crith talún, a bhain na tonnta seismeacha a taifeadadh, cé go raibh an croitheadh chomh láidir le crith talún de mhéid 5.2. Chruinnigh an smionagar ina dhamba sealadach ar shruthán an Lhende ag airde thart ar 5,200 m os cionn leibhéal na farraige. Nuair a bhris an damba sin, scaoileadh na milliúin lítear uisce le fána in aon ráig amháin. Taobh istigh de sheacht nóiméad shroich an mhaidhm an pointe trasnaithe teorann ag Gyirong ar thaobh na Síne, ar luas thart ar 180 km san uair. Rinne an tuile slad ansin ar stráice 72 km d'Abhainn an Trishuli, trí Cheantar Rasuwa agus Ceantar Nuwakot i gCúige Bagmati, agus síos chomh fada le ceantair Dhading, Ghorkha agus Chitwan. Folaíodh na tolláin hidreachumhachta nuair a scuab an mhaidhm gach rud ina bealach chun siúil, idir charraigí, láib agus ábhair eile.<ref name="rte2mf">{{Luaigh foilseachán|title=Dóchas i Neipeal go bhfuil 46 oibrí fós ina mbeatha i dtollán|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0902/1590070-dochas-i-neipeal-go-bhfuil-46-oibri-fos-ina-mbeatha-i-dtollan/|date=2026-09-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Scriosadh na bailte beaga i gceantar Devighat ar fad sa mhaidhm.<ref name="rte28">{{Luaigh foilseachán|title=469 maraithe, 1,000 fós ar iarraidh i Neipeal agus sa Tibéid|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0828/1589551-469-maraithe-1-000-fos-ar-iarraidh-i-neipeal-agus-sa-tibeid/|date=2026-08-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Thug an Príomh-Aire Balendra Shah "tubaiste nádúrtha uafásach nach bhfacthas a leithéid cheana" ar an eachtra.<ref name="tuairisc" /> == Cuardach agus tarrtháil == Cuireadh na hinnill mhóra ag obair láithreach agus na mílte tonna láibe á sluaisteáil le súil teacht ar na daoine a scuabadh chun siúil. Obair throm mhall a bhí inti agus an láib ag téachtadh, agus clocha móra agus smionagar eile le cartadh chomh maith.<ref name="rte28" /> Bhí 21,000 comhalta d'fhórsaí slándála na tíre páirteach sna hiarrachtaí tarrthála, gan sibhialtaigh ná oibrithe deonacha a chur san áireamh.<ref name="rte31" /> Ar an 2 Meán Fómhair, thug an Príomh-Aire Balendra Shah le fios gur tarrtháladh breis is 11,000 duine ar fad, agus go raibh cumhacht leictreach agus áiseanna cumarsáide ar fáil arís in áiteanna áirithe.<ref name="rte1mf" /> Bhí lucht tarrthála ar a mine ghéire ag iarraidh teacht chomh fada leis na céadta duine a bhí sáinnithe sna tolláin. Bhí siad ag sluaisteáil agus ag cartadh leo, ag bearnú na gconstaicí le hinnill mhóra go príomha, agus le sluaistí agus lena lámha nuair ba ghá.<ref name="rte31" /> Tráthnóna Dé Luain, an 31 Lúnasa, chuir innealtóirí poll mór le hábhar pléascach sa mheascán ábhair a bhí sa bhealach orthu, agus bhí súil acu teacht chomh fada le cuid de na tolláin.<ref name="rte1mf">{{Luaigh foilseachán|title=Dul chun cinn á dhéanamh ag lucht tarrthála i Neipeal|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0901/1589915-dul-chun-cinn-a-dheanamh-ag-lucht-tarrthala-i-neipeal/|date=2026-09-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Faoin 2 Meán Fómhair bhí 279 duine tugtha slán as na tolláin agus as áiteanna eile a bhain leis na tionscadail hidreachumhachta.<ref name="rte2mf" /> <ref name="rte28" /> Mar gheall ar an teas mór san áit, b'éigean go leor de na mairbh a adhlacadh in olluaigheanna gan aithint, gan onóir agus gan mhoill; lá is faide anonn a gheobhadh a ndaoine muinteartha faill a gcaointe.<ref name="rte31" /> == An damáiste == Scriosadh an droichead teorann idir Neipeal agus an tSín ag Rasuwagadhi, droichead a bhí athtógtha go gairid roimhe sin tar éis tuile a tharla i mí Iúil 2025. Milleadh timpeall 41 droichead eile agus thart ar 42 km de bhóithre, agus gearradh príomhbhóthar Prithvi ag Krishnabhir nuair a thit stráice 70 m den bhóthar isteach san abhainn. Scriosadh na mílte teach agus rinneadh damáiste do níos mó ná dhá thionscadal déag hidreachumhachta, rud a bhain thart ar 431 meigeavata de chóras leictreachais na tíre. Scriosadh oifig chustaim Rasuwagadhi agus scuabadh na céadta feithicil agus a lán coimeádán loingseoireachta chun bealaigh. Milleadh na céadta túr teileachumarsáide chomh maith, agus scriosadh ceithre stáisiún faireacháin tuile, rud a chuir bac ar an gcóras luathrabhaidh. Ar thaobh na Tibéide (sa tSín), scriosadh formhór na bhfoirgneamh ag an bpointe trasnaithe teorann i nGyirong agus milleadh thart ar 5 km de bhóthar idir baile Gyirong agus Rasuwagadhi. Gearradh an chumhacht leictreach agus na líonraí cumarsáide sa cheantar. Mheas an tAire Airgeadais Swarnim Wagle go bhféadfadh costas na hatógála a bheith idir 4 agus 5 billiún dollar SAM — costas atá inchurtha le costas na hatógála i ndiaidh chrith talún 2015.<ref name="lowy" /> == Na heachtrannaigh agus na hoilithrigh == Bhuail an tuile i lár séasúr na hoilithreachta go Sliabh Kailash, sliabh atá naofa ag na Hiondúigh agus ag na Búdaithe araon. Tháinig oilithrigh de chuid na Hiondúch ó chian agus ó chóngar chun na sléibhte sin, agus scriosadh an pointe trasnaithe teorann is mó a úsáidtear leis an oilithreacht a dhéanamh. Bhí grúpa de 77 oilithreach as naoi dtír dhéag, a bhí ag taisteal faoi chúram Fhondúireacht Isha, ag an ionad inimirce i nGyirong nuair a bhuail an tuile. Ba eachtrannaigh cuid de na daoine a bhí ar iarraidh. Bhí beirt saoránach Éireannacha ina measc, Santosh Sahu, 46 bliain d'aois, agus Spandan Sahu, ocht mbliana déag.<ref name="rte1mf" /><ref name="rte28" /> Dúirt na húdaráis sa tSín, a bhfuil an Tibéid faoina smacht, gur eachtrannaigh iad 261 de na daoine a bhí ar iarraidh ar an taobh sin, agus iad as 23 tír ar fad.<ref name="rte31" /> Tuairiscíodh go raibh na céadta duine ón India ar iarraidh, agus go raibh saoránaigh ó bhreis is 35 tír san iomlán i measc na ndaoine a bhí ar iarraidh.<ref name="cnn">{{Lua idirlín|url=https://edition.cnn.com/2026/09/01/world/live-news/nepal-china-flood|teideal=Nepal and China flood: live updates|work=CNN|dáta=2026-09-01|language=en|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> == Cabhair ón gcoigríoch == Thairg go leor tíortha — an India, na Stáit Aontaithe, an Ríocht Aontaithe, an tSeapáin, an Chóiré Theas, Srí Lanca agus an Bhanglaidéis ina measc — foirne cuardaigh agus tarrthála a chur go Neipeal. Ar dtús níor lig rialtas Neipeal do lucht tarrthála ón Iarthar dul isteach sa cheantar ar dtús: dhiúltaigh Aireacht Gnóthaí Eachtracha na tíre do na tairiscintí sin ar "chúiseanna lóistíochta", agus iarradh ar na tíortha airgead a chur ina n-áit.<ref name="rte28" /> Chuir an tSín 50 tonna d'earraí faoisimh agus cúnamh airgid chuig Neipeal, mar aon le saineolaithe tolláin agus fóiréinsice.<ref name="cnn" /> Ba í an chuimhne ar an gcíor thuathail a lean an fhreagairt idirnáisiúnta ar chrith talún 2015 ba chúis leis an gcinneadh sin, cinneadh a cáineadh go géar. Bhí sé tugtha le fios ag Rialtas Neipeal go dtí sin nach raibh cabhair ó eagraíochtaí idirnáisiúnta de dhíth ar sheirbhísí tarrthála na tíre, cé go raibh comhairle á fáil acu ó innealtóirí ón India agus ón tSín a raibh saineolas acu ar tharrtháil.<ref name="rte31" /> Faoi cheann cúpla lá, áfach, tháinig athrú intinne ar an rialtas agus glacadh le saineolaithe ón India, ón tSín, ón Astráil agus ón gCóiré Theas i gcomhair oibre sna tolláin agus i gcomhair tástála [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]]. Bhí an scéal níos casta fós ar thaobh na Tibéide den teorainn. Níor lig rialtas na Síne do lucht tarrthála ná d'iriseoirí ón Iarthar dul isteach sa cheantar, agus cuireadh cosc ar thuairisceoireacht neamhoifigiúil ar na meáin shóisialta. Caithfidh eachtrannaigh ón Iarthar cead speisialta taistil a fháil i gcónaí sula bhféadann siad dul isteach sa Tibéid, agus bíonn srianta breise fós ar na ceantair teorann i Shigatse, ceantair nach ligtear fiú do shaoránaigh Shíneacha isteach iontu gan chead. <ref name="cnn" /> == Athrú aeráide agus an atógáil == Meastar gur bhain an t-athrú aeráide leis an tubaiste seo.<ref name="tuairisc" /> Sa 21ú haois tá luas faoin ráta ag a bhfuil [[oighearshruth]]<nowiki/>anna an domhain ag leá, agus tá leá na talún síorshioctha ag laghdú chobhsaíocht na sléibhte arda. Is é an fáth a raibh an tubaiste seo chomh marfach sin ná nach raibh aon fhaireachán á dhéanamh ar an oighearshruth ar thaobh na Tibéide den teorainn, agus nach raibh aon rabhadh ann do na daoine a bhí thíos leis.<ref name="lowy" /> Moladh gur cheart creat luathrabhaidh a bhunú do na Himiléithe . Ba cheart sonraí faoi oighearshruthanna, faoi bháisteach agus faoi shreabhadh aibhneacha i bhfíor-am a chur ar bun, agus ba cheart srian a chur le tógáil bonneagair sna ceantair is mó atá i mbaol tuile. Moladh chomh maith na rialacha agus na conarthaí atógála a chur in oiriúint, ionas nach ndéanfaí na botúin chéanna a rinneadh tar éis 2015.<ref name="lowy" /> == Féach freisin == * [[Crith talún Neipeal Aibreán 2015]] * [[Tubaiste Blatten]] * [[Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025]] * [[Oighearshruth]] * [[Na Himiléithe]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Neipeal]] [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:An Tibéid]] [[Catagóir:Aimsir na bliana 2026]] [[Catagóir:Tuilte]] [[Catagóir:Tubaistí nádúrtha]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Oighearshruthanna]] [[Catagóir:Na Himiléithe]] s0x80iiw6imzjncm1e1dl415w9xs5d1 1327256 1327255 2026-09-04T10:48:46Z TGcoa 21229 1327256 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Bhuail '''maidhm mhór thuile''' ceantar na [[Himiléithe]] ar an teorainn idir [[Neipeal]] agus [[An Tibéid|an Tibéid]] (an tSín) ar an [[26 Lúnasa]] [[2026]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=1,400 duine ar iarraidh i Neipeal, sa Tibéid tar éis tuile mhór|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0827/1589411-1-400-duine-ar-iarraidh-i-neipeal-sa-tibeid-tar-eis-tuile-mhor/|date=2026-08-27|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Meastar gur oighearshruth aille a sceith gan choinne ba chúis leis an tubaiste. Tháinig maidhm mhór oighir, carraigeacha agus láibe anuas isteach san abhainn i mbun an ghleanna ; chuir sin an abhainn thar a bruacha, agus scuab an mhaidhm thuile daoine, tithe agus maoin chun bealaigh ar an dá thaobh den teorainn.<ref name="rte31">{{Luaigh foilseachán|title=Údaráis i Neipeal ag iarraidh na céadta a tharrtháil as tolláin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0831/1589776-udarais-i-neipeal-ag-iarraidh-na-ceadta-a-tharrthail-as-tollain/|date=2026-08-31|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Maraíodh na mílte duine de bharr na tubaiste, go leor ar iarraidh gan tásc ná tuairisc orthu. Fágadh na céadta oibrí sáinnithe i líonra fada tollán a bhain le tionscadail mhóra hidreachumhachta sa cheantar.<ref name="tuairisc">{{Luaigh foilseachán|title=Lucht tarrthála in Neipeal ag iarraidh teacht ar na céadta oibrithe atá sáinnithe i dtolláin|url=https://tuairisc.ie/lucht-tarrthala-in-neipeal-ag-iarraidh-teacht-ar-na-ceadta-oibrithe-ata-sainnithe-i-dtollain/|date=2026-08-31|language=ga-IE|author=Tuairisc.ie}}</ref> Mheas [[Cumann na Croise Deirge]] go raibh os cionn 90,000 duine ag fulaingt mar gheall ar an tubaiste, i Neipeal go háirithe.<ref name="rte31" /> [[Íomhá:Mudslide at Gyirong Port 1.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: An tuile ag bualadh an phointe trasnaithe teorann ag Gyirong, seacht nóiméad tar éis an tubaiste]] [[Íomhá:Nepal flood 2026 before after.gif|clé|mion|220x220px|Físeán: íomhánna satailíte ]] == Cúlra == === Crith talún 2015 === Ní hé seo an chéad bhuille tubaisteach a bhuail Neipeal le glúin anuas. Tharla [[Crith talún Neipeal Aibreán 2015|crith talún]] i mBarpak, Gorkha, ar an 25 Aibreán 2015, crith a raibh méid 7.8 leis ar an scála méide móiminte agus a raibh a eipealár thart ar 80 km soir ó Phokhara. Fuair beagnach 9,000 duine bás, gortaíodh breis is 20,000, scriosadh timpeall 600,000 teach agus fágadh thart ar dhá mhilliún duine gan dídean. Cé gur bailíodh na billiúin dollar don atógáil ina dhiaidh sin, ní raibh an t-airgead ann leis féin ina leigheas. Léirigh an taighde ar an tréimhse atógála go raibh fadhbanna go leor ann (cead pleanála, éilliú, éifeachtúlacht '','' srl ).<ref name="lowy">{{Lua idirlín|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/rebuilding-nepal-without-repeating-the-mistakes-of-2015|teideal=Rebuilding Nepal without repeating the mistakes of 2015|work=Lowy Institute – The Interpreter|dáta=2026|language=en|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> {{Príomhalt|Crith talún Neipeal Aibreán 2015}} === Tubaiste Blatten 2025 === Bhí rabhadh tugtha ag na saineolaithe cheana faoin mbaol a bhaineann le hoighearshruthanna atá ag leá níos gasta ná riamh. Ar an 28 Bealtaine 2025 thit thart ar thrí mhilliún m³ d'oighearshruth Birch anuas ar shráidbhaile [[Tubaiste Blatten|Blatten]] i gcantún Valais san [[Eilvéis]], agus scriosadh timpeall 90% den bhaile. Ba í an difríocht ba mhó idir an dá thubaiste ná gur aslonnaíodh muintir Blatten naoi lá roimh ré ar chomhairle na ngeolaithe, agus nach raibh ach duine amháin ar iarraidh ina dhiaidh. Ní raibh a leithéid de rabhadh le fáil ag muintir na Himiléithe, ó tharla nach raibh aon fhaireachán córasach á dhéanamh ar an oighearshruth ar thaobh na Tibéide.<ref name="lowy" /> {{Príomhalt|Tubaiste Blatten}} === Agóidí Ghlúin Z agus an rialtas nua === Ba rialtas nuacheaptha a bhí i mbun gnó i g[[Katmandu]] nuair a bhuail an mhaidhm thuile. Tar éis [[Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025|agóidí Ghlúin Z]] i mí Mheán Fómhair 2025 — agóidí inar maraíodh breis is 70 duine — d'éirigh an Príomh-Aire K. P. Sharma Oli as oifig. Reáchtáladh olltoghchán i mí an Mhárta 2026 agus toghadh [[Balendra Shah]], innealtóir struchtúrach agus iar-mhéara Katmandu, ina phríomh-aire ar an 27 Márta 2026, agus é 35 bliain d'aois — an ceannaire stáit is óige ar domhan. Ní raibh a rialtas ach cúig mhí in oifig nuair a tharla an tubaiste. {{Príomhalt|Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025}} [[Íomhá:Location of Gyirong within Xizang (China).png|deas|mion|220x220px|Contae Gyirong (bándearg) i Réigiún Uathrialach na Tibéide]] [[Íomhá:2026 Nepal floods map.svg|mion|220x220px|Léarscáil]] [[Íomhá:Lirung.jpg|deas|mion|220x220px|Langtang Lirung. Creidtear gurbh é titim oighearshrutha ar thaobh thuaidh an tsléibhe seo ba chúis leis an tubaiste.]] [[Íomhá:River in Rasuwa.JPG|deas|mion|220x220px|Cumar Abhainn an Trishuli (ar chlé) agus shruthán an Lhende (ar dheis) i gCeantar Rasuwa sa bhliain 2013]] [[Íomhá:Mt. Lirung from Dhunche.jpg|deas|mion|220x220px|Gleann an Trishuli i gCeantar Rasuwa]] == An tubaiste == Ar maidin Dé Céadaoin, an 26 Lúnasa 2026, bhris sciar mór oighir agus carraigeacha — thart ar 0.2 km² — de thaobh thuaidh Langtang Lirung agus thit sé timpeall 1.2 km síos le fána. Dheimhnigh Suirbhéireacht Gheolaíochta na Stát Aontaithe (USGS) gur le sciorradh talún, agus nach le crith talún, a bhain na tonnta seismeacha a taifeadadh, cé go raibh an croitheadh chomh láidir le crith talún de mhéid 5.2. Chruinnigh an smionagar ina dhamba sealadach ar shruthán an Lhende ag airde thart ar 5,200 m os cionn leibhéal na farraige. Nuair a bhris an damba sin, scaoileadh na milliúin lítear uisce le fána in aon ráig amháin. Taobh istigh de sheacht nóiméad shroich an mhaidhm an pointe trasnaithe teorann ag Gyirong ar thaobh na Síne, ar luas thart ar 180 km san uair. Rinne an tuile slad ansin ar stráice 72 km d'Abhainn an Trishuli, trí Cheantar Rasuwa agus Ceantar Nuwakot i gCúige Bagmati, agus síos chomh fada le ceantair Dhading, Ghorkha agus Chitwan. Folaíodh na tolláin hidreachumhachta nuair a scuab an mhaidhm gach rud ina bealach chun siúil, idir charraigí, láib agus ábhair eile.<ref name="rte2mf">{{Luaigh foilseachán|title=Dóchas i Neipeal go bhfuil 46 oibrí fós ina mbeatha i dtollán|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0902/1590070-dochas-i-neipeal-go-bhfuil-46-oibri-fos-ina-mbeatha-i-dtollan/|date=2026-09-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Scriosadh na bailte beaga i gceantar Devighat ar fad sa mhaidhm.<ref name="rte28">{{Luaigh foilseachán|title=469 maraithe, 1,000 fós ar iarraidh i Neipeal agus sa Tibéid|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0828/1589551-469-maraithe-1-000-fos-ar-iarraidh-i-neipeal-agus-sa-tibeid/|date=2026-08-28|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Thug an Príomh-Aire Balendra Shah "tubaiste nádúrtha uafásach nach bhfacthas a leithéid cheana" ar an eachtra.<ref name="tuairisc" /> == Cuardach agus tarrtháil == Cuireadh na hinnill mhóra ag obair láithreach agus na mílte tonna láibe á sluaisteáil le súil teacht ar na daoine a scuabadh chun siúil. Obair throm mhall a bhí inti agus an láib ag téachtadh, agus clocha móra agus smionagar eile le cartadh chomh maith.<ref name="rte28" /> Bhí 21,000 comhalta d'fhórsaí slándála na tíre páirteach sna hiarrachtaí tarrthála, gan sibhialtaigh ná oibrithe deonacha a chur san áireamh.<ref name="rte31" /> Ar an 2 Meán Fómhair, thug an Príomh-Aire Balendra Shah le fios gur tarrtháladh breis is 11,000 duine ar fad, agus go raibh cumhacht leictreach agus áiseanna cumarsáide ar fáil arís in áiteanna áirithe.<ref name="rte1mf" /> Bhí lucht tarrthála ar a mine ghéire ag iarraidh teacht chomh fada leis na céadta duine a bhí sáinnithe sna tolláin. Bhí siad ag sluaisteáil agus ag cartadh leo, ag bearnú na gconstaicí le hinnill mhóra go príomha, agus le sluaistí agus lena lámha nuair ba ghá.<ref name="rte31" /> Tráthnóna Dé Luain, an 31 Lúnasa, chuir innealtóirí poll mór le hábhar pléascach sa mheascán ábhair a bhí sa bhealach orthu, agus bhí súil acu teacht chomh fada le cuid de na tolláin.<ref name="rte1mf">{{Luaigh foilseachán|title=Dul chun cinn á dhéanamh ag lucht tarrthála i Neipeal|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0901/1589915-dul-chun-cinn-a-dheanamh-ag-lucht-tarrthala-i-neipeal/|date=2026-09-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Faoin 2 Meán Fómhair bhí 279 duine tugtha slán as na tolláin agus as áiteanna eile a bhain leis na tionscadail hidreachumhachta.<ref name="rte2mf" /> <ref name="rte28" /> Mar gheall ar an teas mór san áit, b'éigean go leor de na mairbh a adhlacadh in olluaigheanna gan aithint, gan onóir agus gan mhoill; lá is faide anonn a gheobhadh a ndaoine muinteartha faill a gcaointe.<ref name="rte31" /> == An damáiste == Scriosadh an droichead teorann idir Neipeal agus an tSín ag Rasuwagadhi, droichead a bhí athtógtha go gairid roimhe sin tar éis tuile a tharla i mí Iúil 2025. Milleadh timpeall 41 droichead eile agus thart ar 42 km de bhóithre, agus gearradh príomhbhóthar Prithvi ag Krishnabhir nuair a thit stráice 70 m den bhóthar isteach san abhainn. Scriosadh na mílte teach agus rinneadh damáiste do níos mó ná dhá thionscadal déag hidreachumhachta, rud a bhain thart ar 431 meigeavata de chóras leictreachais na tíre. Scriosadh oifig chustaim Rasuwagadhi agus scuabadh na céadta feithicil agus a lán coimeádán loingseoireachta chun bealaigh. Milleadh na céadta túr teileachumarsáide chomh maith, agus scriosadh ceithre stáisiún faireacháin tuile, rud a chuir bac ar an gcóras luathrabhaidh. Ar thaobh na Tibéide (sa tSín), scriosadh formhór na bhfoirgneamh ag an bpointe trasnaithe teorann i nGyirong agus milleadh thart ar 5 km de bhóthar idir baile Gyirong agus Rasuwagadhi. Gearradh an chumhacht leictreach agus na líonraí cumarsáide sa cheantar. Mheas an tAire Airgeadais Swarnim Wagle go bhféadfadh costas na hatógála a bheith idir 4 agus 5 billiún dollar SAM — costas atá inchurtha le costas na hatógála i ndiaidh chrith talún 2015.<ref name="lowy" /> == Na heachtrannaigh agus na hoilithrigh == Bhuail an tuile i lár séasúr na hoilithreachta go Sliabh Kailash, sliabh atá naofa ag na Hiondúigh agus ag na Búdaithe araon. Tháinig oilithrigh de chuid na Hiondúch ó chian agus ó chóngar chun na sléibhte sin, agus scriosadh an pointe trasnaithe teorann is mó a úsáidtear leis an oilithreacht a dhéanamh. Bhí grúpa de 77 oilithreach as naoi dtír dhéag, a bhí ag taisteal faoi chúram Fhondúireacht Isha, ag an ionad inimirce i nGyirong nuair a bhuail an tuile. Ba eachtrannaigh cuid de na daoine a bhí ar iarraidh. Bhí beirt saoránach Éireannacha ina measc, Santosh Sahu, 46 bliain d'aois, agus Spandan Sahu, ocht mbliana déag.<ref name="rte1mf" /><ref name="rte28" /> Dúirt na húdaráis sa tSín, a bhfuil an Tibéid faoina smacht, gur eachtrannaigh iad 261 de na daoine a bhí ar iarraidh ar an taobh sin, agus iad as 23 tír ar fad.<ref name="rte31" /> Tuairiscíodh go raibh na céadta duine ón India ar iarraidh, agus go raibh saoránaigh ó bhreis is 35 tír san iomlán i measc na ndaoine a bhí ar iarraidh.<ref name="cnn">{{Lua idirlín|url=https://edition.cnn.com/2026/09/01/world/live-news/nepal-china-flood|teideal=Nepal and China flood: live updates|work=CNN|dáta=2026-09-01|language=en|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> == Cabhair ón gcoigríoch == Thairg go leor tíortha — an India, na Stáit Aontaithe, an Ríocht Aontaithe, an tSeapáin, an Chóiré Theas, Srí Lanca agus an Bhanglaidéis ina measc — foirne cuardaigh agus tarrthála a chur go Neipeal. Ar dtús níor lig rialtas Neipeal do lucht tarrthála ón Iarthar dul isteach sa cheantar ar dtús: dhiúltaigh Aireacht Gnóthaí Eachtracha na tíre do na tairiscintí sin ar "chúiseanna lóistíochta", agus iarradh ar na tíortha airgead a chur ina n-áit.<ref name="rte28" /> Chuir an tSín 50 tonna d'earraí faoisimh agus cúnamh airgid chuig Neipeal, mar aon le saineolaithe tolláin agus fóiréinsice.<ref name="cnn" /> Ba í an chuimhne ar an gcíor thuathail a lean an fhreagairt idirnáisiúnta ar chrith talún 2015 ba chúis leis an gcinneadh sin, cinneadh a cáineadh go géar. Bhí sé tugtha le fios ag Rialtas Neipeal go dtí sin nach raibh cabhair ó eagraíochtaí idirnáisiúnta de dhíth ar sheirbhísí tarrthála na tíre, cé go raibh comhairle á fáil acu ó innealtóirí ón India agus ón tSín a raibh saineolas acu ar tharrtháil.<ref name="rte31" /> Faoi cheann cúpla lá, áfach, tháinig athrú intinne ar an rialtas agus glacadh le saineolaithe ón India, ón tSín, ón Astráil agus ón gCóiré Theas i gcomhair oibre sna tolláin agus i gcomhair tástála [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]]. Bhí an scéal níos casta fós ar thaobh na Tibéide den teorainn. Níor lig rialtas na Síne do lucht tarrthála ná d'iriseoirí ón Iarthar dul isteach sa cheantar, agus cuireadh cosc ar thuairisceoireacht neamhoifigiúil ar na meáin shóisialta. Caithfidh eachtrannaigh ón Iarthar cead speisialta taistil a fháil i gcónaí sula bhféadann siad dul isteach sa Tibéid, agus bíonn srianta breise fós ar na ceantair teorann i Shigatse, ceantair nach ligtear fiú do shaoránaigh Shíneacha isteach iontu gan chead. <ref name="cnn" /> == Athrú aeráide agus an atógáil == Meastar gur bhain an t-athrú aeráide leis an tubaiste seo.<ref name="tuairisc" /> Sa 21ú haois tá luas faoin ráta ag a bhfuil [[oighearshruth]]<nowiki/>anna an domhain ag leá, agus tá leá na talún síorshioctha ag laghdú chobhsaíocht na sléibhte arda. Is é an fáth a raibh an tubaiste seo chomh marfach sin ná nach raibh aon fhaireachán á dhéanamh ar an oighearshruth ar thaobh na Tibéide den teorainn, agus nach raibh aon rabhadh ann do na daoine a bhí thíos leis.<ref name="lowy" /> Moladh gur cheart creat luathrabhaidh a bhunú do na Himiléithe . Ba cheart sonraí faoi oighearshruthanna, faoi bháisteach agus faoi shreabhadh aibhneacha i bhfíor-am a chur ar bun, agus ba cheart srian a chur le tógáil bonneagair sna ceantair is mó atá i mbaol tuile. Moladh chomh maith na rialacha agus na conarthaí atógála a chur in oiriúint, ionas nach ndéanfaí na botúin chéanna a rinneadh tar éis 2015.<ref name="lowy" /> == Féach freisin == * [[Crith talún Neipeal Aibreán 2015]] * [[Tubaiste Blatten]] * [[Agóidí Ghlúin Z i Neipeal 2025]] * [[Oighearshruth]] * [[Na Himiléithe]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Neipeal]] [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:An Tibéid]] [[Catagóir:Aimsir na bliana 2026]] [[Catagóir:Tuilte]] [[Catagóir:Tubaistí nádúrtha]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Oighearshruthanna]] [[Catagóir:Na Himiléithe]] 0r20q24gwiuwm7cq9651o8gzk0s7y3t Kami 0 128333 1327195 2026-09-03T15:05:24Z Fearannach 76825 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371515740|Kami]]" 1327195 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Amaterasu_cave_crop.jpg|mion| Amaterasu, ceann de phríomh-''kami'' ''Shintō'']] Is é is brí le '''''kami''''' ná [[dia|déithe]], [[spiorad|spioraid]][[Divinity|,]] agus na feiniméin mhiotaseolaíocha, spioradálta, nó nádúrtha a ndéantar adhradh orthu i gcreideamh traidisiúnta an tSinteochais (''Shintō)'' sa [[An tSeapáin|tSeapáin.]]Baineann ''kami'' leis an tírdhreach, le fórsaí an nádúir, le créatúir agus le gnéithe na gcréatúr sin, chomh maith le hanam na marbh. Meastar gur sinsir ársa [[Japanese clans|clanna]] iomlána iad go leor ''kami'' (bíonn roinnt sinsear ina ''kami'' ar imeacht ar shlí na fírinne dóibh má bhí luachanna agus [[Suáilce|buanna]] ''kami'' acu sa saol). Sa seanchas, d'fhéadfadh ceannairí móra cosúil leis an [[Impire na Seapáine|Impire]] teacht chun bheith ina ''kami.'' <ref name="Tamura">{{Cite book-en|author=Tamura|first=Yoshiro|title=Japanese Buddhism: A Cultural History|date=2000|publisher=Asher Publishing|isbn=4-333-01684-3|edition=1st|location=Tokyo}}</ref> I ''Shintō'', tá na ''kami'' fite fuaite leis an nádúr. Bíonn idir mhaith agus olc ag baint leo. Baineann ''kami'' le ''{{nihongo|[[wiktionary:結び|''musubi'']]|結び}},'' is é sin, fuinneamh nasctha na cruinne, agus meastar gur cheart don chine daonna aithris a dhéanamh orthu sa saol. De réir an chreidimh, bíonn na ''kami'' i bhfolach ar an saol mór agus maireann siad sa saol eile. Ciallaíonn ''kami'' dia nó spiorad sa [[An tSeapáinis|tSeapáinis]]. Úsáidtear an focal chun trácht a dhéanamh ar Dhia, ar Neach Uilechumhachtach, ar dhéithe ''Shintō'', ar phrionsabail nó ar aon rud a ndéantar adhradh air. Cé gurb é ''dia'' an léirmhíniú coitianta ar ''kami'', áitíonn roinnt scoláirí ''Shintō'' go bhféadfaidh an t-aistriúchán sin míthuiscintí a chruthú ar an téarma. Seo roinnt moltaí sanasaíochta: * Spiorad nó gné den spioradáltacht. Scrítear é leis an kanji {{lang|ja|神}}. * San [[An Aidhniúis|Aidhniúis]], tagraíonn an focal ''kamuy'' do choincheap atá an-chosúil le ''kami'' na Seapáinise. Tá bunús na bhfocal sin fós ina ábhar díospóireachta. Ós rud é nach mbíonn idirdhealú idir uimhir ghramadaí in [[Ainmfhocal|ainmfhocail]] na Seapáinise de ghnáth (níl foirmeacha uatha agus iolra ag formhór acu), ní bhíonn sé soiléir uaireanta an dtagraíonn ''kami'' do dhia amháin nó níos mó. Nuair a bhíonn coincheap uatha ag teastáil, úsáidtear -kami mar iarmhír . Is é an téarma [[Dúblóga Uamacha|athdhúblaithe]] a úsáidtear go ginearálta chun tagairt a dhéanamh do roinnt ''kami'' ná ''kamigami'' . <ref name="Yamakage">{{Cite book-en|author=Yamakage|first=Motohisa|title=The Essence of Shinto: Japan's Spiritual Heart|date=2007|publisher=Kodansha International|location=Tokyo|isbn=978-4-7700-3044-3|edition=1st|url=https://archive.org/details/essenceofshintoj0000yama}}</ref> {{Rp|210–211}} == Stair == Níl bunaitheoir, teagasc uileghabhálach ná leabhar naofa ag ''Shintō'', ach luaitear roinnt ''kami'' sa Kojiki (Taifid ar Chúrsaí Ársa, 712 CE) agus sa ''Nihon Shoki'' (Ollchuntais na Seapáine, 720 CE)''.'' Bhí cúig cinn de thréithe ag baint leis na ''kami'' sa seanchas: <ref name="Jones">{{Cite book-en|author=Jones|first=Lindsay|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan [u.a.]|location=New York|isbn=978-0-02-865734-9|pages=5071–5074|edition=2nd}}</ref> # Samhlaítear dhá intinn le ''kami''. Féadfaidh siad cion agus aire a thabhairt do dhaoine nuair a urramaítear iad ach féadfaidh siad scaoileadh le scrios agus aighneas má ligtear i ndearmad iad. Caithfear iad a cheansú chun a bhfraoch agus a bhfearg a sheachaint. Bíonn dhá anam ag ''kami''. An t-anam caoin (''[[:en:Mitama|nigi-mitama]]'') agus an t-anam fiáin (''[[:en:Mitama|ara-mitama]]''). # Ní bhíonn siad le feiceáil i ndomhan seo na mbeo ach maireann siad i láithreacha diaga, sa nádúr nó go deimhin i ndaoine a iarrann orthu a mbeannacht le linn searmanas naofa. # Bogann siad thart, ag tabhairt cuairt ar a gcuid láithreacha diaga, ach ní fhanann siad ann go buan. # Tá go leor cineál ''kami'' ann. Sa ''Kojiki,'' luaitear 300 saghas ''kami'' agus tá a fheidhm féin ag gach ceann acu - tá ''kami'' na gaoithe ann, ''kami'' an bhóthair, agus mar sin de. # Tá caomhnóireacht nó dualgas difriúil ag baint le gach ''kami'' do na daoine thart timpeall air. Má choinníonn na daoine an ''kami'' sásta, caithfidh sé an fheidhm faoi leith a bhaineann leis féin nó leis an áit a maireann sé a thabhairt i gcrích. Coincheap é ''kami'' a bhíonn ag síorathrú, ach bhí sé riamh ann i saol na Seapánach. Fadó, is déithe talún a bhí sna ''kami'', a chabhraíodh le fiagaithe/cnuasaitheoirí. Dhéantaí iad a adhradh mar dhéithe talún, sléibhe agus mara. Nuair a tháinig borradh faoi shaothrú ríse sa tSeapáin, d'athraigh ról na ''kami'' chomh maith. Bhí baint lárnach ansin acu le cúrsaí feirmeoireachta, an bháisteach, an talamh, an rís, agus rudaí nach iad. Tá traidisiún láidir miotaseolaíochta ; tugann ceann amháin de na miotais sin cuntas mionsonraithe ar theacht an chéad impire, garmhac na bandia gréine Amaterasu . Sa mhiotas áirithe sin, nuair a chuir Amaterasu a garmhac chun an domhain le dul ag rialú, thug sí cúig ghrán ríse dó ó ghoirt na bhflaitheas ( <nowiki><i>Takamagahara</i></nowiki> ). Ar chur na ríse dó, de réir an tseanchais, chuir sé tús leis an bhfeirmeoireacht sa tSeapáin. Bíonn raon feidhme agus sainmhíniú na ''kami'' ag síorathrú freisin. Tá cumhachtaí agus róil na ''kami'' athraithe síos trí na blianta de réir riachtanais na ndaoine a d'urramaigh iad. Mar shampla, bhí ''kami'' na [[Bolgach|bolgaí]] ann ach leathnaigh a ról sin amach chun na galair thógálacha uilig a chlúdach. Bhí ''kami'' na neascaidí agus na meall ann, a thugann cosaint sa lá atá inniu ann do dhaoine a bhfuil [[ailse]] orthu agus an chóir leighis a fhaigheann siad. == Creideamh ''Shintō'' == Is iad na ''kami'' príomhábhair adhartha ''Shintō''. Seans gurb é 'spiorad' an t-aistriúchán Gaeilge is fearr ar ''kami'' ach tá sé beagán róshimplí do choincheap atá réasúnta casta. Creidtear go bhfuil baint ag na ''kami'' le fórsaí an nádúir agus ar shaol an chine dhaonna. Ba í spioradáltacht anamach ársa na Seapáine an bhunchloch ar ar tógadh ''Shintō'' nua-aimseartha, rud a ndearnadh institiúid fhoirmeálta spioradáltachta de le himeacht ama. Rinneadh é sin chun an seanchreideamh a chosaint ar smaointe nua creidimh a bhí ag teacht isteach ó thíortha eile. Fágann sé sin go bhfuil an rud ar féidir ''kami'' a thabhairt air an-ghinearálta. Meastar go bhfuil spiorad ''kami'' ag baint leis an torthúlacht, an fás, táirgeadh, an ghaoth, toirneach, an ghrian, sléibhte, aibhneacha, crainnte agus carraigreacha; roinnt ainmhithe; anam sinsear atá caillte, agus go leor leor eile. Tugtar ómós d'anam shinsir Theach Impiriúil na Seapáine chomh maith. == Searmanais agus féilte == Tá Niiname-sai (新嘗祭), i measc na bhféilte ''Shintō'' is sine de réir an tseanchais. Sa searmanas seo, tugann Impire na Seapáine rís nua-bhainte do na ''kami'' chun a mbeannacht a chinntiú don fhómhar. Tarlaíonn sé uair sa bhliain agus déantar é chomh maith nuair a thagann impire nua i gcoróin, ach tugtar Daijō-sai (大嘗祭) air sa chás sin. I dteannta na ríse, ofrálann an tImpire iasc, torthaí, anraith agus stobhach do na déithe. Itheann an tImpire leis na déithe ar dtús, agus leis na haíonna ina dhiaidh sin. Bíonn sé ina fhéasta fada uaireanta - mhair féasta an Impire [[:en:Hirohito|Shōwa]] dhá lá. [[Íomhá:Itsukushima_Shinto_Shrine.jpg|deas|mion|514x514px| Scrín <nowiki><i>Shintō</i></nowiki> Itsukushima, Oileán Miyajima, [[Maoracht Hiroshima]], an tSeapáin. Bíonn go leor searmanas agus féilte ar siúl ann.]] Bíonn deasghnáth íonghlanta le déanamh nuair a thugtar cuairt ar scrín ''Shintō.'' Bíonn umar uisce agus liacha ann lena nglanann an cuairteoir a lámha. Ina dhiaidh sin, ólann sé bolgam uisce óna bhos agus caitheann an t-uisce amach arís leis an mbéal a ghlanadh amach. Agus an méid sin déanta aige, tá an cuairteoir glan do na ''kami'' idir cholainn, chroí agus intinn. Féachann sé le haird na ''kami'' a tharraingt ansin. Umhlaítear faoi dhó, buailtear na bosa ar a chéile faoi dhó, agus umhlaítear arís. Tugann sé sin le fios do na ''kami'' go bhfuil an cuairteoir tagtha agus go bhfuil sé ag iarraidh dul i dteagmháil leo. Agus é ag umhlú don uair dheireanach, ofrálann an t-impíoch cúpla focal buíochais agus molta do na ''kami.'' Má bhíonn an cuairteoir ag iarraidh cúnamh le rud éigin, luafaidh sé a ainm agus a sheoladh chomh maith. Agus an guí ráite nó an t-adhradh déanta, umhlaítear faoi dhó an athuair, buailtear na bosa ar a chéile faoi dhó arís, agus umhlaítear uair amháin eile chun clabhsúr a chur le rudaí. [[Catagóir:Déithe Seapánacha]] [[Catagóir:Ailt le téacs sa tSeapáinis]] [[Catagóir:Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe]] m74ethzy4o2v4vpioy73m3gvgvdju5u 1327196 1327195 2026-09-03T15:07:08Z Fearannach 76825 Added a space. 1327196 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Amaterasu_cave_crop.jpg|mion| Amaterasu, ceann de phríomh-''kami'' ''Shintō'']] Is é is brí le '''''kami''''' ná [[dia|déithe]], [[spiorad|spioraid]][[Divinity|,]] agus na feiniméin mhiotaseolaíocha, spioradálta, nó nádúrtha a ndéantar adhradh orthu i gcreideamh traidisiúnta an tSinteochais (''Shintō)'' sa [[An tSeapáin|tSeapáin.]] Baineann ''kami'' leis an tírdhreach, le fórsaí an nádúir, le créatúir agus le gnéithe na gcréatúr sin, chomh maith le hanam na marbh. Meastar gur sinsir ársa [[Japanese clans|clanna]] iomlána iad go leor ''kami'' (bíonn roinnt sinsear ina ''kami'' ar imeacht ar shlí na fírinne dóibh má bhí luachanna agus [[Suáilce|buanna]] ''kami'' acu sa saol). Sa seanchas, d'fhéadfadh ceannairí móra cosúil leis an [[Impire na Seapáine|Impire]] teacht chun bheith ina ''kami.'' <ref name="Tamura">{{Cite book-en|author=Tamura|first=Yoshiro|title=Japanese Buddhism: A Cultural History|date=2000|publisher=Asher Publishing|isbn=4-333-01684-3|edition=1st|location=Tokyo}}</ref> I ''Shintō'', tá na ''kami'' fite fuaite leis an nádúr. Bíonn idir mhaith agus olc ag baint leo. Baineann ''kami'' le ''{{nihongo|[[wiktionary:結び|''musubi'']]|結び}},'' is é sin, fuinneamh nasctha na cruinne, agus meastar gur cheart don chine daonna aithris a dhéanamh orthu sa saol. De réir an chreidimh, bíonn na ''kami'' i bhfolach ar an saol mór agus maireann siad sa saol eile. Ciallaíonn ''kami'' dia nó spiorad sa [[An tSeapáinis|tSeapáinis]]. Úsáidtear an focal chun trácht a dhéanamh ar Dhia, ar Neach Uilechumhachtach, ar dhéithe ''Shintō'', ar phrionsabail nó ar aon rud a ndéantar adhradh air. Cé gurb é ''dia'' an léirmhíniú coitianta ar ''kami'', áitíonn roinnt scoláirí ''Shintō'' go bhféadfaidh an t-aistriúchán sin míthuiscintí a chruthú ar an téarma. Seo roinnt moltaí sanasaíochta: * Spiorad nó gné den spioradáltacht. Scrítear é leis an kanji {{lang|ja|神}}. * San [[An Aidhniúis|Aidhniúis]], tagraíonn an focal ''kamuy'' do choincheap atá an-chosúil le ''kami'' na Seapáinise. Tá bunús na bhfocal sin fós ina ábhar díospóireachta. Ós rud é nach mbíonn idirdhealú idir uimhir ghramadaí in [[Ainmfhocal|ainmfhocail]] na Seapáinise de ghnáth (níl foirmeacha uatha agus iolra ag formhór acu), ní bhíonn sé soiléir uaireanta an dtagraíonn ''kami'' do dhia amháin nó níos mó. Nuair a bhíonn coincheap uatha ag teastáil, úsáidtear -kami mar iarmhír . Is é an téarma [[Dúblóga Uamacha|athdhúblaithe]] a úsáidtear go ginearálta chun tagairt a dhéanamh do roinnt ''kami'' ná ''kamigami'' . <ref name="Yamakage">{{Cite book-en|author=Yamakage|first=Motohisa|title=The Essence of Shinto: Japan's Spiritual Heart|date=2007|publisher=Kodansha International|location=Tokyo|isbn=978-4-7700-3044-3|edition=1st|url=https://archive.org/details/essenceofshintoj0000yama}}</ref> {{Rp|210–211}} == Stair == Níl bunaitheoir, teagasc uileghabhálach ná leabhar naofa ag ''Shintō'', ach luaitear roinnt ''kami'' sa Kojiki (Taifid ar Chúrsaí Ársa, 712 CE) agus sa ''Nihon Shoki'' (Ollchuntais na Seapáine, 720 CE)''.'' Bhí cúig cinn de thréithe ag baint leis na ''kami'' sa seanchas: <ref name="Jones">{{Cite book-en|author=Jones|first=Lindsay|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan [u.a.]|location=New York|isbn=978-0-02-865734-9|pages=5071–5074|edition=2nd}}</ref> # Samhlaítear dhá intinn le ''kami''. Féadfaidh siad cion agus aire a thabhairt do dhaoine nuair a urramaítear iad ach féadfaidh siad scaoileadh le scrios agus aighneas má ligtear i ndearmad iad. Caithfear iad a cheansú chun a bhfraoch agus a bhfearg a sheachaint. Bíonn dhá anam ag ''kami''. An t-anam caoin (''[[:en:Mitama|nigi-mitama]]'') agus an t-anam fiáin (''[[:en:Mitama|ara-mitama]]''). # Ní bhíonn siad le feiceáil i ndomhan seo na mbeo ach maireann siad i láithreacha diaga, sa nádúr nó go deimhin i ndaoine a iarrann orthu a mbeannacht le linn searmanas naofa. # Bogann siad thart, ag tabhairt cuairt ar a gcuid láithreacha diaga, ach ní fhanann siad ann go buan. # Tá go leor cineál ''kami'' ann. Sa ''Kojiki,'' luaitear 300 saghas ''kami'' agus tá a fheidhm féin ag gach ceann acu - tá ''kami'' na gaoithe ann, ''kami'' an bhóthair, agus mar sin de. # Tá caomhnóireacht nó dualgas difriúil ag baint le gach ''kami'' do na daoine thart timpeall air. Má choinníonn na daoine an ''kami'' sásta, caithfidh sé an fheidhm faoi leith a bhaineann leis féin nó leis an áit a maireann sé a thabhairt i gcrích. Coincheap é ''kami'' a bhíonn ag síorathrú, ach bhí sé riamh ann i saol na Seapánach. Fadó, is déithe talún a bhí sna ''kami'', a chabhraíodh le fiagaithe/cnuasaitheoirí. Dhéantaí iad a adhradh mar dhéithe talún, sléibhe agus mara. Nuair a tháinig borradh faoi shaothrú ríse sa tSeapáin, d'athraigh ról na ''kami'' chomh maith. Bhí baint lárnach ansin acu le cúrsaí feirmeoireachta, an bháisteach, an talamh, an rís, agus rudaí nach iad. Tá traidisiún láidir miotaseolaíochta ; tugann ceann amháin de na miotais sin cuntas mionsonraithe ar theacht an chéad impire, garmhac na bandia gréine Amaterasu . Sa mhiotas áirithe sin, nuair a chuir Amaterasu a garmhac chun an domhain le dul ag rialú, thug sí cúig ghrán ríse dó ó ghoirt na bhflaitheas ( <nowiki><i>Takamagahara</i></nowiki> ). Ar chur na ríse dó, de réir an tseanchais, chuir sé tús leis an bhfeirmeoireacht sa tSeapáin. Bíonn raon feidhme agus sainmhíniú na ''kami'' ag síorathrú freisin. Tá cumhachtaí agus róil na ''kami'' athraithe síos trí na blianta de réir riachtanais na ndaoine a d'urramaigh iad. Mar shampla, bhí ''kami'' na [[Bolgach|bolgaí]] ann ach leathnaigh a ról sin amach chun na galair thógálacha uilig a chlúdach. Bhí ''kami'' na neascaidí agus na meall ann, a thugann cosaint sa lá atá inniu ann do dhaoine a bhfuil [[ailse]] orthu agus an chóir leighis a fhaigheann siad. == Creideamh ''Shintō'' == Is iad na ''kami'' príomhábhair adhartha ''Shintō''. Seans gurb é 'spiorad' an t-aistriúchán Gaeilge is fearr ar ''kami'' ach tá sé beagán róshimplí do choincheap atá réasúnta casta. Creidtear go bhfuil baint ag na ''kami'' le fórsaí an nádúir agus ar shaol an chine dhaonna. Ba í spioradáltacht anamach ársa na Seapáine an bhunchloch ar ar tógadh ''Shintō'' nua-aimseartha, rud a ndearnadh institiúid fhoirmeálta spioradáltachta de le himeacht ama. Rinneadh é sin chun an seanchreideamh a chosaint ar smaointe nua creidimh a bhí ag teacht isteach ó thíortha eile. Fágann sé sin go bhfuil an rud ar féidir ''kami'' a thabhairt air an-ghinearálta. Meastar go bhfuil spiorad ''kami'' ag baint leis an torthúlacht, an fás, táirgeadh, an ghaoth, toirneach, an ghrian, sléibhte, aibhneacha, crainnte agus carraigreacha; roinnt ainmhithe; anam sinsear atá caillte, agus go leor leor eile. Tugtar ómós d'anam shinsir Theach Impiriúil na Seapáine chomh maith. == Searmanais agus féilte == Tá Niiname-sai (新嘗祭), i measc na bhféilte ''Shintō'' is sine de réir an tseanchais. Sa searmanas seo, tugann Impire na Seapáine rís nua-bhainte do na ''kami'' chun a mbeannacht a chinntiú don fhómhar. Tarlaíonn sé uair sa bhliain agus déantar é chomh maith nuair a thagann impire nua i gcoróin, ach tugtar Daijō-sai (大嘗祭) air sa chás sin. I dteannta na ríse, ofrálann an tImpire iasc, torthaí, anraith agus stobhach do na déithe. Itheann an tImpire leis na déithe ar dtús, agus leis na haíonna ina dhiaidh sin. Bíonn sé ina fhéasta fada uaireanta - mhair féasta an Impire [[:en:Hirohito|Shōwa]] dhá lá. [[Íomhá:Itsukushima_Shinto_Shrine.jpg|deas|mion|514x514px| Scrín <nowiki><i>Shintō</i></nowiki> Itsukushima, Oileán Miyajima, [[Maoracht Hiroshima]], an tSeapáin. Bíonn go leor searmanas agus féilte ar siúl ann.]] Bíonn deasghnáth íonghlanta le déanamh nuair a thugtar cuairt ar scrín ''Shintō.'' Bíonn umar uisce agus liacha ann lena nglanann an cuairteoir a lámha. Ina dhiaidh sin, ólann sé bolgam uisce óna bhos agus caitheann an t-uisce amach arís leis an mbéal a ghlanadh amach. Agus an méid sin déanta aige, tá an cuairteoir glan do na ''kami'' idir cholainn, chroí agus intinn. Féachann sé le haird na ''kami'' a tharraingt ansin. Umhlaítear faoi dhó, buailtear na bosa ar a chéile faoi dhó, agus umhlaítear arís. Tugann sé sin le fios do na ''kami'' go bhfuil an cuairteoir tagtha agus go bhfuil sé ag iarraidh dul i dteagmháil leo. Agus é ag umhlú don uair dheireanach, ofrálann an t-impíoch cúpla focal buíochais agus molta do na ''kami.'' Má bhíonn an cuairteoir ag iarraidh cúnamh le rud éigin, luafaidh sé a ainm agus a sheoladh chomh maith. Agus an guí ráite nó an t-adhradh déanta, umhlaítear faoi dhó an athuair, buailtear na bosa ar a chéile faoi dhó arís, agus umhlaítear uair amháin eile chun clabhsúr a chur le rudaí. [[Catagóir:Déithe Seapánacha]] [[Catagóir:Ailt le téacs sa tSeapáinis]] [[Catagóir:Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe]] cv37e82553we7r7618ryelk2cebpfas 1327197 1327196 2026-09-03T15:12:28Z Fearannach 76825 spaces 1327197 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Amaterasu_cave_crop.jpg|mion| Amaterasu, ceann de phríomh-''kami'' ''Shintō'']] Is é is brí le '''''kami''''' ná [[dia|déithe]], [[spiorad|spioraid]][[Divinity|,]] agus na feiniméin mhiotaseolaíocha, spioradálta, nó nádúrtha a ndéantar adhradh orthu i gcreideamh traidisiúnta an tSinteochais (''Shintō)'' sa [[An tSeapáin|tSeapáin.]] Baineann ''kami'' leis an tírdhreach, le fórsaí an nádúir, le créatúir agus le gnéithe na gcréatúr sin, chomh maith le hanam na marbh. Meastar gur sinsir ársa [[Japanese clans|clanna]] iomlána iad go leor ''kami'' (bíonn roinnt sinsear ina ''kami'' ar imeacht ar shlí na fírinne dóibh má bhí luachanna agus [[Suáilce|buanna]] ''kami'' acu sa saol). Sa seanchas, d'fhéadfadh ceannairí móra cosúil leis an [[Impire na Seapáine|Impire]] teacht chun bheith ina ''kami.'' <ref name="Tamura">{{Cite book-en|author=Tamura|first=Yoshiro|title=Japanese Buddhism: A Cultural History|date=2000|publisher=Asher Publishing|isbn=4-333-01684-3|edition=1st|location=Tokyo}}</ref> I ''Shintō'', tá na ''kami'' fite fuaite leis an nádúr. Bíonn idir mhaith agus olc ag baint leo. Baineann ''kami'' le ''{{nihongo|[[wiktionary:結び|''musubi'']]|結び}},'' is é sin, fuinneamh nasctha na cruinne, agus meastar gur cheart don chine daonna aithris a dhéanamh orthu sa saol. De réir an chreidimh, bíonn na ''kami'' i bhfolach ar an saol mór agus maireann siad sa saol eile. Ciallaíonn ''kami'' dia nó spiorad sa [[An tSeapáinis|tSeapáinis]]. Úsáidtear an focal chun trácht a dhéanamh ar Dhia, ar Neach Uilechumhachtach, ar dhéithe ''Shintō'', ar phrionsabail nó ar aon rud a ndéantar adhradh air. Cé gurb é ''dia'' an léirmhíniú coitianta ar ''kami'', áitíonn roinnt scoláirí ''Shintō'' go bhféadfaidh an t-aistriúchán sin míthuiscintí a chruthú ar an téarma. Seo roinnt moltaí sanasaíochta: * Spiorad nó gné den spioradáltacht. Scrítear é leis an kanji {{lang|ja|神}}. * San [[An Aidhniúis|Aidhniúis]], tagraíonn an focal ''kamuy'' do choincheap atá an-chosúil le ''kami'' na Seapáinise. Tá bunús na bhfocal sin fós ina ábhar díospóireachta. Ós rud é nach mbíonn idirdhealú idir uimhir ghramadaí in [[Ainmfhocal|ainmfhocail]] na Seapáinise de ghnáth (níl foirmeacha uatha agus iolra ag formhór acu), ní bhíonn sé soiléir uaireanta an dtagraíonn ''kami'' do dhia amháin nó níos mó. Nuair a bhíonn coincheap uatha ag teastáil, úsáidtear -kami mar iarmhír . Is é an téarma [[Dúblóga Uamacha|athdhúblaithe]] a úsáidtear go ginearálta chun tagairt a dhéanamh do roinnt ''kami'' ná ''kamigami'' . <ref name="Yamakage">{{Cite book-en|author=Yamakage|first=Motohisa|title=The Essence of Shinto: Japan's Spiritual Heart|date=2007|publisher=Kodansha International|location=Tokyo|isbn=978-4-7700-3044-3|edition=1st|url=https://archive.org/details/essenceofshintoj0000yama}}</ref> {{Rp|210–211}} == Stair == Níl bunaitheoir, teagasc uileghabhálach ná leabhar naofa ag ''Shintō'', ach luaitear roinnt ''kami'' sa Kojiki (Taifid ar Chúrsaí Ársa, 712 CE) agus sa ''Nihon Shoki'' (Ollchuntais na Seapáine, 720 CE)''.'' Bhí cúig cinn de thréithe ag baint leis na ''kami'' sa seanchas: <ref name="Jones">{{Cite book-en|author=Jones|first=Lindsay|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan [u.a.]|location=New York|isbn=978-0-02-865734-9|pages=5071–5074|edition=2nd}}</ref> # Samhlaítear dhá intinn le ''kami''. Féadfaidh siad cion agus aire a thabhairt do dhaoine nuair a urramaítear iad ach féadfaidh siad scaoileadh le scrios agus aighneas má ligtear i ndearmad iad. Caithfear iad a cheansú chun a bhfraoch agus a bhfearg a sheachaint. Bíonn dhá anam ag ''kami''. An t-anam caoin (''[[:en:Mitama|nigi-mitama]]'') agus an t-anam fiáin (''[[:en:Mitama|ara-mitama]]''). # Ní bhíonn siad le feiceáil i ndomhan seo na mbeo ach maireann siad i láithreacha diaga, sa nádúr nó go deimhin i ndaoine a iarrann orthu a mbeannacht le linn searmanas naofa. # Bogann siad thart, ag tabhairt cuairt ar a gcuid láithreacha diaga, ach ní fhanann siad ann go buan. # Tá go leor cineál ''kami'' ann. Sa ''Kojiki,'' luaitear 300 saghas ''kami'' agus tá a fheidhm féin ag gach ceann acu - tá ''kami'' na gaoithe ann, ''kami'' an bhóthair, agus mar sin de. # Tá caomhnóireacht nó dualgas difriúil ag baint le gach ''kami'' do na daoine thart timpeall air. Má choinníonn na daoine an ''kami'' sásta, caithfidh sé an fheidhm faoi leith a bhaineann leis féin nó leis an áit a maireann sé a thabhairt i gcrích. Coincheap é ''kami'' a bhíonn ag síorathrú, ach bhí sé riamh ann i saol na Seapánach. Fadó, is déithe talún a bhí sna ''kami'', a chabhraíodh le fiagaithe/cnuasaitheoirí. Dhéantaí iad a adhradh mar dhéithe talún, sléibhe agus mara. Nuair a tháinig borradh faoi shaothrú ríse sa tSeapáin, d'athraigh ról na ''kami'' chomh maith. Bhí baint lárnach ansin acu le cúrsaí feirmeoireachta, an bháisteach, an talamh, an rís, agus rudaí nach iad. Tá traidisiún láidir miotaseolaíochta ; tugann ceann amháin de na miotais sin cuntas mionsonraithe ar theacht an chéad impire, garmhac na bandia gréine Amaterasu . Sa mhiotas áirithe sin, nuair a chuir Amaterasu a garmhac chun an domhain le dul ag rialú, thug sí cúig ghrán ríse dó ó ghoirt na bhflaitheas ( <nowiki><i>Takamagahara</i></nowiki> ). Ar chur na ríse dó, de réir an tseanchais, chuir sé tús leis an bhfeirmeoireacht sa tSeapáin. Bíonn raon feidhme agus sainmhíniú na ''kami'' ag síorathrú freisin. Tá cumhachtaí agus róil na ''kami'' athraithe síos trí na blianta de réir riachtanais na ndaoine a d'urramaigh iad. Mar shampla, bhí ''kami'' na [[Bolgach|bolgaí]] ann ach leathnaigh a ról sin amach chun na galair thógálacha uilig a chlúdach. Bhí ''kami'' na neascaidí agus na meall ann, a thugann cosaint sa lá atá inniu ann do dhaoine a bhfuil [[ailse]] orthu agus an chóir leighis a fhaigheann siad. == Creideamh ''Shintō'' == Is iad na ''kami'' príomhábhair adhartha ''Shintō''. Seans gurb é 'spiorad' an t-aistriúchán Gaeilge is fearr ar ''kami'' ach tá sé beagán róshimplí do choincheap atá réasúnta casta. Creidtear go bhfuil baint ag na ''kami'' le fórsaí an nádúir agus ar shaol an chine dhaonna. Ba í spioradáltacht anamach ársa na Seapáine an bhunchloch ar ar tógadh ''Shintō'' nua-aimseartha, rud a ndearnadh institiúid fhoirmeálta spioradáltachta de le himeacht ama. Rinneadh é sin chun an seanchreideamh a chosaint ar smaointe nua creidimh a bhí ag teacht isteach ó thíortha eile. Fágann sé sin go bhfuil an rud ar féidir ''kami'' a thabhairt air an-ghinearálta. Meastar go bhfuil spiorad ''kami'' ag baint leis an torthúlacht, an fás, táirgeadh, an ghaoth, toirneach, an ghrian, sléibhte, aibhneacha, crainnte agus carraigreacha; roinnt ainmhithe; anam sinsear atá caillte, agus go leor leor eile. Tugtar ómós d'anam shinsir Theach Impiriúil na Seapáine chomh maith. == Searmanais agus féilte == Tá Niiname-sai (新嘗祭), i measc na bhféilte ''Shintō'' is sine de réir an tseanchais. Sa searmanas seo, tugann Impire na Seapáine rís nua-bhainte do na ''kami'' chun a mbeannacht a chinntiú don fhómhar. Tarlaíonn sé uair sa bhliain agus déantar é chomh maith nuair a thagann impire nua i gcoróin, ach tugtar Daijō-sai (大嘗祭) air sa chás sin. I dteannta na ríse, ofrálann an tImpire iasc, torthaí, anraith agus stobhach do na déithe. Itheann an tImpire leis na déithe ar dtús, agus leis na haíonna ina dhiaidh sin. Bíonn sé ina fhéasta fada uaireanta - mhair féasta an Impire [[:en:Hirohito|Shōwa]] dhá lá. [[Íomhá:Itsukushima_Shinto_Shrine.jpg|deas|mion|514x514px| Scrín <nowiki><i>Shintō</i></nowiki> Itsukushima, Oileán Miyajima, [[Maoracht Hiroshima]], an tSeapáin. Bíonn go leor searmanas agus féilte ar siúl ann.]] Bíonn deasghnáth íonghlanta le déanamh nuair a thugtar cuairt ar scrín ''Shintō.'' Bíonn umar uisce agus liacha ann lena nglanann an cuairteoir a lámha. Ina dhiaidh sin, ólann sé bolgam uisce óna bhos agus caitheann an t-uisce amach arís leis an mbéal a ghlanadh amach. Agus an méid sin déanta aige, tá an cuairteoir glan do na ''kami'' idir cholainn, chroí agus intinn. Féachann sé le haird na ''kami'' a tharraingt ansin. Umhlaítear faoi dhó, buailtear na bosa ar a chéile faoi dhó, agus umhlaítear arís. Tugann sé sin le fios do na ''kami'' go bhfuil an cuairteoir tagtha agus go bhfuil sé ag iarraidh dul i dteagmháil leo. Agus é ag umhlú don uair dheireanach, ofrálann an t-impíoch cúpla focal buíochais agus molta do na ''kami.'' Má bhíonn an cuairteoir ag iarraidh cúnamh le rud éigin, luafaidh sé a ainm agus a sheoladh chomh maith. Agus an guí ráite nó an t-adhradh déanta, umhlaítear faoi dhó an athuair, buailtear na bosa ar a chéile faoi dhó arís, agus umhlaítear uair amháin eile chun clabhsúr a chur le rudaí. [[Catagóir:Déithe Seapánacha]] [[Catagóir:Ailt le téacs sa tSeapáinis]] [[Catagóir:Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe]] rou8cb74hswp61s5vxayb425t4cs7ly 1327198 1327197 2026-09-03T15:14:04Z Fearannach 76825 1327198 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Amaterasu_cave_crop.jpg|mion| Amaterasu, ceann de phríomh-''kami'' ''Shintō'']] Is é is brí le '''''kami''''' ná [[dia|déithe]], [[spiorad|spioraid]][[Divinity|,]] agus na feiniméin mhiotaseolaíocha, spioradálta, nó nádúrtha a ndéantar adhradh orthu i gcreideamh traidisiúnta an tSinteochais (''Shintō)'' sa [[An tSeapáin|tSeapáin.]] Baineann ''kami'' leis an tírdhreach, le fórsaí an nádúir, le créatúir agus le gnéithe na gcréatúr sin, chomh maith le hanam na marbh. Meastar gur sinsir ársa [[Japanese clans|clanna]] iomlána iad go leor ''kami'' (bíonn roinnt sinsear ina ''kami'' ar imeacht ar shlí na fírinne dóibh má bhí luachanna agus [[Suáilce|buanna]] ''kami'' acu sa saol). Sa seanchas, d'fhéadfadh ceannairí móra cosúil leis an [[Impire na Seapáine|Impire]] teacht chun bheith ina ''kami.'' <ref name="Tamura">{{Cite book-en|author=Tamura|first=Yoshiro|title=Japanese Buddhism: A Cultural History|date=2000|publisher=Asher Publishing|isbn=4-333-01684-3|edition=1st|location=Tokyo}}</ref> I ''Shintō'', tá na ''kami'' fite fuaite leis an nádúr. Bíonn idir mhaith agus olc ag baint leo. Baineann ''kami'' le ''{{nihongo|[[wiktionary:結び|''musubi'']]|結び}},'' is é sin, fuinneamh nasctha na cruinne, agus meastar gur cheart don chine daonna aithris a dhéanamh orthu sa saol. De réir an chreidimh, bíonn na ''kami'' i bhfolach ar an saol mór agus maireann siad sa saol eile. Ciallaíonn ''kami'' dia nó spiorad sa [[An tSeapáinis|tSeapáinis]]. Úsáidtear an focal chun trácht a dhéanamh ar Dhia, ar Neach Uilechumhachtach, ar dhéithe ''Shintō'', ar phrionsabail nó ar aon rud a ndéantar adhradh air. Cé gurb é ''dia'' an léirmhíniú coitianta ar ''kami'', áitíonn roinnt scoláirí ''Shintō'' go bhféadfaidh an t-aistriúchán sin míthuiscintí a chruthú ar an téarma. Seo roinnt moltaí sanasaíochta: * Spiorad nó gné den spioradáltacht. Scrítear é leis an kanji {{lang|ja|神}}. * San [[An Aidhniúis|Aidhniúis]], tagraíonn an focal ''kamuy'' do choincheap atá an-chosúil le ''kami'' na Seapáinise. Tá bunús na bhfocal sin fós ina ábhar díospóireachta. Ós rud é nach mbíonn idirdhealú idir uimhir ghramadaí in [[Ainmfhocal|ainmfhocail]] na Seapáinise de ghnáth (níl foirmeacha uatha agus iolra ag formhór acu), ní bhíonn sé soiléir uaireanta an dtagraíonn ''kami'' do dhia amháin nó níos mó. Nuair a bhíonn coincheap uatha ag teastáil, úsáidtear -kami mar iarmhír . Is é an téarma [[Dúblóga Uamacha|athdhúblaithe]] a úsáidtear go ginearálta chun tagairt a dhéanamh do roinnt ''kami'' ná ''kamigami'' . <ref name="Yamakage">{{Cite book-en|author=Yamakage|first=Motohisa|title=The Essence of Shinto: Japan's Spiritual Heart|date=2007|publisher=Kodansha International|location=Tokyo|isbn=978-4-7700-3044-3|edition=1st|url=https://archive.org/details/essenceofshintoj0000yama}}</ref> {{Rp|210–211}} == Stair == Níl bunaitheoir, teagasc uileghabhálach ná leabhar naofa ag ''Shintō'', ach luaitear roinnt ''kami'' sa Kojiki (Taifid ar Chúrsaí Ársa, 712 CE) agus sa ''Nihon Shoki'' (Ollchuntais na Seapáine, 720 CE)''.'' Bhí cúig cinn de thréithe ag baint leis na ''kami'' sa seanchas: <ref name="Jones">{{Cite book-en|author=Jones|first=Lindsay|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan [u.a.]|location=New York|isbn=978-0-02-865734-9|pages=5071–5074|edition=2nd}}</ref> # Samhlaítear dhá intinn le ''kami''. Féadfaidh siad cion agus aire a thabhairt do dhaoine nuair a urramaítear iad ach féadfaidh siad scaoileadh le scrios agus aighneas má ligtear i ndearmad iad. Caithfear iad a cheansú chun a bhfraoch agus a bhfearg a sheachaint. Bíonn dhá anam ag ''kami''. An t-anam caoin (''[[:en:Mitama|nigi-mitama]]'') agus an t-anam fiáin (''[[:en:Mitama|ara-mitama]]''). # Ní bhíonn siad le feiceáil i ndomhan seo na mbeo ach maireann siad i láithreacha diaga, sa nádúr nó go deimhin i ndaoine a iarrann orthu a mbeannacht le linn searmanas naofa. # Bogann siad thart, ag tabhairt cuairt ar a gcuid láithreacha diaga, ach ní fhanann siad ann go buan. # Tá go leor cineál ''kami'' ann. Sa ''Kojiki,'' luaitear 300 saghas ''kami'' agus tá a fheidhm féin ag gach ceann acu - tá ''kami'' na gaoithe ann, ''kami'' an bhóthair, agus mar sin de. # Tá caomhnóireacht nó dualgas difriúil ag baint le gach ''kami'' do na daoine thart timpeall air. Má choinníonn na daoine an ''kami'' sásta, caithfidh sé an fheidhm faoi leith a bhaineann leis féin nó leis an áit a maireann sé a thabhairt i gcrích. Coincheap é ''kami'' a bhíonn ag síorathrú, ach bhí sé riamh ann i saol na Seapánach. Fadó, is déithe talún a bhí sna ''kami'', a chabhraíodh le fiagaithe/cnuasaitheoirí. Dhéantaí iad a adhradh mar dhéithe talún, sléibhe agus mara. Nuair a tháinig borradh faoi shaothrú ríse sa tSeapáin, d'athraigh ról na ''kami'' chomh maith. Bhí baint lárnach ansin acu le cúrsaí feirmeoireachta, an bháisteach, an talamh, an rís, agus rudaí nach iad. Tá traidisiún láidir miotaseolaíochta ag baint leis na ''kami.'' Tugann ceann amháin de na miotais sin cuntas mionsonraithe ar theacht an chéad impire, garmhac na bandia gréine Amaterasu . Sa mhiotas áirithe sin, nuair a chuir Amaterasu a garmhac chun an domhain le dul ag rialú, thug sí cúig ghrán ríse dó ó ghoirt na bhflaitheas (''Takamagahara''). Ar chur na ríse dó, de réir an tseanchais, chuir sé tús leis an bhfeirmeoireacht sa tSeapáin. Bíonn raon feidhme agus sainmhíniú na ''kami'' ag síorathrú freisin. Tá cumhachtaí agus róil na ''kami'' athraithe síos trí na blianta de réir riachtanais na ndaoine a d'urramaigh iad. Mar shampla, bhí ''kami'' na [[Bolgach|bolgaí]] ann ach leathnaigh a ról sin amach chun na galair thógálacha uilig a chlúdach. Bhí ''kami'' na neascaidí agus na meall ann, a thugann cosaint sa lá atá inniu ann do dhaoine a bhfuil [[ailse]] orthu agus an chóir leighis a fhaigheann siad. == Creideamh ''Shintō'' == Is iad na ''kami'' príomhábhair adhartha ''Shintō''. Seans gurb é 'spiorad' an t-aistriúchán Gaeilge is fearr ar ''kami'' ach tá sé beagán róshimplí do choincheap atá réasúnta casta. Creidtear go bhfuil baint ag na ''kami'' le fórsaí an nádúir agus ar shaol an chine dhaonna. Ba í spioradáltacht anamach ársa na Seapáine an bhunchloch ar ar tógadh ''Shintō'' nua-aimseartha, rud a ndearnadh institiúid fhoirmeálta spioradáltachta de le himeacht ama. Rinneadh é sin chun an seanchreideamh a chosaint ar smaointe nua creidimh a bhí ag teacht isteach ó thíortha eile. Fágann sé sin go bhfuil an rud ar féidir ''kami'' a thabhairt air an-ghinearálta. Meastar go bhfuil spiorad ''kami'' ag baint leis an torthúlacht, an fás, táirgeadh, an ghaoth, toirneach, an ghrian, sléibhte, aibhneacha, crainnte agus carraigreacha; roinnt ainmhithe; anam sinsear atá caillte, agus go leor leor eile. Tugtar ómós d'anam shinsir Theach Impiriúil na Seapáine chomh maith. == Searmanais agus féilte == Tá Niiname-sai (新嘗祭), i measc na bhféilte ''Shintō'' is sine de réir an tseanchais. Sa searmanas seo, tugann Impire na Seapáine rís nua-bhainte do na ''kami'' chun a mbeannacht a chinntiú don fhómhar. Tarlaíonn sé uair sa bhliain agus déantar é chomh maith nuair a thagann impire nua i gcoróin, ach tugtar Daijō-sai (大嘗祭) air sa chás sin. I dteannta na ríse, ofrálann an tImpire iasc, torthaí, anraith agus stobhach do na déithe. Itheann an tImpire leis na déithe ar dtús, agus leis na haíonna ina dhiaidh sin. Bíonn sé ina fhéasta fada uaireanta - mhair féasta an Impire [[:en:Hirohito|Shōwa]] dhá lá. [[Íomhá:Itsukushima_Shinto_Shrine.jpg|deas|mion|514x514px| Scrín <nowiki><i>Shintō</i></nowiki> Itsukushima, Oileán Miyajima, [[Maoracht Hiroshima]], an tSeapáin. Bíonn go leor searmanas agus féilte ar siúl ann.]] Bíonn deasghnáth íonghlanta le déanamh nuair a thugtar cuairt ar scrín ''Shintō.'' Bíonn umar uisce agus liacha ann lena nglanann an cuairteoir a lámha. Ina dhiaidh sin, ólann sé bolgam uisce óna bhos agus caitheann an t-uisce amach arís leis an mbéal a ghlanadh amach. Agus an méid sin déanta aige, tá an cuairteoir glan do na ''kami'' idir cholainn, chroí agus intinn. Féachann sé le haird na ''kami'' a tharraingt ansin. Umhlaítear faoi dhó, buailtear na bosa ar a chéile faoi dhó, agus umhlaítear arís. Tugann sé sin le fios do na ''kami'' go bhfuil an cuairteoir tagtha agus go bhfuil sé ag iarraidh dul i dteagmháil leo. Agus é ag umhlú don uair dheireanach, ofrálann an t-impíoch cúpla focal buíochais agus molta do na ''kami.'' Má bhíonn an cuairteoir ag iarraidh cúnamh le rud éigin, luafaidh sé a ainm agus a sheoladh chomh maith. Agus an guí ráite nó an t-adhradh déanta, umhlaítear faoi dhó an athuair, buailtear na bosa ar a chéile faoi dhó arís, agus umhlaítear uair amháin eile chun clabhsúr a chur le rudaí. [[Catagóir:Déithe Seapánacha]] [[Catagóir:Ailt le téacs sa tSeapáinis]] [[Catagóir:Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe]] tbg2kprqki7hbujp8ddgudphkjtuz8r 1327199 1327198 2026-09-03T15:16:38Z Fearannach 76825 1327199 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Amaterasu_cave_crop.jpg|mion| Amaterasu, ceann de phríomh-''kami'' ''Shintō'']] Is é is brí le '''''kami''''' ná [[dia|déithe]], [[spiorad|spioraid]][[Divinity|,]] agus na feiniméin mhiotaseolaíocha, spioradálta, nó nádúrtha a ndéantar adhradh orthu i gcreideamh traidisiúnta an tSinteochais (''Shintō)'' sa [[An tSeapáin|tSeapáin.]] Baineann ''kami'' leis an tírdhreach, le fórsaí an nádúir, le créatúir agus le gnéithe na gcréatúr sin, chomh maith le hanam na marbh. Meastar gur sinsir ársa [[Japanese clans|clanna]] iomlána iad go leor ''kami'' (bíonn roinnt sinsear ina ''kami'' ar imeacht ar shlí na fírinne dóibh má bhí luachanna agus [[Suáilce|buanna]] ''kami'' acu sa saol). Sa seanchas, d'fhéadfadh ceannairí móra cosúil leis an [[Impire na Seapáine|Impire]] teacht chun bheith ina ''kami.'' <ref name="Tamura">{{Cite book-en|author=Tamura|first=Yoshiro|title=Japanese Buddhism: A Cultural History|date=2000|publisher=Asher Publishing|isbn=4-333-01684-3|edition=1st|location=Tokyo}}</ref> I ''Shintō'', tá na ''kami'' fite fuaite leis an nádúr. Bíonn idir mhaith agus olc ag baint leo. Baineann ''kami'' le ''{{nihongo|[[wiktionary:結び|''musubi'']]|結び}},'' is é sin, fuinneamh nasctha na cruinne, agus meastar gur cheart don chine daonna aithris a dhéanamh orthu sa saol. De réir an chreidimh, bíonn na ''kami'' i bhfolach ar an saol mór agus maireann siad sa saol eile. Ciallaíonn ''kami'' dia nó spiorad sa [[An tSeapáinis|tSeapáinis]]. Úsáidtear an focal chun trácht a dhéanamh ar Dhia, ar Neach Uilechumhachtach, ar dhéithe ''Shintō'', ar phrionsabail nó ar aon rud a ndéantar adhradh air. Cé gurb é ''dia'' an léirmhíniú coitianta ar ''kami'', áitíonn roinnt scoláirí ''Shintō'' go bhféadfaidh an t-aistriúchán sin míthuiscintí a chruthú ar an téarma. Seo roinnt moltaí sanasaíochta: * Spiorad nó gné den spioradáltacht. Scrítear é leis an kanji {{lang|ja|神}}. * San [[An Aidhniúis|Aidhniúis]], tagraíonn an focal ''kamuy'' do choincheap atá an-chosúil le ''kami'' na Seapáinise. Tá bunús na bhfocal sin fós ina ábhar díospóireachta. Ós rud é nach mbíonn idirdhealú idir uimhir ghramadaí in [[Ainmfhocal|ainmfhocail]] na Seapáinise de ghnáth (níl foirmeacha uatha agus iolra ag formhór acu), ní bhíonn sé soiléir uaireanta an dtagraíonn ''kami'' do dhia amháin nó níos mó. Nuair a bhíonn coincheap uatha ag teastáil, úsáidtear -kami mar iarmhír . Is é an téarma [[Dúblóga Uamacha|athdhúblaithe]] a úsáidtear go ginearálta chun tagairt a dhéanamh do roinnt ''kami'' ná ''kamigami'' . <ref name="Yamakage">{{Cite book-en|author=Yamakage|first=Motohisa|title=The Essence of Shinto: Japan's Spiritual Heart|date=2007|publisher=Kodansha International|location=Tokyo|isbn=978-4-7700-3044-3|edition=1st|url=https://archive.org/details/essenceofshintoj0000yama}}</ref> {{Rp|210–211}} == Stair == Níl bunaitheoir, teagasc uileghabhálach ná leabhar naofa ag ''Shintō'', ach luaitear roinnt ''kami'' sa Kojiki (Taifid ar Chúrsaí Ársa, 712 CE) agus sa ''Nihon Shoki'' (Ollchuntais na Seapáine, 720 CE)''.'' Bhí cúig cinn de thréithe ag baint leis na ''kami'' sa seanchas: <ref name="Jones">{{Cite book-en|author=Jones|first=Lindsay|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan [u.a.]|location=New York|isbn=978-0-02-865734-9|pages=5071–5074|edition=2nd}}</ref> # Samhlaítear dhá intinn le ''kami''. Féadfaidh siad cion agus aire a thabhairt do dhaoine nuair a urramaítear iad ach féadfaidh siad scaoileadh le scrios agus aighneas má ligtear i ndearmad iad. Caithfear iad a cheansú chun a bhfraoch agus a bhfearg a sheachaint. Bíonn dhá anam ag ''kami''. An t-anam caoin (''[[:en:Mitama|nigi-mitama]]'') agus an t-anam fiáin (''[[:en:Mitama|ara-mitama]]''). # Ní bhíonn siad le feiceáil i ndomhan seo na mbeo ach maireann siad i láithreacha diaga, sa nádúr nó go deimhin i ndaoine a iarrann orthu a mbeannacht le linn searmanas naofa. # Bogann siad thart, ag tabhairt cuairt ar a gcuid láithreacha diaga, ach ní fhanann siad ann go buan. # Tá go leor cineál ''kami'' ann. Sa ''Kojiki,'' luaitear 300 saghas ''kami'' agus tá a fheidhm féin ag gach ceann acu - tá ''kami'' na gaoithe ann, ''kami'' an bhóthair, agus mar sin de. # Tá caomhnóireacht nó dualgas difriúil ag baint le gach ''kami'' do na daoine thart timpeall air. Má choinníonn na daoine an ''kami'' sásta, caithfidh sé an fheidhm faoi leith a bhaineann leis féin nó leis an áit a maireann sé a thabhairt i gcrích. Coincheap é ''kami'' a bhíonn ag síorathrú, ach bhí sé riamh ann i saol na Seapánach. Fadó, is déithe talún a bhí sna ''kami'', a chabhraíodh le fiagaithe/cnuasaitheoirí. Dhéantaí iad a adhradh mar dhéithe talún, sléibhe agus mara. Nuair a tháinig borradh faoi shaothrú ríse sa tSeapáin, d'athraigh ról na ''kami'' chomh maith. Bhí baint lárnach ansin acu le cúrsaí feirmeoireachta, an bháisteach, an talamh, an rís, agus rudaí nach iad. Tá traidisiún láidir miotaseolaíochta ag baint leis na ''kami.'' Tugann ceann amháin de na miotais sin cuntas mionsonraithe ar theacht an chéad impire, garmhac na bandia gréine Amaterasu . Sa mhiotas áirithe sin, nuair a chuir Amaterasu a garmhac chun an domhain le dul ag rialú, thug sí cúig ghrán ríse dó ó ghoirt na bhflaitheas (''Takamagahara''). Ar chur na ríse dó, de réir an tseanchais, chuir sé tús leis an bhfeirmeoireacht sa tSeapáin. Bíonn raon feidhme agus sainmhíniú na ''kami'' ag síorathrú freisin. Tá cumhachtaí agus róil na ''kami'' athraithe síos trí na blianta de réir riachtanais na ndaoine a d'urramaigh iad. Mar shampla, bhí ''kami'' na [[Bolgach|bolgaí]] ann ach leathnaigh a ról sin amach chun na galair thógálacha uilig a chlúdach. Bhí ''kami'' na neascaidí agus na meall ann, a thugann cosaint sa lá atá inniu ann do dhaoine a bhfuil [[ailse]] orthu agus an chóir leighis a fhaigheann siad. == Creideamh ''Shintō'' == Is iad na ''kami'' príomhábhair adhartha ''Shintō''. Seans gurb é 'spiorad' an t-aistriúchán Gaeilge is fearr ar ''kami'' ach tá sé beagán róshimplí do choincheap atá réasúnta casta. Creidtear go bhfuil baint ag na ''kami'' le fórsaí an nádúir agus ar shaol an chine dhaonna. Ba í spioradáltacht anamach ársa na Seapáine an bhunchloch ar ar tógadh ''Shintō'' nua-aimseartha, rud a ndearnadh institiúid fhoirmeálta spioradáltachta de le himeacht ama. Rinneadh é sin chun an seanchreideamh a chosaint ar smaointe nua creidimh a bhí ag teacht isteach ó thíortha eile. Fágann sé sin go bhfuil an rud ar féidir ''kami'' a thabhairt air an-ghinearálta. Meastar go bhfuil spiorad ''kami'' ag baint leis an torthúlacht, an fás, táirgeadh, an ghaoth, toirneach, an ghrian, sléibhte, aibhneacha, crainnte agus carraigreacha; roinnt ainmhithe; anam sinsear atá caillte, agus go leor leor eile. Tugtar ómós d'anam shinsir Theach Impiriúil na Seapáine chomh maith. == Searmanais agus féilte == Tá Niiname-sai (新嘗祭), i measc na bhféilte ''Shintō'' is sine de réir an tseanchais. Sa searmanas seo, tugann Impire na Seapáine rís nua-bhainte do na ''kami'' chun a mbeannacht a chinntiú don fhómhar. Tarlaíonn sé uair sa bhliain agus déantar é chomh maith nuair a thagann impire nua i gcoróin, ach tugtar Daijō-sai (大嘗祭) air sa chás sin. I dteannta na ríse, ofrálann an tImpire iasc, torthaí, anraith agus stobhach do na déithe. Itheann an tImpire leis na déithe ar dtús, agus leis na haíonna ina dhiaidh sin. Bíonn sé ina fhéasta fada uaireanta - mhair féasta an Impire [[:en:Hirohito|Shōwa]] dhá lá. [[Íomhá:Itsukushima_Shinto_Shrine.jpg|deas|mion|514x514px| Scrín <nowiki><i>Shintō</i></nowiki> Itsukushima, Oileán Miyajima, [[Maoracht Hiroshima]], an tSeapáin. Bíonn go leor searmanas agus féilte ar siúl ann.]] Bíonn deasghnáth íonghlanta le déanamh nuair a thugtar cuairt ar scrín ''Shintō.'' Bíonn umar uisce agus liacha ann lena nglanann an cuairteoir a lámha. Ina dhiaidh sin, ólann sé bolgam uisce óna bhos agus caitheann an t-uisce amach arís leis an mbéal a ghlanadh amach. Agus an méid sin déanta aige, tá an cuairteoir glan do na ''kami'' idir cholainn, chroí agus intinn. Féachann sé le haird na ''kami'' a tharraingt ansin. Umhlaítear faoi dhó, buailtear na bosa ar a chéile faoi dhó, agus umhlaítear arís. Tugann sé sin le fios do na ''kami'' go bhfuil an cuairteoir tagtha agus go bhfuil sé ag iarraidh dul i dteagmháil leo. Agus é ag umhlú den uair dheireanach, ofrálann an t-impíoch cúpla focal buíochais agus molta do na ''kami.'' Má bhíonn an cuairteoir ag iarraidh cúnamh le rud éigin, luafaidh sé a ainm agus a sheoladh chomh maith. Agus an guí ráite nó an t-adhradh déanta, umhlaítear faoi dhó an athuair, buailtear na bosa ar a chéile faoi dhó arís, agus umhlaítear uair amháin eile chun clabhsúr a chur le rudaí. [[Catagóir:Déithe Seapánacha]] [[Catagóir:Ailt le téacs sa tSeapáinis]] [[Catagóir:Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe]] 9i1va4f1dhje4qxemlfkh305peq8hpu 1327200 1327199 2026-09-03T15:17:20Z Fearannach 76825 1327200 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Amaterasu_cave_crop.jpg|mion| Amaterasu, ceann de phríomh-''kami'' ''Shintō'']] Is é is brí le '''''kami''''' ná [[dia|déithe]], [[spiorad|spioraid]][[Divinity|,]] agus na feiniméin mhiotaseolaíocha, spioradálta, nó nádúrtha a ndéantar adhradh orthu i gcreideamh traidisiúnta an tSinteochais (''Shintō)'' sa [[An tSeapáin|tSeapáin.]] Baineann ''kami'' leis an tírdhreach, le fórsaí an nádúir, le créatúir agus le gnéithe na gcréatúr sin, chomh maith le hanam na marbh. Meastar gur sinsir ársa [[Japanese clans|clanna]] iomlána iad go leor ''kami'' (bíonn roinnt sinsear ina ''kami'' ar imeacht ar shlí na fírinne dóibh má bhí luachanna agus [[Suáilce|buanna]] ''kami'' acu sa saol). Sa seanchas, d'fhéadfadh ceannairí móra cosúil leis an [[Impire na Seapáine|Impire]] teacht chun bheith ina ''kami.'' <ref name="Tamura">{{Cite book-en|author=Tamura|first=Yoshiro|title=Japanese Buddhism: A Cultural History|date=2000|publisher=Asher Publishing|isbn=4-333-01684-3|edition=1st|location=Tokyo}}</ref> I ''Shintō'', tá na ''kami'' fite fuaite leis an nádúr. Bíonn idir mhaith agus olc ag baint leo. Baineann ''kami'' le ''{{nihongo|[[wiktionary:結び|''musubi'']]|結び}},'' is é sin, fuinneamh nasctha na cruinne, agus meastar gur cheart don chine daonna aithris a dhéanamh orthu sa saol. De réir an chreidimh, bíonn na ''kami'' i bhfolach ar an saol mór agus maireann siad sa saol eile. Ciallaíonn ''kami'' dia nó spiorad sa [[An tSeapáinis|tSeapáinis]]. Úsáidtear an focal chun trácht a dhéanamh ar Dhia, ar Neach Uilechumhachtach, ar dhéithe ''Shintō'', ar phrionsabail nó ar aon rud a ndéantar adhradh air. Cé gurb é ''dia'' an léirmhíniú coitianta ar ''kami'', áitíonn roinnt scoláirí ''Shintō'' go bhféadfaidh an t-aistriúchán sin míthuiscintí a chruthú ar an téarma. Seo roinnt moltaí sanasaíochta: * Spiorad nó gné den spioradáltacht. Scrítear é leis an kanji {{lang|ja|神}}. * San [[An Aidhniúis|Aidhniúis]], tagraíonn an focal ''kamuy'' do choincheap atá an-chosúil le ''kami'' na Seapáinise. Tá bunús na bhfocal sin fós ina ábhar díospóireachta. Ós rud é nach mbíonn idirdhealú idir uimhir ghramadaí in [[Ainmfhocal|ainmfhocail]] na Seapáinise de ghnáth (níl foirmeacha uatha agus iolra ag formhór acu), ní bhíonn sé soiléir uaireanta an dtagraíonn ''kami'' do dhia amháin nó níos mó. Nuair a bhíonn coincheap uatha ag teastáil, úsáidtear -kami mar iarmhír . Is é an téarma [[Dúblóga Uamacha|athdhúblaithe]] a úsáidtear go ginearálta chun tagairt a dhéanamh do roinnt ''kami'' ná ''kamigami'' . <ref name="Yamakage">{{Cite book-en|author=Yamakage|first=Motohisa|title=The Essence of Shinto: Japan's Spiritual Heart|date=2007|publisher=Kodansha International|location=Tokyo|isbn=978-4-7700-3044-3|edition=1st|url=https://archive.org/details/essenceofshintoj0000yama}}</ref> {{Rp|210–211}} == Stair == Níl bunaitheoir, teagasc uileghabhálach ná leabhar naofa ag ''Shintō'', ach luaitear roinnt ''kami'' sa Kojiki (Taifid ar Chúrsaí Ársa, 712 CE) agus sa ''Nihon Shoki'' (Ollchuntais na Seapáine, 720 CE)''.'' Bhí cúig cinn de thréithe ag baint leis na ''kami'' sa seanchas: <ref name="Jones">{{Cite book-en|author=Jones|first=Lindsay|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan [u.a.]|location=New York|isbn=978-0-02-865734-9|pages=5071–5074|edition=2nd}}</ref> # Samhlaítear dhá intinn le ''kami''. Féadfaidh siad cion agus aire a thabhairt do dhaoine nuair a urramaítear iad ach féadfaidh siad scaoileadh le scrios agus aighneas má ligtear i ndearmad iad. Caithfear iad a cheansú chun a bhfraoch agus a bhfearg a sheachaint. Bíonn dhá anam ag ''kami''. An t-anam caoin (''[[:en:Mitama|nigi-mitama]]'') agus an t-anam fiáin (''[[:en:Mitama|ara-mitama]]''). # Ní bhíonn siad le feiceáil i ndomhan seo na mbeo ach maireann siad i láithreacha diaga, sa nádúr nó go deimhin i ndaoine a iarrann orthu a mbeannacht le linn searmanas naofa. # Bogann siad thart, ag tabhairt cuairt ar a gcuid láithreacha diaga, ach ní fhanann siad ann go buan. # Tá go leor cineál ''kami'' ann. Sa ''Kojiki,'' luaitear 300 saghas ''kami'' agus tá a fheidhm féin ag gach ceann acu - tá ''kami'' na gaoithe ann, ''kami'' an bhóthair, agus mar sin de. # Tá caomhnóireacht nó dualgas difriúil ag baint le gach ''kami'' do na daoine thart timpeall air. Má choinníonn na daoine an ''kami'' sásta, caithfidh sé an fheidhm faoi leith a bhaineann leis féin nó leis an áit a maireann sé a thabhairt i gcrích. Coincheap é ''kami'' a bhíonn ag síorathrú, ach bhí sé riamh ann i saol na Seapánach. Fadó, is déithe talún a bhí sna ''kami'', a chabhraíodh le fiagaithe/cnuasaitheoirí. Dhéantaí iad a adhradh mar dhéithe talún, sléibhe agus mara. Nuair a tháinig borradh faoi shaothrú ríse sa tSeapáin, d'athraigh ról na ''kami'' chomh maith. Bhí baint lárnach ansin acu le cúrsaí feirmeoireachta, an bháisteach, an talamh, an rís, agus rudaí nach iad. Tá traidisiún láidir miotaseolaíochta ag baint leis na ''kami.'' Tugann ceann amháin de na miotais sin cuntas mionsonraithe ar theacht an chéad impire, garmhac na bandia gréine Amaterasu . Sa mhiotas áirithe sin, nuair a chuir Amaterasu a garmhac chun an domhain le dul ag rialú, thug sí cúig ghrán ríse dó ó ghoirt na bhflaitheas (''Takamagahara''). Ar chur na ríse dó, de réir an tseanchais, chuir sé tús leis an bhfeirmeoireacht sa tSeapáin. Bíonn raon feidhme agus sainmhíniú na ''kami'' ag síorathrú freisin. Tá cumhachtaí agus róil na ''kami'' athraithe síos trí na blianta de réir riachtanais na ndaoine a d'urramaigh iad. Mar shampla, bhí ''kami'' na [[Bolgach|bolgaí]] ann ach leathnaigh a ról sin amach chun na galair thógálacha uilig a chlúdach. Bhí ''kami'' na neascaidí agus na meall ann, a thugann cosaint sa lá atá inniu ann do dhaoine a bhfuil [[ailse]] orthu agus an chóir leighis a fhaigheann siad. == Creideamh ''Shintō'' == Is iad na ''kami'' príomhábhair adhartha ''Shintō''. Seans gurb é 'spiorad' an t-aistriúchán Gaeilge is fearr ar ''kami'' ach tá sé beagán róshimplí do choincheap atá réasúnta casta. Creidtear go bhfuil baint ag na ''kami'' le fórsaí an nádúir agus ar shaol an chine dhaonna. Ba í spioradáltacht anamach ársa na Seapáine an bhunchloch ar ar tógadh ''Shintō'' nua-aimseartha, rud a ndearnadh institiúid fhoirmeálta spioradáltachta de le himeacht ama. Rinneadh é sin chun an seanchreideamh a chosaint ar smaointe nua creidimh a bhí ag teacht isteach ó thíortha eile. Fágann sé sin go bhfuil an rud ar féidir ''kami'' a thabhairt air an-ghinearálta. Meastar go bhfuil spiorad ''kami'' ag baint leis an torthúlacht, an fás, táirgeadh, an ghaoth, toirneach, an ghrian, sléibhte, aibhneacha, crainnte agus carraigreacha; roinnt ainmhithe; anam sinsear atá caillte, agus go leor leor eile. Tugtar ómós d'anam shinsir Theach Impiriúil na Seapáine chomh maith. == Searmanais agus féilte == Tá Niiname-sai (新嘗祭), i measc na bhféilte ''Shintō'' is sine de réir an tseanchais. Sa searmanas seo, tugann Impire na Seapáine rís nua-bhainte do na ''kami'' chun a mbeannacht a chinntiú don fhómhar. Tarlaíonn sé uair sa bhliain agus déantar é chomh maith nuair a thagann impire nua i gcoróin, ach tugtar Daijō-sai (大嘗祭) air sa chás sin. I dteannta na ríse, ofrálann an tImpire iasc, torthaí, anraith agus stobhach do na déithe. Itheann an tImpire leis na déithe ar dtús, agus leis na haíonna ina dhiaidh sin. Bíonn sé ina fhéasta fada uaireanta - mhair féasta an Impire [[:en:Hirohito|Shōwa]] dhá lá. [[Íomhá:Itsukushima_Shinto_Shrine.jpg|deas|mion|514x514px| Scrín <nowiki><i>Shintō</i></nowiki> Itsukushima, Oileán Miyajima, [[Maoracht Hiroshima]], an tSeapáin. Bíonn go leor searmanas agus féilte ar siúl ann.]] Bíonn deasghnáth íonghlanta le déanamh nuair a thugtar cuairt ar scrín ''Shintō.'' Bíonn umar uisce agus liacha ann lena nglanann an cuairteoir a lámha. Ina dhiaidh sin, ólann sé bolgam uisce óna bhos agus caitheann an t-uisce amach arís leis an mbéal a ghlanadh amach. Agus an méid sin déanta aige, tá an cuairteoir glan do na ''kami'' idir cholainn, chroí agus intinn. Féachann sé le haird na ''kami'' a tharraingt ansin. Umhlaítear faoi dhó, buailtear na bosa ar a chéile faoi dhó, agus umhlaítear arís. Tugann sé sin le fios do na ''kami'' go bhfuil an cuairteoir tagtha agus go bhfuil sé ag iarraidh dul i dteagmháil leo. Agus é ag umhlú den uair dheireanach, ofrálann an t-impíoch cúpla focal buíochais agus molta do na ''kami.'' Má bhíonn an cuairteoir ag iarraidh cúnamh le rud éigin, luafaidh sé a ainm agus a sheoladh chomh maith. Agus an ghuí ráite nó an t-adhradh déanta, umhlaítear faoi dhó an athuair, buailtear na bosa ar a chéile faoi dhó arís, agus umhlaítear uair amháin eile chun clabhsúr a chur le rudaí. [[Catagóir:Déithe Seapánacha]] [[Catagóir:Ailt le téacs sa tSeapáinis]] [[Catagóir:Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe]] 7zrj2fag6fmfj8aotvttri34d6nbxyt 1327201 1327200 2026-09-03T15:18:17Z Fearannach 76825 1327201 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Amaterasu_cave_crop.jpg|mion| Amaterasu, ceann de phríomh-''kami'' ''Shintō'']] Is é is brí le '''''kami''''' ná [[dia|déithe]], [[spiorad|spioraid]][[Divinity|,]] agus na feiniméin mhiotaseolaíocha, spioradálta, nó nádúrtha a ndéantar adhradh orthu i gcreideamh traidisiúnta an tSinteochais (''Shintō)'' sa [[An tSeapáin|tSeapáin.]] Baineann ''kami'' leis an tírdhreach, le fórsaí an nádúir, le créatúir agus le gnéithe na gcréatúr sin, chomh maith le hanam na marbh. Meastar gur sinsir ársa [[Japanese clans|clanna]] iomlána iad go leor ''kami'' (bíonn roinnt sinsear ina ''kami'' ar imeacht ar shlí na fírinne dóibh má bhí luachanna agus [[Suáilce|buanna]] ''kami'' acu sa saol). Sa seanchas, d'fhéadfadh ceannairí móra cosúil leis an [[Impire na Seapáine|Impire]] teacht chun bheith ina ''kami.'' <ref name="Tamura">{{Cite book-en|author=Tamura|first=Yoshiro|title=Japanese Buddhism: A Cultural History|date=2000|publisher=Asher Publishing|isbn=4-333-01684-3|edition=1st|location=Tokyo}}</ref> I ''Shintō'', tá na ''kami'' fite fuaite leis an nádúr. Bíonn idir mhaith agus olc ag baint leo. Baineann ''kami'' le ''{{nihongo|[[wiktionary:結び|''musubi'']]|結び}},'' is é sin, fuinneamh nasctha na cruinne, agus meastar gur cheart don chine daonna aithris a dhéanamh orthu sa saol. De réir an chreidimh, bíonn na ''kami'' i bhfolach ar an saol mór agus maireann siad sa saol eile. Ciallaíonn ''kami'' dia nó spiorad sa [[An tSeapáinis|tSeapáinis]]. Úsáidtear an focal chun trácht a dhéanamh ar Dhia, ar Neach Uilechumhachtach, ar dhéithe ''Shintō'', ar phrionsabail nó ar aon rud a ndéantar adhradh air. Cé gurb é ''dia'' an léirmhíniú coitianta ar ''kami'', áitíonn roinnt scoláirí ''Shintō'' go bhféadfaidh an t-aistriúchán sin míthuiscintí a chruthú ar an téarma. Seo roinnt moltaí sanasaíochta: * Spiorad nó gné den spioradáltacht. Scrítear é leis an kanji {{lang|ja|神}}. * San [[An Aidhniúis|Aidhniúis]], tagraíonn an focal ''kamuy'' do choincheap atá an-chosúil le ''kami'' na Seapáinise. Tá bunús na bhfocal sin fós ina ábhar díospóireachta. Ós rud é nach mbíonn idirdhealú idir uimhir ghramadaí in [[Ainmfhocal|ainmfhocail]] na Seapáinise de ghnáth (níl foirmeacha uatha agus iolra ag formhór acu), ní bhíonn sé soiléir uaireanta an dtagraíonn ''kami'' do dhia amháin nó níos mó. Nuair a bhíonn coincheap uatha ag teastáil, úsáidtear -kami mar iarmhír . Is é an téarma [[Dúblóga Uamacha|athdhúblaithe]] a úsáidtear go ginearálta chun tagairt a dhéanamh do roinnt ''kami'' ná ''kamigami'' . <ref name="Yamakage">{{Cite book-en|author=Yamakage|first=Motohisa|title=The Essence of Shinto: Japan's Spiritual Heart|date=2007|publisher=Kodansha International|location=Tokyo|isbn=978-4-7700-3044-3|edition=1st|url=https://archive.org/details/essenceofshintoj0000yama}}</ref> {{Rp|210–211}} == Stair == Níl bunaitheoir, teagasc uileghabhálach ná leabhar naofa ag ''Shintō'', ach luaitear roinnt ''kami'' sa Kojiki (Taifid ar Chúrsaí Ársa, 712 CE) agus sa ''Nihon Shoki'' (Ollchuntais na Seapáine, 720 CE)''.'' Bhí cúig cinn de thréithe ag baint leis na ''kami'' sa seanchas: <ref name="Jones">{{Cite book-en|author=Jones|first=Lindsay|title=Encyclopedia of Religion|date=2005|publisher=Macmillan [u.a.]|location=New York|isbn=978-0-02-865734-9|pages=5071–5074|edition=2nd}}</ref> # Samhlaítear dhá intinn le ''kami''. Féadfaidh siad cion agus aire a thabhairt do dhaoine nuair a urramaítear iad ach féadfaidh siad scaoileadh le scrios agus aighneas má ligtear i ndearmad iad. Caithfear iad a cheansú chun a bhfraoch agus a bhfearg a sheachaint. Bíonn dhá anam ag ''kami''. An t-anam caoin (''[[:en:Mitama|nigi-mitama]]'') agus an t-anam fiáin (''[[:en:Mitama|ara-mitama]]''). # Ní bhíonn siad le feiceáil i ndomhan seo na mbeo ach maireann siad i láithreacha diaga, sa nádúr nó go deimhin i ndaoine a iarrann orthu a mbeannacht le linn searmanas naofa. # Bogann siad thart, ag tabhairt cuairt ar a gcuid láithreacha diaga, ach ní fhanann siad ann go buan. # Tá go leor cineál ''kami'' ann. Sa ''Kojiki,'' luaitear 300 saghas ''kami'' agus tá a fheidhm féin ag gach ceann acu - tá ''kami'' na gaoithe ann, ''kami'' an bhóthair, agus mar sin de. # Tá caomhnóireacht nó dualgas difriúil ag baint le gach ''kami'' do na daoine thart timpeall air. Má choinníonn na daoine an ''kami'' sásta, caithfidh sé an fheidhm faoi leith a bhaineann leis féin nó leis an áit a maireann sé a thabhairt i gcrích. Coincheap é ''kami'' a bhíonn ag síorathrú, ach bhí sé riamh ann i saol na Seapánach. Fadó, is déithe talún a bhí sna ''kami'', a chabhraíodh le fiagaithe/cnuasaitheoirí. Dhéantaí iad a adhradh mar dhéithe talún, sléibhe agus mara. Nuair a tháinig borradh faoi shaothrú ríse sa tSeapáin, d'athraigh ról na ''kami'' chomh maith. Bhí baint lárnach ansin acu le cúrsaí feirmeoireachta, an bháisteach, an talamh, an rís, agus rudaí nach iad. Tá traidisiún láidir miotaseolaíochta ag baint leis na ''kami.'' Tugann ceann amháin de na miotais sin cuntas mionsonraithe ar theacht an chéad impire, garmhac na bandia gréine Amaterasu . Sa mhiotas áirithe sin, nuair a chuir Amaterasu a garmhac chun an domhain le dul ag rialú, thug sí cúig ghrán ríse dó ó ghoirt na bhflaitheas (''Takamagahara''). Ar chur na ríse dó, de réir an tseanchais, chuir sé tús leis an bhfeirmeoireacht sa tSeapáin. Bíonn raon feidhme agus sainmhíniú na ''kami'' ag síorathrú freisin. Tá cumhachtaí agus róil na ''kami'' athraithe síos trí na blianta de réir riachtanais na ndaoine a d'urramaigh iad. Mar shampla, bhí ''kami'' na [[Bolgach|bolgaí]] ann ach leathnaigh a ról sin amach chun na galair thógálacha uilig a chlúdach. Bhí ''kami'' na neascaidí agus na meall ann, a thugann cosaint sa lá atá inniu ann do dhaoine a bhfuil [[ailse]] orthu agus an chóir leighis a fhaigheann siad. == Creideamh ''Shintō'' == Is iad na ''kami'' príomhábhair adhartha ''Shintō''. Seans gurb é 'spiorad' an t-aistriúchán Gaeilge is fearr ar ''kami'' ach tá sé beagán róshimplí do choincheap atá réasúnta casta. Creidtear go bhfuil baint ag na ''kami'' le fórsaí an nádúir agus ar shaol an chine dhaonna. Ba í spioradáltacht anamach ársa na Seapáine an bhunchloch ar ar tógadh ''Shintō'' nua-aimseartha, rud a ndearnadh institiúid fhoirmeálta spioradáltachta de le himeacht ama. Rinneadh é sin chun an seanchreideamh a chosaint ar smaointe nua creidimh a bhí ag teacht isteach ó thíortha eile. Fágann sé sin go bhfuil an rud ar féidir ''kami'' a thabhairt air an-ghinearálta. Meastar go bhfuil spiorad ''kami'' ag baint leis an torthúlacht, an fás, táirgeadh, an ghaoth, toirneach, an ghrian, sléibhte, aibhneacha, crainnte agus carraigreacha; roinnt ainmhithe; anam sinsear atá caillte, agus go leor leor eile. Tugtar ómós d'anam shinsir Theach Impiriúil na Seapáine chomh maith. == Searmanais agus féilte == Tá Niiname-sai (新嘗祭), i measc na bhféilte ''Shintō'' is sine de réir an tseanchais. Sa searmanas seo, tugann Impire na Seapáine rís nua-bhainte do na ''kami'' chun a mbeannacht a chinntiú don fhómhar. Tarlaíonn sé uair sa bhliain agus déantar é chomh maith nuair a thagann impire nua i gcoróin, ach tugtar Daijō-sai (大嘗祭) air sa chás sin. I dteannta na ríse, ofrálann an tImpire iasc, torthaí, anraith agus stobhach do na déithe. Itheann an tImpire leis na déithe ar dtús, agus leis na haíonna ina dhiaidh sin. Bíonn sé ina fhéasta fada uaireanta - mhair féasta an Impire [[:en:Hirohito|Shōwa]] dhá lá. [[Íomhá:Itsukushima_Shinto_Shrine.jpg|deas|mion|514x514px| Scrín ''Shintō'' Itsukushima, Oileán Miyajima, [[Maoracht Hiroshima]], an tSeapáin. Bíonn go leor searmanas agus féilte ar siúl ann.]] Bíonn deasghnáth íonghlanta le déanamh nuair a thugtar cuairt ar scrín ''Shintō.'' Bíonn umar uisce agus liacha ann lena nglanann an cuairteoir a lámha. Ina dhiaidh sin, ólann sé bolgam uisce óna bhos agus caitheann an t-uisce amach arís leis an mbéal a ghlanadh amach. Agus an méid sin déanta aige, tá an cuairteoir glan do na ''kami'' idir cholainn, chroí agus intinn. Féachann sé le haird na ''kami'' a tharraingt ansin. Umhlaítear faoi dhó, buailtear na bosa ar a chéile faoi dhó, agus umhlaítear arís. Tugann sé sin le fios do na ''kami'' go bhfuil an cuairteoir tagtha agus go bhfuil sé ag iarraidh dul i dteagmháil leo. Agus é ag umhlú den uair dheireanach, ofrálann an t-impíoch cúpla focal buíochais agus molta do na ''kami.'' Má bhíonn an cuairteoir ag iarraidh cúnamh le rud éigin, luafaidh sé a ainm agus a sheoladh chomh maith. Agus an ghuí ráite nó an t-adhradh déanta, umhlaítear faoi dhó an athuair, buailtear na bosa ar a chéile faoi dhó arís, agus umhlaítear uair amháin eile chun clabhsúr a chur le rudaí. [[Catagóir:Déithe Seapánacha]] [[Catagóir:Ailt le téacs sa tSeapáinis]] [[Catagóir:Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe]] jqzgcn0gh8n3e04cyo7l44zpoqems8w Enez ar Vertuz 0 128334 1327204 2026-09-03T18:10:47Z Taghdtaighde 60452 Created by translating the page "[[:br:Special:Redirect/revision/2031569|Enez ar Vertuz]]" 1327204 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} Is úrscéal [[ficsean eolaíochta]] [[An Bhriotáinis|Briotáinise]] é '''''Enez ar Vertuz''''' <small>([[An Ghaeilge|ga]]: "Inis na Suáilce")</small> le {{Interlanguage link|Youenn Olier|br|Youenn Olier}}. Ghlac sé teideal an leabhair ''{{Interlanguage link|Iniz er vertu|br|Iniz er vertu}}'' le {{Interlanguage link|Jean Marion|br|Jean Marion}}, a foilsíodh sa bhliain 1790, chuige. 81no6f1duooomrjq77lsytwov04wsey 1327211 1327204 2026-09-03T19:44:16Z Taghdtaighde 60452 Catagóirí curtha leis agus beagán eile 1327211 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is úrscéal [[ficsean eolaíochta]] [[An Bhriotáinis|Briotáinise]] é '''''Enez ar Vertuz''''' <small>([[An Ghaeilge|ga]]: "Inis na Suáilce")</small> le {{Interlanguage link|Youenn Olier|br|Youenn Olier}}. Ghlac sé teideal an leabhair ''{{Interlanguage link|Iniz er vertu|br|Iniz er vertu}}'' le {{Interlanguage link|Jean Marion|br|Jean Marion}}, a foilsíodh sa bhliain 1790, chuige. [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i mBriotáinis]] [[Catagóir:Saothair Bhriotáinise]] [[Catagóir:Úrscéalta]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1965]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1960idí]] jrggp9uvzj4ai2ogkbs60dj6k9tpl6u Robert Anthony Welch 0 128335 1327209 2026-09-03T19:04:39Z Taghdtaighde 60452 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371547808|Robert Anthony Welch]]" 1327209 wikitext text/x-wiki   B'údar agus scoláire Éireannach é '''Robert Anthony Welch''' (25 Samhain 1947 – 3 Feabhra 2013).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/education/2013/mar/01/robert-welch|work=The Guardian}}</ref> == Beatha == Bhí Robert Anthony Welch ina [[Emeritus|Ollamh emeritus]] le Béarla agus iar-dhéan na dáimhe céanna in [[Ollscoil Uladh]]. Chuaigh sé isteach san ollscoil i 1984 mar ollamh le Béarla agus mar cheann ar Scoil an Bhéarla, na Meán agus Léann na hAmharclannaíochta, tar éis dó bheith ag teagasc roimhe sin i Scoil Bhéarla Ollscoil Leeds, agus in Ollscoil Ife sa Nigéir.<ref name="Obituary">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/people/obituary-robert-welch-1.1327695|work=[[The Irish Times]]}}</ref> Rugadh é i [[Corcaigh|gCorcaigh]], Éire agus fuair sé a chuid oideachais ar [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh|Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] agus ina dhiaidh sin ar Ollscoil Leeds.<ref name="Obituary" /> Bhain sé céim mháistreachta amach ar [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh|Ollscoil Chorcaí]] faoi stiúir Sheáin Lucy agus ansin chuaigh sé i mbun PhD faoi stiúir an scoláire ar [[W. B. Yeats|Yeats]] Norman Jeffares ar Ollscoil Leeds,<ref>{{Cite web-en|url=https://www.leeds.ac.uk/forstaff/news/article/3723/robert_welch|title=Non-invasive device could end daily finger pricking for people with diabetes|date=14 July 2015|access-date=28 August 2023}}</ref> áit a raibh post mar léachtóir sa Bhéarla aige freisin. Dhírigh a chuid taighde ar an idirghníomhaíocht idir an traidisiún Gaelach agus fhilíocht Béarla na hÉireann, réimse inar bhain sé aitheantas forleathan amach agus a rinneadh tagairt dó go sonrach sa mholadh as ar toghadh ina bhall d'[[Acadamh Ríoga na hÉireann]] é sa bhliain 2008. Bhí Welch pósta le Angela O'Riordan, agus bhí ceathrar clainne acu, ina measc an stiúrthóir amharclainne Rachel O'Riordan.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.thestage.co.uk/features/rachel-oriordan-i-see-sherman-cymru-as-the-major-producing-theatre-in-wales|title=Rachel O'Riordan: 'I see Sherman Cymru as the major producing theatre in Wales' - Interviews - The Stage|date=29 January 2016|work=thestage.co.uk|access-date=7 September 2018}}</ref> B'úrscéalaí agus file é Welch sa bhreis ar chriticeoir agus eagarthóir, agus d’fhoilsigh sé ''The Oxford Companion to Irish Literature '' sa bhliain 1996, leabhar a bhí ar liosta na ndíoltóirí is fearr.<ref name="MCS Clients">{{Cite web-en|url=http://mccarthycreative.com/clients.htm|title=MCS Clients|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120830052552/http://www.mccarthycreative.com/clients.htm|archive-date=30 August 2012}}</ref>{{Fíoras}} == Filíocht == Ba é ''Muskerry'' (1991, Dedalus Press) an chéad leabhar filíochta de chuid Welsh dar foilsíodh, agus ina dhiaidh sin tháinig ''Secret Societies'' (1997, Dedalus Press) agus ''The Blue Formica Table'' (1999, Dedalus Press), agus ''The Evergreen Road'' (2004, Lagan Press). Foilsíodh bailiúchán nua dar teideal ''Constanza'' i mí Iúil 2010. Sa bhliain 2009, bronnadh Duais Liteartha Uí Chonchúir ar Welch i [[Mainistir Eimhín]], [[Contae Chill Dara]] ag scoil samhraidh [[Gerard Manley Hopkins]]. == Ficsean == I measc ficsean Welch tá ''The Kilcolman Notebook'' (1994, Brandon Press), a lean sé le ''Tearmann'' (i nGaeilge, Coiscéim, 1997) agus le ''Groundwork'' (1997, Blackstaff Press) a ainmníodh ar an ''New York Times Book Review'' mar cheann de na leabhair shuntasacha a foilsíodh sa bhliain 1998<ref name="New York Times">{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/1998/12/06/books/notable-books-of-1998.html?pagewanted=all&src=pm|work=The New York Times}}</ref> agus a aistríodh agus a rinneadh sraith de le haghaidh raidió náisiúnta na Slóvaice. Bronnadh duais an Oireachtas 2011, príomhfhéile chultúrtha na Gaeilge, ar ''Japhy Ryder: Ar Shleasaibh na Mangartan'', leabhar staidéar beathaisnéise agus critice.<ref>{{Cite web-en|url=http://www.dfa.ie/uploads/documents/embassy/Berlin%20EM/monatsbuchmarchenrevised.pdf|title=Das Irische Monatsbuch|publisher=Ireland in Germany}}</ref> Foilsíodh dhá scéal ó bhailiúchán dar teideal ''The Trap of their Hexes'' ar an ''Dublin Review'', agus foilsíodh scéal eile ón mbailiúchán céanna ar ''Dhuillí Éireann''. Foilsíodh ''Kicking the Black Mamba: Life, Death, Alcohol and Death'', cuimhní cinn a mhic Egan a bádh sa bhliain 2007, i Meán Fómhair 2012 le Darton, Longman agus Todd.<ref>{{Cite web-en|url=http://www.waterstones.com/waterstonesweb/products/robert+welch/kicking+the+black+mamba/8659544/|title=Kicking the Black Mamba: Life, Alcohol and Death (Book) by Robert Anthony Welch (2012)|author=Anthony|first=Robert|date=15 December 2005|publisher=Waterstones.com|access-date=1 March 2013}}</ref> Tharraing an leabhar aird shuntasach sna meáin chumarsáide idir nuachtáin, an t-idirlíon, raidió agus teilifíse nuair a eisíodh é agus i ndiaidh a bháis bhain sé an chéad áit amach ar liosta [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]] de na díoltóirí is fearr. Thug an léirmheastóir Paddy Kenoe ''"masterpiece of memoir-writing"'' air.<ref name="Irish Times">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/health/2012/0925/1224324355242.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113023736/http://www.irishtimes.com/newspaper/health/2012/0925/1224324355242.html|archivedate=13 November 2012}}</ref><ref name="Newsletter">{{Lua idirlín|url=http://www.newsletter.co.uk/lifestyle/kicking-the-black-mamba-1-4338641|work=Newsletter}}</ref><ref name="BBC">{{Cite web-en|url=https://www.bbc.co.uk/sounds/brand/b007cpv9|title=Arts xtra|access-date=18 October 2012}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.rte.ie/ten/2013/0211/robertanthony.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130312032645/http://www.rte.ie/ten/2013/0211/robertanthony.html|archivedate=12 March 2013}}</ref> == Critic == Thosaigh saothar criticiúil Welch sa bhliain 1980 le ''Irish Poetry from Moore to Yeats'' ( Colin Smythe), a rinne cur síos den chéad uair ar éachtaí phríomhfhilí Éireannacha na 19ú haoise, rud a spreag saothar [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]]. Lean saothar eile é seo, ina measc ''A History of Verse Translation from the Irish: 1789–1897'' (1988, Colin Smythe Ltd), ''Changing States: Transformations in Modern Irish Writing'' (1993, Routledge). Foilsíodh stair Welch ar [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain 1999 chun comóradh céad bliain a dhéanamh ar chéad léiriúcháin an fhorais a bheadh mar Amharclann Náisiúnta na hÉireann. ''A History of the [[Amharclann na Mainistreach|Abbey Theatre]] 1899–1999: Form and Pressure'' teideal an leabhair seo (1999, Oxford University Press). Rinne sé eagarthóireacht ar ''W B Yeats: Writings on Irish Folklore, Legend, and Myth'' (1993) ar son Penguin Books. Foilsíodh ''an Oxford Companion to Irish Literature'' sa bhliain 1996, agus ina dhiaidh sin tháinig leagan gonta dó sa bhliain 2000. I measc obair eagarthóireachta eile a scríobh sé bhí ''Patrick Galvin: New and Selected Poems'' (le Greg Delanty, 1996, Cork University Press ). Sa leabhar seo tá nótaí agus réamhrá a scríobhadh i gcomhar leis. Scríobh Welch an réamhrá ar ''Rogha Dánta/Death in the Land of Youth: New and Selected Poems of [[Seán Ó Tuama]]'' (1997, Cork University Press). Eisíodh a chéad saothar iarbháis, ''The Cold of Mayday Monday'', sa bhliain 2014 agus meastar gur ''"major achievement of scholarship and narrative"'' atá ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-cold-of-may-day-monday-an-approach-to-irish-literary-history-1.2058945|work=[[The Irish Times]]}}</ref> == Eagarthóireacht == Ba é Welch ardeagarthóir ar shraith a d’fhoilsigh Colin Smythe dar teideal ''Ulster Editions and Monographs'' ina raibh 16 imleabhar. In éineacht leis an Ollamh Brian Walker ó [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]], bhí sé ina ardeagarthóir ar an tsraith cúig imleabhar ''The Oxford History of the Irish Book'' ó Oxford University Press. Foilsíodh Imleabhar 3, dar teideal ''The Irish Book in English 1550–1800'', sa bhliain 2006, faoi eagarthóireacht Raymond Gillespie agus Andrew Hadfield. Foilsíodh Imleabhar 5, dar teideal ''The Irish Book in English 1890–2000'', sa bhliain 2010, faoi eagarthóireacht Clare Hutton agus Patrick Walsh. == Drámadóireacht == Bhí ''Protestants,'' dráma de chuid Welch, coimisiúnaithe ag Ransom Productions, comhlacht a iníne Rachel O'Riordan sa bhliain 2004 agus rinneadh an chéad léiriú air in [[The Old Museum Arts Centre|Ionad Ealaíon an tSean-Mhúsaeim]] i mBéal Feirste, agus ina dhiaidh sin chuaigh sé ar camchuairt um [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]], Ceann Thiar Londan (Amharclann Soho) agus [[Dùn Èideann|Dún Éideann]] (Amharclann Traverse). Sa bhliain 2010, choimisiúnaigh Ransom Productions Welch chun cuid amháin de dhráma dúbailte dar teideal ''Both Sides'' a scríobh i gcomhar le David Ireland, dráma a osclaíodh in Amharclann Lyric i Londain.<ref>{{Cite web-en|url=http://www.irishtheatremagazine.ie/Reviews/Current/Both-Sides|title=Irish Theatre Magazine &#124; Reviews &#124; Current &#124; Both Sides|author=Coyle|first=Jane|date=5 November 2011|publisher=Irishtheatremagazine.ie|access-date=1 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151348/http://www.irishtheatremagazine.ie/Reviews/Current/Both-Sides|archive-date=5 June 2013}}</ref> == Gradaim == Sa bhliain 1992, bronnadh Duais léirmheastóireachta an [[An tOireachtas|Oireachtais]] ar Welch, agus sa bhliain 2003 rinneadh Comhalta Taighde Sinsearach Oirirce de chuid [[Ollscoil Uladh]] de. Toghadh ina bhall d'[[Acadamh Ríoga na hÉireann]] é sa bhliain 2008.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/education/2013/mar/01/robert-welch|work=The Guardian}}</ref> Bronnadh Duais Uí Chonchúir air ag Féile Litríochta [[Gerard Manley Hopkins]] i g[[Cill Dara]] sa bhliain 2009.<ref>{{Cite web-en|url=http://artscouncil-ni.org/news/robert-welch-1947-2013-former-arts-council-board-member-obituary|title=Robert Welch (1947 – 2013) Former Arts Council Board Member Obituary &#124; Arts Council of Northern Ireland}}</ref> == Saothair fhoilsithe == * ''Irish Poetry from Moore to Yeats'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1988), * ''The Way Back: George Moore's The Untilled Field and The Lake'' (Wolfhound Press agus Barnes & Noble, Baile Átha Cliath agus Nua-Eabhrac, 1988) * ''A History of Verse Translation from the Irish, 1789–1897'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1988) * ''Literature and the Art of Creation: Essays in Honour of A.N. Jeffares'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1988), eag., in éineacht le Suheil Badi Bushrui, 350 lch. * Ardeagarthóir, Imleabhair I–XVII, ''Ulster Editions and Monographs'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1988). * ''Muskerry'' (dánta) (Dedalus Press, 1991), Baile Átha Cliath * Eagarthóir agus údar an réamhrá, ''Irish Writers and Religion'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1991) * ''W.B. Yeats: Irish Folklore, Legend and Myth'' (Penguin, 1993), eagarthóir, údar an réamhrá agus na nótaí * ''Changing States: Transformations in Modern Irish Writing'' ( Routledge, 1993) * ''Kilcolman Notebook'' (úrscéal), (Brandon Press, 1993) * ''[[:en:The_Oxford_Companion_to_Irish_Literature|The Oxford Companion to Irish Literature]]'' (Clarendon Press, 1996) * <u>''Irish Myths''</u> (Appletree Press, Béal Feirste, 1996) * ''Patrick Galvin: New and Selected Poems'' ( Cork University Press, 1996), eagarthóir (le Greg Delanty), comhúdar an réamhrá agus na nótaí * ''Secret Societies'' (dánta) (Dedalus Press, Baile Átha Cliath agus Dufour, Nua-Eabhrac, 1996) * ''Tearmann'' (úrscéal, as Gaeilge) (Coiscéim, Baile Átha Cliath, 1997) * ''Groundwork'' (úrscéal), (Blackstaff Press, 1997) * ''The Blue Formica Table'' (dánta), (Dedalus Press, Baile Átha Cliath agus Dufour, Nua-Eabhrac, 1999) * ''The Abbey Theatre 1899–1999: Form and Pressure'' ( Oxford University Press, 1998) * ''[[:en:The_Oxford_Companion_to_Irish_Literature|The Oxford Companion to Irish Literature]]'' (Concise) (eag.), Oxford University Press * ''The Evergreen Road'' (dánta), (Lagan Press, 2006) * ''Protestants'' (dráma), (Lagan Press, 2006) * ''The Oxford History of the Irish Book, Vol III (as 5 imleabhar)'', (Ardeagarthóir in éineacht le Brian Walker, 2006) * ''Constanza'', (Lagan Press, 2010) * ''Japhy Ryder: Ar Shleasaibh na Mangartan'', (Coiscéim Press, 2012) * ''Kicking the Black Mamba,'' (Darton, Longman agus Todd, 2012) * ''The Cold of Mayday Monday,'' (Oxford University Press, 2014) == Nótaí agus tagairtí == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}{{Rialú údaráis}} [[Catagóir:Alumni Ollscoil Leeds]] [[Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann]] [[Catagóir:Amharclann na Mainistreach]] [[Catagóir:Básanna in 2013]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1947]] [[Catagóir:Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe]] b9sefhwclxjaia11agm3qci4j8y40dz 1327210 1327209 2026-09-03T19:43:28Z Taghdtaighde 60452 Earráidí an inneall aistriúchán ceartaithe agus cuid mhaith eile 1327210 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'údar agus scoláire [[Éire|Éireannach]] é '''Robert Anthony Welch''' (25 Samhain 1947 – 3 Feabhra 2013).<ref name=":0">{{Lua idirlín|teideal=Robert Welch obituary|url=https://www.theguardian.com/education/2013/mar/01/robert-welch|work=[[The Guardian]]}}</ref> == Beatha == Bhí Robert Anthony Welch ina [[Emeritus|Ollamh emeritus]] le Béarla agus iar-dhéan na dáimhe céanna in [[Ollscoil Uladh]]. Chuaigh sé isteach san ollscoil i 1984 mar ollamh le [[An Béarla|Béarla]] agus mar cheann ar Scoil an Bhéarla, na Meán agus Léann na hAmharclannaíochta, tar éis dó bheith ag teagasc roimhe sin i Scoil Bhéarla [[Ollscoil Leeds]] Shasana, agus in [[Ollscoil Ife]] na [[An Nigéir|Nigéire]].<ref name="Obituary">{{Lua idirlín|teideal=Obituary: Robert Welch|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/people/obituary-robert-welch-1.1327695|work=[[The Irish Times]]}}</ref> Rugadh i [[Corcaigh]] é agus fuair sé a chuid oideachais ar [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh|Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] agus ina dhiaidh sin ar Ollscoil Leeds.<ref name="Obituary" /> Bhain sé [[Céim máistreachta|céim mháistreachta]] amach ar [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh|Ollscoil Chorcaí]] faoi stiúir Sheáin Lucy agus ansin chuaigh sé i mbun PhD faoi stiúir an scoláire ar [[W. B. Yeats|Yeats]] Norman Jeffares ar Ollscoil Leeds,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.leeds.ac.uk/forstaff/news/article/3723/robert_welch|teideal=Non-invasive device could end daily finger pricking for people with diabetes|date=14 July 2015|access-date=28 August 2023}}</ref> áit a raibh post mar [[léachtóir]] sa Bhéarla aige freisin. Dhírigh a chuid taighde ar an idirghníomhaíocht idir an [[Filíocht na Gaeilge|traidisiún Gaelach]] agus fhilíocht Béarla na hÉireann, réimse inar bhain sé aitheantas forleathan amach agus a rinneadh tagairt dó go sonrach sa mholadh as ar toghadh ina bhall d'[[Acadamh Ríoga na hÉireann]] é sa bhliain 2008. Bhí Welch pósta le Angela O'Riordan, agus bhí ceathrar clainne acu, ina measc an stiúrthóir amharclainne Rachel O'Riordan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thestage.co.uk/features/rachel-oriordan-i-see-sherman-cymru-as-the-major-producing-theatre-in-wales|teideal=Rachel O'Riordan: 'I see Sherman Cymru as the major producing theatre in Wales' - Interviews - The Stage|date=29 January 2016|work=thestage.co.uk|access-date=7 September 2018}}</ref> B'úrscéalaí agus file é Welch sa bhreis ar chriticeoir agus eagarthóir, agus d’fhoilsigh sé ''The Oxford Companion to Irish Literature'' sa bhliain 1996, leabhar a bhí ar liosta na ndíoltóirí is fearr.<ref name="MCS Clients">{{Lua idirlín|url=http://mccarthycreative.com/clients.htm|teideal=MCS Clients|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120830052552/http://www.mccarthycreative.com/clients.htm|archive-date=30 August 2012}}</ref>{{Fíoras}} == Filíocht == Ba é ''Muskerry'' (1991, Dedalus Press) an chéad leabhar filíochta de chuid Welsh dar foilsíodh, agus ina dhiaidh sin tháinig ''Secret Societies'' (1997, Dedalus Press) agus ''The Blue Formica Table'' (1999, Dedalus Press), agus ''The Evergreen Road'' (2004, Lagan Press). Foilsíodh bailiúchán nua dar teideal ''Constanza'' i mí Iúil 2010. Sa bhliain 2009, bronnadh Duais Liteartha Uí Chonchúir ar Welch i [[Mainistir Eimhín]], [[Contae Chill Dara]] ag scoil samhraidh [[Gerard Manley Hopkins]]. == Ficsean == I measc ficsean Welch tá ''The Kilcolman Notebook'' (1994, Brandon Press), a lean sé le ''[[Tearmann (úrscéal)|Tearmann]]'' (i n[[An Ghaeilge|Gaeilge]], [[Coiscéim]], 1997) agus le ''Groundwork'' (1997, Blackstaff Press) a ainmníodh ar an ''New York Times Book Review'' mar cheann de na leabhair shuntasacha a foilsíodh sa bhliain 1998<ref name="New York Times">{{Lua idirlín|teideal=Notable Books of 1998|url=https://www.nytimes.com/1998/12/06/books/notable-books-of-1998.html?pagewanted=all&src=pm|work=[[The New York Times]]}}</ref> agus a aistríodh agus a rinneadh sraith de le haghaidh raidió náisiúnta na Slóvaice. Bronnadh [[Duais an Oireachtais|duais an Oireachtas]] 2011, príomhfhéile chultúrtha na Gaeilge, ar ''[[Japhy Ryder: Ar Shleasaibh na Mangartan]]'', leabhar staidéar beathaisnéise agus critice.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.dfa.ie/uploads/documents/embassy/Berlin%20EM/monatsbuchmarchenrevised.pdf|teideal=Das Irische Monatsbuch|publisher=Ireland in Germany}}</ref> Foilsíodh dhá scéal ó bhailiúchán dar teideal ''The Trap of their Hexes'' ar an ''Dublin Review'', agus foilsíodh scéal eile ón mbailiúchán céanna ar ''Dhuillí Éireann''. Foilsíodh ''Kicking the Black Mamba: Life, Death, Alcohol and Death'', cuimhní cinn a mhic Egan a bádh sa bhliain 2007, i Meán Fómhair 2012 le Darton, Longman agus Todd.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.waterstones.com/waterstonesweb/products/robert+welch/kicking+the+black+mamba/8659544/|teideal=Kicking the Black Mamba: Life, Alcohol and Death (Book) by Robert Anthony Welch (2012)|author=Anthony|first=Robert|date=15 December 2005|publisher=Waterstones.com|access-date=1 March 2013}}</ref> Tharraing an leabhar aird shuntasach sna meáin chumarsáide idir nuachtáin, an t-idirlíon, raidió agus teilifíse nuair a eisíodh é agus i ndiaidh a bháis bhain sé an chéad áit amach ar liosta [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]] de na díoltóirí is fearr. Thug an léirmheastóir Paddy Kenoe ''"masterpiece of memoir-writing"'' air.<ref name="Irish Times">{{Lua idirlín|teideal="Making sense of a son's death|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/health/2012/0925/1224324355242.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113023736/http://www.irishtimes.com/newspaper/health/2012/0925/1224324355242.html|archivedate=13 November 2012}}</ref><ref name="Newsletter">{{Lua idirlín|teideal=Kicking the Black Mamba|url=http://www.newsletter.co.uk/lifestyle/kicking-the-black-mamba-1-4338641|work=Newsletter}}</ref><ref name="BBC">{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/sounds/brand/b007cpv9|teideal=Arts xtra|access-date=18 October 2012}}</ref><ref>{{Lua idirlín|teideal="Kicking the Black Mamba: Life, Alcohol & Death by Robert Anthony Welch – RTÉ Ten|url=http://www.rte.ie/ten/2013/0211/robertanthony.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130312032645/http://www.rte.ie/ten/2013/0211/robertanthony.html|archivedate=12 March 2013}}</ref> == Critic == Thosaigh saothar criticiúil Welch sa bhliain 1980 le ''Irish Poetry from Moore to Yeats'' (Colin Smythe), a rinne cur síos den chéad uair ar éachtaí phríomhfhilí Éireannacha na 19ú haoise, rud a spreag saothar [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]]. Lean saothar eile é seo, ina measc ''A History of Verse Translation from the Irish: 1789–1897'' (1988, Colin Smythe Ltd), ''Changing States: Transformations in Modern Irish Writing'' (1993, Routledge). Foilsíodh stair Welch ar [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain 1999 chun comóradh céad bliain a dhéanamh ar chéad léiriúcháin an fhorais a bheadh mar Amharclann Náisiúnta na hÉireann. ''A History of the [[Amharclann na Mainistreach|Abbey Theatre]] 1899–1999: Form and Pressure'' teideal an leabhair seo (1999, Oxford University Press). Rinne sé eagarthóireacht ar ''W B Yeats: Writings on Irish Folklore, Legend, and Myth'' (1993) ar son Penguin Books. Foilsíodh ''an Oxford Companion to Irish Literature'' sa bhliain 1996, agus ina dhiaidh sin tháinig leagan gonta dó sa bhliain 2000. I measc obair eagarthóireachta eile a scríobh sé bhí ''Patrick Galvin: New and Selected Poems'' (le Greg Delanty, 1996, Cork University Press ). Sa leabhar seo tá nótaí agus réamhrá a scríobhadh i gcomhar leis. Scríobh Welch an réamhrá ar ''Rogha Dánta/Death in the Land of Youth: New and Selected Poems of [[Seán Ó Tuama]]'' (1997, Cork University Press). Eisíodh a chéad saothar iarbháis, ''The Cold of Mayday Monday'', sa bhliain 2014 agus meastar gur ''"major achievement of scholarship and narrative"'' atá ann.<ref>{{Lua idirlín|teideal=The Cold of May Day Monday: An Approach to Irish Literary History|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-cold-of-may-day-monday-an-approach-to-irish-literary-history-1.2058945|work=[[The Irish Times]]}}</ref> == Eagarthóireacht == Ba é Welch ardeagarthóir ar shraith a d’fhoilsigh Colin Smythe dar teideal ''Ulster Editions and Monographs'' ina raibh 16 imleabhar. In éineacht leis an Ollamh [[Brian M. Walker (staraí agus eolaí polaitiúil)|Brian Walker]] ó [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]], bhí sé ina ardeagarthóir ar an tsraith cúig imleabhar ''The Oxford History of the Irish Book'' ó Oxford University Press. Foilsíodh Imleabhar 3, dar teideal ''The Irish Book in English 1550–1800'', sa bhliain 2006, faoi eagarthóireacht Raymond Gillespie agus Andrew Hadfield. Foilsíodh Imleabhar 5, dar teideal ''The Irish Book in English 1890–2000'', sa bhliain 2010, faoi eagarthóireacht Clare Hutton agus Patrick Walsh. == Drámadóireacht == Bhí ''Protestants,'' dráma de chuid Welch, coimisiúnaithe ag Ransom Productions, comhlacht a iníne Rachel O'Riordan sa bhliain 2004 agus rinneadh an chéad léiriú air in [[The Old Museum Arts Centre|Ionad Ealaíon an tSean-Mhúsaeim]] i mBéal Feirste, agus ina dhiaidh sin chuaigh sé ar camchuairt um [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]], [[West End, Londain|Ceann Thiar Londan]] (Amharclann Soho) agus [[Dùn Èideann|Dún Éideann]] (Amharclann Traverse). Sa bhliain 2010, choimisiúnaigh Ransom Productions Welch chun cuid amháin de dhráma dúbailte dar teideal ''Both Sides'' a scríobh i gcomhar le David Ireland, dráma a osclaíodh in Amharclann Lyric i Londain.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishtheatremagazine.ie/Reviews/Current/Both-Sides|teideal=Irish Theatre Magazine &#124; Reviews &#124; Current &#124; Both Sides|author=Coyle|first=Jane|date=5 November 2011|publisher=Irishtheatremagazine.ie|access-date=1 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151348/http://www.irishtheatremagazine.ie/Reviews/Current/Both-Sides|archive-date=5 June 2013}}</ref> == Gradaim == Sa bhliain 1992, bronnadh Duais léirmheastóireachta an [[An tOireachtas|Oireachtais]] ar Welch, agus sa bhliain 2003 rinneadh Comhalta Taighde Sinsearach Oirirce de chuid [[Ollscoil Uladh]] de. Toghadh ina bhall d'[[Acadamh Ríoga na hÉireann]] é sa bhliain 2008.<ref name=":0" /> Bronnadh Duais Uí Chonchúir air ag Féile Litríochta [[Gerard Manley Hopkins]] i g[[Cill Dara]] sa bhliain 2009.<ref>{{Lua idirlín|url=http://artscouncil-ni.org/news/robert-welch-1947-2013-former-arts-council-board-member-obituary|teideal=Robert Welch (1947 – 2013) Former Arts Council Board Member Obituary &#124; Arts Council of Northern Ireland}}</ref> == Saothair fhoilsithe == * ''Irish Poetry from Moore to Yeats'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1988), * ''The Way Back: George Moore's The Untilled Field and The Lake'' (Wolfhound Press agus Barnes & Noble, Baile Átha Cliath agus Nua-Eabhrac, 1988) * ''A History of Verse Translation from the Irish, 1789–1897'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1988) * ''Literature and the Art of Creation: Essays in Honour of A.N. Jeffares'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1988), eag., in éineacht le Suheil Badi Bushrui, 350 lch. * Ardeagarthóir, Imleabhair I–XVII, ''Ulster Editions and Monographs'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1988). * ''Muskerry'' (dánta) (Dedalus Press, 1991), Baile Átha Cliath * Eagarthóir agus údar an réamhrá, ''Irish Writers and Religion'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1991) * ''W.B. Yeats: Irish Folklore, Legend and Myth'' (Penguin, 1993), eagarthóir, údar an réamhrá agus na nótaí * ''Changing States: Transformations in Modern Irish Writing'' ( Routledge, 1993) * ''Kilcolman Notebook'' (úrscéal), (Brandon Press, 1993) * ''[[:en:The_Oxford_Companion_to_Irish_Literature|The Oxford Companion to Irish Literature]]'' (Clarendon Press, 1996) * <u>''Irish Myths''</u> (Appletree Press, Béal Feirste, 1996) * ''Patrick Galvin: New and Selected Poems'' ( Cork University Press, 1996), eagarthóir (le Greg Delanty), comhúdar an réamhrá agus na nótaí * ''Secret Societies'' (dánta) (Dedalus Press, Baile Átha Cliath agus Dufour, Nua-Eabhrac, 1996) * ''Tearmann'' (úrscéal, as Gaeilge) (Coiscéim, Baile Átha Cliath, 1997) * ''Groundwork'' (úrscéal), (Blackstaff Press, 1997) * ''The Blue Formica Table'' (dánta), (Dedalus Press, Baile Átha Cliath agus Dufour, Nua-Eabhrac, 1999) * ''The Abbey Theatre 1899–1999: Form and Pressure'' ( Oxford University Press, 1998) * ''[[:en:The_Oxford_Companion_to_Irish_Literature|The Oxford Companion to Irish Literature]]'' (Concise) (eag.), Oxford University Press * ''The Evergreen Road'' (dánta), (Lagan Press, 2006) * ''Protestants'' (dráma), (Lagan Press, 2006) * ''The Oxford History of the Irish Book, Vol III (as 5 imleabhar)'', (Ardeagarthóir in éineacht le Brian Walker, 2006) * ''Constanza'', (Lagan Press, 2010) * ''Japhy Ryder: Ar Shleasaibh na Mangartan'', (Coiscéim Press, 2012) * ''Kicking the Black Mamba,'' (Darton, Longman agus Todd, 2012) * ''The Cold of Mayday Monday,'' (Oxford University Press, 2014) == Nótaí agus tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:Welch, Robert Anthony}} [[Catagóir:Údair Ghaeilge]] [[Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann]] [[Catagóir:Scoláirí Gaeilge]] [[Catagóir:Léirmheastóirí liteartha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Filí Béarla]] [[Catagóir:Gearrscéalaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Úrscéalaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann]] [[Catagóir:Lucht Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Leeds]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach]] [[Catagóir:Fantaisíocht i nGaeilge]] [[Catagóir:Fantaisíocht Éireannach]] [[Catagóir:Amharclann na Mainistreach]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1947]] [[Catagóir:Básanna in 2013]] [[Catagóir:Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe]] q0zzpnjyj2tbn80b6n8sdxuo44ds9i3 1327249 1327210 2026-09-04T02:46:34Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1327249 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'údar agus scoláire [[Éire|Éireannach]] é '''Robert Anthony Welch''' (25 Samhain 1947 – 3 Feabhra 2013).<ref name=":0">{{Lua idirlín|teideal=Robert Welch obituary|url=https://www.theguardian.com/education/2013/mar/01/robert-welch|work=[[The Guardian]]}}</ref> == Beatha == Bhí Robert Anthony Welch ina [[Emeritus|Ollamh emeritus]] le Béarla agus iar-dhéan na dáimhe céanna in [[Ollscoil Uladh]]. Chuaigh sé isteach san ollscoil i 1984 mar ollamh le [[An Béarla|Béarla]] agus mar cheann ar Scoil an Bhéarla, na Meán agus Léann na hAmharclannaíochta, tar éis dó bheith ag teagasc roimhe sin i Scoil Bhéarla [[Ollscoil Leeds]] Shasana, agus in [[Ollscoil Ife]] na [[An Nigéir|Nigéire]].<ref name="Obituary">{{Lua idirlín|teideal=Obituary: Robert Welch|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/people/obituary-robert-welch-1.1327695|work=[[The Irish Times]]}}</ref> Rugadh i [[Corcaigh]] é agus fuair sé a chuid oideachais ar [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh|Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] agus ina dhiaidh sin ar Ollscoil Leeds.<ref name="Obituary" /> Bhain sé [[Céim máistreachta|céim mháistreachta]] amach ar [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh|Ollscoil Chorcaí]] faoi stiúir Sheáin Lucy agus ansin chuaigh sé i mbun PhD faoi stiúir an scoláire ar [[W. B. Yeats|Yeats]] Norman Jeffares ar Ollscoil Leeds,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.leeds.ac.uk/forstaff/news/article/3723/robert_welch|teideal=Non-invasive device could end daily finger pricking for people with diabetes|date=14 July 2015|access-date=28 August 2023}}</ref> áit a raibh post mar [[léachtóir]] sa Bhéarla aige freisin. Dhírigh a chuid taighde ar an idirghníomhaíocht idir an [[Filíocht na Gaeilge|traidisiún Gaelach]] agus fhilíocht Béarla na hÉireann, réimse inar bhain sé aitheantas forleathan amach agus a rinneadh tagairt dó go sonrach sa mholadh as ar toghadh ina bhall d'[[Acadamh Ríoga na hÉireann]] é sa bhliain 2008. Bhí Welch pósta le Angela O'Riordan, agus bhí ceathrar clainne acu, ina measc an stiúrthóir amharclainne Rachel O'Riordan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thestage.co.uk/features/rachel-oriordan-i-see-sherman-cymru-as-the-major-producing-theatre-in-wales|teideal=Rachel O'Riordan: 'I see Sherman Cymru as the major producing theatre in Wales' - Interviews - The Stage|date=29 January 2016|work=thestage.co.uk|access-date=7 September 2018}}</ref> B'úrscéalaí agus file é Welch sa bhreis ar chriticeoir agus eagarthóir, agus d’fhoilsigh sé ''The Oxford Companion to Irish Literature'' sa bhliain 1996, leabhar a bhí ar liosta na ndíoltóirí is fearr.<ref name="MCS Clients">{{Lua idirlín|url=http://mccarthycreative.com/clients.htm|teideal=MCS Clients|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120830052552/http://www.mccarthycreative.com/clients.htm|archive-date=30 August 2012}}</ref>{{Fíoras}} == Filíocht == Ba é ''Muskerry'' (1991, Dedalus Press) an chéad leabhar filíochta de chuid Welsh dar foilsíodh, agus ina dhiaidh sin tháinig ''Secret Societies'' (1997, Dedalus Press) agus ''The Blue Formica Table'' (1999, Dedalus Press), agus ''The Evergreen Road'' (2004, Lagan Press). Foilsíodh bailiúchán nua dar teideal ''Constanza'' i mí Iúil 2010. Sa bhliain 2009, bronnadh Duais Liteartha Uí Chonchúir ar Welch i [[Mainistir Eimhín]], [[Contae Chill Dara]] ag scoil samhraidh [[Gerard Manley Hopkins]]. == Ficsean == I measc ficsean Welch tá ''The Kilcolman Notebook'' (1994, Brandon Press), a lean sé le ''[[Tearmann (úrscéal)|Tearmann]]'' (i n[[An Ghaeilge|Gaeilge]], [[Coiscéim]], 1997) agus le ''Groundwork'' (1997, Blackstaff Press) a ainmníodh ar an ''New York Times Book Review'' mar cheann de na leabhair shuntasacha a foilsíodh sa bhliain 1998<ref name="New York Times">{{Lua idirlín|teideal=Notable Books of 1998|url=https://www.nytimes.com/1998/12/06/books/notable-books-of-1998.html?pagewanted=all&src=pm|work=[[The New York Times]]}}</ref> agus a aistríodh agus a rinneadh sraith de le haghaidh raidió náisiúnta na Slóvaice. Bronnadh [[Duais an Oireachtais|duais an Oireachtas]] 2011, príomhfhéile chultúrtha na Gaeilge, ar ''[[Japhy Ryder: Ar Shleasaibh na Mangartan]]'', leabhar staidéar beathaisnéise agus critice.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.dfa.ie/uploads/documents/embassy/Berlin%20EM/monatsbuchmarchenrevised.pdf|teideal=Das Irische Monatsbuch|publisher=Ireland in Germany}}</ref> Foilsíodh dhá scéal ó bhailiúchán dar teideal ''The Trap of their Hexes'' ar an ''Dublin Review'', agus foilsíodh scéal eile ón mbailiúchán céanna ar ''Dhuillí Éireann''. Foilsíodh ''Kicking the Black Mamba: Life, Death, Alcohol and Death'', cuimhní cinn a mhic Egan a bádh sa bhliain 2007, i Meán Fómhair 2012 le Darton, Longman agus Todd.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.waterstones.com/waterstonesweb/products/robert+welch/kicking+the+black+mamba/8659544/|teideal=Kicking the Black Mamba: Life, Alcohol and Death (Book) by Robert Anthony Welch (2012)|author=Anthony|first=Robert|date=15 December 2005|publisher=Waterstones.com|access-date=1 March 2013}}</ref> Tharraing an leabhar aird shuntasach sna meáin chumarsáide idir nuachtáin, an t-idirlíon, raidió agus teilifíse nuair a eisíodh é agus i ndiaidh a bháis bhain sé an chéad áit amach ar liosta [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]] de na díoltóirí is fearr. Thug an léirmheastóir Paddy Kenoe ''"masterpiece of memoir-writing"'' air.<ref name="Irish Times">{{Lua idirlín|teideal="Making sense of a son's death|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/health/2012/0925/1224324355242.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113023736/http://www.irishtimes.com/newspaper/health/2012/0925/1224324355242.html|archivedate=13 November 2012}}</ref><ref name="Newsletter">{{Lua idirlín|teideal=Kicking the Black Mamba|url=http://www.newsletter.co.uk/lifestyle/kicking-the-black-mamba-1-4338641|work=Newsletter}}</ref><ref name="BBC">{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/sounds/brand/b007cpv9|teideal=Arts xtra|access-date=18 October 2012}}</ref><ref>{{Lua idirlín|teideal="Kicking the Black Mamba: Life, Alcohol & Death by Robert Anthony Welch – RTÉ Ten|url=http://www.rte.ie/ten/2013/0211/robertanthony.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130312032645/http://www.rte.ie/ten/2013/0211/robertanthony.html|archivedate=12 March 2013}}</ref> == Critic == Thosaigh saothar criticiúil Welch sa bhliain 1980 le ''Irish Poetry from Moore to Yeats'' (Colin Smythe), a rinne cur síos den chéad uair ar éachtaí phríomhfhilí Éireannacha na 19ú haoise, rud a spreag saothar [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]]. Lean saothar eile é seo, ina measc ''A History of Verse Translation from the Irish: 1789–1897'' (1988, Colin Smythe Ltd), ''Changing States: Transformations in Modern Irish Writing'' (1993, Routledge). Foilsíodh stair Welch ar [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain 1999 chun comóradh céad bliain a dhéanamh ar chéad léiriúcháin an fhorais a bheadh mar Amharclann Náisiúnta na hÉireann. ''A History of the [[Amharclann na Mainistreach|Abbey Theatre]] 1899–1999: Form and Pressure'' teideal an leabhair seo (1999, Oxford University Press). Rinne sé eagarthóireacht ar ''W B Yeats: Writings on Irish Folklore, Legend, and Myth'' (1993) ar son Penguin Books. Foilsíodh ''an Oxford Companion to Irish Literature'' sa bhliain 1996, agus ina dhiaidh sin tháinig leagan gonta dó sa bhliain 2000. I measc obair eagarthóireachta eile a scríobh sé bhí ''Patrick Galvin: New and Selected Poems'' (le Greg Delanty, 1996, Cork University Press ). Sa leabhar seo tá nótaí agus réamhrá a scríobhadh i gcomhar leis. Scríobh Welch an réamhrá ar ''Rogha Dánta/Death in the Land of Youth: New and Selected Poems of [[Seán Ó Tuama]]'' (1997, Cork University Press). Eisíodh a chéad saothar iarbháis, ''The Cold of Mayday Monday'', sa bhliain 2014 agus meastar gur ''"major achievement of scholarship and narrative"'' atá ann.<ref>{{Lua idirlín|teideal=The Cold of May Day Monday: An Approach to Irish Literary History|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/the-cold-of-may-day-monday-an-approach-to-irish-literary-history-1.2058945|work=[[The Irish Times]]}}</ref> == Eagarthóireacht == Ba é Welch ardeagarthóir ar shraith a d’fhoilsigh Colin Smythe dar teideal ''Ulster Editions and Monographs'' ina raibh 16 imleabhar. In éineacht leis an Ollamh [[Brian M. Walker (staraí agus eolaí polaitiúil)|Brian Walker]] ó [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]], bhí sé ina ardeagarthóir ar an tsraith cúig imleabhar ''The Oxford History of the Irish Book'' ó Oxford University Press. Foilsíodh Imleabhar 3, dar teideal ''The Irish Book in English 1550–1800'', sa bhliain 2006, faoi eagarthóireacht Raymond Gillespie agus Andrew Hadfield. Foilsíodh Imleabhar 5, dar teideal ''The Irish Book in English 1890–2000'', sa bhliain 2010, faoi eagarthóireacht Clare Hutton agus Patrick Walsh. == Drámadóireacht == Bhí ''Protestants,'' dráma de chuid Welch, coimisiúnaithe ag Ransom Productions, comhlacht a iníne Rachel O'Riordan sa bhliain 2004 agus rinneadh an chéad léiriú air in [[The Old Museum Arts Centre|Ionad Ealaíon an tSean-Mhúsaeim]] i mBéal Feirste, agus ina dhiaidh sin chuaigh sé ar camchuairt um [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]], [[West End, Londain|Ceann Thiar Londan]] (Amharclann Soho) agus [[Dùn Èideann|Dún Éideann]] (Amharclann Traverse). Sa bhliain 2010, choimisiúnaigh Ransom Productions Welch chun cuid amháin de dhráma dúbailte dar teideal ''Both Sides'' a scríobh i gcomhar le David Ireland, dráma a osclaíodh in Amharclann Lyric i Londain.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishtheatremagazine.ie/Reviews/Current/Both-Sides|teideal=Irish Theatre Magazine &#124; Reviews &#124; Current &#124; Both Sides|author=Coyle|first=Jane|date=5 November 2011|publisher=Irishtheatremagazine.ie|access-date=1 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151348/http://www.irishtheatremagazine.ie/Reviews/Current/Both-Sides|archive-date=5 June 2013|dátarochtana=3 Meán Fómhair 2026|archivedate=5 Meitheamh 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605151348/http://www.irishtheatremagazine.ie/Reviews/Current/Both-Sides}}</ref> == Gradaim == Sa bhliain 1992, bronnadh Duais léirmheastóireachta an [[An tOireachtas|Oireachtais]] ar Welch, agus sa bhliain 2003 rinneadh Comhalta Taighde Sinsearach Oirirce de chuid [[Ollscoil Uladh]] de. Toghadh ina bhall d'[[Acadamh Ríoga na hÉireann]] é sa bhliain 2008.<ref name=":0" /> Bronnadh Duais Uí Chonchúir air ag Féile Litríochta [[Gerard Manley Hopkins]] i g[[Cill Dara]] sa bhliain 2009.<ref>{{Lua idirlín|url=http://artscouncil-ni.org/news/robert-welch-1947-2013-former-arts-council-board-member-obituary|teideal=Robert Welch (1947 – 2013) Former Arts Council Board Member Obituary &#124; Arts Council of Northern Ireland}}</ref> == Saothair fhoilsithe == * ''Irish Poetry from Moore to Yeats'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1988), * ''The Way Back: George Moore's The Untilled Field and The Lake'' (Wolfhound Press agus Barnes & Noble, Baile Átha Cliath agus Nua-Eabhrac, 1988) * ''A History of Verse Translation from the Irish, 1789–1897'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1988) * ''Literature and the Art of Creation: Essays in Honour of A.N. Jeffares'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1988), eag., in éineacht le Suheil Badi Bushrui, 350 lch. * Ardeagarthóir, Imleabhair I–XVII, ''Ulster Editions and Monographs'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1988). * ''Muskerry'' (dánta) (Dedalus Press, 1991), Baile Átha Cliath * Eagarthóir agus údar an réamhrá, ''Irish Writers and Religion'' (Colin Smythe agus Barnes & Noble, Gerrards Cross agus Nua-Eabhrac, 1991) * ''W.B. Yeats: Irish Folklore, Legend and Myth'' (Penguin, 1993), eagarthóir, údar an réamhrá agus na nótaí * ''Changing States: Transformations in Modern Irish Writing'' ( Routledge, 1993) * ''Kilcolman Notebook'' (úrscéal), (Brandon Press, 1993) * ''[[:en:The_Oxford_Companion_to_Irish_Literature|The Oxford Companion to Irish Literature]]'' (Clarendon Press, 1996) * <u>''Irish Myths''</u> (Appletree Press, Béal Feirste, 1996) * ''Patrick Galvin: New and Selected Poems'' ( Cork University Press, 1996), eagarthóir (le Greg Delanty), comhúdar an réamhrá agus na nótaí * ''Secret Societies'' (dánta) (Dedalus Press, Baile Átha Cliath agus Dufour, Nua-Eabhrac, 1996) * ''Tearmann'' (úrscéal, as Gaeilge) (Coiscéim, Baile Átha Cliath, 1997) * ''Groundwork'' (úrscéal), (Blackstaff Press, 1997) * ''The Blue Formica Table'' (dánta), (Dedalus Press, Baile Átha Cliath agus Dufour, Nua-Eabhrac, 1999) * ''The Abbey Theatre 1899–1999: Form and Pressure'' ( Oxford University Press, 1998) * ''[[:en:The_Oxford_Companion_to_Irish_Literature|The Oxford Companion to Irish Literature]]'' (Concise) (eag.), Oxford University Press * ''The Evergreen Road'' (dánta), (Lagan Press, 2006) * ''Protestants'' (dráma), (Lagan Press, 2006) * ''The Oxford History of the Irish Book, Vol III (as 5 imleabhar)'', (Ardeagarthóir in éineacht le Brian Walker, 2006) * ''Constanza'', (Lagan Press, 2010) * ''Japhy Ryder: Ar Shleasaibh na Mangartan'', (Coiscéim Press, 2012) * ''Kicking the Black Mamba,'' (Darton, Longman agus Todd, 2012) * ''The Cold of Mayday Monday,'' (Oxford University Press, 2014) == Nótaí agus tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:Welch, Robert Anthony}} [[Catagóir:Údair Ghaeilge]] [[Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann]] [[Catagóir:Scoláirí Gaeilge]] [[Catagóir:Léirmheastóirí liteartha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Filí Béarla]] [[Catagóir:Gearrscéalaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Úrscéalaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann]] [[Catagóir:Lucht Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Leeds]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach]] [[Catagóir:Fantaisíocht i nGaeilge]] [[Catagóir:Fantaisíocht Éireannach]] [[Catagóir:Amharclann na Mainistreach]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1947]] [[Catagóir:Básanna in 2013]] [[Catagóir:Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe]] mmm1c7gojwvfyfozm8oqtimaofo14mf Catagóir:Ficsean eolaíochta i mBriotáinis 14 128336 1327213 2026-09-03T19:44:41Z Taghdtaighde 60452 Leathanach cruthaithe le '{{Féach freisin|Catagóir:Ficsean eolaíochta ón mBriotáin}} {{DEFAULTSORT:Ficsean eolaiochta ón mBriotain}} [[Catagóir:Litríocht na Briotáinise de réir seánra]] [[Catagóir:Saothair Bhriotáinise]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta de réir teanga|Briotainis]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach i mBriotáinis|-Ficsean eolaiochta]]' 1327213 wikitext text/x-wiki {{Féach freisin|Catagóir:Ficsean eolaíochta ón mBriotáin}} {{DEFAULTSORT:Ficsean eolaiochta ón mBriotain}} [[Catagóir:Litríocht na Briotáinise de réir seánra]] [[Catagóir:Saothair Bhriotáinise]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta de réir teanga|Briotainis]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach i mBriotáinis|-Ficsean eolaiochta]] k0eah8u4d3x1up9etluogh4j21n5yip Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge Mhanann 14 128337 1327214 2026-09-03T19:44:48Z Taghdtaighde 60452 Leathanach cruthaithe le '{{Féach freisin|Catagóir:Ficsean eolaíochta ó Oileán Mhanann}} {{DEFAULTSORT:Ficsean eolaiochta i nGaeilge Mhanann}} [[Catagóir:Litríocht Ghaeilge Mhanann de réir seánra]] [[Catagóir:Saothair Ghaeilge Mhanann]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge|-Gaeilge Mhanann]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta de réir teanga|Gaeilge na Mhanann]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach i nGaeilge Mhanann|-Ficsean eolaiochta]]' 1327214 wikitext text/x-wiki {{Féach freisin|Catagóir:Ficsean eolaíochta ó Oileán Mhanann}} {{DEFAULTSORT:Ficsean eolaiochta i nGaeilge Mhanann}} [[Catagóir:Litríocht Ghaeilge Mhanann de réir seánra]] [[Catagóir:Saothair Ghaeilge Mhanann]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge|-Gaeilge Mhanann]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta de réir teanga|Gaeilge na Mhanann]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach i nGaeilge Mhanann|-Ficsean eolaiochta]] apdfdutwiucjiakwjc0753yi1ct32uy Catagóir:Ficsean eolaíochta i mBascais 14 128338 1327216 2026-09-03T19:44:55Z Taghdtaighde 60452 Leathanach cruthaithe le '{{Féach freisin|Catagóir:Ficsean eolaíochta ó Thír na mBascach}} {{DEFAULTSORT:Ficsean eolaiochta i mBascais}} [[Catagóir:Litríocht na Bascaise de réir seánra]] [[Catagóir:Saothair Bhascaise]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta de réir teanga|Bascais]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach i nGaeilge na hAlban|-Ficsean eolaiochta]]' 1327216 wikitext text/x-wiki {{Féach freisin|Catagóir:Ficsean eolaíochta ó Thír na mBascach}} {{DEFAULTSORT:Ficsean eolaiochta i mBascais}} [[Catagóir:Litríocht na Bascaise de réir seánra]] [[Catagóir:Saothair Bhascaise]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta de réir teanga|Bascais]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach i nGaeilge na hAlban|-Ficsean eolaiochta]] kcukkeg1yr6ra62w6wz1d4baw93b73d 1327239 1327216 2026-09-03T22:39:27Z Taghdtaighde 60452 Botún ceartaithe 1327239 wikitext text/x-wiki {{Féach freisin|Catagóir:Ficsean eolaíochta ó Thír na mBascach}} {{DEFAULTSORT:Ficsean eolaiochta i mBascais}} [[Catagóir:Litríocht na Bascaise de réir seánra]] [[Catagóir:Saothair Bhascaise]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta de réir teanga|Bascais]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach i mBascais|-Ficsean eolaiochta]] l9o1vka6ryu45gwjxu126boa5nn4tez Berriz zentauro 0 128339 1327220 2026-09-03T20:15:49Z Taghdtaighde 60452 Created by translating the page "[[:eu:Special:Redirect/revision/10680455|Berriz zentauro]]" 1327220 wikitext text/x-wiki {{lan infotaula}}[[Úrscéal]] le Katixa Agirre is ea '''Berriz centauro''', a d'fhoilsigh {{Interlanguage link|Elkar (tigh foilsitheoireachta)|eu|Elkar (argitaletxea)}} i m[[An Bhascais|Bascais]] i Meán Fómhair 2022, agus a [[Aistriúchán|aistríodh]] go [[An Spáinnis|Spáinnis]] agus go [[An Chatalóinis|Catalóinis]] an bhliain chéanna.<ref>{{Citation |title=De nou centaure • La Segona Perifèria |work=La Segona Perifèria |url=https://www.lasegonaperiferia.cat/titols/centaure/ |language=ca}}</ref><ref>{{Citation |title=De nuevo centauro |work=Editorial Tránsito |url=https://editorialtransito.es/libro/de-nuevo-centauro/ |language=es}}</ref> Titeann sé amach i suíomh [[ficsean eolaíochta]], i b[[Páras]] i lár na na 21ú haoise.<ref> </ref> == Scéal == {{argumentua}}I lár an 21ú haois, i ndiaidh tubaistí [[Athrú aeráide|aeráide]], ní rud coitianta é an taisteal mar a bhíodh. Mar sin féin, téann an príomhcharachtar (Paula Pagaldai) go Páras i mbun tionscadal oideolaíoch, ag déanamh taighde ar shaol agus ar shaothar an scríbhneora agus an ghníomhaí feiminigh [[Mary Wollstonecraft]]. Beidh stair [[Réabhlóid na Fraince]] fite fuaite tríd an taighde seo freisin. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://zubitegia.armiarma.eus/?i=763 Léirmheasanna leabhar ar ''Zubitegia''] {{Rialú údaráis}} [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2022]] pmowd39u1mek0zjfoha1gedtb2ezgv7 1327221 1327220 2026-09-03T20:22:32Z Taghdtaighde 60452 Earráidí an inneall aistriúchán ceartaithe agus cuid mhaith eile 1327221 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} [[Úrscéal]] le {{Interlanguage link|Katixa Agirre|eu|Katixa Agirre}} is ea '''''Berriz centauro''''', a d'fhoilsigh {{Interlanguage link|Elkar (tigh foilsitheoireachta)|eu|Elkar (argitaletxea)}} i m[[An Bhascais|Bascais]] i Meán Fómhair 2022, agus a [[Aistriúchán|aistríodh]] go [[An Spáinnis|Spáinnis]] agus go [[An Chatalóinis|Catalóinis]] an bhliain chéanna.<ref>{{Citation |title=De nou centaure • La Segona Perifèria |work=La Segona Perifèria |url=https://www.lasegonaperiferia.cat/titols/centaure/ |language=ca}}</ref><ref>{{Citation |title=De nuevo centauro |work=Editorial Tránsito |url=https://editorialtransito.es/libro/de-nuevo-centauro/ |language=es}}</ref> Titeann sé amach i suíomh [[ficsean eolaíochta]], i b[[Páras]] i lár na na 21ú haoise.<ref>{{Cite news|url=https://www.berria.eus/albisteak/217945/etorkizun-hurbilean-girotu-du-katixa-agirrek-berriz-zentauro-eleberria.htm|teideal=Etorkizun hurbilean girotu du Katixa Agirrek 'Berriz zentauro' eleberria|údar=Iñigo Astiz|language=i m[[Bascais]]|work=[[Berria]]|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> == Scéal == I lár an 21ú haois, i ndiaidh tubaistí [[Athrú aeráide|aeráide]], ní rud coitianta é an taisteal mar a bhíodh. Mar sin féin, téann an príomhcharachtar (Paula Pagaldai) go Páras i mbun tionscadal [[Oideolaíocht|oideolaíoch]], ag déanamh taighde ar shaol agus ar shaothar an scríbhneora agus an ghníomhaí feiminigh [[Mary Wollstonecraft]]. Beidh stair [[Réabhlóid na Fraince]] fite fuaite tríd an taighde seo freisin. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://zubitegia.armiarma.eus/?i=763 Léirmheasanna leabhar ar ''Zubitegia''] {{Rialú údaráis}} [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i mBascais]] [[Catagóir:Saothair Bhascaise]] [[Catagóir:Úrscéalta]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2022]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2020idí]] 5p4db1cys2946awtwjbpmtjal55m8ei Uharte bat Venusen 0 128340 1327222 2026-09-03T20:58:25Z Taghdtaighde 60452 Created by translating the page "[[:eu:Special:Redirect/revision/10770922|Uharte bat Venusen]]" 1327222 wikitext text/x-wiki {{lan infotaula}}Is [[úrscéal]] i mBascais é '''''Uharte bat Venusen''''' ([[An Ghaeilge|ga]]: "Oileán ar Véineas") le Xabier Amuriza, a d'fhoilsigh an t-údar féin faoi inphrionta [[Erroteta]].<ref name=":0"> </ref> Thug an t-údar le fios gurbh é leabhar [[Aldous Huxley]], <nowiki><i id="mwEQ">Brave New World,</i></nowiki> a d’aistrigh Amuriza go Bascais 50 bliain roimhe sin<ref> </ref> a chéad-spreag é chun an saothar seo a scríobh, a bhfuil gnéithe [[ficsean eolaíochta]] ann. == Achoimre == Ráineoidh grúpa daoine, arb as domhan ardfhorbartha iad más fíor, ar dhomhan a bhfuil i bhfad chun tosaigh orthu ar oileán amach as an Domhan seo, rud a dhéanfaidh cíor thuathail ceart díobh. Togróidh duine acu fanacht ann ach má fhanann, agus an té sin ag déanamh slí tríd an gcríoch nua beidh fionnachtain nua i ndán le gach céim a thógtar.<ref name=":0" /> == Tagairtí == {{Reflist}} == Nascanna amach == {{Rialú údaráis}} [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2021]] a1uh0icgxgagen5pfjj00auvbripogx 1327224 1327222 2026-09-03T21:07:58Z Taghdtaighde 60452 Earráidí an inneall aistriúchán ceartaithe agus cuid mhaith eile 1327224 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is [[úrscéal]] i m[[An Bhascais|Bascais]] é '''''Uharte bat Venusen''''' <small>([[An Ghaeilge|ga]]: "Oileán ar Véineas")</small> le {{Interlanguage link|Xabier Amuriza|eu|Xabier Amuriza}}, a d'fhoilsigh an t-údar féin faoi inphrionta "Erroteta".<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.berria.eus/paperekoa/1877/025/001/2021-04-24/uharte-bat-venusen-eman-du-xabier-amurizak.htm|teideal='Uharte bat Venusen' eman du Xabier Amurizak|údar=Itziar Ugarte Irizar|language=i mBascais|work=[[Berria]]|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> Thug an t-údar le fios gurbh é an leabhar úd de chuid [[Aldous Huxley]], ''Brave New World'', a d’aistrigh Amuriza go Bascais 50 bliain roimhe sin a chéad-spreag é chun an saothar seo a scríobh, a bhfuil gnéithe [[ficsean eolaíochta]] ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bertsolari.eus/bertsolaritzaren-hemeroteka/uharte-bat-venusen-liburua-kaleratu-du-xabier-amurizak/|teideal=Uharte bat Venusen|údar=Kudeatzailea Bertsolari Aldizkaria|dáta=2021-05-06|language=i m[[Bascais]]|work=[[Bertsolari Aldizkaria]]|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> == Achoimre == Ráineoidh grúpa daoine, arb as domhan ardfhorbartha iad más fíor, ar dhomhan a bhfuil i bhfad chun tosaigh orthu ar oileán amach as an Domhan seo, rud a dhéanfaidh cíor thuathail ceart díobh.<ref name=":0" /> Togróidh duine acu fanacht ann ach má fhanfaidh, agus an té sin ag déanamh slí tríd an gcríoch nua beidh fionnachtain nua i ndán le gach céim a thógfar.<ref name=":0" /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i mBascais]] [[Catagóir:Saothair Bhascaise]] [[Catagóir:Úrscéalta]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2021]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2020idí]] mzomvlzvkpwwj1hji4o91wsrspeff34 1327225 1327224 2026-09-03T21:08:13Z Taghdtaighde 60452 Bhog Taghdtaighde an leathanach [[Oileán ar Véineas]] go [[Uharte bat Venusen]] 1327224 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is [[úrscéal]] i m[[An Bhascais|Bascais]] é '''''Uharte bat Venusen''''' <small>([[An Ghaeilge|ga]]: "Oileán ar Véineas")</small> le {{Interlanguage link|Xabier Amuriza|eu|Xabier Amuriza}}, a d'fhoilsigh an t-údar féin faoi inphrionta "Erroteta".<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.berria.eus/paperekoa/1877/025/001/2021-04-24/uharte-bat-venusen-eman-du-xabier-amurizak.htm|teideal='Uharte bat Venusen' eman du Xabier Amurizak|údar=Itziar Ugarte Irizar|language=i mBascais|work=[[Berria]]|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> Thug an t-údar le fios gurbh é an leabhar úd de chuid [[Aldous Huxley]], ''Brave New World'', a d’aistrigh Amuriza go Bascais 50 bliain roimhe sin a chéad-spreag é chun an saothar seo a scríobh, a bhfuil gnéithe [[ficsean eolaíochta]] ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bertsolari.eus/bertsolaritzaren-hemeroteka/uharte-bat-venusen-liburua-kaleratu-du-xabier-amurizak/|teideal=Uharte bat Venusen|údar=Kudeatzailea Bertsolari Aldizkaria|dáta=2021-05-06|language=i m[[Bascais]]|work=[[Bertsolari Aldizkaria]]|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> == Achoimre == Ráineoidh grúpa daoine, arb as domhan ardfhorbartha iad más fíor, ar dhomhan a bhfuil i bhfad chun tosaigh orthu ar oileán amach as an Domhan seo, rud a dhéanfaidh cíor thuathail ceart díobh.<ref name=":0" /> Togróidh duine acu fanacht ann ach má fhanfaidh, agus an té sin ag déanamh slí tríd an gcríoch nua beidh fionnachtain nua i ndán le gach céim a thógfar.<ref name=":0" /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i mBascais]] [[Catagóir:Saothair Bhascaise]] [[Catagóir:Úrscéalta]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2021]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2020idí]] mzomvlzvkpwwj1hji4o91wsrspeff34 Oileán ar Véineas 0 128341 1327226 2026-09-03T21:08:14Z Taghdtaighde 60452 Bhog Taghdtaighde an leathanach [[Oileán ar Véineas]] go [[Uharte bat Venusen]] 1327226 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Uharte bat Venusen]] t5yo0kn2gsx3jgpmwvrhpfnw7l4ktmi Baisteadh stoirmeacha 0 128342 1327229 2026-09-03T22:04:57Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le 'Fógraíonn oifigí aimsire na hÉireann, na Breataine, agus na hÍsiltíre an liosta ainmneacha do na stoirmeacha geimhridh agus córais aimsire a réabfaidh san Atlantach Thuaidh gach bliain.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dialann-tuairisc-gaeilge-a-chuirfeadh-an-cat-amach-ainmneacha-gaeilge-met-eireann-imithe-le-gaoth/|teideal=DIALANN TUAIRISC: Gaeilge a chuirfeadh an cat amach, ainmneacha Gaeilge Met Éireann imithe le gaoth|údar=Bridge...' 1327229 wikitext text/x-wiki Fógraíonn oifigí aimsire na hÉireann, na Breataine, agus na hÍsiltíre an liosta ainmneacha do na stoirmeacha geimhridh agus córais aimsire a réabfaidh san Atlantach Thuaidh gach bliain.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dialann-tuairisc-gaeilge-a-chuirfeadh-an-cat-amach-ainmneacha-gaeilge-met-eireann-imithe-le-gaoth/|teideal=DIALANN TUAIRISC: Gaeilge a chuirfeadh an cat amach, ainmneacha Gaeilge Met Éireann imithe le gaoth|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=3 Meán Fómhair 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> Roghnaíonn na hainmneacha seo in ómós fostaithe agus iarfhostaithe na seirbhíse aimsire (mar shampla roghnaigh Met Éireann Austen, Miriam agus Evelyn in ómós Austen Nagle, Miriam Lyons, agus Evelyn Cusack in 2026). == Gaeilge == Go hiondúil, bíonn ar a laghad ainm fir agus ainm mná Gaeilge amháin ar an liosta, Bhí chúpla ainm Gaeilge ar an liosta sna 2010/2020idí agus ardán idirnáisiúnta tugtha ag [[Met Éireann]] do chóras litrithe na Gaeilge agus ainmneacha dála ‘Saidhbhín’ agus ‘Ruadhán’. Bhí bliain mhór ann in 2021 nuair a bhí ceithre ainm Gaeilge le feiceáil: Barra, Méabh, Pól, agus Seán. In 2026/2027 ní raibh ach aon ainm Gaeilge amháin ar an liosta – Laoise (ainm atá neodrach ó thaobh inscne de é ‘Laoise’). Ba iad na hainmneacha eile a chur Met Éireann chun cinn i mbliana ná Austen, Evelyn, Heather, Kilian, Miriam, agus Phelim. <ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Met Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Stoirmeacha]] [[Catagóir:Met Éireann]] [[Catagóir:Meiteolaíocht]] [[Catagóir:Meitéareolaíocht]] [[Catagóir:Ainmneacha]] hvm571wnktuzqe6x0xj955nueqhf8u1 1327234 1327229 2026-09-03T22:19:45Z TGcoa 21229 1327234 wikitext text/x-wiki Fógraíonn oifigí aimsire na hÉireann, na Breataine, agus na hÍsiltíre an liosta ainmneacha do na stoirmeacha geimhridh agus córais aimsire a réabfaidh san Atlantach Thuaidh gach bliain.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dialann-tuairisc-gaeilge-a-chuirfeadh-an-cat-amach-ainmneacha-gaeilge-met-eireann-imithe-le-gaoth/|teideal=DIALANN TUAIRISC: Gaeilge a chuirfeadh an cat amach, ainmneacha Gaeilge Met Éireann imithe le gaoth|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=3 Meán Fómhair 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> Roghnaíonn na hainmneacha seo in ómós fostaithe agus iarfhostaithe na seirbhíse aimsire (mar shampla roghnaigh Met Éireann Austen, Miriam agus Evelyn in ómós Austen Nagle, Miriam Lyons, agus Evelyn Cusack in 2026). == Gaeilge == Go hiondúil, bíonn ar a laghad ainm fir agus ainm mná Gaeilge amháin ar an liosta, Bhí chúpla ainm Gaeilge ar an liosta sna 2010/2020idí agus ardán idirnáisiúnta tugtha ag [[Met Éireann]] do chóras litrithe na Gaeilge agus ainmneacha dála ‘Saidhbhín’ agus ‘Ruadhán’. Bhí bliain mhór ann in 2021 nuair a bhí ceithre ainm Gaeilge le feiceáil: Barra, Méabh, Pól, agus Seán. In 2026/2027 ní raibh ach aon ainm Gaeilge amháin ar an liosta – Laoise (ainm atá neodrach ó thaobh inscne de é ‘Laoise’). Ba iad na hainmneacha eile a chur Met Éireann chun cinn i mbliana ná Austen, Evelyn, Heather, Kilian, Miriam, agus Phelim. <ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Met Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Stoirmeacha]] [[Catagóir:Met Éireann]] [[Catagóir:Meitéareolaíocht]] [[Catagóir:Ainmneacha]] h37nf6lu3qm0rwpp19wm722552i0wmn 1327237 1327234 2026-09-03T22:25:34Z TGcoa 21229 1327237 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:StormKatieIR.PNG|mion|220x220px|Stoirm Katie, 2016]] [[Íomhá:Storm_Éowyn_hits_Ireland_(Copernicus_2025-01-27).png|mion|220x220px|[[Stoirm Éowyn]], 2026: luas na gaoithe ar an 24 Eanáir (foinse: [[Clár Copernicus|Copernicus]])]] Fógraíonn oifigí aimsire na hÉireann, na Breataine, agus na hÍsiltíre an liosta ainmneacha do na stoirmeacha geimhridh agus córais aimsire a réabfaidh san Atlantach Thuaidh gach bliain.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dialann-tuairisc-gaeilge-a-chuirfeadh-an-cat-amach-ainmneacha-gaeilge-met-eireann-imithe-le-gaoth/|teideal=DIALANN TUAIRISC: Gaeilge a chuirfeadh an cat amach, ainmneacha Gaeilge Met Éireann imithe le gaoth|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=3 Meán Fómhair 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> Roghnaíonn na hainmneacha seo in ómós fostaithe agus iarfhostaithe na seirbhíse aimsire (mar shampla roghnaigh Met Éireann Austen, Miriam agus Evelyn in ómós Austen Nagle, Miriam Lyons, agus Evelyn Cusack in 2026). == Gaeilge == Go hiondúil, bíonn ar a laghad ainm fir agus ainm mná Gaeilge amháin ar an liosta, Bhí chúpla ainm Gaeilge ar an liosta sna 2010/2020idí agus ardán idirnáisiúnta tugtha ag [[Met Éireann]] do chóras litrithe na Gaeilge agus ainmneacha dála ‘Saidhbhín’ agus ‘Ruadhán’. Bhí bliain mhór ann in 2021 nuair a bhí ceithre ainm Gaeilge le feiceáil: Barra, Méabh, Pól, agus Seán. In 2026/2027 ní raibh ach aon ainm Gaeilge amháin ar an liosta – Laoise (ainm atá neodrach ó thaobh inscne de é ‘Laoise’). Ba iad na hainmneacha eile a chur Met Éireann chun cinn i mbliana ná Austen, Evelyn, Heather, Kilian, Miriam, agus Phelim. <ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Met Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Stoirmeacha]] [[Catagóir:Met Éireann]] [[Catagóir:Meitéareolaíocht]] [[Catagóir:Ainmneacha]] sg2sf9yy6acwmdc40qmxji0w1noz820 1327240 1327237 2026-09-03T22:41:33Z TGcoa 21229 1327240 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:StormKatieIR.PNG|mion|220x220px|Stoirm Katie, 2016]] [[Íomhá:Storm_Éowyn_hits_Ireland_(Copernicus_2025-01-27).png|mion|220x220px|[[Stoirm Éowyn]], 2026: luas na gaoithe ar an 24 Eanáir (foinse: [[Clár Copernicus|Copernicus]])]] Fógraíonn oifigí aimsire na hÉireann, na Breataine, agus na hÍsiltíre an liosta ainmneacha do na stoirmeacha geimhridh agus córais aimsire a réabfaidh san Atlantach Thuaidh gach bliain.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dialann-tuairisc-gaeilge-a-chuirfeadh-an-cat-amach-ainmneacha-gaeilge-met-eireann-imithe-le-gaoth/|teideal=DIALANN TUAIRISC: Gaeilge a chuirfeadh an cat amach, ainmneacha Gaeilge Met Éireann imithe le gaoth|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=3 Meán Fómhair 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-09-03}}</ref> Roghnaítear na hainmneacha seo in ómós fostaithe agus iarfhostaithe na seirbhíse aimsire (mar shampla roghnaigh [[Met Éireann]] Austen, Miriam agus Evelyn in ómós Austen Nagle, Miriam Lyons, agus Evelyn Cusack in 2026). == Stair agus córas == Cuireadh tús leis an gcóras in 2015, nuair a thosaigh [[Met Éireann]] agus Met Office na Breataine ag foilsiú liosta, agus tháinig KNMI, seirbhís aimsire na hÍsiltíre, isteach sa scéim in 2019. Maireann gach séasúr ó 1 Meán Fómhair go 31 Lúnasa. Bíonn 21 ainm ar an liosta, seacht gcinn ó gach seirbhís, agus úsáidtear in ord aibítre iad. Fágtar na litreacha Q, U, X, Y agus Z ar lár, mar a dhéantar le hainmneacha hairicíní sna Stáit Aontaithe. Ainmnítear stoirm nuair a mheastar go mbeidh tionchar meánach nó ard aici i gceann de na trí thír, agus is í an tseirbhís a bhfuil an tionchar is mó á thuar aici a ainmníonn í.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.met.ie/forecasts/storm-names|teideal=Storm Names|work=Met Éireann|language=en-IE|dátarochtana=2026-09-04}}</ref> == Gaeilge == Go hiondúil, bíonn ar a laghad ainm fir agus ainm mná Gaeilge amháin ar an liosta, Bhí chúpla ainm Gaeilge ar an liosta sna 2010/2020idí agus ardán idirnáisiúnta tugtha ag [[Met Éireann]] do chóras litrithe na Gaeilge agus ainmneacha dála ‘Saidhbhín’ agus ‘Ruadhán’. Bhí bliain mhór ann in 2021 nuair a bhí ceithre ainm Gaeilge le feiceáil: Barra, Méabh, Pól, agus Seán. In 2026/2027 ní raibh ach aon ainm Gaeilge amháin ar an liosta – Laoise (ainm atá neodrach ó thaobh inscne de é ‘Laoise’). Ba iad na hainmneacha eile a chuir Met Éireann chun cinn i mbliana ná Austen, Evelyn, Heather, Kilian, Miriam, agus Phelim. <ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>2026: Liosta 2026/2027: Austen, Boelo, Chloe, Dano, Evelyn, Finn, Gwendolyn, Heather, Ivy, Jade, Kilian, Laoise, Miriam, Nicola, Olaf, Phelim, Ruban, Shaun, Theo, Vesna agus Wende.</ref> == Féach freisin == * [[Met Éireann]] * [[Stoirm Éowyn]] * [[Meitéareolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stoirmeacha]] [[Catagóir:Met Éireann]] [[Catagóir:Meitéareolaíocht]] [[Catagóir:Ainmneacha]] 2cuuq54biy1l4t73zkcb4jvm0orlv72 Catagóir:Met Éireann 14 128343 1327230 2026-09-03T22:08:43Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Meitéareolaíocht]] [[Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann]]' 1327230 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Meitéareolaíocht]] [[Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann]] o5guregw951turgvd3sd4w4gqk4zdu1 Catagóir:Meiteolaíocht 14 128344 1327232 2026-09-03T22:14:29Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Eolaíocht]] [[Catagóir:Taighde]]' 1327232 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eolaíocht]] [[Catagóir:Taighde]] r8vbrcbmrjwif4ygtzkenlypv9ehaxs Tuamaí pasáiste i nÉirinn 0 128345 1327260 2026-09-04T11:46:59Z Marcas.oduinn 33120 Cruthaithe ó enwiki 1327260 wikitext text/x-wiki Is cineál séadchomhartha [[Meigilit|Meigilitigh]] ón ré [[Neoiliteach]] iad '''tuamaí pasáiste'''. Faightear iad ar fud na h'''[[Éire]]'''ann go háirithe taobh ó thuaidh den oileán. Tógadh agus baineadh leas [[Tuama pasáiste|astu]] idir na blianta c. 3750 R.C. agus c. 2500 R.C.<ref name=Bergh2013 /><ref name=Kador2018 /> Feictear tuairim is fiche clibín ar fud na tíre, ach is iad is mó le rá na [[an Cheathrú Mhór]] agus [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile|an Cheathrú Chaol]] i gContae Shligigh, agus [[Loch Craobh]] agus [[Brú na Bóinne]] i gContae na Mí. == Gnéithe ailtireachta {{príomhalt|Tuama pasáiste}} Ní théann an téarma "tuama pasáiste" siar ach go dtí lár na fichiú haoise.<ref name=Case1963 /> Roimhe sin, ghlaoití orthu "carn seomrach", "tulach Dhanmhargach" nó "tumulus". Tá iarrachtaí déanta ag roinnt scoláirí, ina n-áirítear Alison Sheridan agus Robert Hensey, chun ord a chur ar tuamaí pasáiste: * séadchomharthaí beaga oscailte, mar a fheictear ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]] * séadchomharthaí meánacha intermediate le [[carn]] is cionn seomra adhlactha, mar a fheictear ag Loch Craobh. Tá sa chatagóir seo go minic snoiteáin teibí ar leith, ailínithe [[grian|gréine]] agus colbhaí ina luí. I measc deasghnáth adhlactha, tá idir [[créamadh]] agus a mhalairt. * séadchomharthaí móra amhail is [[Sí an Bhrú]], déanta le [[coirbéaladh]], pasáistí fada le díonta, clocha saile, agus ábhair ó fhad i gcéin. I dteannta seo, faightear leaganacha croschruthacha mar shampla ag Loch Craobh, an Cheathrú Chaol agus Brú na Bóinne.<ref name=Hensey2015 /> Uaireanta, feictear clibíní séadchomharthaí le ceann mór sa lár agus cinn níos lú thart timpeall air, mar shampla ag [[Cnóbha]] agus ag an gCeathrú Mhór. Agus ag an gCeathrú Chaol, tá clibín níos lú ar [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] le suíomhanna eile ar a imeallacha, amhail is ''Keash Hill'', [[Ard Láí]], [[Baile an Chairn]] agus Suigh Lughaidh.<ref name=Hensey2014 /> Tréith ar leith a bhí sí na séadchomharthaí seo uile ná fad an traidisiúin, in úsáid ar feadh míle bliain ar a laghad, murab ionann is séadchomharthaí eile amhail is tuamaí cúirte nó dolmainí ursanacha. == Earraí uaighe De ghnáth, faightear laistigh de thuamaí pasáiste Éireannacha [[earraí uaighe]] éagsúla, san áireamh [[bior]]anna déanta ag cnámh nó bean fia; [[siogairlín]] cluiche snoite snasta; píosaí [[grianchloch|grianchloiche]]; uirlisí [[cloch thine|chloch thine]] nó [[seirt]]e, liathróidí cloiche nó cailce; agus earraí potaireachta sainiúla darb ainm gréithe na Ceathrú Caoile. Rinneadh na potaí cruinntónachAa as cré rua, méadaithe go minic le patrúin déanta le ''sáigh agus tarraing''. Ní bhfuarthas ach cúpla samplaí slána, ina n-áirítear ón tuama ag [[Dumha na nGiall]], [[Teamhair]], Contae na Mí Meath<ref name=OSullivan2005 /> == Grianchultas Agus a chuid oibre déanta aige ag [[Sí an Bhrú]], thug Michael O'Kelly tuairisc ar ailíniú gréine ann timpeall am an ghrianstad. Tá a leithéid de rud le feiceáil chomh maith ag [[Maes Howe]] san Albain; [[Loch Craobh]], Chontae na Mí; [[an Cnoc Rua]], Contae Chill Chainnigh; agus [[Lios an tSeagail]], an séadchomhartha lárnach ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]], Contae Shligigh.<ref name=OKelly1982 /><ref name=Meehan2012 /> == Naisc idirnáisiúnta Faightear ar fud imeall an Atlantaigh tuamaí pasáiste atá cosúil leo siúd i nÉirinn, go háirithe sa [[an Bhriotáin|Bhriotáin]], [[an Bhreatain Bheag]] agus san [[Albain]]. De réir taighde ADN ársa DNA, is as [[An Anatóil]] a tháinig daoine neoiliteacha go hÉirinn tuairim is 6,000 bliain ó shin.<ref name=Kador2018 /> Is amhlaidh gur gaolta le chéile iad na daoine atá adhlactha ag an gCeathrú Mhór, an Cheathrú Chaol, Bá an Mhillín and Sí an Bhrú. I dteannta sin, tá fianaise chiorrú coil san ADN fir éigin atá adhlactha sa chuas ar dheis i Sí an Bhrú. Mar thoradh seo uile, tá sé maíte ag taighdeoirí as [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] go raibh clanna ríoraíocha i gceannas le linn na ré neoilití i nÉirinn.<ref name=OSullivan2020 /><ref name=Cassidy2020 /> == Séadchomhartha neamhoscailte Tá ann a lán chairn isleáin agus cnoic nár tochlaíodh fós a d'fhéadfadh a bheith ina dtuamaí pasáiste, séadchomharthaí amhail is Sí Mór i gContae Liatroma, Baile an Chairn i gContae Shligigh agus Cruachán gar de Ráth Bhoth i gContae Dhún na nGall. == Suíomhanna * [[Brú na Bóinne]] ** [[Sí an Bhrú]] ** [[Cnóbha]] ** [[Dubhadh]] * [[Tuama Pasáiste na bhFuarchnoc|Na Fuarchnoic]] * [[Ráth Cuaráin]] * [[Loch Craobh]] * [[Tuamaí Pasáiste na Ceathrú Caoile|An Cheathrú Chaol]] * [[An Cheathrú Mhór]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Bergh2013>{{cite journal | last=Bergh | first=Stefan | last2=Hensey | first2=Robert | date=2013 | title= Unpicking the Chronology of Carrowmore | url= https://www.researchgate.net/publication/259554734 | journal=Oxford Journal of Archaeology | volume=32 | issue=4 | pages= 343–366 | doi= 10.1111/ojoa.12019}}</ref> <ref name=Kador2018>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Cassidy | first2=Lara M.| last3=Geber | first3=Jonny | last4=Hensey | first4=Robert | last5=Meehan | first5=Pádraig | last6=Moore | first6=Sam | date=2018 | title=Rites of Passage: Mortuary Practice, Population Dynamics, and Chronology at the Carrowkeel Passage Tomb Complex, Co. Sligo, Ireland. | url= https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/rites-of-passage-mortuary-practice-population-dynamics-and-chronology-at-the-carrowkeel-passage-tomb-complex-co-sligo-ireland/CE8E9D1CC402CCF625E172501E8E8C65 | journal=Proceedings of the Prehistoric Society | volume=84 | pages=225–255 | issue=1–2 | doi= 10.5744/bi.2017.1001 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Case1963>{{cite journal | last=Case | first=Humphrey | date=1963 | title=Foreign Connections in the Irish Neolithic | journal=Ulster Journal of Archaeology | volume=26 | pages=3–18 | jstor=20567579}}</ref> <ref name=Hensey2015>{{cite book | last = Hensey | first = Robert | date = 2015 | title= First light: the origins of Newgrange | url = https://www.oxbowbooks.com/dbbc/first-light.html | publisher = Oxbow Books | pages = 210 | isbn = 9781782979517}}</ref> <ref name=Hensey2014>Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Dowd, Marion, Moore, Sam. "A century of archaeology – historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo" PRIA, 2014</ref> <ref name=OSullivan2005>O'Sullivan, Muiris. "Dumha na nGiall, the Mound of the Hostages, Tara". Wordwell Press. 2005</ref> <ref name=OKelly1982>O'Kelly, Michael; O'Kelly, Claire. "Newgrange - Archaeology, Art and Legend" Thames and Hudson. 1982</ref> <ref name=Meehan2012>{{cite journal | last1 = Meehan | first1 = Padraig | year = 2012 | title = A Possible Astronomical Alignment marking Seasonal Transitions at Listoghil, Sligo, Ireland | journal = Internet Archaeology | volume = 32 | issue = 32 | doi = 10.11141/ia.32.3 }}</ref> <ref name=OSullivan2020>{{cite news | ainm = Kevin | sloinne = O'Sullivan | teideal = Newgrange tomb body belonged to royal-like male 'born of incest' | url = https://www.irishtimes.com/culture/heritage/newgrange-tomb-body-belonged-to-royal-like-male-born-of-incest-1.4281412 | foilsitheoir = The Irish Times | dáta = 18 Meitheamh 2020 | dátarochtana = 6 Iúil 2020}}</ref> <ref name=Cassidy2020>{{cite journal | last = Cassidy | first = Lara M. |last2 = Ó Maoldúin | first2 = Ros | last3 = Kador | first3 = Thomas | last4 = Lynch | first4 = Ann | last5 = Jones|first5 = Carleton | last6 = Woodman | first6 = Peter C. | last7 = Murphy | first7 = Eileen | last8 = Ramsey | first8= Greer | last9 = Dowd | first9 = Marion | last10 = Noonan | first10 = Alice | last11 = Campbell | first11 = Ciarán| last12 = Jones | first12 = Eppie R. | last13 = Mattiangeli | first13 = Valeria | last14 = Bradley | first14 = Daniel G. | year = 2020 | title = A dynastic elite in monumental Neolithic society | url= | journal = Nature | volume = 582 | issue = 7812| pages = 384–388| doi = 10.1038/s41586-020-2378-6 | pmid = 32555485 | s2cid = 219729757 |pmc = 7116870}}</ref> }} [[Catagóir:Tuamaí pasáiste| ]] 7dxpbg1hjyoeiph3k1ifd4i2rtcifk5 1327261 1327260 2026-09-04T11:47:50Z Marcas.oduinn 33120 /* */ +ceannteidil 1327261 wikitext text/x-wiki Is cineál séadchomhartha [[Meigilit|Meigilitigh]] ón ré [[Neoiliteach]] iad '''tuamaí pasáiste'''. Faightear iad ar fud na h'''[[Éire]]'''ann go háirithe taobh ó thuaidh den oileán. Tógadh agus baineadh leas [[Tuama pasáiste|astu]] idir na blianta c. 3750 R.C. agus c. 2500 R.C.<ref name=Bergh2013 /><ref name=Kador2018 /> Feictear tuairim is fiche clibín ar fud na tíre, ach is iad is mó le rá na [[an Cheathrú Mhór]] agus [[Reilig Mheigiliteach na Ceathrú Caoile|an Cheathrú Chaol]] i gContae Shligigh, agus [[Loch Craobh]] agus [[Brú na Bóinne]] i gContae na Mí. == Gnéithe ailtireachta == {{príomhalt|Tuama pasáiste}} Ní théann an téarma "tuama pasáiste" siar ach go dtí lár na fichiú haoise.<ref name=Case1963 /> Roimhe sin, ghlaoití orthu "carn seomrach", "tulach Dhanmhargach" nó "tumulus". Tá iarrachtaí déanta ag roinnt scoláirí, ina n-áirítear Alison Sheridan agus Robert Hensey, chun ord a chur ar tuamaí pasáiste: * séadchomharthaí beaga oscailte, mar a fheictear ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]] * séadchomharthaí meánacha intermediate le [[carn]] is cionn seomra adhlactha, mar a fheictear ag Loch Craobh. Tá sa chatagóir seo go minic snoiteáin teibí ar leith, ailínithe [[grian|gréine]] agus colbhaí ina luí. I measc deasghnáth adhlactha, tá idir [[créamadh]] agus a mhalairt. * séadchomharthaí móra amhail is [[Sí an Bhrú]], déanta le [[coirbéaladh]], pasáistí fada le díonta, clocha saile, agus ábhair ó fhad i gcéin. I dteannta seo, faightear leaganacha croschruthacha mar shampla ag Loch Craobh, an Cheathrú Chaol agus Brú na Bóinne.<ref name=Hensey2015 /> Uaireanta, feictear clibíní séadchomharthaí le ceann mór sa lár agus cinn níos lú thart timpeall air, mar shampla ag [[Cnóbha]] agus ag an gCeathrú Mhór. Agus ag an gCeathrú Chaol, tá clibín níos lú ar [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] le suíomhanna eile ar a imeallacha, amhail is ''Keash Hill'', [[Ard Láí]], [[Baile an Chairn]] agus Suigh Lughaidh.<ref name=Hensey2014 /> Tréith ar leith a bhí sí na séadchomharthaí seo uile ná fad an traidisiúin, in úsáid ar feadh míle bliain ar a laghad, murab ionann is séadchomharthaí eile amhail is tuamaí cúirte nó dolmainí ursanacha. == Earraí uaighe == De ghnáth, faightear laistigh de thuamaí pasáiste Éireannacha [[earraí uaighe]] éagsúla, san áireamh [[bior]]anna déanta ag cnámh nó bean fia; [[siogairlín]] cluiche snoite snasta; píosaí [[grianchloch|grianchloiche]]; uirlisí [[cloch thine|chloch thine]] nó [[seirt]]e, liathróidí cloiche nó cailce; agus earraí potaireachta sainiúla darb ainm gréithe na Ceathrú Caoile. Rinneadh na potaí cruinntónachAa as cré rua, méadaithe go minic le patrúin déanta le ''sáigh agus tarraing''. Ní bhfuarthas ach cúpla samplaí slána, ina n-áirítear ón tuama ag [[Dumha na nGiall]], [[Teamhair]], Contae na Mí Meath<ref name=OSullivan2005 /> == Grianchultas == Agus a chuid oibre déanta aige ag [[Sí an Bhrú]], thug Michael O'Kelly tuairisc ar ailíniú gréine ann timpeall am an ghrianstad. Tá a leithéid de rud le feiceáil chomh maith ag [[Maes Howe]] san Albain; [[Loch Craobh]], Chontae na Mí; [[an Cnoc Rua]], Contae Chill Chainnigh; agus [[Lios an tSeagail]], an séadchomhartha lárnach ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]], Contae Shligigh.<ref name=OKelly1982 /><ref name=Meehan2012 /> == Naisc idirnáisiúnta == Faightear ar fud imeall an Atlantaigh tuamaí pasáiste atá cosúil leo siúd i nÉirinn, go háirithe sa [[an Bhriotáin|Bhriotáin]], [[an Bhreatain Bheag]] agus san [[Albain]]. De réir taighde ADN ársa DNA, is as [[An Anatóil]] a tháinig daoine neoiliteacha go hÉirinn tuairim is 6,000 bliain ó shin.<ref name=Kador2018 /> Is amhlaidh gur gaolta le chéile iad na daoine atá adhlactha ag an gCeathrú Mhór, an Cheathrú Chaol, Bá an Mhillín and Sí an Bhrú. I dteannta sin, tá fianaise chiorrú coil san ADN fir éigin atá adhlactha sa chuas ar dheis i Sí an Bhrú. Mar thoradh seo uile, tá sé maíte ag taighdeoirí as [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] go raibh clanna ríoraíocha i gceannas le linn na ré neoilití i nÉirinn.<ref name=OSullivan2020 /><ref name=Cassidy2020 /> == Séadchomhartha neamhoscailte == Tá ann a lán chairn isleáin agus cnoic nár tochlaíodh fós a d'fhéadfadh a bheith ina dtuamaí pasáiste, séadchomharthaí amhail is Sí Mór i gContae Liatroma, Baile an Chairn i gContae Shligigh agus Cruachán gar de Ráth Bhoth i gContae Dhún na nGall. == Suíomhanna == * [[Brú na Bóinne]] ** [[Sí an Bhrú]] ** [[Cnóbha]] ** [[Dubhadh]] * [[Tuama Pasáiste na bhFuarchnoc|Na Fuarchnoic]] * [[Ráth Cuaráin]] * [[Loch Craobh]] * [[Tuamaí Pasáiste na Ceathrú Caoile|An Cheathrú Chaol]] * [[An Cheathrú Mhór]] == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Bergh2013>{{cite journal | last=Bergh | first=Stefan | last2=Hensey | first2=Robert | date=2013 | title= Unpicking the Chronology of Carrowmore | url= https://www.researchgate.net/publication/259554734 | journal=Oxford Journal of Archaeology | volume=32 | issue=4 | pages= 343–366 | doi= 10.1111/ojoa.12019}}</ref> <ref name=Kador2018>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Cassidy | first2=Lara M.| last3=Geber | first3=Jonny | last4=Hensey | first4=Robert | last5=Meehan | first5=Pádraig | last6=Moore | first6=Sam | date=2018 | title=Rites of Passage: Mortuary Practice, Population Dynamics, and Chronology at the Carrowkeel Passage Tomb Complex, Co. Sligo, Ireland. | url= https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/rites-of-passage-mortuary-practice-population-dynamics-and-chronology-at-the-carrowkeel-passage-tomb-complex-co-sligo-ireland/CE8E9D1CC402CCF625E172501E8E8C65 | journal=Proceedings of the Prehistoric Society | volume=84 | pages=225–255 | issue=1–2 | doi= 10.5744/bi.2017.1001 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Case1963>{{cite journal | last=Case | first=Humphrey | date=1963 | title=Foreign Connections in the Irish Neolithic | journal=Ulster Journal of Archaeology | volume=26 | pages=3–18 | jstor=20567579}}</ref> <ref name=Hensey2015>{{cite book | last = Hensey | first = Robert | date = 2015 | title= First light: the origins of Newgrange | url = https://www.oxbowbooks.com/dbbc/first-light.html | publisher = Oxbow Books | pages = 210 | isbn = 9781782979517}}</ref> <ref name=Hensey2014>Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Dowd, Marion, Moore, Sam. "A century of archaeology – historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo" PRIA, 2014</ref> <ref name=OSullivan2005>O'Sullivan, Muiris. "Dumha na nGiall, the Mound of the Hostages, Tara". Wordwell Press. 2005</ref> <ref name=OKelly1982>O'Kelly, Michael; O'Kelly, Claire. "Newgrange - Archaeology, Art and Legend" Thames and Hudson. 1982</ref> <ref name=Meehan2012>{{cite journal | last1 = Meehan | first1 = Padraig | year = 2012 | title = A Possible Astronomical Alignment marking Seasonal Transitions at Listoghil, Sligo, Ireland | journal = Internet Archaeology | volume = 32 | issue = 32 | doi = 10.11141/ia.32.3 }}</ref> <ref name=OSullivan2020>{{cite news | ainm = Kevin | sloinne = O'Sullivan | teideal = Newgrange tomb body belonged to royal-like male 'born of incest' | url = https://www.irishtimes.com/culture/heritage/newgrange-tomb-body-belonged-to-royal-like-male-born-of-incest-1.4281412 | foilsitheoir = The Irish Times | dáta = 18 Meitheamh 2020 | dátarochtana = 6 Iúil 2020}}</ref> <ref name=Cassidy2020>{{cite journal | last = Cassidy | first = Lara M. |last2 = Ó Maoldúin | first2 = Ros | last3 = Kador | first3 = Thomas | last4 = Lynch | first4 = Ann | last5 = Jones|first5 = Carleton | last6 = Woodman | first6 = Peter C. | last7 = Murphy | first7 = Eileen | last8 = Ramsey | first8= Greer | last9 = Dowd | first9 = Marion | last10 = Noonan | first10 = Alice | last11 = Campbell | first11 = Ciarán| last12 = Jones | first12 = Eppie R. | last13 = Mattiangeli | first13 = Valeria | last14 = Bradley | first14 = Daniel G. | year = 2020 | title = A dynastic elite in monumental Neolithic society | url= | journal = Nature | volume = 582 | issue = 7812| pages = 384–388| doi = 10.1038/s41586-020-2378-6 | pmid = 32555485 | s2cid = 219729757 |pmc = 7116870}}</ref> }} [[Catagóir:Tuamaí pasáiste| ]] ncpisnq5x4myki1iincmumxijwm3zsq 1327264 1327261 2026-09-04T11:56:37Z Marcas.oduinn 33120 *Tuamaí na Ceathrún 1327264 wikitext text/x-wiki Is cineál séadchomhartha [[Meigilit|Meigilitigh]] ón ré [[Neoiliteach]] iad '''tuamaí pasáiste'''. Faightear iad ar fud na h'''[[Éire]]'''ann go háirithe taobh ó thuaidh den oileán. Tógadh agus baineadh leas [[Tuama pasáiste|astu]] idir na blianta c. 3750 R.C. agus c. 2500 R.C.<ref name=Bergh2013 /><ref name=Kador2018 /> Feictear tuairim is fiche clibín ar fud na tíre, ach is iad is mó le rá na [[an Cheathrú Mhór]] agus [[Tuamaí na Ceathrún Caoile|an Cheathrú Chaol]] i gContae Shligigh, agus [[Loch Craobh]] agus [[Brú na Bóinne]] i gContae na Mí. == Gnéithe ailtireachta == {{príomhalt|Tuama pasáiste}} Ní théann an téarma "tuama pasáiste" siar ach go dtí lár na fichiú haoise.<ref name=Case1963 /> Roimhe sin, ghlaoití orthu "carn seomrach", "tulach Dhanmhargach" nó "tumulus". Tá iarrachtaí déanta ag roinnt scoláirí, ina n-áirítear Alison Sheridan agus Robert Hensey, chun ord a chur ar tuamaí pasáiste: * séadchomharthaí beaga oscailte, mar a fheictear ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]] * séadchomharthaí meánacha intermediate le [[carn]] is cionn seomra adhlactha, mar a fheictear ag Loch Craobh. Tá sa chatagóir seo go minic snoiteáin teibí ar leith, ailínithe [[grian|gréine]] agus colbhaí ina luí. I measc deasghnáth adhlactha, tá idir [[créamadh]] agus a mhalairt. * séadchomharthaí móra amhail is [[Sí an Bhrú]], déanta le [[coirbéaladh]], pasáistí fada le díonta, clocha saile, agus ábhair ó fhad i gcéin. I dteannta seo, faightear leaganacha croschruthacha mar shampla ag Loch Craobh, an Cheathrú Chaol agus Brú na Bóinne.<ref name=Hensey2015 /> Uaireanta, feictear clibíní séadchomharthaí le ceann mór sa lár agus cinn níos lú thart timpeall air, mar shampla ag [[Cnóbha]] agus ag an gCeathrú Mhór. Agus ag an gCeathrú Chaol, tá clibín níos lú ar [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] le suíomhanna eile ar a imeallacha, amhail is ''Keash Hill'', [[Ard Láí]], [[Baile an Chairn]] agus Suigh Lughaidh.<ref name=Hensey2014 /> Tréith ar leith a bhí sí na séadchomharthaí seo uile ná fad an traidisiúin, in úsáid ar feadh míle bliain ar a laghad, murab ionann is séadchomharthaí eile amhail is tuamaí cúirte nó dolmainí ursanacha. == Earraí uaighe == De ghnáth, faightear laistigh de thuamaí pasáiste Éireannacha [[earraí uaighe]] éagsúla, san áireamh [[bior]]anna déanta ag cnámh nó bean fia; [[siogairlín]] cluiche snoite snasta; píosaí [[grianchloch|grianchloiche]]; uirlisí [[cloch thine|chloch thine]] nó [[seirt]]e, liathróidí cloiche nó cailce; agus earraí potaireachta sainiúla darb ainm gréithe na Ceathrún Caoile. Rinneadh na potaí cruinntónachAa as cré rua, méadaithe go minic le patrúin déanta le ''sáigh agus tarraing''. Ní bhfuarthas ach cúpla samplaí slána, ina n-áirítear ón tuama ag [[Dumha na nGiall]], [[Teamhair]], Contae na Mí Meath<ref name=OSullivan2005 /> == Grianchultas == Agus a chuid oibre déanta aige ag [[Sí an Bhrú]], thug Michael O'Kelly tuairisc ar ailíniú gréine ann timpeall am an ghrianstad. Tá a leithéid de rud le feiceáil chomh maith ag [[Maes Howe]] san Albain; [[Loch Craobh]], Chontae na Mí; [[an Cnoc Rua]], Contae Chill Chainnigh; agus [[Lios an tSeagail]], an séadchomhartha lárnach ag [[an Cheathrú Mhór|an gCeathrú Mhór]], Contae Shligigh.<ref name=OKelly1982 /><ref name=Meehan2012 /> == Naisc idirnáisiúnta == Faightear ar fud imeall an Atlantaigh tuamaí pasáiste atá cosúil leo siúd i nÉirinn, go háirithe sa [[an Bhriotáin|Bhriotáin]], [[an Bhreatain Bheag]] agus san [[Albain]]. De réir taighde ADN ársa DNA, is as [[An Anatóil]] a tháinig daoine neoiliteacha go hÉirinn tuairim is 6,000 bliain ó shin.<ref name=Kador2018 /> Is amhlaidh gur gaolta le chéile iad na daoine atá adhlactha ag an gCeathrú Mhór, an Cheathrú Chaol, Bá an Mhillín and Sí an Bhrú. I dteannta sin, tá fianaise chiorrú coil san ADN fir éigin atá adhlactha sa chuas ar dheis i Sí an Bhrú. Mar thoradh seo uile, tá sé maíte ag taighdeoirí as [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]] go raibh clanna ríoraíocha i gceannas le linn na ré neoilití i nÉirinn.<ref name=OSullivan2020 /><ref name=Cassidy2020 /> == Séadchomhartha neamhoscailte == Tá ann a lán chairn isleáin agus cnoic nár tochlaíodh fós a d'fhéadfadh a bheith ina dtuamaí pasáiste, séadchomharthaí amhail is Sí Mór i gContae Liatroma, Baile an Chairn i gContae Shligigh agus Cruachán gar de Ráth Bhoth i gContae Dhún na nGall. == Suíomhanna == * [[Brú na Bóinne]] ** [[Sí an Bhrú]] ** [[Cnóbha]] ** [[Dubhadh]] * [[Tuama Pasáiste na bhFuarchnoc|Na Fuarchnoic]] * [[Ráth Cuaráin]] * [[Loch Craobh]] * [[Tuamaí na Ceathrún Caoile|An Cheathrú Chaol]] * [[An Cheathrú Mhór]] == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Bergh2013>{{cite journal | last=Bergh | first=Stefan | last2=Hensey | first2=Robert | date=2013 | title= Unpicking the Chronology of Carrowmore | url= https://www.researchgate.net/publication/259554734 | journal=Oxford Journal of Archaeology | volume=32 | issue=4 | pages= 343–366 | doi= 10.1111/ojoa.12019}}</ref> <ref name=Kador2018>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Cassidy | first2=Lara M.| last3=Geber | first3=Jonny | last4=Hensey | first4=Robert | last5=Meehan | first5=Pádraig | last6=Moore | first6=Sam | date=2018 | title=Rites of Passage: Mortuary Practice, Population Dynamics, and Chronology at the Carrowkeel Passage Tomb Complex, Co. Sligo, Ireland. | url= https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/rites-of-passage-mortuary-practice-population-dynamics-and-chronology-at-the-carrowkeel-passage-tomb-complex-co-sligo-ireland/CE8E9D1CC402CCF625E172501E8E8C65 | journal=Proceedings of the Prehistoric Society | volume=84 | pages=225–255 | issue=1–2 | doi= 10.5744/bi.2017.1001 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Case1963>{{cite journal | last=Case | first=Humphrey | date=1963 | title=Foreign Connections in the Irish Neolithic | journal=Ulster Journal of Archaeology | volume=26 | pages=3–18 | jstor=20567579}}</ref> <ref name=Hensey2015>{{cite book | last = Hensey | first = Robert | date = 2015 | title= First light: the origins of Newgrange | url = https://www.oxbowbooks.com/dbbc/first-light.html | publisher = Oxbow Books | pages = 210 | isbn = 9781782979517}}</ref> <ref name=Hensey2014>Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Dowd, Marion, Moore, Sam. "A century of archaeology – historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo" PRIA, 2014</ref> <ref name=OSullivan2005>O'Sullivan, Muiris. "Dumha na nGiall, the Mound of the Hostages, Tara". Wordwell Press. 2005</ref> <ref name=OKelly1982>O'Kelly, Michael; O'Kelly, Claire. "Newgrange - Archaeology, Art and Legend" Thames and Hudson. 1982</ref> <ref name=Meehan2012>{{cite journal | last1 = Meehan | first1 = Padraig | year = 2012 | title = A Possible Astronomical Alignment marking Seasonal Transitions at Listoghil, Sligo, Ireland | journal = Internet Archaeology | volume = 32 | issue = 32 | doi = 10.11141/ia.32.3 }}</ref> <ref name=OSullivan2020>{{cite news | ainm = Kevin | sloinne = O'Sullivan | teideal = Newgrange tomb body belonged to royal-like male 'born of incest' | url = https://www.irishtimes.com/culture/heritage/newgrange-tomb-body-belonged-to-royal-like-male-born-of-incest-1.4281412 | foilsitheoir = The Irish Times | dáta = 18 Meitheamh 2020 | dátarochtana = 6 Iúil 2020}}</ref> <ref name=Cassidy2020>{{cite journal | last = Cassidy | first = Lara M. |last2 = Ó Maoldúin | first2 = Ros | last3 = Kador | first3 = Thomas | last4 = Lynch | first4 = Ann | last5 = Jones|first5 = Carleton | last6 = Woodman | first6 = Peter C. | last7 = Murphy | first7 = Eileen | last8 = Ramsey | first8= Greer | last9 = Dowd | first9 = Marion | last10 = Noonan | first10 = Alice | last11 = Campbell | first11 = Ciarán| last12 = Jones | first12 = Eppie R. | last13 = Mattiangeli | first13 = Valeria | last14 = Bradley | first14 = Daniel G. | year = 2020 | title = A dynastic elite in monumental Neolithic society | url= | journal = Nature | volume = 582 | issue = 7812| pages = 384–388| doi = 10.1038/s41586-020-2378-6 | pmid = 32555485 | s2cid = 219729757 |pmc = 7116870}}</ref> }} [[Catagóir:Tuamaí pasáiste| ]] 1vvibk2pt9yb1debzvucffx1mkdg8ww