Vicipéid
gawiki
https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach
MediaWiki 1.47.0-wmf.18
first-letter
Meán
Speisialta
Plé
Úsáideoir
Plé úsáideora
Vicipéid
Plé Vicipéide
Íomhá
Plé íomhá
MediaWiki
Plé MediaWiki
Teimpléad
Plé teimpléid
Cabhair
Plé cabhrach
Catagóir
Plé catagóire
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Vicipéid:Pri ĉi tiu paĝo
4
3451
1327562
74412
2026-09-07T15:55:52Z
Saighneánach
72809
/* */
1327562
wikitext
text/x-wiki
{{scrios}}'''Ĉi tiu parto de Vikipedio estas en la irlanda lingvo'''. Por trovi pli da informojn en Esperanto pri la irlanda, vidu [[:eo:Irlanda lingvo|ĉi tiun artikolon]]. Por la Esperanta Vikipedio, vidu http://eo.wikipedia.org. Por alilingvaj Vikipedioj, vidu [[:eo:Internacia Vikipedio|Vikipedio:Internacia Vikipedio]].
Ĉu vi ne parolas la irlandan? La irlanda lingvo (Gaeilge) estas en la gaela branĉo de la kelta lingvaro. Oni parolas ĝin plejparte sur la insulo de Irlando. Kelkaj parolantoj ankaŭ loĝas en Britio, en Usono, en Aŭstralio, kaj dise tra la mondo. Ĝi estas la unua oficiala lingvo de la Respubliko de Irlando, kun la angla kiel dua. Oni ankaŭ agnoskas la irlandan oficiale en la Eŭropa Unio kaj en Nord-Irlando, regiono de la Unuiĝinta Reĝlando.
{| cellspacing="0" cellpadding="6" width="100%" style="border: thin solid #006699;"
| cellpadding="0" style="text-align: center; background: #006699; color: #ffffff;" | '''Faoin leathanach seo - Pri ĉi tiu paĝo'''
|-
| Versioj de ĉi tiu artikolo en aliaj lingvoj:
{{Faoin leathanach seo}}
|}
st143v81o56z2o06rcgyw2yjw69tknd
Vicipéid:Maidir leis an leathanach seo
4
3454
1327570
14189
2026-09-07T16:01:51Z
Saighneánach
72809
/* */
1327570
wikitext
text/x-wiki
{{scrios}}''(Aistrigh an méid seo go teangacha eile, mar léiriú bunúsach ar an Vicipéid.)''
'''Tá an chuid seo den Vicipéid as Gaeilge'''. Le haghaidh a thuilleadh eolais i [cuir ainm na teanga anseo] faoin Ghaeilge, féach ar [alt Vicipéide faoin Ghaeilge sa theanga eile]. Don Vicipéid i [cuir ainm na teanga anseo], féach ar [seoladh den Vicipéid sa theanga eile]. Do Vicipéidí i dteangacha eile, féach ar [leagan de [[Vicipéid:Comheagar ilteangach]] sa theanga eile].
Nach labhraíonn tú an Ghaeilge? Teanga Cheilteach sa roinn Ghaelach í an Ghaeilge (Gaeilge) a labhraítear in oileán na hÉireann. Tá cainteoirí Ghaeilge sa Bhreatain Mhór, sna Stáit Aontaithe Mheiriceá agus san Astráil, chomh maith le tíortha eile ar fud an domhain. Is í an Ghaeilge an phríomh-theanga oifigiúil i bPoblacht na hÉireann, leis an Béarla mar dara theanga. Tá aitheantas oifigiúil ag an nGaeilge san Aontas Eorpach chomh maith, agus i dTuaisceart na hÉireann, réigiún na Ríochta Aontaithe.
{| cellspacing="0" cellpadding="6" width="100%" style="border: thin solid #006699;"
| cellpadding="0" style="text-align: center; background: #006699; color: #ffffff;" | '''Maidir leis an leathanach seo - ["Maidir leis an leathanach seo" i dteangacha eile]'''
|-
| Leagain den alt seo i dteangacha eile:
{{Maidir leis an leathanach seo}}
|}
ciwo6po55furzzfzyoem1w0rfzr8z8x
Vicipéid:Over deze pagina
4
5342
1327563
988917
2026-09-07T15:56:09Z
Saighneánach
72809
/* */
1327563
wikitext
text/x-wiki
{{scrios}}'''Dit gedeelte van de Wikipedia is in het Iers'''. Zie [[:nl:Iers-Gaelisch|hier]] voor meer informatie in het Nederlands over deze taal. [[:nl:Hoofdpagina|Hier]] vind je de Nederlandse Wikipedia en [http://www.wikipedia.org/ hier] alle anderstalige Wikipedia's.
Spreek je geen Iers? De Ierse taal (Gaeilge) is een Eiland-Keltische taal. Men spreekt het met name op het eiland Ierland. Sommige sprekers wonen in Groot-Brittannië, anderen in de Verenigde Staten, Australië en verder verspreid over de gehele wereld. Het is de primaire taal van de Ierse Republiek (Engels is de tweede). Iers is een officieel erkende taal in de Europese Unie en in Noord-Ierland, dat deel uitmaakt van het Verenigd Koninkrijk.
{| cellspacing="0" cellpadding="6" width="100%" style="border: thin solid #006699;"
| cellpadding="0" style="text-align: center; background: #006699; color: #ffffff;" | '''Faoin leathanach seo - Over deze pagina'''
|-
| Versies van deze pagina in andere talen:
{{Maidir leis an leathanach seo}}
|}
<!-- [[eo:Vikipedio:Over deze pagina]] -->
12qiinrhdbcbgmg5yeti2w787ab3t2q
8 Meán Fómhair
0
5874
1327604
1279059
2026-09-08T09:43:23Z
Conradder
34685
/* Tarluithe eile */
1327604
wikitext
text/x-wiki
{{Meán Fómhair}}
Is é an '''8 Meán Fómhair''' an 251ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 252ú lá i mbliain bhisigh. Tá 114 lá fágtha sa bhliain.
== Féilte ==
* [[Poblacht na Macadóine]] - ''Lá na Saoirse''
* [[Andóra]] - ''Mare de Deu de Meritxell''
== Daoine a rugadh ar an lá seo ==
* [[1157]] — [[Risteard I Shasana|Risteard I]], "Rí Shasana, Tiarna na hÉireann agus Diúc na Normainne" (b.[[1199]])
* [[1812]] — [[Seán Ó Máirtín]], náisiúnaí Éireannach (b.[[1875]])
* [[1841]] — [[Antonín Dvořák|Antonin Leopold Dvořák]], cumadóir Seiceach (b. [[1904]])
* [[1890]] — [[Dorothy Stopford-Price]], dochtúir Éireannach (b. [[1954]])
* [[1896]] — [[Pádraig Mac Con Midhe]], iar-Uachtarán Chumann Lúthchleas Gael (b. [[1975]])
* [[1905]] — [[Henry Wilcoxon]], aisteoir (b. [[1984]])
* [[1925]] — [[Peter Sellers]], aisteoir Sasanach (b. [[1980]])
* [[1928]] — [[Liam Hamilton]], dlíodóir agus breitheamh Éireannach (b. [[2000]])
* [[1932]] — [[Patsy Cline]], amhránaí (b.[[1963]])
* [[1941]] — [[Bernie Sanders]], Polaiteoir Meiriceánach
* [[1944]] — [[Margaret Hodge]], polaiteoir Briotanach
* [[1947]] — [[Halldór Ásgrímsson]], príomh-aire na hÍoslainne (b. [[2015]])
* [[1951]] — [[John McDonnell]], polaiteoir Briotanach
* [[1960]] — [[Mary Ann O'Brien]], bean ghnó agus polaiteoir Éireannach
* [[1965]] — [[Fiona O'Loughlin]], polaiteoir Éireannach
* [[1969]] — [[Gary Speed]], imreoir sacair (b. [[2011]])
* [[1979]] — [[Pink (Amhránaí)|Pink]], amhránaí Meiriceánach
* [[1981]] — [[Amélie Veille]], amhránaí Ceanadach
* [[1981]] — [[Jonathan Taylor Thomas]], aisteoir Meiriceánach
* [[1981]] — [[Morten Gamst Pedersen]], imreoir sacair
* [[1987]] — [[Illya Marchenko]], imreoir leadóige Úcránach
* [[1989]] — [[Avicii]], ceoltóir Sualannach (b. [[2018]])
* [[1991]] — [[Conor Henderson]], peileadóir Éireannach
* [[1991]] — [[Joe Sugg]], pearsantacht idirlín agus físbhlagálaí as Sasana
== Daoine a fuair bás ar an lá seo ==
* [[701]] — [[Pápa Sergius I|Sergius I]], pápa (r [[650]])
* [[1022]] — [[Máel Sechnaill mac Domnaill]], rí Éireannach (r 948/9)
* [[1159]] — [[Pápa Aidrian IV]], Pápa ó 1154 go 1159 (r ~1100)
* [[1645]] — [[Francisco de Quevedo]], scríbhneoir Spáinneach (r. [[1580]])
* [[1949]] — [[Richard Strauß]], Cumadóir agus stiúrthóir Gearmánach (r. [[1864]])
* [[1959]] — [[Michael Keyes]], polaiteoir Éireannach (r. [[1886]])
* [[1976]] — [[Stephen Barrett]], polaiteoir Éireannach (r. [[1913]])
* [[1980]] — [[Willard Libby|Willard Frank Libby]], ceimiceoir fisiceach Meiriceánach (r. [[1908]])
* [[1981]] — [[Hideki Yukawa]], fisiceoir teoiriciúil Seapánach (r. [[1907]])
* [[1985]] — [[John Franklin Enders]], taighdeoir leighis Meiriceánach (r. [[1897]])
* [[2003]] — [[Leni Riefenstahl]], 101, rinceoir, ban-aisteoir, stiúrthóir scannán (r.[[1902]])
* [[2017]] — [[Don Williams]], amhránaí ceol tíre Meiriceánach (r. [[1939]])
* [[2022]] — [[Eilís II na Ríochta Aontaithe]] (r. [[1926]])
== Tarluithe eile ==
* [[14]] - Reáchtáladh an tsochraid d'[[Ágastas]]
* [[1276]] - Toghadh [[Pápa Eoin XXI|Eoin XXI]] i ndiaidh d'[[Pápa Aidrian V|Aidrian V]] bás a fháil an mhí roimhe sin. Ba é an tríú toghchán pápach sa bhliain sin é.
* [[1760]] - Thug [[Ríocht na Fraince|an Fhrainc]] [[Montréal]] suas don [[Ríocht na Breataine Móire|Bhreatain Mhór]]
* [[1761]] - Phós [[Seoirse III na Breataine Móire agus na hÉireann|Seoirse III]] agus Charlotte Mecklenburg-Strelitz
* [[1831]] - Corónaíodh [[Liam IV na Ríochta Aontaithe|Liam IV]] ina rí na Ríochta Aontaithe
* [[1926]] - Glacadh leis [[Poblacht Weimar|an Ghearmáin]] ar an [[Conradh na Náisiún|Chonradh na Náisiún]]
* [[1944]] - [[Dara Cogadh Domhanda]]: bhuail [[Vergeltungswaffe-2]] [[Londain]] don chéad uair
* [[1946]] - Chuir [[reifreann]] deireadh leis an [[Monarcacht|mhonarcacht]] sa [[an Bhulgáir|Bhulgáir]]
* [[1950]] - Bhí 118 mianadóir sáinní faoi thalamh i gCaisleán Knockshinnoch in [[Albain]] de bharr sciorradh talún
* [[1966]] - Craoladh an chéad eipeasóid de [[Star Trek: The Original Series|Star Trek]]
* [[1974]] - [[Scannal Watergate]]: thug [[Gerald Ford]] pardún do [[Richard Nixon]]
* [[2022]] - Fuair [[Eilís II na Ríochta Aontaithe]] [[Sochraid Bhanríon Eilís II|bás]] i g[[Caisleán Bhaile Mhorail]] i ndiaidh seachtó bliain i gcoróin. Tháinig a mac, [[Séarlas III|Séarlas]], i gcoróin
* [[2023]] - Tharla [[Crith talún Marrakesh–Safi, 2023|crith talún a bhí 6.9 ar scála Richter]] i [[Maracó]]. Maraíodh beagnach 3,000
* [[2023]] - Thosaigh [[Corn an Domhain sa Rugbaí 2023]]. Reáchtáladh an searmanas oscailte i [[Stade de France]] sular bhuaigh An Fhrainc ar an Nua-Shéalainn sa chéad chluiche (27 -13)
[[Catagóir:Dátaí|0908]]
[[Catagóir:Míonna|Meán Fómhair, 08]]
7k6cn4mn6x51ieozy3unjj7j6ovg2xt
Vicipéid:Sobre aquesta pàgina
4
7368
1327561
381711
2026-09-07T15:55:16Z
Saighneánach
72809
/* */
1327561
wikitext
text/x-wiki
{{scrios}}'''Aquesta part de la wikipedia és en gaèlic'''.
Potser no coneixes aquest idioma? És juntament amb l'anglès la llengua oficial de la República d'Irlanda. Aquest idioma cèltic és parlat principalment a Irlanda, però també n'hi ha parlants a la Gran Bretanya, als Estats Units, a Austràlia, i a diversos altres països del món.
Si vols aprendre més sobre el gaèlic irlandès, pots consultar l'article [[:ca:Gaèlic irlandès|idioma gaèlic]] de la Viquipèdia en català.
{| cellspacing="0" cellpadding="6" width="100%" style="border: thin solid #006699;"
| cellpadding="0" style="text-align: center; background: #006699; color: #ffffff;" | '''Faoin leathanach seo - Sobre aquesta pàgina'''
|-
| Traduccions amb:
{{Faoin leathanach seo}}
|}
17b28h54bywi8i34uozpo47anfk9ag3
Aves
0
7916
1327549
1324050
2026-09-07T14:19:33Z
Ériugena
188
1327549
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
Is grúpa [[Veirteabrach|veirteabraigh]] teofhuiltigh iad '''na héin''' a chomhdhéanann an [[Aicme (bitheolaíocht)|aicme]] '''Aves''', agus bíonn [[Cleite|cleití]], [[Giall|gialla]] mantacha gan fhiacail, leagan uibheacha le blaoscanna crua, ráta ard [[Meitibileacht|meitibileach]], croí ceithre urrann, agus cnámharlach láidir ach fós éadrom, mar chomhartha sóirt acu. Bíonn dhá sciathán ar gach aon speiceas acu ach níl eitilt acu uile. In [[Ubh|uibheacha]] a bheireann siad a chuid óga agus coimeádann na máithreacha orthu go dtí go ngorann siad. Tugtar ''Aves'' mar aicme míoleolaíochta orthu. Tá timpeall 9,500 - 11,000 speiceas éan beo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.zmescience.com/feature-post/natural-sciences/animals/birds/how-many-birds-are-there-in-the-world/|teideal=How many birds are there in the world?|údar=Tibi Puiu|dáta=2023-01-24|language=en-US|work=ZME Science|dátarochtana=2023-06-05}}</ref>
[[Íomhá:Larus argentatus, at Oslo Opera House.jpg|clé|mion|[[Faoileán]]]]
[[Íomhá:Swallow chicks444.jpg|clé|mion|[[Fáinleog]]]]
=== Tréithe ===
Ainmhí [[veirteabrach]] den rang ''Aves'' is ea éan, agus aon ainmhí a mbíonn cleití air is é fásta. Ní bhíonn cleití ach ag na héin, agus bíonn cleití ag gach éan fásta.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref>
Bíonn géaga tosaigh na n-éan mionathraithe ina sciatháin.
Ní bhíonn fiacla acu. Bíonn na gialla starraiceacha cumhdaithe le truaillí adharcacha chun an gob a fhoirmiú.
Beireann na baineannaigh uibheacha le blaoscanna crua cailceacha.
Airí sainiúil eile ag éin is ea lann shuntasach cheartingearach, cosúil le cíle, ar chnámh an uchta, a cheanglaíonn na dealracháin chun an cnáimhín súgach a fhoirmiú.
Feidhmíonn an chíle mar cheangaltán do na matáin mhóra a ghluaiseann na sciatháin (matáin an uchta), agus feidhmíonn an cnáimhín súgach mar thaca do na sciatháin le linn eitilte.
=== Eitilt ===
Is lárnach an eitilt in éabhlóid na n-éan, agus oiriúnaíodh a gcolainneacha dá réir. Is cuasach cnámha an chuid is mó de na héin, ionas go bhfuil siad éadrom.<ref name=":0" />
Is cleití fada láidre an-éadroma an chuid is mó de na sciatháin is an t-eireaball. Bíonn cholainn sruthlíneach le cumhdach slim cleití forluite.
Chinn an eitilt méid na n-éan; is beag an chuid is mó díobh. Níl aon éan le meáchan níos mó ná 1 3 kg atá in ann eitilt go cothrománach san aer.<ref name=":0" />
Na héin atá gar do 3 kg, cosúil leis an gcondar is an t-[[albatras]], caitheann siad an-chuid ama ar foluain i sruthanna aeir. Is beag an [[meáchan]] seo i gcomparáid le mamaigh mhóra is péisteanna móra.
Fianaise eile go gcuireann an eitilt teorainn le méid na n-éan, agus fianaise ar a n-éabhlóid, is ea na héin gan eitilt atá beo fós nó imithe in éag: bíonn meáchan suas le 150 kg ag an [[ostrais]], is bhíodh suas le 457 kg ag an éan eilifinte atá imithe in éag.
Rinne na héin reatha gan eitilt (ritítigh) cosúil leo seo éabhlóid ó éin eitilte, ach le cailliúint na heitilte cailleadh an chíle, agus scar an cnáimhín súgach ina dhá chnámh dhifriúla arís.
Is féidir go mbeidh sciatháin na ritíteach laghdaithe go mór, mar atá sa chíbhí, go n-éireoidh na cleití clúmhach in ionad a bheith sruthlíneach, agus go mbeidh siad as láthair ar fhairsingí móra den cholainn, mar atá i gcás na hostraise. Tá an cumas eitilte san aer caillte ag na [[piongain]]í, agus cleití beaga, cosúil le lanna, atá ar a sciatháin. Tá an chíle fós acu ar chnámh an uchta, áfach, agus baineann siad feidhm as a sciatháin chun eitilt tríd an uisce.
[[Íomhá:Rouge gorge familier - crop (WB correction).jpg|mion|[[Spideog]]]]
=== Gnáthóga ===
Scaip na héin ar fud an Domhain iomláin, beagnach. Níl siad i láthair inniu sna tailte bána Molacha, maraon leis an gcuid is mó de na hainimhithe eile, ná i ndoimhneacht na bhfarraigí.<ref name=":0" />
D'oiriúnaigh siad do gach saghas gnáthóige is stíl beatha, agus léiríonn a gcruthanna, a dtomhais, a ndathanna, is a n-iompair an éagsúlacht seo.
=== Éabhlóid ===
Rinne siad éabhlóid ó phéisteanna timpeall 150 milliún bliain ó shin, agus is iad na crogaill na gaolta is gaire dóibh. Ní heol sinsear cruinn péistiúil na n-éan, ach is dócha go ndeama siad éabhlóid ó dhineasáir bheaga.<ref name=":0" />
Más fíor é sin, níl na dineasáir uile imithe in éag, ach san aer mórthimpeall orainn.
=== Na héin in Éirinn ===
Cuireadh Gaeilge ar an leabhar ''Birds'', a d’fhoilsigh [[An Gúm]] faoin teideal ''Éin'' ina shraith iomráiteach ‘Eolaí Póca’ in 1996. Tá tuairisc ann ar 200 éan, nach mór, atá le fáil in Éirinn agus sa Bhreatain, mar aon le heolas ar a gcuid gnáthóg, nósanna maireachtála srl.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/shop/leabhair/eolai-poca-ein/,%20https://cic.ie/shop/leabhair/eolai-poca-ein/|teideal=Eolaí Póca: Éin - Cló Iar-Chonnacht|dáta=2020-10-30|language=ga-IE|dátarochtana=2023-06-05|archivedate=2023-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230607071543/https://cic.ie/shop/leabhair/eolai-poca-ein/,%20https:/cic.ie/shop/leabhair/eolai-poca-ein/}}</ref>
Tabharfar léargas ar iompar agus béaloideas na n-éan i nGaeltacht Thír Chonaill i leabhar leis an scríbhneoir agus grianghrafadóir Maitiú Ó Murchú, ''Éanlaith Iarthuaisceart Thír Chonaill''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/comhshaol/leargas-ar-iompar-agus-bealoideas-na-n-ean-i-ngaeltacht-thir-chonaill-i-leabhar-nua/|teideal=Léargas ar iompar agus béaloideas na n-éan i nGaeltacht Thír Chonaill i leabhar nua|údar=NÓS|dáta=2023-06-02|language=en-US|dátarochtana=2023-06-05}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
{{Main|Liosta d’éanlaith na hÉireann}}
===Fíligineacht na n-ord===
Cládagram a léiríonn fíligineacht na n-ord éagsúil reatha de réir Stiller et al. (2024)<ref>Stiller, J., Feng, S., Chowdhury, AA. et al. Complexity of avian evolution revealed by family-level genomes. Nature (2024). https://doi.org/10.1038/s41586-024-07323-1</ref> :
{{Clade|style=font-size:90%;line-height:90%
|label1=[[Neornithes]]
|1={{clade
|label1=[[Palaeognathae]]
|1={{clade
|1=[[Struthioniformes]] ([[autruches]]) [[File:Struthio camelus - Etosha 2014 (1) white background.jpg|50 px]]
|label2=
|2={{clade
|label1=
|1={{clade
|1=[[Tinamiformes]] (tinamous) [[File:NothuraDarwiniiSmit white background.jpg|50 px]]
|2=[[Rheiformes]] (nandou) [[File:Rhea white background.jpg|50 px]]
}}
|label2=
|2={{clade
|1=[[Apterygiformes]] (kiwis) [[File:Little spotted kiwi, Apteryx owenii, Auckland War Memorial Museum white background.jpg|50 px]]
|2=[[Casuariiformes]] ([[émeu]]s et [[Casoar (oiseau)|casoars]]) [[File:Emu RWD2 white background.jpg|50 px]]
}}
}}
}}
|label2=[[Neognathae]]
|2={{clade
|label1=[[Galloanserae]]
|1={{clade
|1=[[Galliformes]] ([[poulet]]s et apparentés) [[File:Red Junglefowl by George Edward Lodge white background.png|60 px]]
|2=[[Anseriformes]] ([[canard]]s et apparentés) [[File:Cuvier-97-Canard colvert.jpg|60 px]]
}}
|label2=[[Neoaves]]
|2={{clade
|label1=
|1={{clade
|label1=[[Mirandornithes]]
|1={{clade
|1=[[Phoenicopteriformes]] ([[phoenicopteriformes|flamants]])[[File:Cuvier-87-Flamant rouge.jpg|50 px]]
|2=[[Podicipediformes]] (grèbes)[[File:Podiceps cristatus Naumann white background.jpg|50 px]]
}}
}}
|label2=
|2={{clade
|label1=[[Columbaves]]
|1={{clade
|label1=[[Columbimorphae]]
|1={{clade
|1=[[Columbiformes]] (pigeons et colombes) [[File:Meyers_grosses_Konversations-Lexikon_-_ein_Nachschlagewerk_des_allgemeinen_Wissens_(1908)_(Antwerpener_Breiftaube).jpg|50 px]]
|label2=
|2={{clade
|1=[[Mesitornithiformes]] (mésites) [[File:Monias benschi 1912 white background.jpg|50 px]]
|2=[[Pterocliformes]] (gangas et syrrhaptes) [[File:Pterocles quadricinctus white background.jpg|50 px]]
}}
}}
|label2=[[Otidimorphae]]
|2={{clade
|1=[[Cuculiformes]] (coucous) [[File:British birds in their haunts (Cuculus canorus).jpg|50 px]]
|label2=
|2={{clade
|1=[[Otidiformes]] (outardes) [[File:Cayley Ardeotis australis flipped.jpg|50 px]]
|2=[[Musophagiformes]] (touracos) [[File:Planches enluminées d'histoire naturelle (1765) (Tauraco persa).jpg|50 px]]
}}
}}
}}
|label2=
|2={{clade
|label1=[[Elementaves]]
|1={{clade
|label1=
|1={{clade
|1=[[Opisthocomiformes]] (hoatzin) [[File:Cuvier-59-Hoazin huppé.jpg|60px]]
|label2=[[Gruimorphae]]
|2={{clade
|1=[[Gruiformes]] ([[Rallidés]] et [[Gruidés]])[[File:Cuvier-72-Grue cendrée.jpg|50 px]]
|2=[[Charadriiformes]] ([[Échassier (oiseau)|échassier]]s et apparentés)[[File:D'Orbigny-Mouette rieuse et Bec-en-ciseaux white background.jpg|50 px]]
}}
}}
|label2=
|2={{clade
|label1=[[Strisores]]
|1={{clade
|1=[[Caprimulgiformes]] (engoulevents) [[File:Chordeiles acutipennis texensisAQBIP06CA.jpg|50px]]
|label2=[[Vanescaves]]
|2={{clade
|1={{clade
|1=[[Nyctibiiformes]] ([[Nyctibius|ibijaux]]) [[File:NyctibiusBracteatusSmit.jpg|60px]]
|2=[[Steatornithiformes]] (guacharo des cavernes) [[File:Steatornis caripensis MHNT ZON STEA 1.jpg|60px]]
}}
|label2=
|2={{clade
|1=[[Podargiformes]] (podarges) [[File:Batrachostomus septimus 01.jpg|50px]]
|label2=[[Daedalornithes]]
|2={{clade
|1=[[Aegotheliformes]] (égothèles) [[File:Aegotheles savesi.jpg|40px]]
|2=[[Apodiformes]] ([[Apodidés]], [[Hemiprocnidae|martinets arboricoles]] et [[colibri]]s) [[File:White-eared Hummingbird (Basilinna leucotis) white background.jpg|50px]]
}}
}}
}}
}}
|label2=[[Phaethoquornithes]]
|2={{clade
|label1=[[Eurypygimorphae]]
|1={{clade
|1=[[Phaethontiformes]] ([[phaethon|phaétons]])[[File:Cuvier-95-Phaeton à bec rouge.jpg|90 px]]
|2=[[Eurypygiformes]] ([[Caurale soleil]] et [[Kagou huppé]])[[File:Cuvier-72-Caurale soleil.jpg|50 px]]
}}
|label2=[[Aequornithes]]
|2={{clade
|1=[[Gaviiformes]]<ref name="Boyd">{{lien web| website=John Boyd's website |nom=Boyd|prénom=John|année=2007|titre=''NEORNITHES: 46 Orders'' |url=http://jboyd.net/Taxo/Orders.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://jboyd.net/Taxo/Orders.pdf |archive-date=9 October 2022 |consulté le= 30 décembre 2017}}.</ref> (plongeons) [[File:Loon (PSF).png|50px]]
|label2=
|2={{clade
|1={{clade
|label1=[[Austrodyptornithes]]
|1={{clade
|1=[[Procellariiformes]] ([[Albatros (oiseau)|albatros]] et [[pétrel]]s) [[File:Thalassarche chlororhynchos 1838.jpg|40px]]
|2=[[Sphenisciformes]] (manchots) [[File:Chinstrap Penguin white background.jpg|40px]]
}}
}}
|label2=
|2={{clade
|1=[[Ciconiiformes]] (cigognes) [[File:Weißstorch (Ciconia ciconia) white background.jpg|50px]]
|label2=
|2={{clade
|1=[[Suliformes]] ([[fou (oiseau)|fous]], [[cormoran]]s, etc.) [[File:Cormorant in Strunjan, white background.png|70px]]
|2=[[Pelecaniformes]] ([[pélican]]s, [[héron]]s et [[Ibis (oiseau)|ibis]]) [[File:Spot-billed pelican takeoff white background.jpg|70px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
|label2=[[Telluraves]]
|2={{clade
|label1=[[Afroaves]]
|1={{clade
|label1=
|1={{clade
|1=[[Strigiformes]] (chouettes et hiboux)[[File:Cuvier-12-Hibou à huppe courte.jpg|40 px]]
|label2=[[Accipitrimorphae]]
|2={{clade
|1=[[Cathartiformes]] (vautours du Nouveau Monde)[[File:Vintage Vulture Drawing white background.jpg|30 px]]
|2=[[Accipitriformes]] ([[aigle]]s, [[vautour]]s de l'Ancien Monde et apparentés)[[File:Golden Eagle Illustration white background.jpg|40 px]]
}}
}}
|label2=
|2={{clade
|label1=[[Coraciimorphae]]
|1={{clade
|1=[[Coliiformes]] (Colious) [[File:ColiusCastanonotusKeulemans.jpg|50px]]
|label2=[[Cavitaves]]
|2={{clade
|1=[[Leptosomiformes]] (Courol vouroudriou) [[File:Leptosomus discolor - 1825-1834 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (cropped).tif|50px]]
|label2=
|2={{clade
|1=[[Trogoniformes]] (trogons et quetzals)[[File:Harpactes fasciatus 1838 white background.jpg|40 px]]
|label2=[[Picocoraciae]]
|2={{clade
|1=[[Bucerotiformes]] ([[calao]]s et apparentés) [[File:A monograph of the Bucerotidæ, or family of the hornbills (Plate II) (white background).jpg|50px]]
|label2=[[Picodynastornithes]]
|2={{clade
|1=[[Coraciiformes]] ([[martin-pêcheur|martins-pêcheurs]] et apparentés) [[File:Cuvier-46-Martin-pêcheur d'Europe.jpg|50 px]]
|2=[[Piciformes]] ([[pic (oiseau)|pics]] et apparentés) [[File:Dendrocopos major -Durham, England -female-8 white background.jpg|50px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
|label2=[[Australaves]]
|2={{clade
|1=[[Cariamiformes]] (cariamas)[[File:Cariama cristata 1838 white background.jpg|50 px]]
|label2=[[Eufalconimorphae]]
|2={{clade
|1=[[Falconiformes]] (faucons)[[File:NewZealandFalconBuller white background.jpg|35 px]]
|label2=[[Psittacopasserae]]
|2={{clade
|1=[[Psittaciformes]] (perroquets)[[File:Pyrrhura lucianii - Castelnau 2.jpg|60 px]]
|2=[[Passeriformes]] (passereaux)[[File:Cuvier-33-Moineau domestique.jpg|50 px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
{{Cladogram|caption=Major groups of modern birds based on [[Sibley-Ahlquist taxonomy]]
|clades={{clade | style=font-size:85%;line-height:100%;width:325px;
|label1='''Aves'''
|1={{clade
|label1=[[Palaeognathae]]
|1=([[ratites]] and [[tinamous]])
|label2= [[Neognathae]]
|2={{clade
|2=(all other birds including [[passerine|perching]] birds)
|label2=[[Neoaves]]
|label1=[[Galloanserae]]
|1=([[landfowl]] and [[waterfowl]])
}}
}}
}}
}}
== Féach freisin ==
* [[Faoileán]]
* [[Fáinleog]]
* [[Spideog]]
* [[Liosta d’éanlaith na hÉireann]]
== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:Éaneolaíocht|Ean]]
[[Catagóir:Éin|Ean]]
[[Catagóir:Veirteabraigh]]
[[Catagóir:Chordata]]
[[Catagóir:Tetrapoda]]
e8j86b5xx3njk1ca6uz57s6drvqjggs
1327551
1327549
2026-09-07T14:33:37Z
Ériugena
188
1327551
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
Is grúpa [[Veirteabrach|veirteabraigh]] teofhuiltigh iad '''na héin''' a chomhdhéanann an [[Aicme (bitheolaíocht)|aicme]] '''Aves''', agus bíonn [[Cleite|cleití]], [[Giall|gialla]] mantacha gan fhiacail, leagan uibheacha le blaoscanna crua, ráta ard [[Meitibileacht|meitibileach]], croí ceithre urrann, agus cnámharlach láidir ach fós éadrom, mar chomhartha sóirt acu. Bíonn dhá sciathán ar gach aon speiceas acu ach níl eitilt acu uile. In [[Ubh|uibheacha]] a bheireann siad a chuid óga agus coimeádann na máithreacha orthu go dtí go ngorann siad. Tugtar ''Aves'' mar aicme míoleolaíochta orthu. Tá timpeall 9,500 - 11,000 speiceas éan beo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.zmescience.com/feature-post/natural-sciences/animals/birds/how-many-birds-are-there-in-the-world/|teideal=How many birds are there in the world?|údar=Tibi Puiu|dáta=2023-01-24|language=en-US|work=ZME Science|dátarochtana=2023-06-05}}</ref>
[[Íomhá:Larus argentatus, at Oslo Opera House.jpg|clé|mion|[[Faoileán]]]]
[[Íomhá:Swallow chicks444.jpg|clé|mion|[[Fáinleog]]]]
=== Tréithe ===
Ainmhí [[veirteabrach]] den rang ''Aves'' is ea éan, agus aon ainmhí a mbíonn cleití air is é fásta. Ní bhíonn cleití ach ag na héin, agus bíonn cleití ag gach éan fásta.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref>
Bíonn géaga tosaigh na n-éan mionathraithe ina sciatháin.
Ní bhíonn fiacla acu. Bíonn na gialla starraiceacha cumhdaithe le truaillí adharcacha chun an gob a fhoirmiú.
Beireann na baineannaigh uibheacha le blaoscanna crua cailceacha.
Airí sainiúil eile ag éin is ea lann shuntasach cheartingearach, cosúil le cíle, ar chnámh an uchta, a cheanglaíonn na dealracháin chun an cnáimhín súgach a fhoirmiú.
Feidhmíonn an chíle mar cheangaltán do na matáin mhóra a ghluaiseann na sciatháin (matáin an uchta), agus feidhmíonn an cnáimhín súgach mar thaca do na sciatháin le linn eitilte.
=== Eitilt ===
Is lárnach an eitilt in éabhlóid na n-éan, agus oiriúnaíodh a gcolainneacha dá réir. Is cuasach cnámha an chuid is mó de na héin, ionas go bhfuil siad éadrom.<ref name=":0" />
Is cleití fada láidre an-éadroma an chuid is mó de na sciatháin is an t-eireaball. Bíonn cholainn sruthlíneach le cumhdach slim cleití forluite.
Chinn an eitilt méid na n-éan; is beag an chuid is mó díobh. Níl aon éan le meáchan níos mó ná 1 3 kg atá in ann eitilt go cothrománach san aer.<ref name=":0" />
Na héin atá gar do 3 kg, cosúil leis an gcondar is an t-[[albatras]], caitheann siad an-chuid ama ar foluain i sruthanna aeir. Is beag an [[meáchan]] seo i gcomparáid le mamaigh mhóra is péisteanna móra.
Fianaise eile go gcuireann an eitilt teorainn le méid na n-éan, agus fianaise ar a n-éabhlóid, is ea na héin gan eitilt atá beo fós nó imithe in éag: bíonn meáchan suas le 150 kg ag an [[ostrais]], is bhíodh suas le 457 kg ag an éan eilifinte atá imithe in éag.
Rinne na héin reatha gan eitilt (ritítigh) cosúil leo seo éabhlóid ó éin eitilte, ach le cailliúint na heitilte cailleadh an chíle, agus scar an cnáimhín súgach ina dhá chnámh dhifriúla arís.
Is féidir go mbeidh sciatháin na ritíteach laghdaithe go mór, mar atá sa chíbhí, go n-éireoidh na cleití clúmhach in ionad a bheith sruthlíneach, agus go mbeidh siad as láthair ar fhairsingí móra den cholainn, mar atá i gcás na hostraise. Tá an cumas eitilte san aer caillte ag na [[piongain]]í, agus cleití beaga, cosúil le lanna, atá ar a sciatháin. Tá an chíle fós acu ar chnámh an uchta, áfach, agus baineann siad feidhm as a sciatháin chun eitilt tríd an uisce.
[[Íomhá:Rouge gorge familier - crop (WB correction).jpg|mion|[[Spideog]]]]
=== Gnáthóga ===
Scaip na héin ar fud an Domhain iomláin, beagnach. Níl siad i láthair inniu sna tailte bána Molacha, maraon leis an gcuid is mó de na hainimhithe eile, ná i ndoimhneacht na bhfarraigí.<ref name=":0" />
D'oiriúnaigh siad do gach saghas gnáthóige is stíl beatha, agus léiríonn a gcruthanna, a dtomhais, a ndathanna, is a n-iompair an éagsúlacht seo.
=== Éabhlóid ===
Rinne siad éabhlóid ó phéisteanna timpeall 150 milliún bliain ó shin, agus is iad na crogaill na gaolta is gaire dóibh. Ní heol sinsear cruinn péistiúil na n-éan, ach is dócha go ndeama siad éabhlóid ó dhineasáir bheaga.<ref name=":0" />
Más fíor é sin, níl na dineasáir uile imithe in éag, ach san aer mórthimpeall orainn.
=== Na héin in Éirinn ===
Cuireadh Gaeilge ar an leabhar ''Birds'', a d’fhoilsigh [[An Gúm]] faoin teideal ''Éin'' ina shraith iomráiteach ‘Eolaí Póca’ in 1996. Tá tuairisc ann ar 200 éan, nach mór, atá le fáil in Éirinn agus sa Bhreatain, mar aon le heolas ar a gcuid gnáthóg, nósanna maireachtála srl.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cic.ie/shop/leabhair/eolai-poca-ein/,%20https://cic.ie/shop/leabhair/eolai-poca-ein/|teideal=Eolaí Póca: Éin - Cló Iar-Chonnacht|dáta=2020-10-30|language=ga-IE|dátarochtana=2023-06-05|archivedate=2023-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230607071543/https://cic.ie/shop/leabhair/eolai-poca-ein/,%20https:/cic.ie/shop/leabhair/eolai-poca-ein/}}</ref>
Tabharfar léargas ar iompar agus béaloideas na n-éan i nGaeltacht Thír Chonaill i leabhar leis an scríbhneoir agus grianghrafadóir Maitiú Ó Murchú, ''Éanlaith Iarthuaisceart Thír Chonaill''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/gniomhaiochas/comhshaol/leargas-ar-iompar-agus-bealoideas-na-n-ean-i-ngaeltacht-thir-chonaill-i-leabhar-nua/|teideal=Léargas ar iompar agus béaloideas na n-éan i nGaeltacht Thír Chonaill i leabhar nua|údar=NÓS|dáta=2023-06-02|language=en-US|dátarochtana=2023-06-05}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
{{Main|Liosta d’éanlaith na hÉireann}}
===Fíligineacht na n-ord===
Cládagram a léiríonn fíligineacht na n-ord éagsúil reatha de réir Stiller et al. (2024)<ref>Stiller, J., Feng, S., Chowdhury, AA. et al. Complexity of avian evolution revealed by family-level genomes. Nature (2024). https://doi.org/10.1038/s41586-024-07323-1</ref> :
{{Clade|style=font-size:90%;line-height:90%
|label1=Neornithes
|1={{clade
|label1=[[Palaeognathae]]
|1={{clade
|1=[[Struthioniformes]] ([[autruches]]) [[File:Struthio camelus - Etosha 2014 (1) white background.jpg|50 px]]
|label2=
|2={{clade
|label1=
|1={{clade
|1=[[Tinamiformes]] (tinamous) [[File:NothuraDarwiniiSmit white background.jpg|50 px]]
|2=[[Rheiformes]] (nandou) [[File:Rhea white background.jpg|50 px]]
}}
|label2=
|2={{clade
|1=[[Apterygiformes]] (kiwis) [[File:Little spotted kiwi, Apteryx owenii, Auckland War Memorial Museum white background.jpg|50 px]]
|2=[[Casuariiformes]] ([[émeu]]s et [[Casoar (oiseau)|casoars]]) [[File:Emu RWD2 white background.jpg|50 px]]
}}
}}
}}
|label2=[[Neognathae]]
|2={{clade
|label1=[[Galloanserae]]
|1={{clade
|1=[[Galliformes]] ([[poulet]]s et apparentés) [[File:Red Junglefowl by George Edward Lodge white background.png|60 px]]
|2=[[Anseriformes]] ([[canard]]s et apparentés) [[File:Cuvier-97-Canard colvert.jpg|60 px]]
}}
|label2=[[Neoaves]]
|2={{clade
|label1=
|1={{clade
|label1=[[Mirandornithes]]
|1={{clade
|1=[[Phoenicopteriformes]] ([[phoenicopteriformes|flamants]])[[File:Cuvier-87-Flamant rouge.jpg|50 px]]
|2=[[Podicipediformes]] (grèbes)[[File:Podiceps cristatus Naumann white background.jpg|50 px]]
}}
}}
|label2=
|2={{clade
|label1=[[Columbaves]]
|1={{clade
|label1=[[Columbimorphae]]
|1={{clade
|1=[[Columbiformes]] (pigeons et colombes) [[File:Meyers_grosses_Konversations-Lexikon_-_ein_Nachschlagewerk_des_allgemeinen_Wissens_(1908)_(Antwerpener_Breiftaube).jpg|50 px]]
|label2=
|2={{clade
|1=[[Mesitornithiformes]] (mésites) [[File:Monias benschi 1912 white background.jpg|50 px]]
|2=[[Pterocliformes]] (gangas et syrrhaptes) [[File:Pterocles quadricinctus white background.jpg|50 px]]
}}
}}
|label2=[[Otidimorphae]]
|2={{clade
|1=[[Cuculiformes]] (coucous) [[File:British birds in their haunts (Cuculus canorus).jpg|50 px]]
|label2=
|2={{clade
|1=[[Otidiformes]] (outardes) [[File:Cayley Ardeotis australis flipped.jpg|50 px]]
|2=[[Musophagiformes]] (touracos) [[File:Planches enluminées d'histoire naturelle (1765) (Tauraco persa).jpg|50 px]]
}}
}}
}}
|label2=
|2={{clade
|label1=[[Elementaves]]
|1={{clade
|label1=
|1={{clade
|1=[[Opisthocomiformes]] (hoatzin) [[File:Cuvier-59-Hoazin huppé.jpg|60px]]
|label2=[[Gruimorphae]]
|2={{clade
|1=[[Gruiformes]] ([[Rallidés]] et [[Gruidés]])[[File:Cuvier-72-Grue cendrée.jpg|50 px]]
|2=[[Charadriiformes]] ([[Échassier (oiseau)|échassier]]s et apparentés)[[File:D'Orbigny-Mouette rieuse et Bec-en-ciseaux white background.jpg|50 px]]
}}
}}
|label2=
|2={{clade
|label1=[[Strisores]]
|1={{clade
|1=[[Caprimulgiformes]] (engoulevents) [[File:Chordeiles acutipennis texensisAQBIP06CA.jpg|50px]]
|label2=[[Vanescaves]]
|2={{clade
|1={{clade
|1=[[Nyctibiiformes]] ([[Nyctibius|ibijaux]]) [[File:NyctibiusBracteatusSmit.jpg|60px]]
|2=[[Steatornithiformes]] (guacharo des cavernes) [[File:Steatornis caripensis MHNT ZON STEA 1.jpg|60px]]
}}
|label2=
|2={{clade
|1=[[Podargiformes]] (podarges) [[File:Batrachostomus septimus 01.jpg|50px]]
|label2=[[Daedalornithes]]
|2={{clade
|1=[[Aegotheliformes]] (égothèles) [[File:Aegotheles savesi.jpg|40px]]
|2=[[Apodiformes]] ([[Apodidés]], [[Hemiprocnidae|martinets arboricoles]] et [[colibri]]s) [[File:White-eared Hummingbird (Basilinna leucotis) white background.jpg|50px]]
}}
}}
}}
}}
|label2=[[Phaethoquornithes]]
|2={{clade
|label1=[[Eurypygimorphae]]
|1={{clade
|1=[[Phaethontiformes]] ([[phaethon|phaétons]])[[File:Cuvier-95-Phaeton à bec rouge.jpg|90 px]]
|2=[[Eurypygiformes]] ([[Caurale soleil]] et [[Kagou huppé]])[[File:Cuvier-72-Caurale soleil.jpg|50 px]]
}}
|label2=[[Aequornithes]]
|2={{clade
|1=[[Gaviiformes]]<ref name="Boyd">{{lien web| website=John Boyd's website |nom=Boyd|prénom=John|année=2007|titre=''NEORNITHES: 46 Orders'' |url=http://jboyd.net/Taxo/Orders.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://jboyd.net/Taxo/Orders.pdf |archive-date=9 October 2022 |consulté le= 30 décembre 2017}}.</ref> (plongeons) [[File:Loon (PSF).png|50px]]
|label2=
|2={{clade
|1={{clade
|label1=[[Austrodyptornithes]]
|1={{clade
|1=[[Procellariiformes]] ([[Albatros (oiseau)|albatros]] et [[pétrel]]s) [[File:Thalassarche chlororhynchos 1838.jpg|40px]]
|2=[[Sphenisciformes]] (manchots) [[File:Chinstrap Penguin white background.jpg|40px]]
}}
}}
|label2=
|2={{clade
|1=[[Ciconiiformes]] (cigognes) [[File:Weißstorch (Ciconia ciconia) white background.jpg|50px]]
|label2=
|2={{clade
|1=[[Suliformes]] ([[fou (oiseau)|fous]], [[cormoran]]s, etc.) [[File:Cormorant in Strunjan, white background.png|70px]]
|2=[[Pelecaniformes]] ([[pélican]]s, [[héron]]s et [[Ibis (oiseau)|ibis]]) [[File:Spot-billed pelican takeoff white background.jpg|70px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
|label2=[[Telluraves]]
|2={{clade
|label1=[[Afroaves]]
|1={{clade
|label1=
|1={{clade
|1=[[Strigiformes]] (chouettes et hiboux)[[File:Cuvier-12-Hibou à huppe courte.jpg|40 px]]
|label2=[[Accipitrimorphae]]
|2={{clade
|1=[[Cathartiformes]] (vautours du Nouveau Monde)[[File:Vintage Vulture Drawing white background.jpg|30 px]]
|2=[[Accipitriformes]] ([[aigle]]s, [[vautour]]s de l'Ancien Monde et apparentés)[[File:Golden Eagle Illustration white background.jpg|40 px]]
}}
}}
|label2=
|2={{clade
|label1=[[Coraciimorphae]]
|1={{clade
|1=[[Coliiformes]] (Colious) [[File:ColiusCastanonotusKeulemans.jpg|50px]]
|label2=[[Cavitaves]]
|2={{clade
|1=[[Leptosomiformes]] (Courol vouroudriou) [[File:Leptosomus discolor - 1825-1834 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (cropped).tif|50px]]
|label2=
|2={{clade
|1=[[Trogoniformes]] (trogons et quetzals)[[File:Harpactes fasciatus 1838 white background.jpg|40 px]]
|label2=[[Picocoraciae]]
|2={{clade
|1=[[Bucerotiformes]] ([[calao]]s et apparentés) [[File:A monograph of the Bucerotidæ, or family of the hornbills (Plate II) (white background).jpg|50px]]
|label2=[[Picodynastornithes]]
|2={{clade
|1=[[Coraciiformes]] ([[martin-pêcheur|martins-pêcheurs]] et apparentés) [[File:Cuvier-46-Martin-pêcheur d'Europe.jpg|50 px]]
|2=[[Piciformes]] ([[pic (oiseau)|pics]] et apparentés) [[File:Dendrocopos major -Durham, England -female-8 white background.jpg|50px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
|label2=[[Australaves]]
|2={{clade
|1=[[Cariamiformes]] (cariamas)[[File:Cariama cristata 1838 white background.jpg|50 px]]
|label2=[[Eufalconimorphae]]
|2={{clade
|1=[[Falconiformes]] (faucons)[[File:NewZealandFalconBuller white background.jpg|35 px]]
|label2=[[Psittacopasserae]]
|2={{clade
|1=[[Psittaciformes]] (perroquets)[[File:Pyrrhura lucianii - Castelnau 2.jpg|60 px]]
|2=[[Passeriformes]] (passereaux)[[File:Cuvier-33-Moineau domestique.jpg|50 px]]
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
}}
{{Cladogram|caption=Major groups of modern birds based on [[Sibley-Ahlquist taxonomy]]
|clades={{clade | style=font-size:85%;line-height:100%;width:325px;
|label1='''Aves'''
|1={{clade
|label1=[[Palaeognathae]]
|1=([[ratites]] and [[tinamous]])
|label2= [[Neognathae]]
|2={{clade
|2=(all other birds including [[passerine|perching]] birds)
|label2=[[Neoaves]]
|label1=[[Galloanserae]]
|1=([[landfowl]] and [[waterfowl]])
}}
}}
}}
}}
== Féach freisin ==
* [[Faoileán]]
* [[Fáinleog]]
* [[Spideog]]
* [[Liosta d’éanlaith na hÉireann]]
== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:Éaneolaíocht|Ean]]
[[Catagóir:Éin|Ean]]
[[Catagóir:Veirteabraigh]]
[[Catagóir:Chordata]]
[[Catagóir:Tetrapoda]]
2fj54hpezlwvbvt4qffiyoeclz7gu8n
Meice
0
8125
1327591
1229334
2026-09-07T23:43:17Z
TGcoa
21229
1327591
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}Is [[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] mhór í '''Meice''' ([[Araibis]]: ''Makkah al-Mukarramah'', ''مكة المكرمة'') san [[An Araib Shádach|Araib Shádach]], [[príomhchathair]] Chúige Mhakka.
De réir dhaonáireamh 2004 is é líon a lucht cónaithe 1,294,168.
[[Íomhá:Makkahi mukarramah.jpg|mion|clé|Masjid Al Haram, Meice.]]
[[Íomhá:Christian Bypass.jpg|clé|mion|[[Meice]], [[An Araib Shádach]] agus [[Leithcheal ar bhonn creidimh|leithcheal ar bhonn creidimh:]] bealach amháin do [[Moslamach|Mhoslamaigh]], bealach eile do dhaoine eile.]]
== Cathair naofa ==
Is í Meice an chathair is naofa in [[Ioslam]]. Tá [[al-Masjid al-Haram]] ("An Mosc Naofa") suite sa chathair, agus is é an áit is naofa sa dhomhain, de réir na [[Moslamach (an tIoslam)|Moslamach]].
== Oilithreacht ==
[[Íomhá:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|clé|mion|Masjid Al Haram. Meice]]
Is [[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] oilithreachta í Meice'''.''' Tá oilithreacht bhliantúil ann, an ''[[hajj]]''. Tá sé ar na cúig dhualgais reiligiúnach atá ar gach Moslamach an hajj a dhéanamh uair amháin i saol an duine, ar a laghad.
Tarlaíonn an ''hajj'' i mí Du al-Hijja, an [[mí]] deireanach san fheisire na gealaí Ioslamach. Glacann na milliúin Moslamach páirt ann gach bliain.
=== Tubaistí ===
Bíonn an Déardaoin ar an lá is contúirtí den ''hajj'' gach bliain, mar go dtiteann sé ar Eid al-Adha, lá a maraíonn Moslamaigh caora agus de bharr go mbíonn an oiread sin oilithrigh ag marú na n-ainmhithe san aon áit amháin, ag an t-am céanna.
[[Íomhá:Makkah (Mecca) (4).jpg|mion|clé|Makkah, in aice le Meice, ó Abraj Al-Bait.]]
Ar an [[24 Meán Fómhair]] [[2015]], bhí timpeall 2,500 básaithe;<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2015 Mina stampede|url=https://en.wikipedia.org/wiki/2015_Mina_stampede#cite_note-9|journal=Wikipedia|date=2024-06-23|language=en|author=en.wikipedia.org}}</ref> b'amhlaidh a brúadh i mullach a chéile iad. Dúirt an [[rialtas]] nach maraíodh ach 700, agus gur bhraith sé go raibh a locht fhéin ar roinnt oilithreach mar nár lean siad treoracha faoi mar ba cheart dóibh,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bainistiú na hoilithreachta Haj cosanta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0925/730339-bainistiu-na-hoilithreachta-haj-cosanta/|date=2015-09-25|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>
Bhí fiosrúchán iomlán ordaithe ag Rí na hAraibe Sádaí, Salman, faoin mbealach a n-eagraítear an oilithreacht bhliantúil. Ach dúirt Rialtas na h[[An Iaráin|Iaráin]]<nowiki/>e gur chóir don Araib Shádach freagracht iomlán a ghlacadh as ar tharla.
== Naisc sheachtracha ==
* [[Hajj]]
== Féach freisin ==
* [[Comhaontú Mheice]] 2026
== Tagairtí ==
{{reflist}}
{{síol}}
[[Catagóir:An Araib Shádach]]
[[Catagóir:Cathracha]]
[[Catagóir:Ioslam]]
omhz2d81xrgfqztxyqqpzwxz6za1qsg
Vicipéid:Leathanaigh le luas-scrios
4
8718
1327558
33778
2026-09-07T15:53:33Z
Saighneánach
72809
/* */
1327558
wikitext
text/x-wiki
{{scrios|Tá sé an-íorónta ach níl aon ghá don leathanach seo.}}
exiewdga078720038z7tzmxml94lt20
Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh
0
12491
1327592
1308410
2026-09-07T23:44:24Z
TGcoa
21229
/* Féach freisin */
1327592
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}
Is eagraíocht mhíleata idirnáisiúnta a bhfuil 32 ballstát inti, 30 san Eoraip agus dhá cheann i Meiriceá Thuaidh, í '''Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh''', nó '''ECAT''' ([[Béarla]]: ''North Atlantic Treaty Organisation'' - ''NATO'', [[Fraincis]]: ''Organisation du traité de l'Atlantique nord'' - ''OTAN'').
Is córas comhslándála í ECAT: beartaíonn a ballstáit neamhspleácha an fód a sheasamh in aghaidh aon ionradh ón iasacht. I rith an [[Cogadh Fuar|Chogaidh Fhuair]], ba shrian í ECAT ar bhagairt an [[An tAontas Sóivéadach|Aontais Shóivéadaigh]]. D'fhan ECAT i bhfeidhm i ndiaidh scor an Aontais Shóivéadaigh agus [[Comhaontú Vársá]], agus bhí agus tá baint acu in oibríochtaí míleata sna [[Na Balcáin|Balcáin]], sa [[An Meánoirthear|Mheánoirthear]], san Áise Theas, agus san [[An Afraic|Afraic]].
Is é "''animus in consulendo liber''" mana na heagraíochta (Laidin ar: meabhair gan srian sa mhachnamh).
== Straitéis ==
Bhí an tréimhse fhada gan cogaí idir mórthíortha san Eoraip ón Dara Chogadh Domhanda go dtí ionradh na Rúise ar an Úcráin sa bhliain 2022 bunaithe ar dhá bhac, nó díspreagadh.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-an-coras-a-raibh-slandail-an-iarthair-bunaithe-le-80-bliain-ag-teacht-chun-deiridh/|teideal=Tá an córas a raibh slándáil an iarthair bunaithe le 80 bliain ag teacht chun deiridh|údar=Fachtna Ó Drisceoil|dáta=11 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-12}}</ref>
* Ar thaobh amháin bhí armlann núicléach na Rúise, an armlann núicléach is mó ar domhan, a d’fhág (agus a fhágann fós) gurbh ionann agus féinmharú a bheadh ann don iarthar ionradh a dhéanamh ar an Rúis nó an bloc Sóivéadach mar a bhí.
* Ar an dtaobh eile, bhí Alt a 5 de Chonradh NATO a d’fhág gur chreid gach éinne – an Rúis san áireamh – go dtiocfadh ballstáit uile NATO, agus Meiriceá go háirithe, i gcabhair ar aon bhallstát a ndéanfaí ionsaí air. Agus dar ndóigh cumhacht mhór núicléach eile ba ea Meiriceá agus is ea fós. D’fhág sin go raibh an riosca a bhain le hionsaí rómhór do cheachtar taobh.
Sa bhliain 2025, chuir [[Donald Trump]] deireadh leis an gcóras slándála sin. Ní raibh meas madra aige ar chaidrimh fhadbhunaithe Mheiriceá lena gcomhghuaillithe. Ag an am céanna, níor chreid rialtais na hEorpa níos mó gur féidir brath ar Mheiriceá le teacht i gcabhair orthu.<ref name=":1" />
{{Main|Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh}}
== Stair ==
[[Íomhá:NATO members (blue).svg|clé|mion|Tíortha san ECAT (gorm)|221x221px]][[Íomhá:NATO STAR.jpg|clé|mion|ceanncheathrú ECAT sa [[an Bhruiséil|Bhruiséil]]]]Cuireadh tús leis an gcomhghuaillíocht nuair a síníodh Conradh an Atlantaigh Thuaidh in [[Washington, D.C.|Washington D.C.]] ar an [[4 Aibreán]], [[1949]].
An aidhm a bhí léi comhoibriú a bhunú idir [[Tír|thíortha]] an Iarthair le bagairt na [[An tAontas Sóivéadach|Sóivéadach]] a chosc. An prionsabal a bhí ag ECAT gurb ionann ionsaí ar [[Tír|thír]] amháin agus ionsaí ar gach tír eile a bhí mar bhall de.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf|teideal=An Cogadh Fuar|údar=stmarys-belfast.ac.uk|dáta=|dátarochtana=2020}}</ref>
[[Íomhá:Defense ministers of NATO 2000.jpg|clé|mion|2020: i seisiún iomlánach]]
Cé gur bunaíodh ECAT mar eagraíocht [[Fórsaí armtha|chosanta]], bhreathnaigh na Sóivéadaigh uirthi mar chomhghuaillíocht ionsaitheach. Nuair a ceadaíodh don Ghearmáin Thiar bheith páirteach i 1955, dhaingnigh sin an dearcadh seo agus bhí APSS buartha go mbeadh an Ghearmáin ina tír láidir arís. Mar sin, i mBealtaine 1955 bunaíodh [[Comhaontú Vársá]]. Leagan [[Cumannachas|cumannach]] de ECAT a bhí anseo leis na tíortha cumannacha uile ag aontú iad féin a chosaint i gcás ionsaithe ón [[Iarthar na hEorpa|Iarthar]].
=== 2023 ===
Ar 4 Aibreán 2023, d'éirigh an [[An Fhionlainn|Fhionlainn]] an 31ú ball de ECAT. Tír neodrach ab ea í an Fhionlainn ar feadh blianta fada ach chuir siad an neodracht sin ar leataobh anuraidh nuair a d’fhógair siad go raibh sé i gceist acu ballraíocht a fháil in ECAT, Rinneadh an cinneadh sin mar gheall ar [[ionradh na Rúise ar an Úcráin]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-fhionlainn-ina-31u-ball-de-nato-i-ndiaidh-athru-polasai-stairiuil/|teideal=An Fhionlainn ina 31ú ball de NATO i ndiaidh athrú polasaí ‘stairiúil’|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-04}}</ref>
=== 2024 ===
Dúirt [[Donald Trump]] i mí Feabhra 2024 go spreagfadh sé an Rúis ionsaí a dhéanamh ar chomhghuaillithe ECAT nár chomhlíon a gcuid oibleagáidí airgeadais, creid nó ná creid. Bhí sé ráite ag Trump, an iarrthóir Poblachtach don [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtaránacht]] ag an am, nach dtiocfadh sé i gcabhair ar an Eoraip go deo agus go bhfuil port ECAT, mar eagraíocht chosanta, seinnte.
Mar thoradh ar na tuairimí seo, bhí roinnt polaiteoirí sinsearacha agus oifigigh ar fud an domhain ag labhairt amach i gcoinne Trump. Dúirt ardrúnaí ECAT go bhfuil ECAT fós réidh agus in ann gach comhghuaillí a chosaint agus chuir sé ina leith gur bhain Trump an bonn de ról ECAT trí bhonn a bhaint as creidiúnacht a dhíspreagadh. D’fhreagair Uachtarán na S-A, [[Joe Biden]] freisin agus é ag rá go raibh tuairimí Trump balbh, náireach agus contúirteach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/17-feabhra-2024-luimneach/id1525428808?i=1000645678336|teideal=Nuacht Mhall: (Luimneach) on Apple Podcasts|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=17 Feabhra 2024|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2024-03-15}}</ref>
Ag an am céanna, bhí [[Emmanuel Macron]], Uachtarán na Fraince, ag maíomh gur chóir don [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] a bheith níos neamhspleáiche ó thaobh cúrsaí cosanta de ('sí an Fhrainc an t-aon chumhacht núicléach san AE).<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceisteanna-cosanta-agus-cumhachta-ag-eiri-nios-casta-san-ae/|teideal=Ceisteanna cosanta agus cumhachta ag éirí níos casta san AE|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=13 Márta 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-15}}</ref>
== ECAT agus Éire ==
Níl Éire ina ball den Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh i láthair na huaire. Ach cinnte tá [[Rialtas na hÉireann]] ag comhoibriú le ECAT. Mar gheall ar na bagairtí sna 2020idí (mar shampla, maidir le cibirionsaithe agus cosaint cáblaí sonraí ar ghrinneall na farraige timpeall na hÉireann), tá Éire i bpriacal ó ‘ghéarbhagairt ar muir’ ón Rúis agus ag an am céanna, tá Éire ag diúgaireacht ar [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] maidir le cúrsaí cosanta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/neodracht-faoi-bhagairt-agus-caineadh-breise-sna-meain/|teideal=Neodracht faoi bhagairt agus cáineadh breise sna meáin|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=12 Feabhra 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-02-15}}</ref> Tá Éire mar chuid de thionscadal ina bhfaighinn sí comhairle ó ECAT. Ag an am céanna, tá beartais i bhfeidhm san AE chun comhoibriú idir an AE agus ECAT a neartú i réimsí slándála agus cosanta.<ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceisteanna-cosanta-agus-cumhachta-ag-eiri-nios-casta-san-ae/|teideal=Ceisteanna cosanta agus cumhachta ag éirí níos casta san AE|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=13 Márta 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-15}}</ref>{{Main|Neodracht na hÉireann}}
== Eagraíocht ==
Tá ceanncheathrú na heagraíochta suite sa [[an Bhruiséil|Bhruiséil]], [[an Bheilg]], ach tá a ceannáras míleata in aice le [[Mons]] sa tír chéanna. Tá Fórsa Freagartha ECAT lonnaithe ag an chomhghuaillíocht in [[Oirthear na hEorpa]]. Sa bhliain 2022, ba é caiteachas míleata ECAT foinse de 55 faoin chéad den iomlán domhanda.
Tá NATO eagraithe mar chomhghuaillíocht mhíleata agus tá sí mar bhunchloch na comhchosanta don chuid is mó de bhallstáit an AE, seachas Éire, Málta, an Ostair agus an Chipir. Má tharlaíonn aon rud d’aontacht NATO lagófar córas cosanta na hEorpa.
== Baill ==
{{Columns-list|3|
* {{bratach|Albania|size=15px}} [[An Albáin]]
* {{bratach|Belgium|size=15px}} [[An Bheilg]]
* {{bratach|Bulgaria|size=15px}} [[An Bhulgáir]]
* {{bratach|Canada|size=15px}} [[Ceanada]]
* {{bratach|Croatia|size=15px}} [[An Chróit]]
* {{bratach|Czechoslovakia|size=15px}} [[Poblacht na Seice]]
* {{bratach|Denmark|size=15px}} [[An Danmhairg]]
* {{bratach|Estonia|size=15px}} [[An Eastóin]]
* {{bratach|Finland|size=15px}} [[An Fhionlainn]]
* {{bratach|France|size=15px}} [[An Fhrainc]]
* {{bratach|Germany|size=15px}} [[An Ghearmáin]]
* {{bratach|Greece|size=15px}} [[An Ghréig]]
* {{bratach|Hungary|size=15px}} [[An Ungáir]]
* {{bratach|Iceland|size=15px}} [[An Íoslainn]]
* {{bratach|Italy|size=15px}} [[An Iodáil]]
* {{bratach|Latvia|size=15px}} [[An Laitvia]]
* {{bratach|Lithuania|size=15px}} [[An Liotuáin]]
* {{bratach|Luxembourg|size=15px}} [[Lucsamburg]]
*{{bratach|North Macedonia|size=15px}} [[An Mhacadóin Thuaidh]]
*{{bratach|Montenegro|size=15px}} [[Montainéagró]]
* {{bratach|Netherlands|size=15px}} [[An Ísiltír]]
* {{bratach|Norway|size=15px}} [[An Iorua]]
* {{bratach|Poland|size=15px}} [[An Pholainn]]
* {{bratach|Portugal|size=15px}} [[An Phortaingéil]]
* {{bratach|Romania|size=15px}} [[An Rómáin]]
* {{bratach|Slovakia|size=15px}} [[An tSlóvaic]]
* {{bratach|Slovenia|size=15px}} [[An tSlóivéin]]
* {{bratach|Spain|size=15px}} [[An Spáinn]]
* {{bratach|Sweden|size=15px}} [[An tSualainn]]
* {{bratach|Turkey|size=15px}} [[An Tuirc]]
* {{bratach|United Kingdom|size=15px}} [[Ríocht Aontaithe]]
* {{bratach|United States|size=15px}} [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]]
}}
== Féach freisin ==
* [[Neodracht na hÉireann]]
* [[Cogaíocht hibrideach]]
* [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh]]
* [[Comhaontú Mheice]] 2026
== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta]]
[[Catagóir:ECAT]]
jzwnn6olgbpagztmw2pe48o9lk3x1u9
Vicipéid:Sobre esta página
4
12994
1327559
585542
2026-09-07T15:54:48Z
Saighneánach
72809
/* */
1327559
wikitext
text/x-wiki
{{scrios}}'''Esta parte da Wikipédia está em gaélico irlandês'''. Para mais informações em português sobre esta língua, consulte [[:pt:Gaélico irlandês|este artigo]]. A Wikipédia em português está em http://pt.wikipedia.org. Para Wikipédias em outras línguas, veja [[:en:Wikipedia:Multilingual coordination|Wikipedia:Coordenação multilíngüe]].
Você não fala irlandês? Esta língua celta é falada sobretudo na ilha da Irlanda. Alguns falantes também vivem na Grã Bretanha, nos Estados Unidos, Austrália e dispersos pelo mundo. É a primeira língua oficial da República da Irlanda, sendo o inglês a segunda. O irlandês também está reconhecido oficialmente pela União Europeia e na Irlanda do Norte, uma região do Reino Unido.
{| cellspacing="0" cellpadding="6" width="100%" style="border: thin solid #006699;"
| cellpadding="0" style="text-align: center; background: #006699; color: #ffffff;" | '''Faoin leathanach seo - Sobre esta página'''
|-
| Versões desta página em outras línguas:
{{Maidir leis an leathanach seo}}
|}
[[ia:Wikipedia:Super:About this page]]
mgrkuq35dm5awneljkizx0hsvno3yx4
Vicipéid:Om denne siden
4
21622
1327565
285183
2026-09-07T15:56:43Z
Saighneánach
72809
/* */
1327565
wikitext
text/x-wiki
{{scrios}}'''Denne delen av Wikipedia er på irsk språk'''. For mer informasjon på norsk om irsk språk, se [[:no:irsk|denne artikkelen]]. Wikipedia på norsk finnes i to versjoner, [http://no.wikipedia.org bokmål] og [http://nn.wikipedia.org nynorsk]. Se en komplett liste over Wikipedia på mange språk [http://www.wikipedia.org/ her].
Forstår du ikke irsk? '''Irsk''' eller '''irsk gælisk''' ''Gaeilge (na hÉireann)'' er et [[:no:keltiske språk|keltisk språk]] som tales på [[:no:Irland (øy)|Irland]]. Det er anerkjent som det fremste offisielle språk i [[:no:Republikken Irland|Republikken Irland]], selv om et stort flertall av befolkningen har [[:no:engelsk|engelsk]] som førstespråk.
{| cellspacing="0" cellpadding="6" width="100%" style="border: thin solid #006699;"
| cellpadding="0" style="text-align: center; background: #006699; color: #ffffff;" | '''Faoin leathanach seo - Om denne siden'''
|-
| Versjoner av denne siden på andre språk:
{{Maidir leis an leathanach seo}}
|}
rot6g41x92yeu4u224gkcyqgi6nejlj
Katie Taylor
0
22641
1327574
1323573
2026-09-07T22:32:11Z
TGcoa
21229
1327574
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is [[Dornálaíocht|dornálaí]] as [[Contae Chill Mhantáin]] í '''Katie Taylor''' (a rugadh ar [[2 Iúil]] [[1986]]).<ref> Eleathanach 274, 21 Deireadh Fómhair 2017</ref> Bhuaigh sí [[Bonn (píosa miotail)|bonn]] [[Ór|óir]] sna [[Cluichí Oilimpeacha]] i [[Londain]] sa bhliain [[2012]] agus bhain sí curadh an domhain amach sa rannóg éadrom-mheácháin na mban don chéad uair sa bhliain 2018. Sa bhliain 2024, d'éirigh sí curadh éadrom-mheáchan trom an domhain gan aon amhras tar éis di bua d'aonghuth a fháil ar Amanda Serrano ina n-athtroid i Texas, rud a d'fhág scór de 24-1-0 aici ina gairm mar dhornálaí gairmiúil go dtí sin.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=An ceann is fearr ag Taylor i gcath fuilteach, conspóideach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1116/1481278-an-ceann-is-fearr-ag-taylor-i-gcath-fuilteach-conspoideach/|date=2024-11-16|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>
== Gairm ==
Thosaigh Katie Taylor ag dornálaíocht, agus í 12 bliain d’aois. Ba ag Craobhchomórtas Eorpach na nAmaitéarach 2006, san [[An Iorua|Iorua]], a fuair sí a céad bhua thábhachtach. Bhuaigh sí an bonn óir ag an aicme éadrom-mheáchan 60kg. Níos déanaí sa bhliain sin, ag Craobhchomórtas Dhomhan na nAmaitéarach, i bPodolsk na [[An Rúis|Rúise]], shroich Katie Taylor na babhtaí ceathrú ceannais san aicme 60kg.
Ag Craobhchomórtas Eorpach na n-amaitéarach, in [[Vársá|Warszawa]] na [[An Pholainn|Polainne]], bhuaigh Taylor a dara bonn óir i ndiaidh a chéile. Stop sí an curadh domhanda reatha, Tatiana Chalaya as an [[An Rúis|Rúis]]. Bronnadh duais don dornálaí is fearr sa craobhchomórtas uirthi freisin. [[Íomhá:Katie Taylor 2012 (2).jpg|clé|mion|Taylor i Londain, 2012|220x220px]][[Íomhá:Katie Taylor Enters 2012 Summer Olympics.jpg|mion|Cluichí Oilimpeacha, 2012|clé|220x220px]]
[[Íomhá:Katie Taylor vs. Amanda Serrano workout - 37.jpg|clé|mion|220x220px|Katie Taylor vs. Amanda Serrano, 2025]]
Ag Craobhchomórtas Dhomhan na n-amaitéarach sa bhliain chéanna, i [[Delhi|nDeilí]] Nua na h[[An India|India]], fuair sí an ceann is fearr ar Chalaya arís sa bhabhta leathcheannais agus ar Annabella Farias na h[[An Airgintín|Airgintíne]] sa chluiche ceannais 60kg. Sa bhliain 2007, bhuaigh sí Teideal Chraobhchomórtas [[An Eoraip|Eorpach]] na n-amaitéarach don tríú bliain as a chéile.
Lean Katie ar aghaidh chun a dara teideal domhanda a bhuachan ag Craobh Domhanda na mBan sa Dornálaíocht, i Samhain, ag Ningdo sa tSín. Fuair sí an ceann is fearr ar ar Cheng Dong na [[An tSín|Síne]] sa chluiche ceannais.
Ar [[21 Márta]] [[2009]], ag an O2 i m[[Baile Átha Cliath]], bhuaigh sí 27-3 in aghaidh sheaimpín Phan-Mheiriceánach Caroline Barry óna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], ar fho-chárta Bernard Dunne agus Ricardo Cordoba. Ag labhairt tar éis na troda, dúirt Taylor go ndearna an fáilte a cuireadh roimpi ón lucht leanúna Éireannach staic di. Dúirt sí, “níor chreid mé an fáiltiú a fuair mé!”
Ar [[18 Meán Fómhair]] [[2010]], ní gan dua a bhuail Taylor a tríú craobh dhomhanda as a chéile ag Craobh Domhanda na mBan i m[[Barbadós]], agus Cheng Dong na [[An tSín|Síne]] arís sa chluiche ceannais.
Bhuaigh Katie bonn óir sna [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2012|Cluichí Oilimpeacha]] i 2012.
=== 2016 ar aghaidh: dornálaí gairmiúil ===
Chuaigh Taylor ina cheann go gairmiúil nuair a bhí sí tríocha bliain d'aois, sa bhliain 2016 (le ''Matchroom Sport'').
Theip uirthi troid a bhuachan don chéad uair le cúig bliana anuas i gcoinne Yana Alekseevna na h[[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáine]] ar [[15 Aibreán]] [[2016]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Katie Taylor na hÉireann buailte|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0415/782028-don-chead-uair-le-cuig-bliana-anuas-bualadh-katie-taylor-na-heire/|date=2016-04-15|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref>
I mí Dheireadh Fómhair 2017, bhí an bua ag Katie ar Anahi Esther Sanchez. Throid sí ar son chraobh an domhain i [[Caerdydd]] (an phríomhchathair sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]).<ref>[https://www.maynoothuniversity.ie/froebel-department-primary-and-early-childhood-education/eleathanach ELeathanach] 293, 30 Aibreán 2018
</ref>
Ar 27 Aibreán 2018 i Nua-Eabhrac, bhuaigh sí an Chraobh Dhomhanda san IBF (''International Boxing Federation'') – agus curadh domhanda sa WBA (''World Boxing Association'') í cheana féin.
Ar 30 Aibreán 2022, fuair Taylor an ceann is fearr ar a céille comhraic, Amanda Serrano, sa bhabhta dornálaíochta i Madison Square Garden. D'fhág bua na hoíche sin sa Chraobh Éadrom Mheáchan Domhanda gurb í Taylor an curadh domhanda i gcónaí.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Katie Taylor buacach i 'Madison Square Garden'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0501/1295408-katie-taylor-buacach-i-madison-square-garden/|date=2022-05-01|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Léirigh Taylor teacht aniar leis an troid a bhuachan ar phointí agus bean Phuerto Rico a chloí. Bhí moltóir amháin a bhronn an troid ar Serrano, ach thaobhaigh an bheirt eile le Taylor.
Ba í an chéad uair riamh a raibh troid idir beirt bhan ar an bpríomhimeacht sa gcró dornálaíochta iomráiteach sin i Nua-Eabhrac, Madison Square Garden.<ref name=":0" /> D’fhéach 1.5 milliún duine ar an troid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/froebel-department-primary-and-early-childhood-education/eleathanach|teideal=Eleathanach 411|údar=Maynooth University|dáta=Bealtaine 2022|work=www.maynoothuniversity.ie|dátarochtana=2022-05-07}}</ref>
=== 2023 ===
Chaill Taylor in aghaidh an tSasanaigh, [[Chantelle Cameron]], i mí Bealtaine 2023, an chéad uair a tharla sé sin ina saol mar dhornálaí gairmiúil. Roimhe sin, bhí 22 troid as a chéile buaite aici. Bhí ráflaí ag dul thart ag an am go raibh gortú ag cur as di. Ach bhí Cameron thar a bheith diongbháilte san fháinne ag an am céanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/katie-nil-me-ag-cailleadh-dha-throid-as-a-cheile/a1399935541.html|teideal=Katie: Níl mé ag cailleadh dhá throid as a chéile|dáta=2023-11-22|language=en|work=Independent.ie|dátarochtana=2023-11-28}}</ref>
Chas Taylor arís le Cameron sa 3Arena, BÁC ar 25 Samhain 2023 agus an bua aici. Chaill Cameron na criosanna uilig a bhí aici. Bhí Taylor 37 bliana d’aois ag an am.
=== 2024 ===
Fuair Taylor an ceann is fearr ar a céile comhraic as Puerto Rica, Amanda Serrano, aon uair amháin eile, ar an 15 Samhain 2024. Bhronn na breithiúna scór 95-94 uirthi as an mbabhta i Staid AT&T in Arlington. Ach i ndiaidh na troda chuir Amanda Serrano agus a traenálaí i leith bhean Bhrí Chualann gur úsáid sí a cloigeann le droch ghearradh a fhágáil ar Serrano, rud a chuir srianta uirthi sna babhtaí deireanacha. Shéan Katie Taylor an méid sin i ndiaidh na troda. Bhreathnaigh na milliúin duine ar an troid ar fud an domhain ar chainéal sruthaithe Netflix.<ref name=":1" />
=== 2026 ===
Ar an 6 Meán Fómhair 2026, tháinig breis agus 80,000 duine go Páirc an Chrócaigh le breathnú ar throid dheireanach Katie Taylor mar dhornálaí gairmiúil . Fuair sí an ceann is fearr ar a céile comhraic,Flora Pili na Fraince i bPáirc an Chrócaigh, agus d'éirigh sí seaimpín an domhain arís don 3ú huair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Katie buacach go glórmhar i mBÁC|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0906/1590471-katie-buacach-go-glormhar-i-mbac/|date=2026-09-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>
Chinn na moltóirí d'aon ghuth gur ag Taylor a bhí an bua in aghaidh Pili. Ba léir ó thús deiridh nach raibh an Francach chun an ceann ab fhearr a fháil ar Katie a bhí i mbarr a maitheasa le clisteacht láimhe agus luath coisíochta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gailearai-scoth-na-bpictiur-o-throid-dheireanach-katie-taylor-i-bpairc-an-chrocaigh/|teideal=GAILEARAÍ: Scoth na bpictiúr ó throid dheireanach Katie Taylor i bPáirc an Chrócaigh|dáta=2026-09-07|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-09-07}}</ref>
== Pearsanta ==
Mar imreoir [[sacar|sacair]], d'imir Taylor le foireann náisiúnta na mban.
==Tagairtí==
{{reflist}}
{{DEFAULTSORT:Taylor, Katie}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1986]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin]]
[[Catagóir:Dornálaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Mná Éireannacha]]
[[Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann]]
[[Catagóir:Cincísigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Buaiteoirí bonn sna Cluichí Oilimpeacha]]
0jr8hm46n9chokjrai1082mfy1fbckn
1327575
1327574
2026-09-07T22:36:11Z
TGcoa
21229
1327575
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is [[Dornálaíocht|dornálaí]] as [[Contae Chill Mhantáin]] í '''Katie Taylor''' (a rugadh ar [[2 Iúil]] [[1986]]).<ref> Eleathanach 274, 21 Deireadh Fómhair 2017</ref> Bhuaigh sí [[Bonn (píosa miotail)|bonn]] [[Ór|óir]] sna [[Cluichí Oilimpeacha]] i [[Londain]] sa bhliain [[2012]] agus bhain sí curadh an domhain amach sa rannóg éadrom-mheácháin na mban don chéad uair sa bhliain 2018. Sa bhliain 2024, d'éirigh sí curadh éadrom-mheáchan trom an domhain gan aon amhras tar éis di bua d'aonghuth a fháil ar Amanda Serrano ina n-athtroid i Texas, rud a d'fhág scór de 24-1-0 aici ina gairm mar dhornálaí gairmiúil go dtí sin.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=An ceann is fearr ag Taylor i gcath fuilteach, conspóideach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1116/1481278-an-ceann-is-fearr-ag-taylor-i-gcath-fuilteach-conspoideach/|date=2024-11-16|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>
== Gairm ==
Thosaigh Katie Taylor ag dornálaíocht, agus í 12 bliain d’aois. Ba ag Craobhchomórtas Eorpach na nAmaitéarach 2006, san [[An Iorua|Iorua]], a fuair sí a céad bhua thábhachtach. Bhuaigh sí an bonn óir ag an aicme éadrom-mheáchan 60kg. Níos déanaí sa bhliain sin, ag Craobhchomórtas Dhomhan na nAmaitéarach, i bPodolsk na [[An Rúis|Rúise]], shroich Katie Taylor na babhtaí ceathrú ceannais san aicme 60kg.
Ag Craobhchomórtas Eorpach na n-amaitéarach, in [[Vársá|Warszawa]] na [[An Pholainn|Polainne]], bhuaigh Taylor a dara bonn óir i ndiaidh a chéile. Stop sí an curadh domhanda reatha, Tatiana Chalaya as an [[An Rúis|Rúis]]. Bronnadh duais don dornálaí is fearr sa craobhchomórtas uirthi freisin. [[Íomhá:Katie Taylor 2012 (2).jpg|clé|mion|Taylor i Londain, 2012|220x220px]][[Íomhá:Katie Taylor Enters 2012 Summer Olympics.jpg|mion|Cluichí Oilimpeacha, 2012|clé|220x220px]]
[[Íomhá:Katie Taylor vs. Amanda Serrano workout - 37.jpg|clé|mion|220x220px|Katie Taylor vs. Amanda Serrano, 2024]]
Ag Craobhchomórtas Dhomhan na n-amaitéarach sa bhliain chéanna, i [[Delhi|nDeilí]] Nua na h[[An India|India]], fuair sí an ceann is fearr ar Chalaya arís sa bhabhta leathcheannais agus ar Annabella Farias na h[[An Airgintín|Airgintíne]] sa chluiche ceannais 60kg. Sa bhliain 2007, bhuaigh sí Teideal Chraobhchomórtas [[An Eoraip|Eorpach]] na n-amaitéarach don tríú bliain as a chéile.
Lean Katie ar aghaidh chun a dara teideal domhanda a bhuachan ag Craobh Domhanda na mBan sa Dornálaíocht, i Samhain, ag Ningdo sa tSín. Fuair sí an ceann is fearr ar ar Cheng Dong na [[An tSín|Síne]] sa chluiche ceannais.
Ar [[21 Márta]] [[2009]], ag an O2 i m[[Baile Átha Cliath]], bhuaigh sí 27-3 in aghaidh sheaimpín Phan-Mheiriceánach Caroline Barry óna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], ar fho-chárta Bernard Dunne agus Ricardo Cordoba. Ag labhairt tar éis na troda, dúirt Taylor go ndearna an fáilte a cuireadh roimpi ón lucht leanúna Éireannach staic di. Dúirt sí, “níor chreid mé an fáiltiú a fuair mé!”
Ar [[18 Meán Fómhair]] [[2010]], ní gan dua a bhuail Taylor a tríú craobh dhomhanda as a chéile ag Craobh Domhanda na mBan i m[[Barbadós]], agus Cheng Dong na [[An tSín|Síne]] arís sa chluiche ceannais.
Bhuaigh Katie bonn óir sna [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2012|Cluichí Oilimpeacha]] i 2012.
=== 2016 ar aghaidh: dornálaí gairmiúil ===
Chuaigh Taylor ina cheann go gairmiúil nuair a bhí sí tríocha bliain d'aois, sa bhliain 2016 (le ''Matchroom Sport'').
Theip uirthi troid a bhuachan don chéad uair le cúig bliana anuas i gcoinne Yana Alekseevna na h[[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáine]] ar [[15 Aibreán]] [[2016]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Katie Taylor na hÉireann buailte|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0415/782028-don-chead-uair-le-cuig-bliana-anuas-bualadh-katie-taylor-na-heire/|date=2016-04-15|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref>
I mí Dheireadh Fómhair 2017, bhí an bua ag Katie ar Anahi Esther Sanchez. Throid sí ar son chraobh an domhain i [[Caerdydd]] (an phríomhchathair sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]).<ref>[https://www.maynoothuniversity.ie/froebel-department-primary-and-early-childhood-education/eleathanach ELeathanach] 293, 30 Aibreán 2018
</ref>
Ar 27 Aibreán 2018 i Nua-Eabhrac, bhuaigh sí an Chraobh Dhomhanda san IBF (''International Boxing Federation'') – agus curadh domhanda sa WBA (''World Boxing Association'') í cheana féin.
Ar 30 Aibreán 2022, fuair Taylor an ceann is fearr ar a céille comhraic, Amanda Serrano, sa bhabhta dornálaíochta i Madison Square Garden. D'fhág bua na hoíche sin sa Chraobh Éadrom Mheáchan Domhanda gurb í Taylor an curadh domhanda i gcónaí.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Katie Taylor buacach i 'Madison Square Garden'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0501/1295408-katie-taylor-buacach-i-madison-square-garden/|date=2022-05-01|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Léirigh Taylor teacht aniar leis an troid a bhuachan ar phointí agus bean Phuerto Rico a chloí. Bhí moltóir amháin a bhronn an troid ar Serrano, ach thaobhaigh an bheirt eile le Taylor.
Ba í an chéad uair riamh a raibh troid idir beirt bhan ar an bpríomhimeacht sa gcró dornálaíochta iomráiteach sin i Nua-Eabhrac, Madison Square Garden.<ref name=":0" /> D’fhéach 1.5 milliún duine ar an troid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/froebel-department-primary-and-early-childhood-education/eleathanach|teideal=Eleathanach 411|údar=Maynooth University|dáta=Bealtaine 2022|work=www.maynoothuniversity.ie|dátarochtana=2022-05-07}}</ref>
=== 2023 ===
Chaill Taylor in aghaidh an tSasanaigh, [[Chantelle Cameron]], i mí Bealtaine 2023, an chéad uair a tharla sé sin ina saol mar dhornálaí gairmiúil. Roimhe sin, bhí 22 troid as a chéile buaite aici. Bhí ráflaí ag dul thart ag an am go raibh gortú ag cur as di. Ach bhí Cameron thar a bheith diongbháilte san fháinne ag an am céanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/katie-nil-me-ag-cailleadh-dha-throid-as-a-cheile/a1399935541.html|teideal=Katie: Níl mé ag cailleadh dhá throid as a chéile|dáta=2023-11-22|language=en|work=Independent.ie|dátarochtana=2023-11-28}}</ref>
Chas Taylor arís le Cameron sa 3Arena, BÁC ar 25 Samhain 2023 agus an bua aici. Chaill Cameron na criosanna uilig a bhí aici. Bhí Taylor 37 bliana d’aois ag an am.
=== 2024 ===
Fuair Taylor an ceann is fearr ar a céile comhraic as Puerto Rica, Amanda Serrano, aon uair amháin eile, ar an 15 Samhain 2024. Bhronn na breithiúna scór 95-94 uirthi as an mbabhta i Staid AT&T in Arlington. Ach i ndiaidh na troda chuir Amanda Serrano agus a traenálaí i leith bhean Bhrí Chualann gur úsáid sí a cloigeann le droch ghearradh a fhágáil ar Serrano, rud a chuir srianta uirthi sna babhtaí deireanacha. Shéan Katie Taylor an méid sin i ndiaidh na troda. Bhreathnaigh na milliúin duine ar an troid ar fud an domhain ar chainéal sruthaithe Netflix.<ref name=":1" />
=== 2026 ===
Ar an 6 Meán Fómhair 2026, tháinig breis agus 80,000 duine go Páirc an Chrócaigh le breathnú ar throid dheireanach Katie Taylor mar dhornálaí gairmiúil . Fuair sí an ceann is fearr ar a céile comhraic,Flora Pili na Fraince i bPáirc an Chrócaigh, agus d'éirigh sí seaimpín an domhain arís don 3ú huair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Katie buacach go glórmhar i mBÁC|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0906/1590471-katie-buacach-go-glormhar-i-mbac/|date=2026-09-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>
Chinn na moltóirí d'aon ghuth gur ag Taylor a bhí an bua in aghaidh Pili. Ba léir ó thús deiridh nach raibh an Francach chun an ceann ab fhearr a fháil ar Katie a bhí i mbarr a maitheasa le clisteacht láimhe agus luath coisíochta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gailearai-scoth-na-bpictiur-o-throid-dheireanach-katie-taylor-i-bpairc-an-chrocaigh/|teideal=GAILEARAÍ: Scoth na bpictiúr ó throid dheireanach Katie Taylor i bPáirc an Chrócaigh|dáta=2026-09-07|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-09-07}}</ref>
== Pearsanta ==
Mar imreoir [[sacar|sacair]], d'imir Taylor le foireann náisiúnta na mban.
==Tagairtí==
{{reflist}}
{{DEFAULTSORT:Taylor, Katie}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1986]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin]]
[[Catagóir:Dornálaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Mná Éireannacha]]
[[Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann]]
[[Catagóir:Cincísigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Buaiteoirí bonn sna Cluichí Oilimpeacha]]
9tqpvpx9pkqcp3vethjadplziyli7yy
1327578
1327575
2026-09-07T23:02:52Z
TGcoa
21229
1327578
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is [[Dornálaíocht|dornálaí]] as [[Contae Chill Mhantáin]] í '''Katie Taylor''' (a rugadh ar [[2 Iúil]] [[1986]]).<ref>Eleathanach 274, 21 Deireadh Fómhair 2017</ref> Bhuaigh sí [[Bonn (píosa miotail)|bonn]] [[Ór|óir]] sna [[Cluichí Oilimpeacha]] i [[Londain]] sa bhliain [[2012]] agus bhain sí craobh an domhain amach i rannóg éadrom-mheáchain na mban den chéad uair sa bhliain 2017. Sa bhliain 2024, dhaingnigh sí a stádas mar churadh domhanda gan aon amhras san aicme éadrom-mheáchain throm tar éis di bua d'aon ghuth a fháil ar Amanda Serrano ina n-athtroid i [[Texas]], rud a d'fhág taifead 24-1-0 aici ina gairm mar dhornálaí gairmiúil go dtí sin.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=An ceann is fearr ag Taylor i gcath fuilteach, conspóideach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1116/1481278-an-ceann-is-fearr-ag-taylor-i-gcath-fuilteach-conspoideach/|date=2024-11-16|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>
== Tús a shaoil ==
Rugadh Katie Taylor i [[Bré|mBré]] i gContae Chill Mhantáin ar 2 Iúil 1986. Ba as [[Sasana]] dá hathair, Pete Taylor, traenálaí dornálaíochta, agus b'Éireannach í a máthair, Bridget. Bhí a beirt deartháireacha, Lee agus Peter, ag dornálaíocht chomh maith, agus ba é a hathair a thraenáil í ó thús a gairme. Sa bhliain 2001, agus í cúig bliana déag d'aois, throid sí in aghaidh Alanna Audley as [[Béal Feirste]] sa Staid Náisiúnta i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]] — ba é sin an chéad chomhrac dornálaíochta idir mná ar tugadh cead oifigiúil dó in Éirinn riamh.
== Gairm ==
Thosaigh Katie Taylor ag dornálaíocht agus í dhá bhliain déag d'aois. Ba ag Craobhchomórtas Eorpach na nAmaitéarach 2005, san [[An Iorua|Iorua]], a fuair sí a céad bhua thábhachtach. Bhuaigh sí bonn óir san aicme éadrom-mheáchain (60 kg). Níos déanaí sa bhliain sin, ag Craobhchomórtas Domhanda na nAmaitéarach, i bPodolsk na [[An Rúis|Rúise]], shroich Katie Taylor na babhtaí ceathrú ceannais san aicme 60 kg.
Ag Craobhchomórtas Eorpach na nAmaitéarach, i [[Vársá]] na [[An Pholainn|Polainne]], bhuaigh Taylor a dara bonn óir i ndiaidh a chéile. Bhuaigh sí ar churadh reatha an domhain, Tatiana Chalaya na Rúise. Bronnadh duais an dornálaí ab fhearr sa chraobhchomórtas uirthi freisin. [[Íomhá:Katie Taylor 2012 (2).jpg|clé|mion|Taylor i Londain, 2012|220x220px]][[Íomhá:Katie Taylor Enters 2012 Summer Olympics.jpg|mion|Cluichí Oilimpeacha, 2012|clé|220x220px]]
[[Íomhá:Katie Taylor vs. Amanda Serrano workout - 37.jpg|clé|mion|220x220px|Katie Taylor vs. Amanda Serrano, 2024]]
Ag Craobhchomórtas Domhanda na nAmaitéarach sa bhliain chéanna, i [[Deilí|nDeilí Nua]] na [[An India|hIndia]], fuair sí an ceann is fearr ar Chalaya arís sa bhabhta leathcheannais agus ar Erica Farias na [[An Airgintín|hAirgintíne]] sa chluiche ceannais 60 kg. Sa bhliain 2007, bhuaigh sí craobh [[An Eoraip|na hEorpa]] don tríú bliain as a chéile, sa [[An Danmhairg|Danmhairg]].
Lean Katie ar aghaidh chun a dara teideal domhanda a bhuachan ag Craobhchomórtas Domhanda na mBan i mí na Samhna 2008, i Ningbo na [[An tSín|Síne]]. Fuair sí an ceann is fearr ar Cheng Dong na Síne sa chluiche ceannais, an céadú comhrac dá cuid.
Ar [[21 Márta]] [[2009]], ag an O2 i mBaile Átha Cliath, bhuaigh sí 27-3 ar an seaimpín Pan-Mheiriceánach Caroline Barry ó na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], mar chuid den chlár céanna le comhrac Bernard Dunne agus Ricardo Cordoba. Ag labhairt tar éis na troda, dúirt Taylor go ndearna an fháilte a cuireadh roimpi ón lucht leanúna Éireannach staic di. Dúirt sí, “níor chreid mé an fáiltiú a fuair mé!”
Ar [[18 Meán Fómhair]] [[2010]], ní gan dua a bhuaigh Taylor a tríú craobh dhomhanda as a chéile ag Craobhchomórtas Domhanda na mBan i [[Barbadós|mBarbadós]], nuair a chloígh sí Cheng Dong na Síne arís sa chluiche ceannais.
Bhuaigh Katie bonn óir sna [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2012|Cluichí Oilimpeacha]] i Londain sa bhliain 2012, nuair a bhuaigh sí ar Sofya Ochigava na Rúise le scór 10-8 sa chluiche ceannais ar an 9 Lúnasa. Ba í an chéad churadh Oilimpeach in aicme éadrom-mheáchain na mban riamh í.
=== 2016 ar aghaidh: dornálaí gairmiúil ===
Theip uirthi troid a bhuachan don chéad uair le cúig bliana anuas i gcoinne Yana Alekseevna na [[An Asarbaiseáin|hAsarbaiseáine]] ar [[15 Aibreán]] [[2016]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Katie Taylor na hÉireann buailte|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0415/782028-don-chead-uair-le-cuig-bliana-anuas-bualadh-katie-taylor-na-heire/|date=2016-04-15|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref>
Chuaigh Taylor leis an dornálaíocht ghairmiúil níos déanaí sa bhliain 2016, agus í tríocha bliain d'aois, faoi bhratach ''Matchroom Sport''. Rinne sí a céad chomhrac gairmiúil i Londain ar 26 Samhain 2016, áit ar chloígh sí Karina Kopińska sa tríú babhta.
I mí Dheireadh Fómhair 2017, bhí an bua ag Katie ar Anahi Esther Sanchez. Throid sí ar son chraobh an domhain i [[Caerdydd]] (an phríomhchathair sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]).<ref>[https://www.maynoothuniversity.ie/froebel-department-primary-and-early-childhood-education/eleathanach ELeathanach] 293, 30 Aibreán 2018</ref>
Ar 28 Aibreán 2018 i [[Nua-Eabhrac]], bhuaigh sí an Chraobh Dhomhanda san IBF (''International Boxing Federation'') in aghaidh Victoria Bustos na hAirgintíne – agus curadh domhanda sa WBA (''World Boxing Association'') í cheana féin.
Ar 1 Meitheamh 2019, i Madison Square Garden, bhuaigh sí ar Delfine Persoon na [[An Bheilg|Beilge]] ar phointí, rud a d'fhág na ceithre mhórchrios éadrom-mheáchain — WBA, IBF, WBO agus WBC — ina seilbh in éineacht, agus í ina curadh domhanda gan aon amhras dá bharr.
Ar 30 Aibreán 2022, fuair Taylor an ceann is fearr ar a céile comhraic, Amanda Serrano, sa bhabhta dornálaíochta i Madison Square Garden. D'fhág bua na hoíche sin gurbh í Taylor curadh éadrom-mheáchain an domhain fós.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Katie Taylor buacach i 'Madison Square Garden'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0501/1295408-katie-taylor-buacach-i-madison-square-garden/|date=2022-05-01|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Léirigh Taylor teacht aniar leis an troid a bhuachan ar phointí agus bean [[Pórtó Ríce]] a chloí. Bhronn breitheamh amháin an troid ar Serrano, ach thaobhaigh an bheirt eile le Taylor.
Ba í an chéad uair riamh a raibh troid idir beirt bhan ar an bpríomhimeacht sa chró dornálaíochta iomráiteach sin i Nua-Eabhrac, Madison Square Garden.<ref name=":0" /> D’fhéach 1.5 milliún duine ar an troid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/froebel-department-primary-and-early-childhood-education/eleathanach|teideal=Eleathanach 411|údar=Maynooth University|dáta=Bealtaine 2022|work=www.maynoothuniversity.ie|dátarochtana=2022-05-07}}</ref>
=== 2023 ===
Chaill Taylor in aghaidh bhean Shasana, [[Chantelle Cameron]], i mí Bealtaine 2023, an chéad uair a tharla sé sin ina saol mar dhornálaí gairmiúil. Roimhe sin, bhí dhá throid is fiche as a chéile buaite aici. Bhí ráflaí ag dul thart ag an am go raibh gortú ag cur as di. Ach bhí Cameron thar a bheith diongbháilte san fháinne ag an am céanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/katie-nil-me-ag-cailleadh-dha-throid-as-a-cheile/a1399935541.html|teideal=Katie: Níl mé ag cailleadh dhá throid as a chéile|dáta=2023-11-22|language=en|work=Independent.ie|dátarochtana=2023-11-28}}</ref>
Chas Taylor arís le Cameron sa 3Arena i mBaile Átha Cliath ar 25 Samhain 2023, agus ba léi an bua. Chaill Cameron na criosanna uile a bhí aici. Bhí Taylor seacht mbliana is tríocha d'aois ag an am.
=== 2024 ===
Fuair Taylor an ceann is fearr ar a céile comhraic as Pórtó Ríce, Amanda Serrano, aon uair amháin eile, ar an 15 Samhain 2024. Thug na breithiúna an bua di le scór 95-94 i Staid AT&T in Arlington. Ach i ndiaidh na troda chuir Amanda Serrano agus a traenálaí i leith Taylor gur úsáid sí a cloigeann le drochghearradh a fhágáil ar Serrano, rud a chuir srianta uirthi sna babhtaí deireanacha. Shéan Katie Taylor an méid sin i ndiaidh na troda. Bhreathnaigh na milliúin duine ar an troid ar fud an domhain ar chainéal sruthaithe Netflix.<ref name=":1" />
=== 2026 ===
Ar an 6 Meán Fómhair 2026, tháinig breis agus 80,000 duine go [[Páirc an Chrócaigh]] le breathnú ar throid dheireanach Katie Taylor mar dhornálaí gairmiúil. Fuair sí an ceann is fearr ar a céile comhraic, Flora Pili na [[An Fhrainc|Fraince]], agus d'éirigh sí ina seaimpín domhanda arís, don tríú huair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Katie buacach go glórmhar i mBÁC|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0906/1590471-katie-buacach-go-glormhar-i-mbac/|date=2026-09-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>
Chinn na moltóirí d'aon ghuth gur ag Taylor a bhí an bua in aghaidh Pili. Ba léir ó thús deireadh nach raibh bean na Fraince chun an ceann ab fhearr a fháil ar Katie, a bhí i mbarr a maitheasa le clisteacht a lámh agus le luas a cos.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gailearai-scoth-na-bpictiur-o-throid-dheireanach-katie-taylor-i-bpairc-an-chrocaigh/|teideal=GAILEARAÍ: Scoth na bpictiúr ó throid dheireanach Katie Taylor i bPáirc an Chrócaigh|dáta=2026-09-07|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-09-07}}</ref>
== Pearsanta ==
Mar imreoir [[sacar|sacair]], d'imir Taylor mar lárpháirceach agus mar thosaí le roinnt clubanna in Éirinn, Peamount United ina measc, agus d'imir sí le foireann shinsearach náisiúnta na mban idir 2006 agus 2009. D'éirigh sí as an sacar sa bhliain 2011 chun a haird ar fad a dhíriú ar an dornálaíocht. Is Críostaí í agus is minic a labhraíonn sí go poiblí faoina creideamh.
== Féach freisin ==
* [[Dornálaíocht]]
* [[Kellie Harrington]]
* [[Michael Conlan]]
* [[Bernard Dunne]]
* [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2012]]
==Tagairtí==
{{reflist}}
{{DEFAULTSORT:Taylor, Katie}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1986]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin]]
[[Catagóir:Dornálaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Mná Éireannacha]]
[[Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann]]
[[Catagóir:Cincísigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Buaiteoirí bonn sna Cluichí Oilimpeacha]]
9qi7jrl7s9fzqpv3c1ni1z0qifdw0r6
1327579
1327578
2026-09-07T23:05:47Z
TGcoa
21229
/* Pearsanta */
1327579
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is [[Dornálaíocht|dornálaí]] as [[Contae Chill Mhantáin]] í '''Katie Taylor''' (a rugadh ar [[2 Iúil]] [[1986]]).<ref>Eleathanach 274, 21 Deireadh Fómhair 2017</ref> Bhuaigh sí [[Bonn (píosa miotail)|bonn]] [[Ór|óir]] sna [[Cluichí Oilimpeacha]] i [[Londain]] sa bhliain [[2012]] agus bhain sí craobh an domhain amach i rannóg éadrom-mheáchain na mban den chéad uair sa bhliain 2017. Sa bhliain 2024, dhaingnigh sí a stádas mar churadh domhanda gan aon amhras san aicme éadrom-mheáchain throm tar éis di bua d'aon ghuth a fháil ar Amanda Serrano ina n-athtroid i [[Texas]], rud a d'fhág taifead 24-1-0 aici ina gairm mar dhornálaí gairmiúil go dtí sin.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=An ceann is fearr ag Taylor i gcath fuilteach, conspóideach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1116/1481278-an-ceann-is-fearr-ag-taylor-i-gcath-fuilteach-conspoideach/|date=2024-11-16|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>
== Tús a shaoil ==
Rugadh Katie Taylor i [[Bré|mBré]] i gContae Chill Mhantáin ar 2 Iúil 1986. Ba as [[Sasana]] dá hathair, Pete Taylor, traenálaí dornálaíochta, agus b'Éireannach í a máthair, Bridget. Bhí a beirt deartháireacha, Lee agus Peter, ag dornálaíocht chomh maith, agus ba é a hathair a thraenáil í ó thús a gairme.
Sa bhliain 2001, agus í cúig bliana déag d'aois, throid sí in aghaidh Alanna Audley as [[Béal Feirste]] sa Staid Náisiúnta i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]] — ba é sin an chéad chomhrac dornálaíochta idir mná ar tugadh cead oifigiúil dó in Éirinn riamh.
== Gairm ==
Thosaigh Katie Taylor ag dornálaíocht agus í dhá bhliain déag d'aois. Ba ag Craobhchomórtas Eorpach na nAmaitéarach 2005, san [[An Iorua|Iorua]], a fuair sí a céad bhua thábhachtach. Bhuaigh sí bonn óir san aicme éadrom-mheáchain (60 kg). Níos déanaí sa bhliain sin, ag Craobhchomórtas Domhanda na nAmaitéarach, i bPodolsk na [[An Rúis|Rúise]], shroich Katie Taylor na babhtaí ceathrú ceannais san aicme 60 kg.
Ag Craobhchomórtas Eorpach na nAmaitéarach, i [[Vársá]] na [[An Pholainn|Polainne]], bhuaigh Taylor a dara bonn óir i ndiaidh a chéile. Bhuaigh sí ar churadh reatha an domhain, Tatiana Chalaya na Rúise. Bronnadh duais an dornálaí ab fhearr sa chraobhchomórtas uirthi freisin. [[Íomhá:Katie Taylor 2012 (2).jpg|clé|mion|Taylor i Londain, 2012|220x220px]][[Íomhá:Katie Taylor Enters 2012 Summer Olympics.jpg|mion|Cluichí Oilimpeacha, 2012|clé|220x220px]]
[[Íomhá:Katie Taylor vs. Amanda Serrano workout - 37.jpg|clé|mion|220x220px|Katie Taylor vs. Amanda Serrano, 2024]]
Ag Craobhchomórtas Domhanda na nAmaitéarach sa bhliain chéanna, i [[Deilí|nDeilí Nua]] na [[An India|hIndia]], fuair sí an ceann is fearr ar Chalaya arís sa bhabhta leathcheannais agus ar Erica Farias na [[An Airgintín|hAirgintíne]] sa chluiche ceannais 60 kg. Sa bhliain 2007, bhuaigh sí craobh [[An Eoraip|na hEorpa]] don tríú bliain as a chéile, sa [[An Danmhairg|Danmhairg]].
Lean Katie ar aghaidh chun a dara teideal domhanda a bhuachan ag Craobhchomórtas Domhanda na mBan i mí na Samhna 2008, i Ningbo na [[An tSín|Síne]]. Fuair sí an ceann is fearr ar Cheng Dong na Síne sa chluiche ceannais, an céadú comhrac dá cuid.
Ar [[21 Márta]] [[2009]], ag an O2 i mBaile Átha Cliath, bhuaigh sí 27-3 ar an seaimpín Pan-Mheiriceánach Caroline Barry ó na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], mar chuid den chlár céanna le comhrac Bernard Dunne agus Ricardo Cordoba. Ag labhairt tar éis na troda, dúirt Taylor go ndearna an fháilte a cuireadh roimpi ón lucht leanúna Éireannach staic di. Dúirt sí, “níor chreid mé an fáiltiú a fuair mé!”
Ar [[18 Meán Fómhair]] [[2010]], ní gan dua a bhuaigh Taylor a tríú craobh dhomhanda as a chéile ag Craobhchomórtas Domhanda na mBan i [[Barbadós|mBarbadós]], nuair a chloígh sí Cheng Dong na Síne arís sa chluiche ceannais.
Bhuaigh Katie bonn óir sna [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2012|Cluichí Oilimpeacha]] i Londain sa bhliain 2012, nuair a bhuaigh sí ar Sofya Ochigava na Rúise le scór 10-8 sa chluiche ceannais ar an 9 Lúnasa. Ba í an chéad churadh Oilimpeach in aicme éadrom-mheáchain na mban riamh í.
=== 2016 ar aghaidh: dornálaí gairmiúil ===
Theip uirthi troid a bhuachan don chéad uair le cúig bliana anuas i gcoinne Yana Alekseevna na [[An Asarbaiseáin|hAsarbaiseáine]] ar [[15 Aibreán]] [[2016]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Katie Taylor na hÉireann buailte|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0415/782028-don-chead-uair-le-cuig-bliana-anuas-bualadh-katie-taylor-na-heire/|date=2016-04-15|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref>
Chuaigh Taylor leis an dornálaíocht ghairmiúil níos déanaí sa bhliain 2016, agus í tríocha bliain d'aois, faoi bhratach ''Matchroom Sport''. Rinne sí a céad chomhrac gairmiúil i Londain ar 26 Samhain 2016, áit ar chloígh sí Karina Kopińska sa tríú babhta.
I mí Dheireadh Fómhair 2017, bhí an bua ag Katie ar Anahi Esther Sanchez. Throid sí ar son chraobh an domhain i [[Caerdydd]] (an phríomhchathair sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]).<ref>[https://www.maynoothuniversity.ie/froebel-department-primary-and-early-childhood-education/eleathanach ELeathanach] 293, 30 Aibreán 2018</ref>
Ar 28 Aibreán 2018 i [[Nua-Eabhrac]], bhuaigh sí an Chraobh Dhomhanda san IBF (''International Boxing Federation'') in aghaidh Victoria Bustos na hAirgintíne – agus curadh domhanda sa WBA (''World Boxing Association'') í cheana féin.
Ar 1 Meitheamh 2019, i Madison Square Garden, bhuaigh sí ar Delfine Persoon na [[An Bheilg|Beilge]] ar phointí, rud a d'fhág na ceithre mhórchrios éadrom-mheáchain — WBA, IBF, WBO agus WBC — ina seilbh in éineacht, agus í ina curadh domhanda gan aon amhras dá bharr.
Ar 30 Aibreán 2022, fuair Taylor an ceann is fearr ar a céile comhraic, Amanda Serrano, sa bhabhta dornálaíochta i Madison Square Garden. D'fhág bua na hoíche sin gurbh í Taylor curadh éadrom-mheáchain an domhain fós.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Katie Taylor buacach i 'Madison Square Garden'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0501/1295408-katie-taylor-buacach-i-madison-square-garden/|date=2022-05-01|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Léirigh Taylor teacht aniar leis an troid a bhuachan ar phointí agus bean [[Pórtó Ríce]] a chloí. Bhronn breitheamh amháin an troid ar Serrano, ach thaobhaigh an bheirt eile le Taylor.
Ba í an chéad uair riamh a raibh troid idir beirt bhan ar an bpríomhimeacht sa chró dornálaíochta iomráiteach sin i Nua-Eabhrac, Madison Square Garden.<ref name=":0" /> D’fhéach 1.5 milliún duine ar an troid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/froebel-department-primary-and-early-childhood-education/eleathanach|teideal=Eleathanach 411|údar=Maynooth University|dáta=Bealtaine 2022|work=www.maynoothuniversity.ie|dátarochtana=2022-05-07}}</ref>
=== 2023 ===
Chaill Taylor in aghaidh bhean Shasana, [[Chantelle Cameron]], i mí Bealtaine 2023, an chéad uair a tharla sé sin ina saol mar dhornálaí gairmiúil. Roimhe sin, bhí dhá throid is fiche as a chéile buaite aici. Bhí ráflaí ag dul thart ag an am go raibh gortú ag cur as di. Ach bhí Cameron thar a bheith diongbháilte san fháinne ag an am céanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/katie-nil-me-ag-cailleadh-dha-throid-as-a-cheile/a1399935541.html|teideal=Katie: Níl mé ag cailleadh dhá throid as a chéile|dáta=2023-11-22|language=en|work=Independent.ie|dátarochtana=2023-11-28}}</ref>
Chas Taylor arís le Cameron sa 3Arena i mBaile Átha Cliath ar 25 Samhain 2023, agus ba léi an bua. Chaill Cameron na criosanna uile a bhí aici. Bhí Taylor seacht mbliana is tríocha d'aois ag an am.
=== 2024 ===
Fuair Taylor an ceann is fearr ar a céile comhraic as Pórtó Ríce, Amanda Serrano, aon uair amháin eile, ar an 15 Samhain 2024. Thug na breithiúna an bua di le scór 95-94 i Staid AT&T in Arlington. Ach i ndiaidh na troda chuir Amanda Serrano agus a traenálaí i leith Taylor gur úsáid sí a cloigeann le drochghearradh a fhágáil ar Serrano, rud a chuir srianta uirthi sna babhtaí deireanacha. Shéan Katie Taylor an méid sin i ndiaidh na troda. Bhreathnaigh na milliúin duine ar an troid ar fud an domhain ar chainéal sruthaithe Netflix.<ref name=":1" />
=== 2026 ===
Ar an 6 Meán Fómhair 2026, tháinig breis agus 80,000 duine go [[Páirc an Chrócaigh]] le breathnú ar throid dheireanach Katie Taylor mar dhornálaí gairmiúil. Fuair sí an ceann is fearr ar a céile comhraic, Flora Pili na [[An Fhrainc|Fraince]], agus d'éirigh sí ina seaimpín domhanda arís, don tríú huair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Katie buacach go glórmhar i mBÁC|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0906/1590471-katie-buacach-go-glormhar-i-mbac/|date=2026-09-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>
Chinn na moltóirí d'aon ghuth gur ag Taylor a bhí an bua in aghaidh Pili. Ba léir ó thús deireadh nach raibh bean na Fraince chun an ceann ab fhearr a fháil ar Katie, a bhí i mbarr a maitheasa le clisteacht a lámh agus le luas a cos.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gailearai-scoth-na-bpictiur-o-throid-dheireanach-katie-taylor-i-bpairc-an-chrocaigh/|teideal=GAILEARAÍ: Scoth na bpictiúr ó throid dheireanach Katie Taylor i bPáirc an Chrócaigh|dáta=2026-09-07|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-09-07}}</ref>
== Pearsanta ==
Mar imreoir [[sacar|sacair]], d'imir Taylor mar lárpháirceach agus mar thosaí le roinnt clubanna in Éirinn, Peamount United ina measc, agus d'imir sí le foireann shinsearach náisiúnta na mban idir 2006 agus 2009. D'éirigh sí as an sacar sa bhliain 2011 chun a haird ar fad a dhíriú ar an dornálaíocht.
Is Críostaí í agus is minic a labhraíonn sí go poiblí faoina creideamh.
== Féach freisin ==
* [[Dornálaíocht]]
* [[Kellie Harrington]]
* [[Michael Conlan]]
* [[Bernard Dunne]]
* [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2012]]
==Tagairtí==
{{reflist}}
{{DEFAULTSORT:Taylor, Katie}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1986]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin]]
[[Catagóir:Dornálaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Mná Éireannacha]]
[[Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann]]
[[Catagóir:Cincísigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Buaiteoirí bonn sna Cluichí Oilimpeacha]]
h178bz1io2mcw2g6p9kj687es5yk8a1
Glaonna ainmhithe feirme
0
23241
1327529
1327523
2026-09-07T11:59:53Z
Eomurchadha
4240
1327529
wikitext
text/x-wiki
[[Íomhá:Farm Animals - geograph.org.uk - 2985908.jpg|mion|Bíonn an [[bó|bhó]] ag géimneach\ nó ag búbáil]]
Seo liosta de na '''Glaonna''' a bhíonn le clos ó ainmhithe ar an bhfeirm. (Leagan Uladh. Leagan Chonnachta.)
* Bíonn an [[asal|t-asal]] ag gáirtheach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/en/fgb/g%C3%A1irtheach|teideal=Foclóir Gaeilge–Béarla (Ó Dónaill): gáirtheach|language=en|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2022-06-11}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/en/fgb/gr%C3%A1g|teideal=Foclóir Gaeilge–Béarla (Ó Dónaill): grág|language=en|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2022-06-11}}</ref> / ag gángarnach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/en/fgb/g%C3%A1ngarnach|teideal=Foclóir Gaeilge–Béarla (Ó Dónaill): gángarnach|language=en|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2022-06-11}}</ref> ag búiríl.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/en/fgb/b%C3%BAir%C3%ADl|teideal=Foclóir Gaeilge–Béarla (Ó Dónaill): búiríl|language=en|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2022-06-11}}</ref> Bíonn an [[asal|t-asal]] ag áthairíl
* Bíonn an [[banbh]] ag sceamhaíl.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/en/fgb/sceamha%C3%ADl|teideal=Foclóir Gaeilge–Béarla (Ó Dónaill): sceamhaíl|language=en|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2022-06-11}}</ref> Bíonn an [[banbh]] ag scréachaigh.
* Bíonn an [[Beach|bheach]] ag crónán<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/cr%c3%b3n%c3%a1n</ref>
* Bíonn an [[bó|bhó]] ag géimneach<ref>http://www.teanglann.ie/en/eid/mooing</ref>. Bíonn an [[bó|bhó]] ag búbáil<ref>https://archive.org/details/lanesenglishiris00lane</ref>.
* Bíonn an [[capall]] ag seitreach<ref>http://www.teanglann.ie/en/eid/seitreach</ref>. Bíonn an [[capall]] ag siotraíl<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/seitr%C3%ADl</ref>.
* Bíonn an [[caora|chaora]] ag méileach<ref>http://www.teanglann.ie/en/eid/bleat</ref>.
* Bíonn an [[cat]] ag meamhlach<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/meamhlach</ref> agus ag crónán<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/cat</ref>. Bíonn an [[cat]] ag crónán.
* Bíonn an [[cearc|chearc]] ag scolagarnach<ref>scolgarnach</ref> / sclugaíl<ref>http://www.teanglann.ie/en/eid/cluck</ref> / glógarsach<ref>http://www.teanglann.ie/en/eid/cluck</ref> / gráigíl<ref>http://www.teanglann.ie/en/eid/cluck</ref>. Bíonn an [[cearc|chearc]] ag grágallach.
* Bíonn an gamhain ag béicigh.
* Bíonn an [[coileach]] ag glaoch<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/glaoigh</ref> / ag gairm<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/gairm</ref> / ag scairtíl. Bíonn an [[coileach]] ag glaoch.
* Bíonn an [[cú]] ag uallfairt<ref>http://www.teanglann.ie/en/eid/yowl</ref>. Bíonn an [[cú]] ag glamaíl.
* Bíonn na [[Feithid|feithidí]] ag seabhrán<ref>http://www.teanglann.ie/en/eid/boom</ref>
* Bíonn an [[gabhar]] ag meigeallach<ref>http://www.teanglann.ie/en/eid/bleat</ref>. Bíonn an [[gabhar]] ag meigeallach.
* Bíonn an [[gé|ghé]] ag beadaoil.
* Bíonn na h[[éan|éanlaithe]] ag gocarsaigh / giolcaireacht.
* Bíonn an [[lacha]] ag grágarsach<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/gr%C3%A1garsach</ref> / gogalach<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/gogalach</ref> / gogarsach<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/gocarsach</ref> / glógarsach<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/gl%C3%B3garsach</ref> / glagarnach<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/glagarnach</ref>.
* Bíonn an lao ag mionghéimneach<ref>mionghéimneach</ref>.
* Bíonn an loscán / [[frog]] ag cnúdán
* Bíonn an [[luchóg]] ag gíoglach<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/g%c3%adoglach</ref> / bíogaíl<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/b%c3%adoga%c3%adl</ref> / bíogarnach<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/b%C3%ADogarnach</ref>.
* Bíonn an [[muc|mhuc]] ag gnúsachtach<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/gn%C3%BAsachtach</ref> / griotháil<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/grioth%c3%a1il</ref> / mucadaíl<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/mucada%c3%adl</ref> / grúscán<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/grunt</ref> / cneadadh.
* Bíonn an [[madadh|madadh / madra / gadhar]] ag tafann / amhastraíl<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/amhastrach</ref> / glafaireacht<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/glafaireacht</ref> / glamach<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/glamach</ref> / sceamhaíl<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/sceamha%C3%ADl</ref>/ donáil<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/don%c3%a1il</ref>
* Bíonn an [[préachán]] ag cágaíl<ref>http://www.teanglann.ie/en/eid/caw</ref> / ag agallach<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/agallach</ref> / ag brácáil<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/br%c3%a1c%c3%a1il</ref>
* Bíonn an [[tarbh]] ag búiríl<ref>http://www.teanglann.ie/en/fgb/b%C3%BAir%C3%ADl</ref>. Bíonn an [[tarbh]] ag búitrigh.
==Féach freisin==
* [[Gairmeacha ar ainmhithe]]
* [[Intriachtaí]]
==Tagairtí==
{{reflist|2}}
[[Catagóir:Ainmhithe]]
[[Catagóir:Fuaimeanna]]
[[Catagóir:Liostaí]]
[[Catagóir:Gramadach na Gaeilge]]
[[Catagóir:An Ghaeilge]]
4fe5fn9sic96vf0flxk1cu28vnc1xm8
Vicipéid:Orrialde honi buruz
4
24040
1327564
749996
2026-09-07T15:56:19Z
Saighneánach
72809
/* */
1327564
wikitext
text/x-wiki
{{scrios}}'''Wikipediako atal hau irlanderaz dago'''. Hizkuntza honi buruzko euskarazko argibide gehiagorako, ikus [[:eu:Irlandera|Irlandera]] artikulua. Euskarazko Wikipedia [http://eu.wikipedia.org http://eu.wikipedia.org] webgunean dago. Beste hizkuntzetako wikipediak kontsultatzeko, ikus [[:en:Wikipedia:Multilingual coordination|Wikipedia:Koordinazio eleanitza]].
Ez al zara irlanderaz mintzatzen? Irlandera edo gaelera (Gaeilge) zeltiar hizkuntzen adar goidelikoan kokatzen da. Irlandako uharte osoan hitzegiten da. Hiztun batzuk Britainia Handia, Ameriketako Estatu Batuak, Australia eta mundu osoan zehar ere bizi dira. Irlandako Errepublikako hizkuntza ofiziala da, ingelera bigarrena delarik. Irlandera Europar Batasuna eta Erresuma Batuko eskualdea den Ipar Irlandan ere ofizialki onartuta dago.
{| cellspacing="0" cellpadding="6" width="100%" style="border: thin solid #006699;"
| cellpadding="0" style="text-align: center; background: #006699; color: #ffffff;" | '''Faoin leathanach seo - Orrialde honi buruz'''
|-
| Orrialde honen beste hizkuntzetako bertsioak:
{{Maidir leis an leathanach seo}}
|}
[[ia:Wikipedia:Super:About this page]]
avnn9qodqlwwk0u31ff4m79scvv3wyj
Pádraig Ua Duinnín
0
27139
1327599
1309816
2026-09-08T02:40:05Z
Lf8u2
61218
litriú
1327599
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Foclóir]]í, [[scríbhneoir]], agus saineolaí [[Gaeilge]] ab ea '''Pádraig Ua Duinnín''' ([[25 Nollaig]] [[1860]] – [[29 Meán Fómhair]] [[1934]]). Ba é an chéad [[Litríocht na Gaeilge#Litríocht na Nua-Ghaeilge|úrscéalaí Gaeilge]] é.{{Fíoras}} Foilsíodh a chéad fhoclóir sa bhliain 1904, agus an [[Foclóir Gaedhilge agus Béarla|Foclóir Mór]] sa bhliain 1927, agus bhíothas á rá sna 1950í gur "air atáimid ag brath fós chun focail Ghaeilge a mhíniú dúinn .. Níl aon duine is mó a bhfuil Gaeilgeoirí faoi chomaoin aige ná an tAthair Pádraig Ó Duinnín".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.litriocht.com/product/an-duinnineach/|teideal=An Duinníneach|údar=Proinsias Ó Conluain agus [[Donncha Ó Céileachair]]|dáta=Sáirséal agus Dill 1958|foilsitheoir=ISBN 090134229|dátarochtana=}}</ref>
== Luathshaol ==
[[Íomhá:The Paps of Dana-01.jpg|clé|mion|177x177px|Láimh leis an [[An Ráth Mhór|Rath Mór]] ]]
Sa Charn, láimh leis an [[An Ráth Mhór|Rath Mór]] i g[[Contae Chiarraí]] a rugadh é. B’eisean an cúigiú páiste sa mhuirín. De réir mar a bhí Pádraig ag fás aníos bhí an Béarla ag glacadh áit na Gaeilge mar bhéal beo ina cheantar dúchais.
[[An Béarla|Béarla]] a labhraíodh sa bhaile óir cheap a thuistí go raibh tábhacht ag baint leis an mBéarla le dul chun cinn a dhéanamh sa saol. Ach nuair a thagadh comharsana agus cairde ag bothántaíocht nó ag airneán chuig muintir Uí Dhuinnín, d’iompar cách ar an nGaeilge an athuair, rud a lig dó a chuid [[An Ghaeilge|Gaeilge]] a chleachtadh.
Fuair an Duinníneach a chuid [[Oideachas|oideachais]] i g[[Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath]]. Chuaigh sé isteach i g[[Cumann Íosa]] sa bhliain 1880 agus oirníodh sa bhliain 1894 é.
== Múinteoir agus scríbhneoir ==
[[Íomhá:Coat of arms, Queen's University, Belfast (2) - geograph.org.uk - 1599487.jpg|clé|mion|177x177px|Armas, Coláiste Ríoga na hÉireann]]
[[Íomhá:Aenéis Bhirgil.png|mion|D'fhoilsigh Ua Duinnín leabhair ar litríocht na [[An Laidin|Laidine]]]]
Chaith an Duinníneach seal ag múineadh scoile ina dhiaidh sin i gColáiste Mhungairit, Co. [[Luimneach|Luimnigh]] (1895-97), i gColáiste Ríoga na hÉireann (1888-89), i gColáiste Choill Chluana Gabhann C.Í. i gCill Dara (1898-1900)<ref>Ó Céilleachair, Seán, 2010, ''Sliabh Luachra'', '''Journal of Cummman Luachra''', Killarney, p.116. Note: Dinneen never attended Clongowes as a pupil though he was in contact with Jesuits during his secondary school days. Source: Clongowes archives.</ref>.
Ball gníomhach de [[Conradh na Gaeilge|Chonradh na Gaeilge]] agus de [[Cumann na Scríbheann nGaedhilge|Chumann na Scríbheann nGaedhilge]] a bhí ann.
In Eanáir 1899 bhí an chéad phíosa i nGaeilge i gcló aige in ''New Ireland Review'' agus in ''[[Fáinne an Lae 1898-1900|Fáinne an Lae]]'' an dán ‘Ó Súilleabháin ag fágáil na sléibhte’.
Sé bliana tar éis a oirnithe, d’éirigh an Duinníneach as an t[[sagart]]<nowiki/>acht agus thug sé é féin suas don Ghaeilge. "Bhí sé corr aonaránach agus shíl na h[[Cumann Íosa|Íosánaigh]] gur fearr a d’éireodh leis amuigh sa tsaol"<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=330|teideal=Ó DUINNÍN, Pádraig (1860–1934)|údar=ainm.ie|dáta=|dátarochtana=29 M.F. 2018}}</ref>.
Maítear gur óna pheannsa a tháinig an chéad [[úrscéal]] Gaeilge riamh a foilsíodh i bhfoirm [[Leabhar|leabhair]], .i. ''[[Cormac Ó Conaill]]'' (1901).
Chum an Duinníneach tuairim is tríocha saothar cruthaitheach agus d’ullmhaigh sé eagráin de [[Filíocht|fhilíocht]] [[Seathrún Céitinn|Sheathrúin Céitinn]] agus de [[Filíocht|fhilí]] eile [[Cúige Mumhan|Muimhneach]]<nowiki/>a. Rinne sé [[aistriúchán]], lena n-áirítear ''[[Duan na Nollag|Duan na Nodlag]]'', leagan Gaeilge de ''A Christmas Carol'' le [[Charles Dickens]].
== Obair Foclóireachta an Duinnínigh ==
[[Íomhá:An Irish-English dictionary, being a thesaurus of words, phrases and idioms of the modern Irish language, with explanations in English.djvu|clé|mion|''[[Foclóir Gaedhilge agus Béarla|Foclóir Gaeḋilge agus Béarla]]'', Eagrán 1904: "''An Irish-English dictionary, being a thesaurus of words, phrases and idioms of the modern Irish language...''"]]
I 1901 cuireadh post nua faoina chúram - [[foclóir]] nua Gaeilge-Béarla a ullmhú. Bhí saothar foclóireachta an Duinnínigh ar na nithe ba shuntasaí dár chuir sé i gcrích d’fhorás na teanga. Bhí triúr eagarthóirí eile d’éis an tasc tromchúiseach seo a thabhairt suas i ngeall ar dhua agus dhéine na hoibre – [[Eoin Mac Néill]], Ath. [[Peadar Ua Laoghaire|Peadar ó Laoghaire]], agus [[Dáithí Coimín|Daithí Coimín]]. Ach bhí an Duinníneach sásta tabhairt faoi. Bhí cuimhne agus stór [[focal]] as cuimse aige, agus de réir roinnt cuntas bhí cuimhne fhótagrafach aige. Anuas air sin, bhíodh flosc chun oibre go tréan ann agus chuireadh sé spreacadh i dtólamh san obair a bhíodh ar siúl aige.
Is as ''[[Foclóir Gaedhilge agus Béarla]]'' a céadfhoilsíodh sa bhliain 1904 is mó a chuimhnítear air. I réamhrá an fhoclóra seo, a foilsíodh sa bhliain 1904, maíonn sé gur óna thaithí féin de chomhráite le linn a óige a tharraing sé bunáite na bhfocal agus na nathanna don fhoclóir úd. Is dea-theist é seo ar fheabhas a [[Cuimhne|chuimhne]]. Thar a cheann sin, cinntíodh dá bharr gurbh fhoclóir é ina mbeadh saibhreas agus órchiste na teanga labhartha. Diansaothraí a bhí ann – d’éirigh leis foclóir agus mórán eile a thabhairt chun críche i dtrí bliana.
Um an dtaca sin bhí géarghá le foclóir Gaeilge–Béarla chun freastal ar na foghlaimeoirí nua. Bhí éiginnteacht ann i measc phobal na Gaeilge i dtaca le leaganacha focal, litriú agus foclóir oiriúnach. Leoga, bhíodh alt sa [[An Claidheamh Soluis|''Chlaidheamh Soluis'']] darbh ainm “Comhairle” ina bhfreagraítí ceisteanna faoi na fadhbanna a bhí ag dó na geirbe ag Gaeilgeoirí.
D’ainneoin go raibh leabhair éifeachtúla ann do na foghlaimeoirí chun Gaeilge a fhoghlaim, ''Simple Lessons in Irish'' leis an Athair [[Eoghan Ó Gramhnaigh|Ó Gramhnaigh]], cuir i gcás, agus barr feabhais a chur ar a gcuid Gaeilge, ní raibh foclóir nua-aimseartha ar bith ann a bheadh ina chrann taca don phróiseas foghlama.
Mar sin, thug Foclóir Uí Dhuinnín faoiseamh agus misneach do lucht na Gaeilge, idir fhoghlaimeoirí agus [[Múinteoir|mhúinteoirí]] araon, de shiocair go bhféadfaidís bheith cinnte feasta de mhorc mór gnéithe den teanga a raibh doiléire ag baint leo go nuige sin. Ní hamháin sin, ach léirigh an Duinníneach go raibh beocht agus fuinneamh fós sa teanga trí shainmhínithe bríomhaire beoga a thabhairt ar an iliomad focal agus eiseamláirí iomadúla a sholáthar de na focail i gcora cainte, nathanna agus [[Seanfhocal|seanfhocail]].
Is cosúil nár cheadaigh an Duinníneach ''[[Foclóir Lainne ⁊ Gaoidheilge]]'' rud a fhágann go raibh focail ag an b[[Risteard Pluincéad|Pluincéadach]] nach bhfuil san áireamh ann.<ref name="Ainm">{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1379|title=PLUINCÉAD, Risteard (fl.1662) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2026-04-23|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] ([[Ainm.ie]])}}</ref>
== Foclóir: Eagrán Leasaithe ==
Ar an drochuair, loiteadh cló an chéad fhoclóra le linn [[Éirí Amach na Cásca]] [[1916]]. Níor chuir an matalang seo an Duinníneach as riocht, ámh, agus sa bhliain [[1917]] thosaigh sé ar fhoclóir eile a ullmhú as an nua.
Foilsíodh an foclóir seo sa bhliain [[1927]], eagrán a bhí ní ba mhó ná an chéad fhoclóir agus botúin an chéad eagráin leasaithe ann, mar aon le borradh agus biseach ar an ábhar. Chuaigh sé seo go mór chun leasa do chách atá ag gabháil don Ghaeilge ó shin i leith agus meastar go bhfuil sé ar cheann de na leabhair thagartha Gaeilge is tábhachtaí dá bhfuil ann, in ainneoin an litrithe [[An Caighdeán Oifigiúil|réamhchaighdeánaigh]] ann agus an téacs a bheith sa chló Gaelach.
Dúirt an scríbhneoir oirirc [[Brian Ó Nualláin]] (Flann O'Brien/ [[Myles na gCopaleen]]) gur bhain sé úsáid as foclóir an Duinnínigh go minic ina scríbhinní mar gheall ar an saibhreas teanga agus imeartas focal atá san fhoclóir.
In ainneoin nach raibh an Duinníneach ag glacadh páirte in athbheochan na Gaeilge ach ar feadh dreas dá shaol, d’éirigh leis obair éachtach a dhéanamh sa tréimhse sin. Ní mór cuimhneamh gur thóg sé beagnach 30 bliain ar 20 duine ar fhoireann fhoclóra Néill Uí Dhomhnaill an foclóir is nua-aimsearthaí Gaeilge–Béarla a chur le chéile. I bhfrithshuí leis seo, níor chaith an Duinníneach ach 10 mbliana i mbun a fhoclóra mhóir le triúr i gcabhair air. Léiriú é seo ar an gcineál fir uathúil a bhí ann.
[[Íomhá:Portmarnock and Malahide from the air - geograph.org.uk - 359581.jpg|mion|[[Port Mearnóg]]]]
Cailleadh an Duinníneach in [[Ospidéal Ollscoile Naomh Uinseann|Ospidéal Naomh Uinsionn]] i m[[Baile Átha Cliath]] agus 73 bliana slánaithe aige. Bhí cónaí air sa deireadh i b[[Port Mearnóg]]. Tá sé curtha i n[[Glas Naíon]].
== Tionchar cultúrtha ==
Tá sraith [[Úrscéal bleachtaireachta|scéalta bleachtaireachta]] scríofa ag [[Biddy Jenkinson]] agus an Duinníneach, mar dhea, ina phríomhcharachtar ann, mar atá ''[[An tAthair Pádraig Ó Duinnín – Bleachtaire]]'', iad scríofa i stíl inchurtha le [[Brian Ó Nualláin]].<ref>Clúdach an leabhair {{Lua idirlín|url=https://www.coisceim.ie/bleachtaire.html|teideal=An tAthair Padraig Ó Duinín - Bleachtaire|year=2008|work=[[Coiscéim|www.coisceim.ie]]|dátarochtana=2025-04-03}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tháinig an dara chnuasach sa tsraith amach dornán de bhlianta ina dhiaidh sin: ''[[Duinnín Bleachtaire ar an Sceilg]]'', leabhar a ghnóthaigh [[duais an Oireachtais]].<ref>Clúdach an leabhair {{Lua idirlín|url=https://www.coisceim.ie/sceilig.html|teideal=Duinnín Bleachtaire ar an Sceilg|year=2011|work=[[Coiscéim|www.coisceim.ie]]|dátarochtana=2025-04-03|archivedate=2025-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250218130841/http://www.coisceim.ie/sceilig.html}}</ref>
== Foinsí ==
* Mac Mathúna, Liam, 'Dinneen, Patrick', ''The Encyclopedia of Ireland'' (Yale University Press, 2003)
* Ó Conluain, Proinsias agus [[Donncha Ó Céileachair|Ó Céileachair, Donncha]], ''An Duinníneach'' ([[Sáirséal agus Dill]], 1976)
== Naisc sheachtracha ==
* [https://www.focloir.info Foclóir inchuardaithe an Duinnínigh ar líne]
* Beathaisnéis [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=330 Pádraig Ua Duinnín]
== Tagairtí ==
{{reflist}}
{{Rialú údaráis}}
{{DEFAULTSORT:Duinnin, Padraig Ua}}
[[Catagóir:Pádraig Ua Duinnín| ]]
[[Catagóir:Foclóirithe]]
[[Catagóir:Foclóirithe Gaeilge]]
[[Catagóir:Foclóirithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Staraithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge]]
[[Catagóir:Scoláirí Gaeilge]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1860]]
[[Catagóir:Básanna i 1934]]
[[Catagóir:Bleachtairí ficseanúla]]
[[Catagóir:Sagairt Éireannacha]]
l4oy1pffvbf3amw44v23ufilgigc89g
Catagóir:Litríocht na hAlban
14
27439
1327585
1259034
2026-09-07T23:21:48Z
Taghdtaighde
60452
Féach freisin
1327585
wikitext
text/x-wiki
{{Féach freisin|Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban}}
{{Féach freisin|Catagóir:Litríocht na hAlbainise}}
{{DEFAULTSORT:Litriocht na hAlban}}
[[Catagóir:Cultúr na hAlban]]
[[Catagóir:Litríocht de réir tíre|Albain]]
7uyfo9faoudvbuu1t1vijkasd7qe8e1
Vicipéid:Sobre ista pachina
4
28430
1327560
343829
2026-09-07T15:55:04Z
Saighneánach
72809
/* */
1327560
wikitext
text/x-wiki
{{scrios}}'''Ista parte d'a wikipedia ye en gaelico irlandés (u idioma irlandés)'''.
Qué no conoixebas ista luenga? Chunto con l'anglés, ye a luenga oficial en a Republica d'Irlanda. Ista luenga celta se charra prencipalment en Irlanda, encara que tamién bi ha fablants en Gran Bretanya, Estatos Unitos, Australia, y tamién en quantos países d'o mundo.
Si quiers saber mas sobre o gaelico irlandés, puetz consultar l'articlo sobre l'[[:an:Idioma irlandés|idioma irlandés]] d'a Biquipedia en aragonés.
{| cellspacing="0" cellpadding="6" width="100%" style="border: thin solid #006699;"
| cellpadding="0" style="text-align: center; background: #006699; color: #ffffff;" | '''Faoin leathanach seo - Sobre aquesta pàgina'''
|-
| Traduccions con:
{{Faoin leathanach seo}}
|}
ok0bh5rlx1x3l0lzwfqkr77fzap3r50
Sord
0
28458
1327532
1265412
2026-09-07T12:05:55Z
InternetArchiveBot
47196
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
1327532
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|codi_postal=K36}}
[[File:Fingal County Hall.jpg|thumb|Halla an Chontae, Comhairle Contae Fhine Gall]]
Is baile fo-uirbeach i g[[Contae Bhaile Átha Cliath]], [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]], é '''Sord''',<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1411595|title=Sord/Swords {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> nó ''Sord Cholm Cille.''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/1411595?s=swords|teideal=Sord/Swords|údar=|dáta=|language=en|work=Logainm.ie|dátarochtana=2018-12-03}}</ref> Is é baile contae [[Fine Gall|Fhine Gall]] freisin. Tá Sord suite ceithre chiliméadar ó [[Aerfort Bhaile Átha Cliath]], agus ceithre chiliméadar déag ó lár chathair [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]].
Rinne Retail Excellence Ireland suirbhé sa bhliain 2012, agus ba ea é Sord an "tríú baile is fearr". Sa bhliain 2011 ba é Sord an dara baile is glaine in Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ibal.ie/press_releases/2012/PressRelease(1).pdf|work=www.ibal.ie|dátarochtana=2018-12-06|teideal=Cóip cartlainne|archivedate=2017-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115235423/http://www.ibal.ie/press_releases/2012/PressRelease(1).pdf}}</ref>[[Íomhá:Main Street Swords.jpg|mion|An tSráid Mhór i Sord]]
== Stair agus áiteanna stairiúla ==
Bhunaigh [[Colm Cille]] an baile Sord sa bhliain [[560]] AD. Bheannaigh sé an [[tobar]] áitiúil agus mar sin, d'ainmnigh sé an baile Sord (ciall amháin le ''sord'' ná "glan", ciall is ea "foinse uisce".)<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.swords-dublin.com/history.html|teideal=A History of Swords Co. Dublin.|language=en|work=Swords County Dublin|dátarochtana=2018-12-07}}</ref>. Tá cloigtheach de 26m suite i Sord. Tá seanchaisleán meánaoiseach suite ann chomh maith.
Is i Sord Cholm Cille a d'fhás [[Gruffudd ap Cynan]] aníos, a bhí ina rí ar [[Teyrnas Gwynedd|Ghwynedd]] agus é in aois fir. B'é [[Cynan ab Iago]] a athair agus b'í [[Ragnaillt iníon Amhlaoibh|Ragnaillt]] iníon [[Amlaíb mac Sitriuc|Olaf]] mhic [[Sitric II|Shitric Shíodh-Ulcha]], rí [[Ríocht Dhuibhlinne|Bhaile Átha Cliath]], a mháthair.<ref group="nóta">[[An Bhreatnais|Breatnais]]: "''En dydeu edward vrenin lloegyr a [[Toirdhealbhach Ua Briain|therdelach]] vrenin ywerdon e ganet gruffud vrenin gwyned en ywerdon en ndinas dulyn ac yr [[Cwmwd|Kymwt]] Colomcell y magwyt y lle a elwir yg gwydelic [[Sord|swrth Colomcell]]''" (Arthur Jones, 1910, "Hanes Gruffydd ap Cynan")</ref> Bhí Cynan tar éis éalú ón m[[An Bhreatain Bheag|Breatain Bheag]] nuair a maraíodh a athair an rí agus [[Gruffydd ap Llywelyn]] ag baint ceannas ríocht Ghwynedd amach dó fhéin in [[1039]].<ref>[[Máirín Ní Mhuiríosa|Ní Mhuiríosa]] (1972), lch 27.</ref>
== Oideachas ==
Tá naoi mbunscoil i Sord. Tá dhá Ghaelscoil ann, trí scoil den chineál "Educate Together", scoil amháin de chuid [[Eaglais na hÉireann]] agus ceithre scoil náisiúnta.
· Gaelscoil Bhrian Boroimhe<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gsbb.ie/#&panel1-1|teideal=Gaelscoil Bhrian Bóroimhe - Failte - Welcome|work=www.gsbb.ie|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>, Bóithre Ghleann Eibhlín<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/1419263?s=Glen+Ellan+Road|teideal=Bóthar Ghleann Eibhlín/Glen Ellan Road|language=en|work=Logainm.ie|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>
· Scoil an Duinnigh<ref>{{Lua idirlín|url=http://scoiland.ie/|teideal=Scoil An Duinnínigh – Mol an Óige, agus tiocfaidh sí|language=en-GB|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>, Draighneáin<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/s?txt=Drynam+Avenue&str=on|teideal='Drynam Avenue'|language=en|work=Logainm.ie|dátarochtana=2018-12-07}}</ref>
· Swords Educate Together<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.swordseducatetogether.ie/|teideal=SWORDS EDUCATE TOGETHER NATIONAL SCHOOL – No Child is an Outsider|work=www.swordseducatetogether.ie|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>, Bóithre Ghleann Eibhlín<ref name=":0" />
· Thornleigh Educate Together<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.thornleighet.com/|teideal=Thornleigh Educate Together N.S.|language=en|work=Thornleigh Educate Together N.S.|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>, Coill na hÚll<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/1381477?s=applewood|teideal=Coill na nÚll/Applewood|language=en|work=Logainm.ie|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>
· Holywell Educate Together<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.holywelletns.ie/|teideal=Home|language=en-US|work=Holywell Educate Together National School|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>, Tobair Naofa<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/1379671?s=Holywell+Avenue|teideal=Ascaill an Tobair Naofa/Holywell Avenue|language=en|work=Logainm.ie|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>
· Scoil Chrónáin<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.stcronansjns.ie/|teideal=St. Cronan's Junior National School Brackenstown, Swords|language=en|work=St. Cronan's Junior National School Brackenstown, Swords|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>, Baile Breacáin<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/s?txt=Brackenstown&str=on|teideal='Brackenstown'|language=en|work=Logainm.ie|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>
· Church of Ireland, Old Borough National School<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.oldboroughschool.ie/|teideal=The Old Borough School, Swords|language=en|work=www.oldboroughschool.ie|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>, Bóthar an Teampaill<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/s?txt=Church+Road&str=on|teideal='Church Road'|language=en|work=Logainm.ie|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>
· Scoil Cholmcille Naofa<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.schooldays.ie/school/s-n-cholmcille-c-rollnumber-18977B|teideal=St Colmcille's Girls National School, Dublin Fingal North County Dublin on SchoolDays.ie|work=www.schooldays.ie|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>, Lána an tSéipéil<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/s?txt=Chapel+Lane&str=on|teideal='Chapel Lane'|language=en|work=Logainm.ie|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>
· Holy Family National School<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.holyfamilyjns.ie/|teideal=Holy Family Junior National School|work=www.holyfamilyjns.ie|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>, Gleann na hAbhainn<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/1392792?s=River+Valley|teideal=Gleann na hAbhann/River Valley|language=en|work=Logainm.ie|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>
Tá ceithre mheánscoileanna i Sord, dhá scoileanna aon ghnéis agus dhá phobalscoileanna.
· Loreto College Sord<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.loretoswords.ie/|teideal=Loreto College Swords – Creating a positive environment, under-pinned by Christian values.|language=en-GB|dátarochtana=2018-12-06|archivedate=2011-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110409172830/http://www.loretoswords.ie/}}</ref>, Gleann na hAbhainn<ref name=":1" />. Is meánscoil cailíní í.
· Coláiste Choilm, Sord<ref>{{Lua idirlín|url=http://colaistechoilmswords.ie/|teideal=Colaiste Choilm Swords – Colaiste Choilm Swords|language=en-US|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>. Is meánscoil buachaillí é.
· Coláiste Fhionáin<ref>{{Lua idirlín|url=http://stfinianscc.ie/|teideal=St. Finian's Community College {{!}} Coláiste Fhionáin|language=en-GB|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>, Caisleán na Ferime<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/s?txt=Castlefarm&str=on|teideal='Castlefarm'|language=en|work=Logainm.ie|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>, Sord.
· Coláiste Pobail Fhine Gall<ref>{{Lua idirlín|url=http://fingalcc.ie/|teideal=Home|údar=admin|language=en-US|work=Fingal Community College|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>, Bóthar Bhaile na Mara<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/1393160?s=Seatown+park|teideal=Páirc Bhaile na Mara/Seatown Park|language=en|work=Logainm.ie|dátarochtana=2018-12-06}}</ref>
== Taisteal ==
[[Íomhá:Dublin Bus rtpi.jpg|mion|Stad bus i Sord]]
Tá teacht go héasca ar Shord. Nascann na bóithre Sord le go leor áiteanna, mar shample an [[M1 (Poblacht na hÉireann)|M1]] [[Baile Átha Cliath]]– Béal Feirste atá suite ar thaobh thoir an bhaile agus an M50 atá suite ar an taobh theas den bhaile. Tá go leor príomhbhóithre eile ann freisin, mar shampla, an R106 go [[Mullach Íde]], an R108 go Baile Bachaille, an R125 go [[Cill Dhéagláin]], an R126 go [[Domhnach Bat]] agus an R127 go dtí [[na Sceirí]]. Tagann go leor busanna trí Shord. Tagann na huimhreacha 33, 33a, 33b, 41, 41a, 41b, 41c, 41n, 41x, 43, 102 trí Sord gach uile nóiméad<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.dublinbus.ie/Your-Journey1/Timetables/?searchtype=stage_place&searchquery=Swords+Main+St.|teideal=Timetables - Dublin Bus|work=www.dublinbus.ie|dátarochtana=2018-12-07|archivedate=2017-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171117101328/http://www.dublinbus.ie/Your-Journey1/Timetables/?searchtype=stage_place&searchquery=Swords+Main+St.}}</ref>
== Eacnamaíocht ==
Tá cúrsaí gnó á bhforbairt agus ag fás i Sord, le deich bliain anuas go háirithe.
* Miondíol
Tá dhá pháirc mhiondíola i Sord agus cuireann siad go leor post ar fáil do dhaoine i Sord. Airside agus Swords Business Park an t-ainm atá ar na páirceanna miondíola. D’oscail Airside sa bhliain 2001. Tá ceithre shiopa déag in Airside:
* B&Q
* Carpetright
* Currys PC World
* D.I.D Electrical
* EZ Living
* Halfords
* Harry Corry
* Harvey Norman
* HomeStore&More
* McDonald's
* Michael Murphy Home Furnishing
* Petstop
* Power City
* Smyths
* Starbucks
* Woodie's DIY
[[Íomhá:Pavilions Shopping Centre, Swords, County Dublin - geograph.org.uk - 333114.jpg|mion|188x188px|An t-ionad siopadóireachta Pavilions]]
Tá ionad siopadóireachta i lár Shoird. Pavilions, Swords an t-ainm atá air, agus tá sé ar cheann de na siopalanna is mó i mórcheantar Bhaile Átha Cliath. Osclaíodh é sa bhliain 2001<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.pavilions.ie/|teideal=Pavilions Shopping Centre, Swords - The Heart of North Dublin|work=www.pavilions.ie|dátarochtana=2018-12-07}}</ref>. Tá pictiúrlann, bialanna agus siopaí istigh ann.
* '''Eitlíocht'''
Sa bhliain 2011 bhí 18.7 milliún paisinéirí, 171 bealach, agus 61 aerlíne ag teacht trí Aerfort BÁC<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dublinairport.com/flight-information|teideal=Live Flight Information and Status Updates {{!}} Dublin Airport|work=www.dublinairport.com|dátarochtana=2018-12-07}}</ref>. Tá go leor oibríochtaí cheanncheathrú i Sord mar shampla, mar atá [[Aer Lingus]], CityJet, Rynanirch Thompson Airways agus Air Contractors. Chomh maith le hoibríochtaí ceanncheathrú, tá go leor cothabháil cheanncheathrú cosúil le [[Aer Lingus]], CityJet, Dublin Aerospace<ref>{{Lua idirlín|url=http://dublinaerospace.com/|teideal=Home|language=en-US|work=Dublin Aerospace|dátarochtana=2018-12-07}}</ref>, Eirtech Aviation, Etihad Airways agus Ryanair.
== Spórt ==
Tá go leor clubanna spórt i Sord:
* '''Peil Ghaelach:'''
1) An club Peil Ghaelach: Fine Ghallian, a bunaíodh sa bhliain 1884. Daichead foireann peil ghaelach, iománaíocht agus camógaíocht atá ann. Sa bhliain 2018, bhuaigh na cailíní U/17 Craobh Bhaile Átha Cliath.
2) Bunaíodh Naomh Fhionnáin sa bhliain 1985. Tá sé suite i nGleann na hAbhann i Sord, paróiste eile i Sord. Tá níos mó ná tríocha foireann ann.
3) Naomh Colm Chille (1935)
* '''Leadóg:'''
Tá Club Leadóige suite ar thalamh álainn an caisleán.
* '''Dornálaíocht:'''
1981.
* '''Snámh:'''
Club snámh Aer Lingus atá suite san aerfort
* '''Sacar:'''
1) Swords Celtic FC i 1962.
2) Swords Manor FC i 1995.
3) Rivervalley Rangers i 1981.
== Reiligiún ==
* St. Colmcille's Church<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.swords-parish.com/about2|teideal=swords-parish {{!}} St. Colmcille's Parish|language=en|work=Swords Parish|dátarochtana=2018-12-07|archivedate=2020-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200805155013/https://www.swords-parish.com/about2}}</ref>, Lána an tSéipéil <ref name=":4" />
* St. Cronan's Church<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.brackenstown-parish.com/|teideal=brackenstown-parish.com|language=en|work=brackenstown-parish.com|dátarochtana=2018-12-07}}</ref>, Baile Breacáin <ref name=":3" />
* St. Finian's Church<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.stfiniansparish.com/|teideal=St Finians Church River Valley Our Lady Queen Of Heaven Dublin Airport|language=en|work=St Finians Church River Valley Our Lady Queen Of Heaven Dublin Airport|dátarochtana=2018-12-07}}</ref>, Gleann na hAbhainn<ref name=":1" />
* Church of the Visitation<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.swords-parish.com/church-of-the-visitation|teideal=Church of the Visitation|údar=|dáta=|dátarochtana=|archivedate=2020-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200805154046/https://www.swords-parish.com/church-of-the-visitation}}</ref>, Draighneáin<ref name=":2" />
* Church of the Immacuate Conception<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.swords-dublin.com/balheary-catholic-church-swords.html|teideal=Balheary Catholic Church Swords|language=en|work=Swords County Dublin|dátarochtana=2018-12-07}}</ref>, Baile Anraí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/en/s?txt=Balheary+&str=on|teideal='Balheary'|language=en|work=Logainm.ie|dátarochtana=2018-12-07}}</ref>
* Our Lady Queen of Heaven Chapel<ref>{{Lua idirlín|url=http://builtdublin.com/our-lady-queen-of-heaven-dublin-airport/|teideal=Our Lady Queen of Heaven, Dublin Airport {{!}} Built Dublin|language=en-US|dátarochtana=2018-12-07}}</ref>, Aerfort Baile Átha Cliath
{| class="wikitable"
!Daonra de réir réigiúin (Daonáireamh 2011)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cso.ie/px/pxeirestat/Statire/SelectVarVal/Define.asp?maintable=CD757&PLanguage=0|teideal=Population by Towns by Size, Sex, Religion and CensusYear - StatBank - data and statistics|work=www.cso.ie|dátarochtana=2018-12-07}}</ref>
!Daonra
|-
|Caitliceach
|34,021
|-
|Ceartchreidmheach
|1,335
|-
|Anglacánach
|944
|-
|Aspalda
|201
|-
|Preispitéireach
|195
|-
|Reiligiún Chríostaí eile
|454
|-
!Reiligiún Críostaí iomlán
!37,150
|-
|Moslamach
|579
|-
|Religion eile
|1,003
|-
|Níl aon Reiligiún acu
|3,006
|-
|N/A
|1,000
|-
!Daonra iomlán
!42,738<br />
|}
== Daoine Cáiliúla ==
* [[Kodaline]], banna ceoil
* Keith Duffy, duine ó Boyzone
* Bill Cullen, fiontraí
* Paul Flynn, Peileadóir BÁC
* Chris Newman, [[aisteoir]] i Red Rock agus Song for a Raggy Boy
* [[Gruffudd ap Cynan]] (rí [[Teyrnas Gwynedd|Ghwynedd]] 1081–1137)
==Foinsí==
* [[Máirín Ní Mhuiríosa|Mhuiríosa, Máirín Ní]] (1972). ''Gaeil agus Breatnaigh Anallód''. [[BÁC]]: [[Clódhanna Teoranta|Clódhanna Teo.]]
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
==Nótaí==
{{reflist|group=nóta}}
{{Ceantracha i mBaile Átha Cliath}}
[[Catagóir:Sord| ]]
[[Catagóir:Fine Gall|*]]
[[Catagóir:Bailte contae i bPoblacht na hÉireann]]
[[Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath]]
[[Catagóir:560]]
5n0prrg90fe0zoh8uekimsoqjw8mgtc
Susan Sarandon
0
35140
1327542
1069876
2026-09-07T13:38:48Z
Ériugena
188
1327542
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is [[Aisteoir|aisteoir]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] í '''Susan Abigail Sarandon;'''; née '''Tomalin'''; rugadh í ar [[4 Deireadh Fómhair]] [[1946]].)<ref name="Hellmann2006">{{cite book|author=Paul T. Hellmann|title=Historical Gazetteer of the United States|url=https://books.google.com/books?id=REtEXQNWq6MC&pg=PA780|date=February 14, 2006|publisher=Routledge|isbn=1-135-94859-3|pages=780–}}</ref> <ref name="ACTOR">{{cite news|last=McCabe|first=Bruce|url=https://www.mediafire.com/view/i5qlddjfmrfb7ua|title=Susan Sarandon, the 'actor'|newspaper=[[The Boston Globe]]|date=April 17, 1981|access-date=September 17, 2023|quote='I'm an actor,' says Susan Sarandon. 'Don't call me an actress. 'Actress' is too frivolous. It's like '[[wikt:starlet|starlet]]'.'}}</ref> Le gairm a chuimsíonn os cionn cúig scór bliain, tá gradaim bainte amach aici, lena n-áirítear [[Duaiseanna an Acadaimh|Duais an Acadaimh]], [[The Actor Awards|Gradaim an Aisteora]], agus Gradaim Scannán Acadamh na Breataine (BAFTA), i dteannta le hainmniúcháin do sheacht nGradam Emmy, deich [[nGradam na gCruinneoige Órga|Gradaim na gCruinneoige Órga]], agus [[Gradam Grammy]].
Rinne Sarandon a céad scannán in ''Joe'' (1970) agus bhí sí le feiceáil ar na sobaldrámaí ''A World Apart'' (1970 -1971) agus ''Search for Tomorrow'' (1972). Bhain sí suntas amach dá ról sa scannán ceoil uafáis ''The Rocky Horror Picture Show'' (1975). Tar éis ceithre ainmniúchán Oscar a fháil do ''Atlantic City'' (1980), ''Thelma & Louise'' (1991), ''Lorenzo's Oil'' (1992), agus ''The Client'' (1994), bhuaigh Sarandon Gradam an Acadaimh don Aisteoir is Fearr as Helen Prejean a sheinm in ''Dead Man Walking'' (1995). I measc na scannán suntasach eile atá déanta aici tá ''Pretty Baby'' (1978), ''The Hunger'' (1983), ''The Witches of Eastwick'' (1987), ''Bull Durham'' (1988), ''Little Women'' (1994), ''Stepmom'' (1998), ''Enchanted'' (2007), ''The Lovely Bones'' (2009), ''Cloud Atlas'' (2012), ''Tammy'' (2014), agus ''The Meddler'' (2015).
Rinne Sarandon a céad léiriú ar Broadway sa dráma An Evening with Richard Nixon (1972) agus d'fhill sí ar an stáitse in athbheochan 2009 ar ''Exit the King''. Ar an teilifís, bhí aoi-rólanna aici ar na drámaí grinn suímh ''Friends'' (2001) agus ''Malcolm in the Middle'' (2002), chomh maith le rólanna mar abhcóide sa scannán HBO ''You Don't Know Jack'' (2010), Doris Duke sa scannán HBO ''Bernard and Doris'' (2008), agus Bette Davis sa mhionsraith ''FX Feud'' (2017).
Tá cáil uirthi freisin mar gheall ar a gníomhaíocht shóisialta agus pholaitiúil, ceapadh Sarandon ina hAmbasadóir Dea-thola ''UNICEF'' i 1999 agus fuair sí an Gradam Daonnúil ''Action Contre La Faim - ACF'' i 2006.
==Luathshaol agus oideachas==
Rugadh Sarandon i Jackson Heights, Queens i g[[Nua-Eabhrac (cathair)|Cathair Nua-Eabhrac]].<ref name="qns">{{cite web |url=https://qns.com/2018/05/susan-sarandon-returns-home-to-queens-to-plant-trees/ |title=Susan Sarandon returns home to Queens to plant trees |work=qns.com |last=Rose |first=Naeisha |date=May 10, 2018 |access-date=August 9, 2021 }}</ref> Is í an duine is sine de naonúr clainne í de chuid Lenora Marie (née Criscione; 1923 -2020 )<ref>{{Cite web |title=Lenora M. (Criscione) Tomalin - View Obituary & Service Information |url=https://www.drozdalfuneralhome.com/obituaries/Lenora-Tomalin/ |access-date=2023-12-10 |website=Lenora M. (Criscione) Tomalin Obituary |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://familysearch.org/pal:/MM9.1.1/KGJT-THG|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211820/https://familysearch.org/pal:/MM9.1.1/KGJT-THG|url-status=dead|archive-date=March 3, 2016|title=Person Details for L Tomalin, "United States Public Records, 1970-2009" — FamilySearch.org|website=[[FamilySearch]]|date=March 3, 2016|access-date=April 20, 2019}}</ref>agus Phillip Leslie Tomalin, feidhmeannach fógraíochta, léiritheoir teilifíse, agus amhránaí club oíche tráth.. Tá ceathrar deartháireacha aici: Phillip Leslie Jr., Terry (fear amuigh faoin aer, iriseoir, agus ceannaire pobail), Timothy, agus O'Brian (úinéir Building 8 Grúdlann i Northampton, Massachusetts); agus ceathrar deirfiúracha: Meredith (nó "Merry "), Bonnie Priscilla, Amanda, agus Melissa (nó" Missy ").<ref name="guardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2006/mar/18/features.weekend|title=A fine romancer|newspaper=[[The Guardian]]|date=March 18, 2006|access-date=May 24, 2010|location=London|first=Suzie|last=MacKenzie|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206201010/http://www.guardian.co.uk/film/2006/mar/18/features.weekend|archive-date= December 6, 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Central New Jersey Home News from New Brunswick, New Jersey on June 14, 1968 · 17|url=http://www.newspapers.com/newspage/315683345/|access-date=August 16, 2021|website=Newspapers.com|date=June 14, 1968 |language=en}}</ref> Bhí sinsearacht Shasanach, Éireannach agus Bhreatnach ag a hathair,<ref>{{cite web|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/tm_objectid=17661792&method=full&siteid=50082&headline=susan-sarandon-traces-roots-to-wales-name_page.html|title=Susan Sarandon traces roots to Wales|date=September 1, 2006|website=Walesonline.co.uk|access-date=January 8, 2018}}</ref> Tháinig a shinsir Shasanacha ó Hackney i Londain agus a shinsir Bhreatnacha ó [[Pen-y-bont ar Ogwr (baile)|Pen-y-bont ar Ogwr]]. Ar thaobh a máthar, is de shliocht Iodálach í, le sinsir ó [[An Tuscáin|réigiúin na Tuscáine]] agus na [[An tSicil|Sicile]].<ref name="guardian"/><ref>{{cite web|url=http://www.nbc.com/who-do-you-think-you-are/bios/susanS.shtml |title=Who Do You Think You Are |publisher=NBC |access-date=July 13, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100428092420/http://www.nbc.com/who-do-you-think-you-are/bios/susanS.shtml |archive-date=April 28, 2010 }}</ref><ref name=roots>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_east/6189848.stm|title=Sarandon learns about Welsh roots|work=BBC News|date=November 28, 2006}}</ref> D'oibrigh a hathair do WWOR-TV i gCathair Nua-Eabhrac.<ref name=":0">{{Cite web|title=The Central New Jersey Home News from New Brunswick, New Jersey on August 28, 1977 · 41|url=http://www.newspapers.com/newspage/316556859/|access-date=August 16, 2021|website=Newspapers.com|date=August 28, 1977 |language=en}}</ref>
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
== Féach freisin ==
== Naisc sheachtracha ==
{{síol-aisteoir}}
{{DEFAULTSORT:Sarandon, Susan}}
[[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1946]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy]]
86l34nkd1gm4jqzb5l2o8skmkjszpew
1327543
1327542
2026-09-07T13:40:49Z
Ériugena
188
1327543
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is [[Aisteoir|aisteoir]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] í '''Susan Abigail Sarandon;'''; née '''Tomalin'''; rugadh í ar [[4 Deireadh Fómhair]] [[1946]].)<ref name="Hellmann2006">{{cite book|author=Paul T. Hellmann|title=Historical Gazetteer of the United States|url=https://books.google.com/books?id=REtEXQNWq6MC&pg=PA780|date=February 14, 2006|publisher=Routledge|isbn=1-135-94859-3|pages=780–}}</ref> <ref name="ACTOR">{{cite news|last=McCabe|first=Bruce|url=https://www.mediafire.com/view/i5qlddjfmrfb7ua|teidil=Susan Sarandon, the 'actor'|newspaper=[[The Boston Globe]]|date=April 17, 1981|access-date=September 17, 2023|quote='I'm an actor,' says Susan Sarandon. 'Don't call me an actress. 'Actress' is too frivolous. It's like '[[wikt:starlet|starlet]]'.'}}</ref> Le gairm a chuimsíonn os cionn cúig scór bliain, tá gradaim bainte amach aici, lena n-áirítear [[Duaiseanna an Acadaimh|Duais an Acadaimh]], [[The Actor Awards|Gradaim an Aisteora]], agus Gradaim Scannán Acadamh na Breataine (BAFTA), i dteannta le hainmniúcháin do sheacht nGradam Emmy, deich [[nGradam na gCruinneoige Órga|Gradaim na gCruinneoige Órga]], agus [[Gradam Grammy]].
Rinne Sarandon a céad scannán in ''Joe'' (1970) agus bhí sí le feiceáil ar na sobaldrámaí ''A World Apart'' (1970 -1971) agus ''Search for Tomorrow'' (1972). Bhain sí suntas amach dá ról sa scannán ceoil uafáis ''The Rocky Horror Picture Show'' (1975). Tar éis ceithre ainmniúchán Oscar a fháil do ''Atlantic City'' (1980), ''Thelma & Louise'' (1991), ''Lorenzo's Oil'' (1992), agus ''The Client'' (1994), bhuaigh Sarandon Gradam an Acadaimh don Aisteoir is Fearr as Helen Prejean a sheinm in ''Dead Man Walking'' (1995). I measc na scannán suntasach eile atá déanta aici tá ''Pretty Baby'' (1978), ''The Hunger'' (1983), ''The Witches of Eastwick'' (1987), ''Bull Durham'' (1988), ''Little Women'' (1994), ''Stepmom'' (1998), ''Enchanted'' (2007), ''The Lovely Bones'' (2009), ''Cloud Atlas'' (2012), ''Tammy'' (2014), agus ''The Meddler'' (2015).
Rinne Sarandon a céad léiriú ar Broadway sa dráma An Evening with Richard Nixon (1972) agus d'fhill sí ar an stáitse in athbheochan 2009 ar ''Exit the King''. Ar an teilifís, bhí aoi-rólanna aici ar na drámaí grinn suímh ''Friends'' (2001) agus ''Malcolm in the Middle'' (2002), chomh maith le rólanna mar abhcóide sa scannán HBO ''You Don't Know Jack'' (2010), Doris Duke sa scannán HBO ''Bernard and Doris'' (2008), agus Bette Davis sa mhionsraith ''FX Feud'' (2017).
Tá cáil uirthi freisin mar gheall ar a gníomhaíocht shóisialta agus pholaitiúil, ceapadh Sarandon ina hAmbasadóir Dea-thola ''UNICEF'' i 1999 agus fuair sí an Gradam Daonnúil ''Action Contre La Faim - ACF'' i 2006.
==Luathshaol agus oideachas==
Rugadh Sarandon i Jackson Heights, Queens i g[[Nua-Eabhrac (cathair)|Cathair Nua-Eabhrac]].<ref name="qns">{{cite web |url=https://qns.com/2018/05/susan-sarandon-returns-home-to-queens-to-plant-trees/ |teidil=Susan Sarandon returns home to Queens to plant trees |work=qns.com |last=Rose |first=Naeisha |date=May 10, 2018 |access-date=August 9, 2021 }}</ref> Is í an duine is sine de naonúr clainne í de chuid Lenora Marie (née Criscione; 1923 -2020 )<ref>{{Cite web |teidil=Lenora M. (Criscione) Tomalin - View Obituary & Service Information |url=https://www.drozdalfuneralhome.com/obituaries/Lenora-Tomalin/ |access-date=2023-12-10 |website=Lenora M. (Criscione) Tomalin Obituary |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://familysearch.org/pal:/MM9.1.1/KGJT-THG|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211820/https://familysearch.org/pal:/MM9.1.1/KGJT-THG|url-status=dead|archive-date=March 3, 2016|teidil=Person Details for L Tomalin, "United States Public Records, 1970-2009" — FamilySearch.org|website=[[FamilySearch]]|date=March 3, 2016|access-date=April 20, 2019}}</ref>agus Phillip Leslie Tomalin, feidhmeannach fógraíochta, léiritheoir teilifíse, agus amhránaí club oíche tráth.. Tá ceathrar deartháireacha aici: Phillip Leslie Jr., Terry (fear amuigh faoin aer, iriseoir, agus ceannaire pobail), Timothy, agus O'Brian (úinéir Building 8 Grúdlann i Northampton, Massachusetts); agus ceathrar deirfiúracha: Meredith (nó "Merry "), Bonnie Priscilla, Amanda, agus Melissa (nó" Missy ").<ref name="guardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2006/mar/18/features.weekend|teidil=A fine romancer|newspaper=[[The Guardian]]|date=March 18, 2006|access-date=May 24, 2010|location=London|first=Suzie|last=MacKenzie|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206201010/http://www.guardian.co.uk/film/2006/mar/18/features.weekend|archive-date= December 6, 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|teidil=The Central New Jersey Home News from New Brunswick, New Jersey on June 14, 1968 · 17|url=http://www.newspapers.com/newspage/315683345/|access-date=August 16, 2021|website=Newspapers.com|date=June 14, 1968 |language=en}}</ref> Bhí sinsearacht Shasanach, Éireannach agus Bhreatnach ag a hathair,<ref>{{cite web|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/tm_objectid=17661792&method=full&siteid=50082&headline=susan-sarandon-traces-roots-to-wales-name_page.html|teidil=Susan Sarandon traces roots to Wales|date=September 1, 2006|website=Walesonline.co.uk|access-date=January 8, 2018}}</ref> Tháinig a shinsir Shasanacha ó Hackney i Londain agus a shinsir Bhreatnacha ó [[Pen-y-bont ar Ogwr (baile)|Pen-y-bont ar Ogwr]]. Ar thaobh a máthar, is de shliocht Iodálach í, le sinsir ó [[An Tuscáin|réigiúin na Tuscáine]] agus na [[An tSicil|Sicile]].<ref name="guardian"/><ref>{{cite web|url=http://www.nbc.com/who-do-you-think-you-are/bios/susanS.shtml |teidil=Who Do You Think You Are |publisher=NBC |access-date=July 13, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100428092420/http://www.nbc.com/who-do-you-think-you-are/bios/susanS.shtml |archive-date=April 28, 2010 }}</ref><ref name=roots>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_east/6189848.stm|teidil=Sarandon learns about Welsh roots|work=BBC News|date=November 28, 2006}}</ref> D'oibrigh a hathair do WWOR-TV i gCathair Nua-Eabhrac.<ref name=":0">{{Cite web|teidil=The Central New Jersey Home News from New Brunswick, New Jersey on August 28, 1977 · 41|url=http://www.newspapers.com/newspage/316556859/|access-date=August 16, 2021|website=Newspapers.com|date=August 28, 1977 |language=en}}</ref>
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
== Féach freisin ==
== Naisc sheachtracha ==
{{síol-aisteoir}}
{{DEFAULTSORT:Sarandon, Susan}}
[[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1946]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy]]
1hmbnhedjlz3v9k8d5s111ycvh1872z
1327544
1327543
2026-09-07T13:44:15Z
Ériugena
188
1327544
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is [[Aisteoir|aisteoir]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] í '''Susan Abigail Sarandon;'''; née '''Tomalin'''; rugadh í ar [[4 Deireadh Fómhair]] [[1946]].)<ref name="Hellmann2006">{{cite book|author=Paul T. Hellmann|title=Historical Gazetteer of the United States|url=https://books.google.com/books?id=REtEXQNWq6MC&pg=PA780|date=February 14, 2006|publisher=Routledge|isbn=1-135-94859-3|pages=780–}}</ref> <ref name="ACTOR">{{cite news|last=McCabe|first=Bruce|url=https://www.mediafire.com/view/i5qlddjfmrfb7ua|teidil=Susan Sarandon, the 'actor'|newspaper=[[The Boston Globe]]|date=April 17, 1981|access-date=September 17, 2023|quote='I'm an actor,' says Susan Sarandon. 'Don't call me an actress. 'Actress' is too frivolous. It's like '[[wikt:starlet|starlet]]'.'}}</ref> Le gairm a chuimsíonn os cionn cúig scór bliain, tá gradaim bainte amach aici, lena n-áirítear [[Duaiseanna an Acadaimh|Duais an Acadaimh]], [[The Actor Awards|Gradaim an Aisteora]], agus Gradaim Scannán Acadamh na Breataine (BAFTA), i dteannta le hainmniúcháin do sheacht nGradam Emmy, deich [[Gradaim na gCruinneoige Órga|nGradam na gCruinneoige Órga]], agus [[Gradam Grammy]].
Rinne Sarandon a céad scannán in ''Joe'' (1970) agus bhí sí le feiceáil ar na sobaldrámaí ''A World Apart'' (1970 -1971) agus ''Search for Tomorrow'' (1972). Bhain sí suntas amach dá ról sa scannán ceoil uafáis ''The Rocky Horror Picture Show'' (1975). Tar éis ceithre ainmniúchán Oscar a fháil do ''Atlantic City'' (1980), ''Thelma & Louise'' (1991), ''Lorenzo's Oil'' (1992), agus ''The Client'' (1994), bhuaigh Sarandon Gradam an Acadaimh don Aisteoir is Fearr as Helen Prejean a sheinm in ''Dead Man Walking'' (1995). I measc na scannán suntasach eile atá déanta aici tá ''Pretty Baby'' (1978), ''The Hunger'' (1983), ''The Witches of Eastwick'' (1987), ''Bull Durham'' (1988), ''Little Women'' (1994), ''Stepmom'' (1998), ''Enchanted'' (2007), ''The Lovely Bones'' (2009), ''Cloud Atlas'' (2012), ''Tammy'' (2014), agus ''The Meddler'' (2015).
Rinne Sarandon a céad léiriú ar Broadway sa dráma An Evening with Richard Nixon (1972) agus d'fhill sí ar an stáitse in athbheochan 2009 ar ''Exit the King''. Ar an teilifís, bhí aoi-rólanna aici ar na drámaí grinn suímh ''Friends'' (2001) agus ''Malcolm in the Middle'' (2002), chomh maith le rólanna mar abhcóide sa scannán HBO ''You Don't Know Jack'' (2010), Doris Duke sa scannán HBO ''Bernard and Doris'' (2008), agus Bette Davis sa mhionsraith ''FX Feud'' (2017).
Tá cáil uirthi freisin mar gheall ar a gníomhaíocht shóisialta agus pholaitiúil, ceapadh Sarandon ina hAmbasadóir Dea-thola ''UNICEF'' i 1999 agus fuair sí an Gradam Daonnúil ''Action Contre La Faim - ACF'' i 2006.
==Luathshaol agus oideachas==
Rugadh Sarandon i Jackson Heights, Queens i g[[Nua-Eabhrac (cathair)|Cathair Nua-Eabhrac]].<ref name="qns">{{cite web |url=https://qns.com/2018/05/susan-sarandon-returns-home-to-queens-to-plant-trees/ |teidil=Susan Sarandon returns home to Queens to plant trees |work=qns.com |last=Rose |first=Naeisha |date=May 10, 2018 |access-date=August 9, 2021 }}</ref> Is í an duine is sine de naonúr clainne í de chuid Lenora Marie (née Criscione; 1923 -2020 )<ref>{{Cite web |teidil=Lenora M. (Criscione) Tomalin - View Obituary & Service Information |url=https://www.drozdalfuneralhome.com/obituaries/Lenora-Tomalin/ |access-date=2023-12-10 |website=Lenora M. (Criscione) Tomalin Obituary |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://familysearch.org/pal:/MM9.1.1/KGJT-THG|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211820/https://familysearch.org/pal:/MM9.1.1/KGJT-THG|url-status=dead|archive-date=March 3, 2016|teidil=Person Details for L Tomalin, "United States Public Records, 1970-2009" — FamilySearch.org|website=[[FamilySearch]]|date=March 3, 2016|access-date=April 20, 2019}}</ref>agus Phillip Leslie Tomalin, feidhmeannach fógraíochta, léiritheoir teilifíse, agus amhránaí club oíche tráth.. Tá ceathrar deartháireacha aici: Phillip Leslie Jr., Terry (fear amuigh faoin aer, iriseoir, agus ceannaire pobail), Timothy, agus O'Brian (úinéir Building 8 Grúdlann i Northampton, Massachusetts); agus ceathrar deirfiúracha: Meredith (nó "Merry "), Bonnie Priscilla, Amanda, agus Melissa (nó" Missy ").<ref name="guardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2006/mar/18/features.weekend|teidil=A fine romancer|newspaper=[[The Guardian]]|date=March 18, 2006|access-date=May 24, 2010|location=London|first=Suzie|last=MacKenzie|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206201010/http://www.guardian.co.uk/film/2006/mar/18/features.weekend|archive-date= December 6, 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|teidil=The Central New Jersey Home News from New Brunswick, New Jersey on June 14, 1968 · 17|url=http://www.newspapers.com/newspage/315683345/|access-date=August 16, 2021|website=Newspapers.com|date=June 14, 1968 |language=en}}</ref> Bhí sinsearacht Shasanach, Éireannach agus Bhreatnach ag a hathair,<ref>{{cite web|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/tm_objectid=17661792&method=full&siteid=50082&headline=susan-sarandon-traces-roots-to-wales-name_page.html|teidil=Susan Sarandon traces roots to Wales|date=September 1, 2006|website=Walesonline.co.uk|access-date=January 8, 2018}}</ref> Tháinig a shinsir Shasanacha ó Hackney i Londain agus a shinsir Bhreatnacha ó [[Pen-y-bont ar Ogwr (baile)|Pen-y-bont ar Ogwr]]. Ar thaobh a máthar, is de shliocht Iodálach í, le sinsir ó [[An Tuscáin|réigiúin na Tuscáine]] agus na [[An tSicil|Sicile]].<ref name="guardian"/><ref>{{cite web|url=http://www.nbc.com/who-do-you-think-you-are/bios/susanS.shtml |teidil=Who Do You Think You Are |publisher=NBC |access-date=July 13, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100428092420/http://www.nbc.com/who-do-you-think-you-are/bios/susanS.shtml |archive-date=April 28, 2010 }}</ref><ref name=roots>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_east/6189848.stm|teidil=Sarandon learns about Welsh roots|work=BBC News|date=November 28, 2006}}</ref> D'oibrigh a hathair do WWOR-TV i gCathair Nua-Eabhrac.<ref name=":0">{{Cite web|teidil=The Central New Jersey Home News from New Brunswick, New Jersey on August 28, 1977 · 41|url=http://www.newspapers.com/newspage/316556859/|access-date=August 16, 2021|website=Newspapers.com|date=August 28, 1977 |language=en}}</ref>
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
== Féach freisin ==
== Naisc sheachtracha ==
{{síol-aisteoir}}
{{DEFAULTSORT:Sarandon, Susan}}
[[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1946]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy]]
lr3h0iw37o3xfhdp633xjqseish1sm0
1327545
1327544
2026-09-07T13:47:35Z
Ériugena
188
1327545
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is [[Aisteoir|aisteoir]] [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Meiriceánach]] í '''Susan Abigail Sarandon;'''; née '''Tomalin'''; rugadh í ar [[4 Deireadh Fómhair]] [[1946]].)<ref name="Hellmann2006">{{cite book|author=Paul T. Hellmann|title=Historical Gazetteer of the United States|url=https://books.google.com/books?id=REtEXQNWq6MC&pg=PA780|date=February 14, 2006|publisher=Routledge|isbn=1-135-94859-3|pages=780–}}</ref> <ref name="ACTOR">{{cite news|last=McCabe|first=Bruce|url=https://www.mediafire.com/view/i5qlddjfmrfb7ua|teidil=Susan Sarandon, the 'actor'|newspaper=[[The Boston Globe]]|date=April 17, 1981|access-date=September 17, 2023|quote='I'm an actor,' says Susan Sarandon. 'Don't call me an actress. 'Actress' is too frivolous. It's like '[[wikt:starlet|starlet]]'.'}}</ref> Le gairm a chuimsíonn os cionn cúig scór bliain, tá gradaim bainte amach aici, lena n-áirítear [[Duaiseanna an Acadaimh|Duais an Acadaimh]], [[The Actor Awards|Gradaim an Aisteora]], agus Gradaim Scannán Acadamh na Breataine (BAFTA), i dteannta le hainmniúcháin do sheacht nGradam Emmy, deich [[Gradaim na gCruinneoige Órga|nGradam na gCruinneoige Órga]], agus [[Gradam Grammy]].
Rinne Sarandon a céad scannán in ''Joe'' (1970) agus bhí sí le feiceáil ar na sobaldrámaí ''A World Apart'' (1970 -1971) agus ''Search for Tomorrow'' (1972). Bhain sí suntas amach dá ról sa scannán ceoil uafáis ''The Rocky Horror Picture Show'' (1975). Tar éis ceithre ainmniúchán Oscar a fháil do ''Atlantic City'' (1980), ''Thelma & Louise'' (1991), ''Lorenzo's Oil'' (1992), agus ''The Client'' (1994), bhuaigh Sarandon Gradam an Acadaimh don Aisteoir is Fearr as Helen Prejean a sheinm in ''Dead Man Walking'' (1995). I measc na scannán suntasach eile atá déanta aici tá ''Pretty Baby'' (1978), ''The Hunger'' (1983), ''The Witches of Eastwick'' (1987), ''Bull Durham'' (1988), ''Little Women'' (1994), ''Stepmom'' (1998), ''Enchanted'' (2007), ''The Lovely Bones'' (2009), ''Cloud Atlas'' (2012), ''Tammy'' (2014), agus ''The Meddler'' (2015).
Rinne Sarandon a céad léiriú ar Broadway sa dráma An Evening with Richard Nixon (1972) agus d'fhill sí ar an stáitse in athbheochan 2009 ar ''Exit the King''. Ar an teilifís, bhí aoi-rólanna aici ar na drámaí grinn suímh ''Friends'' (2001) agus ''Malcolm in the Middle'' (2002), chomh maith le rólanna mar abhcóide sa scannán HBO ''You Don't Know Jack'' (2010), Doris Duke sa scannán HBO ''Bernard and Doris'' (2008), agus Bette Davis sa mhionsraith ''FX Feud'' (2017).
Tá cáil uirthi freisin mar gheall ar a gníomhaíocht shóisialta agus pholaitiúil, ceapadh Sarandon ina hAmbasadóir Dea-thola ''UNICEF'' i 1999 agus fuair sí an Gradam Daonnúil ''Action Contre La Faim - ACF'' i 2006.
==Luathshaol agus oideachas==
Rugadh Sarandon i Jackson Heights, Queens i g[[Nua-Eabhrac (cathair)|Cathair Nua-Eabhrac]].<ref name="qns">{{cite web |url=https://qns.com/2018/05/susan-sarandon-returns-home-to-queens-to-plant-trees/ |teidil=Susan Sarandon returns home to Queens to plant trees |work=qns.com |last=Rose |first=Naeisha |date=May 10, 2018 |access-date=August 9, 2021 }}</ref> Is í an duine is sine de naonúr clainne í de chuid Lenora Marie (née Criscione; 1923 -2020 )<ref>{{Cite web |teidil=Lenora M. (Criscione) Tomalin - View Obituary & Service Information |url=https://www.drozdalfuneralhome.com/obituaries/Lenora-Tomalin/ |access-date=2023-12-10 |website=Lenora M. (Criscione) Tomalin Obituary |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://familysearch.org/pal:/MM9.1.1/KGJT-THG|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211820/https://familysearch.org/pal:/MM9.1.1/KGJT-THG|url-status=dead|archive-date=March 3, 2016|teidil=Person Details for L Tomalin, "United States Public Records, 1970-2009" — FamilySearch.org|website=[[FamilySearch]]|date=March 3, 2016|access-date=April 20, 2019}}</ref>agus Phillip Leslie Tomalin, feidhmeannach fógraíochta, léiritheoir teilifíse, agus amhránaí club oíche tráth.. Tá ceathrar deartháireacha aici: Phillip Leslie Jr., Terry (fear amuigh faoin aer, iriseoir, agus ceannaire pobail), Timothy, agus O'Brian (úinéir Building 8 Grúdlann i Northampton, Massachusetts); agus ceathrar deirfiúracha: Meredith (nó "Merry "), Bonnie Priscilla, Amanda, agus Melissa (nó" Missy ").<ref name="guardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2006/mar/18/features.weekend|teidil=A fine romancer|newspaper=[[The Guardian]]|date=March 18, 2006|access-date=May 24, 2010|location=London|first=Suzie|last=MacKenzie|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206201010/http://www.guardian.co.uk/film/2006/mar/18/features.weekend|archive-date= December 6, 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|teidil=The Central New Jersey Home News from New Brunswick, New Jersey on June 14, 1968 · 17|url=http://www.newspapers.com/newspage/315683345/|access-date=August 16, 2021|website=Newspapers.com|date=June 14, 1968 |language=en}}</ref> Bhí sinsearacht Shasanach, Éireannach agus Bhreatnach ag a hathair,<ref>{{cite web|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/tm_objectid=17661792&method=full&siteid=50082&headline=susan-sarandon-traces-roots-to-wales-name_page.html|teidil=Susan Sarandon traces roots to Wales|date=September 1, 2006|website=Walesonline.co.uk|access-date=January 8, 2018}}</ref> Tháinig a shinsir Shasanacha ó Hackney i Londain agus a shinsir Bhreatnacha ó [[Pen-y-bont ar Ogwr (baile)|Pen-y-bont ar Ogwr]]. Ar thaobh a máthar, is de shliocht Iodálach í, le sinsir ó [[An Tuscáin|réigiúin na Tuscáine]] agus na [[An tSicil|Sicile]].<ref name="guardian"/><ref>{{cite web|url=http://www.nbc.com/who-do-you-think-you-are/bios/susanS.shtml |teidil=Who Do You Think You Are |publisher=NBC |access-date=July 13, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100428092420/http://www.nbc.com/who-do-you-think-you-are/bios/susanS.shtml |archive-date=April 28, 2010 }}</ref><ref name=roots>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_east/6189848.stm|teidil=Sarandon learns about Welsh roots|work=BBC News|date=November 28, 2006}}</ref> D'oibrigh a hathair do WWOR-TV i gCathair Nua-Eabhrac.<ref name=":0">{{Cite web|teidil=The Central New Jersey Home News from New Brunswick, New Jersey on August 28, 1977 · 41|url=http://www.newspapers.com/newspage/316556859/|access-date=August 16, 2021|website=Newspapers.com|date=August 28, 1977 |language=en}}</ref>
==Naisc sheachtracha==
* [https://www.theguardian.com/film/2026/sep/07/susan-sarandon-says-she-is-losing-movie-roles-because-of-her-support-for-palestine Susan Sarandon says she is losing movie roles because of her support for Palestine]
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
== Féach freisin ==
== Naisc sheachtracha ==
{{síol-aisteoir}}
{{DEFAULTSORT:Sarandon, Susan}}
[[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1946]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy]]
4g8qmsu8l0vfy4qtztuus5406wlv03x
Teimpléad:Uimhir
10
40140
1327556
1327399
2026-09-07T15:48:13Z
~2026-47675-57
76816
1327556
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name=Uimhir
|title=[[Uimhir|Uimhreacha]]
|state=uncollapse
|
|listclass=
|above= '''[[-3]]''' '''[[-2]]''' '''[[-1]]'''
|style=
|list1={{Navbox|child
|title=[[0 (uimhir)|0í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|zero|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[0 (uimhir)|0]] • [[1 (uimhir)|1]] • [[2 (uimhir)|2]] • [[3 (uimhir)|3]] • [[4 (uimhir)|4]] • [[5 (uimhir)|5]] • [[6 (uimhir)|6]] • [[7 (uimhir)|7]] • [[8 (uimhir)|8]] • [[9 (uimhir)|9]]
|list2=
[[10 (uimhir)|10]] • [[11 (uimhir)|11]] • [[12 (uimhir)|12]] • [[13 (uimhir)|13]] • [[14 (uimhir)|14]] • [[15 (uimhir)|15]] • [[16 (uimhir)|16]] • [[17 (uimhir)|17]] • [[18 (uimhir)|18]] • [[19 (uimhir)|19]]
|list3=
[[20 (uimhir)|20]] • [[21 (uimhir)|21]] • [[22 (uimhir)|22]] • [[23 (uimhir)|23]] • [[24 (uimhir)|24]] • [[25 (uimhir)|25]] • [[26 (uimhir)|26]] • [[27 (uimhir)|27]] • [[28 (uimhir)|28]] • [[29 (uimhir)|29]]
|list4=
[[30 (uimhir)|30]] • [[31 (uimhir)|31]] • [[32 (uimhir)|32]] • [[33 (uimhir)|33]] • [[34 (uimhir)|34]] • [[35 (uimhir)|35]] • [[36 (uimhir)|36]] • [[37 (uimhir)|37]] • [[38 (uimhir)|38]] • [[39 (uimhir)|39]]
|list5=
[[40 (uimhir)|40]] • [[41 (uimhir)|41]] • [[42 (uimhir)|42]] • [[43 (uimhir)|43]] • [[44 (uimhir)|44]] • [[45 (uimhir)|45]] • [[46 (uimhir)|46]] • [[47 (uimhir)|47]] • [[48 (uimhir)|48]] • [[49 (uimhir)|49]]
|list6=
[[50 (uimhir)|50]] • [[51 (uimhir)|51]] • [[52 (uimhir)|52]] • [[53 (uimhir)|53]] • [[54 (uimhir)|54]] • [[55 (uimhir)|55]] • [[56 (uimhir)|56]] • [[57 (uimhir)|57]] • [[58 (uimhir)|58]] • [[59 (uimhir)|59]]
|list7=
[[60 (uimhir)|60]] • [[61 (uimhir)|61]] • [[62 (uimhir)|62]] • [[63 (uimhir)|63]] • [[64 (uimhir)|64]] • [[65 (uimhir)|65]] • [[66 (uimhir)|66]] • [[67 (uimhir)|67]] • [[68 (uimhir)|68]] • [[69 (uimhir)|69]]
|list8=
[[70 (uimhir)|70]] • [[71 (uimhir)|71]] • [[72 (uimhir)|72]] • [[73 (uimhir)|73]] • [[74 (uimhir)|74]] • [[75 (uimhir)|75]] • [[76 (uimhir)|76]] • [[77 (uimhir)|77]] • [[78 (uimhir)|78]] • [[79 (uimhir)|79]]
|list9=
[[80 (uimhir)|80]] • [[81 (uimhir)|81]] • [[82 (uimhir)|82]] • [[83 (uimhir)|83]] • [[84 (uimhir)|84]] • [[85 (uimhir)|85]] • [[86 (uimhir)|86]] • [[87 (uimhir)|87]] • [[88 (uimhir)|88]] • [[89 (uimhir)|89]]
|list10=
[[90 (uimhir)|90]] • [[91 (uimhir)|91]] • [[92 (uimhir)|92]] • [[93 (uimhir)|93]] • [[94 (uimhir)|94]] • [[95 (uimhir)|95]] • [[96 (uimhir)|96]] • [[97 (uimhir)|97]] • [[98 (uimhir)|98]] • [[99 (uimhir)|99]]
}}
|list2={{Navbox|child
|title=[[100 (uimhir)|100í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|1|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[100 (uimhir) | 100]] • [[101 (uimhir) | 101]] • [[102 (uimhir) | 102]] • [[103 (uimhir) | 103]] • [[104 (uimhir) | 104]] • [[105 (uimhir) | 105]] • [[106 (uimhir) | 106]] • [[107 (uimhir) | 107]] • [[108 (uimhir) | 108]] • [[109 (uimhir) | 109]]
|list2=
[[110 (uimhir) | 110]] • [[111 (uimhir) | 111]] • [[112 (uimhir) | 112]] • [[113 (uimhir) | 113]] • [[114 (uimhir) | 114]] • [[115 (uimhir) | 115]] • [[116 (uimhir) | 116]] • [[117 (uimhir) | 117]] • [[118 (uimhir) | 118]] • [[119 (uimhir) | 119]]
|list3=
[[120 (uimhir) | 120]] • [[121 (uimhir) | 121]] • [[122 (uimhir) | 122]] • [[123 (uimhir) | 123]] • [[124 (uimhir) | 124]] • [[125 (uimhir) | 125]] • [[126 (uimhir) | 126]] • [[127 (uimhir) | 127]] • [[128 (uimhir) | 128]] • [[129 (uimhir) | 129]]
|list4 =
[[130 (uimhir) | 130]] • [[131 (uimhir) | 131]] • [[132 (uimhir) | 132]] • [[133 (uimhir) | 133]] • [[134 (uimhir) | 134]] • [[135 (uimhir) | 135]] • [[136 (uimhir) | 136]] • [[137 (uimhir) | 137]] • [[138 (uimhir) | 138]] • [[139 (uimhir) | 139]]
|list5 =
[[140 (uimhir) | 140]] • [[141 (uimhir) | 141]] • [[142 (uimhir) | 142]] • [[143 (uimhir) | 143]] • [[144 (uimhir) | 144]] • [[145 (uimhir) | 145]] • [[146 (uimhir) | 146]] • [[147 (uimhir) | 147]] • [[148 (uimhir) | 148]] • [[149 (uimhir) | 149]]
|list6 =
[[150 (uimhir) | 150]] • [[151 (uimhir) | 151]] • [[152 (uimhir) | 152]] • [[153 (uimhir) | 153]] • [[154 (uimhir) | 154]] • [[155 (uimhir) | 155]] • [[156 (uimhir) | 156]] • [[157 (uimhir) | 157]] • [[158 (uimhir) | 158]] • [[159 (uimhir) | 159]]
|list7 =
[[160 (uimhir) | 160]] • [[161 (uimhir) | 161]] • [[162 (uimhir) | 162]] • [[163 (uimhir) | 163]] • [[164 (uimhir) | 164]] • [[165 (uimhir) | 165]] • [[166 (uimhir) | 166]] • [[167 (uimhir) | 167]] • [[168 (uimhir) | 168]] • [[169 (uimhir) | 169]]
|list8 =
[[170 (uimhir) | 170]] • [[171 (uimhir) | 171]] • [[172 (uimhir) | 172]] • [[173 (uimhir) | 173]] • [[174 (uimhir) | 174]] • [[175 (uimhir) | 175]] • [[176 (uimhir) | 176]] • [[177 (uimhir) | 177]] • [[178 (uimhir) | 178]] • [[179 (uimhir) | 179]]
|list9 =
[[180 (uimhir) | 180]] • [[181 (uimhir) | 181]] • [[182 (uimhir) | 182]] • [[183 (uimhir) | 183]] • [[184 (uimhir) | 184]] • [[185 (uimhir) | 185]] • [[186 (uimhir) | 186]] • [[187 (uimhir) | 187]] • [[188 (uimhir) | 188]] • [[189 (uimhir) | 189]]
|list10 =
[[190 (uimhir) | 190]] • [[191 (uimhir) | 191]] • [[192 (uimhir) | 192]] • [[193 (uimhir) | 193]] • [[194 (uimhir) | 194]] • [[195 (uimhir) | 195]] • [[196 (uimhir) | 196]] • [[197 (uimhir) | 197]] • [[198 (uimhir) | 198]] • [[199 (uimhir) | 199]]
}}
|list3={{Navbox|child
|title=[[200 (uimhir)|200í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|2|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[200 (uimhir) | 200]] • [[201 (uimhir) | 201]] • [[202 (uimhir) | 202]] • [[203 (uimhir) | 203]] • [[204 (uimhir) | 204]] • [[205 (uimhir) | 205]] • [[206 (uimhir) | 206]] • [[207 (uimhir) | 207]] • [[208 (uimhir) | 208]] • [[209 (uimhir) | 209]]
|list2 =
[[210 (uimhir) | 210]] • [[211 (uimhir) | 211]] • [[212 (uimhir) | 212]] • [[213 (uimhir) | 213]] • [[214 (uimhir) | 214]] • [[215 (uimhir) | 215]] • [[216 (uimhir) | 216]] • [[217 (uimhir) | 217]] • [[218 (uimhir) | 218]] • [[219 (uimhir) | 219]]
|list3 =
[[220 (uimhir) | 220]] • [[221 (uimhir) | 221]] • [[222 (uimhir) | 222]] • [[223 (uimhir) | 223]] • [[224 (uimhir) | 224]] • [[225 (uimhir) | 225]] • [[226 (uimhir) | 226]] • [[227 (uimhir) | 227]] • [[228 (uimhir) | 228]] • [[229 (uimhir) | 229]]
|list4 =
[[230 (uimhir) | 230]] • [[231 (uimhir) | 231]] • [[232 (uimhir) | 232]] • [[233 (uimhir) | 233]] • [[234 (uimhir) | 234]] • [[235 (uimhir) | 235]] • [[236 (uimhir) | 236]] • [[237 (uimhir) | 237]] • [[238 (uimhir) | 238]] • [[239 (uimhir) | 239]]
|list5 =
[[240 (uimhir) | 240]] • [[241 (uimhir) | 241]] • [[242 (uimhir) | 242]] • [[243 (uimhir) | 243]] • [[244 (uimhir) | 244]] • [[245 (uimhir) | 245]] • [[246 (uimhir) | 246]] • [[247 (uimhir) | 247]] • [[248 (uimhir) | 248]] • [[249 (uimhir) | 249]]
|list6 =
[[250 (uimhir) | 250]] • [[251 (uimhir) | 251]] • [[252 (uimhir) | 252]] • [[253 (uimhir) | 253]] • [[254 (uimhir) | 254]] • [[255 (uimhir) | 255]] • [[256 (uimhir) | 256]] • [[257 (uimhir) | 257]] • [[258 (uimhir) | 258]] • [[259 (uimhir) | 259]]
|list7 =
[[260 (uimhir) | 260]] • [[261 (uimhir) | 261]] • [[262 (uimhir) | 262]] • [[263 (uimhir) | 263]] • [[264 (uimhir) | 264]] • [[265 (uimhir) | 265]] • [[266 (uimhir) | 266]] • [[267 (uimhir) | 267]] • [[268 (uimhir) | 268]] • [[269 (uimhir) | 269]]
|list8 =
[[270 (uimhir) | 270]] • [[271 (uimhir) | 271]] • [[272 (uimhir) | 272]] • [[273 (uimhir) | 273]] • [[274 (uimhir) | 274]] • [[275 (uimhir) | 275]] • [[276 (uimhir) | 276]] • [[277 (uimhir) | 277]] • [[278 (uimhir) | 278]] • [[279 (uimhir) | 279]]
|list9 =
[[280 (uimhir) | 280]] • [[281 (uimhir) | 281]] • [[282 (uimhir) | 282]] • [[283 (uimhir) | 283]] • [[284 (uimhir) | 284]] • [[285 (uimhir) | 285]] • [[286 (uimhir) | 286]] • [[287 (uimhir) | 287]] • [[288 (uimhir) | 288]] • [[289 (uimhir) | 289]]
|list10 =
[[290 (uimhir) | 290]] • [[291 (uimhir) | 291]] • [[292 (uimhir) | 292]] • [[293 (uimhir) | 293]] • [[294 (uimhir) | 294]] • [[295 (uimhir) | 295]] • [[296 (uimhir) | 296]] • [[297 (uimhir) | 297]] • [[298 (uimhir) | 298]] • [[299 (uimhir) | 299]]
}}
|list4={{Navbox|child
|title=[[300 (uimhir)|300í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|3|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[300 (uimhir) | 300]] • [[301 (uimhir) | 301]] • [[302 (uimhir) | 302]] • [[303 (uimhir) | 303]] • [[304 (uimhir) | 304]] • [[305 (uimhir) | 305]] • [[306 (uimhir) | 306]] • [[307 (uimhir) | 307]] • [[308 (uimhir) | 308]] • [[309 (uimhir) | 309]]
|list2 =
[[310 (uimhir) | 310]] • [[311 (uimhir) | 311]] • [[312 (uimhir) | 312]] • [[313 (uimhir) | 313]] • [[314 (uimhir) | 314]] • [[315 (uimhir) | 315]] • [[316 (uimhir) | 316]] • [[317 (uimhir) | 317]] • [[318 (uimhir) | 318]] • [[319 (uimhir) | 319]]
|list3 =
[[320 (uimhir) | 320]] • [[321 (uimhir) | 321]] • [[322 (uimhir) | 322]] • [[323 (uimhir) | 323]] • [[324 (uimhir) | 324]] • [[325 (uimhir) | 325]] • [[326 (uimhir) | 326]] • [[327 (uimhir) | 327]] • [[328 (uimhir) | 328]] • [[329 (uimhir) | 329]]
|list4 =
[[330 (uimhir) | 330]] • [[331 (uimhir) | 331]] • [[332 (uimhir) | 332]] • [[333 (uimhir) | 333]] • [[334 (uimhir) | 334]] • [[335 (uimhir) | 335]] • [[336 (uimhir) | 336]] • [[337 (uimhir) | 337]] • [[338 (uimhir) | 338]] • [[339 (uimhir) | 339]]
|list5 =
[[340 (uimhir) | 340]] • [[341 (uimhir) | 341]] • [[342 (uimhir) | 342]] • [[343 (uimhir) | 343]] • [[344 (uimhir) | 344]] • [[345 (uimhir) | 345]] • [[346 (uimhir) | 346]] • [[347 (uimhir) | 347]] • [[348 (uimhir) | 348]] • [[349 (uimhir) | 349]]
|list6 =
[[350 (uimhir) | 350]] • [[351 (uimhir) | 351]] • [[352 (uimhir) | 352]] • [[353 (uimhir) | 353]] • [[354 (uimhir) | 354]] • [[355 (uimhir) | 355]] • [[356 (uimhir) | 356]] • [[357 (uimhir) | 357]] • [[358 (uimhir) | 358]] • [[359 (uimhir) | 359]]
|list7 =
[[360 (uimhir) | 360]] • [[361 (uimhir) | 361]] • [[362 (uimhir) | 362]] • [[363 (uimhir) | 363]] • [[364 (uimhir) | 364]] • [[365 (uimhir) | 365]] • [[366 (uimhir) | 366]] • [[367 (uimhir) | 367]] • [[368 (uimhir) | 368]] • [[369 (uimhir) | 369]]
|list8 =
[[370 (uimhir) | 370]] • [[371 (uimhir) | 371]] • [[372 (uimhir) | 372]] • [[373 (uimhir) | 373]] • [[374 (uimhir) | 374]] • [[375 (uimhir) | 375]] • [[376 (uimhir) | 376]] • [[377 (uimhir) | 377]] • [[378 (uimhir) | 378]] • [[379 (uimhir) | 379]]
|list9 =
[[380 (uimhir) | 380]] • [[381 (uimhir) | 381]] • [[382 (uimhir) | 382]] • [[383 (uimhir) | 383]] • [[384 (uimhir) | 384]] • [[385 (uimhir) | 385]] • [[386 (uimhir) | 386]] • [[387 (uimhir) | 387]] • [[388 (uimhir) | 388]] • [[389 (uimhir) | 389]]
|list10 =
[[390 (uimhir) | 390]] • [[391 (uimhir) | 391]] • [[392 (uimhir) | 392]] • [[393 (uimhir) | 393]] • [[394 (uimhir) | 394]] • [[395 (uimhir) | 395]] • [[396 (uimhir) | 396]] • [[397 (uimhir) | 397]] • [[398 (uimhir) | 398]] • [[399 (uimhir) | 399]]
}}
|list5={{Navbox|child
|title=[[400 (uimhir)|400í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|4|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[400 (uimhir) | 400]] • [[401 (uimhir) | 401]] • [[402 (uimhir) | 402]] • [[403 (uimhir) | 403]] • [[404 (uimhir) | 404]] • [[405 (uimhir) | 405]] • [[406 (uimhir) | 406]] • [[407 (uimhir) | 407]] • [[408 (uimhir) | 408]] • [[409 (uimhir) | 409]]
|list2 =
[[410 (uimhir) | 410]] • [[411 (uimhir) | 411]] • [[412 (uimhir) | 412]] • [[413 (uimhir) | 413]] • [[414 (uimhir) | 414]] • [[415 (uimhir) | 415]] • [[416 (uimhir) | 416]] • [[417 (uimhir) | 417]] • [[418 (uimhir) | 418]] • [[419 (uimhir) | 419]]
|list3 =
[[420 (uimhir) | 420]] • [[421 (uimhir) | 421]] • [[422 (uimhir) | 422]] • [[423 (uimhir) | 423]] • [[424 (uimhir) | 424]] • [[425 (uimhir) | 425]] • [[426 (uimhir) | 426]] • [[427 (uimhir) | 427]] • [[428 (uimhir) | 428]] • [[429 (uimhir) | 429]]
|list4 =
[[430 (uimhir) | 430]] • [[431 (uimhir) | 431]] • [[432 (uimhir) | 432]] • [[433 (uimhir) | 433]] • [[434 (uimhir) | 434]] • [[435 (uimhir) | 435]] • [[436 (uimhir) | 436]] • [[437 (uimhir) | 437]] • [[438 (uimhir) | 438]] • [[439 (uimhir) | 439]]
|list5 =
[[440 (uimhir) | 440]] • [[441 (uimhir) | 441]] • [[442 (uimhir) | 442]] • [[443 (uimhir) | 443]] • [[444 (uimhir) | 444]] • [[445 (uimhir) | 445]] • [[446 (uimhir) | 446]] • [[447 (uimhir) | 447]] • [[448 (uimhir) | 448]] • [[449 (uimhir) | 449]]
|list6 =
[[450 (uimhir) | 450]] • [[451 (uimhir) | 451]] • [[452 (uimhir) | 452]] • [[453 (uimhir) | 453]] • [[454 (uimhir) | 454]] • [[455 (uimhir) | 455]] • [[456 (uimhir) | 456]] • [[457 (uimhir) | 457]] • [[458 (uimhir) | 458]] • [[459 (uimhir) | 459]]
|list7 =
[[460 (uimhir) | 460]] • [[461 (uimhir) | 461]] • [[462 (uimhir) | 462]] • [[463 (uimhir) | 463]] • [[464 (uimhir) | 464]] • [[465 (uimhir) | 465]] • [[466 (uimhir) | 466]] • [[467 (uimhir) | 467]] • [[468 (uimhir) | 468]] • [[469 (uimhir) | 469]]
|list8 =
[[470 (uimhir) | 470]] • [[471 (uimhir) | 471]] • [[472 (uimhir) | 472]] • [[473 (uimhir) | 473]] • [[474 (uimhir) | 474]] • [[475 (uimhir) | 475]] • [[476 (uimhir) | 476]] • [[477 (uimhir) | 477]] • [[478 (uimhir) | 478]] • [[479 (uimhir) | 479]]
|list9 =
[[480 (uimhir) | 480]] • [[481 (uimhir) | 481]] • [[482 (uimhir) | 482]] • [[483 (uimhir) | 483]] • [[484 (uimhir) | 484]] • [[485 (uimhir) | 485]] • [[486 (uimhir) | 486]] • [[487 (uimhir) | 487]] • [[488 (uimhir) | 488]] • [[489 (uimhir) | 489]]
|list10 =
[[490 (uimhir) | 490]] • [[491 (uimhir) | 491]] • [[492 (uimhir) | 492]] • [[493 (uimhir) | 493]] • [[494 (uimhir) | 494]] • [[495 (uimhir) | 495]] • [[496 (uimhir) | 496]] • [[497 (uimhir) | 497]] • [[498 (uimhir) | 498]] • [[499 (uimhir) | 499]]
}}
|list6={{Navbox|child
|title=[[500 (uimhir)|500í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|5|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[500 (uimhir) | 500]] • [[501 (uimhir) | 501]] • [[502 (uimhir) | 502]] • [[503 (uimhir) | 503]] • [[504 (uimhir) | 504]] • [[505 (uimhir) | 505]] • [[506 (uimhir) | 506]] • [[507 (uimhir) | 507]] • [[508 (uimhir) | 508]] • [[509 (uimhir) | 509]]
|list2 =
[[510 (uimhir) | 510]] • [[511 (uimhir) | 511]] • [[512 (uimhir) | 512]] • [[513 (uimhir) | 513]] • [[514 (uimhir) | 514]] • [[515 (uimhir) | 515]] • [[516 (uimhir) | 516]] • [[517 (uimhir) | 517]] • [[518 (uimhir) | 518]] • [[519 (uimhir) | 519]]
|list3 =
[[520 (uimhir) | 520]] • [[521 (uimhir) | 521]] • [[522 (uimhir) | 522]] • [[523 (uimhir) | 523]] • [[524 (uimhir) | 524]] • [[525 (uimhir) | 525]] • [[526 (uimhir) | 526]] • [[527 (uimhir) | 527]] • [[528 (uimhir) | 528]] • [[529 (uimhir) | 529]]
|list4 =
[[530 (uimhir) | 530]] • [[531 (uimhir) | 531]] • [[532 (uimhir) | 532]] • [[533 (uimhir) | 533]] • [[534 (uimhir) | 534]] • [[535 (uimhir) | 535]] • [[536 (uimhir) | 536]] • [[537 (uimhir) | 537]] • [[538 (uimhir) | 538]] • [[539 (uimhir) | 539]]
|list5 =
[[540 (uimhir) | 540]] • [[541 (uimhir) | 541]] • [[542 (uimhir) | 542]] • [[543 (uimhir) | 543]] • [[544 (uimhir) | 544]] • [[545 (uimhir) | 545]] • [[546 (uimhir) | 546]] • [[547 (uimhir) | 547]] • [[548 (uimhir) | 548]] • [[549 (uimhir) | 549]]
|list6 =
[[550 (uimhir) | 550]] • [[551 (uimhir) | 551]] • [[552 (uimhir) | 552]] • [[553 (uimhir) | 553]] • [[554 (uimhir) | 554]] • [[555 (uimhir) | 555]] • [[556 (uimhir) | 556]] • [[557 (uimhir) | 557]] • [[558 (uimhir) | 558]] • [[559 (uimhir) | 559]]
|list7 =
[[560 (uimhir) | 560]] • [[561 (uimhir) | 561]] • [[562 (uimhir) | 562]] • [[563 (uimhir) | 563]] • [[564 (uimhir) | 564]] • [[565 (uimhir) | 565]] • [[566 (uimhir) | 566]] • [[567 (uimhir) | 567]] • [[568 (uimhir) | 568]] • [[569 (uimhir) | 569]]
|list8 =
[[570 (uimhir) | 570]] • [[571 (uimhir) | 571]] • [[572 (uimhir) | 572]] • [[573 (uimhir) | 573]] • [[574 (uimhir) | 574]] • [[575 (uimhir) | 575]] • [[576 (uimhir) | 576]] • [[577 (uimhir) | 577]] • [[578 (uimhir) | 578]] • [[579 (uimhir) | 579]]
|list9 =
[[580 (uimhir) | 580]] • [[581 (uimhir) | 581]] • [[582 (uimhir) | 582]] • [[583 (uimhir) | 583]] • [[584 (uimhir) | 584]] • [[585 (uimhir) | 585]] • [[586 (uimhir) | 586]] • [[587 (uimhir) | 587]] • [[588 (uimhir) | 588]] • [[589 (uimhir) | 589]]
|list10 =
[[590 (uimhir) | 590]] • [[591 (uimhir) | 591]] • [[592 (uimhir) | 592]] • [[593 (uimhir) | 593]] • [[594 (uimhir) | 594]] • [[595 (uimhir) | 595]] • [[596 (uimhir) | 596]] • [[597 (uimhir) | 597]] • [[598 (uimhir) | 598]] • [[599 (uimhir) | 599]]
}}|list7={{Navbox|child
|title=[[600 (uimhir)|600í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|6|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[600 (uimhir) | 600]] • [[601 (uimhir) | 601]] • [[602 (uimhir) | 602]] • [[603 (uimhir) | 603]] • [[604 (uimhir) | 604]] • [[605 (uimhir) | 605]] • [[606 (uimhir) | 606]] • [[607 (uimhir) | 607]] • [[608 (uimhir) | 608]] • [[609 (uimhir) | 609]]
|list2 =
[[610 (uimhir) | 610]] • [[611 (uimhir) | 611]] • [[612 (uimhir) | 612]] • [[613 (uimhir) | 613]] • [[614 (uimhir) | 614]] • [[615 (uimhir) | 615]] • [[616 (uimhir) | 616]] • [[617 (uimhir) | 617]] • [[618 (uimhir) | 618]] • [[619 (uimhir) | 619]]
|list3 =
[[620 (uimhir) | 620]] • [[621 (uimhir) | 621]] • [[622 (uimhir) | 622]] • [[623 (uimhir) | 623]] • [[624 (uimhir) | 624]] • [[625 (uimhir) | 625]] • [[626 (uimhir) | 626]] • [[627 (uimhir) | 627]] • [[628 (uimhir) | 628]] • [[629 (uimhir) | 629]]
|list4 =
[[630 (uimhir) | 630]] • [[631 (uimhir) | 631]] • [[632 (uimhir) | 632]] • [[633 (uimhir) | 633]] • [[634 (uimhir) | 634]] • [[635 (uimhir) | 635]] • [[636 (uimhir) | 636]] • [[637 (uimhir) | 637]] • [[638 (uimhir) | 638]] • [[639 (uimhir) | 639]]
|list5 =
[[640 (uimhir) | 640]] • [[641 (uimhir) | 641]] • [[642 (uimhir) | 642]] • [[643 (uimhir) | 643]] • [[644 (uimhir) | 644]] • [[645 (uimhir) | 645]] • [[646 (uimhir) | 646]] • [[647 (uimhir) | 647]] • [[648 (uimhir) | 648]] • [[649 (uimhir) | 649]]
|list6 =
[[650 (uimhir) | 650]] • [[651 (uimhir) | 651]] • [[652 (uimhir) | 652]] • [[653 (uimhir) | 653]] • [[654 (uimhir) | 654]] • [[655 (uimhir) | 655]] • [[656 (uimhir) | 656]] • [[657 (uimhir) | 657]] • [[658 (uimhir) | 658]] • [[659 (uimhir) | 659]]
|list7 =
[[660 (uimhir) | 660]] • [[661 (uimhir) | 661]] • [[662 (uimhir) | 662]] • [[663 (uimhir) | 663]] • [[664 (uimhir) | 664]] • [[665 (uimhir) | 665]] • [[666 (uimhir) | 666]] • [[667 (uimhir) | 667]] • [[668 (uimhir) | 668]] • [[669 (uimhir) | 669]]
|list8 =
[[670 (uimhir) | 670]] • [[671 (uimhir) | 671]] • [[672 (uimhir) | 672]] • [[673 (uimhir) | 673]] • [[674 (uimhir) | 674]] • [[675 (uimhir) | 675]] • [[676 (uimhir) | 676]] • [[677 (uimhir) | 677]] • [[678 (uimhir) | 678]] • [[679 (uimhir) | 679]]
|list9 =
[[680 (uimhir) | 680]] • [[681 (uimhir) | 681]] • [[682 (uimhir) | 682]] • [[683 (uimhir) | 683]] • [[684 (uimhir) | 684]] • [[685 (uimhir) | 685]] • [[686 (uimhir) | 686]] • [[687 (uimhir) | 687]] • [[688 (uimhir) | 688]] • [[689 (uimhir) | 689]]
|list10 =
[[690 (uimhir) | 690]] • [[691 (uimhir) | 691]] • [[692 (uimhir) | 692]] • [[693 (uimhir) | 693]] • [[694 (uimhir) | 694]] • [[695 (uimhir) | 695]] • [[696 (uimhir) | 696]] • [[697 (uimhir) | 697]] • [[698 (uimhir) | 698]] • [[699 (uimhir) | 699]]
}}
|list8={{Navbox|child
|title=[[700 (uimhir)|700í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|7|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[700 (uimhir) | 700]] • [[701 (uimhir) | 701]] • [[702 (uimhir) | 702]] • [[703 (uimhir) | 703]] • [[704 (uimhir) | 704]] • [[705 (uimhir) | 705]] • [[706 (uimhir) | 706]] • [[707 (uimhir) | 707]] • [[708 (uimhir) | 708]] • [[709 (uimhir) | 709]]
|list2 =
[[710 (uimhir) | 710]] • [[711 (uimhir) | 711]] • [[712 (uimhir) | 712]] • [[713 (uimhir) | 713]] • [[714 (uimhir) | 714]] • [[715 (uimhir) | 715]] • [[716 (uimhir) | 716]] • [[717 (uimhir) | 717]] • [[718 (uimhir) | 718]] • [[719 (uimhir) | 719]]
|list3 =
[[720 (uimhir) | 720]] • [[721 (uimhir) | 721]] • [[722 (uimhir) | 722]] • [[723 (uimhir) | 723]] • [[724 (uimhir) | 724]] • [[725 (uimhir) | 725]] • [[726 (uimhir) | 726]] • [[727 (uimhir) | 727]] • [[728 (uimhir) | 728]] • [[729 (uimhir) | 729]]
|list4 =
[[730 (uimhir) | 730]] • [[731 (uimhir) | 731]] • [[732 (uimhir) | 732]] • [[733 (uimhir) | 733]] • [[734 (uimhir) | 734]] • [[735 (uimhir) | 735]] • [[736 (uimhir) | 736]] • [[737 (uimhir) | 737]] • [[738 (uimhir) | 738]] • [[739 (uimhir) | 739]]
|list5 =
[[740 (uimhir) | 740]] • [[741 (uimhir) | 741]] • [[742 (uimhir) | 742]] • [[743 (uimhir) | 743]] • [[744 (uimhir) | 744]] • [[745 (uimhir) | 745]] • [[746 (uimhir) | 746]] • [[747 (uimhir) | 747]] • [[748 (uimhir) | 748]] • [[749 (uimhir) | 749]]
|list6 =
[[750 (uimhir) | 750]] • [[751 (uimhir) | 751]] • [[752 (uimhir) | 752]] • [[753 (uimhir) | 753]] • [[754 (uimhir) | 754]] • [[755 (uimhir) | 755]] • [[756 (uimhir) | 756]] • [[757 (uimhir) | 757]] • [[758 (uimhir) | 758]] • [[759 (uimhir) | 759]]
|list7 =
[[760 (uimhir) | 760]] • [[761 (uimhir) | 761]] • [[762 (uimhir) | 762]] • [[763 (uimhir) | 763]] • [[764 (uimhir) | 764]] • [[765 (uimhir) | 765]] • [[766 (uimhir) | 766]] • [[767 (uimhir) | 767]] • [[768 (uimhir) | 768]] • [[769 (uimhir) | 769]]
|list8 =
[[770 (uimhir) | 770]] • [[771 (uimhir) | 771]] • [[772 (uimhir) | 772]] • [[773 (uimhir) | 773]] • [[774 (uimhir) | 774]] • [[775 (uimhir) | 775]] • [[776 (uimhir) | 776]] • [[777 (uimhir) | 777]] • [[778 (uimhir) | 778]] • [[779 (uimhir) | 779]]
|list9 =
[[780 (uimhir) | 780]] • [[781 (uimhir) | 781]] • [[782 (uimhir) | 782]] • [[783 (uimhir) | 783]] • [[784 (uimhir) | 784]] • [[785 (uimhir) | 785]] • [[786 (uimhir) | 786]] • [[787 (uimhir) | 787]] • [[788 (uimhir) | 788]] • [[789 (uimhir) | 789]]
|list10 =
[[790 (uimhir) | 790]] • [[791 (uimhir) | 791]] • [[792 (uimhir) | 792]] • [[793 (uimhir) | 793]] • [[794 (uimhir) | 794]] • [[795 (uimhir) | 795]] • [[796 (uimhir) | 796]] • [[797 (uimhir) | 797]] • [[798 (uimhir) | 798]] • [[799 (uimhir) | 799]]
}}
|list9={{Navbox|child
|title=[[800 (uimhir)|800í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|8|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[800 (uimhir) | 800]] • [[801 (uimhir) | 801]] • [[802 (uimhir) | 802]] • [[803 (uimhir) | 803]] • [[804 (uimhir) | 804]] • [[805 (uimhir) | 805]] • [[806 (uimhir) | 806]] • [[807 (uimhir) | 807]] • [[808 (uimhir) | 808]] • [[809 (uimhir) | 809]]
|list2 =
[[810 (uimhir) | 810]] • [[811 (uimhir) | 811]] • [[812 (uimhir) | 812]] • [[813 (uimhir) | 813]] • [[814 (uimhir) | 814]] • [[815 (uimhir) | 815]] • [[816 (uimhir) | 816]] • [[817 (uimhir) | 817]] • [[818 (uimhir) | 818]] • [[819 (uimhir) | 819]]
|list3 =
[[820 (uimhir) | 820]] • [[821 (uimhir) | 821]] • [[822 (uimhir) | 822]] • [[823 (uimhir) | 823]] • [[824 (uimhir) | 824]] • [[825 (uimhir) | 825]] • [[826 (uimhir) | 826]] • [[827 (uimhir) | 827]] • [[828 (uimhir) | 828]] • [[829 (uimhir) | 829]]
|list4 =
[[830 (uimhir) | 830]] • [[831 (uimhir) | 831]] • [[832 (uimhir) | 832]] • [[833 (uimhir) | 833]] • [[834 (uimhir) | 834]] • [[835 (uimhir) | 835]] • [[836 (uimhir) | 836]] • [[837 (uimhir) | 837]] • [[838 (uimhir) | 838]] • [[839 (uimhir) | 839]]
|list5 =
[[840 (uimhir) | 840]] • [[841 (uimhir) | 841]] • [[842 (uimhir) | 842]] • [[843 (uimhir) | 843]] • [[844 (uimhir) | 844]] • [[845 (uimhir) | 845]] • [[846 (uimhir) | 846]] • [[847 (uimhir) | 847]] • [[848 (uimhir) | 848]] • [[849 (uimhir) | 849]]
|list6 =
[[850 (uimhir) | 850]] • [[851 (uimhir) | 851]] • [[852 (uimhir) | 852]] • [[853 (uimhir) | 853]] • [[854 (uimhir) | 854]] • [[855 (uimhir) | 855]] • [[856 (uimhir) | 856]] • [[857 (uimhir) | 857]] • [[858 (uimhir) | 858]] • [[859 (uimhir) | 859]]
|list7 =
[[860 (uimhir) | 860]] • [[861 (uimhir) | 861]] • [[862 (uimhir) | 862]] • [[863 (uimhir) | 863]] • [[864 (uimhir) | 864]] • [[865 (uimhir) | 865]] • [[866 (uimhir) | 866]] • [[867 (uimhir) | 867]] • [[868 (uimhir) | 868]] • [[869 (uimhir) | 869]]
|list8 =
[[870 (uimhir) | 870]] • [[871 (uimhir) | 871]] • [[872 (uimhir) | 872]] • [[873 (uimhir) | 873]] • [[874 (uimhir) | 874]] • [[875 (uimhir) | 875]] • [[876 (uimhir) | 876]] • [[877 (uimhir) | 877]] • [[878 (uimhir) | 878]] • [[879 (uimhir) | 879]]
|list9 =
[[880 (uimhir) | 880]] • [[881 (uimhir) | 881]] • [[882 (uimhir) | 882]] • [[883 (uimhir) | 883]] • [[884 (uimhir) | 884]] • [[885 (uimhir) | 885]] • [[886 (uimhir) | 886]] • [[887 (uimhir) | 887]] • [[888 (uimhir) | 888]] • [[889 (uimhir) | 889]]
|list10 =
[[890 (uimhir) | 890]] • [[891 (uimhir) | 891]] • [[892 (uimhir) | 892]] • [[893 (uimhir) | 893]] • [[894 (uimhir) | 894]] • [[895 (uimhir) | 895]] • [[896 (uimhir) | 896]] • [[897 (uimhir) | 897]] • [[898 (uimhir) | 898]] • [[899 (uimhir) | 899]]
}}
|list10={{Navbox|child
|title=[[900 (uimhir)|900í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|9|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[900 (uimhir) | 900]] • [[901 (uimhir) | 901]] • [[902 (uimhir) | 902]] • [[903 (uimhir) | 903]] • [[904 (uimhir) | 904]] • [[905 (uimhir) | 905]] • [[906 (uimhir) | 906]] • [[907 (uimhir) | 907]] • [[908 (uimhir) | 908]] • [[909 (uimhir) | 909]]
|list2 =
[[910 (uimhir) | 910]] • [[911 (uimhir) | 911]] • [[912 (uimhir) | 912]] • [[913 (uimhir) | 913]] • [[914 (uimhir) | 914]] • [[915 (uimhir) | 915]] • [[916 (uimhir) | 916]] • [[917 (uimhir) | 917]] • [[918 (uimhir) | 918]] • [[919 (uimhir) | 919]]
|list3 =
[[920 (uimhir) | 920]] • [[921 (uimhir) | 921]] • [[922 (uimhir) | 922]] • [[923 (uimhir) | 923]] • [[924 (uimhir) | 924]] • [[925 (uimhir) | 925]] • [[926 (uimhir) | 926]] • [[927 (uimhir) | 927]] • [[928 (uimhir) | 928]] • [[929 (uimhir) | 929]]
|list4 =
[[930 (uimhir) | 930]] • [[931 (uimhir) | 931]] • [[932 (uimhir) | 932]] • [[933 (uimhir) | 933]] • [[934 (uimhir) | 934]] • [[935 (uimhir) | 935]] • [[936 (uimhir) | 936]] • [[937 (uimhir) | 937]] • [[938 (uimhir) | 938]] • [[939 (uimhir) | 939]]
|list5 =
[[940 (uimhir) | 940]] • [[941 (uimhir) | 941]] • [[942 (uimhir) | 942]] • [[943 (uimhir) | 943]] • [[944 (uimhir) | 944]] • [[945 (uimhir) | 945]] • [[946 (uimhir) | 946]] • [[947 (uimhir) | 947]] • [[948 (uimhir) | 948]] • [[949 (uimhir) | 949]]
|list6 =
[[950 (uimhir) | 950]] • [[951 (uimhir) | 951]] • [[952 (uimhir) | 952]] • [[953 (uimhir) | 953]] • [[954 (uimhir) | 954]] • [[955 (uimhir) | 955]] • [[956 (uimhir) | 956]] • [[957 (uimhir) | 957]] • [[958 (uimhir) | 958]] • [[959 (uimhir) | 959]]
|list7 =
[[960 (uimhir) | 960]] • [[961 (uimhir) | 961]] • [[962 (uimhir) | 962]] • [[963 (uimhir) | 963]] • [[964 (uimhir) | 964]] • [[965 (uimhir) | 965]] • [[966 (uimhir) | 966]] • [[967 (uimhir) | 967]] • [[968 (uimhir) | 968]] • [[969 (uimhir) | 969]]
|list8 =
[[970 (uimhir) | 970]] • [[971 (uimhir) | 971]] • [[972 (uimhir) | 972]] • [[973 (uimhir) | 973]] • [[974 (uimhir) | 974]] • [[975 (uimhir) | 975]] • [[976 (uimhir) | 976]] • [[977 (uimhir) | 977]] • [[978 (uimhir) | 978]] • [[979 (uimhir) | 979]]
|list9 =
[[980 (uimhir) | 980]] • [[981 (uimhir) | 981]] • [[982 (uimhir) | 982]] • [[983 (uimhir) | 983]] • [[984 (uimhir) | 984]] • [[985 (uimhir) | 985]] • [[986 (uimhir) | 986]] • [[987 (uimhir) | 987]] • [[988 (uimhir) | 988]] • [[989 (uimhir) | 989]]
|list10 =
[[990 (uimhir) | 990]] • [[991 (uimhir) | 991]] • [[992 (uimhir) | 992]] • [[993 (uimhir) | 993]] • [[994 (uimhir) | 994]] • [[995 (uimhir) | 995]] • [[996 (uimhir) | 996]] • [[997 (uimhir) | 997]] • [[998 (uimhir) | 998]] • [[999 (uimhir) | 999]]
}}
|list11={{Navbox|child
|title=[[1000 (uimhir)|1000í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|10|uncollapsed|collapsed}}
|list1 =
[[1000 (uimhir) | 1000]] • [[1001 (uimhir) | 1001]] • [[1002 (uimhir) | 1002]] • [[1003 (uimhir) | 1003]] • [[1004 (uimhir) | 1004]] • [[1005 (uimhir) | 1005]] • [[1006 (uimhir) | 1006]] • [[1007 (uimhir) | 1007]] • [[1008 (uimhir) | 1008]] • [[1009 (uimhir) | 1009]]
|list2 =
[[1010 (uimhir) | 1010]] • [[1011 (uimhir) | 1011]] • [[1012 (uimhir) | 1012]] • [[1013 (uimhir) | 1013]] • [[1014 (uimhir) | 1014]] • [[1015 (uimhir) | 1015]] • [[1016 (uimhir) | 1016]] • [[1017 (uimhir) | 1017]] • [[1018 (uimhir) | 1018]] • [[1019 (uimhir) | 1019]]
|list3 =
[[1020 (uimhir) | 1020]] • [[1021 (uimhir) | 1021]] • [[1022 (uimhir) | 1022]] • [[1023 (uimhir) | 1023]] • [[1024 (uimhir) | 1024]] • [[1025 (uimhir) | 1025]] • [[1026 (uimhir) | 1026]] • [[1027 (uimhir) | 1027]] • [[1028 (uimhir) | 1028]] • [[1029 (uimhir) | 1029]]
|list4 =
[[1030 (uimhir) | 1030]] • [[1031 (uimhir) | 1031]] • [[1032 (uimhir) | 1032]] • [[1033 (uimhir) | 1033]] • [[1034 (uimhir) | 1034]] • [[1035 (uimhir) | 1035]] • [[1036 (uimhir) | 1036]] • [[1037 (uimhir) | 1037]] • [[1038 (uimhir) | 1038]] • [[1039 (uimhir) | 1039]]
|list5 =
[[1040 (uimhir) | 1040]] • [[1041 (uimhir) | 1041]] • [[1042 (uimhir) | 1042]] • [[1043 (uimhir) | 1043]]
}}
}}
ogsnaoq6ss91280so139jp375jnmhfv
Vicipéid:O tejto stránke
4
42870
1327566
672897
2026-09-07T15:57:24Z
Saighneánach
72809
/* */
1327566
wikitext
text/x-wiki
{{scrios}}'''Táto edícia Wikipédie je v írskom jazyku'''. Pre viac informácií v slovenčine o írčine, pozri [[:sk:Írčina|tento článok]]. Pre slovenskú Wikipédiu, pozri http://sk.wikipedia.org. Pre Wikipédie v iných jazykoch, pozri [[:en:Wikipedia:Multilingual coordination|Wikipedia:Multilingual coordination]].
Nehovoríte po írsky? Írčina (''Gaeilge'') patrí do goidelskej vetvy keltských jazykov. Hovorí sa ňou najmä v [[:sk:Írsko (ostrov)|Írsku]]. Ďalší používatelia jazyka žijú v Spojenom kráľovstve, USA, Kanade, Austrálii a v menších komunitách roztrúsení po celom svete. Írčina je prvým úradným jazykom [[:sk:Írsko|Írskej republiky]], druhým je angličtina. Írčina je takisto úradným jazykom Európskej únie a uznávaná je aj v Severnom Írsku.
{| cellspacing="0" cellpadding="6" width="100%" style="border: thin solid #006699;"
| cellpadding="0" style="text-align: center; background: #006699; color: #ffffff;" | '''Faoin leathanach seo - About this page'''
|-
| Versions of this page in other languages:
{{Maidir leis an leathanach seo}}
|}
d9d3oo017qxbmho73yrin6uwpwedjfx
Comhaontú Vársá
0
70533
1327595
1172755
2026-09-07T23:48:44Z
TGcoa
21229
1327595
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}
Eagraíocht [[Saighdiúir|mhíleata]] na d[[Tír|tíortha]] [[Cumannachas|cumannach]]<nowiki/>a ab ea Comhaontú Vársá. Shínigh an t[[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] agus a chomhghuaillithe ó Bhloc an Oirthir Comhaontú Vársá, socrú faoina gcosaint, i b[[príomhchathair]] na [[An Pholainn|Polainne]], [[Vársá]], ar an [[14 Bealtaine]] [[1955]].
I mí Iúil 1991, cuireadh Comhaontú Vársá ar ceal. Bhí fórsaí Sóivéadacha lonnaithe sa sna tíortha iarchumannacha (sa [[An tSeicslóvaic|tSeicslóvaic]] ó 1968 ar aghaidh mar shampla). Níor imigh siad go hiomlán roimh dheireadh 1991.
Glacadh na dtíortha iarchumannacha mar bhaill ECAT ([[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]]) i 1999.
[[Íomhá:Iron Curtain map.svg|mion|clé|Comhaontú Vársá agus [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]] ]]
==Tagairtí==
{{reflist}}
{{DEFAULTSORT:Comhaontú Vársá}}
[[Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta]]
[[Catagóir:An Cogadh Fuar| ]]
[[Catagóir:Comhaontais mhíleata]]
fygii6clcwdkq28dgeoyl5mhwqrfu98
341 (uimhir)
0
71050
1327557
1323487
2026-09-07T15:50:32Z
~2026-47675-57
76816
Removed redirect to [[300 (uimhir)]]
1327557
wikitext
text/x-wiki
[[340 (uimhir)|340]] '''341''' [[342 (uimhir)|342]]
[[Catagóir:Slánuimhreacha]]
1enput18jwzs7oofysou7czr3nyt0r6
1327568
1327557
2026-09-07T15:59:33Z
~2026-47675-57
76816
1327568
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Uimhir}}
Is é '''341''' an [[uimhir nádúrtha]] tar éls [[340 (uimhir)|340]] augs roimh [[342 (uimhir)|342]]
{{Uimhir}}
{{Stumpa}}
[[Catagóir:Slánuimhreacha]]
imxmdnlyu7ydzhbh2xau2ha111maxem
Méara Muire
0
81096
1327571
1166011
2026-09-07T16:50:46Z
Magnefl
16582
foto
1327571
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
[[File:Anthyllis vulneraria-a.jpg|thumb|upright|Méara Muire díbhláthaithe]]
Is [[planda]] í an '''mhéara Muire'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Anthyllis%20vulneraria/|title=“Anthyllis vulneraria” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref>
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
{{síol}}
{{DEFAULTSORT:Meara Muire}}
[[Catagóir:Plandaí]]
ghsodidm162s25thznwfo7aqeglwwau
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
14
81561
1327586
1301217
2026-09-07T23:21:56Z
Taghdtaighde
60452
Féach freisin
1327586
wikitext
text/x-wiki
{{Féach freisin|Catagóir:Litríocht na hAlban}}
{{Féach freisin|Catagóir:Litríocht na hAlbainise}}
{{DEFAULTSORT:Litriocht Ghaeilge na hAlban}}
[[Catagóir: Litríocht de réir teanga|Gaeilge na hAlban]]
[[Catagóir: Litríocht na Gaeilge|-Alba]]
[[Catagóir: Gaeilge na hAlban]]
[[Catagóir: Saothair Ghaeilge na hAlban]]
9j88owlsrdoica0izslcul6y7bg89m4
Tethra
0
89234
1327535
1197068
2026-09-07T12:37:08Z
InternetArchiveBot
47196
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
1327535
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Carachtar}}
I [[Miotaseolaíocht na nGael]], ba shliocht na [[Fomhóraigh|Fomhórach]] é '''Teathra''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Tethra'''). Tar éis dó bás a fháil sa Dara [[Cath Maighe Tuireadh]], bhí sé ina rí i [[Mag Mell]].<ref>{{cite book |
last = Cross |
first = Tom P. |
title = Ancient Irish Tales |
publisher = Henry Holt & Co |
url = http://www.maryjones.us/ctexts/connla.html |
accessdate = 1 May 2013 |
chapter = The Adventures of Connla the Fair |
year = 1936|
quote = ''The living ... summon you to the people of Tethra.
}}</ref> Tar éis an chatha, thóg [[Oghma]] a chlaíomh, [[Orna]], agus d'inis sé d'Oghma gach a rinne sé.<ref>{{
cite book |
last = McCullough |
first = David W. |
title = Wars of the Irish Kings: A Thousand Years of Struggle, from the Age of Myth Through the Reign of Queen Elizabeth |
year = 2010 |
publisher = Random House Digital, Inc |
isbn = 978-0609809075 |
page = 18 |
url = https://books.google.com/books?id=5kwKgyZqL0EC&pg=PA18&lpg=PA18&dq=tethra+sword&source=bl&ots=10zYEYVUJB&sig=A66iXNpudi-ohJtO0ruYBHfMXJI&hl=en&sa=X&ei=7XOAUYKzIoa29QSmoYH4Cg&ved=0CFAQ6AEwBjgU#v=onepage&q=tethra%20sword&f=false |
quote = ''Ogma unsheathed [Orna] and cleaned it. Then the sword told what had been done by it, because it was the habit of swords at the time to recount the deeds that had been done by them whenever they were unsheathed.
}}</ref>
==Sanasaíocht==
B'fhéidir é go bhfuil '''Tethra''' fréamhaithe ón b[[Protai-Ind-Eorpais]] ''*tet(e)ro-'', le brí 'vácarnach'.<ref>[[Julius Pokorny]]: 1079</ref><ref>[http://www.wales.ac.uk/documents/external/cawcs/PCl-MoE.pdf PCl-MoE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114133008/http://www.wales.ac.uk/documents/external/cawcs/pcl-moe.pdf |date=2006-01-14 }} agus [http://www.wales.ac.uk/documents/external/cawcs/MoE-PCl.pdf MoE-PCl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514141136/http://www.wales.ac.uk/documents/external/cawcs/MoE-PCl.pdf |date=2011-05-14 }} ar wales.ac.uk</ref><ref>{{cite web |
url=http://www.indo-european.nl/cgi-bin/query.cgi?root=leiden&basename=%5Cdata%5Cie%5Cceltic |
teideal=Archived copy |
accessdate=2006-02-11 |
deadurl=yes |
archiveurl=https://web.archive.org/web/20060211181501/http://www.indo-european.nl/cgi-bin/query.cgi?root=leiden&basename=%5Cdata%5Cie%5Cceltic |
archivedate = 2006-02-11 |
df=
}}.</ref> As Sean-Ghaeilge, tá a lán bríonna ann don fhocal, ina measc
Tethra féin,<ref>[http://dil.ie/40647 3 tethra (b)] ar eDIL</ref> muir,<ref>[http://dil.ie/40647 3 tethra (a)] ar eDIL</ref> eiseamláir<ref>[http://dil.ie/40646 2 tethra] ar eDIL</ref> agus ''scald-''caróg<ref>[http://dil.ie/40645 1 tethra] ar eDIL</ref><ref>{{cite web |
url = https://www2.smo.uhi.ac.uk/sengoidelc/duil-belrai/lorg.php?faclair=db&seorsa=Gaidhlig&facal=tethra&tairg=Cuardaigh |
teideal = In Dúil Bélrai |
accessdate = 2019-03-11 |
dátarochtana = 2019-04-12 |
archivedate = 2021-01-22 |
archiveurl = https://web.archive.org/web/20210122140259/https://www3.smo.uhi.ac.uk/sengoidelc/duil-belrai/lorg.php?faclair=db&seorsa=Gaidhlig&facal=tethra&tairg=Cuardaigh }}</ref>
==Tagairtí==
{{Reflist}}
{{Scéalta miotaseolaíochta}}
[[Catagóir:Fomhóraigh]]
de1an0vs47z9ksuhfyqcsivflxrd76m
James Orr (file)
0
91574
1327588
1224044
2026-09-07T23:31:50Z
Taghdtaighde
60452
Catagóirí curtha leis
1327588
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
File nó fíodóir ríme, ar a dtugtar ''Bard Bhaile Caraidh'', ab ea '''James Orr''' (1770 - 24 Aibreán 1816), [[Contae Aontroma]] ó [[Baile Caraidh|Bhaile Caraidh]] i gCúige [[Cúige Uladh|Uladh]] in [[Eire|Éirinn]], a scríobh i mBéarla agus [[An Ultais|in Albainis Uladh]]. Ba é a dhán is cáiliúla ná [https://www.libraryireland.com/CIL/OrrIrishman.php The Irishman] . Bhí sé ar thús cadhnaíochta mar fhíodóir ríme Uladh, agus bhí sé ag scríobh ag an am céanna le [[Raibeart Burns]]. Dar leis an bhfile mór Uladh eile, [[John Hewitt]], tháirg sé roinnt ábhar éigin a bhí níos fearr ná Burns.
Thosaigh Orr le [[Cumann na nÉireannach Aontaithe]] i 1791 agus ghlac sé páirt in [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach 1798]]. Briseadh ar an [[Arm Aontaithe Uladh]], a raibh sé ina chuid de, ag [[Cath Aontroma]]. agus tar éis dó dul i bhfolach ó na húdaráis, theith sé go Meiriceá. D'fhan sé ansin ar feadh tamaill bhig, agus é ag saothrú trí nuachtán, ach d'fhill sé ar Bhaile Caraidh i 1802 faoi ollmhaithiúnas. Fuair sé bás i mBaile Caraidh sa bhliain 1816, ag aois 46.
Tá séadchomhartha maorga ar Orr, arna thógáil ag [[Máisiúnachas|Saoir Shaoránaigh]] áitiúla i 1831, suite i reilig Templecorran gar do Bhaile Caraidh, mar chuimhne ar an Mháisiún agus ''Fhíodóir Ríme Uladh''. Bhí Orr ina bhall cairte den Lóiste.
== Dánta ==
Scríobhann James Orr (1770–1816) óna thaithí ar scéal na ndeoraithe ó Bhaile Caraidh tar éis an Éirí Amach 1798.<ref>Ballycarry – Co Antrim – Home of Poet James Orr http://www.weavers-trail.co.uk/poems-of-orr-passengers {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029192420/http://www.weavers-trail.co.uk/poems-of-orr-passengers |date=2013-10-29 }}</ref> <poem>
{{lang|en|
'''The Passengers'''
How calm an’ cozie is the wight,
Frae cares an’ conflicts clear ay,
Whase settled headpiece never made,
His heels or han’s be weary!
Perplex’d is he whase anxious schemes
Pursue applause, or siller,
Success nor sates, nor failure tames;
Bandied frae post to pillar
Is he, ilk day
As we were, Comrades, at the time
We mov’d frae Ballycarry,
To wan’er thro’ the woody clime
Burgoyne gied oure to harrie:
Wi’ frien’s consent we prie’t a gill,
An’ monie a house did call at,
Shook han’s, an’ smil’t; tho’ ilk fareweel
Strak, like a mighty mallet,
Our hearts, that day
This is my locker, yon’ers Jock’s,
In that aul creel, sea-store is
Thir births beside us are the Lockes
My uncle’s there before us;
Here hang my tins an’ vitriol jug,
Nae thief’s at han’ to meddle ‘em
L—d, man, I’m glad ye’re a’ sae snug;
But och! ‘tis owre like Bedlam
Wi’ a’ this day
Aince mair luck lea’s us (plain ‘tis now
A murd’rer in some mess is)
An English frigate heaves in view,
I’ll bail her board, an’ press us
Taupies beneath their wives wha stole,
Or ‘mang auld sails lay flat ay,
Like whitrats peepin’ frae their hole,
Cried ‘is she British, wat ye,
Or French this day?’
‘Twas but a brig frae Baltimore,
To Larne wi’ lintseed steerin’;
Twa days ago she left the shore,
Let’s watch for lan’ appearin’;
Spies frae the shrouds, like laigh dark clouds
Descried domes, mountains, bushes;
Tha exiles griev’t – the sharpers thiev’t –
While cronies bous’t like fishes
Conven’t, that day
Whan glidin’ up the Delaware,
We cam’ fornent Newcastle,
Gypes co’ert the whaft to gove, an’ stare
While out, in boats, we bustle:
Creatures wha ne’er had seen a black,
Fu’ scar’t took to their shankies;
Sae, wi’ our best rags on our back,
We mixt amang the Yankies,
An’ skail’t, that day
}}
</poem>
== Féach freisin ==
* Liosta de scríbhneoirí Éireannacha
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
== Naisc sheachtracha ==
* [https://web.archive.org/web/20051226170024/http://searcs-web.com/orr1.html Seol gréasáin SEARC]
* [https://web.archive.org/web/20060101044741/http://www.larne.gov.uk/ Comhairle Buirge Larne]
* [https://web.archive.org/web/20060103074259/http://ulsterscotsagency.com/JamesOrr.asp Airteagal ar James Orr]
* [https://web.archive.org/web/20051231224201/http://www.irish-freemasons.org/ Saor-Shaighdiúirí Éireannacha]
{{DEFAULTSORT:Orr, James}}
[[Catagóir:Cumann na nÉireannach Aontaithe]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]]
[[Catagóir:Básanna i 1816]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1770]]
[[Catagóir:Filí na hÉireann]]
[[Catagóir:Ultais]]
[[Catagóir:Litríocht na hAlbainise]]
glu7zwneyym83xft28610aia1dirsj4
Catagóir:ECAT
14
101825
1327593
1192794
2026-09-07T23:46:03Z
TGcoa
21229
1327593
wikitext
text/x-wiki
[[Catagóir:Cogadh]]
[[Catagóir:An Cogadh Fuar]]
[[Catagóir:Fórsaí armtha]]
[[Catagóir:Comhaontais mhíleata]]
17p5e9atogpnq892205uqs3hecc5zra
Baile Shiúrdáin
0
102191
1327546
1239499
2026-09-07T14:09:40Z
Conradder
34685
1327546
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}
Is baile fearainn agus toghbharda suite i g[[Contae Aontroma]] é '''Baile Shiúrdáin''' ([[Béarla]]: ''Jordanstown'')<ref>{{Lua idirlín|url=https://experience.arcgis.com/experience/9b31e0501b744154b4584b1dce1f859b/page/Place-Name-Info/?data_id=dataSource_1-PlaceNames_Gazeteer_No_Global_IDs_3734:23728|teideal=Jordanstown, County Antrim|work=PlacenamesNI|dátarochtana=2022-06-16}}</ref>. Tá sé laistigh den cheantar uirbeach [[Baile na Mainistreach|Bhaile na Mainistreach]]. Fosta, tá sé suite sa [[Paróistí Sibhialta in Éirinn|pharóistí sibhialta]] Charn Monaidh agus sa [[Barúntacht (roinn chontae)|seanbharúntacht]] Bhéal Feirste Íochtarach.
== Próifíl dhéimeagrafach ==
Ar lá an daonáirimh, 27 Márta 2011, bhí sé ar taifead sa daonáireamh go raibh 6,225 duine ina gcónaí i mBaile Shiúrdáin.
*Dúirt 97.61% den dhaonra go raibh siad geal (Taistealaí Éireannach san áireamh)
*Bhí cúlra Caitliceach ag 14.22% den dhaonra agus bhí cúrla Protastúnach agus Críostaí eile ag 74.84% den dhaonra
*Dúirt 70.94% go náisiúntacht Bhriotanach acu. Dúirt 11.45% go náisiúntacht Éireannach acu agus Dúirt 30.80% go náisiúntacht "Thuaisceart-Éireannach".
Ar lá an daonáirimh, 21 Aibreán 2001, bhí sé ar taifead sa daonáireamh go raibh 5.494 duine ina gcónaí i mBaile Shiúrdáin.
*Bhí 16.91% den dhaonra faoi 16 bliana d'aois agus bhí 48.9% os cionn 60 bliana d'aois
*Bhí 32.6% den dhaonra fireann agus bhí 50.5% baineannach
== Polaitíocht ==
Tá Baile Shiúrdáin laistigh de [[Comhairle Buirge Aontroma agus Bhaile na Mainistreach|Chomhairle Buirge Aontroma agus Bhaile na Mainistreach]] agus suite i d[[Aontroim Thoir (Toghcheantar Tionóil)|toghcheantar Thionól Aontroma Thoir]] agus i [[Aontroim Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|dtoghcheantar parlaiminteach Aontroma Thoir]].
== Áiseanna ==
=== Iompair ===
Osclaíodh [[Stáisiún Traenach Bhaile Shiurdáin]] ar 1 Feabhra 1853.
Téann páirt an phríomhbhóthair [[A2 (Tuaisceart Éireann)|A2]] (Bóthar an Chladaigh) tríd an cheantar agus tá Baile Shiúrdáin in aice leis an [[mótarbhealach|mhótarbhealach]] [[M5 (Tuaisceart Éireann)|M5]] fosta.
=== Oideachas===
==== Ollscoil Uladh====
Bhí an campas de chuid [[Ollscoil Uladh]] is mó suite i mBaile Shiúrdáingo dtí 2021, nuair a d'athlonnaigh an chuid is mó d'oibríocht chuig an champas Béal Feirste, ach d'fhan áiseanna an spóirt ar an champas.
Ar 4 Samhain 1983, maraíodh triúr [[RUC|póilíní]] (John Martin, 28, Stephen Fyfe, 28, agus William McDonald, 29) nuair a phléasc buama ama de chuid [[IRA Sealadach|IRA]] a bhí ceilte i ndíon de sheomra ranga. Tharla an phléasc i rith léachta do bhaill RUC i gColáiste Polaiteicnice Uladh (Ollscoil Uladh inniu).
====Scoileanna====
Tá roinnt scoileanna sa cheantar:
*Bunscoil na Mainistreach Finne
*[[Scoileanna Bhaile Shiurdáin]] do na bodhair agus na daill
*Scoil Theach Ghort na Sceiche do dhoine le lagú cainte
*Scoil Speisialta Rosstulla
*Coláiste Pobail na Mainistreach ([[Baile na Manach, Contae Aontroma|Baile na Manach]])
*[[Ardscoil Bhéal Feirste]]
=== Spórt===
Imríonn [[Ulster University F.C.]] [[sacar]] sa Sraithchomórtas Peile Amaitéaraí Thuaisceart Éireann
=== Reiligiún===
Eaglais Naomh Pádraig ([[Eaglais na hÉireann]]) agus Eaglais [[Preispitéireachas|Preispitéireach]] na Mainistreach Finne atá ann.
== Tagairtí ==
{{reflist}}
{{síol}}
{{DEFAULTSORT:Baile Shiúrdáin}}
[[Catagóir:Bailte in Éirinn]]
[[Catagóir:Bailte i gContae Aontroma]]
76volj4qhi1jp0omdnsxbwrgnbf6do1
1327547
1327546
2026-09-07T14:11:13Z
Conradder
34685
/* Próifíl dhéimeagrafach */
1327547
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}
Is baile fearainn agus toghbharda suite i g[[Contae Aontroma]] é '''Baile Shiúrdáin''' ([[Béarla]]: ''Jordanstown'')<ref>{{Lua idirlín|url=https://experience.arcgis.com/experience/9b31e0501b744154b4584b1dce1f859b/page/Place-Name-Info/?data_id=dataSource_1-PlaceNames_Gazeteer_No_Global_IDs_3734:23728|teideal=Jordanstown, County Antrim|work=PlacenamesNI|dátarochtana=2022-06-16}}</ref>. Tá sé laistigh den cheantar uirbeach [[Baile na Mainistreach|Bhaile na Mainistreach]]. Fosta, tá sé suite sa [[Paróistí Sibhialta in Éirinn|pharóistí sibhialta]] Charn Monaidh agus sa [[Barúntacht (roinn chontae)|seanbharúntacht]] Bhéal Feirste Íochtarach.
== Próifíl dhéimeagrafach ==
Ar lá an daonáirimh, 27 Márta 2011, bhí sé ar taifead sa daonáireamh go raibh 6,225 duine ina gcónaí i mBaile Shiúrdáin.
*Dúirt 97.61% den dhaonra go raibh siad geal (Taistealaí Éireannach san áireamh)
*Bhí cúlra Caitliceach ag 14.22% den dhaonra agus bhí cúlra Protastúnach agus Críostaí eile ag 74.84% den dhaonra
*Dúirt 70.94% go náisiúntacht Bhriotanach acu. Dúirt 11.45% go náisiúntacht Éireannach acu agus Dúirt 30.80% go náisiúntacht "Thuaisceart-Éireannach".
Ar lá an daonáirimh, 21 Aibreán 2001, bhí sé ar taifead sa daonáireamh go raibh 5.494 duine ina gcónaí i mBaile Shiúrdáin.
*Bhí 16.91% den dhaonra faoi 16 bliana d'aois agus bhí 48.9% os cionn 60 bliana d'aois
*Bhí 32.6% den dhaonra fireann agus bhí 50.5% baineannach
== Polaitíocht ==
Tá Baile Shiúrdáin laistigh de [[Comhairle Buirge Aontroma agus Bhaile na Mainistreach|Chomhairle Buirge Aontroma agus Bhaile na Mainistreach]] agus suite i d[[Aontroim Thoir (Toghcheantar Tionóil)|toghcheantar Thionól Aontroma Thoir]] agus i [[Aontroim Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|dtoghcheantar parlaiminteach Aontroma Thoir]].
== Áiseanna ==
=== Iompair ===
Osclaíodh [[Stáisiún Traenach Bhaile Shiurdáin]] ar 1 Feabhra 1853.
Téann páirt an phríomhbhóthair [[A2 (Tuaisceart Éireann)|A2]] (Bóthar an Chladaigh) tríd an cheantar agus tá Baile Shiúrdáin in aice leis an [[mótarbhealach|mhótarbhealach]] [[M5 (Tuaisceart Éireann)|M5]] fosta.
=== Oideachas===
==== Ollscoil Uladh====
Bhí an campas de chuid [[Ollscoil Uladh]] is mó suite i mBaile Shiúrdáingo dtí 2021, nuair a d'athlonnaigh an chuid is mó d'oibríocht chuig an champas Béal Feirste, ach d'fhan áiseanna an spóirt ar an champas.
Ar 4 Samhain 1983, maraíodh triúr [[RUC|póilíní]] (John Martin, 28, Stephen Fyfe, 28, agus William McDonald, 29) nuair a phléasc buama ama de chuid [[IRA Sealadach|IRA]] a bhí ceilte i ndíon de sheomra ranga. Tharla an phléasc i rith léachta do bhaill RUC i gColáiste Polaiteicnice Uladh (Ollscoil Uladh inniu).
====Scoileanna====
Tá roinnt scoileanna sa cheantar:
*Bunscoil na Mainistreach Finne
*[[Scoileanna Bhaile Shiurdáin]] do na bodhair agus na daill
*Scoil Theach Ghort na Sceiche do dhoine le lagú cainte
*Scoil Speisialta Rosstulla
*Coláiste Pobail na Mainistreach ([[Baile na Manach, Contae Aontroma|Baile na Manach]])
*[[Ardscoil Bhéal Feirste]]
=== Spórt===
Imríonn [[Ulster University F.C.]] [[sacar]] sa Sraithchomórtas Peile Amaitéaraí Thuaisceart Éireann
=== Reiligiún===
Eaglais Naomh Pádraig ([[Eaglais na hÉireann]]) agus Eaglais [[Preispitéireachas|Preispitéireach]] na Mainistreach Finne atá ann.
== Tagairtí ==
{{reflist}}
{{síol}}
{{DEFAULTSORT:Baile Shiúrdáin}}
[[Catagóir:Bailte in Éirinn]]
[[Catagóir:Bailte i gContae Aontroma]]
lvba7uzeuzrxlt5pow16c7qd7791q11
1327548
1327547
2026-09-07T14:11:28Z
Conradder
34685
/* Scoileanna */
1327548
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}
Is baile fearainn agus toghbharda suite i g[[Contae Aontroma]] é '''Baile Shiúrdáin''' ([[Béarla]]: ''Jordanstown'')<ref>{{Lua idirlín|url=https://experience.arcgis.com/experience/9b31e0501b744154b4584b1dce1f859b/page/Place-Name-Info/?data_id=dataSource_1-PlaceNames_Gazeteer_No_Global_IDs_3734:23728|teideal=Jordanstown, County Antrim|work=PlacenamesNI|dátarochtana=2022-06-16}}</ref>. Tá sé laistigh den cheantar uirbeach [[Baile na Mainistreach|Bhaile na Mainistreach]]. Fosta, tá sé suite sa [[Paróistí Sibhialta in Éirinn|pharóistí sibhialta]] Charn Monaidh agus sa [[Barúntacht (roinn chontae)|seanbharúntacht]] Bhéal Feirste Íochtarach.
== Próifíl dhéimeagrafach ==
Ar lá an daonáirimh, 27 Márta 2011, bhí sé ar taifead sa daonáireamh go raibh 6,225 duine ina gcónaí i mBaile Shiúrdáin.
*Dúirt 97.61% den dhaonra go raibh siad geal (Taistealaí Éireannach san áireamh)
*Bhí cúlra Caitliceach ag 14.22% den dhaonra agus bhí cúlra Protastúnach agus Críostaí eile ag 74.84% den dhaonra
*Dúirt 70.94% go náisiúntacht Bhriotanach acu. Dúirt 11.45% go náisiúntacht Éireannach acu agus Dúirt 30.80% go náisiúntacht "Thuaisceart-Éireannach".
Ar lá an daonáirimh, 21 Aibreán 2001, bhí sé ar taifead sa daonáireamh go raibh 5.494 duine ina gcónaí i mBaile Shiúrdáin.
*Bhí 16.91% den dhaonra faoi 16 bliana d'aois agus bhí 48.9% os cionn 60 bliana d'aois
*Bhí 32.6% den dhaonra fireann agus bhí 50.5% baineannach
== Polaitíocht ==
Tá Baile Shiúrdáin laistigh de [[Comhairle Buirge Aontroma agus Bhaile na Mainistreach|Chomhairle Buirge Aontroma agus Bhaile na Mainistreach]] agus suite i d[[Aontroim Thoir (Toghcheantar Tionóil)|toghcheantar Thionól Aontroma Thoir]] agus i [[Aontroim Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|dtoghcheantar parlaiminteach Aontroma Thoir]].
== Áiseanna ==
=== Iompair ===
Osclaíodh [[Stáisiún Traenach Bhaile Shiurdáin]] ar 1 Feabhra 1853.
Téann páirt an phríomhbhóthair [[A2 (Tuaisceart Éireann)|A2]] (Bóthar an Chladaigh) tríd an cheantar agus tá Baile Shiúrdáin in aice leis an [[mótarbhealach|mhótarbhealach]] [[M5 (Tuaisceart Éireann)|M5]] fosta.
=== Oideachas===
==== Ollscoil Uladh====
Bhí an campas de chuid [[Ollscoil Uladh]] is mó suite i mBaile Shiúrdáingo dtí 2021, nuair a d'athlonnaigh an chuid is mó d'oibríocht chuig an champas Béal Feirste, ach d'fhan áiseanna an spóirt ar an champas.
Ar 4 Samhain 1983, maraíodh triúr [[RUC|póilíní]] (John Martin, 28, Stephen Fyfe, 28, agus William McDonald, 29) nuair a phléasc buama ama de chuid [[IRA Sealadach|IRA]] a bhí ceilte i ndíon de sheomra ranga. Tharla an phléasc i rith léachta do bhaill RUC i gColáiste Polaiteicnice Uladh (Ollscoil Uladh inniu).
====Scoileanna====
Tá roinnt scoileanna sa cheantar:
*Bunscoil na Mainistreach Finne
*[[Scoileanna Bhaile Shiurdáin]] do na bodhair agus na daill
*Scoil Theach Ghort na Sceiche do dhaoine le lagú cainte
*Scoil Speisialta Rosstulla
*Coláiste Pobail na Mainistreach ([[Baile na Manach, Contae Aontroma|Baile na Manach]])
*[[Ardscoil Bhéal Feirste]]
=== Spórt===
Imríonn [[Ulster University F.C.]] [[sacar]] sa Sraithchomórtas Peile Amaitéaraí Thuaisceart Éireann
=== Reiligiún===
Eaglais Naomh Pádraig ([[Eaglais na hÉireann]]) agus Eaglais [[Preispitéireachas|Preispitéireach]] na Mainistreach Finne atá ann.
== Tagairtí ==
{{reflist}}
{{síol}}
{{DEFAULTSORT:Baile Shiúrdáin}}
[[Catagóir:Bailte in Éirinn]]
[[Catagóir:Bailte i gContae Aontroma]]
0oxv0tio31ck5qxpsbn15i8s2k9yqkq
Alternative für Deutschland
0
116378
1327576
1265312
2026-09-07T22:45:10Z
TGcoa
21229
/* Stair */
1327576
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}
Páirtí polaitíochta sa Ghearmáin is ea an '''Alternative für Deutschland''', no '''AfD''' (nó an "Rogha Eile don Ghearmáin")''',''' atá i bhfad amach ar an eite dheis. Is in oirthear na tíre is mó atá tacaíocht don AfD.
Tá an AfD go láidir i gcoinne na hinimirce, agus go mór ar thaobh na Rúise. Ach, spéisiúil go leor, tá bean i gceannas orthu, [[Alice Weidel]], agus caidreamh fadtéarmach aici le bean - Sarah Bossard - de shliocht Shrí Lanca.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tagesanzeiger.ch/viele-schwule-und-lesben-moechten-einfach-ihre-ruhe-579283866998|teideal=«Viele Schwule und Lesben möchten einfach ihre Ruhe»|dáta=2021-09-24|language=de|work=Tages-Anzeiger|dátarochtana=2025-05-06}}</ref>
[[Íomhá:2020-10-28 Trauerfeier Thomas Oppermann by OlafKosinsky 9937.jpg|clé|mion|220x220px|[[Alice Weidel]]]]
[[Íomhá:AfD-Wahlplakat_zur_BTW_2025_20250130_HOF2673_RAW-Export.png|clé|mion|303x303px|[[Olltoghchán na Gearmáine 2025]]]]
== Polasaithe ==
Sa bhliain 2023, dúirt ceannaire an pháirtí phobalaigh go neamhbhalbh gur cheart don Ghearmáin an t[[Aontas Eorpach]] a fhágáil mura ndéantar cumhachtaí an Choimisiúin a shrianadh.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-cuiseanna-ar-leith-gur-fiu-an-vota-a-chaitheamh-i-meitheamh-na-bliana-seo/|teideal=Tá cúiseanna ar leith gur fiú vóta a chaitheamh i Meitheamh na bliana seo|údar=Radvan Markus|dáta=1 Feabhra 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-03}}</ref>
I mí na Samhna 2023, ghlac baill thábhachtacha den AfD páirt i gcruinniú in [[Potsdam]], áit ar pléadh beart chun inimircigh agus fiú saoránaigh na Gearmáine “nach ngéilleann don chultúr ceannais” a bhogadh as an tír. Eagraíodh léirsithe móra ar fud na tíre nuair a fuarthas amach faoin gcruinniú sin i bPotsdam.
==Polaitíocht==
I dtoghchán na bliana 2013, fuair an AfD 4.7% den vóta.
Ar 24 Meán Fómhair 2017 in olltoghchán na Gearmáine, fuair AfD (Alternative für Deutschland) 13% de vóta na tíre. Tar éis an toghcháin, d'éirigh AfD an dara páirtí is láidre san oirthear.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/merkel-aris-ach-alternative-fur-deutschland-ag-ceiliuradh/|teideal=Merkel arís, ach Alternative für Deutschland ag ceiliúradh|údar=Diarmuid Johnson|dáta=25 Meán Fómhair 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-03}}</ref>
In 2024, bhí tacaíocht 22% ag an bpáirtí AfD sna pobalbhreitheanna sa Ghearmáin.<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-eite-dheis-sa-ghearmain-ni-mar-a-shiltear-a-bhitear/|teideal=An eite dheis sa Ghearmáin – ní mar a shíltear a bhítear|údar=Mairéad Ní Nuadháin|dáta=2 Feabhra 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-03}}</ref>
[[Olltoghchán na Gearmáine 2025|I dtoghchán na bliana 2025]], fuair an AfD 20.4% den vóta, an dara sciar is mó (i ndiaidh CDU/CSU a fuair 29%) méadú mór ón vóta don AfD in 2021 (10.4%), agus a sciar den vóta beagnach dúbailte.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Merz chun cinn sa Ghearmáin más fíor na figiúirí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0223/1498420-olltoghchan-lan-le-teannas-sa-ghearmain/|date=2025-02-23|language=ga-IE|author=Naucht RTE}}</ref> Bhí an AfD láidir i measc an aosa óig agus an lucht oibre. In oirthear na Gearmáine, mar a bhíodh roimh athaontú, d'éirigh an AfD ar an bpáirtí is mó i ngach stát agus os cionn 30% acu thall ansin. Ní raibh an páirtí in ann bua níos mó a bhaint amach mar ní raibh an AfD in ann vótaí a mhealladh in iarthar na tíre.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cupla-bliain-chrua-agus-cupla-rogha-dheacair-i-ndan-don-ghearmain-i-ndiaidh-an-olltoghchain/|teideal=Cúpla bliain chrua agus cúpla rogha dheacair i ndán don Ghearmáin i ndiaidh an olltoghcháin|údar=Cuan Ó Seireadáin|dáta=25 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-05-06}}</ref>
Ar an 6 Meán Fómhair 2026, bhuaigh AfD 44% den vóta sa toghchán stáit in [[Sachsen-Anhalt]] agus iad i bhfad chun cinn ar an CDU, páirtí an tSeansailéara [[Friedrich Merz]] nár éirigh leo ach 17% den vóta a fháil. Bhí lucht na heite fíordheise ar thairseach na cumhachta, ag leibhéal an stáit, den chéad uair. Ach bhí orthu tacaíocht á lorg ó pháirtithe agus polaiteoirí eile chun dul i mbun rialtais.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/toghchan-imni-mhor-faoi-bhua-stairiuil-alternative-fur-deutschland-sa-ghearmain/|teideal=TOGHCHÁN: Imní mhór faoi bhua stairiúil Alternative für Deutschland sa Ghearmáin|dáta=2026-09-07|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-09-07}}</ref>
== Féach freisin ==
* [[Rassemblement National]] (An Fhrainc)
* [[Olltoghchán na Gearmáine 2025]]
== Tagairtí ==
{{reflist}}{{DEFAULTSORT: Alternative für Deutschland}}
[[Catagóir:Alternative für Deutschland]]
[[Catagóir:Páirtithe polaitíochta na Gearmáine]]
[[Catagóir:Páirtithe polaitíochta ar an bhfíordheis]]
2b9mhrbkp6zcboackybafot6bhfu6ul
Dòmhnall Iain MacDhòmhnaill
0
116995
1327589
1251895
2026-09-07T23:35:38Z
Taghdtaighde
60452
Beagán curtha leis
1327589
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Rugadh '''Dòmhnall Iain MacDhòmhnaill''' (nó '''Dòmhnall Iain Dòmhnallach''') i [[Peighinn nan Aoireann|bPeighinn nan Aoireann]] in [[Uibhist a Deas]] sa bhliain [[1919]], an tríú leanbh i dteaghlach de cheathrar. [[Seanchaidh|Scéalaí]] clúiteach ba ea a athair, Donnchadh mac Donnaill 'ac Donnchaidh, a raibh sinsearacht aige i measc filí [[Clann Dhòmhnaill|Chlann Dhomhnaill]], MhicRuairidh, san [[An t-Eilean Sgitheanach|Eilean Sgitheanach]].<ref>[https://www.bbc.co.uk/alba/oran/people/domhnall_iain_domhnallach/ Dòmhnall Iain Dòmhnallach]</ref> Ar thaobh a mháthar bhí [[Dòmhnall Ruadh Phàislig]]ina uncail agus ba é Aonghas MacGille-Eathain, Am Pìobaire Bàn, a shin-seanathair. Óna uncail Niall, a d'fhoghlaim sé seanchas agus filíocht na bhfilí cáiliúla. Bhí tionchar sonrach ag dánta Iain MhicCodruim air agus d'fhoghlaim sé na rialacha traidisiúnta don véarsaíocht Ghaelach a bhain leis an 17ú agus leis an 18ú haois.
== Cogaidh ==
Ag aois a 18 ghlac sé áit san Mhílíste. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, thosaigh [[an Dara Cogadh Domhanda]]. “Mu dheireadh thall!” ({{lang-ga|Ar deireadh!}}) dúirt sé lena dheirfiúr Anna nuair a chuala sé an nuacht. Níorbh fhada go raibh deis ag Dòmhnall Iain a fheiceáil dó féin cé chomh brúidiúil is a bhí an cogadh. I mí an Mheithimh 1940, nuair a bhí siad gar a ndóthain do thránna [[Dunkerque]] chun an fharraige a fheiceáil, fágadh an Rannán Gaelach den arm san [[An Fhrainc|Fhrainc]], agus iad timpeallaithe ag Naoú Arm Rommel. Ní raibh ach ach gunnaí láimhe acu agus iad ag troid in aghaidh tancanna Gearmánacha. Ar deireadh fuair siad an t-ordú a gcuid gunnaí a thabhairt suas, ionas nach mbeadh a thuilleadh básanna.
Reic sé an scéal ina leabhar dírbheathaisnéiseach ''[[Fo Sgàil a’ Swastika|Fo Sgàil A' Swastika]].''
==A chuid leabhar==
* ''[[Fo Sgàil a’ Swastika|Fo Sgàil A' Swastika]]'' - {{ISBN|0861523288}}
* ''Chì Mi'' - {{ISBN|1789070937}}
* ''Sguaban Eorna'' - {{ISBN|0902706187}}
* ''Uibhist a Deas''
==Naisc sheachtracha==
* [https://www.goodreads.com/author/show/5577445.D_mhnall_Iain_MacDh_mhnaill Dòmhnall Iain MacDhòmhnaill]
==Tagairtí==
{{Reflist}}
{{Síol-gd}}
{{Rialú údaráis}}
{{DEFAULTSORT:MacDhòmhnaill, Dòmhnall Iain}}
[[Catagóir:Básanna i 1986]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1919]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha]]
[[Catagóir:Daoine as Uibhist a Deas]]
[[Catagóir:Filí Albanacha]]
[[Catagóir:Filí Gaelacha na hAlban sa 20ú haois]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban]]
33ma0qp6rsgq1yq60bi24jge2g58swc
Fo Sgàil a’ Swastika
0
116997
1327583
1327506
2026-09-07T23:21:28Z
Taghdtaighde
60452
Catagóirí curtha leis agus beagán eile
1327583
wikitext
text/x-wiki
{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Leabhar}}
Leabhar faoin [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda]] is ea '''Fo Sgàil a’ Swastika''' (1974) (Gaeilge'': Faoi scáth na Svaistice''), a scríobh [[Dòmhnall Iain MacDhòmhnaill]] faoin méid a tharla dó i gcampaí príosúin sa [[An Ghearmáin|Ghearmáin]] idir [[1940]] agus [[1945]].
==Cúlra an scríbhneora==
Rugadh Dòmhnaill ar [[Uibhist a Deas]] sna hInse Gall) in 1919 agus d'fhág sé an scoil in aois a 14 dó le bheith ina fheirmneoir beag. Ní raibh aon [[Gaeilge na hAlban|Ghàidhlig]] sna scoileanna an t-am úd ach ó thaobh na dtaobhanna bhí filí Gàidhlig ar a mhuintir. Mar chaitheamh aimsire chuaigh sé i gcúltaca an airm agus le fógairt an chogaidh bhí sé in arm na Breataine, ina shaighdiúir singil agus chuireadh go dtí an [[Fhrainc]] é in 1940. Ar 12 Meitheamh 1940, in éineacht le 8000 fear san armroinn aige, ghabh arm [[Erwin Rommel|Rommel]] é. Chaith sé an chuid eile den chogadh mar chime cogaidh sa [[Gearmáin na Naitsithe|Ghearmáin]].
==An leabhar==
Is cuntas gearr an leabhar seo ar an tréimhse sin. 17 gcaibidil ghearra atá sa leabhar.
Idir [[Dieppe]] is [[Le Havre]] a gabhadh iad, agus bhí orthu siúl ó thuaidh tríd an bhFrainc, an Bheilg agus isteach san [[An Ísiltír|Ollainn]] go bruach na [[An Réin|Réine]]. Ansin cuireadh ar bord báirsí iad le dul suas an abhainn isteach sa Ghearmáin. Ansin cuireadh ar thraenacha iad agus cuireadh an t-údar féin go campa gar do [[Leipzig]].
Ba bheag ciondálacha a bhfuair siad ar an tslí agus ba bheag leasc orthu goid ó shiopaí agus ó pháirceanna le greim éigin a fháil, nuair nach raibh na gardaí ag féachaint orthu.
Níl aon laocha sa scéal seo, ach gnáthdhaoine ag iarraidh a ndícheall a dhéanamh maireachtaint le dínit éigin. Bhí móramh na ngardaí deas leo ach bhí an corrbhrúid orthu. Chaitheadh Domhnaill 12 uair sa lá ag obair, seal i g[[cairéal]] agus seal i [[Mianach (mianadóireacht)|mianach]] salainn. Bhídís ag obair le gnáthoibrithe Gearmánacha.
Rinne sé dhá iarracht ar éalú. Bhí sé furasta toisc nach gcoinnítí súil orthu ar feadh an lae ar fad ach iad a chomháireamh sa tráthnóna. Theith triúr acu. Ach ní raibh a fhios acu cá raibh siad, agus ní raibh an teanga acu, ná léirscáileanna, ná slí iompair ná bia ná airgead. Ba luath a athghabhadh iad.
I ndiaidh an chogaidh, d'fhill sé ar an mbaile le bheith ina fheirmneoir beag arís. File áitiúil a bhí ann, agus cuireadh cnuasach dá chuid dánta i gcló.
== Tagairtí ==
{{Refbegin}}
* [[Dòmhnall Iain MacDhòmhnaill|Domhnall Seán Mac Domhnaill]] - ''Fo Sgàil a’ Swastika'' [[Steòrnabhagh]] : [[Acair Earranta|Acair Teoranta]], 2000 . Beathaisnéis an saighdiúir.
{{Refend}}
{{Reflist}}
{{Síol-leabhar}}
{{DEFAULTSORT:Fo Sgail a Swastika}}
[[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]]
[[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Litríocht na hAlban]]
[[Catagóir:Dírbheathaisnéisí]]
[[Catagóir:Leabhair neamhfhicsin]]
[[Catagóir:Leabhair]]
[[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1974]]
[[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1970idí]]
f4yxtzcfxejkypb7ga2mcpoczrwo553
Catagóir:Beathaisnéisí
14
117628
1327584
1301523
2026-09-07T23:21:41Z
Taghdtaighde
60452
Catagóir curtha leis
1327584
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:Beathaisneisi}}
[[Catagóir:Litríocht de réir seánra]]
[[Catagóir:Litríocht neamhfhicsin]]
[[Catagóir:Leabhair neamhfhicsin]]
[[Catagóir:Saothair neamhfhicsin]]
[[Catagóir:Neamhfhicsean]]
[[Catagóir:Litríocht]]
[[Catagóir:Leabhair]]
[[Catagóir:Leabhair staire]]
[[Catagóir:Stair]]
f9ktqv7vw4qhmjnpnf1tt38x00pjh1t
Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí
2
119999
1327554
1327394
2026-09-07T15:39:17Z
Marcas.oduinn
33120
1327554
wikitext
text/x-wiki
[ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ]
* [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]]
# ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]]'' - [[Tuamaí na Ceathrún Caoile]]
# ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]]
# ''[[:en:Bricklieve Mountains]]'' - [[An Bricshliabh]]
# ''[[:en:Caves of Kesh]]'' - [[Uaimheanna na Céise]]
# ''[[:en:Heapstown Cairn]]'' - [[Carn Ochtriallaugh]]
== Tuamaí na Ceathrún Caoile ==
[[Íomhá:CarrowkeelIreland.jpg | mion | 200px | '' Two of the [[tuama]] at Carrowkeel]]
| built = c. 3500 BC - 2900 BC
| designation1_offname = Carrowkeel Passage Tomb Cemetery
| designation1_number = 518
'' '''An Cheathrú Chaol'''<ref name=logainm /> is a cluster of [[tuama pasáiste]] in south [[Contae Shligigh]]. They were built in the [[4th millennium BC]], during the [[Neoiliteach]] era.<ref name=Kador2015 /> The monuments are on the [[an Bricshliabh]], overlooking [[Loch Arbhach]].<ref name=Springs2015 /> They are named after the [[baile fearainn]] of An Cheathrú Chaol in which most of them are located. Nearby are the [[Uaimheanna na Céise]] agus [[Heapstown Cairn]]. The Carrowkeel tombs are protected [[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann|Séadchomharthaí Náisiúnta]] and are considered one of the "big four" passage tomb cemeteries in Ireland, along with [[an Cheathrú Mhór]], [[Brú na Bóinne]] and [[Loch Craobh]].<ref name=Hensey2014 />
== Stair agus taighde
'' The monuments at An Cheathrú Chaol were originally excavated in 1911 by a team led by [[R. A. Stewart Macalister|Stewart Macalister]], accompanied by [[Robert Lloyd Praeger]] and Edmund Armstrong. These excavations led to an array of findings including animal bones, cremated human remains, human bones, and tools and pottery from the Neolithic Age. The particular type of crude pottery found in the Irish passage tombs is called Carrowkeel Ware, having first been recorded in the Carrowkeel Monuments. Some pottery has also been identified from the [[An Chré-umhaois]]. Some of the artefacts recovered are stored in the National Museum of Ireland, but most of the bone assemblage was transported to Cambridge University, where Macalister's father, Alexander, was a Professor.
<ref name=Hensey2014 />
'' The bones curated in Cambridge at the Leverhulme Centre for Human Evolutionary Studies were researched by the Human Population Dynamics at Carrowkeel Project. The original excavation mistakenly dated the monuments as Bronze Age structures, but the new study has shown that the sites were in use between c. 3,500 and 2,500 Cal. BC. Of 22 [[stable isotope]] samples, the majority indicated that the dead had grown up in a carboniferous limestone region, probably close to Carrowkeel. The DNA genomes assembled from six individuals indicated ancestral origins in Anatolia, and greater affinity with the Mediterranean than the Danubian expansion of early farming in Europe.<ref name=Kador2018 />
'' An Cheathrú Chaol is set on high ground above Loch Arbhach san Bhricshliabh Mountains. There are fourteen passage tombs in the central core of the complex ag an gCeathrú Chaol; some can be entered by crawling through a narrow passage.<ref name=Meehan2004 /> The entrances and passages of the monuments are often oriented northwest, towards the area of [[Coolera Peninsula|Cúil Irra]], [[Cnoc na Riabh]] and [[an Cheathrú Mhór]]. Twelve more passage tombs are located within a radius of 6 km, sometimes at elevated locations such as the Keshcorran group, or Suigh Lughaidh. One of these outliers is situated at the north end of Lough Arrow and NW Carrowkeel; the giant passage tomb, [[Heapstown Cairn]]. This is part of the legendary [[Cath Maighe Tuireadh]], a site of battles between the [[Tuatha Dé Danann]], the ancient gods of Ireland, and the demonic [[Fomhóraigh]].
== Caomhantas
'' The monuments are under threat from visitors climbing on them, scratching names on them, and taking stones as keepsakes. The tombs are in danger of collapse, and graffiti can damage ancient [[megalithic art]] which is not easy to see.<ref name=IrishTimes /> There is evidence of recent [[treasure hunting]] at some tombs, apparently by people unaware that these "stone age sites are over 5,000 years old and pre-date the use of metals in Ireland".<ref name=IrishTimes /> It is illegal to be in possession of metal detectors at historic monuments or to dig for objects.<ref name=IrishTimes /> Irish folklore holds that it is bad luck to damage or disrespect such tombs and that doing so could bring a curse.<ref name=Champion2005 /><ref name=Doherty2004 /> The [[Oifig na nOibreacha Poiblí]] is preparing a program of works for the preservation and protection of Carrowkeel.<ref name=IrishTimes />
== Gailearaí
<gallery>
Íomhá:A view of the front entrance to one of the open sites at Carrowkeel.JPG |
Íomhá:Carrowkeel Cairn G.jpg |
File:Light entering the chamber of one of the monuments at Carrowkeel.jpg |
Íomhá:Carrowkeel passage tomb remains, south Sligo.JPG |
</gallery>
== Naisc sheachtracha
* [http://www.carrowkeel.com www.carrowkeel.com]
* [http://www.carrowkeel.com/files/macalister1911.html R. A. S. Macalister's 1911 report on Carrowkeel]
* Rites of Passage, Kador et al. [https://www.researchgate.net/publication/329461080_Rites_of_Passage_Mortuary_Practice_Population_Dynamics_and_Chronology_at_the_Carrowkeel_Passage_Tomb_Complex_Co_Sligo_Ireland]
{{coord|54|03|12|N|8|22|40|W|region:IE_type:landmark_source:dewiki|display=title}}
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=logainm>[https://www.logainm.ie/en/112016 Carrowkeel Tombs]. [[logainm.ie]].</ref>
<ref name=Kador2015>Kador, Thomas; Geber, Johnny; Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Moore, Sam. "New Dates from Carrowkeel." PAST (2015)</ref>
<ref name=Springs2015>Springs, Kurt (2015). "Landscape Contexts of Wedge Tombs in the Northwest of Ireland". ''Journal of World Anthropology'', Imleabhar 2, Uimhir 1, lch. 115</ref>
<ref name=Hensey2014>Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Dowd, Marion and Moore, Sam. ''A century of archaeology—historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo''. Proceedings of the Royal Irish Academy, 2014, lch. 1-30</ref>
<ref name=Kador2018>Kador, Thomas; Cassidy, Lara; Geber, Jonny; Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Moore, Sam. "Rites of passage: mortuary practice, populations dynamics and chronology at the Carrowkeel passage tomb complex, Co. Sligo, Ireland." Proceedings of the Prehistoric Society, 84. (2018), p.225-255</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=678 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=IrishTimes>{{cite news | teideal = Sligo's Neolithic tombs are being vandalised 'on scale never seen before' | url = https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/sligo-s-neolithic-tombs-are-being-vandalised-on-scale-never-seen-before-1.4310914 | work=[[The Irish Times]] | dáta = 23 Iúil 2020}}</ref>
<ref name=Champion2005>Sarah Champion & Gabriel Cooney. "Chapter 13: Naming the Places, Naming the Stones". ''Archaeology and Folklore''. Routledge, 2005. p.193</ref>
<ref name=Doherty2004>Doherty, Gillian. ''The Irish Ordnance Survey: History, Culture and Memory''. Four Courts Press, 2004. p.89</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Ráth Cuaráin ==
| Suíomh = [[Bealach Conglais]], [[Contae Chill Mhantáin]]
| area = [[Abhainn na Sláine]]
| Tógtha = Tuama: 3500 RC<br />Dún: 1000 RC
| Cineál = [[Tuama pasáiste]] agus [[dún cnoic]]
| designation1_offname = Baltinglass Hill Passage Tomb and Hillfort
| designation1_number = 328
Tá ann ag '''Ráth Cuaráin''' [[tuama pasáiste]] ársa agus [[dún cnoic]]. Tá an rath suite ar barr Chnoc {{h|Bealach Conglais}}, [[Contae Chill Mhantáin]]. Is ón tréimhse chéanna é an tuama le [[Sí an Bhrú]], .i. tógadh é idir na blianta 3500–3000 RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilití]]. Téann an sin siar go dtí an [[Réamhstair na hÉireann|Cré-umhaois]], c. 1000 RC. Is [[séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] é an ráth le hainm oifigiúil ''[[Baltinglass hillfort complex]].
== Suíomh
'' Rathcoran is located atop Baltinglass Hill, 2 km east-northeast of [[Bealach Conglais]], overlooking [[Abhainn na Sláine]]
== Stair
'' The passage grave is thought to be contemporaneous with [[Sí an Bhrú]], i.e. it was built 3500–3000 BC, during the [[Neoiliteach]].
'' The site was excavated in 1934-1936 by [[P. T. Walshe]],<ref name=nli96340 /> revealing evidence of the [[créamadh]] of at least 3 adults and a child. Fragments of [[grianchloch]] unearthed during the excavation suggest that it was used for decoration. Carbonised [[collchnó]], [[cruithneacht]] grains and a [[bró dhiallaite]] point to the extent of local climate change: in Neolithic Ireland, the climate was drier and warmer, County Wicklow's glens were densely wooded, and farmers could grow crops at altitudes above 300 m.<ref name=view864 />
'' Five hillforts surround Bealach Conglais. Rathcoran, atop Cnoc Bhealach Conglais Hill, is dated to 1000 BC or slightly earlier, during the [[Cré-umhaois]]. The name ''Ráth Cuaráin'' is doubtful; the original name could be ''Ráth Charnáin'', "ringfort of the [[cairn]]."<ref name=logainm />
== Cuir síos
=== Tuama pasáiste
'' The passage tomb survives as a multi-period kerbed [[carn]] with a diameter of 27|m,<ref name=Meehan2004 /> underneath which are five structures:
* '' A kerb of large stones surround the cairn, and an inner kerb was revealed during excavation. Two stones of the inner kerb and one of the outer bear passage tomb art.
* '' The main tomb is on the north side. It has a short passage, 3.2 m long, roofed with slabs and leading to a chamber 2 m in diameter which contains three shallow recesses and a stone basin with a smooth concave surface.<ref name=Meehan2004 />{{rp|321}}
* '' On the south side of the cairn is another tomb comprising a chamber divided into three compartments, but no passage, and two of its stones bear passage tomb art.
* '' On the northwest side of the cairn are the remains of a small [[coirbéaladh]] structure, partly overlain by the inner kerb.
* '' A fifth chamber stands inside the kerb to the east of the main tomb.
'' The finds from the site include the cremated bones of at least three adults and one child, [[scríobaire]] [[cloch thine]], [[potaireacht na Ceathrún Caoile]] and [[bone pins]]. Finds from beneath the cairn included a [[tua cloiche]], a flint [[sleá]]-head, scrapers, an egg-shaped stone, carbonised wheat grains and hazelnuts. A saddle quern was also found in the cairn.<ref name=pip /><ref name=modant />
=== Dún cnoic
'' The Rathcoran hillfort, a bivallate [[dún cnoic]], is at the top of Baltinglass Hill, and surrounds the cairn. Stones from the cairn were moved to make a protective wall. It has a double [[rampar]] and perhaps was intended to have a third, which is incompleted. It encloses a roughly oval shape, around 400 m at its widest point.<ref name=cwh />
== Naisc sheachtracha
* [https://www.rte.ie/news/leinster/2026/0108/1552039-wicklow-hillfort/ Wicklow hillfort designated Ireland's earliest proto-town], Nuacht RTÉ News
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=nli96340>{{lua idirlín | url = http://sources.nli.ie/Record/PS_UR_096340 | teideal = The excavation of a burial cairn on Baltinglass Hill, Co. Wicklow | foilsitheoir = National Library of Ireland | dátarochtana = Samhain}}</ref>
<ref name=view864>{{lua idirlín | url = http://mountainviews.ie/summit/864/comment/5623/ | teideal = Baltinglass Hill 382m hill | work = mountainviews.ie}}</ref>
<ref name=logainm>{{lua idirlín | url = http://www.logainm.ie/en/113158?s=rathcoran | teideal = Ráth Cuaráin | work = logainm.ie}}</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland |url= | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=321 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=pip>{{lua idirlín | url = http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/WICKLOW/CoolinarrigUpper_PassageTomb.html | teideal = Coolinarrig Upper Passage Tomb | sloinne = Pip | foilsitheoir = Megalithic Monuments of Ireland}}</ref>
<ref name=modant>{{lua idirlín | url = http://www.themodernantiquarian.com/site/1292/baltinglass_hill_tombs.html#fieldnotes | teideal = Baltinglass Hill - Tombs | work = themodernantiquarian.com}}</ref>
<ref name=cwh>{{lua idirlín | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/baltinglass_-_brusselstown?path=0p2p51p74p | teideal = Baltinglass - County Wicklow Heritage | work = countywicklowheritage.org | dátarochtana = 23 Nollaig 2017}}</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__
loz24hi0k48h9ww8k3a6m8hvgiot7i2
1327555
1327554
2026-09-07T15:40:50Z
Marcas.oduinn
33120
/* Tuamaí na Ceathrún Caoile */
1327555
wikitext
text/x-wiki
[ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ]
* [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]]
# ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]]'' - [[Tuamaí na Ceathrún Caoile]]
# ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]]
# ''[[:en:Bricklieve Mountains]]'' - [[An Bricshliabh]]
# ''[[:en:Caves of Kesh]]'' - [[Uaimheanna na Céise]]
# ''[[:en:Heapstown Cairn]]'' - [[Carn Ochtriallaugh]]
== Tuamaí na Ceathrún Caoile ==
[[Íomhá:CarrowkeelIreland.jpg | mion | 200px | Dhá {{h|tuama}} ag an gCeathrú Chaol]]
| built = c. 3500 BC - 2900 BC
| designation1_offname = Carrowkeel Passage Tomb Cemetery
| designation1_number = 518
'' '''An Cheathrú Chaol'''<ref name=logainm /> is a cluster of [[tuama pasáiste]] in south [[Contae Shligigh]]. They were built in the [[4th millennium BC]], during the [[Neoiliteach]] era.<ref name=Kador2015 /> The monuments are on the [[an Bricshliabh]], overlooking [[Loch Arbhach]].<ref name=Springs2015 /> They are named after the [[baile fearainn]] of An Cheathrú Chaol in which most of them are located. Nearby are the [[Uaimheanna na Céise]] agus [[Heapstown Cairn]]. The Carrowkeel tombs are protected [[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann|Séadchomharthaí Náisiúnta]] and are considered one of the "big four" passage tomb cemeteries in Ireland, along with [[an Cheathrú Mhór]], [[Brú na Bóinne]] and [[Loch Craobh]].<ref name=Hensey2014 />
== Stair agus taighde
'' The monuments at An Cheathrú Chaol were originally excavated in 1911 by a team led by [[R. A. Stewart Macalister|Stewart Macalister]], accompanied by [[Robert Lloyd Praeger]] and Edmund Armstrong. These excavations led to an array of findings including animal bones, cremated human remains, human bones, and tools and pottery from the Neolithic Age. The particular type of crude pottery found in the Irish passage tombs is called Carrowkeel Ware, having first been recorded in the Carrowkeel Monuments. Some pottery has also been identified from the [[An Chré-umhaois]]. Some of the artefacts recovered are stored in the National Museum of Ireland, but most of the bone assemblage was transported to Cambridge University, where Macalister's father, Alexander, was a Professor.
<ref name=Hensey2014 />
'' The bones curated in Cambridge at the Leverhulme Centre for Human Evolutionary Studies were researched by the Human Population Dynamics at Carrowkeel Project. The original excavation mistakenly dated the monuments as Bronze Age structures, but the new study has shown that the sites were in use between c. 3,500 and 2,500 Cal. BC. Of 22 [[stable isotope]] samples, the majority indicated that the dead had grown up in a carboniferous limestone region, probably close to Carrowkeel. The DNA genomes assembled from six individuals indicated ancestral origins in Anatolia, and greater affinity with the Mediterranean than the Danubian expansion of early farming in Europe.<ref name=Kador2018 />
'' An Cheathrú Chaol is set on high ground above Loch Arbhach san Bhricshliabh Mountains. There are fourteen passage tombs in the central core of the complex ag an gCeathrú Chaol; some can be entered by crawling through a narrow passage.<ref name=Meehan2004 /> The entrances and passages of the monuments are often oriented northwest, towards the area of [[Coolera Peninsula|Cúil Irra]], [[Cnoc na Riabh]] and [[an Cheathrú Mhór]]. Twelve more passage tombs are located within a radius of 6 km, sometimes at elevated locations such as the Keshcorran group, or Suigh Lughaidh. One of these outliers is situated at the north end of Lough Arrow and NW Carrowkeel; the giant passage tomb, [[Heapstown Cairn]]. This is part of the legendary [[Cath Maighe Tuireadh]], a site of battles between the [[Tuatha Dé Danann]], the ancient gods of Ireland, and the demonic [[Fomhóraigh]].
== Caomhantas
'' The monuments are under threat from visitors climbing on them, scratching names on them, and taking stones as keepsakes. The tombs are in danger of collapse, and graffiti can damage ancient [[megalithic art]] which is not easy to see.<ref name=IrishTimes /> There is evidence of recent [[treasure hunting]] at some tombs, apparently by people unaware that these "stone age sites are over 5,000 years old and pre-date the use of metals in Ireland".<ref name=IrishTimes /> It is illegal to be in possession of metal detectors at historic monuments or to dig for objects.<ref name=IrishTimes /> Irish folklore holds that it is bad luck to damage or disrespect such tombs and that doing so could bring a curse.<ref name=Champion2005 /><ref name=Doherty2004 /> The [[Oifig na nOibreacha Poiblí]] is preparing a program of works for the preservation and protection of Carrowkeel.<ref name=IrishTimes />
== Gailearaí
<gallery>
Íomhá:A view of the front entrance to one of the open sites at Carrowkeel.JPG |
Íomhá:Carrowkeel Cairn G.jpg |
File:Light entering the chamber of one of the monuments at Carrowkeel.jpg |
Íomhá:Carrowkeel passage tomb remains, south Sligo.JPG |
</gallery>
== Naisc sheachtracha
* [http://www.carrowkeel.com www.carrowkeel.com]
* [http://www.carrowkeel.com/files/macalister1911.html R. A. S. Macalister's 1911 report on Carrowkeel]
* Rites of Passage, Kador et al. [https://www.researchgate.net/publication/329461080_Rites_of_Passage_Mortuary_Practice_Population_Dynamics_and_Chronology_at_the_Carrowkeel_Passage_Tomb_Complex_Co_Sligo_Ireland]
{{coord|54|03|12|N|8|22|40|W|region:IE_type:landmark_source:dewiki|display=title}}
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=logainm>[https://www.logainm.ie/en/112016 Carrowkeel Tombs]. [[logainm.ie]].</ref>
<ref name=Kador2015>Kador, Thomas; Geber, Johnny; Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Moore, Sam. "New Dates from Carrowkeel." PAST (2015)</ref>
<ref name=Springs2015>Springs, Kurt (2015). "Landscape Contexts of Wedge Tombs in the Northwest of Ireland". ''Journal of World Anthropology'', Imleabhar 2, Uimhir 1, lch. 115</ref>
<ref name=Hensey2014>Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Dowd, Marion and Moore, Sam. ''A century of archaeology—historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo''. Proceedings of the Royal Irish Academy, 2014, lch. 1-30</ref>
<ref name=Kador2018>Kador, Thomas; Cassidy, Lara; Geber, Jonny; Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Moore, Sam. "Rites of passage: mortuary practice, populations dynamics and chronology at the Carrowkeel passage tomb complex, Co. Sligo, Ireland." Proceedings of the Prehistoric Society, 84. (2018), p.225-255</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=678 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=IrishTimes>{{cite news | teideal = Sligo's Neolithic tombs are being vandalised 'on scale never seen before' | url = https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/sligo-s-neolithic-tombs-are-being-vandalised-on-scale-never-seen-before-1.4310914 | work=[[The Irish Times]] | dáta = 23 Iúil 2020}}</ref>
<ref name=Champion2005>Sarah Champion & Gabriel Cooney. "Chapter 13: Naming the Places, Naming the Stones". ''Archaeology and Folklore''. Routledge, 2005. p.193</ref>
<ref name=Doherty2004>Doherty, Gillian. ''The Irish Ordnance Survey: History, Culture and Memory''. Four Courts Press, 2004. p.89</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Ráth Cuaráin ==
| Suíomh = [[Bealach Conglais]], [[Contae Chill Mhantáin]]
| area = [[Abhainn na Sláine]]
| Tógtha = Tuama: 3500 RC<br />Dún: 1000 RC
| Cineál = [[Tuama pasáiste]] agus [[dún cnoic]]
| designation1_offname = Baltinglass Hill Passage Tomb and Hillfort
| designation1_number = 328
Tá ann ag '''Ráth Cuaráin''' [[tuama pasáiste]] ársa agus [[dún cnoic]]. Tá an rath suite ar barr Chnoc {{h|Bealach Conglais}}, [[Contae Chill Mhantáin]]. Is ón tréimhse chéanna é an tuama le [[Sí an Bhrú]], .i. tógadh é idir na blianta 3500–3000 RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilití]]. Téann an sin siar go dtí an [[Réamhstair na hÉireann|Cré-umhaois]], c. 1000 RC. Is [[séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] é an ráth le hainm oifigiúil ''[[Baltinglass hillfort complex]].
== Suíomh
'' Rathcoran is located atop Baltinglass Hill, 2 km east-northeast of [[Bealach Conglais]], overlooking [[Abhainn na Sláine]]
== Stair
'' The passage grave is thought to be contemporaneous with [[Sí an Bhrú]], i.e. it was built 3500–3000 BC, during the [[Neoiliteach]].
'' The site was excavated in 1934-1936 by [[P. T. Walshe]],<ref name=nli96340 /> revealing evidence of the [[créamadh]] of at least 3 adults and a child. Fragments of [[grianchloch]] unearthed during the excavation suggest that it was used for decoration. Carbonised [[collchnó]], [[cruithneacht]] grains and a [[bró dhiallaite]] point to the extent of local climate change: in Neolithic Ireland, the climate was drier and warmer, County Wicklow's glens were densely wooded, and farmers could grow crops at altitudes above 300 m.<ref name=view864 />
'' Five hillforts surround Bealach Conglais. Rathcoran, atop Cnoc Bhealach Conglais Hill, is dated to 1000 BC or slightly earlier, during the [[Cré-umhaois]]. The name ''Ráth Cuaráin'' is doubtful; the original name could be ''Ráth Charnáin'', "ringfort of the [[cairn]]."<ref name=logainm />
== Cuir síos
=== Tuama pasáiste
'' The passage tomb survives as a multi-period kerbed [[carn]] with a diameter of 27|m,<ref name=Meehan2004 /> underneath which are five structures:
* '' A kerb of large stones surround the cairn, and an inner kerb was revealed during excavation. Two stones of the inner kerb and one of the outer bear passage tomb art.
* '' The main tomb is on the north side. It has a short passage, 3.2 m long, roofed with slabs and leading to a chamber 2 m in diameter which contains three shallow recesses and a stone basin with a smooth concave surface.<ref name=Meehan2004 />{{rp|321}}
* '' On the south side of the cairn is another tomb comprising a chamber divided into three compartments, but no passage, and two of its stones bear passage tomb art.
* '' On the northwest side of the cairn are the remains of a small [[coirbéaladh]] structure, partly overlain by the inner kerb.
* '' A fifth chamber stands inside the kerb to the east of the main tomb.
'' The finds from the site include the cremated bones of at least three adults and one child, [[scríobaire]] [[cloch thine]], [[potaireacht na Ceathrún Caoile]] and [[bone pins]]. Finds from beneath the cairn included a [[tua cloiche]], a flint [[sleá]]-head, scrapers, an egg-shaped stone, carbonised wheat grains and hazelnuts. A saddle quern was also found in the cairn.<ref name=pip /><ref name=modant />
=== Dún cnoic
'' The Rathcoran hillfort, a bivallate [[dún cnoic]], is at the top of Baltinglass Hill, and surrounds the cairn. Stones from the cairn were moved to make a protective wall. It has a double [[rampar]] and perhaps was intended to have a third, which is incompleted. It encloses a roughly oval shape, around 400 m at its widest point.<ref name=cwh />
== Naisc sheachtracha
* [https://www.rte.ie/news/leinster/2026/0108/1552039-wicklow-hillfort/ Wicklow hillfort designated Ireland's earliest proto-town], Nuacht RTÉ News
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=nli96340>{{lua idirlín | url = http://sources.nli.ie/Record/PS_UR_096340 | teideal = The excavation of a burial cairn on Baltinglass Hill, Co. Wicklow | foilsitheoir = National Library of Ireland | dátarochtana = Samhain}}</ref>
<ref name=view864>{{lua idirlín | url = http://mountainviews.ie/summit/864/comment/5623/ | teideal = Baltinglass Hill 382m hill | work = mountainviews.ie}}</ref>
<ref name=logainm>{{lua idirlín | url = http://www.logainm.ie/en/113158?s=rathcoran | teideal = Ráth Cuaráin | work = logainm.ie}}</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland |url= | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=321 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=pip>{{lua idirlín | url = http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/WICKLOW/CoolinarrigUpper_PassageTomb.html | teideal = Coolinarrig Upper Passage Tomb | sloinne = Pip | foilsitheoir = Megalithic Monuments of Ireland}}</ref>
<ref name=modant>{{lua idirlín | url = http://www.themodernantiquarian.com/site/1292/baltinglass_hill_tombs.html#fieldnotes | teideal = Baltinglass Hill - Tombs | work = themodernantiquarian.com}}</ref>
<ref name=cwh>{{lua idirlín | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/baltinglass_-_brusselstown?path=0p2p51p74p | teideal = Baltinglass - County Wicklow Heritage | work = countywicklowheritage.org | dátarochtana = 23 Nollaig 2017}}</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__
go260y91b2oth1qns0wl5sxg253cly3
1327572
1327555
2026-09-07T21:24:59Z
Marcas.oduinn
33120
/* Tuamaí na Ceathrún Caoile */
1327572
wikitext
text/x-wiki
[ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ]
* [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]]
# ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]]'' - [[Tuamaí na Ceathrún Caoile]]
# ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]]
# ''[[:en:Bricklieve Mountains]]'' - [[An Bricshliabh]]
# ''[[:en:Caves of Kesh]]'' - [[Uaimheanna na Céise]]
# ''[[:en:Heapstown Cairn]]'' - [[Carn Ochtriallaugh]]
== Tuamaí na Ceathrún Caoile ==
[[Íomhá:CarrowkeelIreland.jpg | mion | 200px | Dhá {{h|tuama}} ag an gCeathrú Chaol]]
| built = c. 3500 BC - 2900 BC
| designation1_offname = Carrowkeel Passage Tomb Cemetery
| designation1_number = 518
Is clibín [[tuama pasáiste|tuamaí pasáiste]] é '''An Cheathrú Chaol'''<ref name=logainm /> suite a raibh ó dheas de {{h|Contae Shligigh}}. Tógadh iad sa cheathrú haois RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilitigh]].<ref name=Kador2015 /> Faightear na séadchomharthaí ar an [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] is cionn [[Loch Arbhach]].<ref name=Springs2015 /> Tagann a n-ainm as an m[[baile fearainn]] ina bhfuil síad suite, An Cheathrú Chaol. In aice láimhe, tá [[Uaimheanna na Céise]] agus [[Baile an Chairn]]. Is [[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann|Séadchomharthaí Náisiúnta]] iad, a n-áirítear i measc na gceithre reiligí tuamaí pasáiste is mó i nÉirinn, i dteannta le [[an Cheathrú Mhór]], [[Brú na Bóinne]] agus [[Loch Craobh]].<ref name=Hensey2014 />
== Stair agus taighde
'' The monuments at An Cheathrú Chaol were originally excavated in 1911 by a team led by [[R. A. Stewart Macalister|Stewart Macalister]], accompanied by [[Robert Lloyd Praeger]] and Edmund Armstrong. These excavations led to an array of findings including animal bones, cremated human remains, human bones, and tools and pottery from the Neolithic Age. The particular type of crude pottery found in the Irish passage tombs is called Carrowkeel Ware, having first been recorded in the Carrowkeel Monuments. Some pottery has also been identified from the [[An Chré-umhaois]]. Some of the artefacts recovered are stored in the National Museum of Ireland, but most of the bone assemblage was transported to Cambridge University, where Macalister's father, Alexander, was a Professor.
<ref name=Hensey2014 />
'' The bones curated in Cambridge at the Leverhulme Centre for Human Evolutionary Studies were researched by the Human Population Dynamics at Carrowkeel Project. The original excavation mistakenly dated the monuments as Bronze Age structures, but the new study has shown that the sites were in use between c. 3,500 and 2,500 Cal. BC. Of 22 [[stable isotope]] samples, the majority indicated that the dead had grown up in a carboniferous limestone region, probably close to Carrowkeel. The DNA genomes assembled from six individuals indicated ancestral origins in Anatolia, and greater affinity with the Mediterranean than the Danubian expansion of early farming in Europe.<ref name=Kador2018 />
'' An Cheathrú Chaol is set on high ground above Loch Arbhach san Bhricshliabh Mountains. There are fourteen passage tombs in the central core of the complex ag an gCeathrú Chaol; some can be entered by crawling through a narrow passage.<ref name=Meehan2004 /> The entrances and passages of the monuments are often oriented northwest, towards the area of [[Coolera Peninsula|Cúil Irra]], [[Cnoc na Riabh]] and [[an Cheathrú Mhór]]. Twelve more passage tombs are located within a radius of 6 km, sometimes at elevated locations such as the Keshcorran group, or Suigh Lughaidh. One of these outliers is situated at the north end of Lough Arrow and NW Carrowkeel; the giant passage tomb, [[Heapstown Cairn]]. This is part of the legendary [[Cath Maighe Tuireadh]], a site of battles between the [[Tuatha Dé Danann]], the ancient gods of Ireland, and the demonic [[Fomhóraigh]].
== Caomhantas
'' The monuments are under threat from visitors climbing on them, scratching names on them, and taking stones as keepsakes. The tombs are in danger of collapse, and graffiti can damage ancient [[megalithic art]] which is not easy to see.<ref name=IrishTimes /> There is evidence of recent [[treasure hunting]] at some tombs, apparently by people unaware that these "stone age sites are over 5,000 years old and pre-date the use of metals in Ireland".<ref name=IrishTimes /> It is illegal to be in possession of metal detectors at historic monuments or to dig for objects.<ref name=IrishTimes /> Irish folklore holds that it is bad luck to damage or disrespect such tombs and that doing so could bring a curse.<ref name=Champion2005 /><ref name=Doherty2004 /> The [[Oifig na nOibreacha Poiblí]] is preparing a program of works for the preservation and protection of Carrowkeel.<ref name=IrishTimes />
== Gailearaí
<gallery>
Íomhá:A view of the front entrance to one of the open sites at Carrowkeel.JPG |
Íomhá:Carrowkeel Cairn G.jpg |
File:Light entering the chamber of one of the monuments at Carrowkeel.jpg |
Íomhá:Carrowkeel passage tomb remains, south Sligo.JPG |
</gallery>
== Naisc sheachtracha
* [http://www.carrowkeel.com www.carrowkeel.com]
* [http://www.carrowkeel.com/files/macalister1911.html R. A. S. Macalister's 1911 report on Carrowkeel]
* Rites of Passage, Kador et al. [https://www.researchgate.net/publication/329461080_Rites_of_Passage_Mortuary_Practice_Population_Dynamics_and_Chronology_at_the_Carrowkeel_Passage_Tomb_Complex_Co_Sligo_Ireland]
{{coord|54|03|12|N|8|22|40|W|region:IE_type:landmark_source:dewiki|display=title}}
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=logainm>[https://www.logainm.ie/en/112016 Carrowkeel Tombs]. [[logainm.ie]].</ref>
<ref name=Kador2015>Kador, Thomas; Geber, Johnny; Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Moore, Sam. "New Dates from Carrowkeel." PAST (2015)</ref>
<ref name=Springs2015>Springs, Kurt (2015). "Landscape Contexts of Wedge Tombs in the Northwest of Ireland". ''Journal of World Anthropology'', Imleabhar 2, Uimhir 1, lch. 115</ref>
<ref name=Hensey2014>Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Dowd, Marion and Moore, Sam. ''A century of archaeology—historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo''. Proceedings of the Royal Irish Academy, 2014, lch. 1-30</ref>
<ref name=Kador2018>Kador, Thomas; Cassidy, Lara; Geber, Jonny; Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Moore, Sam. "Rites of passage: mortuary practice, populations dynamics and chronology at the Carrowkeel passage tomb complex, Co. Sligo, Ireland." Proceedings of the Prehistoric Society, 84. (2018), p.225-255</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=678 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=IrishTimes>{{cite news | teideal = Sligo's Neolithic tombs are being vandalised 'on scale never seen before' | url = https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/sligo-s-neolithic-tombs-are-being-vandalised-on-scale-never-seen-before-1.4310914 | work=[[The Irish Times]] | dáta = 23 Iúil 2020}}</ref>
<ref name=Champion2005>Sarah Champion & Gabriel Cooney. "Chapter 13: Naming the Places, Naming the Stones". ''Archaeology and Folklore''. Routledge, 2005. p.193</ref>
<ref name=Doherty2004>Doherty, Gillian. ''The Irish Ordnance Survey: History, Culture and Memory''. Four Courts Press, 2004. p.89</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Ráth Cuaráin ==
| Suíomh = [[Bealach Conglais]], [[Contae Chill Mhantáin]]
| area = [[Abhainn na Sláine]]
| Tógtha = Tuama: 3500 RC<br />Dún: 1000 RC
| Cineál = [[Tuama pasáiste]] agus [[dún cnoic]]
| designation1_offname = Baltinglass Hill Passage Tomb and Hillfort
| designation1_number = 328
Tá ann ag '''Ráth Cuaráin''' [[tuama pasáiste]] ársa agus [[dún cnoic]]. Tá an rath suite ar barr Chnoc {{h|Bealach Conglais}}, [[Contae Chill Mhantáin]]. Is ón tréimhse chéanna é an tuama le [[Sí an Bhrú]], .i. tógadh é idir na blianta 3500–3000 RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilití]]. Téann an sin siar go dtí an [[Réamhstair na hÉireann|Cré-umhaois]], c. 1000 RC. Is [[séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] é an ráth le hainm oifigiúil ''[[Baltinglass hillfort complex]].
== Suíomh
'' Rathcoran is located atop Baltinglass Hill, 2 km east-northeast of [[Bealach Conglais]], overlooking [[Abhainn na Sláine]]
== Stair
'' The passage grave is thought to be contemporaneous with [[Sí an Bhrú]], i.e. it was built 3500–3000 BC, during the [[Neoiliteach]].
'' The site was excavated in 1934-1936 by [[P. T. Walshe]],<ref name=nli96340 /> revealing evidence of the [[créamadh]] of at least 3 adults and a child. Fragments of [[grianchloch]] unearthed during the excavation suggest that it was used for decoration. Carbonised [[collchnó]], [[cruithneacht]] grains and a [[bró dhiallaite]] point to the extent of local climate change: in Neolithic Ireland, the climate was drier and warmer, County Wicklow's glens were densely wooded, and farmers could grow crops at altitudes above 300 m.<ref name=view864 />
'' Five hillforts surround Bealach Conglais. Rathcoran, atop Cnoc Bhealach Conglais Hill, is dated to 1000 BC or slightly earlier, during the [[Cré-umhaois]]. The name ''Ráth Cuaráin'' is doubtful; the original name could be ''Ráth Charnáin'', "ringfort of the [[cairn]]."<ref name=logainm />
== Cuir síos
=== Tuama pasáiste
'' The passage tomb survives as a multi-period kerbed [[carn]] with a diameter of 27|m,<ref name=Meehan2004 /> underneath which are five structures:
* '' A kerb of large stones surround the cairn, and an inner kerb was revealed during excavation. Two stones of the inner kerb and one of the outer bear passage tomb art.
* '' The main tomb is on the north side. It has a short passage, 3.2 m long, roofed with slabs and leading to a chamber 2 m in diameter which contains three shallow recesses and a stone basin with a smooth concave surface.<ref name=Meehan2004 />{{rp|321}}
* '' On the south side of the cairn is another tomb comprising a chamber divided into three compartments, but no passage, and two of its stones bear passage tomb art.
* '' On the northwest side of the cairn are the remains of a small [[coirbéaladh]] structure, partly overlain by the inner kerb.
* '' A fifth chamber stands inside the kerb to the east of the main tomb.
'' The finds from the site include the cremated bones of at least three adults and one child, [[scríobaire]] [[cloch thine]], [[potaireacht na Ceathrún Caoile]] and [[bone pins]]. Finds from beneath the cairn included a [[tua cloiche]], a flint [[sleá]]-head, scrapers, an egg-shaped stone, carbonised wheat grains and hazelnuts. A saddle quern was also found in the cairn.<ref name=pip /><ref name=modant />
=== Dún cnoic
'' The Rathcoran hillfort, a bivallate [[dún cnoic]], is at the top of Baltinglass Hill, and surrounds the cairn. Stones from the cairn were moved to make a protective wall. It has a double [[rampar]] and perhaps was intended to have a third, which is incompleted. It encloses a roughly oval shape, around 400 m at its widest point.<ref name=cwh />
== Naisc sheachtracha
* [https://www.rte.ie/news/leinster/2026/0108/1552039-wicklow-hillfort/ Wicklow hillfort designated Ireland's earliest proto-town], Nuacht RTÉ News
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=nli96340>{{lua idirlín | url = http://sources.nli.ie/Record/PS_UR_096340 | teideal = The excavation of a burial cairn on Baltinglass Hill, Co. Wicklow | foilsitheoir = National Library of Ireland | dátarochtana = Samhain}}</ref>
<ref name=view864>{{lua idirlín | url = http://mountainviews.ie/summit/864/comment/5623/ | teideal = Baltinglass Hill 382m hill | work = mountainviews.ie}}</ref>
<ref name=logainm>{{lua idirlín | url = http://www.logainm.ie/en/113158?s=rathcoran | teideal = Ráth Cuaráin | work = logainm.ie}}</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland |url= | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=321 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=pip>{{lua idirlín | url = http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/WICKLOW/CoolinarrigUpper_PassageTomb.html | teideal = Coolinarrig Upper Passage Tomb | sloinne = Pip | foilsitheoir = Megalithic Monuments of Ireland}}</ref>
<ref name=modant>{{lua idirlín | url = http://www.themodernantiquarian.com/site/1292/baltinglass_hill_tombs.html#fieldnotes | teideal = Baltinglass Hill - Tombs | work = themodernantiquarian.com}}</ref>
<ref name=cwh>{{lua idirlín | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/baltinglass_-_brusselstown?path=0p2p51p74p | teideal = Baltinglass - County Wicklow Heritage | work = countywicklowheritage.org | dátarochtana = 23 Nollaig 2017}}</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__
2vmbq1p1o1361zml9dbvxmqj5r8cw1e
1327600
1327572
2026-09-08T06:55:01Z
Marcas.oduinn
33120
1327600
wikitext
text/x-wiki
[ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ]
* [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]]
# ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]]'' - [[Tuamaí na Ceathrún Caoile]]
# ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]]
# ''[[:en:Bricklieve Mountains]]'' - [[An Bricshliabh]]
# ''[[:en:Caves of Kesh]]'' - [[Uaimheanna na Céise]]
# ''[[:en:Heapstown Cairn]]'' - [[Carn Ochtriallaugh]]
== Tuamaí na Ceathrún Caoile ==
[[Íomhá:CarrowkeelIreland.jpg | mion | 200px | Dhá {{h|tuama}} ag an gCeathrú Chaol]]
| built = c. 3500 BC - 2900 BC
| designation1_offname = Carrowkeel Passage Tomb Cemetery
| designation1_number = 518
Is clibín [[tuama pasáiste|tuamaí pasáiste]] é '''An Cheathrú Chaol'''<ref name=logainm /> suite a raibh ó dheas de {{h|Contae Shligigh}}. Tógadh iad sa cheathrú haois RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilitigh]].<ref name=Kador2015 /> Faightear na séadchomharthaí ar an [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] is cionn [[Loch Arbhach]].<ref name=Springs2015 /> Tagann a n-ainm as an m[[baile fearainn]] ina bhfuil síad suite, An Cheathrú Chaol. In aice láimhe, tá [[Uaimheanna na Céise]] agus [[Baile an Chairn]]. Is [[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann|Séadchomharthaí Náisiúnta]] iad, a n-áirítear i measc na gceithre reiligí tuamaí pasáiste is mó i nÉirinn, i dteannta le [[an Cheathrú Mhór]], [[Brú na Bóinne]] agus [[Loch Craobh]].<ref name=Hensey2014 />
== Stair agus taighde
'' The monuments at An Cheathrú Chaol were originally excavated in 1911 by a team led by [[R. A. Stewart Macalister|Stewart Macalister]], accompanied by [[Robert Lloyd Praeger]] and Edmund Armstrong. These excavations led to an array of findings including animal bones, cremated human remains, human bones, and tools and pottery from the Neolithic Age. The particular type of crude pottery found in the Irish passage tombs is called Carrowkeel Ware, having first been recorded in the Carrowkeel Monuments. Some pottery has also been identified from the [[An Chré-umhaois]]. Some of the artefacts recovered are stored in the National Museum of Ireland, but most of the bone assemblage was transported to Cambridge University, where Macalister's father, Alexander, was a Professor.
<ref name=Hensey2014 />
'' The bones curated in Cambridge at the Leverhulme Centre for Human Evolutionary Studies were researched by the Human Population Dynamics at Carrowkeel Project. The original excavation mistakenly dated the monuments as Bronze Age structures, but the new study has shown that the sites were in use between c. 3,500 and 2,500 RC. The DNA genomes assembled from six individuals indicated ancestral origins in Anatolia.<ref name=Kador2018 />
Tá an Cheathrú Chaol suite go hard os cionn Loch Arbhach ar an mBricshliabh. Tá ceithre thuama déag ag an gCeathrú Chaol. Is féidir dul isteach iontu ag lámhacán trí phasáistí caola.<ref name=Meehan2004 /> I dtreo an iarthuaiscirt atá a lán acu dírithe, i dtreo {{Cúil Iorra}}, [[Cnoc na Riabh]] agus [[an Cheathrú Mhór|na Ceathrún Móire]]. Faightear dhá thuama eile laistigh de gha 6 km: Ceis Chorainn agus Suigh Lughaidh. Tá an fosta [[Carn Ochtriallaigh]], xxx [[Cath Maighe Tuireadh]] idir [[Tuatha Dé Danann]], déithe ársa na hÉireann, agus na [[Fomhóraigh]] mailíseacha.
== Caomhantas
'' The monuments are under threat from visitors climbing on them, scratching names on them, and taking stones as keepsakes. The tombs are in danger of collapse, and graffiti can damage ancient [[megalithic art]] which is not easy to see.<ref name=IrishTimes /> There is evidence of recent [[treasure hunting]] at some tombs, apparently by people unaware that these "stone age sites are over 5,000 years old and pre-date the use of metals in Ireland".<ref name=IrishTimes /> Irish folklore holds that it is bad luck to damage or disrespect such tombs and that doing so could bring a curse.<ref name=Champion2005 /><ref name=Doherty2004 /> The [[Oifig na nOibreacha Poiblí]] is preparing a program of works for the preservation and protection of Carrowkeel.<ref name=IrishTimes />
== Gailearaí
<gallery>
Íomhá:A view of the front entrance to one of the open sites at Carrowkeel.JPG |
Íomhá:Carrowkeel Cairn G.jpg |
File:Light entering the chamber of one of the monuments at Carrowkeel.jpg |
Íomhá:Carrowkeel passage tomb remains, south Sligo.JPG |
</gallery>
== Naisc sheachtracha
* [http://www.carrowkeel.com www.carrowkeel.com]
* [http://www.carrowkeel.com/files/macalister1911.html R. A. S. Macalister's 1911 report on Carrowkeel]
* Rites of Passage, Kador et al. [https://www.researchgate.net/publication/329461080_Rites_of_Passage_Mortuary_Practice_Population_Dynamics_and_Chronology_at_the_Carrowkeel_Passage_Tomb_Complex_Co_Sligo_Ireland]
{{coord|54|03|12|N|8|22|40|W|region:IE_type:landmark_source:dewiki|display=title}}
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=logainm>[https://www.logainm.ie/en/112016 Carrowkeel Tombs]. [[logainm.ie]].</ref>
<ref name=Kador2015>Kador, Thomas; Geber, Johnny; Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Moore, Sam. "New Dates from Carrowkeel." PAST (2015)</ref>
<ref name=Springs2015>Springs, Kurt (2015). "Landscape Contexts of Wedge Tombs in the Northwest of Ireland". ''Journal of World Anthropology'', Imleabhar 2, Uimhir 1, lch. 115</ref>
<ref name=Hensey2014>Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Dowd, Marion and Moore, Sam. ''A century of archaeology—historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo''. Proceedings of the Royal Irish Academy, 2014, lch. 1-30</ref>
<ref name=Kador2018>Kador, Thomas; Cassidy, Lara; Geber, Jonny; Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Moore, Sam. "Rites of passage: mortuary practice, populations dynamics and chronology at the Carrowkeel passage tomb complex, Co. Sligo, Ireland." Proceedings of the Prehistoric Society, 84. (2018), p.225-255</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=678 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=IrishTimes>{{cite news | teideal = Sligo's Neolithic tombs are being vandalised 'on scale never seen before' | url = https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/sligo-s-neolithic-tombs-are-being-vandalised-on-scale-never-seen-before-1.4310914 | work=[[The Irish Times]] | dáta = 23 Iúil 2020}}</ref>
<ref name=Champion2005>Sarah Champion & Gabriel Cooney. "Chapter 13: Naming the Places, Naming the Stones". ''Archaeology and Folklore''. Routledge, 2005. p.193</ref>
<ref name=Doherty2004>Doherty, Gillian. ''The Irish Ordnance Survey: History, Culture and Memory''. Four Courts Press, 2004. p.89</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Ráth Cuaráin ==
| Suíomh = [[Bealach Conglais]], [[Contae Chill Mhantáin]]
| area = [[Abhainn na Sláine]]
| Tógtha = Tuama: 3500 RC<br />Dún: 1000 RC
| Cineál = [[Tuama pasáiste]] agus [[dún cnoic]]
| designation1_offname = Baltinglass Hill Passage Tomb and Hillfort
| designation1_number = 328
Tá ann ag '''Ráth Cuaráin''' [[tuama pasáiste]] ársa agus [[dún cnoic]]. Tá an rath suite ar barr Chnoc {{h|Bealach Conglais}}, [[Contae Chill Mhantáin]]. Is ón tréimhse chéanna é an tuama le [[Sí an Bhrú]], .i. tógadh é idir na blianta 3500–3000 RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilití]]. Téann an sin siar go dtí an [[Réamhstair na hÉireann|Cré-umhaois]], c. 1000 RC. Is [[séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] é an ráth le hainm oifigiúil ''[[Baltinglass hillfort complex]].
== Suíomh
'' Rathcoran is located atop Baltinglass Hill, 2 km east-northeast of [[Bealach Conglais]], overlooking [[Abhainn na Sláine]]
== Stair
'' The passage grave is thought to be contemporaneous with [[Sí an Bhrú]], i.e. it was built 3500–3000 BC, during the [[Neoiliteach]].
'' The site was excavated in 1934-1936 by [[P. T. Walshe]],<ref name=nli96340 /> revealing evidence of the [[créamadh]] of at least 3 adults and a child. Fragments of [[grianchloch]] unearthed during the excavation suggest that it was used for decoration. Carbonised [[collchnó]], [[cruithneacht]] grains and a [[bró dhiallaite]] point to the extent of local climate change: in Neolithic Ireland, the climate was drier and warmer, County Wicklow's glens were densely wooded, and farmers could grow crops at altitudes above 300 m.<ref name=view864 />
'' Five hillforts surround Bealach Conglais. Rathcoran, atop Cnoc Bhealach Conglais Hill, is dated to 1000 BC or slightly earlier, during the [[Cré-umhaois]]. The name ''Ráth Cuaráin'' is doubtful; the original name could be ''Ráth Charnáin'', "ringfort of the [[cairn]]."<ref name=logainm />
== Cuir síos
=== Tuama pasáiste
'' The passage tomb survives as a multi-period kerbed [[carn]] with a diameter of 27|m,<ref name=Meehan2004 /> underneath which are five structures:
* '' A kerb of large stones surround the cairn, and an inner kerb was revealed during excavation. Two stones of the inner kerb and one of the outer bear passage tomb art.
* '' The main tomb is on the north side. It has a short passage, 3.2 m long, roofed with slabs and leading to a chamber 2 m in diameter which contains three shallow recesses and a stone basin with a smooth concave surface.<ref name=Meehan2004 />{{rp|321}}
* '' On the south side of the cairn is another tomb comprising a chamber divided into three compartments, but no passage, and two of its stones bear passage tomb art.
* '' On the northwest side of the cairn are the remains of a small [[coirbéaladh]] structure, partly overlain by the inner kerb.
* '' A fifth chamber stands inside the kerb to the east of the main tomb.
'' The finds from the site include the cremated bones of at least three adults and one child, [[scríobaire]] [[cloch thine]], [[potaireacht na Ceathrún Caoile]] and [[bone pins]]. Finds from beneath the cairn included a [[tua cloiche]], a flint [[sleá]]-head, scrapers, an egg-shaped stone, carbonised wheat grains and hazelnuts. A saddle quern was also found in the cairn.<ref name=pip /><ref name=modant />
=== Dún cnoic
'' The Rathcoran hillfort, a bivallate [[dún cnoic]], is at the top of Baltinglass Hill, and surrounds the cairn. Stones from the cairn were moved to make a protective wall. It has a double [[rampar]] and perhaps was intended to have a third, which is incompleted. It encloses a roughly oval shape, around 400 m at its widest point.<ref name=cwh />
== Naisc sheachtracha
* [https://www.rte.ie/news/leinster/2026/0108/1552039-wicklow-hillfort/ Wicklow hillfort designated Ireland's earliest proto-town], Nuacht RTÉ News
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=nli96340>{{lua idirlín | url = http://sources.nli.ie/Record/PS_UR_096340 | teideal = The excavation of a burial cairn on Baltinglass Hill, Co. Wicklow | foilsitheoir = National Library of Ireland | dátarochtana = Samhain}}</ref>
<ref name=view864>{{lua idirlín | url = http://mountainviews.ie/summit/864/comment/5623/ | teideal = Baltinglass Hill 382m hill | work = mountainviews.ie}}</ref>
<ref name=logainm>{{lua idirlín | url = http://www.logainm.ie/en/113158?s=rathcoran | teideal = Ráth Cuaráin | work = logainm.ie}}</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland |url= | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=321 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=pip>{{lua idirlín | url = http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/WICKLOW/CoolinarrigUpper_PassageTomb.html | teideal = Coolinarrig Upper Passage Tomb | sloinne = Pip | foilsitheoir = Megalithic Monuments of Ireland}}</ref>
<ref name=modant>{{lua idirlín | url = http://www.themodernantiquarian.com/site/1292/baltinglass_hill_tombs.html#fieldnotes | teideal = Baltinglass Hill - Tombs | work = themodernantiquarian.com}}</ref>
<ref name=cwh>{{lua idirlín | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/baltinglass_-_brusselstown?path=0p2p51p74p | teideal = Baltinglass - County Wicklow Heritage | work = countywicklowheritage.org | dátarochtana = 23 Nollaig 2017}}</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__
9tzc9t2nssjfzxalait8lhubz2y84vi
1327601
1327600
2026-09-08T07:01:29Z
Marcas.oduinn
33120
/* Tuamaí na Ceathrún Caoile */
1327601
wikitext
text/x-wiki
[ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ]
* [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]]
# ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]]'' - [[Tuamaí na Ceathrún Caoile]]
# ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]]
# ''[[:en:Bricklieve Mountains]]'' - [[An Bricshliabh]]
# ''[[:en:Caves of Kesh]]'' - [[Uaimheanna na Céise]]
# ''[[:en:Heapstown Cairn]]'' - [[Carn Ochtriallaugh]]
== Tuamaí na Ceathrún Caoile ==
[[Íomhá:CarrowkeelIreland.jpg | mion | 200px | Dhá {{h|tuama}} ag an gCeathrú Chaol]]
| built = c. 3500 BC - 2900 BC
| designation1_offname = Carrowkeel Passage Tomb Cemetery
| designation1_number = 518
Is clibín [[tuama pasáiste|tuamaí pasáiste]] é '''An Cheathrú Chaol'''<ref name=logainm /> suite a raibh ó dheas de {{h|Contae Shligigh}}. Tógadh iad sa cheathrú haois RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilitigh]].<ref name=Kador2015 /> Faightear na séadchomharthaí ar an [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] is cionn [[Loch Arbhach]].<ref name=Springs2015 /> Tagann a n-ainm as an m[[baile fearainn]] ina bhfuil síad suite, An Cheathrú Chaol. In aice láimhe, tá [[Uaimheanna na Céise]] agus [[Baile an Chairn]]. Is [[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann|Séadchomharthaí Náisiúnta]] iad, a n-áirítear i measc na gceithre reiligí tuamaí pasáiste is mó i nÉirinn, i dteannta le [[an Cheathrú Mhór]], [[Brú na Bóinne]] agus [[Loch Craobh]].<ref name=Hensey2014 />
== Stair agus taighde
'' The monuments at An Cheathrú Chaol were originally excavated in 1911 by a team led by [[R. A. Stewart Macalister|Stewart Macalister]], accompanied by [[Robert Lloyd Praeger]] and Edmund Armstrong. These excavations led to an array of findings including animal bones, cremated human remains, human bones, and tools and pottery from the Neolithic Age. The particular type of crude pottery found in the Irish passage tombs is called Carrowkeel Ware, having first been recorded in the Carrowkeel Monuments. Some pottery has also been identified from the [[An Chré-umhaois]]. Some of the artefacts recovered are stored in the National Museum of Ireland, but most of the bone assemblage was transported to Cambridge University, where Macalister's father, Alexander, was a Professor.
<ref name=Hensey2014 />
'' The bones curated in Cambridge at the Leverhulme Centre for Human Evolutionary Studies were researched by the Human Population Dynamics at Carrowkeel Project. The original excavation mistakenly dated the monuments as Bronze Age structures, but the new study has shown that the sites were in use between c. 3,500 and 2,500 RC. The DNA genomes assembled from six individuals indicated ancestral origins in Anatolia.<ref name=Kador2018 />
Tá an Cheathrú Chaol suite go hard os cionn Loch Arbhach ar an mBricshliabh. Tá ceithre thuama déag ag an gCeathrú Chaol. Is féidir dul isteach iontu ag lámhacán trí phasáistí caola.<ref name=Meehan2004 /> I dtreo an iarthuaiscirt atá a lán acu dírithe, i dtreo {{Cúil Iorra}}, [[Cnoc na Riabh]] agus [[an Cheathrú Mhór|na Ceathrún Móire]]. Faightear dhá thuama eile laistigh de gha 6 km: Ceis Chorainn agus Suigh Lughaidh. Tá an fosta [[Carn Ochtriallaigh]], áit a tharla an Dara [[Cath Maighe Tuireadh]] idir na [[Tuatha Dé Danann]], déithe ársa na hÉireann, agus na [[Fomhóraigh]] mailíseacha.
== Caomhantas
'' The monuments are under threat from visitors climbing on them, scratching names on them, and taking stones as keepsakes. The tombs are in danger of collapse, and graffiti can damage ancient [[megalithic art]] which is not easy to see.<ref name=IrishTimes /> There is evidence of recent [[treasure hunting]] at some tombs, apparently by people unaware that these "stone age sites are over 5,000 years old and pre-date the use of metals in Ireland".<ref name=IrishTimes /> Irish folklore holds that it is bad luck to damage or disrespect such tombs and that doing so could bring a curse.<ref name=Champion2005 /><ref name=Doherty2004 /> The [[Oifig na nOibreacha Poiblí]] is preparing a program of works for the preservation and protection of Carrowkeel.<ref name=IrishTimes />
== Gailearaí
<gallery>
Íomhá:A view of the front entrance to one of the open sites at Carrowkeel.JPG |
Íomhá:Carrowkeel Cairn G.jpg |
File:Light entering the chamber of one of the monuments at Carrowkeel.jpg |
Íomhá:Carrowkeel passage tomb remains, south Sligo.JPG |
</gallery>
== Naisc sheachtracha
* [http://www.carrowkeel.com www.carrowkeel.com]
* [http://www.carrowkeel.com/files/macalister1911.html R. A. S. Macalister's 1911 report on Carrowkeel]
* Rites of Passage, Kador et al. [https://www.researchgate.net/publication/329461080_Rites_of_Passage_Mortuary_Practice_Population_Dynamics_and_Chronology_at_the_Carrowkeel_Passage_Tomb_Complex_Co_Sligo_Ireland]
{{coord|54|03|12|N|8|22|40|W|region:IE_type:landmark_source:dewiki|display=title}}
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=logainm>[https://www.logainm.ie/en/112016 Carrowkeel Tombs]. [[logainm.ie]].</ref>
<ref name=Kador2015>Kador, Thomas; Geber, Johnny; Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Moore, Sam. "New Dates from Carrowkeel." PAST (2015)</ref>
<ref name=Springs2015>Springs, Kurt (2015). "Landscape Contexts of Wedge Tombs in the Northwest of Ireland". ''Journal of World Anthropology'', Imleabhar 2, Uimhir 1, lch. 115</ref>
<ref name=Hensey2014>Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Dowd, Marion and Moore, Sam. ''A century of archaeology—historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo''. Proceedings of the Royal Irish Academy, 2014, lch. 1-30</ref>
<ref name=Kador2018>Kador, Thomas; Cassidy, Lara; Geber, Jonny; Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Moore, Sam. "Rites of passage: mortuary practice, populations dynamics and chronology at the Carrowkeel passage tomb complex, Co. Sligo, Ireland." Proceedings of the Prehistoric Society, 84. (2018), p.225-255</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=678 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=IrishTimes>{{cite news | teideal = Sligo's Neolithic tombs are being vandalised 'on scale never seen before' | url = https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/sligo-s-neolithic-tombs-are-being-vandalised-on-scale-never-seen-before-1.4310914 | work=[[The Irish Times]] | dáta = 23 Iúil 2020}}</ref>
<ref name=Champion2005>Sarah Champion & Gabriel Cooney. "Chapter 13: Naming the Places, Naming the Stones". ''Archaeology and Folklore''. Routledge, 2005. p.193</ref>
<ref name=Doherty2004>Doherty, Gillian. ''The Irish Ordnance Survey: History, Culture and Memory''. Four Courts Press, 2004. p.89</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Ráth Cuaráin ==
| Suíomh = [[Bealach Conglais]], [[Contae Chill Mhantáin]]
| area = [[Abhainn na Sláine]]
| Tógtha = Tuama: 3500 RC<br />Dún: 1000 RC
| Cineál = [[Tuama pasáiste]] agus [[dún cnoic]]
| designation1_offname = Baltinglass Hill Passage Tomb and Hillfort
| designation1_number = 328
Tá ann ag '''Ráth Cuaráin''' [[tuama pasáiste]] ársa agus [[dún cnoic]]. Tá an rath suite ar barr Chnoc {{h|Bealach Conglais}}, [[Contae Chill Mhantáin]]. Is ón tréimhse chéanna é an tuama le [[Sí an Bhrú]], .i. tógadh é idir na blianta 3500–3000 RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilití]]. Téann an sin siar go dtí an [[Réamhstair na hÉireann|Cré-umhaois]], c. 1000 RC. Is [[séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] é an ráth le hainm oifigiúil ''[[Baltinglass hillfort complex]].
== Suíomh
'' Rathcoran is located atop Baltinglass Hill, 2 km east-northeast of [[Bealach Conglais]], overlooking [[Abhainn na Sláine]]
== Stair
'' The passage grave is thought to be contemporaneous with [[Sí an Bhrú]], i.e. it was built 3500–3000 BC, during the [[Neoiliteach]].
'' The site was excavated in 1934-1936 by [[P. T. Walshe]],<ref name=nli96340 /> revealing evidence of the [[créamadh]] of at least 3 adults and a child. Fragments of [[grianchloch]] unearthed during the excavation suggest that it was used for decoration. Carbonised [[collchnó]], [[cruithneacht]] grains and a [[bró dhiallaite]] point to the extent of local climate change: in Neolithic Ireland, the climate was drier and warmer, County Wicklow's glens were densely wooded, and farmers could grow crops at altitudes above 300 m.<ref name=view864 />
'' Five hillforts surround Bealach Conglais. Rathcoran, atop Cnoc Bhealach Conglais Hill, is dated to 1000 BC or slightly earlier, during the [[Cré-umhaois]]. The name ''Ráth Cuaráin'' is doubtful; the original name could be ''Ráth Charnáin'', "ringfort of the [[cairn]]."<ref name=logainm />
== Cuir síos
=== Tuama pasáiste
'' The passage tomb survives as a multi-period kerbed [[carn]] with a diameter of 27|m,<ref name=Meehan2004 /> underneath which are five structures:
* '' A kerb of large stones surround the cairn, and an inner kerb was revealed during excavation. Two stones of the inner kerb and one of the outer bear passage tomb art.
* '' The main tomb is on the north side. It has a short passage, 3.2 m long, roofed with slabs and leading to a chamber 2 m in diameter which contains three shallow recesses and a stone basin with a smooth concave surface.<ref name=Meehan2004 />{{rp|321}}
* '' On the south side of the cairn is another tomb comprising a chamber divided into three compartments, but no passage, and two of its stones bear passage tomb art.
* '' On the northwest side of the cairn are the remains of a small [[coirbéaladh]] structure, partly overlain by the inner kerb.
* '' A fifth chamber stands inside the kerb to the east of the main tomb.
'' The finds from the site include the cremated bones of at least three adults and one child, [[scríobaire]] [[cloch thine]], [[potaireacht na Ceathrún Caoile]] and [[bone pins]]. Finds from beneath the cairn included a [[tua cloiche]], a flint [[sleá]]-head, scrapers, an egg-shaped stone, carbonised wheat grains and hazelnuts. A saddle quern was also found in the cairn.<ref name=pip /><ref name=modant />
=== Dún cnoic
'' The Rathcoran hillfort, a bivallate [[dún cnoic]], is at the top of Baltinglass Hill, and surrounds the cairn. Stones from the cairn were moved to make a protective wall. It has a double [[rampar]] and perhaps was intended to have a third, which is incompleted. It encloses a roughly oval shape, around 400 m at its widest point.<ref name=cwh />
== Naisc sheachtracha
* [https://www.rte.ie/news/leinster/2026/0108/1552039-wicklow-hillfort/ Wicklow hillfort designated Ireland's earliest proto-town], Nuacht RTÉ News
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=nli96340>{{lua idirlín | url = http://sources.nli.ie/Record/PS_UR_096340 | teideal = The excavation of a burial cairn on Baltinglass Hill, Co. Wicklow | foilsitheoir = National Library of Ireland | dátarochtana = Samhain}}</ref>
<ref name=view864>{{lua idirlín | url = http://mountainviews.ie/summit/864/comment/5623/ | teideal = Baltinglass Hill 382m hill | work = mountainviews.ie}}</ref>
<ref name=logainm>{{lua idirlín | url = http://www.logainm.ie/en/113158?s=rathcoran | teideal = Ráth Cuaráin | work = logainm.ie}}</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland |url= | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=321 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=pip>{{lua idirlín | url = http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/WICKLOW/CoolinarrigUpper_PassageTomb.html | teideal = Coolinarrig Upper Passage Tomb | sloinne = Pip | foilsitheoir = Megalithic Monuments of Ireland}}</ref>
<ref name=modant>{{lua idirlín | url = http://www.themodernantiquarian.com/site/1292/baltinglass_hill_tombs.html#fieldnotes | teideal = Baltinglass Hill - Tombs | work = themodernantiquarian.com}}</ref>
<ref name=cwh>{{lua idirlín | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/baltinglass_-_brusselstown?path=0p2p51p74p | teideal = Baltinglass - County Wicklow Heritage | work = countywicklowheritage.org | dátarochtana = 23 Nollaig 2017}}</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__
kewvxmkvwflp8v98qhpy6wkgu93tik3
1327602
1327601
2026-09-08T07:23:17Z
Marcas.oduinn
33120
/* Tuamaí na Ceathrún Caoile */
1327602
wikitext
text/x-wiki
[ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ]
* [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]]
# ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]]'' - [[Tuamaí na Ceathrún Caoile]]
# ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]]
# ''[[:en:Bricklieve Mountains]]'' - [[An Bricshliabh]]
# ''[[:en:Caves of Kesh]]'' - [[Uaimheanna na Céise]]
# ''[[:en:Heapstown Cairn]]'' - [[Carn Ochtriallaugh]]
== Tuamaí na Ceathrún Caoile ==
[[Íomhá:CarrowkeelIreland.jpg | mion | 200px | Dhá {{h|tuama}} ag an gCeathrú Chaol]]
| built = c. 3500 BC - 2900 BC
| designation1_offname = Carrowkeel Passage Tomb Cemetery
| designation1_number = 518
Is clibín [[tuama pasáiste|tuamaí pasáiste]] é '''An Cheathrú Chaol'''<ref name=logainm /> suite taobh ó dheas de {{h|Contae Shligigh}}. Tógadh iad sa cheathrú haois RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilitigh]].<ref name=Kador2015 /> Faightear na séadchomharthaí ar an [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] is cionn [[Loch Arbhach]].<ref name=Springs2015 /> Tagann a n-ainm as an m[[baile fearainn]] ina bhfuil síad suite, An Cheathrú Chaol. In aice láimhe, tá [[Uaimheanna na Céise]] agus [[Baile an Chairn]]. Is [[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann|Séadchomharthaí Náisiúnta]] iad, a n-áirítear i measc na gceithre reiligí tuamaí pasáiste is mó i nÉirinn, i dteannta le [[an Cheathrú Mhór]], [[Brú na Bóinne]] agus [[Loch Craobh]].<ref name=Hensey2014 />
== Stair agus taighde
Tochlaíodh An Cheathrú Chaol ar dtús sa bhliain 1911 ag [[R. A. Stewart Macalister|Stewart Macalister]], in éineacht le [[Robert Lloyd Praeger]] agus Edmund Armstrong. Fuarthas cnámha idir daonna agus ainmhí bones, agus uirlisí agus potaireacht Neoiliteach (earraí na Ceathrún Caoile). Tá cuid den photaireacht aitheanta as [[An Chré-umhaois|an gCré-umhaois]].
'' Some of the artefacts recovered are stored in the National Museum of Ireland, but most of the bones were transported to Cambridge University.<ref name=Hensey2014 /> DNA from six individuals indicates ancestral origins in Anatolia.<ref name=Kador2018 />
Tá an Cheathrú Chaol suite go hard os cionn Loch Arbhach ar an mBricshliabh. Tá ceithre thuama déag ag an gCeathrú Chaol. Is féidir dul isteach iontu ag lámhacán trí phasáistí caola.<ref name=Meehan2004 /> I dtreo an iarthuaiscirt atá a lán acu dírithe, i dtreo {{Cúil Iorra}}, [[Cnoc na Riabh]] agus [[an Cheathrú Mhór|na Ceathrún Móire]]. Faightear dhá thuama eile laistigh de gha 6 km: Ceis Chorainn agus Suigh Lughaidh. Tá an fosta [[Carn Ochtriallaigh]], áit a tharla an Dara [[Cath Maighe Tuireadh]] idir na [[Tuatha Dé Danann]], déithe ársa na hÉireann, agus na [[Fomhóraigh]] mailíseacha.
== Caomhantas
'' The monuments are under threat from visitors climbing on them, scratching names on them, and taking stones as keepsakes. The tombs are in danger of collapse, and graffiti can damage ancient [[megalithic art]] which is not easy to see.<ref name=IrishTimes /> There is evidence of recent [[treasure hunting]] at some tombs, apparently by people unaware that these "stone age sites are over 5,000 years old and pre-date the use of metals in Ireland".<ref name=IrishTimes /> Irish folklore holds that it is bad luck to damage or disrespect such tombs and that doing so could bring a curse.<ref name=Champion2005 /><ref name=Doherty2004 /> The [[Oifig na nOibreacha Poiblí]] is preparing a program of works for the preservation and protection of Carrowkeel.<ref name=IrishTimes />
== Gailearaí
<gallery>
Íomhá:A view of the front entrance to one of the open sites at Carrowkeel.JPG |
Íomhá:Carrowkeel Cairn G.jpg |
File:Light entering the chamber of one of the monuments at Carrowkeel.jpg |
Íomhá:Carrowkeel passage tomb remains, south Sligo.JPG |
</gallery>
== Naisc sheachtracha
* [http://www.carrowkeel.com www.carrowkeel.com]
* [http://www.carrowkeel.com/files/macalister1911.html Tuairisc 1911 ar an gCeathrú Caol] le R. A. S. Macalister
* Kador et al., [https://www.researchgate.net/publication/329461080_Rites_of_Passage_Mortuary_Practice_Population_Dynamics_and_Chronology_at_the_Carrowkeel_Passage_Tomb_Complex_Co_Sligo_Ireland Rites of Passage]
{{coord|54|03|12|N|8|22|40|W|region:IE_type:landmark_source:dewiki|display=title}}
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=logainm>[https://www.logainm.ie/en/112016 Carrowkeel Tombs]. [[logainm.ie]].</ref>
<ref name=Kador2015>Kador, Thomas; Geber, Johnny; Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Moore, Sam. "New Dates from Carrowkeel." PAST (2015)</ref>
<ref name=Springs2015>Springs, Kurt (2015). "Landscape Contexts of Wedge Tombs in the Northwest of Ireland". ''Journal of World Anthropology'', Imleabhar 2, Uimhir 1, lch. 115</ref>
<ref name=Hensey2014>Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Dowd, Marion and Moore, Sam. ''A century of archaeology—historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo''. Proceedings of the Royal Irish Academy, 2014, lch. 1-30</ref>
<ref name=Kador2018>Kador, Thomas; Cassidy, Lara; Geber, Jonny; Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Moore, Sam. "Rites of passage: mortuary practice, populations dynamics and chronology at the Carrowkeel passage tomb complex, Co. Sligo, Ireland." Proceedings of the Prehistoric Society, 84. (2018), p.225-255</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=678 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=IrishTimes>{{cite news | teideal = Sligo's Neolithic tombs are being vandalised 'on scale never seen before' | url = https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/sligo-s-neolithic-tombs-are-being-vandalised-on-scale-never-seen-before-1.4310914 | work=[[The Irish Times]] | dáta = 23 Iúil 2020}}</ref>
<ref name=Champion2005>Sarah Champion & Gabriel Cooney. "Chapter 13: Naming the Places, Naming the Stones". ''Archaeology and Folklore''. Routledge, 2005. p.193</ref>
<ref name=Doherty2004>Doherty, Gillian. ''The Irish Ordnance Survey: History, Culture and Memory''. Four Courts Press, 2004. p.89</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Ráth Cuaráin ==
| Suíomh = [[Bealach Conglais]], [[Contae Chill Mhantáin]]
| area = [[Abhainn na Sláine]]
| Tógtha = Tuama: 3500 RC<br />Dún: 1000 RC
| Cineál = [[Tuama pasáiste]] agus [[dún cnoic]]
| designation1_offname = Baltinglass Hill Passage Tomb and Hillfort
| designation1_number = 328
Tá ann ag '''Ráth Cuaráin''' [[tuama pasáiste]] ársa agus [[dún cnoic]]. Tá an rath suite ar barr Chnoc {{h|Bealach Conglais}}, [[Contae Chill Mhantáin]]. Is ón tréimhse chéanna é an tuama le [[Sí an Bhrú]], .i. tógadh é idir na blianta 3500–3000 RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilití]]. Téann an sin siar go dtí an [[Réamhstair na hÉireann|Cré-umhaois]], c. 1000 RC. Is [[séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] é an ráth le hainm oifigiúil ''[[Baltinglass hillfort complex]].
== Suíomh
'' Rathcoran is located atop Baltinglass Hill, 2 km east-northeast of [[Bealach Conglais]], overlooking [[Abhainn na Sláine]]
== Stair
'' The passage grave is thought to be contemporaneous with [[Sí an Bhrú]], i.e. it was built 3500–3000 BC, during the [[Neoiliteach]].
'' The site was excavated in 1934-1936 by [[P. T. Walshe]],<ref name=nli96340 /> revealing evidence of the [[créamadh]] of at least 3 adults and a child. Fragments of [[grianchloch]] unearthed during the excavation suggest that it was used for decoration. Carbonised [[collchnó]], [[cruithneacht]] grains and a [[bró dhiallaite]] point to the extent of local climate change: in Neolithic Ireland, the climate was drier and warmer, County Wicklow's glens were densely wooded, and farmers could grow crops at altitudes above 300 m.<ref name=view864 />
'' Five hillforts surround Bealach Conglais. Rathcoran, atop Cnoc Bhealach Conglais Hill, is dated to 1000 BC or slightly earlier, during the [[Cré-umhaois]]. The name ''Ráth Cuaráin'' is doubtful; the original name could be ''Ráth Charnáin'', "ringfort of the [[cairn]]."<ref name=logainm />
== Cuir síos
=== Tuama pasáiste
'' The passage tomb survives as a multi-period kerbed [[carn]] with a diameter of 27|m,<ref name=Meehan2004 /> underneath which are five structures:
* '' A kerb of large stones surround the cairn, and an inner kerb was revealed during excavation. Two stones of the inner kerb and one of the outer bear passage tomb art.
* '' The main tomb is on the north side. It has a short passage, 3.2 m long, roofed with slabs and leading to a chamber 2 m in diameter which contains three shallow recesses and a stone basin with a smooth concave surface.<ref name=Meehan2004 />{{rp|321}}
* '' On the south side of the cairn is another tomb comprising a chamber divided into three compartments, but no passage, and two of its stones bear passage tomb art.
* '' On the northwest side of the cairn are the remains of a small [[coirbéaladh]] structure, partly overlain by the inner kerb.
* '' A fifth chamber stands inside the kerb to the east of the main tomb.
'' The finds from the site include the cremated bones of at least three adults and one child, [[scríobaire]] [[cloch thine]], [[potaireacht na Ceathrún Caoile]] and [[bone pins]]. Finds from beneath the cairn included a [[tua cloiche]], a flint [[sleá]]-head, scrapers, an egg-shaped stone, carbonised wheat grains and hazelnuts. A saddle quern was also found in the cairn.<ref name=pip /><ref name=modant />
=== Dún cnoic
'' The Rathcoran hillfort, a bivallate [[dún cnoic]], is at the top of Baltinglass Hill, and surrounds the cairn. Stones from the cairn were moved to make a protective wall. It has a double [[rampar]] and perhaps was intended to have a third, which is incompleted. It encloses a roughly oval shape, around 400 m at its widest point.<ref name=cwh />
== Naisc sheachtracha
* [https://www.rte.ie/news/leinster/2026/0108/1552039-wicklow-hillfort/ Wicklow hillfort designated Ireland's earliest proto-town], Nuacht RTÉ News
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=nli96340>{{lua idirlín | url = http://sources.nli.ie/Record/PS_UR_096340 | teideal = The excavation of a burial cairn on Baltinglass Hill, Co. Wicklow | foilsitheoir = National Library of Ireland | dátarochtana = Samhain}}</ref>
<ref name=view864>{{lua idirlín | url = http://mountainviews.ie/summit/864/comment/5623/ | teideal = Baltinglass Hill 382m hill | work = mountainviews.ie}}</ref>
<ref name=logainm>{{lua idirlín | url = http://www.logainm.ie/en/113158?s=rathcoran | teideal = Ráth Cuaráin | work = logainm.ie}}</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland |url= | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=321 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=pip>{{lua idirlín | url = http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/WICKLOW/CoolinarrigUpper_PassageTomb.html | teideal = Coolinarrig Upper Passage Tomb | sloinne = Pip | foilsitheoir = Megalithic Monuments of Ireland}}</ref>
<ref name=modant>{{lua idirlín | url = http://www.themodernantiquarian.com/site/1292/baltinglass_hill_tombs.html#fieldnotes | teideal = Baltinglass Hill - Tombs | work = themodernantiquarian.com}}</ref>
<ref name=cwh>{{lua idirlín | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/baltinglass_-_brusselstown?path=0p2p51p74p | teideal = Baltinglass - County Wicklow Heritage | work = countywicklowheritage.org | dátarochtana = 23 Nollaig 2017}}</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__
1l0mcoh7ndjla8m9gomdsm5zqo2blmy
1327603
1327602
2026-09-08T07:47:09Z
Marcas.oduinn
33120
/* Tuamaí na Ceathrún Caoile */
1327603
wikitext
text/x-wiki
[ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ]
* [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]]
# ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]]'' - [[Tuamaí na Ceathrún Caoile]]
# ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]]
# ''[[:en:Bricklieve Mountains]]'' - [[An Bricshliabh]]
# ''[[:en:Caves of Kesh]]'' - [[Uaimheanna na Céise]]
# ''[[:en:Heapstown Cairn]]'' - [[Carn Ochtriallaugh]]
== Tuamaí na Ceathrún Caoile ==
[[Íomhá:CarrowkeelIreland.jpg | mion | 200px | Dhá {{h|tuama}} ag an gCeathrú Chaol]]
| built = c. 3500 BC - 2900 BC
| designation1_offname = Carrowkeel Passage Tomb Cemetery
| designation1_number = 518
Is clibín [[tuama pasáiste|tuamaí pasáiste]] é '''An Cheathrú Chaol'''<ref name=logainm /> suite taobh ó dheas de {{h|Contae Shligigh}}. Tógadh iad sa cheathrú haois RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilitigh]].<ref name=Kador2015 /> Faightear na séadchomharthaí ar an [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] is cionn [[Loch Arbhach]].<ref name=Springs2015 /> Tagann a n-ainm as an m[[baile fearainn]] ina bhfuil síad suite, An Cheathrú Chaol. In aice láimhe, tá [[Uaimheanna na Céise]] agus [[Baile an Chairn]]. Is [[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann|Séadchomharthaí Náisiúnta]] iad, a n-áirítear i measc na gceithre reiligí tuamaí pasáiste is mó i nÉirinn, i dteannta le [[an Cheathrú Mhór]], [[Brú na Bóinne]] agus [[Loch Craobh]].<ref name=Hensey2014 />
== Stair agus taighde
Tochlaíodh An Cheathrú Chaol ar dtús sa bhliain 1911 ag [[R. A. Stewart Macalister|Stewart Macalister]], in éineacht le [[Robert Lloyd Praeger]] agus Edmund Armstrong. Fuarthas cnámha idir daonna agus ainmhí bones, agus uirlisí agus potaireacht Neoiliteach (earraí na Ceathrún Caoile). Tá cuid den photaireacht aitheanta as [[An Chré-umhaois|an gCré-umhaois]].
'' Some of the artefacts recovered are stored in the National Museum of Ireland, but most of the bones were transported to Cambridge University.<ref name=Hensey2014 /> DNA from six individuals indicates ancestral origins in Anatolia.<ref name=Kador2018 />
Tá an Cheathrú Chaol suite go hard os cionn Loch Arbhach ar an mBricshliabh. Tá ceithre thuama déag ag an gCeathrú Chaol. Is féidir dul isteach iontu ag lámhacán trí phasáistí caola.<ref name=Meehan2004 /> I dtreo an iarthuaiscirt atá a lán acu dírithe, i dtreo {{Cúil Iorra}}, [[Cnoc na Riabh]] agus [[an Cheathrú Mhór|na Ceathrún Móire]]. Faightear dhá thuama eile laistigh de gha 6 km: Ceis Chorainn agus Suigh Lughaidh. Tá an fosta [[Carn Ochtriallaigh]], áit a tharla an Dara [[Cath Maighe Tuireadh]] idir na [[Tuatha Dé Danann]], déithe ársa na hÉireann, agus na [[Fomhóraigh]] mailíseacha.
== Caomhantas
'' The monuments are under threat from visitors climbing on them, scratching names on them, and taking stones as keepsakes. The tombs are in danger of collapse, and graffiti can damage ancient [[megalithic art]] which is not easy to see.<ref name=IrishTimes /> There is evidence of recent [[treasure hunting]] at some tombs, apparently by people unaware that these "stone age sites are over 5,000 years old and pre-date the use of metals in Ireland".<ref name=IrishTimes /> Irish folklore holds that it is bad luck to damage or disrespect such tombs and that doing so could bring a curse.<ref name=Champion2005 /><ref name=Doherty2004 /> The [[Oifig na nOibreacha Poiblí]] is preparing a program of works for the preservation and protection of Carrowkeel.<ref name=IrishTimes />
== Gailearaí
<gallery>
Íomhá:A view of the front entrance to one of the open sites at Carrowkeel.JPG |
Íomhá:Carrowkeel Cairn G.jpg |
File:Light entering the chamber of one of the monuments at Carrowkeel.jpg |
Íomhá:Carrowkeel passage tomb remains, south Sligo.JPG |
</gallery>
== Naisc sheachtracha
* [http://www.carrowkeel.com www.carrowkeel.com]
* R. A. S. Macalister, [http://www.carrowkeel.com/files/macalister1911.html Tuairisc ar an gCeathrú Caol] (1911)
* Kador et al., [https://www.researchgate.net/publication/329461080_Rites_of_Passage_Mortuary_Practice_Population_Dynamics_and_Chronology_at_the_Carrowkeel_Passage_Tomb_Complex_Co_Sligo_Ireland Rites of Passage]
{{coord|54|03|12|N|8|22|40|W|region:IE_type:landmark_source:dewiki|display=title}}
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=logainm>[https://www.logainm.ie/en/112016 Tuamaí na Ceathrún Caoile],[[logainm.ie]].</ref>
<ref name=Kador2015>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Geber, Johnny; Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Moore, Sam | title=New Dates from Carrowkeel | journal=PAST | year=2015}}</ref>
<ref name=Springs2015>{{cite journal | last=Springs | first=Kurt | year=2015 | title=Landscape Contexts of Wedge Tombs in the Northwest of Ireland | journal=Journal of World Anthropology | volume=2 | number=1 | pages=115}}</ref>
<ref name=Hensey2014>{{cite journal | last=Hensey | first=Robert | last2=Meehan | first2=Pádraig | last3=Dowd | first3=Marion | last4=Moore | first4=Sam | title=A century of archaeology—historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo | journal=Proceedings of the Royal Irish Academy | year=2014 | pages=1-30}}</ref>
<ref name=Kador2018>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Cassidy, Lara; Geber, Jonny; Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Moore, Sam | title=Rites of passage: mortuary practice, populations dynamics and chronology at the Carrowkeel passage tomb complex, Co. Sligo, Ireland | journal=Proceedings of the Prehistoric Society | volume=84 | year=2018 | pages=225-255}}</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=678 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=IrishTimes>{{cite news | teideal = Sligo's Neolithic tombs are being vandalised 'on scale never seen before' | url = https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/sligo-s-neolithic-tombs-are-being-vandalised-on-scale-never-seen-before-1.4310914 | work=[[The Irish Times]] | dáta = 23 Iúil 2020}}</ref>
<ref name=Champion2005>{{cite book | last=Champion | first=Sarah | last2=Cooney | first2=Gabriel | title=Archaeology and Folklore | chapter= "Chapter 13: Naming the Places, Naming the Stones" | publisher=Routledge | year=2005 | pages=p. 193}}</ref>
<ref name=Doherty2004>{{cite book | last=Doherty | first=Gillian | title=The Irish Ordnance Survey: History, Culture and Memory | publisher=Four Courts Press | year=2004 | pages=p. 89}}</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Ráth Cuaráin ==
| Suíomh = [[Bealach Conglais]], [[Contae Chill Mhantáin]]
| area = [[Abhainn na Sláine]]
| Tógtha = Tuama: 3500 RC<br />Dún: 1000 RC
| Cineál = [[Tuama pasáiste]] agus [[dún cnoic]]
| designation1_offname = Baltinglass Hill Passage Tomb and Hillfort
| designation1_number = 328
Tá ann ag '''Ráth Cuaráin''' [[tuama pasáiste]] ársa agus [[dún cnoic]]. Tá an rath suite ar barr Chnoc {{h|Bealach Conglais}}, [[Contae Chill Mhantáin]]. Is ón tréimhse chéanna é an tuama le [[Sí an Bhrú]], .i. tógadh é idir na blianta 3500–3000 RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilití]]. Téann an sin siar go dtí an [[Réamhstair na hÉireann|Cré-umhaois]], c. 1000 RC. Is [[séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] é an ráth le hainm oifigiúil ''[[Baltinglass hillfort complex]].
== Suíomh
'' Rathcoran is located atop Baltinglass Hill, 2 km east-northeast of [[Bealach Conglais]], overlooking [[Abhainn na Sláine]]
== Stair
'' The passage grave is thought to be contemporaneous with [[Sí an Bhrú]], i.e. it was built 3500–3000 BC, during the [[Neoiliteach]].
'' The site was excavated in 1934-1936 by [[P. T. Walshe]],<ref name=nli96340 /> revealing evidence of the [[créamadh]] of at least 3 adults and a child. Fragments of [[grianchloch]] unearthed during the excavation suggest that it was used for decoration. Carbonised [[collchnó]], [[cruithneacht]] grains and a [[bró dhiallaite]] point to the extent of local climate change: in Neolithic Ireland, the climate was drier and warmer, County Wicklow's glens were densely wooded, and farmers could grow crops at altitudes above 300 m.<ref name=view864 />
'' Five hillforts surround Bealach Conglais. Rathcoran, atop Cnoc Bhealach Conglais Hill, is dated to 1000 BC or slightly earlier, during the [[Cré-umhaois]]. The name ''Ráth Cuaráin'' is doubtful; the original name could be ''Ráth Charnáin'', "ringfort of the [[cairn]]."<ref name=logainm />
== Cuir síos
=== Tuama pasáiste
'' The passage tomb survives as a multi-period kerbed [[carn]] with a diameter of 27|m,<ref name=Meehan2004 /> underneath which are five structures:
* '' A kerb of large stones surround the cairn, and an inner kerb was revealed during excavation. Two stones of the inner kerb and one of the outer bear passage tomb art.
* '' The main tomb is on the north side. It has a short passage, 3.2 m long, roofed with slabs and leading to a chamber 2 m in diameter which contains three shallow recesses and a stone basin with a smooth concave surface.<ref name=Meehan2004 />{{rp|321}}
* '' On the south side of the cairn is another tomb comprising a chamber divided into three compartments, but no passage, and two of its stones bear passage tomb art.
* '' On the northwest side of the cairn are the remains of a small [[coirbéaladh]] structure, partly overlain by the inner kerb.
* '' A fifth chamber stands inside the kerb to the east of the main tomb.
'' The finds from the site include the cremated bones of at least three adults and one child, [[scríobaire]] [[cloch thine]], [[potaireacht na Ceathrún Caoile]] and [[bone pins]]. Finds from beneath the cairn included a [[tua cloiche]], a flint [[sleá]]-head, scrapers, an egg-shaped stone, carbonised wheat grains and hazelnuts. A saddle quern was also found in the cairn.<ref name=pip /><ref name=modant />
=== Dún cnoic
'' The Rathcoran hillfort, a bivallate [[dún cnoic]], is at the top of Baltinglass Hill, and surrounds the cairn. Stones from the cairn were moved to make a protective wall. It has a double [[rampar]] and perhaps was intended to have a third, which is incompleted. It encloses a roughly oval shape, around 400 m at its widest point.<ref name=cwh />
== Naisc sheachtracha
* [https://www.rte.ie/news/leinster/2026/0108/1552039-wicklow-hillfort/ Wicklow hillfort designated Ireland's earliest proto-town], Nuacht RTÉ News
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=nli96340>{{lua idirlín | url = http://sources.nli.ie/Record/PS_UR_096340 | teideal = The excavation of a burial cairn on Baltinglass Hill, Co. Wicklow | foilsitheoir = National Library of Ireland | dátarochtana = Samhain}}</ref>
<ref name=view864>{{lua idirlín | url = http://mountainviews.ie/summit/864/comment/5623/ | teideal = Baltinglass Hill 382m hill | work = mountainviews.ie}}</ref>
<ref name=logainm>{{lua idirlín | url = http://www.logainm.ie/en/113158?s=rathcoran | teideal = Ráth Cuaráin | work = logainm.ie}}</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland |url= | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=321 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=pip>{{lua idirlín | url = http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/WICKLOW/CoolinarrigUpper_PassageTomb.html | teideal = Coolinarrig Upper Passage Tomb | sloinne = Pip | foilsitheoir = Megalithic Monuments of Ireland}}</ref>
<ref name=modant>{{lua idirlín | url = http://www.themodernantiquarian.com/site/1292/baltinglass_hill_tombs.html#fieldnotes | teideal = Baltinglass Hill - Tombs | work = themodernantiquarian.com}}</ref>
<ref name=cwh>{{lua idirlín | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/baltinglass_-_brusselstown?path=0p2p51p74p | teideal = Baltinglass - County Wicklow Heritage | work = countywicklowheritage.org | dátarochtana = 23 Nollaig 2017}}</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__
198420jzo1y6eep4z6ijk5l8pxkybsc
1327605
1327603
2026-09-08T11:47:20Z
Marcas.oduinn
33120
/* Tuamaí na Ceathrún Caoile */
1327605
wikitext
text/x-wiki
[ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ]
* [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]]
# ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]]'' - [[Tuamaí na Ceathrún Caoile]]
# ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]]
# ''[[:en:Bricklieve Mountains]]'' - [[An Bricshliabh]]
# ''[[:en:Caves of Kesh]]'' - [[Uaimheanna na Céise]]
# ''[[:en:Heapstown Cairn]]'' - [[Carn Ochtriallaugh]]
== Tuamaí na Ceathrún Caoile ==
[[Íomhá:CarrowkeelIreland.jpg | mion | 200px | Dhá {{h|tuama}} ag an gCeathrú Chaol]]
| built = c. 3500 BC - 2900 BC
| designation1_offname = Carrowkeel Passage Tomb Cemetery
| designation1_number = 518
Is clibín [[tuama pasáiste|tuamaí pasáiste]] é '''An Cheathrú Chaol'''<ref name=logainm /> suite taobh ó dheas de {{h|Contae Shligigh}}. Tógadh iad sa cheathrú haois RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilitigh]].<ref name=Kador2015 /> Faightear na séadchomharthaí ar an [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] is cionn [[Loch Arbhach]].<ref name=Springs2015 /> Tagann a n-ainm as an m[[baile fearainn]] ina bhfuil síad suite, An Cheathrú Chaol. In aice láimhe, tá [[Uaimheanna na Céise]] agus [[Baile an Chairn]]. Is [[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann|Séadchomharthaí Náisiúnta]] iad, a n-áirítear i measc na gceithre reiligí tuamaí pasáiste is mó i nÉirinn, i dteannta le [[an Cheathrú Mhór]], [[Brú na Bóinne]] agus [[Loch Craobh]].<ref name=Hensey2014 />
== Stair agus taighde
Tochlaíodh An Cheathrú Chaol ar dtús sa bhliain 1911 ag [[R. A. Stewart Macalister|Stewart Macalister]], in éineacht le [[Robert Lloyd Praeger]] agus Edmund Armstrong. Fuarthas cnámha idir daonna agus ainmhí bones, agus uirlisí agus potaireacht Neoiliteach (earraí na Ceathrún Caoile). Tá cuid den photaireacht aitheanta as [[An Chré-umhaois|an gCré-umhaois]].
Tá roinnt déantán as an gCeathrú caomhnaithe i n[[Ard-Mhúsaem na hÉireann]], ach tógadh an chuid is mó desna chnámha go dtí Ollscoil Cambridge.<ref name=Hensey2014 /> De réir anailíse ADN, is amhlaidh gurb as Anatolia iad na daoine adhlactha ann.<ref name=Kador2018 />
Tá an Cheathrú Chaol suite go hard os cionn Loch Arbhach ar an mBricshliabh. Tá ceithre thuama déag ag an gCeathrú Chaol. Is féidir dul isteach iontu ag lámhacán trí phasáistí caola.<ref name=Meehan2004 /> I dtreo an iarthuaiscirt atá a lán acu dírithe, i dtreo {{Cúil Iorra}}, [[Cnoc na Riabh]] agus [[an Cheathrú Mhór|na Ceathrún Móire]]. Faightear dhá thuama eile laistigh de gha 6 km: Ceis Chorainn agus Suigh Lughaidh. Tá an fosta [[Carn Ochtriallaigh]], áit a tharla an Dara [[Cath Maighe Tuireadh]] idir na [[Tuatha Dé Danann]], déithe ársa na hÉireann, agus na [[Fomhóraigh]] mailíseacha.<!--
== Caomhantas
'' The monuments are under threat from visitors climbing on them, scratching names on them, and taking stones as keepsakes. The tombs are in danger of collapse, and graffiti can damage ancient [[megalithic art]] which is not easy to see.<ref name=IrishTimes /> There is evidence of recent [[treasure hunting]] at some tombs, apparently by people unaware that these "stone age sites are over 5,000 years old and pre-date the use of metals in Ireland".<ref name=IrishTimes /> Irish folklore holds that it is bad luck to damage or disrespect such tombs and that doing so could bring a curse.<ref name=Champion2005 /><ref name=Doherty2004 /> The [[Oifig na nOibreacha Poiblí]] is preparing a program of works for the preservation and protection of Carrowkeel.<ref name=IrishTimes />
-->
== Gailearaí
<gallery>
Íomhá:A view of the front entrance to one of the open sites at Carrowkeel.JPG |
Íomhá:Carrowkeel Cairn G.jpg |
File:Light entering the chamber of one of the monuments at Carrowkeel.jpg |
Íomhá:Carrowkeel passage tomb remains, south Sligo.JPG |
</gallery>
== Naisc sheachtracha
* [http://www.carrowkeel.com www.carrowkeel.com]
* R. A. S. Macalister, [http://www.carrowkeel.com/files/macalister1911.html Tuairisc ar an gCeathrú Caol] (1911)
* Kador et al., [https://www.researchgate.net/publication/329461080_Rites_of_Passage_Mortuary_Practice_Population_Dynamics_and_Chronology_at_the_Carrowkeel_Passage_Tomb_Complex_Co_Sligo_Ireland Rites of Passage]
{{coord|54|03|12|N|8|22|40|W|region:IE_type:landmark_source:dewiki|display=title}}
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=logainm>[https://www.logainm.ie/en/112016 Tuamaí na Ceathrún Caoile],[[logainm.ie]].</ref>
<ref name=Kador2015>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Geber, Johnny; Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Moore, Sam | title=New Dates from Carrowkeel | journal=PAST | year=2015}}</ref>
<ref name=Springs2015>{{cite journal | last=Springs | first=Kurt | year=2015 | title=Landscape Contexts of Wedge Tombs in the Northwest of Ireland | journal=Journal of World Anthropology | volume=2 | number=1 | pages=115}}</ref>
<ref name=Hensey2014>{{cite journal | last=Hensey | first=Robert | last2=Meehan | first2=Pádraig | last3=Dowd | first3=Marion | last4=Moore | first4=Sam | title=A century of archaeology—historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo | journal=Proceedings of the Royal Irish Academy | year=2014 | pages=1-30}}</ref>
<ref name=Kador2018>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Cassidy, Lara; Geber, Jonny; Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Moore, Sam | title=Rites of passage: mortuary practice, populations dynamics and chronology at the Carrowkeel passage tomb complex, Co. Sligo, Ireland | journal=Proceedings of the Prehistoric Society | volume=84 | year=2018 | pages=225-255}}</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=678 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=IrishTimes>{{cite news | teideal = Sligo's Neolithic tombs are being vandalised 'on scale never seen before' | url = https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/sligo-s-neolithic-tombs-are-being-vandalised-on-scale-never-seen-before-1.4310914 | work=[[The Irish Times]] | dáta = 23 Iúil 2020}}</ref>
<ref name=Champion2005>{{cite book | last=Champion | first=Sarah | last2=Cooney | first2=Gabriel | title=Archaeology and Folklore | chapter= "Chapter 13: Naming the Places, Naming the Stones" | publisher=Routledge | year=2005 | pages=p. 193}}</ref>
<ref name=Doherty2004>{{cite book | last=Doherty | first=Gillian | title=The Irish Ordnance Survey: History, Culture and Memory | publisher=Four Courts Press | year=2004 | pages=p. 89}}</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Ráth Cuaráin ==
| Suíomh = [[Bealach Conglais]], [[Contae Chill Mhantáin]]
| area = [[Abhainn na Sláine]]
| Tógtha = Tuama: 3500 RC<br />Dún: 1000 RC
| Cineál = [[Tuama pasáiste]] agus [[dún cnoic]]
| designation1_offname = Baltinglass Hill Passage Tomb and Hillfort
| designation1_number = 328
Tá ann ag '''Ráth Cuaráin''' [[tuama pasáiste]] ársa agus [[dún cnoic]]. Tá an rath suite ar barr Chnoc {{h|Bealach Conglais}}, [[Contae Chill Mhantáin]]. Is ón tréimhse chéanna é an tuama le [[Sí an Bhrú]], .i. tógadh é idir na blianta 3500–3000 RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilití]]. Téann an sin siar go dtí an [[Réamhstair na hÉireann|Cré-umhaois]], c. 1000 RC. Is [[séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] é an ráth le hainm oifigiúil ''[[Baltinglass hillfort complex]].
== Suíomh
'' Rathcoran is located atop Baltinglass Hill, 2 km east-northeast of [[Bealach Conglais]], overlooking [[Abhainn na Sláine]]
== Stair
'' The passage grave is thought to be contemporaneous with [[Sí an Bhrú]], i.e. it was built 3500–3000 BC, during the [[Neoiliteach]].
'' The site was excavated in 1934-1936 by [[P. T. Walshe]],<ref name=nli96340 /> revealing evidence of the [[créamadh]] of at least 3 adults and a child. Fragments of [[grianchloch]] unearthed during the excavation suggest that it was used for decoration. Carbonised [[collchnó]], [[cruithneacht]] grains and a [[bró dhiallaite]] point to the extent of local climate change: in Neolithic Ireland, the climate was drier and warmer, County Wicklow's glens were densely wooded, and farmers could grow crops at altitudes above 300 m.<ref name=view864 />
'' Five hillforts surround Bealach Conglais. Rathcoran, atop Cnoc Bhealach Conglais Hill, is dated to 1000 BC or slightly earlier, during the [[Cré-umhaois]]. The name ''Ráth Cuaráin'' is doubtful; the original name could be ''Ráth Charnáin'', "ringfort of the [[cairn]]."<ref name=logainm />
== Cuir síos
=== Tuama pasáiste
'' The passage tomb survives as a multi-period kerbed [[carn]] with a diameter of 27|m,<ref name=Meehan2004 /> underneath which are five structures:
* '' A kerb of large stones surround the cairn, and an inner kerb was revealed during excavation. Two stones of the inner kerb and one of the outer bear passage tomb art.
* '' The main tomb is on the north side. It has a short passage, 3.2 m long, roofed with slabs and leading to a chamber 2 m in diameter which contains three shallow recesses and a stone basin with a smooth concave surface.<ref name=Meehan2004 />{{rp|321}}
* '' On the south side of the cairn is another tomb comprising a chamber divided into three compartments, but no passage, and two of its stones bear passage tomb art.
* '' On the northwest side of the cairn are the remains of a small [[coirbéaladh]] structure, partly overlain by the inner kerb.
* '' A fifth chamber stands inside the kerb to the east of the main tomb.
'' The finds from the site include the cremated bones of at least three adults and one child, [[scríobaire]] [[cloch thine]], [[potaireacht na Ceathrún Caoile]] and [[bone pins]]. Finds from beneath the cairn included a [[tua cloiche]], a flint [[sleá]]-head, scrapers, an egg-shaped stone, carbonised wheat grains and hazelnuts. A saddle quern was also found in the cairn.<ref name=pip /><ref name=modant />
=== Dún cnoic
'' The Rathcoran hillfort, a bivallate [[dún cnoic]], is at the top of Baltinglass Hill, and surrounds the cairn. Stones from the cairn were moved to make a protective wall. It has a double [[rampar]] and perhaps was intended to have a third, which is incompleted. It encloses a roughly oval shape, around 400 m at its widest point.<ref name=cwh />
== Naisc sheachtracha
* [https://www.rte.ie/news/leinster/2026/0108/1552039-wicklow-hillfort/ Wicklow hillfort designated Ireland's earliest proto-town], Nuacht RTÉ News
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=nli96340>{{lua idirlín | url = http://sources.nli.ie/Record/PS_UR_096340 | teideal = The excavation of a burial cairn on Baltinglass Hill, Co. Wicklow | foilsitheoir = National Library of Ireland | dátarochtana = Samhain}}</ref>
<ref name=view864>{{lua idirlín | url = http://mountainviews.ie/summit/864/comment/5623/ | teideal = Baltinglass Hill 382m hill | work = mountainviews.ie}}</ref>
<ref name=logainm>{{lua idirlín | url = http://www.logainm.ie/en/113158?s=rathcoran | teideal = Ráth Cuaráin | work = logainm.ie}}</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland |url= | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=321 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=pip>{{lua idirlín | url = http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/WICKLOW/CoolinarrigUpper_PassageTomb.html | teideal = Coolinarrig Upper Passage Tomb | sloinne = Pip | foilsitheoir = Megalithic Monuments of Ireland}}</ref>
<ref name=modant>{{lua idirlín | url = http://www.themodernantiquarian.com/site/1292/baltinglass_hill_tombs.html#fieldnotes | teideal = Baltinglass Hill - Tombs | work = themodernantiquarian.com}}</ref>
<ref name=cwh>{{lua idirlín | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/baltinglass_-_brusselstown?path=0p2p51p74p | teideal = Baltinglass - County Wicklow Heritage | work = countywicklowheritage.org | dátarochtana = 23 Nollaig 2017}}</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__
mneuq1ltalgkaut5m1ohq57epfpdkkj
1327606
1327605
2026-09-08T11:49:07Z
Marcas.oduinn
33120
1327606
wikitext
text/x-wiki
[ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ]
* [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]]
# ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]]'' - [[Tuamaí na Ceathrún Caoile]]
# ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]]
# ''[[:en:Bricklieve Mountains]]'' - [[An Bricshliabh]]
# ''[[:en:Caves of Kesh]]'' - [[Uaimheanna na Céise]]
# ''[[:en:Heapstown Cairn]]'' - [[Carn Ochtriallaugh]]
== Tuamaí na Ceathrún Caoile ==
[[Íomhá:CarrowkeelIreland.jpg | mion | 200px | Dhá {{h|tuama}} ag an gCeathrú Chaol]]
Is clibín [[tuama pasáiste|tuamaí pasáiste]] é '''An Cheathrú Chaol'''<ref name=logainm /> suite taobh ó dheas de {{h|Contae Shligigh}}. Tógadh iad sa cheathrú haois RC, c. 3500 RC - 2900 RC, le linn an [[Neoiliteach|Neoilitigh]].<ref name=Kador2015 /> Faightear na séadchomharthaí ar an [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] is cionn [[Loch Arbhach]].<ref name=Springs2015 /> Tagann a n-ainm as an m[[baile fearainn]] ina bhfuil síad suite, An Cheathrú Chaol. In aice láimhe, tá [[Uaimheanna na Céise]] agus [[Baile an Chairn]]. Is [[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann|Séadchomharthaí Náisiúnta]] iad, a n-áirítear i measc na gceithre reiligí tuamaí pasáiste is mó i nÉirinn, i dteannta le [[an Cheathrú Mhór]], [[Brú na Bóinne]] agus [[Loch Craobh]].<ref name=Hensey2014 />
== Stair agus taighde
Tochlaíodh An Cheathrú Chaol ar dtús sa bhliain 1911 ag [[R. A. Stewart Macalister|Stewart Macalister]], in éineacht le [[Robert Lloyd Praeger]] agus Edmund Armstrong. Fuarthas cnámha idir daonna agus ainmhí bones, agus uirlisí agus potaireacht Neoiliteach (earraí na Ceathrún Caoile). Tá cuid den photaireacht aitheanta as [[An Chré-umhaois|an gCré-umhaois]].
Tá roinnt déantán as an gCeathrú caomhnaithe i n[[Ard-Mhúsaem na hÉireann]], ach tógadh an chuid is mó desna chnámha go dtí Ollscoil Cambridge.<ref name=Hensey2014 /> De réir anailíse ADN, is amhlaidh gurb as Anatolia iad na daoine adhlactha ann.<ref name=Kador2018 />
Tá an Cheathrú Chaol suite go hard os cionn Loch Arbhach ar an mBricshliabh. Tá ceithre thuama déag ag an gCeathrú Chaol. Is féidir dul isteach iontu ag lámhacán trí phasáistí caola.<ref name=Meehan2004 /> I dtreo an iarthuaiscirt atá a lán acu dírithe, i dtreo {{Cúil Iorra}}, [[Cnoc na Riabh]] agus [[an Cheathrú Mhór|na Ceathrún Móire]]. Faightear dhá thuama eile laistigh de gha 6 km: Ceis Chorainn agus Suigh Lughaidh. Tá an fosta [[Carn Ochtriallaigh]], áit a tharla an Dara [[Cath Maighe Tuireadh]] idir na [[Tuatha Dé Danann]], déithe ársa na hÉireann, agus na [[Fomhóraigh]] mailíseacha.<!--
== Caomhantas
'' The monuments are under threat from visitors climbing on them, scratching names on them, and taking stones as keepsakes. The tombs are in danger of collapse, and graffiti can damage ancient [[megalithic art]] which is not easy to see.<ref name=IrishTimes /> There is evidence of recent [[treasure hunting]] at some tombs, apparently by people unaware that these "stone age sites are over 5,000 years old and pre-date the use of metals in Ireland".<ref name=IrishTimes /> Irish folklore holds that it is bad luck to damage or disrespect such tombs and that doing so could bring a curse.<ref name=Champion2005 /><ref name=Doherty2004 /> The [[Oifig na nOibreacha Poiblí]] is preparing a program of works for the preservation and protection of Carrowkeel.<ref name=IrishTimes />
-->
== Gailearaí
<gallery>
Íomhá:A view of the front entrance to one of the open sites at Carrowkeel.JPG |
Íomhá:Carrowkeel Cairn G.jpg |
File:Light entering the chamber of one of the monuments at Carrowkeel.jpg |
Íomhá:Carrowkeel passage tomb remains, south Sligo.JPG |
</gallery>
== Naisc sheachtracha
* [http://www.carrowkeel.com www.carrowkeel.com]
* R. A. S. Macalister, [http://www.carrowkeel.com/files/macalister1911.html Tuairisc ar an gCeathrú Caol] (1911)
* Kador et al., [https://www.researchgate.net/publication/329461080_Rites_of_Passage_Mortuary_Practice_Population_Dynamics_and_Chronology_at_the_Carrowkeel_Passage_Tomb_Complex_Co_Sligo_Ireland Rites of Passage]
{{coord|54|03|12|N|8|22|40|W|region:IE_type:landmark_source:dewiki|display=title}}
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=logainm>[https://www.logainm.ie/en/112016 Tuamaí na Ceathrún Caoile],[[logainm.ie]].</ref>
<ref name=Kador2015>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Geber, Johnny; Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Moore, Sam | title=New Dates from Carrowkeel | journal=PAST | year=2015}}</ref>
<ref name=Springs2015>{{cite journal | last=Springs | first=Kurt | year=2015 | title=Landscape Contexts of Wedge Tombs in the Northwest of Ireland | journal=Journal of World Anthropology | volume=2 | number=1 | pages=115}}</ref>
<ref name=Hensey2014>{{cite journal | last=Hensey | first=Robert | last2=Meehan | first2=Pádraig | last3=Dowd | first3=Marion | last4=Moore | first4=Sam | title=A century of archaeology—historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo | journal=Proceedings of the Royal Irish Academy | year=2014 | pages=1-30}}</ref>
<ref name=Kador2018>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Cassidy, Lara; Geber, Jonny; Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Moore, Sam | title=Rites of passage: mortuary practice, populations dynamics and chronology at the Carrowkeel passage tomb complex, Co. Sligo, Ireland | journal=Proceedings of the Prehistoric Society | volume=84 | year=2018 | pages=225-255}}</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=678 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=IrishTimes>{{cite news | teideal = Sligo's Neolithic tombs are being vandalised 'on scale never seen before' | url = https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/sligo-s-neolithic-tombs-are-being-vandalised-on-scale-never-seen-before-1.4310914 | work=[[The Irish Times]] | dáta = 23 Iúil 2020}}</ref>
<ref name=Champion2005>{{cite book | last=Champion | first=Sarah | last2=Cooney | first2=Gabriel | title=Archaeology and Folklore | chapter= "Chapter 13: Naming the Places, Naming the Stones" | publisher=Routledge | year=2005 | pages=p. 193}}</ref>
<ref name=Doherty2004>{{cite book | last=Doherty | first=Gillian | title=The Irish Ordnance Survey: History, Culture and Memory | publisher=Four Courts Press | year=2004 | pages=p. 89}}</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Ráth Cuaráin ==
| Suíomh = [[Bealach Conglais]], [[Contae Chill Mhantáin]]
| area = [[Abhainn na Sláine]]
| Tógtha = Tuama: 3500 RC<br />Dún: 1000 RC
| Cineál = [[Tuama pasáiste]] agus [[dún cnoic]]
| designation1_offname = Baltinglass Hill Passage Tomb and Hillfort
| designation1_number = 328
Tá ann ag '''Ráth Cuaráin''' [[tuama pasáiste]] ársa agus [[dún cnoic]]. Tá an rath suite ar barr Chnoc {{h|Bealach Conglais}}, [[Contae Chill Mhantáin]]. Is ón tréimhse chéanna é an tuama le [[Sí an Bhrú]], .i. tógadh é idir na blianta 3500–3000 RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilití]]. Téann an sin siar go dtí an [[Réamhstair na hÉireann|Cré-umhaois]], c. 1000 RC. Is [[séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] é an ráth le hainm oifigiúil ''[[Baltinglass hillfort complex]].
== Suíomh
'' Rathcoran is located atop Baltinglass Hill, 2 km east-northeast of [[Bealach Conglais]], overlooking [[Abhainn na Sláine]]
== Stair
'' The passage grave is thought to be contemporaneous with [[Sí an Bhrú]], i.e. it was built 3500–3000 BC, during the [[Neoiliteach]].
'' The site was excavated in 1934-1936 by [[P. T. Walshe]],<ref name=nli96340 /> revealing evidence of the [[créamadh]] of at least 3 adults and a child. Fragments of [[grianchloch]] unearthed during the excavation suggest that it was used for decoration. Carbonised [[collchnó]], [[cruithneacht]] grains and a [[bró dhiallaite]] point to the extent of local climate change: in Neolithic Ireland, the climate was drier and warmer, County Wicklow's glens were densely wooded, and farmers could grow crops at altitudes above 300 m.<ref name=view864 />
'' Five hillforts surround Bealach Conglais. Rathcoran, atop Cnoc Bhealach Conglais Hill, is dated to 1000 BC or slightly earlier, during the [[Cré-umhaois]]. The name ''Ráth Cuaráin'' is doubtful; the original name could be ''Ráth Charnáin'', "ringfort of the [[cairn]]."<ref name=logainm />
== Cuir síos
=== Tuama pasáiste
'' The passage tomb survives as a multi-period kerbed [[carn]] with a diameter of 27|m,<ref name=Meehan2004 /> underneath which are five structures:
* '' A kerb of large stones surround the cairn, and an inner kerb was revealed during excavation. Two stones of the inner kerb and one of the outer bear passage tomb art.
* '' The main tomb is on the north side. It has a short passage, 3.2 m long, roofed with slabs and leading to a chamber 2 m in diameter which contains three shallow recesses and a stone basin with a smooth concave surface.<ref name=Meehan2004 />{{rp|321}}
* '' On the south side of the cairn is another tomb comprising a chamber divided into three compartments, but no passage, and two of its stones bear passage tomb art.
* '' On the northwest side of the cairn are the remains of a small [[coirbéaladh]] structure, partly overlain by the inner kerb.
* '' A fifth chamber stands inside the kerb to the east of the main tomb.
'' The finds from the site include the cremated bones of at least three adults and one child, [[scríobaire]] [[cloch thine]], [[potaireacht na Ceathrún Caoile]] and [[bone pins]]. Finds from beneath the cairn included a [[tua cloiche]], a flint [[sleá]]-head, scrapers, an egg-shaped stone, carbonised wheat grains and hazelnuts. A saddle quern was also found in the cairn.<ref name=pip /><ref name=modant />
=== Dún cnoic
'' The Rathcoran hillfort, a bivallate [[dún cnoic]], is at the top of Baltinglass Hill, and surrounds the cairn. Stones from the cairn were moved to make a protective wall. It has a double [[rampar]] and perhaps was intended to have a third, which is incompleted. It encloses a roughly oval shape, around 400 m at its widest point.<ref name=cwh />
== Naisc sheachtracha
* [https://www.rte.ie/news/leinster/2026/0108/1552039-wicklow-hillfort/ Wicklow hillfort designated Ireland's earliest proto-town], Nuacht RTÉ News
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=nli96340>{{lua idirlín | url = http://sources.nli.ie/Record/PS_UR_096340 | teideal = The excavation of a burial cairn on Baltinglass Hill, Co. Wicklow | foilsitheoir = National Library of Ireland | dátarochtana = Samhain}}</ref>
<ref name=view864>{{lua idirlín | url = http://mountainviews.ie/summit/864/comment/5623/ | teideal = Baltinglass Hill 382m hill | work = mountainviews.ie}}</ref>
<ref name=logainm>{{lua idirlín | url = http://www.logainm.ie/en/113158?s=rathcoran | teideal = Ráth Cuaráin | work = logainm.ie}}</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland |url= | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=321 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=pip>{{lua idirlín | url = http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/WICKLOW/CoolinarrigUpper_PassageTomb.html | teideal = Coolinarrig Upper Passage Tomb | sloinne = Pip | foilsitheoir = Megalithic Monuments of Ireland}}</ref>
<ref name=modant>{{lua idirlín | url = http://www.themodernantiquarian.com/site/1292/baltinglass_hill_tombs.html#fieldnotes | teideal = Baltinglass Hill - Tombs | work = themodernantiquarian.com}}</ref>
<ref name=cwh>{{lua idirlín | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/baltinglass_-_brusselstown?path=0p2p51p74p | teideal = Baltinglass - County Wicklow Heritage | work = countywicklowheritage.org | dátarochtana = 23 Nollaig 2017}}</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__
h6upxfek3z72fujgyghq3zwqczhw7o6
1327607
1327606
2026-09-08T11:49:27Z
Marcas.oduinn
33120
1327607
wikitext
text/x-wiki
[ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ]
* [[Tuamaí pasáiste i nÉirinn]]
# ''[[:en:Carrowkeel Megalithic Cemetery|Carrowkeel]]'' - [[Tuamaí na Ceathrún Caoile]]
# ''[[:en:Rathcoran|Rathcoran]] - [[Ráth Cuaráin]]
# ''[[:en:Bricklieve Mountains]]'' - [[An Bricshliabh]]
# ''[[:en:Caves of Kesh]]'' - [[Uaimheanna na Céise]]
# ''[[:en:Heapstown Cairn]]'' - [[Carn Ochtriallaugh]]
== Tuamaí na Ceathrún Caoile ==
[[Íomhá:CarrowkeelIreland.jpg | mion | 200px | Dhá {{h|tuama}} ag an gCeathrú Chaol]]
Is clibín [[tuama pasáiste|tuamaí pasáiste]] é '''An Cheathrú Chaol'''<ref name=logainm /> suite taobh ó dheas de {{h|Contae Shligigh}}. Tógadh iad sa cheathrú haois RC, c. 3500 RC - 2900 RC, le linn an [[Neoiliteach|Neoilitigh]].<ref name=Kador2015 /> Faightear na séadchomharthaí ar an [[an Bricshliabh|an mBricshliabh]] is cionn [[Loch Arbhach]].<ref name=Springs2015 /> Tagann a n-ainm as an m[[baile fearainn]] ina bhfuil síad suite, An Cheathrú Chaol. In aice láimhe, tá [[Uaimheanna na Céise]] agus [[Baile an Chairn]]. Is [[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann|Séadchomharthaí Náisiúnta]] iad, a n-áirítear i measc na gceithre reiligí tuamaí pasáiste is mó i nÉirinn, i dteannta le [[an Cheathrú Mhór]], [[Brú na Bóinne]] agus [[Loch Craobh]].<ref name=Hensey2014 />
== Stair agus taighde
Tochlaíodh An Cheathrú Chaol ar dtús sa bhliain 1911 ag [[R. A. Stewart Macalister|Stewart Macalister]], in éineacht le [[Robert Lloyd Praeger]] agus Edmund Armstrong. Fuarthas cnámha idir daonna agus ainmhí bones, agus uirlisí agus potaireacht Neoiliteach (earraí na Ceathrún Caoile). Tá cuid den photaireacht aitheanta as [[An Chré-umhaois|an gCré-umhaois]].
Tá roinnt déantán as an gCeathrú caomhnaithe i n[[Ard-Mhúsaem na hÉireann]], ach tógadh an chuid is mó desna chnámha go dtí Ollscoil Cambridge.<ref name=Hensey2014 /> De réir anailíse ADN, is amhlaidh gurb as Anatolia iad na daoine adhlactha ann.<ref name=Kador2018 />
Tá an Cheathrú Chaol suite go hard os cionn Loch Arbhach ar an mBricshliabh. Tá ceithre thuama déag ag an gCeathrú Chaol. Is féidir dul isteach iontu ag lámhacán trí phasáistí caola.<ref name=Meehan2004 /> I dtreo an iarthuaiscirt atá a lán acu dírithe, i dtreo {{Cúil Iorra}}, [[Cnoc na Riabh]] agus [[an Cheathrú Mhór|na Ceathrún Móire]]. Faightear dhá thuama eile laistigh de gha 6 km: Ceis Chorainn agus Suigh Lughaidh. Tá an fosta [[Carn Ochtriallaigh]], áit a tharla an Dara [[Cath Maighe Tuireadh]] idir na [[Tuatha Dé Danann]], déithe ársa na hÉireann, agus na [[Fomhóraigh]] mailíseacha.<!--
== Caomhantas
'' The monuments are under threat from visitors climbing on them, scratching names on them, and taking stones as keepsakes. The tombs are in danger of collapse, and graffiti can damage ancient [[megalithic art]] which is not easy to see.<ref name=IrishTimes /> There is evidence of recent [[treasure hunting]] at some tombs, apparently by people unaware that these "stone age sites are over 5,000 years old and pre-date the use of metals in Ireland".<ref name=IrishTimes /> Irish folklore holds that it is bad luck to damage or disrespect such tombs and that doing so could bring a curse.<ref name=Champion2005 /><ref name=Doherty2004 /> The [[Oifig na nOibreacha Poiblí]] is preparing a program of works for the preservation and protection of Carrowkeel.<ref name=IrishTimes />
-->
== Gailearaí
<gallery>
Íomhá:A view of the front entrance to one of the open sites at Carrowkeel.JPG |
Íomhá:Carrowkeel Cairn G.jpg |
File:Light entering the chamber of one of the monuments at Carrowkeel.jpg |
Íomhá:Carrowkeel passage tomb remains, south Sligo.JPG |
</gallery>
== Naisc sheachtracha
* [http://www.carrowkeel.com www.carrowkeel.com]
* R. A. S. Macalister, [http://www.carrowkeel.com/files/macalister1911.html Tuairisc ar an gCeathrú Caol] (1911)
* Kador et al., [https://www.researchgate.net/publication/329461080_Rites_of_Passage_Mortuary_Practice_Population_Dynamics_and_Chronology_at_the_Carrowkeel_Passage_Tomb_Complex_Co_Sligo_Ireland Rites of Passage]
{{coord|54|03|12|N|8|22|40|W|region:IE_type:landmark_source:dewiki|display=title}}
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=logainm>[https://www.logainm.ie/en/112016 Tuamaí na Ceathrún Caoile],[[logainm.ie]].</ref>
<ref name=Kador2015>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Geber, Johnny; Hensey, Robert; Meehan, Padraig; Moore, Sam | title=New Dates from Carrowkeel | journal=PAST | year=2015}}</ref>
<ref name=Springs2015>{{cite journal | last=Springs | first=Kurt | year=2015 | title=Landscape Contexts of Wedge Tombs in the Northwest of Ireland | journal=Journal of World Anthropology | volume=2 | number=1 | pages=115}}</ref>
<ref name=Hensey2014>{{cite journal | last=Hensey | first=Robert | last2=Meehan | first2=Pádraig | last3=Dowd | first3=Marion | last4=Moore | first4=Sam | title=A century of archaeology—historical excavation and modern research at the Carrowkeel passage tombs, County Sligo | journal=Proceedings of the Royal Irish Academy | year=2014 | pages=1-30}}</ref>
<ref name=Kador2018>{{cite journal | last=Kador | first=Thomas | last2=Cassidy, Lara; Geber, Jonny; Hensey, Robert; Meehan, Pádraig; Moore, Sam | title=Rites of passage: mortuary practice, populations dynamics and chronology at the Carrowkeel passage tomb complex, Co. Sligo, Ireland | journal=Proceedings of the Prehistoric Society | volume=84 | year=2018 | pages=225-255}}</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=678 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=IrishTimes>{{cite news | teideal = Sligo's Neolithic tombs are being vandalised 'on scale never seen before' | url = https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/sligo-s-neolithic-tombs-are-being-vandalised-on-scale-never-seen-before-1.4310914 | work=[[The Irish Times]] | dáta = 23 Iúil 2020}}</ref>
<ref name=Champion2005>{{cite book | last=Champion | first=Sarah | last2=Cooney | first2=Gabriel | title=Archaeology and Folklore | chapter= "Chapter 13: Naming the Places, Naming the Stones" | publisher=Routledge | year=2005 | pages=p. 193}}</ref>
<ref name=Doherty2004>{{cite book | last=Doherty | first=Gillian | title=The Irish Ordnance Survey: History, Culture and Memory | publisher=Four Courts Press | year=2004 | pages=p. 89}}</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Ráth Cuaráin ==
| Suíomh = [[Bealach Conglais]], [[Contae Chill Mhantáin]]
| area = [[Abhainn na Sláine]]
| Tógtha = Tuama: 3500 RC<br />Dún: 1000 RC
| Cineál = [[Tuama pasáiste]] agus [[dún cnoic]]
| designation1_offname = Baltinglass Hill Passage Tomb and Hillfort
| designation1_number = 328
Tá ann ag '''Ráth Cuaráin''' [[tuama pasáiste]] ársa agus [[dún cnoic]]. Tá an rath suite ar barr Chnoc {{h|Bealach Conglais}}, [[Contae Chill Mhantáin]]. Is ón tréimhse chéanna é an tuama le [[Sí an Bhrú]], .i. tógadh é idir na blianta 3500–3000 RC le linn an [[Neoiliteach|Neoilití]]. Téann an sin siar go dtí an [[Réamhstair na hÉireann|Cré-umhaois]], c. 1000 RC. Is [[séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]] é an ráth le hainm oifigiúil ''[[Baltinglass hillfort complex]].
== Suíomh
'' Rathcoran is located atop Baltinglass Hill, 2 km east-northeast of [[Bealach Conglais]], overlooking [[Abhainn na Sláine]]
== Stair
'' The passage grave is thought to be contemporaneous with [[Sí an Bhrú]], i.e. it was built 3500–3000 BC, during the [[Neoiliteach]].
'' The site was excavated in 1934-1936 by [[P. T. Walshe]],<ref name=nli96340 /> revealing evidence of the [[créamadh]] of at least 3 adults and a child. Fragments of [[grianchloch]] unearthed during the excavation suggest that it was used for decoration. Carbonised [[collchnó]], [[cruithneacht]] grains and a [[bró dhiallaite]] point to the extent of local climate change: in Neolithic Ireland, the climate was drier and warmer, County Wicklow's glens were densely wooded, and farmers could grow crops at altitudes above 300 m.<ref name=view864 />
'' Five hillforts surround Bealach Conglais. Rathcoran, atop Cnoc Bhealach Conglais Hill, is dated to 1000 BC or slightly earlier, during the [[Cré-umhaois]]. The name ''Ráth Cuaráin'' is doubtful; the original name could be ''Ráth Charnáin'', "ringfort of the [[cairn]]."<ref name=logainm />
== Cuir síos
=== Tuama pasáiste
'' The passage tomb survives as a multi-period kerbed [[carn]] with a diameter of 27|m,<ref name=Meehan2004 /> underneath which are five structures:
* '' A kerb of large stones surround the cairn, and an inner kerb was revealed during excavation. Two stones of the inner kerb and one of the outer bear passage tomb art.
* '' The main tomb is on the north side. It has a short passage, 3.2 m long, roofed with slabs and leading to a chamber 2 m in diameter which contains three shallow recesses and a stone basin with a smooth concave surface.<ref name=Meehan2004 />{{rp|321}}
* '' On the south side of the cairn is another tomb comprising a chamber divided into three compartments, but no passage, and two of its stones bear passage tomb art.
* '' On the northwest side of the cairn are the remains of a small [[coirbéaladh]] structure, partly overlain by the inner kerb.
* '' A fifth chamber stands inside the kerb to the east of the main tomb.
'' The finds from the site include the cremated bones of at least three adults and one child, [[scríobaire]] [[cloch thine]], [[potaireacht na Ceathrún Caoile]] and [[bone pins]]. Finds from beneath the cairn included a [[tua cloiche]], a flint [[sleá]]-head, scrapers, an egg-shaped stone, carbonised wheat grains and hazelnuts. A saddle quern was also found in the cairn.<ref name=pip /><ref name=modant />
=== Dún cnoic
'' The Rathcoran hillfort, a bivallate [[dún cnoic]], is at the top of Baltinglass Hill, and surrounds the cairn. Stones from the cairn were moved to make a protective wall. It has a double [[rampar]] and perhaps was intended to have a third, which is incompleted. It encloses a roughly oval shape, around 400 m at its widest point.<ref name=cwh />
== Naisc sheachtracha
* [https://www.rte.ie/news/leinster/2026/0108/1552039-wicklow-hillfort/ Wicklow hillfort designated Ireland's earliest proto-town], Nuacht RTÉ News
== Tagairtí
{{reflist | refs =
<ref name=nli96340>{{lua idirlín | url = http://sources.nli.ie/Record/PS_UR_096340 | teideal = The excavation of a burial cairn on Baltinglass Hill, Co. Wicklow | foilsitheoir = National Library of Ireland | dátarochtana = Samhain}}</ref>
<ref name=view864>{{lua idirlín | url = http://mountainviews.ie/summit/864/comment/5623/ | teideal = Baltinglass Hill 382m hill | work = mountainviews.ie}}</ref>
<ref name=logainm>{{lua idirlín | url = http://www.logainm.ie/en/113158?s=rathcoran | teideal = Ráth Cuaráin | work = logainm.ie}}</ref>
<ref name=Meehan2004>{{cite book | last=Meehan | first=Cary | date=2004 | title=Sacred Ireland |url= | location=Somerset | publisher=Gothic Image Publications | page=321 | isbn=0 906362 43 1}}</ref>
<ref name=pip>{{lua idirlín | url = http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/WICKLOW/CoolinarrigUpper_PassageTomb.html | teideal = Coolinarrig Upper Passage Tomb | sloinne = Pip | foilsitheoir = Megalithic Monuments of Ireland}}</ref>
<ref name=modant>{{lua idirlín | url = http://www.themodernantiquarian.com/site/1292/baltinglass_hill_tombs.html#fieldnotes | teideal = Baltinglass Hill - Tombs | work = themodernantiquarian.com}}</ref>
<ref name=cwh>{{lua idirlín | url = http://www.countywicklowheritage.org/page/baltinglass_-_brusselstown?path=0p2p51p74p | teideal = Baltinglass - County Wicklow Heritage | work = countywicklowheritage.org | dátarochtana = 23 Nollaig 2017}}</ref>
}}
[[Catagóir:Tuamaí pasáiste]]
== Buntásc ==
__NOINDEX__
__NOTOC__
jfv3k35775y4ica700bnsl2ffrhy14a
Conradh an Atlantaigh Thuaidh
0
122185
1327597
1291618
2026-09-08T00:09:34Z
TGcoa
21229
1327597
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}
Is bunús dlíthiúil é '''Conradh an Atlantaigh Thuaidh''' (Béarla: ''North Atlantic Treaty'')<ref name=Founding /> d'[[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]] (ECAT), agus cuirtear an eagraíocht i bhfeidhm aige. Síníodh an [[conradh]] in [[Washington, D.C.]], ar an 4ú Aibreán 1949.
== Féach freisin ==
* [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]] (ECAT)
== Tagairtí ==
{{reflist | refs =
<ref name=Founding>{{lua idirlín | dáta = 2022-10-02 | teideal = Founding treaty | url = https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_67656.htm | dátarochtana = 2024-08-19 | work = nato.int}}</ref>
}}
[[Catagóir:Comhaontais mhíleata]]
[[Catagóir:ECAT]]
[[Catagóir:An Cogadh Fuar]]
[[Catagóir:Conarthaí na Ríochta Aontaithe]]
[[Catagóir:Conarthaí na Stát Aontaithe]]
[[Catagóir:Conarthaí na Fraince]]
[[Catagóir:Conarthaí na Gearmáine]]
[[Catagóir:Conarthaí na hIodáile]]
[[Catagóir:Conarthaí na Beilge]]
[[Catagóir:Conarthaí na Spáinne]]
7yi39p52e8bf0cp2pimy7a0fz918bd6
Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann
0
127522
1327533
1327251
2026-09-07T12:15:16Z
InternetArchiveBot
47196
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
1327533
wikitext
text/x-wiki
Is í an ghníomhaireacht domhaneolaíochta náisiúnta í '''Suirbhéireacht Gheolaíochta Éireann''' (SGÉ) (Béarla: ''Geological Survey Ireland''<ref name=ir354 /><ref name=ir300 />).<ref name=GSI /> Bunaíodh í sa bhliain 1845, agus tá ceanncheathrú aici i m[[Baile Átha Cliath]].
== Achoimre ==
Ba chuid ar leith den [[Geological Survey of Great Britain]] í an tSuirbhéireacht, lena Stiúrthóir féin. Thosaigh sí ag déanamh léarscáilithe ar an buncharraig sa bhliain 1845.<ref name=Herries1995 />
San lá atá inniu ann, faightear SGÉ laistigh den [[An Roinn Comhshaoil, Aeráide agus Cumarsáide|Roinn Comhshaoil, Aeráide agus Cumarsáide]], ag obair ar [[screamhuisce]], léarscáiliú buncharraige, [[oidhreacht nádúrtha]], an [[aigéan]] agus [[mianra]]í. Déantar léarscáil, tuairiscí agus bunachair aici.<ref name=GSI />
Bhí Suirbhé Grinnill Náisiúnta na hÉireann (INSS / SGNÉ, 1999–2005), a bhí ag an am sin an clár is mó dá leithéad ar domhan, faoi bhainistíocht SGÉ.
Le fada an lá, bhí ceanncheathrú na heagraíochta suite i d[[Tor an Bhacaigh]]. As 2022 ar aghaidh áfach, le linn athchóirithe, tá sí lonnaithe i m[[Baile an Bhóthair]].<ref name=move />
I dteannta leis an [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]], tá [[Líonra Seismeach Náisiúnta na hÉireann]] á reáchtáil ag SGÉ.<ref name=Ryan2020 />
== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.gsi.ie/ Geological Survey Ireland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060701042405/http://www.gsi.ie/ |date=2006-07-01 }}
* ''[https://libguides.ucd.ie/findingmaps/mapstheme Maps by theme]'', Leabharlann CÓBAC, SGÉ ina measca.
== Tagairtí ==
{{reflist | refs =
<ref name=ir354>I.R. Uimh. 354/2018 - ''European Union (Invasive Alien Species) (Freshwater Crayfish) Regulations 2018</ref>
<ref name=ir300>I.R. Uimh. 300/2002 - ''Communications, Energy and Geological Survey of Ireland (Transfer of Departmental Administration and Ministerial Functions) Order 2002</ref>
<ref name=GSI>{{Lua idirlín |url=http://www.gsi.ie/About+Us/ |teideal=GSI: About |dátarochtana=2026-08-08 |archivedate=2017-10-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171025085728/https://www.gsi.ie/About+Us/ }}</ref>
<ref name=Herries1995>{{Cite book | last=Herries Davies | first=Gordon Leslie | title=North from the Hook: 150 Years of the Geological Survey of Ireland | publisher=Geological Survey of Ireland | year=1995 | isbn=1899702008 | location=Baile Átha Cliath | language=en}}</ref>
<ref name=move>{{lua idirlín | url = https://www.gsi.ie/en-ie/events-and-news/news/Pages/Geological--Survey-Ireland-moves-from-Beggars-Bush.aspx | teideal = Geological Survey Ireland moves from Beggars Bush | dáta = 2022-01-07 | dátarochtana = 2024-10-04 | work = Geological Survey Ireland}}</ref>
<ref name=Ryan2020>{{lua idirlín | url = https://www.rte.ie/brainstorm/2019/0711/1061432-the-science-of-earthquakes-in-ireland/ | teideal = The science of earthquakes in Ireland|dáta =2020-01-09 | dátarochtana = 2020-04-08 | work = RTÉ | sloinne=Ryan-Christensen | ainm = Aoife}}</ref>
}}
qzinwlyjne7zfrexrcps7tnevio8mb8
Téamh geoiteirmeach
0
128303
1327536
1327031
2026-09-07T13:09:05Z
InternetArchiveBot
47196
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
1327536
wikitext
text/x-wiki
Baineann '''Téamh geoiteirmeach''' leas as [[fuinneamh geoiteirmeach]] le haghaidh roinnt feidhmeanna téimh.
== Stair ==
Ón [[ré Phailéiliteach]] ar aghaidh, bhain daoine daonna leas as téamh geoiteirmeach.
== Foinse ==
Is é foinse fuinnimh gheoiteirmigh ná an téamh fágtha laistigh tar éis foirmíocht an Domhain; [[meath radaighníomhach]]; agus [[grianfhuinneamh]] a thógtar isteach ag an ndromchla.<ref name=heatpumps9-3 /> De ghnáth, baintear téamh geoiteirmeach ard-teocht gar de theorannacha [[teicteonaic phlátaí|plátaí teicteonach]]. Tá téamh le fáil chomh maith ámh i dtalamh níos fuaire. Faoi bhun 6 m, tá teocht na talún ag meánteocht an aeir,<ref name=icax /> agus is féidir leas a bhaint as seo le [[teaschaidéal talamhfhoinse]].
== Eacnamaíocht ==
An an mbliain 2026, bhí 88 tír ag baint leas as téamh geoiteirmeach, ag úsáid fuinneamh 1.47 exajoule (EJ) in iomlán, le factóir 173 GW. Ní hionann sin fós ach 0.1% den ídiú fuinnimh domhanda.<ref name=IPCC2008 /><ref name=iga2026 /> Is ard í [[éifeachtúlacht theirmeach]] óir ní gá fuinneamh a thiontú, ach is íseal é an [[fachtóir toillte]] (tuairim is 20%) ó óir ní bhaintear an teocht ach sa gheimhridh.
== Tagairtí ==
{{reflist | refs =
<ref name=heatpumps9-3>{{citation | title=Heat Pumps, Energy Management and Conservation Handbook, 2008 | pages=9–3}}</ref>
<ref name=icax>{{lua idirlín | url = http://www.icax.co.uk/Mean_Annual_Air_Temperature.html | teideal = Mean Annual Air Temperature | work = icax.co.uk | dátarochtana = 2026-08-27 | archivedate = 2018-08-15 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180815045916/http://www.icax.co.uk/Mean_Annual_Air_Temperature.html }}</ref>
<ref name=IPCC2008>{{cite journal | first=Ingvar B. | last=Fridleifsson | first2=Ruggero | last2=Bertani | first3=Ernst | last3=Huenges | first4=John W. | last4=Lund | first5=Arni | last5=Ragnarsson | first6=Ladislaus | last6=Rybach | date=2008-02-11 | title=The possible role and contribution of geothermal energy to the mitigation of climate change | book-title=Proceedings of the IPCC Scoping Meeting on Renewable Energy Sources | editor1=O. Hohmeyer | editor2=T. Trittin | location=Luebeck, Germany | pages=59–80 | url=http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20170808204637/http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf | archive-date=2017-08-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808204637/http://grsj.gr.jp/iga/iga-files/Fridleifsson_et_al_IPCC_Geothermal_paper_2008.pdf |date=2017-08-08 }}</ref>
<ref name=iga2026>{{lua idirlín | url = https://worldgeothermal.org/geothermal-data/geothermal-energy-database | teideal = Geothermal Energy Database - Geothermal Heating & Cooling | foilsitheoir = International Geothermal Association | work = worldgeothermal.org | dátarochtana = 2026-08-27}}</ref>
}}
[[Catagóir:Fuinneamh inbhuanuaithe]]
[[Catagóir:Maolú an Athraithe Aeráide]]
jb4x8rczkf3c3hj8q8w2veoj0zskcqg
Teleamarauna
0
128351
1327534
1327486
2026-09-07T12:33:23Z
InternetArchiveBot
47196
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
1327534
wikitext
text/x-wiki
{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Leabhar
|isbn=978-2-906241-12-1
}}
Is úrscéal [[ficsean eolaíochta]] é '''''Teleamarauna''''' <small>(ga: "An Teililíontán")</small> a scríobh {{Interlanguage link|Maddi Pelot|eu|Maddi Pelot}} i m[[An Bhascais|Bascais]],<ref name=":1">{{Citation |last=Galarraga |first=Aritz |title=Bakan ale bitxia |date=2013-06-09 |work=Argia |volume= |issue=2372 |year=2013 |url=https://www.argia.eus/argia-astekaria/2372/teleamarauna |place= |issn=}}</ref> a foilsíodh mar chuid den tsraith Uhargi de chuid {{Interlanguage link|Maiatz (foilsitheoir)|eu|Maiatz (argitaletxea)}} sa bhliain [[1987]].<ref name=":0">{{Citation |last= |first= |title=Teleamarauna |work=Ikas - Euskal pedagogia zerbitzua |url=http://www.ikas.eus/spip.php?page=pmb_notice&id_notice=7146 |language= |access-date=2026-09-05 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150954/http://www.ikas.eus/spip.php?page=pmb_notice&id_notice=7146 |url-status=dead }}</ref>
== Achoimre ==
Is é príomhthéama an leabhair ná smacht teileapaiteach.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Citation |last=Mendiguren |first=Xabier |title=Teleamarauna |work=Argia |url=https://kritikak.armiarma.eus/?p=3167 |language=}}</ref><ref name=":3">{{Citation |last=Morales |first=Ana |title=ANSIBLEFEST 2018: Hamaika mundu sortzeko jaio gara I |date=2018-10-10 |work=Etzi Portu Maritimoa |url=http://etzi.pm/2018/10/ansiblefest-2018-hamaika-mundu-sortzeko-jaio-gara-i/ |language= |access-date=2026-09-05 |archive-date=2018-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012053949/http://etzi.pm/2018/10/ansiblefest-2018-hamaika-mundu-sortzeko-jaio-gara-i/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|teideal=Basque SF|url=https://sf-encyclopedia.com/entry/basque_sf|work=sf-encyclopedia.com|dátarochtana=2026-09-06|údar=Villarreal, Mariano|dáta=2021|language=as Béarla}}</ref> Stiúrann carachtar amháin roinnt daoine eile go teileapaiteach chun a leasa féin, is é sin an [[Líon damháin alla|líontán damháin alla]] (''amarauna''), agus tagann siad i gcomhar lena chéile chun troid i gcoinne an [[Damhán alla|damháin alla]] seo.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
I measc théamaí an leabhair tá geopolaitíocht idirphláinéadach agus an iomaíocht le haghaidh smacht ar acmhainní, agus an cúbláil agus an leatrom a bhaineann leis seo.<ref name=":3" />
Tá comhartha ómóis leath-fholaithe do {{Interlanguage link|Joseba Sarrionandia|eu|Joseba Sarrionandia}} sa leabhar.<ref name=":2" /> Creideann {{Interlanguage link|Itxaro Borda|eu|Itxaro Borda}} gur Sarrionandia féin atá faoi deara cuid de na híomhánna san úrscéal agus, cé nár iarr sí ar Mhaddi Peloti riamh, creideann sí go bhfuil a scáth le feiceáil i gceann de na carachtair san úrscéal. Ag an am sin, bhíodh Joseba Sarrionandia ag taisteal ó [[Tír na mBascach Thuaidh|Thuaidh]].<ref name=":3" />
Tá scéalta Phelot fileata agus áirítear gurb iadsan na cinn is forásaigh agus is liteartha sa seánra.<ref name=":4" />
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
== Nascanna amach ==
* Léirmheasanna leabhar:
** [https://kritikak.armiarma.eus/?p=3167 Sa seachtanán ARGIA le Xabier Mendigure (1988-02-21)]
** [https://www.argia.eus/argia-astekaria/2372/teleamarauna Aritz Galarraga sa seachtanán ARGIA (2013-06-09)]
{{Rialú údaráis}}
[[Catagóir:Ficsean eolaíochta i mBascais]]
[[Catagóir:Úrscéalta]]
[[Catagóir:Saothair Bhascaise]]
[[Catagóir:Litríocht Thír na mBascach]]
[[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1987]]
[[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1980idí]]
47qmy5zxr80ntaj0hwf35ev4adu2nxj
Xabiroi
0
128353
1327541
1327488
2026-09-07T13:37:34Z
InternetArchiveBot
47196
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
1327541
wikitext
text/x-wiki
{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Nuachtán
|preu=€2<ref>{{Cite news|url=http://issuu.com/xabiroi/docs/xabiroi31_w|teideal=Xabiroi: 31. zenbakia, 2014ko otsaila|language=as [[Bascais]]|work=Issuu|dátarochtana=2026-09-05|archivedate=2014-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222003639/http://issuu.com/xabiroi/docs/xabiroi31_w}}</ref>
}}
Is [[greannán]] [[An Bhascais|Bascaise]] é '''''Xabiroi''''' <small>([[An Ghaeilge|ga]]: {{Interlanguage link|Goineadóir (iasc)|eu|Xabiroi (arraina)}})</small>.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xabiroi.eus/eu/norgara|teideal=Nor gara|language=as [[Bascais]]|work=[[xabiroi.eus]]|dátarochtana=2026-09-05}}</ref> Foilsíodh an chéad eagrán i mí an Mheithimh [[2005]], agus tá sé á fhoilsiú ag {{Interlanguage link|Ikastolen Elkarteak|eu|Ikastolen Elkarteak}} ó shin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xabiroi.eus/eu/aurreko-zenbakiak|teideal=Aurreko Zenbakiak|language=as [[Bascais]]|work=[[xabiroi.eus]]|dátarochtana=2026-09-05}}</ref> Gach trí mhí foilsítear breis agus 30,000 cóip.
== Scríbhneoirí agus maisitheoirí<ref>{{Lua idirlín|url=https://xabiroi.eus/eu/Egileak|teideal=Egileak|language=as [[Bascais]]|work=[[xabiroi.eus]]|dátarochtana=2026-09-05}}</ref> ==
* {{Interlanguage link|Asisko Urmeneta|eu|Asisko Urmeneta}}
* {{Interlanguage link|Dani Fano|eu|Dani Fano}}
* {{Interlanguage link|Iñaki G. Holgado|eu|Iñaki G. Holgado}}
* {{Interlanguage link|Javier de Isusi|eu|Javier de Isusi}}
* {{Interlanguage link|Juan Luis Landa|eu|Juan Luis Landa}}
* {{Interlanguage link|Julen Ribas|eu|Julen Ribas}}
* {{Interlanguage link|Manu Ortega|eu|Manu Ortega}}
* {{Interlanguage link|Marko|eu|Marc Armspach}}
* {{Interlanguage link|Alex Sanvi|eu|Alex Sanvi}}
* {{Interlanguage link|Pako Aristi|eu|Pako Aristi}}
* {{Interlanguage link|Eider Rodriguez|eu|Eider Rodriguez}}
* {{Interlanguage link|Joxean Muñoz|eu|Joxean Muñoz}}
* {{Interlanguage link|Harkaitz Cano|eu|Harkaitz Cano}}
* {{Interlanguage link|Raquel Alzate|eu|Raquel Alzate}}
* {{Interlanguage link|Zaldieroa|eu|Zaldieroa}}
* {{Interlanguage link|Unai Iturriaga|eu|Unai Iturriaga}}
* {{Interlanguage link|Aritz Trueba|eu|Aritz Trueba}}
== Féach freisin ==
* [[Aonach Greannán Getxo]]
* ''[[Azken garaipena]]''
* ''[[Basolatik berri onik ez]]''
* ''[[Ruaille Buaille (greannáin)|Ruaille Buaille]]''
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
== Nascanna amach ==
* [https://web.archive.org/web/20100715201214/http://eibar.org/blogak/e-gorblog/archive/2005/06/17/67 "Xabiroi" ar an e-gorblog]
{{Síol-nuachtán}}
{{Síol-eus}}
{{Rialú údaráis}}
[[Catagóir:Tréimhseacháin Bhascaise]]
[[Catagóir:Tréimhseacháin Bhascacha]]
[[Catagóir:Greannáin]]
[[Catagóir:Sraitheanna greannán]]
[[Catagóir:Saothair Bhascaise]]
[[Catagóir:Litríocht Thír na mBascach]]
[[Catagóir:Ficsean eolaíochta i mBascais]]
[[Catagóir:Irisí ficsin thuairimigh]]
[[Catagóir:Fantaisíocht]]
[[Catagóir:Ficsean uafáis]]
[[Catagóir:Ráitheacháin]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2005]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 2000í]]
n6i65z6v5ftnotoaj41pqqcmsd0vjs5
Mary Ellen Spring Rice
0
128364
1327530
1327515
2026-09-07T12:00:23Z
Ériugena
188
1327530
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Ba ghníomhaí [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnach Éireannach í]] '''Mary Ellen Spring Rice''' (14 Meán Fómhair 1880 – 1 Nollaig 1924) le linn thús an 20ú haois. Bhí baint ghníomhach aici i smuigléireacht gunnaí le linn 1913–14, go háirithe mar chuid de [[Tabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair|tabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair▼]]
== Beathaisnéis ==
Ba í Spring Rice an dara leanbh agus an t-aon iníon a bhí ag an tiarna measartha [[Aontachtóirí na hÉireann|Aontachtach]], Thomas Spring Rice, an dara Barún Monteagle, agus a bhean chéile Elizabeth, an iníon ba shine de chuid an Easpaig Samuel Butcher . <ref name="DIB">{{Cite web-en|url=https://www.dib.ie/biography/rice-mary-ellen-spring-a7658|title=Rice, Mary Ellen Spring|author=Hourican|first=Bridget|date=October 2009|work=Dictionary of Irish Biography|publisher=[[Royal Irish Academy]]|access-date=15 April 2026}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.dib.ie/biography/rice-thomas-spring-a7661#co-subject-A|title=Rice, Thomas Spring|author=Hourican|first=Bridget|date=October 2009|work=Dictionary of Irish Biography|publisher=[[Royal Irish Academy]]|access-date=15 April 2026}}</ref> Tógadh í i dTeach Mount Trenchard in aice le [[Faing]], [[Contae Luimnigh]], áit ar fhás Mary Ellen aníos agus ar fhoghlaim sí Gaeilge líofa. <ref name="DIB" />
Roimh an [[An Chéad Chogadh Domhanda|gCéad Chogadh Domhanda]], d’óstáil Spring Rice go leor go leor cruinnithe de náisiúnaí Éireannach agus [[Conradh na Gaeilge|de Chonradh na Gaeilge]] ina teach. D’fhreastail sí ar chruinnithe Chonradh na Gaeilge i Londain agus i mBaile Átha Cliath, agus rinneadh cara di de chuid an fhigiúir athbheochana Ghaelaigh a raibh tionchar aige, Dubhghlas de hÍde, trína col ceathrar [[Neilí Ní Bhriain|Nelly O'Brien]] . <ref name="Bunbury">{{Cite web-en|url=http://www.turtlebunbury.com/history/history_heroes/hist_hero_mary_springrice.html|title=Mary Spring Rice (1880-1924)|author=Bunbury|first=Turtle|work=Turtle Bunbury|access-date=6 August 2015}}</ref> D’íoc sí freisin as múinteoir Gaeilge a fhostú chun ranganna a thabhairt ina scoil náisiúnta áitiúil. <ref name="DIB" /> Sa bhliain 1910, rinneadh ball luath den Society of the United Irishwomen de Spring Rice agus an bhliain dár gcionn chuaigh sí isteach i bhfeidhmeannas chraobh Luimnigh den eagraíocht. Bhí tionchar ag [[Robert Erskine Childers|Erskine Childers]] ar a náisiúnachas, a bhí ag méadú, a casadh uirthi agus a rinne sí cairdeas leis tar éis di freastal ar ócáid i Halla Westminster leis na United Irishwomen. Díreach roimh thús an chogaidh, bhí Spring Rice ar an gcoiste Angla-Éireannach a bunaíodh i Londain i mBealtaine 1914 chun cabhrú leis na [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh Éireannacha]].
==Smuigléireacht gunnaí==
Ba trína nasc le hÓglaigh na hÉireann a bhí Spring Rice páirteach go gníomhach i smuigléireacht gunnaí,i rith 1913 agus 1914, go háirithe i dtabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair.<ref name="Martin, Francis Xavier 1964">Martin, Francis Xavier, 1922–2000 (ed.). The Howth gun-running and the Kilcoole gun-running, 1914 [Recollections and documents]; foreword by Eamon de Valera. Dublin: Browne and Nolan, (1964)</ref><ref>Bruce Nelson, ''Irish Nationalists and the Making of the Irish Race'' (Princeton University Press, 13 May 2012), 300.</ref> Is éard a bhí i gceist leis seo ná airm a sheoladh ón nGearmáin go hÉirinn le húsáid in éirí amach Éireannach. In éineacht le Molly Childers, bhailigh sí £ 2,000 i dtreo 900 raidhfil Mauser a cheannach ón nGearmáin, agus baineadh úsáid as cuid mhaith acu in Éirí Amach na Cásca 1916. Sheol Spring Rice ar an Asgard chun na gunnaí a bhailiú agus chabhraigh sé chun iad a dhíluchtú in Éirinn.
Le linn Chogadh Neamhspleáchais na hÉireann, cheadaigh sí dá teach Mount Trenchard a bheith in úsáid mar theach sábháilte ag trodaithe de chuid Arm Poblachtach na hÉireann agus baineadh úsáid as an mbád teaghlaigh chun fir agus airm a iompar thar Inbhear na Sionainne .[ 1]rs .[ 2]
Ba trína nasc le hÓglaigh na hÉireann a bhí Spring Rice páirteach go gníomhach i ngunna-rith le linn 1913 agus 1914, go háirithe gunna-rith Bhinn Éadair.[5][6] Bhí baint aige sin le cabhrú le hairm a sheoladh ón nGearmáin go hÉirinn le húsáid in éirí amach Éireannach. In éineacht le Molly Childers, bhailigh sí £2,000 i dtreo 900 raidhfil Mauser a cheannach ón nGearmáin, agus úsáideadh cuid mhór díobh in Éirí Amach na Cásca 1916. Sheol Spring Rice ar an Asgard chun na gunnaí a bhailiú agus chabhraigh sí lena ndíluchtú in Éirinn.<ref>Peter Murtagh, [http://www.irishtimes.com/culture/heritage/equally-audacious-the-kilcoole-gun-running-1.1869586 'Equally audacious: the Kilcoole gun-running'], ''The Irish Times'' (19 July 2014).</ref>
Le linn Chogadh na Saoirse, cheadaigh sí a teach i Mount Trenchard a úsáid mar theach sábháilte ag trodaithe an IRA agus úsáideadh bád an teaghlaigh chun fir agus airm a iompar thar Inbhear na Sionainne.
==Bás==
Sa bhliain 1923, thosaigh Rís ag fulaingt leis an eitinn, agus fuair sé bás i sanatóir i [[Clwyd]] sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]], ar 1 Nollaig 1924.<ref>{{Cite web |last=O’Donnell |first=Padraig |date=2024-12-04 |teideal=Remembering Foynes' Mary Spring Rice on the 100th anniversary of her death |url=https://www.limerickleader.ie/news/home/1672180/remembering-foynes-mary-spring-rice-on-the-100th-anniversay-of-her-death.html |access-date=2024-12-06 |website=www.limerickleader.ie |language=en}}</ref>Cuireadh í i Mount Trenchard, Leamhchoill, [[Contae Luimnigh]], [[Éire]]. Nuair a shroich a cónra stáisiún traenach [[Faing|Fhainge]] ar 4 Nollaig 1924 chuir roinnt ball den chumann fáilte roimpi, baill de [[Ceardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann|Cheardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann]] (I.T.G.W.U.) Craobh Fhainge ina measc, agus iad i bhfoirmíocht mhíleata.[2] An lá dár gcionn, d'fhreastail Craobh Fhainge go huile is go hiomlán ar an tsochraid. <ref>''Limerick Leader'', 13 December 1924</ref>
Tá a portráid ghrianghraf fótagrafach, mar chailín óg le Eveleen Myers, i mbailiúchán an National Portrait Gallery, Londain.<ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=1890 |teideal=Hon. Mary Ellen Spring-Rice |url=https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw135336/Hon-Mary-Ellen-Spring-Rice |website=npg.org.uk |location=London |publisher=[[National Portrait Gallery, London]] |access-date=15 April 2026}}</ref>
==Naisc sheachtracha==
* [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=471 RICE, Mary Ellen Spring (1880–1924)| Ainm.ie ]
* [https://www.findagrave.com/memorial/151017838/mary-ellen-spring-rice Mary Spring Rice Find a Grave|151017838]
==Tagairtí==
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1880]]
[[Catagóir:Daoine a fuair bás i 1924]]
[[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha Protastúnacha]]
[[Catagóir:Teaghlach Spring|Mary]]
[[Catagóir:Iníonacha barún]]
[[Catagóir:Daoine ó Chontae Luimnigh]]
[[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Mná gníomhacha Éireannacha]]
4iwx7z5v14ssv6ggeh9bexfpp3948jg
Gairmeacha ar ainmhithe
0
128373
1327528
1327527
2026-09-07T11:59:27Z
Eomurchadha
4240
1327528
wikitext
text/x-wiki
Is éard is '''gairmeacha ar ainmhithe '''ann ná glaonna a dhéanann daoine ar ainmhithe le hiad a mhealladh nó lena n-aird a fháil.
* pis, int. (Call to cat) ~! ~! Puss! Puss!
* tiuc, int. (Call to hens) ~! ~! Chuck! Chuck!
* tórach, int. ~! ~! Call to bull. (Litriú malartach: tóra)
* toch, int. ~! ~! Call to pigs.
* tseo, int. Call to dog. ~! Get away! Out!
EID chuck » Tiuc! Tiuc! Tiuc! víog! víog! víog!
fíneach » Call to ducks.
hobaireacht » (Act of) calling to a horse.
huít » A call to ducks.
hula » Call to dogs
hurais, int. ~! ~! A call to pigs.
mé » Call to sheep.
* seabhainín » Call to sheep.
* staití » Call to pig.
* suc » Call to calf.
* teith » Call to cow or calf.
==Féach freisin==
* [[Intriachtaí]]
* [[Glaonna ainmhithe feirme]]
3q4k2l99tn1135lj2xgmg7wo1d74iuc
1327531
1327528
2026-09-07T12:01:14Z
Eomurchadha
4240
1327531
wikitext
text/x-wiki
Is éard is '''gairmeacha ar ainmhithe '''ann ná glaonna a dhéanann daoine ar ainmhithe le hiad a mhealladh nó lena n-aird a fháil.
Ón bhFoclóir Gaeilge-Béarla le [[Niall Ó Dónaill]]
* pis, int. (Call to cat) ~! ~! Puss! Puss!
* tiuc, int. (Call to hens) ~! ~! Chuck! Chuck!
* tórach, int. ~! ~! Call to bull. (Litriú malartach: tóra)
* toch, int. ~! ~! Call to pigs.
* tseo, int. Call to dog. ~! Get away! Out!
* fíneach » Call to ducks.
* hobaireacht » (Act of) calling to a horse.
* huít » A call to ducks.
* hula » Call to dogs
* hurais, int. ~! ~! A call to pigs.
* mé » Call to sheep.
* seabhainín » Call to sheep.
* staití » Call to pig.
* suc » Call to calf.
* teith » Call to cow or calf.
Ó [[fhoclóir de Bhaldraithe]]
EID chuck » Tiuc! Tiuc! Tiuc! víog! víog! víog!
==Féach freisin==
* [[Intriachtaí]]
* [[Glaonna ainmhithe feirme]]
s5jrxkvfonpydsesqf7f1r67yzbn8rl
1327582
1327531
2026-09-07T23:16:12Z
Taghdtaighde
60452
Catagóirí curtha leis agus beagán eile
1327582
wikitext
text/x-wiki
Is éard is '''gairmeacha ar ainmhithe '''ann ná glaonna a dhéanann daoine ar ainmhithe le hiad a mhealladh nó lena n-aird a fháil.
Ón bhFoclóir Gaeilge-Béarla le [[Niall Ó Dónaill#Saothair|Niall Ó Dónaill]]
* pis, int. (''Call to cat'') ~! ~! ''Puss! Puss!''
* tiuc, int. (''Call to hens'') ~! ~! ''Chuck! Chuck!''
* tórach, int. ~! ~! ''Call to bull''. (Litriú malartach: tóra)
* toch, int. ~! ~! ''Call to pigs''.
* tseo, int. ''Call to dog''. ~! ''Get away! Out!''
* fíneach » ''Call to ducks''.
* hobaireacht » ''(Act of) calling to a horse''.
* huít » ''A call to ducks''.
* hula » ''Call to dogs''
* hurais, int. ~! ~! ''A call to pigs''.
* mé » ''Call to sheep''.
* seabhainín » ''Call to sheep''.
* staití » ''Call to pig''.
* suc » ''Call to calf''.
* teith » ''Call to cow or calf''.
Ó [[Tomás de Bhaldraithe|fhoclóir de Bhaldraithe]]
EID chuck » Tiuc! Tiuc! Tiuc! víog! víog! víog!
==Féach freisin==
* [[Intriachtaí]]
* [[Glaonna ainmhithe feirme]]
[[Catagóir:Focail agus frásaí]]
[[Catagóir:An Ghaeilge]]
icrmruowmm44ub812ya4ndx32ggevbn
Neornithes
0
128376
1327550
2026-09-07T14:26:38Z
Ériugena
188
Created by translating the page "[[:simple:Special:Redirect/revision/9382230|Neornithes]]"
1327550
wikitext
text/x-wiki
== Taxonomy ==
[[Catagóir:Tacsanomaíocht]]
[[Catagóir:Éin]]
dkwvw9b8hgidvef1aza02zln5tyk9zw
1327552
1327550
2026-09-07T15:16:47Z
Ériugena
188
1327552
wikitext
text/x-wiki
Cuimsíonn '''Neornithes''' an sinsear coiteann is déanaí ag gach éan beo agus a sliocht ar fad. Tá thart ar 9,000 go 10,000 speiceas beo ar eolas ar fud an domhain.
==Tacsanomaíocht ==
Roinntear éin nua-aimseartha ina dhá oll-ord; na Palaeognathae (na (Tinamiformes agus na ratites neamheitilte), agus na Neognathae, ina bhfuil gach éan eile.
Aontaítear go ginearálta gur tháinig na Neornithes chun cinn san Tréimhse Chailceach agus gur tharla an scoilt idir na Palaeognathae agus na Neognathae, agus ansin an scoilt idir dhá fhoghrúpa de Neognathae, Galloanserae agus Neoaves, roimh eachtra díothaithe K-Pg.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Claramunt|first=Santiago|last2=Cracraft|first2=Joel|date=2015|title=A new time tree reveals Earth history’s imprint on the evolution of modern birds|url=https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.1501005|journal=Science Advances|volume=1|issue=11|doi=10.1126/sciadv.1501005}}</ref> Mar sin féin, ní bhíonn iontaisí iiad a shannadh go cinnte do na Neognathae, amhail Vegavis agus Asteriornis, le feiceáil sa taifead iontaise go dtí deireadh an Chailcigh.
Mar sin féin, tá tuairimí éagsúla ann maidir le cibé ar tharla an radaíocht laistigh de na grúpaí móra seo roimh dhíothú na ndineasár nó ina dhiaidh. <ref name=Eric>{{cite journal |author=Ericson P.G.P. | display-authors = etal |date=22 December 2006 |title=Diversification of Neoaves: integration of molecular sequence data and fossils |journal=Biol Lett |volume=2 |issue=4 |pages=543–547 |doi=10.1098/rsbl.2006.0523 |pmc=1834003 |pmid=17148284}}</ref> Is iad Vegavis agus Asteriornis na hiontaisí amháin ón gCailceach ar féidir iad a shannadh go cinnte do na Neognathae, beirt bhall luatha de na Galloanserae a dhaingníonn an t-éagsúlú luath sa ghrúpa seo roimh eachtra díothaithe K-Pg. Ach tá taifead iontaise na Neoaves teoranta do thréimhsí iar-K-Pg. Tá dátú móilíneach tar éis raon leathan dátaí a tháirgeadh le haghaidh luath-éagsúlú tapa Neoaves, ón gCailceach déanach[1] go dtí an Phailéigéin luath, le roinnt staidéir a thugann le tuiscint go raibh an radaíocht mhear den chuid is mó i gcomhthráth leis an eachtra díothaithe.<ref>{{Cite journal|last=Jarvis|first=Erich D.|last2=Mirarab|first2=Siavash|last3=Aberer|first3=Andre J.|last4=Li|first4=Bo|last5=Houde|first5=Peter|last6=Li|first6=Cai|last7=Ho|first7=Simon Y. W.|last8=Faircloth|first8=Brant C.|last9=Nabholz|first9=Benoit|last10=Howard|first10=Jason T.|last11=Suh|first11=Alexander|date=2014-12-12|title=Whole-genome analyses resolve early branches in the tree of life of modern birds|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1253451|journal=Science|language=en|volume=346|issue=6215|pages=1320–1331|doi=10.1126/science.1253451|issn=0036-8075|pmc=4405904|pmid=25504713}}</ref><ref name=":0" />
==Tagairtí==
[[Catagóir:Tacsanomaíocht]]
[[Catagóir:Aves]]
54arlykqyq1c0siefdustl4fg088mvm
1327553
1327552
2026-09-07T15:17:55Z
Ériugena
188
1327553
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}
Cuimsíonn '''Neornithes''' an sinsear coiteann is déanaí ag gach éan beo agus a sliocht ar fad. Tá thart ar 9,000 go 10,000 speiceas beo ar eolas ar fud an domhain.
==Tacsanomaíocht ==
Roinntear éin nua-aimseartha ina dhá oll-ord; na Palaeognathae (na (Tinamiformes agus na ratites neamheitilte), agus na Neognathae, ina bhfuil gach éan eile.
Aontaítear go ginearálta gur tháinig na Neornithes chun cinn san Tréimhse Chailceach agus gur tharla an scoilt idir na Palaeognathae agus na Neognathae, agus ansin an scoilt idir dhá fhoghrúpa de Neognathae, Galloanserae agus Neoaves, roimh eachtra díothaithe K-Pg.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Claramunt|first=Santiago|last2=Cracraft|first2=Joel|date=2015|title=A new time tree reveals Earth history’s imprint on the evolution of modern birds|url=https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.1501005|journal=Science Advances|volume=1|issue=11|doi=10.1126/sciadv.1501005}}</ref> Mar sin féin, ní bhíonn iontaisí iiad a shannadh go cinnte do na Neognathae, amhail Vegavis agus Asteriornis, le feiceáil sa taifead iontaise go dtí deireadh an Chailcigh.
Mar sin féin, tá tuairimí éagsúla ann maidir le cibé ar tharla an radaíocht laistigh de na grúpaí móra seo roimh dhíothú na ndineasár nó ina dhiaidh. <ref name=Eric>{{cite journal |author=Ericson P.G.P. | display-authors = etal |date=22 December 2006 |title=Diversification of Neoaves: integration of molecular sequence data and fossils |journal=Biol Lett |volume=2 |issue=4 |pages=543–547 |doi=10.1098/rsbl.2006.0523 |pmc=1834003 |pmid=17148284}}</ref> Is iad Vegavis agus Asteriornis na hiontaisí amháin ón gCailceach ar féidir iad a shannadh go cinnte do na Neognathae, beirt bhall luatha de na Galloanserae a dhaingníonn an t-éagsúlú luath sa ghrúpa seo roimh eachtra díothaithe K-Pg. Ach tá taifead iontaise na Neoaves teoranta do thréimhsí iar-K-Pg. Tá dátú móilíneach tar éis raon leathan dátaí a tháirgeadh le haghaidh luath-éagsúlú tapa Neoaves, ón gCailceach déanach[1] go dtí an Phailéigéin luath, le roinnt staidéir a thugann le tuiscint go raibh an radaíocht mhear den chuid is mó i gcomhthráth leis an eachtra díothaithe.<ref>{{Cite journal|last=Jarvis|first=Erich D.|last2=Mirarab|first2=Siavash|last3=Aberer|first3=Andre J.|last4=Li|first4=Bo|last5=Houde|first5=Peter|last6=Li|first6=Cai|last7=Ho|first7=Simon Y. W.|last8=Faircloth|first8=Brant C.|last9=Nabholz|first9=Benoit|last10=Howard|first10=Jason T.|last11=Suh|first11=Alexander|date=2014-12-12|title=Whole-genome analyses resolve early branches in the tree of life of modern birds|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1253451|journal=Science|language=en|volume=346|issue=6215|pages=1320–1331|doi=10.1126/science.1253451|issn=0036-8075|pmc=4405904|pmid=25504713}}</ref><ref name=":0" />
==Tagairtí==
[[Catagóir:Tacsanomaíocht]]
[[Catagóir:Aves]]
im4bmco4ti7r64bp0bh76oemfnaf0vw
TitanCon
0
128377
1327577
2026-09-07T22:57:09Z
Taghdtaighde
60452
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1278502407|TitanCon]]"
1327577
wikitext
text/x-wiki
Is aonach bliantúil é '''TitanCon''' a thionóltar i b[[Béal Feirste]]. D'eascair sé as mianta grúpaí éagsúla, lena n-áirítear an [[Brotherhood Without Banners]] (BWB), a bhí aonach uathu do lucht leanúna [[Game of Thrones]] i mBéal Feirste, agus [[The Other Ones (cumann)|The Other Ones]], cumann ficsean eolaíochta agus fantaisíochta i mBéal Feirste, a bheadh aonach dírithe ar na haicmí litríochta sin uathu. Ag obair le [[Logan Bruce]] ó Studio NI, [[Arkham Gaming Centre]] agus [[TableTopNorth]], chuir na grúpaí tús lena gcomhoibriú ag Octocon 2010 i mBaile Átha Cliath.<ref>{{Cite web-en|url=https://TitanCon.com/about/|title=About|work=TitanCon}}</ref>
== Stair ==
Ba é [[George R. R. Martin|George R.R. Martin]] Aoi Oinigh Octocon 2010 i mBaile Átha Cliath. Bhí tús curtha le scannánú [[Game of Thrones]] an t-am sin agus Tuaisceart Éireann ar na láithreacha sa tsraith teilifíse. Reáchtáladh cruinniú de lucht leanúna GoT, ar a tugadh an ''Moot'', cheana féin sa bhliain 2009 agus bhí ceann eile, Moot 2, le bheith ar siúl agus Martin in Éirinn. Tháinig dlús faoin gcomhoibriú idir na grúpaí uile a bhí ag iarraidh aonach a bheith acu i mBéal Feirste agus cuireadh tús le haonach nua Thuaisceart Éireann. Bhí rath ar Moot2 agus cuireadh tús le TitanCon an bhliain dár gcionn.<ref name="GOH">{{Cite web-en|url=https://winteriscoming.net/2019/02/19/martin-is-visiting-a-european-con-this-summer-shell/|title=George R.R. Martin to be the guest of honor at TitanCon 2019|date=19 February 2019|work=Winter is Coming}}</ref><ref name="7Fan">{{Cite web-en|url=https://www.bustle.com/p/the-best-uk-fan-conventions-to-visit-that-guarantee-experience-youll-never-forget-18665795|title=7 Fan Conventions In The UK That'll Let You Truly Indulge Your Fave Obsession|author=Sharkey|first=Lauren|language=en|work=Bustle}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/peadar-%C3%B3-guil%C3%ADn-waiting-for-the-call-1.3101328|title=Peadar Ó Guilín: waiting for the call|author=Hennessy|first=Claire|language=en|work=The Irish Times}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.irishtimes.com/culture/tv-radio-web/the-game-of-thrones-tourists-1.1357475|title=The ‘Game of Thrones’ tourists|work=www.irishtimes.com}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.bbc.com/news/av/entertainment-arts-29275424/games-of-thrones-inspired-ballet-performed-by-brutal-ballet|title=Metal ballet meets Games of Thrones|language=en|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/business/news/its-game-on-as-pratchetts-discworld-is-brought-to-life-28643017.html|title=It's game on as Pratchett's Discworld is brought to life|work=belfasttelegraph}}</ref>
Mhéadaigh ar an aonach nuair a bhuaigh sé san iomaíocht chun EuroCon 2019 a óstáil agus Baile Átha Cliath ina óstach ar Worldcon an bhliain chéanna agus ba é Máirtín Aoi Oinigh an aonaigh.<ref name="GOH" /><ref>{{Cite web-en|url=https://www.joe.ie/movies-tv/george-r-r-martin-will-visiting-ireland-year-658776|title=Game of Thrones author George R.R. Martin will be visiting Ireland this year|language=en|work=JOE.ie}}</ref><ref name="7Fan" />
=== Aíonna ===
I measc na n-aíonna a bhí i láthair ag an aonach tá: Adrian Tchaikovsky, [[Andy Luke]], Blackstaff Press, [[Brutal Ballet]], David Bradshaw, & [[Leonard Boyd]], [[Debbie (DJ) McCune]], Elliot Grove, Emma Andrews, George Clarke, Ian McDonald, Jan Siegel, Jo Zebedee, [[Joanna Volpe]], Joe Abercrombie, [[Joseph Campo]], Ken Gregory, [[Ken Magee]], [[Laurence Donaghy]], Leigh Bardugo, [[Medieval Combat Group]], Michael Stuart, agus [[Kristy Robinson]], Pat Cadigan, Patrick Brown, [[Paul J Holden]], Paul Kearney, Peadar Ó Guilín, Richard Crawford, Roz Kaveney, Ruth Frances Long, Sarah Pinborough, [[Spence Wright]], [[T.A. Moore|TA Moore]], Taryn Southern, [[The Clandestine]], [[Zoë Sumra]].
=== Suíomhanna agus dátaí ===
* 24 Meán Fómhair 2011, Ionad Taispeántais Europa, Béal Feirste
* 22 Meán Fómhair 2012, Ionad Taispeántais Europa, Béal Feirste
* 6–8 Meán Fómhair 2013, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 12–14 Meán Fómhair 2014, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 25–27 Meán Fómhair 2015, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 30-2 Meán Fómhair/Deireadh Fómhair 2016, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 5–10 Meán Fómhair 2017, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 24–26 Lúnasa 2018, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 22–24 Lúnasa 2019, Ionad Comhdhála Cois Cuain, Béal Feirste
== Féach freisin ==
* Eurocon
* [[Game of Thrones|Cluiche na gCorónach]]
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach]]
hsujz43giobu5zpospmrs1jcpahf5i6
1327580
1327577
2026-09-07T23:07:59Z
Taghdtaighde
60452
1327580
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}
Is aonach bliantúil é '''TitanCon''' a thionóltar i b[[Béal Feirste]]. D'eascair sé as mianta grúpaí éagsúla, lena n-áirítear an [[Brotherhood Without Banners]] (BWB), a bhí aonach uathu do lucht leanúna [[Game of Thrones]] i mBéal Feirste, agus [[The Other Ones (cumann)|The Other Ones]], cumann ficsean eolaíochta agus fantaisíochta i mBéal Feirste, a bheadh aonach dírithe ar na haicmí litríochta sin uathu. Ag obair le [[Logan Bruce]] ó Studio NI, [[Arkham Gaming Centre]] agus [[TableTopNorth]], chuir na grúpaí tús lena gcomhoibriú ag Octocon 2010 i mBaile Átha Cliath.<ref>{{Cite web-en|url=https://TitanCon.com/about/|title=About|work=TitanCon}}</ref>
== Stair ==
Ba é [[George R. R. Martin|George R.R. Martin]] Aoi Oinigh Octocon 2010 i mBaile Átha Cliath. Bhí scannánú [[Game of Thrones]] tosaithe an t-am sin agus Tuaisceart Éireann ar na láithreacha scannánaithe don sraith teilifíse. Reáchtáladh cruinniú de lucht leanúna GoT, ar a tugadh an ''Moot'', cheana féin sa bhliain 2009 agus bhí ceann eile, ''Moot 2'', le bheith ar siúl agus Martin in Éirinn. Tháinig dlús faoin gcomhoibriú idir na grúpaí uile a bhí ag iarraidh aonach a bheith acu i mBéal Feirste agus cuireadh tús le haonach nua Thuaisceart Éireann. Bhí rath ar ''Moot2'' agus cuireadh tús le TitanCon an bhliain dár gcionn.<ref name="GOH">{{Cite web-en|url=https://winteriscoming.net/2019/02/19/martin-is-visiting-a-european-con-this-summer-shell/|title=George R.R. Martin to be the guest of honor at TitanCon 2019|date=19 February 2019|work=Winter is Coming|language=as Béarla}}</ref><ref name="7Fan">{{Cite web-en|url=https://www.bustle.com/p/the-best-uk-fan-conventions-to-visit-that-guarantee-experience-youll-never-forget-18665795|title=7 Fan Conventions In The UK That'll Let You Truly Indulge Your Fave Obsession|author=Sharkey|first=Lauren|language=as Béarla|work=Bustle}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/peadar-%C3%B3-guil%C3%ADn-waiting-for-the-call-1.3101328|title=Peadar Ó Guilín: waiting for the call|author=Hennessy|first=Claire|language=as Béarla|work=[[The Irish Times]]}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.irishtimes.com/culture/tv-radio-web/the-game-of-thrones-tourists-1.1357475|title=The ‘Game of Thrones’ tourists|work=[[The Irish Times]]|language=as Béarla}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.bbc.com/news/av/entertainment-arts-29275424/games-of-thrones-inspired-ballet-performed-by-brutal-ballet|title=Metal ballet meets Games of Thrones|language=as Béarla|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/business/news/its-game-on-as-pratchetts-discworld-is-brought-to-life-28643017.html|title=It's game on as Pratchett's Discworld is brought to life|work=[[Belfast Telegraph]]|language=as Béarla}}</ref>
Mhéadaigh ar an aonach nuair a bhuaigh sé san iomaíocht chun EuroCon 2019 a óstáil agus Baile Átha Cliath ina óstach ar Worldcon an bhliain chéanna agus ba é Máirtín Aoi Oinigh an aonaigh.<ref name="GOH" /><ref>{{Cite web-en|url=https://www.joe.ie/movies-tv/george-r-r-martin-will-visiting-ireland-year-658776|title=Game of Thrones author George R.R. Martin will be visiting Ireland this year|language=as Béarla|work=[[JOE.ie]]}}</ref><ref name="7Fan" />
=== Aíonna ===
I measc na n-aíonna a bhí i láthair ag an aonach tá: Adrian Tchaikovsky, [[Andy Luke]], Blackstaff Press, [[Brutal Ballet]], David Bradshaw, & [[Leonard Boyd]], [[Debbie (DJ) McCune]], Elliot Grove, Emma Andrews, George Clarke, Ian McDonald, Jan Siegel, Jo Zebedee, [[Joanna Volpe]], Joe Abercrombie, [[Joseph Campo]], Ken Gregory, [[Ken Magee]], [[Laurence Donaghy]], Leigh Bardugo, [[Medieval Combat Group]], Michael Stuart, agus [[Kristy Robinson]], Pat Cadigan, Patrick Brown, [[Paul J Holden]], Paul Kearney, Peadar Ó Guilín, Richard Crawford, Roz Kaveney, Ruth Frances Long, Sarah Pinborough, [[Spence Wright]], [[T.A. Moore|TA Moore]], Taryn Southern, [[The Clandestine]], [[Zoë Sumra]].
=== Suíomhanna agus dátaí ===
* 24 Meán Fómhair 2011, Ionad Taispeántais Europa, Béal Feirste
* 22 Meán Fómhair 2012, Ionad Taispeántais Europa, Béal Feirste
* 6–8 Meán Fómhair 2013, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 12–14 Meán Fómhair 2014, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 25–27 Meán Fómhair 2015, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 30-2 Meán Fómhair/Deireadh Fómhair 2016, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 5–10 Meán Fómhair 2017, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 24–26 Lúnasa 2018, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 22–24 Lúnasa 2019, Ionad Comhdhála Cois Cuain, Béal Feirste
== Féach freisin ==
* [[Eurocon]]
* ''[[Game of Thrones|Cluiche na gCorónach]]''
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach]]
[[Catagóir:Fantaisíocht Éireannach]]
[[Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach]]
[[Catagóir:Féilte ealaíon]]
[[Catagóir:Béal Feirste]]
[[Catagóir:Féilte a bunaíodh in 2010]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2010]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 2010í]]
gu66wsher15qp2w9corp9ff35fx2skx
1327581
1327580
2026-09-07T23:11:08Z
Taghdtaighde
60452
Nasc curtha leis
1327581
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}
Is aonach bliantúil é '''TitanCon''' a thionóltar i b[[Béal Feirste]]. D'eascair sé as mianta grúpaí éagsúla, lena n-áirítear an [[Brotherhood Without Banners]] (BWB), a bhí aonach uathu do lucht leanúna [[Game of Thrones]] i mBéal Feirste, agus [[The Other Ones (cumann)|The Other Ones]], cumann ficsean eolaíochta agus fantaisíochta i mBéal Feirste, a bheadh aonach dírithe ar na haicmí litríochta sin uathu. Ag obair le [[Logan Bruce]] ó Studio NI, [[Arkham Gaming Centre]] agus [[TableTopNorth]], chuir na grúpaí tús lena gcomhoibriú ag Octocon 2010 i mBaile Átha Cliath.<ref>{{Cite web-en|url=https://TitanCon.com/about/|title=About|work=TitanCon}}</ref>
== Stair ==
Ba é [[George R. R. Martin|George R.R. Martin]] Aoi Oinigh Octocon 2010 i mBaile Átha Cliath. Bhí scannánú [[Game of Thrones]] tosaithe an t-am sin agus Tuaisceart Éireann ar na láithreacha scannánaithe don sraith teilifíse. Reáchtáladh cruinniú de lucht leanúna GoT, ar a tugadh an ''Moot'', cheana féin sa bhliain 2009 agus bhí ceann eile, ''Moot 2'', le bheith ar siúl agus Martin in Éirinn. Tháinig dlús faoin gcomhoibriú idir na grúpaí uile a bhí ag iarraidh aonach a bheith acu i mBéal Feirste agus cuireadh tús le haonach nua Thuaisceart Éireann. Bhí rath ar ''Moot2'' agus cuireadh tús le TitanCon an bhliain dár gcionn.<ref name="GOH">{{Cite web-en|url=https://winteriscoming.net/2019/02/19/martin-is-visiting-a-european-con-this-summer-shell/|title=George R.R. Martin to be the guest of honor at TitanCon 2019|date=19 February 2019|work=Winter is Coming|language=as Béarla}}</ref><ref name="7Fan">{{Cite web-en|url=https://www.bustle.com/p/the-best-uk-fan-conventions-to-visit-that-guarantee-experience-youll-never-forget-18665795|title=7 Fan Conventions In The UK That'll Let You Truly Indulge Your Fave Obsession|author=Sharkey|first=Lauren|language=as Béarla|work=Bustle}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/peadar-%C3%B3-guil%C3%ADn-waiting-for-the-call-1.3101328|title=Peadar Ó Guilín: waiting for the call|author=Hennessy|first=Claire|language=as Béarla|work=[[The Irish Times]]}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.irishtimes.com/culture/tv-radio-web/the-game-of-thrones-tourists-1.1357475|title=The ‘Game of Thrones’ tourists|work=[[The Irish Times]]|language=as Béarla}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.bbc.com/news/av/entertainment-arts-29275424/games-of-thrones-inspired-ballet-performed-by-brutal-ballet|title=Metal ballet meets Games of Thrones|language=as Béarla|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/business/news/its-game-on-as-pratchetts-discworld-is-brought-to-life-28643017.html|title=It's game on as Pratchett's Discworld is brought to life|work=[[Belfast Telegraph]]|language=as Béarla}}</ref>
Mhéadaigh ar an aonach nuair a bhuaigh sé san iomaíocht chun EuroCon 2019 a óstáil agus Baile Átha Cliath ina óstach ar Worldcon an bhliain chéanna agus ba é Máirtín Aoi Oinigh an aonaigh.<ref name="GOH" /><ref>{{Cite web-en|url=https://www.joe.ie/movies-tv/george-r-r-martin-will-visiting-ireland-year-658776|title=Game of Thrones author George R.R. Martin will be visiting Ireland this year|language=as Béarla|work=[[JOE.ie]]}}</ref><ref name="7Fan" />
=== Aíonna ===
I measc na n-aíonna a bhí i láthair ag an aonach tá: Adrian Tchaikovsky, [[Andy Luke]], Blackstaff Press, [[Brutal Ballet]], David Bradshaw, & [[Leonard Boyd]], [[Debbie (DJ) McCune]], Elliot Grove, Emma Andrews, George Clarke, Ian McDonald, Jan Siegel, Jo Zebedee, [[Joanna Volpe]], Joe Abercrombie, [[Joseph Campo]], Ken Gregory, [[Ken Magee]], [[Laurence Donaghy]], Leigh Bardugo, [[Medieval Combat Group]], Michael Stuart, agus [[Kristy Robinson]], Pat Cadigan, Patrick Brown, [[Paul J Holden]], Paul Kearney, Peadar Ó Guilín, Richard Crawford, Roz Kaveney, Ruth Frances Long, Sarah Pinborough, [[Spence Wright]], [[T.A. Moore|TA Moore]], Taryn Southern, [[The Clandestine]], [[Zoë Sumra]].
=== Suíomhanna agus dátaí ===
* 24 Meán Fómhair 2011, Ionad Taispeántais Europa, Béal Feirste
* 22 Meán Fómhair 2012, Ionad Taispeántais Europa, Béal Feirste
* 6–8 Meán Fómhair 2013, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 12–14 Meán Fómhair 2014, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 25–27 Meán Fómhair 2015, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 30-2 Meán Fómhair/Deireadh Fómhair 2016, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 5–10 Meán Fómhair 2017, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 24–26 Lúnasa 2018, Óstán Pháirc Wellington, Béal Feirste
* 22–24 Lúnasa 2019, Ionad Comhdhála Cois Cuain, Béal Feirste
== Nascanna amach ==
* Suíomh gréasáin: [http://www.TitanCon.com TitanCon.com]
== Féach freisin ==
* [[Eurocon]]
* ''[[Game of Thrones|Cluiche na gCorónach]]''
== Tagairtí ==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach]]
[[Catagóir:Fantaisíocht Éireannach]]
[[Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach]]
[[Catagóir:Féilte ealaíon]]
[[Catagóir:Béal Feirste]]
[[Catagóir:Féilte a bunaíodh in 2010]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2010]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 2010í]]
icmpbomfdlod1ks1o4m7alkp9br80yi
Catagóir:Litríocht na hAlbainise
14
128378
1327587
2026-09-07T23:22:05Z
Taghdtaighde
60452
Leathanach cruthaithe le '{{Féach freisin|Catagóir:Litríocht na hAlban}} {{Féach freisin|Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban}} {{DEFAULTSORT:Litriocht na hAlbainise}} [[Catagóir:An Albainis]] [[Catagóir:Litríocht de réir teanga]]'
1327587
wikitext
text/x-wiki
{{Féach freisin|Catagóir:Litríocht na hAlban}}
{{Féach freisin|Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban}}
{{DEFAULTSORT:Litriocht na hAlbainise}}
[[Catagóir:An Albainis]]
[[Catagóir:Litríocht de réir teanga]]
gapwliiksiy586hnaa2gsv5hd0s8meq
Comhaontú Mheice um Chomhchosaint
0
128379
1327590
2026-09-07T23:38:10Z
TGcoa
21229
Leathanach cruthaithe le 'Comhaontú Mheice.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/09/ceard-is-bri-le-comhaontu-mheice/|teideal=Ceard is brí le Comhaontú Mheice?|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2026-09-04|language=ga-IE|work=An Páipéar / Eagrán #96|dátarochtana=2026-09-07}}</ref>'
1327590
wikitext
text/x-wiki
Comhaontú Mheice.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/09/ceard-is-bri-le-comhaontu-mheice/|teideal=Ceard is brí le Comhaontú Mheice?|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2026-09-04|language=ga-IE|work=An Páipéar / Eagrán #96|dátarochtana=2026-09-07}}</ref>
98cd05dfirhni3y8spnhxzs9lda27cu
1327598
1327590
2026-09-08T00:21:08Z
TGcoa
21229
1327598
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}
Is comhaontú cosanta tríthaobhach é '''Comhaontú Mheice um Chomhchosaint'''<ref>Béarla: ''Mecca Joint Defence Agreement''</ref> a shínigh [[An Araib Shádach|an Araib Shádach]], [[An Tuirc|an Tuirc]] agus [[An Phacastáin|an Phacastáin]] i [[Meice]] ar an 7 Lúnasa 2026.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/09/ceard-is-bri-le-comhaontu-mheice/|teideal=Ceard is brí le Comhaontú Mheice?|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2026-09-04|language=ga-IE|work=An Páipéar / Eagrán #96|dátarochtana=2026-09-07}}</ref> Ba iad [[Mohammad bin Salman]], Rídhamhna agus Príomh-Aire na hAraibe Sádaí, [[Recep Tayyip Erdoğan]], Uachtarán na Tuirce, agus [[Shehbaz Sharif]], Príomh-Aire na Pacastáine, a chuir a lámh leis ag Pálás al-Safa i Meice.<ref name="reuters">{{Lua idirlín|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/saudi-arabia-turkey-pakistan-sign-joint-defence-deal-amid-regional-turmoil-2026-08-07/|teideal=Saudi Arabia, Turkey, Pakistan pledge mutual defence as Middle East turmoil escalates|údar=Timour Azhari, Ariba Shahid agus Tuvan Gumrukcu|dáta=8 Lúnasa 2026|language=en|work=Reuters|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
Deirtear sa chomhaontú go meastar gur ionsaí ar na trí stát ar fad é ionsaí armtha ar aon cheann acu, foclaíocht atá cosúil leis an bhforáil atá in Airteagal 5 de [[Conradh an Atlantaigh Thuaidh]]. Níl aon sonrú sa téacs poiblí, áfach, ar a bhfuil i gceist leis na gealltanais chomhchosanta sin ná ar an gcaoi a gcuirfí i bhfeidhm iad dá n-iarrfaí orthu é.<ref name="reuters" /><ref name="fp">{{Lua idirlín|url=https://foreignpolicy.com/2026/08/25/mecca-pact-saud-arabia-turkey-pakistan-nato-israel-iran/|teideal=Turkey-Saudi-Pakistan Agreement Is a Pact Without Impact|dáta=25 Lúnasa 2026|language=en|work=Foreign Policy|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
Tógadh an comhaontú ar an gComhaontú Straitéiseach um Chosaint Fhrithpháirteach a shínigh an Araib Shádach agus an Phacastáin i [[Riyadh]] ar an 17 Meán Fómhair 2025, agus síníodh é agus [[Cogadh na hIaráine 2026|cogadh na hIaráine]] ag géarú.<ref name="reuters" /> <ref name="dawn31">{{Lua idirlín|url=https://www.dawn.com/news/2026391|teideal=Tripartite agreement to be called 'Makkah Defence Alliance', with first secretary general from Pakistan: Turkish FM Fidan|dáta=31 Lúnasa 2026|language=en|work=Dawn|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
[[Íomhá:الدول الأعضاء في اتفاقية مكة للدفاع المشترك.svg|clé|mion|220px|Sínitheoirí Chomhaontú Mheice (glas): an Araib Shádach, an Tuirc agus an Phacastáin]]
[[Íomhá:Mecca From Above (153954).jpg|clé|mion|220px|Meice, an chathair inar síníodh an comhaontú ar an 7 Lúnasa 2026]]
[[Íomhá:HRH Prince Mohammed bin Salman Chairs Extraordinary Arab and Islamic Summit in Riyadh (2024).jpg|clé|mion|220px|[[Mohammad bin Salman]], Rídhamhna agus Príomh-Aire na hAraibe Sádaí]]
[[Íomhá:Turkish President Recep Tayyip Erdoğan in January 2024 (cropped).jpg|clé|mion|220px|[[Recep Tayyip Erdoğan]], Uachtarán na Tuirce]]
[[Íomhá:Shehbaz Sharif in 2024.jpg|clé|mion|220px|[[Shehbaz Sharif]], Príomh-Aire na Pacastáine]]
== Cúlra ==
Bhí comhar míleata ar bun idir an Araib Shádach agus an Phacastáin le fada, agus an Phacastáin ag cur oiliúna agus cúnaimh theicniúil ar fáil d'fhórsaí na hAraibe Sádaí. Cuireadh an comhar sin ar bhonn foirmiúil leis an gComhaontú Straitéiseach um Chosaint Fhrithpháirteach, a síníodh i bPálás al-Yamamah i Riyadh ar an 17 Meán Fómhair 2025.<ref name="spa2025">{{Lua idirlín|url=https://www.spa.gov.sa/N2399714|teideal=HRH the Crown Prince, Pakistan Prime Minister Hold Official Talks, Sign Strategic Mutual Defense Agreement|dáta=17 Meán Fómhair 2025|language=en|work=Gníomhaireacht Nuachta na hAraibe Sádaí|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
Ag an am céanna bhí an Tuirc agus an Phacastáin ag doimhniú a gcuid ceangal cosanta eatarthu féin: mhalartaigh siad longa cogaidh agus aerárthaí traenála, agus in 2023 cheannaigh an Araib Shádach dróin Tuircacha. Faoi lár na bliana 2026 bhí na mílte saighdiúir, aerárthaí trodaíochta, dróin agus córas aerchosanta imscartha ag an bPacastáin san Araib Shádach,.<ref name="reuters" />
Síníodh an comhaontú tríthaobhach agus an teannas ag méadú sa [[An Meánoirthear|Mheánoirthear]]. Bhuail dróin Iaránacha an Araib Shádach tar éis thús chogadh na hIaráine in 2026, rud a chuir easpórtáil na hola agus cobhsaíocht an réigiúin i mbaol. Cé nach raibh an Tuirc ná an Phacastáin i mbaol chomh mór céanna ón troid, bhí imní orthu faoin éagobhsaíocht a bhí ag leathadh.<ref name="reuters" />
== Forálacha ==
Tháinig Shehbaz Sharif go [[Jeddah]] ar an 6 Lúnasa 2026 agus rinne sé an oilithreacht ''umrah'' i Meice an lá dár gcionn. Ag Pálás al-Safa a tionóladh Cruinniú Mullaigh Mheice um Chomhchosaint, agus is ann a chuir an triúr ceannairí a lámh leis an gcomhaontú.<ref name="reuters" /><ref name="mee7">{{Lua idirlín|url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/turkey-pakistan-saudi-arabia-sign-mecca-joint-defence-agreement|teideal=Turkey, Pakistan, Saudi Arabia sign "Mecca Joint Defence Agreement"|dáta=7 Lúnasa 2026|language=en|work=Middle East Eye|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
Seo mar a cuireadh croílár an ghealltanais i láthair sa ráiteas comhpháirteach a d'eisigh na trí rialtas:
<blockquote>"Tá sé i gceist leis an gcomhaontú an díspreagadh comhchoiteann a neartú in aghaidh aon ghnímh ionsaithe, agus foráiltear ann go measfar gur ionsaí orthu go léir aon ionsaí armtha in aghaidh aon cheann amháin de na trí stát." <ref name="spa2026">{{Lua idirlín|url=https://www.spa.gov.sa/en/N2649227|teideal=Saudi Arabia, Türkiye, and Pakistan Issue Joint Statement of the Makkah Al-Mukarramah Summit for Joint Defence|dáta=7 Lúnasa 2026|language=en|work=Gníomhaireacht Nuachta na hAraibe Sádaí|dátarochtana=2026-09-08}}</ref></blockquote>De réir an ráitis chomhpháirtigh, is é aidhm an chomhaontaithe an díspreagadh comhchoiteann a neartú in aghaidh ionsaithe, agus an tslándáil chomhchoiteann agus an tsíocháin sa réigiún agus lasmuigh de a chur chun cinn. Níor luadh sa ráiteas na gealltanais mhíleata ar leith ná na hoibleagáidí a bheadh ar gach páirtí.<ref name="reuters" />
Dúirt oifigeach Tuircach gur comhaontú cosantach amháin a bhí ann, nach raibh sé dírithe ar aon tír ar leith, go raibh sé oscailte do stáit eile sa réigiún, agus nár chuir sé aon socrú déthaobhach ná iltaobhach a bhí ann cheana idir na sínitheoirí ar ceal.<ref name="reuters" />
Ní dócha, dar le tráchtairí, go leathnófaí [[Airm núicléacha|iombhagairt núicléach]] na Pacastáine chuig a comhpháirtithe nua. Bíonn seasamh núicléach na Pacastáine dírithe i gcónaí ar an mbagairt a shíltear a bheith ag teacht ón [[An India|India]].<ref name="reuters" />
== Cumas míleata na dtrí stát ==
Chuir ''[[Al Jazeera]]'' na figiúirí seo a leanas i láthair ar an 11 Lúnasa 2026:<ref name="aj11">{{Lua idirlín|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/11/what-are-saudi-arabia-turkiye-and-pakistans-joint-military-capabilities|teideal=What are Saudi Arabia, Turkiye and Pakistan's joint military capabilities?|údar=Alia Chughtai agus Marium Ali|dáta=11 Lúnasa 2026|language=en|work=Al Jazeera|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
{| class="wikitable"
! Stát !! Pearsanra míleata gníomhach !! Caiteachas cosanta (2026) !! Aerárthaí
|-
| An Phacastáin || 660,000 || 9.1 billiún dollar SAM || 1,397
|-
| An Tuirc || 481,000 || 51.4 billiún dollar SAM || 1,101
|-
| An Araib Shádach || 247,000 || 63.9 billiún dollar SAM || 917
|-
! Iomlán !! tuairim is 1.4 milliún !! 124.4 billiún dollar SAM !! 3,415
|}
Chomh maith leis sin, tá 6,046 tanc, breis is 179,000 feithicil armúrtha agus 344 árthach cabhlaigh ag na trí stát le chéile, 33 friogáit, 24 corbhád agus 22 fomhuireán ina measc. Níl [[Airm núicléacha|airm núicléacha]] ach ag ceann amháin de na trí stát, an Phacastáin; níl aon arm núicléach dá cuid féin ag an Tuirc, cé go bhfuil airm núicléacha de chuid na Stát Aontaithe ar a talamh faoi shocruithe [[ECAT]].<ref name="aj11" />
== Rialachas agus struchtúr ==
Dúirt Hakan Fidan go n-oibreodh an comhshocrú ar an gcuma chéanna le [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]]: bheadh coiste airí ann, coistí polaitiúla agus míleata, agus rúnaíocht bhuan chun feidhmiú na gcinntí a mhaoirsiú. Is san Araib Shádach a lonnófar an rúnaíocht sin. Ní raibh suíomhanna na n-oifigí nua deimhnithe faoin 9 Lúnasa 2026.<ref name="jpost">{{Lua idirlín|url=https://www.jpost.com/international/article-904913|teideal=Turkey: Defense pact mirrors NATO's Article 5|dáta=8 Lúnasa 2026|language=en|work=The Jerusalem Post|dátarochtana=2026-09-08}}</ref> Ar an 31 Lúnasa 2026 d'fhógair Fidan gurbh í an Chomhghuaillíocht Chosanta Mheice a thabharfaí ar an gcomhshocrú, agus gur ón bPacastáin a thiocfadh an chéad Ard-Rúnaí.<ref name="dawn31" />
== Freagairtí ==
=== An Iaráin ===
Bhí freagairt mheasctha ón [[An Iaráin|Iaráin]]. Chuir Aire Gnóthaí Eachtracha na hIaráine, Abbas Araghchi, fáilte roimh an gcomhaontú, d'iarr sé tuilleadh aontachta i measc na dtíortha Moslamacha, agus mhol sé dóibh brath ar a n-acmhainní féin.<ref name="iranintl">{{Lua idirlín|url=https://www.iranintl.com/en/202608071886|teideal=Araghchi responds to Mecca defense agreement with call for Muslim unity|dáta=7 Lúnasa 2026|language=en|work=Iran International|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
=== An India ===
Dúirt Aireacht Gnóthaí Eachtracha na hIndia go raibh meas ag an India ar a comhpháirtíocht straitéiseach leis an Araib Shádach agus go raibh súil aici go gcuirfeadh Riyadh "leasanna agus íogaireachtaí" na hIndia san áireamh.<ref name="ht">{{Lua idirlín|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mea-india-reacts-to-turkey-pak-saudi-defence-deal-closely-following-the-development-101786100091785.html|teideal=India reacts to Turkey-Pakistan-Saudi defence deal: 'Closely following the development'|dáta=7 Lúnasa 2026|language=en|work=Hindustan Times|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
=== An Phacastáin ===
Bhí ceiliúradh poiblí i roinnt cathracha sa Phacastáin i ndiaidh an tsínithe. In [[Islamabad]] lasadh foirgnimh phoiblí agus maisíodh le bratacha na Pacastáine, na hAraibe Sádaí agus na Tuirce iad.<ref name="dawn10">{{Lua idirlín|url=https://www.dawn.com/news/2021836|teideal=Islamabad police hold flag march to celebrate joint defence agreement|údar=Ikram Junaidi|dáta=10 Lúnasa 2026|language=en|work=Dawn|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
== Féach freisin ==
* [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]]
* [[Conradh an Atlantaigh Thuaidh]]
* [[Cogadh na hIaráine 2026]]
* [[An Meánoirthear]]
* [[Comhaontú Vársá]]
== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:Conarthaí]]
[[Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta]]
[[Catagóir:An Araib Shádach]]
[[Catagóir:An Phacastáin]]
[[Catagóir:An Tuirc]]
[[Catagóir:An Meánoirthear]]
[[Catagóir:Stair mhíleata]]
[[Catagóir:2026]]
[[Catagóir:Comhaontais mhíleata]]
pu0b0yqgjlep9bn3d9ux5md0e0fvclv
1327608
1327598
2026-09-08T11:55:39Z
TGcoa
21229
Bhog TGcoa an leathanach [[Comhaontú Mheice]] go [[Comhaontú Mheice um Chomhchosaint]]
1327598
wikitext
text/x-wiki
{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}
Is comhaontú cosanta tríthaobhach é '''Comhaontú Mheice um Chomhchosaint'''<ref>Béarla: ''Mecca Joint Defence Agreement''</ref> a shínigh [[An Araib Shádach|an Araib Shádach]], [[An Tuirc|an Tuirc]] agus [[An Phacastáin|an Phacastáin]] i [[Meice]] ar an 7 Lúnasa 2026.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/09/ceard-is-bri-le-comhaontu-mheice/|teideal=Ceard is brí le Comhaontú Mheice?|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2026-09-04|language=ga-IE|work=An Páipéar / Eagrán #96|dátarochtana=2026-09-07}}</ref> Ba iad [[Mohammad bin Salman]], Rídhamhna agus Príomh-Aire na hAraibe Sádaí, [[Recep Tayyip Erdoğan]], Uachtarán na Tuirce, agus [[Shehbaz Sharif]], Príomh-Aire na Pacastáine, a chuir a lámh leis ag Pálás al-Safa i Meice.<ref name="reuters">{{Lua idirlín|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/saudi-arabia-turkey-pakistan-sign-joint-defence-deal-amid-regional-turmoil-2026-08-07/|teideal=Saudi Arabia, Turkey, Pakistan pledge mutual defence as Middle East turmoil escalates|údar=Timour Azhari, Ariba Shahid agus Tuvan Gumrukcu|dáta=8 Lúnasa 2026|language=en|work=Reuters|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
Deirtear sa chomhaontú go meastar gur ionsaí ar na trí stát ar fad é ionsaí armtha ar aon cheann acu, foclaíocht atá cosúil leis an bhforáil atá in Airteagal 5 de [[Conradh an Atlantaigh Thuaidh]]. Níl aon sonrú sa téacs poiblí, áfach, ar a bhfuil i gceist leis na gealltanais chomhchosanta sin ná ar an gcaoi a gcuirfí i bhfeidhm iad dá n-iarrfaí orthu é.<ref name="reuters" /><ref name="fp">{{Lua idirlín|url=https://foreignpolicy.com/2026/08/25/mecca-pact-saud-arabia-turkey-pakistan-nato-israel-iran/|teideal=Turkey-Saudi-Pakistan Agreement Is a Pact Without Impact|dáta=25 Lúnasa 2026|language=en|work=Foreign Policy|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
Tógadh an comhaontú ar an gComhaontú Straitéiseach um Chosaint Fhrithpháirteach a shínigh an Araib Shádach agus an Phacastáin i [[Riyadh]] ar an 17 Meán Fómhair 2025, agus síníodh é agus [[Cogadh na hIaráine 2026|cogadh na hIaráine]] ag géarú.<ref name="reuters" /> <ref name="dawn31">{{Lua idirlín|url=https://www.dawn.com/news/2026391|teideal=Tripartite agreement to be called 'Makkah Defence Alliance', with first secretary general from Pakistan: Turkish FM Fidan|dáta=31 Lúnasa 2026|language=en|work=Dawn|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
[[Íomhá:الدول الأعضاء في اتفاقية مكة للدفاع المشترك.svg|clé|mion|220px|Sínitheoirí Chomhaontú Mheice (glas): an Araib Shádach, an Tuirc agus an Phacastáin]]
[[Íomhá:Mecca From Above (153954).jpg|clé|mion|220px|Meice, an chathair inar síníodh an comhaontú ar an 7 Lúnasa 2026]]
[[Íomhá:HRH Prince Mohammed bin Salman Chairs Extraordinary Arab and Islamic Summit in Riyadh (2024).jpg|clé|mion|220px|[[Mohammad bin Salman]], Rídhamhna agus Príomh-Aire na hAraibe Sádaí]]
[[Íomhá:Turkish President Recep Tayyip Erdoğan in January 2024 (cropped).jpg|clé|mion|220px|[[Recep Tayyip Erdoğan]], Uachtarán na Tuirce]]
[[Íomhá:Shehbaz Sharif in 2024.jpg|clé|mion|220px|[[Shehbaz Sharif]], Príomh-Aire na Pacastáine]]
== Cúlra ==
Bhí comhar míleata ar bun idir an Araib Shádach agus an Phacastáin le fada, agus an Phacastáin ag cur oiliúna agus cúnaimh theicniúil ar fáil d'fhórsaí na hAraibe Sádaí. Cuireadh an comhar sin ar bhonn foirmiúil leis an gComhaontú Straitéiseach um Chosaint Fhrithpháirteach, a síníodh i bPálás al-Yamamah i Riyadh ar an 17 Meán Fómhair 2025.<ref name="spa2025">{{Lua idirlín|url=https://www.spa.gov.sa/N2399714|teideal=HRH the Crown Prince, Pakistan Prime Minister Hold Official Talks, Sign Strategic Mutual Defense Agreement|dáta=17 Meán Fómhair 2025|language=en|work=Gníomhaireacht Nuachta na hAraibe Sádaí|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
Ag an am céanna bhí an Tuirc agus an Phacastáin ag doimhniú a gcuid ceangal cosanta eatarthu féin: mhalartaigh siad longa cogaidh agus aerárthaí traenála, agus in 2023 cheannaigh an Araib Shádach dróin Tuircacha. Faoi lár na bliana 2026 bhí na mílte saighdiúir, aerárthaí trodaíochta, dróin agus córas aerchosanta imscartha ag an bPacastáin san Araib Shádach,.<ref name="reuters" />
Síníodh an comhaontú tríthaobhach agus an teannas ag méadú sa [[An Meánoirthear|Mheánoirthear]]. Bhuail dróin Iaránacha an Araib Shádach tar éis thús chogadh na hIaráine in 2026, rud a chuir easpórtáil na hola agus cobhsaíocht an réigiúin i mbaol. Cé nach raibh an Tuirc ná an Phacastáin i mbaol chomh mór céanna ón troid, bhí imní orthu faoin éagobhsaíocht a bhí ag leathadh.<ref name="reuters" />
== Forálacha ==
Tháinig Shehbaz Sharif go [[Jeddah]] ar an 6 Lúnasa 2026 agus rinne sé an oilithreacht ''umrah'' i Meice an lá dár gcionn. Ag Pálás al-Safa a tionóladh Cruinniú Mullaigh Mheice um Chomhchosaint, agus is ann a chuir an triúr ceannairí a lámh leis an gcomhaontú.<ref name="reuters" /><ref name="mee7">{{Lua idirlín|url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/turkey-pakistan-saudi-arabia-sign-mecca-joint-defence-agreement|teideal=Turkey, Pakistan, Saudi Arabia sign "Mecca Joint Defence Agreement"|dáta=7 Lúnasa 2026|language=en|work=Middle East Eye|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
Seo mar a cuireadh croílár an ghealltanais i láthair sa ráiteas comhpháirteach a d'eisigh na trí rialtas:
<blockquote>"Tá sé i gceist leis an gcomhaontú an díspreagadh comhchoiteann a neartú in aghaidh aon ghnímh ionsaithe, agus foráiltear ann go measfar gur ionsaí orthu go léir aon ionsaí armtha in aghaidh aon cheann amháin de na trí stát." <ref name="spa2026">{{Lua idirlín|url=https://www.spa.gov.sa/en/N2649227|teideal=Saudi Arabia, Türkiye, and Pakistan Issue Joint Statement of the Makkah Al-Mukarramah Summit for Joint Defence|dáta=7 Lúnasa 2026|language=en|work=Gníomhaireacht Nuachta na hAraibe Sádaí|dátarochtana=2026-09-08}}</ref></blockquote>De réir an ráitis chomhpháirtigh, is é aidhm an chomhaontaithe an díspreagadh comhchoiteann a neartú in aghaidh ionsaithe, agus an tslándáil chomhchoiteann agus an tsíocháin sa réigiún agus lasmuigh de a chur chun cinn. Níor luadh sa ráiteas na gealltanais mhíleata ar leith ná na hoibleagáidí a bheadh ar gach páirtí.<ref name="reuters" />
Dúirt oifigeach Tuircach gur comhaontú cosantach amháin a bhí ann, nach raibh sé dírithe ar aon tír ar leith, go raibh sé oscailte do stáit eile sa réigiún, agus nár chuir sé aon socrú déthaobhach ná iltaobhach a bhí ann cheana idir na sínitheoirí ar ceal.<ref name="reuters" />
Ní dócha, dar le tráchtairí, go leathnófaí [[Airm núicléacha|iombhagairt núicléach]] na Pacastáine chuig a comhpháirtithe nua. Bíonn seasamh núicléach na Pacastáine dírithe i gcónaí ar an mbagairt a shíltear a bheith ag teacht ón [[An India|India]].<ref name="reuters" />
== Cumas míleata na dtrí stát ==
Chuir ''[[Al Jazeera]]'' na figiúirí seo a leanas i láthair ar an 11 Lúnasa 2026:<ref name="aj11">{{Lua idirlín|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/11/what-are-saudi-arabia-turkiye-and-pakistans-joint-military-capabilities|teideal=What are Saudi Arabia, Turkiye and Pakistan's joint military capabilities?|údar=Alia Chughtai agus Marium Ali|dáta=11 Lúnasa 2026|language=en|work=Al Jazeera|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
{| class="wikitable"
! Stát !! Pearsanra míleata gníomhach !! Caiteachas cosanta (2026) !! Aerárthaí
|-
| An Phacastáin || 660,000 || 9.1 billiún dollar SAM || 1,397
|-
| An Tuirc || 481,000 || 51.4 billiún dollar SAM || 1,101
|-
| An Araib Shádach || 247,000 || 63.9 billiún dollar SAM || 917
|-
! Iomlán !! tuairim is 1.4 milliún !! 124.4 billiún dollar SAM !! 3,415
|}
Chomh maith leis sin, tá 6,046 tanc, breis is 179,000 feithicil armúrtha agus 344 árthach cabhlaigh ag na trí stát le chéile, 33 friogáit, 24 corbhád agus 22 fomhuireán ina measc. Níl [[Airm núicléacha|airm núicléacha]] ach ag ceann amháin de na trí stát, an Phacastáin; níl aon arm núicléach dá cuid féin ag an Tuirc, cé go bhfuil airm núicléacha de chuid na Stát Aontaithe ar a talamh faoi shocruithe [[ECAT]].<ref name="aj11" />
== Rialachas agus struchtúr ==
Dúirt Hakan Fidan go n-oibreodh an comhshocrú ar an gcuma chéanna le [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh|ECAT]]: bheadh coiste airí ann, coistí polaitiúla agus míleata, agus rúnaíocht bhuan chun feidhmiú na gcinntí a mhaoirsiú. Is san Araib Shádach a lonnófar an rúnaíocht sin. Ní raibh suíomhanna na n-oifigí nua deimhnithe faoin 9 Lúnasa 2026.<ref name="jpost">{{Lua idirlín|url=https://www.jpost.com/international/article-904913|teideal=Turkey: Defense pact mirrors NATO's Article 5|dáta=8 Lúnasa 2026|language=en|work=The Jerusalem Post|dátarochtana=2026-09-08}}</ref> Ar an 31 Lúnasa 2026 d'fhógair Fidan gurbh í an Chomhghuaillíocht Chosanta Mheice a thabharfaí ar an gcomhshocrú, agus gur ón bPacastáin a thiocfadh an chéad Ard-Rúnaí.<ref name="dawn31" />
== Freagairtí ==
=== An Iaráin ===
Bhí freagairt mheasctha ón [[An Iaráin|Iaráin]]. Chuir Aire Gnóthaí Eachtracha na hIaráine, Abbas Araghchi, fáilte roimh an gcomhaontú, d'iarr sé tuilleadh aontachta i measc na dtíortha Moslamacha, agus mhol sé dóibh brath ar a n-acmhainní féin.<ref name="iranintl">{{Lua idirlín|url=https://www.iranintl.com/en/202608071886|teideal=Araghchi responds to Mecca defense agreement with call for Muslim unity|dáta=7 Lúnasa 2026|language=en|work=Iran International|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
=== An India ===
Dúirt Aireacht Gnóthaí Eachtracha na hIndia go raibh meas ag an India ar a comhpháirtíocht straitéiseach leis an Araib Shádach agus go raibh súil aici go gcuirfeadh Riyadh "leasanna agus íogaireachtaí" na hIndia san áireamh.<ref name="ht">{{Lua idirlín|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mea-india-reacts-to-turkey-pak-saudi-defence-deal-closely-following-the-development-101786100091785.html|teideal=India reacts to Turkey-Pakistan-Saudi defence deal: 'Closely following the development'|dáta=7 Lúnasa 2026|language=en|work=Hindustan Times|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
=== An Phacastáin ===
Bhí ceiliúradh poiblí i roinnt cathracha sa Phacastáin i ndiaidh an tsínithe. In [[Islamabad]] lasadh foirgnimh phoiblí agus maisíodh le bratacha na Pacastáine, na hAraibe Sádaí agus na Tuirce iad.<ref name="dawn10">{{Lua idirlín|url=https://www.dawn.com/news/2021836|teideal=Islamabad police hold flag march to celebrate joint defence agreement|údar=Ikram Junaidi|dáta=10 Lúnasa 2026|language=en|work=Dawn|dátarochtana=2026-09-08}}</ref>
== Féach freisin ==
* [[Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh]]
* [[Conradh an Atlantaigh Thuaidh]]
* [[Cogadh na hIaráine 2026]]
* [[An Meánoirthear]]
* [[Comhaontú Vársá]]
== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:Conarthaí]]
[[Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta]]
[[Catagóir:An Araib Shádach]]
[[Catagóir:An Phacastáin]]
[[Catagóir:An Tuirc]]
[[Catagóir:An Meánoirthear]]
[[Catagóir:Stair mhíleata]]
[[Catagóir:2026]]
[[Catagóir:Comhaontais mhíleata]]
pu0b0yqgjlep9bn3d9ux5md0e0fvclv
Catagóir:Comhaontais mhíleata
14
128380
1327594
2026-09-07T23:46:24Z
TGcoa
21229
Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Fórsaí armtha]] [[Catagóir:Cogadh]]'
1327594
wikitext
text/x-wiki
[[Catagóir:Fórsaí armtha]]
[[Catagóir:Cogadh]]
io3veh4b8g359afdl31borgwxf33md7
1327596
1327594
2026-09-07T23:49:05Z
TGcoa
21229
1327596
wikitext
text/x-wiki
[[Catagóir:Fórsaí armtha]]
[[Catagóir:Cogadh]]
[[Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta]]
kncem7qx6mw6672qzwbk6vgfnfikncp
Comhaontú Mheice
0
128381
1327609
2026-09-08T11:55:39Z
TGcoa
21229
Bhog TGcoa an leathanach [[Comhaontú Mheice]] go [[Comhaontú Mheice um Chomhchosaint]]
1327609
wikitext
text/x-wiki
#athsheoladh [[Comhaontú Mheice um Chomhchosaint]]
g22s863fadqqz8x46voe7kgvu4jk0ao