Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3874 1328422 1280531 2026-09-23T14:30:17Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1328422 wikitext text/x-wiki {{Meán Fómhair}} Is é an '''23 Meán Fómhair''' an 266ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 267ú lá i mbliain bhisigh. Tá 99 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[An Araib Shádach]] - ''Lá Náisiúnta'' == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[63 RC]] — [[Ágastas|Gaius Julius Caesar Octavianus]], an chéad Impire Rómhánach (b.[[14|AD 14]]) * [[1713]] — [[Feardorcha VI na Spáinne]], Rí na Spáinne (b. [[1759]]) * [[1771]] — [[Kokaku na Seapáine|Impire Kokaku]], Impire na Seapáine (b.[[1840]]) * [[1819]] — [[Hippolyte Fizeau]], fisiceoir Francach (b. [[1896]]) * [[1878]] — [[Denis Cullen]], polaiteoir Éireannach (b. [[1971]]) * [[1878]] — [[John Byrne]], polaiteoir Éireannach a rugadh in 1878 (b. [[1942]]) * [[1878]] — [[Mike "Twin" Sullivan]], dornálaí Meiriceánach (b. [[1937]]) * [[1883]] — [[Grigory Zinoviev]], réabhlóidí Sóivéadach (b. [[1936]]) * [[1901]] — [[Jaroslav Seifert]], scríbhneoir, file, iriseoir agus aistritheoir Seicslóvacach (b. [[1986]]) * [[1915]] — [[Clifford Shull|Clifford Glenwood Shull]], fisiceoir Meiriceánach (b. [[2001]]) * [[1916]] — [[Aldo Moro]], polaiteoir Iodálach (b. [[1978]]) * [[1920]] — [[Mickey Rooney]], aisteoir (b. [[2014]]) * [[1921]] — [[Tommy Langan]], imreoir peil Ghaelach (b. [[1974]]) * [[1930]] — [[Ray Charles]], pianódóir agus amhránaí (b. [[2004]]) * [[1934]] — [[Thomas Kilroy]], scríbhneoir Éireannach (b. [[2023]]) * [[1949]] — [[Bruce Springsteen]], amhránaí agus cumadóir Meiriceánach * [[1951]] — [[Shehbaz Sharif|Mian Muhammad Shehbaz Sharif]], polaiteoir sa Phacastáin * [[1953]] — [[Dessie Ellis]], polaiteoir Éireannach de chuid Sinn Féin * [[1956]] — [[Paolo Rossi]], imreoir sacair Iodálach (b. [[2020]]) * [[1967]] — [[David Adger]], Teangeolaí Albanach * [[1988]] — [[Juan Martín del Potro]], imreoir leadóige Airgintíneach * [[1995]] — [[Pádraig Ó Duíginn]], iománaí as Contae Chill Chainnigh == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1870]] — [[Prosper Mérimée]], drámadóir, prós-scríbhneoir, agus seandálaí Francach (r. [[1803]]) * [[1877]] — [[Urbain Le Verrier]], réalteolaí Francach (r. [[1811]]) * [[1882]] — [[Friedrich Wöhler]], ceimiceoir Gearmánach (r. [[1800]]) * [[1889]] — [[Wilkie Collins]], 65, údar (r.[[1824]]) * [[1929]] — [[Richard Adolf Zsigmondy]], ceimiceoir Ostarach (r. [[1865]]) * [[1939]] — [[Sigmund Freud]], 83, síciatraí (r.[[1856]]) * [[1973]] — [[Pablo Neruda]], file agus polaiteoir Sileach (r. [[1904]]) * [[1975]] — [[Daniel Vaughan]], polaiteoir Éireannach (r. [[1897]]) * [[2001]] — [[Kevin Boland]], polaiteoir Éireannach (r. [[1892]]) * [[2012]] — [[Corrie Sanders]], dornálaí as an Afraic Theas (r. [[1966]]) * [[2021]] — [[Mervyn Taylor]], polaiteoir agus dlíodóir Éireannach (r. [[1931]]) * [[2022]] — [[Louise Fletcher]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1934]]) == Tarluithe eile == * [[1691]] - Ghéill cosantóirí [[Stair Luimnigh|Luimnigh]] d'arm [[Liam III Shasana|Rí Liam III Oráisteach]] na Breataine * [[1846]] - Chomhoibrigh [[Urbain Le Verrier]], [[John Couch Adams]] agus [[Johann Gottfried Galle]] ar an fionnachtain [[Neiptiún (pláinéad)|Neiptiúin]] * [[1905]] - Shínigh [[an Iorua]] agus [[An tSualainn]] conradh ar chealaigh a naontas go síochánta * [[1951]] - Baineadh an [[scamhóg]] chlé as [[Seoirse VI na Ríochta Aontaithe|Seoirse VI]] mar go raibh [[ailse|meall urchóideach]] aige. * [[1952]] - D'fhill [[Charlie Chaplin]], an t-aisteoir cáiliúil, ar an mBreatain tar éis 21 bliain sna [[SAM|Stáit Aontaithe]] * [[1955]] - Dúirt giúiré gach bán go raibh Roy Bryant agus J. W. Milam neamhchiontach sa chéasadh agus dúnmharú den bhuachaill ghorm [[Emmett Till]] * [[1957]] - [[Naonúr Little Rock]]: Chuir [[Dwight D. Eisenhower]] an ''101st Airborne Divison'' go [[Little Rock, Arkansas]] * [[1973]] - Thanaig [[Juan Perón]] i gcumhacht arís san [[Airgintín]] * [[2000]] - Bhuaigh iomróir na Breataine [[Steve Redgrave]] an cúigiú bonn óir as a chéile ag na [[Cluichí Oilimpeacha]] * [[2004]] - Rinne [[Spéirling Jeanne]] tuile agus sciorrthaí láibe i [[Haiti]]. Maraíodh 3000 duine * [[2022]] - Thosaigh vótáil i [[Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022|reifrinn i réigiúin Úcránach i seilbh na Rúise]]. Dúirt cáinteoirí gur chur i gcéill iad na reifrinn. * [[2024]] - Rinne [[Iosrael]] aerionsaithe ar thargaidí [[Hezbollah]] sa [[An Liobáin|Liobáin]]. Maraíodh 490 [[Catagóir:Dátaí|0923]] [[Catagóir:Míonna|Meán Fómhair, 23]] o36hkekbemuvvtoyevigocdp0jgjg7f 0 5455 1328463 1280607 2026-09-24T10:53:56Z Conradder 34685 /* Daoine a fuair bás ar an lá seo */ 1328463 wikitext text/x-wiki {{Meán Fómhair}} Is é an '''24 Meán Fómhair''' an 267ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 268ú lá i mbliain bhisigh. Tá 98 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Guine Bhissau]] - ''Lá na Saoirse'' == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1584]] — [[Francisco de Quevedo]], scríbhneoir Spáinneach (b. [[1645]]) * [[1725]] — [[Arthur Guinness]], bríbhéir Éireannach (b.[[1803]]) * [[1786]] — [[Charles Bianconi (fiontraí)|Charles Bianconi]], bunaitheoir iompair phoiblí in Éirinn (b. [[1875]]) * [[1809]] — [[Robert Kane]], ceimiceoir Éireannach (b. [[1890]]) * [[1894]] — [[Billy Bletcher]], aisteoir (b. [[1979]]) * [[1896]] — [[F. Scott Fitzgerald]], úrscéalaí Meiriceánach (b.[[1940]]) * [[1898]] — [[Howard Walter Florey]], paiteolaí Astrálach (b. [[1968]]) * [[1905]] — [[Severo Ochoa]], dochtúir Spáinneach (b. [[1894]]) * [[1911]] — [[Konstantin Chernenko]], Ard-Rúnaí ar Pháirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh (b.[[1985]]) * [[1922]] — [[Bert I. Gordon]], stiúrthóir scannán Meiriceánach (b. [[2023]]) * [[1930]] — [[John Young]], spásaire Meiriceánach (b. [[2018]]) * [[1934]] — [[Anthony Millar]], polaiteoir Éireannach (b. [[1993]]) * [[1935]] — [[Myles Staunton]], polaiteoir Éireannach (b. [[2011]]) * [[1936]] — [[Jim Henson]], puipéadóir Meiriceánach (b. [[1990]]) * [[1942]] — [[Ted Brocklebank]], polaiteoir Briotanach * [[1943]] — [[Antonio Tabucchi]], scríbhneoir agus scoláire liteartha Iodálach * [[1943]] — [[Randall Duk Kim]], aisteoir Meiriceánach * [[1944]] — [[Eavan Boland]], file Éireannach (b. [[2020]]) * [[1949]] — [[Cáit Keane]], polaiteoir Éireannach * [[1953]] — [[Francis Brennan]], óstlannaí Éireannach * [[1954]] — [[Anne Ferris]], polaiteoir Éireannach * [[1962]] — [[Jack Dee]], fuirseoir Sasanach * [[1971]] — [[Robin Swann]], polaiteoir i dTuaisceart Éireann * [[1980]] — [[John Arne Riise]], imreoir sacair * [[1982]] — [[Conal Keaney|Conal Ó Cianaigh]], iománaí agus imreoir peil Ghaelach * [[1984]] — [[Dharius]], rapálaí Meicsiceach * [[1985]] — [[Eoghan Ó Gadhra]], imreoir peil Ghaelach * [[1990]] — [[Gearóid Mac an Airchinnigh]], iománaí Éireannach * [[1992]] — [[Jack Sock]], imreoir leadóige Meiriceánach * [[2003]] — [[Joe Locke]], Aisteoir as Oileán Mhanann == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[768]] — [[Pépin Gearr]], Rí na bhFranc (r.~714/715) * [[1523]] — [[Pápa Aidrian VI]], Pápa ó 1522 go 1523 (r. [[1459]]) * [[1530]] — [[Quentin Massys]], péintéir Pléimeannach (r. [[1466]]) * [[1541]] — [[Paracelsus]], ailceimiceoir agus réalteolaí (r.[[1493]]) * [[1798]] — [[Bartholomew Teeling]], reibiliúnach Éireannach (r. ~1774) * [[1920]] — [[Peter Carl Fabergé]], gabha óir is seodóir a rugadh i gCathair Pheadair (r. [[1846]]) * [[1945]] — [[Hans Geiger]], fisiceoir Gearmánach (r.[[1882]]) * [[1953]] — [[Thomas Tynan]], polaiteoir Éireannach (r. [[1859]]) * [[1964]] — [[Solly Krieger]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1909]]) * [[1969]] — [[James O'Toole]], polaiteoir Éireannach * [[1981]] — [[Patsy Kelly]], ban-aisteoir Meiriceánach (r. [[1910]]) * [[1991]] — [[Dr. Seuss|Theodor Seuss Geisel]], údar agus cartúnaí Meiriceánach (r. [[1904]]) == Tarluithe eile == * [[1948]] - Bunaíodh [[Honda]] i [[Hamamatsu]], [[An tSeapáin]] * [[1957]] - Seoladh trúpaí go [[Little Rock]] in [[Arkansas]] chun cosaint a thabhairt do [[Naonúr Little Rock|naonúr den chine gorm ar tugadh cead dóibh freastal ar scoil dara leibhéal ansin]] * [[1973]] - D'fhógair [[Guine Bissau]] neamhspleáchas amach ón [[An Phortaingéil|Phortaingéil]] * [[1975]] - B'iad [[Dougal Haston]] agus [[Doug Scott]] an chéad bheirt as [[Sasana]] a bhain barr [[Teomólongma]] amach * [[1992]] - D'éirigh [[David Mellor]] as a phost mar Aire sa Bhreatain de bharr scannal gnéis * [[2008]] - D'éirigh [[Thabo Mbeki]] as Uachtarán na h[[an Afraic Theas|Afraice Theas]] <!-- idirvicí --> [[Catagóir:Dátaí|0924]] [[Catagóir:Míonna|Meán Fómhair, 24]] 10gmdwvr23720fyx9k1mhwfpuabg6p8 1328464 1328463 2026-09-24T11:06:04Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1328464 wikitext text/x-wiki {{Meán Fómhair}} Is é an '''24 Meán Fómhair''' an 267ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 268ú lá i mbliain bhisigh. Tá 98 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Guine Bhissau]] - ''Lá na Saoirse'' == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1584]] — [[Francisco de Quevedo]], scríbhneoir Spáinneach (b. [[1645]]) * [[1725]] — [[Arthur Guinness]], bríbhéir Éireannach (b.[[1803]]) * [[1786]] — [[Charles Bianconi (fiontraí)|Charles Bianconi]], bunaitheoir iompair phoiblí in Éirinn (b. [[1875]]) * [[1809]] — [[Robert Kane]], ceimiceoir Éireannach (b. [[1890]]) * [[1894]] — [[Billy Bletcher]], aisteoir (b. [[1979]]) * [[1896]] — [[F. Scott Fitzgerald]], úrscéalaí Meiriceánach (b.[[1940]]) * [[1898]] — [[Howard Walter Florey]], paiteolaí Astrálach (b. [[1968]]) * [[1905]] — [[Severo Ochoa]], dochtúir Spáinneach (b. [[1894]]) * [[1911]] — [[Konstantin Chernenko]], Ard-Rúnaí ar Pháirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh (b.[[1985]]) * [[1922]] — [[Bert I. Gordon]], stiúrthóir scannán Meiriceánach (b. [[2023]]) * [[1930]] — [[John Young]], spásaire Meiriceánach (b. [[2018]]) * [[1934]] — [[Anthony Millar]], polaiteoir Éireannach (b. [[1993]]) * [[1935]] — [[Myles Staunton]], polaiteoir Éireannach (b. [[2011]]) * [[1936]] — [[Jim Henson]], puipéadóir Meiriceánach (b. [[1990]]) * [[1942]] — [[Ted Brocklebank]], polaiteoir Briotanach * [[1943]] — [[Antonio Tabucchi]], scríbhneoir agus scoláire liteartha Iodálach * [[1943]] — [[Randall Duk Kim]], aisteoir Meiriceánach * [[1944]] — [[Eavan Boland]], file Éireannach (b. [[2020]]) * [[1949]] — [[Cáit Keane]], polaiteoir Éireannach * [[1953]] — [[Francis Brennan]], óstlannaí Éireannach * [[1954]] — [[Anne Ferris]], polaiteoir Éireannach * [[1962]] — [[Jack Dee]], fuirseoir Sasanach * [[1971]] — [[Robin Swann]], polaiteoir i dTuaisceart Éireann * [[1980]] — [[John Arne Riise]], imreoir sacair * [[1982]] — [[Conal Keaney|Conal Ó Cianaigh]], iománaí agus imreoir peil Ghaelach * [[1984]] — [[Dharius]], rapálaí Meicsiceach * [[1985]] — [[Eoghan Ó Gadhra]], imreoir peil Ghaelach * [[1990]] — [[Gearóid Mac an Airchinnigh]], iománaí Éireannach * [[1992]] — [[Jack Sock]], imreoir leadóige Meiriceánach * [[2003]] — [[Joe Locke]], Aisteoir as Oileán Mhanann == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[768]] — [[Pépin Gearr]], Rí na bhFranc (r.~714/715) * [[1523]] — [[Pápa Aidrian VI]], Pápa ó 1522 go 1523 (r. [[1459]]) * [[1530]] — [[Quentin Massys]], péintéir Pléimeannach (r. [[1466]]) * [[1541]] — [[Paracelsus]], ailceimiceoir agus réalteolaí (r.[[1493]]) * [[1798]] — [[Bartholomew Teeling]], reibiliúnach Éireannach (r. ~1774) * [[1920]] — [[Peter Carl Fabergé]], gabha óir is seodóir a rugadh i gCathair Pheadair (r. [[1846]]) * [[1945]] — [[Hans Geiger]], fisiceoir Gearmánach (r.[[1882]]) * [[1953]] — [[Thomas Tynan]], polaiteoir Éireannach (r. [[1859]]) * [[1964]] — [[Solly Krieger]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1909]]) * [[1969]] — [[James O'Toole]], polaiteoir Éireannach * [[1981]] — [[Patsy Kelly]], ban-aisteoir Meiriceánach (r. [[1910]]) * [[1991]] — [[Dr. Seuss|Theodor Seuss Geisel]], údar agus cartúnaí Meiriceánach (r. [[1904]]) == Tarluithe eile == * [[1846]] - [[Cogadh Meicsiceach-Meiriceánach]]: ghabh [[Zachary Taylor]] Monterrey * [[1890]] - Dhiúltaigh an Eaglais Naoimh na Laethanta Deireanacha do [[polagamas|pholagamas]] * [[1948]] - Bunaíodh [[Honda]] i [[Hamamatsu]], [[An tSeapáin]] * [[1957]] - Seoladh trúpaí go [[Little Rock]] in [[Arkansas]] chun cosaint a thabhairt do [[Naonúr Little Rock|naonúr den chine gorm ar tugadh cead dóibh freastal ar scoil dara leibhéal ansin]] * [[1973]] - D'fhógair [[Guine Bissau]] neamhspleáchas amach ón [[An Phortaingéil|Phortaingéil]] * [[1975]] - B'iad [[Dougal Haston]] agus [[Doug Scott]] an chéad bheirt as [[Sasana]] a bhain barr [[Teomólongma]] amach * [[1992]] - D'éirigh [[David Mellor]] as a phost mar Aire sa Bhreatain de bharr scannal gnéis * [[2008]] - D'éirigh [[Thabo Mbeki]] as Uachtarán na h[[an Afraic Theas|Afraice Theas]] * [[2009]] - Thosaigh cruinniú mullaigh de chuid [[G-20]] i b[[Pittsburgh, Pennsylvania]] * [[2015]] - Tharla táinrith i rith an [[Hajj]] s[[an Araib Shádach]]. Maraíodh 1,100. <!-- idirvicí --> [[Catagóir:Dátaí|0924]] [[Catagóir:Míonna|Meán Fómhair, 24]] dk61u376076iel7kpcjn6e1uz20fbh8 0 8804 1328465 1306243 2026-09-24T11:15:43Z Maitiuocoimin 42382 Is í Fionnuala Mac Aodha an t-eagarthóir anois. Luaigh mé na figiúirí síntiúsóirí is deireanaí (900) freisin. 1328465 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |lang=Gaeilge |editor=[[Fionnuala Mac Aodha]] SJ. |periodicitat=gach ráithe |distribucio=Leagan clóite<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[An Coimisinéir Teanga|Oifig an Choimisinéara Teanga]]|url=https://www.languagecommissioner.ie/userfiles/files/OCT_Me%C3%A1inGhaeilge_N%C3%B3taTreorach_GA_EN_040225.pdf|year=2025|month=Aibreán|title=Na Meáin Ghaeilge|pages=lch 3}}</ref> }} Tréimhseachán [[Caitliceach]] agus [[An Ghaeilge|Gaelach]] is ea '''''[[An Timire]]''''' (nó '''''Timire an Chroí Ró-Naofa'''''), a bunaíodh sa bhliain 1911. Pléann sé cúrsaí creidimh, cúrsaí cultúrtha agus cúrsaí sóisialta. Ní Caitliceach gach scríbhneoir de chuid na hirise agus thug an t-iareagarthóir [[Frank Mac Brádaigh]] le fios gur mian leis freastal ar phobal níos leithne.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/cultur-agus-ealain/an-timire-ag-ceili%C3%BAradh-breis-agus-100-bliain|teideal='An Timire' ag ceiliúradh breis agus 100 bliain|údar=[[Seán Ó Baoill]] ⁊ [[Fearghal Ó Maolagáin]]|year=2015|work=[[Meon Eile]]|dátarochtana=2026-04-02}}</ref> Moltar an iris as feabhas a deartha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mír na Meán|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22597984-tus-aite-mir-na-mean/|date=01 Aibreán 2026|journal=[[Tús Áite]]}}</ref><ref group="nóta" name=":0">Maítear scaití gurb é an foilseachán Gaeilge is faide ar an bhfód ach féach ''[[Irisleabhar Mhá Nuad]]''.</ref> [[Íomhá:Timire.gif|mion|314x314px|Clúdach eagrán ó 2006 nó níos luaithe]] == Eagraíocht == Is é mar aidhm ag an bhfoireann foilsitheoireachta “spreagadh agus tuiscint a thabhairt do bhaill Aspalacht na hUrnaí ar intinní an Phápa, trí altanna suimiúla agus ábhar atá inspéise do chách a chur ar fáil”.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/baol-ann-nach-mairfidh-an-t-irisleabhar-an-timire-bliain-eile-gan-socru-maoinithe/|teideal=Baol ann nach mairfidh an t-irisleabhar An Timire bliain eile gan socrú maoinithe|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=2 Samhain 2025|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-11-02}}</ref> Tá aidhm ag ''An Timire'' chomh maith an "ghluaiseacht Gaeilge a nascadh le [[Spioradáltachas (fealsúnacht )|spioradáltacht]] [[Éire]]ann de réir meon [[dara Comhairle na Vatacáine]]." Irisleabhar [[Cumann Íosa|Íosánach]] is ea é. Is í Fionnuala Mac Aodha an t-eagarthóir reatha. Cuirtear trí eagrán ar a laghad i gcló gach bliain (tugtar Earrach, Samhradh, Fómhar nó Geimhreadh orthu). == Stair == Bunaíodh ''An Timire'' sa bhliain 1911, rud a fhágann gur ceann de na hirisí is sine in [[Éire|Éirinn]] é agus ceann de na hirisí is sine sa teanga.<ref name=":1" /><ref name=":0" group="nóta" /> In 1949 bhí ''An Timire'' in ísle brí agus is beag nár thit sé as a chéile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.catholicireland.net/timire-an-chroi-ro-naofa/|teideal=Timire an Chroí Ró-Naofa: Comóradh 100 bliain (1911-2011)|údar=[[Alan Mac Eochagáin]]|dáta=2011-09-20|language=en-US|work=Catholicireland.net|dátarochtana=2020-10-11}}</ref> Ansin, tháinig dream eile a bhí lán de [[Creideamh|chreideamh]] agus de dhíograis chun a tharrthála, baill [[Cuallacht Mhuire|Chuallacht Mhuire]]. Ghlac an Athair [[Frainc Mac Brádaigh]] ceannas ar ''An Timire'' in 2011. Sna blianta beaga ina dhiaidh sin tháinig ardú ar dhíolachán na hirise.<ref name=":1" /> Sa bhliain 2014, chaill ''An Timire'' a mhaoiniú ó [[Foras na Gaeilge|Fhoras na Gaeilge]]. Tá an iris ag brath ar na hÍosánaigh le maoiniú ó shin. Bhí 900 síntiúsóir ag an iris sa bhliain 2026 agus tháinig airgead eile isteach ón bhfógraíocht agus ó na cóipeanna a dhíoltar sna siopaí.<ref name=":0" /> Tá ''An Timire'' agus [[Foilseacháin Ábhair Spioradálta]] lonnaithe in aon oifig amháin, ar leis na hÍosánaigh í, ar [[Sráid Líosain|Shráid Líosain Íochtarach]] i mBaile Átha Cliath. == Iar-scríbhneoirí == * [[Osborn Bergin]] * [[Lambert McKenna|Láimhbheartach Mac Cionnaith]] * Alan Mac Eochagáin C.Í., iar-[[eagarthóir]] ar ''An Timire'' == Ceangail sheachtracha == * Suíomh oifigiúil: [https://timire.ie/ Timire.ie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023105719/https://timire.ie/ |date=2020-10-23 }}<ref group="nóta" name=":1"/> * Léirmheas ''[[Tús Áite|Thús Áite]]'' ar [https://www.rte.ie/radio/podcasts/22597984-tus-aite-mir-na-mean/ eagrán Earrach 2026] == Féach freisin == * [[Foilseacháin Ábhair Spioradálta]] * [[Irisí agus Nuachtáin Gaeilge]] == Tagairtí == {{reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Timire, An}} [[Catagóir:Irisí Éireannacha]] [[Catagóir:Irisí Gaeilge]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge]] [[Catagóir:Ráitheacháin]] [[Catagóir:Cumann Íosa]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1911]] [[Catagóir:Bunaithe sna 1910í]] [[Catagóir:Irisí Caitliceacha]] p5dlhjoahqrfxzzye8vncm7oewrjrww 1328466 1328465 2026-09-24T11:16:09Z Maitiuocoimin 42382 1328466 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |lang=Gaeilge |editor=[[Fionnuala Mac Aodha]] |periodicitat=gach ráithe |distribucio=Leagan clóite<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[An Coimisinéir Teanga|Oifig an Choimisinéara Teanga]]|url=https://www.languagecommissioner.ie/userfiles/files/OCT_Me%C3%A1inGhaeilge_N%C3%B3taTreorach_GA_EN_040225.pdf|year=2025|month=Aibreán|title=Na Meáin Ghaeilge|pages=lch 3}}</ref> }} Tréimhseachán [[Caitliceach]] agus [[An Ghaeilge|Gaelach]] is ea '''''[[An Timire]]''''' (nó '''''Timire an Chroí Ró-Naofa'''''), a bunaíodh sa bhliain 1911. Pléann sé cúrsaí creidimh, cúrsaí cultúrtha agus cúrsaí sóisialta. Ní Caitliceach gach scríbhneoir de chuid na hirise agus thug an t-iareagarthóir [[Frank Mac Brádaigh]] le fios gur mian leis freastal ar phobal níos leithne.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.meoneile.ie/cultur-agus-ealain/an-timire-ag-ceili%C3%BAradh-breis-agus-100-bliain|teideal='An Timire' ag ceiliúradh breis agus 100 bliain|údar=[[Seán Ó Baoill]] ⁊ [[Fearghal Ó Maolagáin]]|year=2015|work=[[Meon Eile]]|dátarochtana=2026-04-02}}</ref> Moltar an iris as feabhas a deartha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mír na Meán|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22597984-tus-aite-mir-na-mean/|date=01 Aibreán 2026|journal=[[Tús Áite]]}}</ref><ref group="nóta" name=":0">Maítear scaití gurb é an foilseachán Gaeilge is faide ar an bhfód ach féach ''[[Irisleabhar Mhá Nuad]]''.</ref> [[Íomhá:Timire.gif|mion|314x314px|Clúdach eagrán ó 2006 nó níos luaithe]] == Eagraíocht == Is é mar aidhm ag an bhfoireann foilsitheoireachta “spreagadh agus tuiscint a thabhairt do bhaill Aspalacht na hUrnaí ar intinní an Phápa, trí altanna suimiúla agus ábhar atá inspéise do chách a chur ar fáil”.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/baol-ann-nach-mairfidh-an-t-irisleabhar-an-timire-bliain-eile-gan-socru-maoinithe/|teideal=Baol ann nach mairfidh an t-irisleabhar An Timire bliain eile gan socrú maoinithe|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=2 Samhain 2025|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-11-02}}</ref> Tá aidhm ag ''An Timire'' chomh maith an "ghluaiseacht Gaeilge a nascadh le [[Spioradáltachas (fealsúnacht )|spioradáltacht]] [[Éire]]ann de réir meon [[dara Comhairle na Vatacáine]]." Irisleabhar [[Cumann Íosa|Íosánach]] is ea é. Is í Fionnuala Mac Aodha an t-eagarthóir reatha. Cuirtear trí eagrán ar a laghad i gcló gach bliain (tugtar Earrach, Samhradh, Fómhar nó Geimhreadh orthu). == Stair == Bunaíodh ''An Timire'' sa bhliain 1911, rud a fhágann gur ceann de na hirisí is sine in [[Éire|Éirinn]] é agus ceann de na hirisí is sine sa teanga.<ref name=":1" /><ref name=":0" group="nóta" /> In 1949 bhí ''An Timire'' in ísle brí agus is beag nár thit sé as a chéile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.catholicireland.net/timire-an-chroi-ro-naofa/|teideal=Timire an Chroí Ró-Naofa: Comóradh 100 bliain (1911-2011)|údar=[[Alan Mac Eochagáin]]|dáta=2011-09-20|language=en-US|work=Catholicireland.net|dátarochtana=2020-10-11}}</ref> Ansin, tháinig dream eile a bhí lán de [[Creideamh|chreideamh]] agus de dhíograis chun a tharrthála, baill [[Cuallacht Mhuire|Chuallacht Mhuire]]. Ghlac an Athair [[Frainc Mac Brádaigh]] ceannas ar ''An Timire'' in 2011. Sna blianta beaga ina dhiaidh sin tháinig ardú ar dhíolachán na hirise.<ref name=":1" /> Sa bhliain 2014, chaill ''An Timire'' a mhaoiniú ó [[Foras na Gaeilge|Fhoras na Gaeilge]]. Tá an iris ag brath ar na hÍosánaigh le maoiniú ó shin. Bhí 900 síntiúsóir ag an iris sa bhliain 2026 agus tháinig airgead eile isteach ón bhfógraíocht agus ó na cóipeanna a dhíoltar sna siopaí.<ref name=":0" /> Tá ''An Timire'' agus [[Foilseacháin Ábhair Spioradálta]] lonnaithe in aon oifig amháin, ar leis na hÍosánaigh í, ar [[Sráid Líosain|Shráid Líosain Íochtarach]] i mBaile Átha Cliath. == Iar-scríbhneoirí == * [[Osborn Bergin]] * [[Lambert McKenna|Láimhbheartach Mac Cionnaith]] * Alan Mac Eochagáin C.Í., iar-[[eagarthóir]] ar ''An Timire'' == Ceangail sheachtracha == * Suíomh oifigiúil: [https://timire.ie/ Timire.ie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023105719/https://timire.ie/ |date=2020-10-23 }}<ref group="nóta" name=":1"/> * Léirmheas ''[[Tús Áite|Thús Áite]]'' ar [https://www.rte.ie/radio/podcasts/22597984-tus-aite-mir-na-mean/ eagrán Earrach 2026] == Féach freisin == * [[Foilseacháin Ábhair Spioradálta]] * [[Irisí agus Nuachtáin Gaeilge]] == Tagairtí == {{reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Timire, An}} [[Catagóir:Irisí Éireannacha]] [[Catagóir:Irisí Gaeilge]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge]] [[Catagóir:Ráitheacháin]] [[Catagóir:Cumann Íosa]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1911]] [[Catagóir:Bunaithe sna 1910í]] [[Catagóir:Irisí Caitliceacha]] 38p2hps468t1yjdinx44s7cd0po2g57 0 18530 1328455 1328398 2026-09-23T23:58:02Z ~2026-49449-44 77328 1328455 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Tá an '''Hiondúis''' (Devanagari: हिन्दी, हिंदी, ISO: Hiondúis), nó níos cruinne, is teanga [[Ind-Arianach]] í an Nua-Chaighdeán Hindi a labhraítear go príomha ar fud thuaisceart agus lár na h[[India]]. Bunaithe go príomha ar “chanúint Khariboli” na [[Deilí]] agus na ceantair chomharsanachta i dtuaisceart na hIndia, cuireadh síos ar an Hiondúis mar an éagsúlacht “Caighdeánach” agus “[[Sanscrait]]-ised” den teanga Hindustani. Labhraítear an Hiondúis go forleathan ar fud fho-ilchríoch na hIndia agus tá sí ar cheann de dhá theanga oifigiúla atá aitheanta ag rialtas na hIndia, mar aon leis an mBéarla.  Is teanga oifigiúil í i 9 Stát agus i 3 Críoch an Aontais, agus teanga oifigiúil bhreise i 3 Stát eile. Tá an Hiondúis ar cheann de 22 theanga sceidealaithe Phoblacht na hIndia freisin. De réir dhaonáireamh Indiach 2011: thuairiscigh 322 milliún duine san India, go príomha ó laistigh den “chreasa Hiondúis” go raibh an Hiondúis mar theanga dhúchais acu;  in 2016 mhaígh 270 milliún eile go raibh siad in ann Hiondúis a labhairt mar theanga tánaisteach. Is í an Hiondúis an ceann is mó cainteoirí de theangacha oifigiúla na hIndia, agus í á labhairt sna stáit thuaisceartacha ar nós Rajasthan, Delhi, Haryana, [[Uttarakhand]], [[Uttar Pradesh]], Madhya Pradesh, Chhattisgarh, Himachal Pradesh, Jharkhand, agus Bihar. Ina lán áiteanna, áfach, bíonn teangacha áitiúla nó réigiúnacha á labhairt i mbreis ar an Hiondúis, agus thairis sin, bíonn féiniúlacht láidir ag a lán canúintí, agus lucht a labhartha á gcur chun cinn mar theangacha neamhspleácha. Mar shampla, is é dearcadh oifigiúil an rialtais fheidearálaigh san India gur canúint de chuid na Hiondúise í an teanga ''Chhattisgarhi'', ach sa bhliain 2000, d'éirigh leis an réigiún ina labhraítear an teanga seo féinrialtas a bhaint amach mar stát ar leith san India (Chhattisgarh ainm an stáit, agus ba chuid de Madhya Pradesh é roimhe sin), agus inniu, tá an teanga Chhattisgarhi á saothrú mar theanga oifigiúil sa stát nua. Labhraítear cineál Hiondúise i bhFidsí chomh maith, ós rud é gur shocraigh a lán muintir isteach ón India síos i bhFidsí sa naoú haois déag. Is deacair a rá, áfach, an ionann mar theangacha iad Hiondúis Fhidsí agus an Hiondúis sa chiall chúng. Meascán canúintí í Hiondúis Fhidsí a fuair a lán focal ar iasacht ón bhFidsis agus ón mBéarla, agus í féin níos cosúla leis an teanga ''Bhojpuri'' a labhraítear i stát Bihar agus leis an teanga ''Awadhi'' atá le cloisteáil i réigiún Awadh (Oudh) i stát Uttar Pradesh. Taispeánann cinniúint an dá theanga seo san India féin cé chomh deacair agus atá sé coincheap na "teanga" agus na "canúna" a shainiú go sásúil: bhí an teanga Awadhi an-tábhachtach mar chaighdeán scríofa sular tháinig an chanúint Khari Boli chun cinn, agus inniu, caitear leis an Awadhi mar nach mbeadh ann ach canúint; maidir leis an teanga Bhojpuri, tá stádas oifigiúil aici i stát Bihar in éineacht leis an Hiondúis agus dhá theanga ghaolmhara eile (an teanga ''Magadhi'' agus an teanga ''Maithili''), ach níl traidisiún liteartha na teanga Bhojpuri leath chomh sean ná chomh tábhachtach agus an litríocht a scríobhadh as Awadhi roimh chaighdeánú na Hiondúise. {{DEFAULTSORT:Hionduis, An}} [[Catagóir:Teangacha na hÁise]] [[Catagóir:Hiondúchas]] 101kevuysfzn4jb0opn7m4st6x8klp6 3 31242 1328440 1321033 2026-09-23T19:40:35Z Irishwikier 9435 1328440 wikitext text/x-wiki Haigh, a Irishwikier, agus tá [[Vicipéid:Réamhrá|fáilte romhat]] chuig an Vicipéid! Go raibh maith agat as [[Special:Contributions/Conor.hogan.2|do chuid dréachtaí]] a sheoladh isteach. Tá súil agam go mbainfidh tú taitneamh as d'am anseo! Tá sé éasca ailt nua a chruthú, agus téigh go dtí an [[Vicipéid:Halla baile|Halla Baile]] chun caint leis na [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoirí]] eile (más mian leat é sin a dhéanamh), nó téigh go dtí an [[Vicipéid:Lárionad comhphobail|Lárionad Comhphobail]] chun breathnú ar na heachtraí Vicipéide is déanaí. Tá breis eolais fóinteach in ár [[Vicipéid:Réamhrá|reamhrá]], freisin. Más é do thoil é, [[Vicipéid:Sínigh é|sínigh do chuid theachtaireachtaí]] ar leathanaigh phlé le ceithre thilde a chlóscríobh (<nowiki>~~~~</nowiki>); ciallaíonn sé sinn go hionsáfar d'ainm úsáideora agus an dáta go huathoibríoch. Má tá cabhair ag teastail uait, féach ar [[Vicipéid:Cabhair]], nó cuir ceist dom armo leathanach phlé. Uair amháin eile, fáilte romhat!<!-- Template:Welcome --> --[[Úsáideoir:AllieBot|AllieBot]] 03:09, 17 Mí na Nollag 2010 (UTC) http://ga.wikipedia.org/wiki/Lost - déan é Táin Bó Cúailnge - déan é teamhair - cur leis nge2u99ijo2zsuq12a0v6btfozufa95 4 31243 1328441 416140 2026-09-23T19:41:11Z Irishwikier 9435 1328441 wikitext text/x-wiki {|border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #bfcda5; border: 1px #b6fd2c solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" !Úsáideoir !Dréachtaí {{WLE|user=Bradán|contribs=3}} {{WLE|user=Kanjy|contribs=2}} {{WLE|user=Orange.man|contribs=1}} rkbr8516wsfoofaf4h6yk01x1k2utrq 0 49788 1328462 1237458 2026-09-24T10:41:33Z Magnefl 16582 foto 1328462 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[File:Arenicola marina-m.jpg|thumb|upright]] Is péist mhór ainilide a thochlaíonn i ndríodar bog cladaigh nó inbhir é '''''Arenicola marina''''' (Gaeilge: '''an lugach''' nó '''an luga''').<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Arenicola%20marina/|title=“Arenicola marina” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Itheann sé ábhar orgánach a leagtar síos. Análaíonn sé le geolbhaigh sheachtracha ar feadh a cholainne. Úsáidtear go forleathan mar bhaoite iascaireachta é.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Lugach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=422}}</ref> Rinne [[Séamus Mac an Iomaire]] cur síos ar an lugach ina leabhar ''[[Cladaí Chonamara]]'': {{Cquote| Níl trá ar bith timpeall na n-oileán nach bhfuil druidte le lugacha. Ní mór nach cosúil leis na hangailteacha iad a bhíos le fáil sa gcréafóg. Níl baoite ballach ar bith chomh maith leo... Timpeall le troigh ar domhain a bhíos siad agus cothaíonn siad iad féin ar an ngaineamh, agus bíonn carnáin de mar chomhartha caol díreach os cionn na háite ina mbíonn siad. Is aisteach na péiste iad, ó leath-throigh go troigh ar fhad agus níl mórán áit ar bith ó leath-thrá go díthrá nach bhfuil siad ar fáil — cuid acu dubh, cuid acu dearg, agus an ceann buí is fearr le haghaidh iascaigh.<ref name='Cladai'>{{Cite book-en|last=Mac an Iomaire|first=Séamas|author-link=Séamus Mac an Iomaire|title=Cladaí Chonamara|publisher=[[An Gúm]]|language=ga|year=1985|edition=Eagrán nua|location=[[Baile Átha Cliath]]|isbn=978-1-85-791447-4|page=33}}</ref> }} == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Arenicola marina}} [[Catagóir:Polychaetes]] b5sne2holvqudo1efnjrvwuh6w6011t 0 63185 1328447 1247518 2026-09-23T21:20:23Z TGcoa 21229 1328447 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is parabal i [[Leabhar Gheineasas]] é scéal '''Thúr Bháibil'''<ref name='EID'>{{Cite web-en|url=https://www.teanglann.ie/ga/eid/Babel|title=English-Irish Dictionary (de Bhaldraithe): Babel|editor=[[Tomás de Bhaldraithe]], eag.|year=1959|publisher=[[An Gúm]]|location=[[Baile Átha Cliath]]|isbn=978-1857910360|access-date=2024-03-19|language=ga|work=Teanglann.ie}}</ref><ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/T%FAr%20Bh%E1ibil/|title=“Túr Bháibil” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-03-19}}</ref> ([[Eabhrais]]: מִגְדַּל בָּבֶל, ''Mīgdal Bāḇel''; [[Gréigis]]: Πύργος της Βαβέλ; [[Laidin]]: ''Turris Babel'') a mhíníonn cén fáth a labhraíonn daoine go leor teangacha éagsúla.<ref name="Metzger2004">{{cite book|last1=Metzger|first1=Bruce Manning|last2=Coogan|first2=Michael D|title=The Oxford Guide To People And Places of the Bible|url=https://books.google.com/books?id=amlXOOaSuLMC|access-date=22 December 2012|year=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-517610-0|page=28}}</ref><ref name="Levenson">{{cite book|last=Levenson|first=Jon D.|editor1-last=Berlin|editor1-first=Adele|editor2-last=Brettler|editor2-first=Marc Zvi|title=The Jewish Study Bible|chapter=Genesis: Introduction and Annotations|date=2004|page=[https://archive.org/details/isbn_9780195297515/page/n60 29]|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195297515|url=https://archive.org/details/isbn_9780195297515|url-access=registration|quote=The Jewish study Bible.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Graves|first1=Robert|last2=Patai|first2=Raphael|date=1986|title=Hebrew Myths: The Book of Genesis|publisher=Random House|page=315|url=https://books.google.com/books?id=4sqWAwAAQBAJ&q=Hebrew+Myths:+The+Book+of+Genesis.+Random+House|isbn=9780795337154}}</ref><ref>{{cite book|last1=Schwartz|first1=Howard|last2=Loebel-Fried|first2=Caren|last3=Ginsburg|first3=Elliot K.|date=2007|title=Tree of Souls: The Mythology of Judaism|publisher=Oxford University Press|page=704|url=https://books.google.com/books?id=60iVk1p8Y9IC&q=Tree+of+Souls+%3A+The+Mythology+of+Judaism%3A+The+Mythology+of+Judaism|isbn=9780195358704}}</ref> Ag tús an scéil, labhair an cine daonna an teanga chéanna ar fud an domhain. Tháinig siad anoir go dtí tír Shionár (שִׁנְעָר‎), agus d'aontaigh siad go dtógfaidís cathair ansin, chomh maith le túr “agus a bharr ag baint neimhe amach in airde” (Geineasas 11:4). Chonaic an Tiarna an chathair agus an túr, agus dá bharr sin, rinne sé “cíor thuathail dá dteanga... i dtreo nach dtuigfidís caint a chéile a thuilleadh.” (11:7), ansin chuir sé fán orthu ar fud an domhain (11:8). == An Scéal == Ó Leabhar Gheineasas, Caibidil 11:<ref name='Biobla'>{{Cite book-en|author=An tAth. Pádraig Ó Fiannachta, eag.|author-link=Pádraig Ó Fiannachta|year=1981|url=https://www.bible.com/bible/554/|title=Geineasas 11:1–9|language=ga|publisher=An Sagart|location=Maigh Nuad|access-date=2024-03-19|journal=An Bíobla Naofa}}</ref> # Labhair daoine an teanga chéanna agus na focail chéanna ar fud an domhain mhóir. # Agus ag teacht anoir dóibh thángadar ar mhachaire i dtír Shionár agus chuireadar fúthu ann. # Agus dúradar lena chéile: “Téanam agus déanaimis brící agus tugaimis tine dóibh” - brící a bhíodh acu in áit cloch agus pic in áit moirtéil - # “Téanam,” ar siad, “agus tógaimis cathair dúinn féin, agus túr agus a bharr ag baint neimhe amach in airde. Tuillimis clú dúinn féin sula scaipfí ar fud chlár na cruinne go léir sinn.” # Ansin tháinig an Tiarna anuas go bhfeicfeadh sé an chathair agus an túr a thóg na daoine daonna. # “Féach,” arsa an Tiarna, “aon mhuintir amháin iad le haon teanga amháin acu go léir. Níl sa mhéid seo ach tús na mbeart a dhéanfaidh siad; níl aon ní dá bhfuil acu á bheartú nach bhféadfaidh siad a chur i gcrích. # Téanam, téimis síos agus déanaimis cíor thuathail dá dteanga ar an bhfód i dtreo nach dtuigfidís caint a chéile a thuilleadh.” # Agus chuir an Tiarna fán orthu ón áit sin ar fud chlár na cruinne ar fad, agus scoireadar de thógáil na cathrach. # Tugadh Báibil uirthi uime sin mar go ndearna an Tiarna cíor thuathail de theangacha an domhain go léir ansiúd; agus chuir an Tiarna fán orthu ón áit sin ar fud chlár na cruinne go léir. == Sanasaíocht == Níl an frása “Túr Bháibil” sa [[An Bíobla|Bhíobla]] ar chor ar bith; an rud atá ann i gcónaí ná “an chathair agus an túr” (אֶת-הָעִיר וְאֶת-הַמִּגְדָּל), nó “an chathair” (הָעִיר). Ní léir cén bunús atá leis an ainm “Báibil” (an t-ainm Eabhraise ar [[An Bhablóin|an mBablóin]] freisin). Is é ''Bāb-ilim'' (“geata Dé”) an t-ainm dúchais [[An Acáidis|Acáidise]] a bhí ar an gcathair. Mar sin féin, creidtear anois gur tháinig an fhoirm sin chun cinn mar thoradh ar shanasaíocht a chum gnáthdhaoine na hAcáide ar fhoirm níos luaithe den ainm, ''Babilla'', atá de bhunús neamh-Sheimíteach is dócha.<ref name="Day2014">{{Cite book-en|first=John|last=Day|title=From Creation to Babel: Studies in Genesis 1-11|url=https://books.google.com/books?id=rtveBAAAQBAJ&pg=PA180|date=2014|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-567-37030-3|pages=179–180}}</ref><ref>Dietz Otto Edzard: ''Geschichte Mesopotamiens. Von den Sumerern bis zu Alexander dem Großen'', Beck, München 2004, p. 121.</ref> De réir an Bhíobla féin, fuair an chathair an t-ainm “Báibil” ón bhriathar Eabhraise בָּלַל (''bālal''), a chiallaíonn “measc”, nó “cuir mearbhall ar”.<ref name="Mckenzie1995">{{Cite book-en|author=John L. Mckenzie|title=The Dictionary of the Bible|url=https://books.google.com/books?id=aE7EyQ_HQAMC&pg=PA73|date=1995|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-684-81913-6}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Túir]] [[Catagóir:An Mheaspatáím]] [[Catagóir:An Bíobla]] [[Catagóir:Geineasas]] [[Catagóir:Parabail]] [[Catagóir:Teangacha]] i5v91b00ii9wp14soo87r9n3ctju19v 0 68758 1328436 1310722 2026-09-23T16:55:00Z Wikipidéanach 68935 1328436 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Colcannon.JPG|mion|[[Cál ceannann]] sa chorcán]] Is éard is '''Cócaireacht na hÉireann''' ann ná an chócaireacht mar a dhéantar í go traidisiúnta in [[Éire|Éirinn]]. Baintear úsáid as táirgí na tíre mar uaineoil agus muiceoil, éanlaith, uibheacha, im agus táirgí déiríochta eile, muisiriúin agus bradán. Tá glasraí agus préamhacha—cál agus prátaí, mar shampla—tábhachtach freisin. Is é sin le rá gur fhorbair an chócaireacht as na barra agus ainmhithe a shaothraítear in aeráid shéimh an oileáin. Rinne concas na dTúdarach dochar d'fhorbairt chócaireacht na tíre sa 17ú haois luath mar d'fhág díshealbhú an talaimh formhór muintir na tíre bocht agus cuireadh fócas ar onnmhairiú táirgí bia go [[Sasana]] agus fórsaí armtha na tíre úd, chomh maith le himeacht ama chuig margaí thar lear. Ar na leibhéil níos saothraithe den chócaireacht Éireannach thóg nósanna na Sasanach áit na cócaireachta traidisiúnta. San 18ú haois tháinig an práta isteach mar bhunscamhard na ngnáthdhaoine. Cuirtear an práta le chéile le hÉirinn i samhlaíocht go leor daoine mar gheall air sin. Cailleadh a lán gnéithe de chócaireacht na hÉireann san am úd, ó aimsir an Ghorta Mhóir go lár an 20ú haois go háirithe. Táthar ag cur suime in n-athbheochan anois, áfach. Ar mhiasa Éireannacha tipiciúla an lá inniu tá stobhach Éireannach, bagún agus cabáiste, [[bacstaí]], [[coddle]] agus [[cál ceannann]]. ==Tar éis Bhliain an Dá Mhíle== Má théann duine chuig teach tábhairne ar bith sa tír is gnách go mbíonn ar a laghad cúpla rogha Éireannach nó leath-Éireanach ann ó thaobh an bhia. Déanann Avóca agus Theach Baile Uí Mhaolmhuaidh (Ballymaloe House) rogha níos fearr fós a chur ar fáil agus cuireann leithéidí ANIAR i nGaillimh meascán de bhia traidisiúnta agus Eorpach ar fáil. ==Roinnt den bhia is mó cáil== * [[Blaa]]: Is rolla aráin bog bán é an blaa. Samhlaítear le [[Port Láirge]] é go háirithe. Itheann daoine iad le him agus ispíní go minic mar bhlaa bricfeasta. Seans go dtagann an focal ó ‘blé’ ‘plúr’ nó ‘blanc’ na Fraincise.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/saol/bia/mala-spiosrach-medium-rare-ldt-cad-e-cuisine-na-heireann/|teideal=Mála Spíosrach Medium-Rare LDT! Cad é Cuisine na hÉireann?|údar=Eoin P. Ó Murchú|dáta=2018-05-29|language=en-US|work=NÓS|dátarochtana=2023-09-28|archivedate=2024-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240227001716/https://nos.ie/saol/bia/mala-spiosrach-medium-rare-ldt-cad-e-cuisine-na-heireann/}}</ref> * [[Mála spíosrach]]: Bíonn an-trácht ar an Mála Spíosrach ón mbliain 2010 go 2023. Bia Éireannach é atá go mó faoi anáil chócaireacht an hÁise. Is é atá ann sceallóga prátaí, sicín, piobair dhearga nó ghlasa, sillí, oinniúin is spíosraí. Go minic itear é le hanlann curaí nó anlann milis is searbh. * [[Cáca Gur]]: Tá baint ag Cáca Gur le [[Baile Átha Cliath]]. Is éard atá ann ná meascán tiubh idir dhá chiseal taosrán. Grabhróga aráin, torthaí triomaithe agus rud éigin milis leis an iomlán a choinneáil le chéile a bhí ina lár. Cé go luaitear ‘gurrier’ mar bhunús le hainm an cháca meastar go dtagann an t-ainm ó ‘goor’ focal Indiach ar shiúcra garbh. * [[Duileasc]]: [[Feamainn]] is ea duileasc a dtugtar ‘creathnach’ nó ‘palmaria palmata’ air chomh maith. Itear mar smailc bheag bia nó scroid é. * [[Crúibíní]]: Cosa na muice is ea na crúibíní, agus béile ar leith é na cosa bruite seo. Ansin cuirtear fuidreamh orthu nó friochtar iad. * [[Drisín]]: Putóg fola is ea an drisín. Tá sé níos glóthaí ná an phutóg dhubh agus measctar ann fuil bó, muice agus/nó fuil caora le bainne, salann agus saill. Tá cáil ar leith air mar chuid den bhéile ‘packet and tripe’ a itear i g[[Corcaigh]]. * [[Cadal]]: Béile é an cadal a bhfuil a cháil ag leathnú (agus spéis ar leith ann sa saol ar líne go speisialta) Déantar le prátaí, bainne, im, bagún, oinniúin, glasraí, salann agus piobar é de ghnáth, ach bíonn a leagan féin ag go leor daoine agus in áiteanna faoi leith sa chathair. Tá baint ar leith aige le Baile Átha Cliath. Deirtear gurb é cadal an béile ab fhearr le [[Jonathan Swift]]. Is minic go mbíonn [[eorna]] agus [[Guinness]] ann leis. * [[Báirín breac]]: Is císte é an báirín breac. Arán giosta é ina mbíonn rísíní agus dlúthbhaint aige le h[[Oíche Shamhna]]. Is minic a chuirtear fáinne beag i bhfolach sa chíste agus an té a aimsíonn é deirtear go bpósfaidh sé nó sí go luath. * [[Bacstaí]]: Is éard is bacstaí (boxty) nó ‘steaimpí’ ann ná cáca d’fhataí amha a dhéantar a chócaráil ar an bhfriochtán nó ar an ngrideall. * [[Spíosbhurgair|Spíosbhuirgéir]]: Mionsa, oinniúin agus spíosraí a bhíonn iontu seo agus déantar an t-iomlán a chlúdach le grabhróga speisialta. Cumadh iad luath sna 19050dí. B’iad an chéad táirge ón mbúistéir muiceola Maurice Walsh i n[[Glas Naíon]] iad. Deirtear gur fearr iad a fhriochadh go domhain sa sceallóglann áitiúil. ==Biachlár samhaltach Éireannach== ===Cúrsa Tosaigh=== * Cloicheán Bhá BHÁC agus Creamh (gairleog fhiáin) * Bradán Deataithe agus Arán Donn * Blaa agus Putóg Dhubh Chloch na Coillte * Drisín ar leaba Duilisc le Daba d’Anlann Ballymaloe * Aráin mheasctha: Arán Prátaí, Farla sóide, Arán Sóda ===Príomhbhéile=== * Spíosbhuirgéir agus Cál Ceannann * Mála spíosrach: Sicín, Sceallóga, Spíosraí * Ispíní faoi Fhuidreamh (battered) agus Bacstaí * Bagún agus Cabáiste - Cadal agus Cruibíní * Stobhach Gaelach ===Milseog=== * Cáca Gur * Báirín Breac * Uachtar Reoite * Murphy’s à la Teddy’s ===Le hÓl:=== * Cidona * Poitín * Guinness * Bainne * Fíoruisce * Líomanáid Dhearg TK * 7 Up {{síol}} {{DEFAULTSORT:Cocaireacht na hEireann}} [[Catagóir:Cultúr na hÉireann]] [[Catagóir:Cócaireacht an domhain de réir tíre]] 6ph23uno3zcxo4eimk9ux4peong9x7v 0 85102 1328442 1097152 2026-09-23T20:59:30Z TGcoa 21229 1328442 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Receiving his Portion, NGI.4540.jpg|mion|220x220px|1. An Mac Drabhlásach ag fáil a chuid oidhreachta, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Departure of the Prodigal Son, NGI.4541.jpg|mion|220x220px|2. An Mac Drabhlásach ag imeacht, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Feasting, NGI.4542.jpg|mion|220x220px|3. An Mac Drabhlásachag féasta, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Driven Out, NGI.4543.jpg|mion|220x220px|4. An Mac Drabhlásach á ruaigeadh, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Feeding Swine, NGI.4544.jpg|mion|220x220px|5. An Mac Drabhlásach ag beathú na nuc, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Return of the Prodigal Son, NGI.4545.jpg|mion|220x220px|6. An Mac Drabhlásach ag filleadh abhaile, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] Is é '''Parabal an Mhic Dhrabhlásaigh''' ceann de pharabail Íosa, i [[Soiscéal Lúcáis]] 15:11–32. Insíonn [[Íosa Críost]] é dá chuid deisceabal, do na [[Fairisínigh]] agus do dhaoine eile. Sa scéal, tá fear ann a bhfuil beirt mhac aige. Iarrann an mac is óige a chuid den oidhreacht óna athair, agus roinneann an fear a mhaoin idir an dá mhac. Téann an mac is óige “go tír i gcéin”, agus caitheann sé a chuid airgid go léir, “ag tabhairt a shaoil go drabhlásach” (Lúcas 15:13). Buaileann gorta an tír agus tá sé i gcruachás cheal airgid. Mar thoradh air sin, filleann sé abhaile agus an plean atá aige ná impí ar a athair glacadh leis mar sheirbhíseach. Deir sé lena athair, “pheacaigh mé in aghaidh na bhflaitheas agus i do láthairse; ní fiú mé feasta g o dtabharfaí mac duit orm” (Lúcas 15:18–19). Deir an t-athair lena sheirbhísigh “an éide is uaisle” a bhailiú agus a chur ar a mhac, agus an lao biata a mharú le haghaidh cóisire, “óir bhí an mac seo agam marbh agus tá sé beo arís, bhí sé caillte agus fuarthas é” (Lúcas 15:24). Nuair a fheiceann an mac is sine an chóisir, tá fearg air, agus diúltaíonn sé páirt a ghlacadh sa gceiliúradh. Deir an t-athair leis an mac is sine: ”A mhic, bíonn tusa liom i gcónaí, agus gach a bhfuil agam is leat; ach bhí sé ceart aoibhneas a dhéanamh agus áthas, óir bhí an deartháir seo agat marbh agus tá sé beo arís, bhí sé caillte agus fuarthas é” (Lúcas 15:31–32).{{DEFAULTSORT:Mac Drabhlasach, An}} [[Catagóir:Soiscéal Lúcáis]] [[Catagóir:Parabail]] iozqb9i541773s6cyxdxgiawq7sjqis 1328443 1328442 2026-09-23T21:07:46Z TGcoa 21229 1328443 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Receiving his Portion, NGI.4540.jpg|mion|220x220px|1. An Mac Drabhlásach ag fáil a chuid oidhreachta, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Departure of the Prodigal Son, NGI.4541.jpg|mion|220x220px|2. An Mac Drabhlásach ag imeacht, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Feasting, NGI.4542.jpg|mion|220x220px|3. An Mac Drabhlásachag féasta, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Driven Out, NGI.4543.jpg|mion|220x220px|4. An Mac Drabhlásach á ruaigeadh, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Feeding Swine, NGI.4544.jpg|mion|220x220px|5. An Mac Drabhlásach ag beathú na nuc, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Return of the Prodigal Son, NGI.4545.jpg|mion|220x220px|6. An Mac Drabhlásach ag filleadh abhaile, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] Is é '''Parabal an Mhic Dhrabhlásaigh''' ceann de pharabail Íosa, i [[Soiscéal Lúcáis]] 15:11–32. Insíonn [[Íosa Críost]] é dá chuid deisceabal, do na [[Fairisínigh]] agus do dhaoine eile. == An scéal == 1. Sa scéal, tá fear ann a bhfuil beirt mhac aige. Iarrann an mac is óige a chuid den oidhreacht óna athair, agus roinneann an fear a mhaoin idir an dá mhac. 2. Téann an mac is óige “go tír i gcéin”. 3. Caitheann sé a chuid airgid go léir, “ag tabhairt a shaoil go drabhlásach” (Lúcas 15:13). 4. Ach tar éis tamaill, bhí a chuid airgid ar fad caite ag an mac ab óige agus ní raibh sé ábalta a chuid billí a íoc ní ba mhó. Bhí fearg ar dhaoine leis agus chuir siad an tóir air. 5. Buaileann gorta an tír agus tá sé i gcruachás cheal airgid. Bhí ocras air agus ní raibh aon áit chónaithe aige, agus mar sin shocraigh sé post a fháil. Tugadh obair dó ag beathú muc ach níor thug aon duine aon bhia dó le hithe. 6. Filleann sé abhaile agus an plean atá aige ná impí ar a athair glacadh leis mar sheirbhíseach. Deir sé lena athair, “pheacaigh mé in aghaidh na bhflaitheas agus i do láthairse; ní fiú mé feasta g o dtabharfaí mac duit orm” (Lúcas 15:18–19). Deir an t-athair lena sheirbhísigh “an éide is uaisle” a bhailiú agus a chur ar a mhac, agus an lao biata a mharú le haghaidh cóisire, “óir bhí an mac seo agam marbh agus tá sé beo arís, bhí sé caillte agus fuarthas é” (Lúcas 15:24). Nuair a fheiceann an mac is sine an chóisir, tá fearg air, agus diúltaíonn sé páirt a ghlacadh sa gceiliúradh. Deir an t-athair leis an mac is sine: ”A mhic, bíonn tusa liom i gcónaí, agus gach a bhfuil agam is leat; ach bhí sé ceart aoibhneas a dhéanamh agus áthas, óir bhí an deartháir seo agat marbh agus tá sé beo arís, bhí sé caillte agus fuarthas é” (Lúcas 15:31–32). == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Mac Drabhlasach, An}} [[Catagóir:Soiscéal Lúcáis]] [[Catagóir:Parabail]] ri13byoowq9444h9fdcp3x7a0bd1kr4 1328444 1328443 2026-09-23T21:12:42Z TGcoa 21229 1328444 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Receiving his Portion, NGI.4540.jpg|mion|220x220px|1. An Mac Drabhlásach ag fáil a chuid oidhreachta, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Departure of the Prodigal Son, NGI.4541.jpg|mion|220x220px|2. An Mac Drabhlásach ag imeacht, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Feasting, NGI.4542.jpg|mion|220x220px|3. An Mac Drabhlásachag féasta, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Driven Out, NGI.4543.jpg|mion|220x220px|4. An Mac Drabhlásach á ruaigeadh, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Feeding Swine, NGI.4544.jpg|mion|220x220px|5. An Mac Drabhlásach ag beathú na nuc, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Return of the Prodigal Son, NGI.4545.jpg|mion|220x220px|6. An Mac Drabhlásach ag filleadh abhaile, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] Is é '''Parabal an Mhic Dhrabhlásaigh''' ceann de pharabail Íosa, i [[Soiscéal Lúcáis]] 15:11–32. Insíonn [[Íosa Críost]] é dá chuid deisceabal, do na [[Fairisínigh]] agus do dhaoine eile. == An scéal == Insíonn sé phictiúr le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], péintéir Spáinneach sa 17ú haois, scéal an ‘Mac Drabhlásach’. Tugtar ‘timthriall scéalaíochta’ ar na saothair seo – sraith pictiúr a insíonn scéal trí roinnt pictiúr, ar nós stiallghreannán ealaíonta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2021-08/ag-foghlaim-trid-an-ealain-paca-acmhainni-osps.pdf|teideal=Ag Foghlaim tríd an Ealaín: Paca Acmhainní OSPS|údar=nationalgallery.ie|dátarochtana=2026}}</ref> 1. Sa scéal, tá fear ann a bhfuil beirt mhac aige. Iarrann an mac is óige a chuid den oidhreacht óna athair, agus roinneann an fear a mhaoin idir an dá mhac. 2. Téann an mac is óige “go tír i gcéin”. 3. Caitheann sé a chuid airgid go léir, “ag tabhairt a shaoil go drabhlásach” (Lúcas 15:13). 4. Ach tar éis tamaill, bhí a chuid airgid ar fad caite ag an mac ab óige agus ní raibh sé ábalta a chuid billí a íoc ní ba mhó. Bhí fearg ar dhaoine leis agus chuir siad an tóir air. 5. Buaileann gorta an tír agus tá sé i gcruachás cheal airgid. Bhí ocras air agus ní raibh aon áit chónaithe aige, agus mar sin shocraigh sé post a fháil. Tugadh obair dó ag beathú muc ach níor thug aon duine aon bhia dó le hithe. 6. Filleann sé abhaile agus an plean atá aige ná impí ar a athair glacadh leis mar sheirbhíseach. Deir sé lena athair, “pheacaigh mé in aghaidh na bhflaitheas agus i do láthairse; ní fiú mé feasta g o dtabharfaí mac duit orm” (Lúcas 15:18–19). Deir an t-athair lena sheirbhísigh “an éide is uaisle” a bhailiú agus a chur ar a mhac, agus an lao biata a mharú le haghaidh cóisire, “óir bhí an mac seo agam marbh agus tá sé beo arís, bhí sé caillte agus fuarthas é” (Lúcas 15:24). Nuair a fheiceann an mac is sine an chóisir, tá fearg air, agus diúltaíonn sé páirt a ghlacadh sa gceiliúradh. Deir an t-athair leis an mac is sine: ”A mhic, bíonn tusa liom i gcónaí, agus gach a bhfuil agam is leat; ach bhí sé ceart aoibhneas a dhéanamh agus áthas, óir bhí an deartháir seo agat marbh agus tá sé beo arís, bhí sé caillte agus fuarthas é” (Lúcas 15:31–32). == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Mac Drabhlasach, An}} [[Catagóir:Soiscéal Lúcáis]] [[Catagóir:Parabail]] qvhzeh46jkoo7j0fu86hdher5q64ill 1328445 1328444 2026-09-23T21:15:42Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1328445 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Receiving his Portion, NGI.4540.jpg|mion|220x220px|1. An Mac Drabhlásach ag fáil a chuid oidhreachta, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Departure of the Prodigal Son, NGI.4541.jpg|mion|220x220px|2. An Mac Drabhlásach ag imeacht, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Feasting, NGI.4542.jpg|mion|220x220px|3. An Mac Drabhlásachag féasta, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Driven Out, NGI.4543.jpg|mion|220x220px|4. An Mac Drabhlásach á ruaigeadh, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Feeding Swine, NGI.4544.jpg|mion|220x220px|5. An Mac Drabhlásach ag beathú na nuc, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Return of the Prodigal Son, NGI.4545.jpg|mion|220x220px|6. An Mac Drabhlásach ag filleadh abhaile, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] Is é '''Parabal an Mhic Dhrabhlásaigh''' ceann de pharabail Íosa, i [[Soiscéal Lúcáis]] 15:11–32. Insíonn [[Íosa Críost]] é dá chuid deisceabal, do na [[Fairisínigh]] agus do dhaoine eile. == An scéal == Insíonn sé phictiúr le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], péintéir Spáinneach sa 17ú haois, scéal an ‘Mac Drabhlásach’. Tugtar ‘timthriall scéalaíochta’ ar na saothair seo – sraith pictiúr a insíonn scéal trí roinnt pictiúr, ar nós stiallghreannán ealaíonta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2021-08/ag-foghlaim-trid-an-ealain-paca-acmhainni-osps.pdf|teideal=Ag Foghlaim tríd an Ealaín: Paca Acmhainní OSPS|údar=nationalgallery.ie|dátarochtana=2026}}</ref> 1. Sa scéal, tá fear ann a bhfuil beirt mhac aige. Iarrann an mac is óige a chuid den oidhreacht óna athair, agus roinneann an fear a mhaoin idir an dá mhac. 2. Téann an mac is óige “go tír i gcéin”. 3. Caitheann sé a chuid airgid go léir, “ag tabhairt a shaoil go drabhlásach” (Lúcas 15:13). 4. Ach tar éis tamaill, bhí a chuid airgid ar fad caite ag an mac ab óige agus ní raibh sé ábalta a chuid billí a íoc ní ba mhó. Bhí fearg ar dhaoine leis agus chuir siad an tóir air. 5. Buaileann gorta an tír agus tá sé i gcruachás cheal airgid. Bhí ocras air agus ní raibh aon áit chónaithe aige, agus mar sin shocraigh sé post a fháil. Tugadh obair dó ag beathú muc ach níor thug aon duine aon bhia dó le hithe. 6. Filleann sé abhaile agus an plean atá aige ná impí ar a athair glacadh leis mar sheirbhíseach. Deir sé lena athair, “pheacaigh mé in aghaidh na bhflaitheas agus i do láthairse; ní fiú mé feasta g o dtabharfaí mac duit orm” (Lúcas 15:18–19). Deir an t-athair lena sheirbhísigh “an éide is uaisle” a bhailiú agus a chur ar a mhac, agus an lao biata a mharú le haghaidh cóisire, “óir bhí an mac seo agam marbh agus tá sé beo arís, bhí sé caillte agus fuarthas é” (Lúcas 15:24). Nuair a fheiceann an mac is sine an chóisir, tá fearg air, agus diúltaíonn sé páirt a ghlacadh sa gceiliúradh. Deir an t-athair leis an mac is sine: ”A mhic, bíonn tusa liom i gcónaí, agus gach a bhfuil agam is leat; ach bhí sé ceart aoibhneas a dhéanamh agus áthas, óir bhí an deartháir seo agat marbh agus tá sé beo arís, bhí sé caillte agus fuarthas é” (Lúcas 15:31–32). == Féach freisin == * [[Soiscéal Lúcáis]] * [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]] * [[Bartolomé Esteban Murillo]] == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Mac Drabhlasach, An}} [[Catagóir:Soiscéal Lúcáis]] [[Catagóir:Parabail]] izp07u848aemjxlv6ygwf42tq4uu9f9 1328448 1328445 2026-09-23T21:39:36Z TGcoa 21229 1328448 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Receiving his Portion, NGI.4540.jpg|mion|220x220px|1. An Mac Drabhlásach ag fáil a chuid oidhreachta, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Departure of the Prodigal Son, NGI.4541.jpg|mion|220x220px|2. An Mac Drabhlásach ag imeacht, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Feasting, NGI.4542.jpg|mion|220x220px|3. An Mac Drabhlásachag féasta, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Driven Out, NGI.4543.jpg|mion|220x220px|4. An Mac Drabhlásach á ruaigeadh, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Feeding Swine, NGI.4544.jpg|mion|220x220px|5. An Mac Drabhlásach ag beathú na nuc, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Return of the Prodigal Son, NGI.4545.jpg|mion|220x220px|6. An Mac Drabhlásach ag filleadh abhaile, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] Is é '''Parabal an Mhic Dhrabhlásaigh''' ceann de pharabail Íosa, i [[Soiscéal Lúcáis]] 15:11–32. Insíonn [[Íosa Críost]] é dá chuid deisceabal, do na [[Fairisínigh]] agus do dhaoine eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bible.com/bible/554/LUK.15.ABN|teideal=Lúcás 15|údar=bible.com|work=www.bible.com|dátarochtana=2026-09-23}}</ref> == An scéal == Insíonn sé phictiúr le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], péintéir Spáinneach sa 17ú haois, scéal an ‘Mac Drabhlásach’. Tugtar ‘timthriall scéalaíochta’ ar na saothair seo – sraith pictiúr a insíonn scéal trí roinnt pictiúr, ar nós stiallghreannán ealaíonta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2021-08/ag-foghlaim-trid-an-ealain-paca-acmhainni-osps.pdf|teideal=Ag Foghlaim tríd an Ealaín: Paca Acmhainní OSPS|údar=nationalgallery.ie|dátarochtana=2026}}</ref> 1. Sa scéal, tá fear ann a bhfuil beirt mhac aige. Iarrann an mac is óige a chuid den oidhreacht óna athair, agus roinneann an fear a mhaoin idir an dá mhac. 2. Téann an mac is óige “go tír i gcéin”. 3. Caitheann sé a chuid airgid go léir, “ag tabhairt a shaoil go drabhlásach” (Lúcas 15:13). 4. Ach tar éis tamaill, bhí a chuid airgid ar fad caite ag an mac ab óige agus ní raibh sé ábalta a chuid billí a íoc ní ba mhó. Bhí fearg ar dhaoine leis agus chuir siad an tóir air. 5. Buaileann gorta an tír agus tá sé i gcruachás cheal airgid. Bhí ocras air agus ní raibh aon áit chónaithe aige, agus mar sin shocraigh sé post a fháil. Tugadh obair dó ag beathú muc ach níor thug aon duine aon bhia dó le hithe. 6. Filleann sé abhaile agus an plean atá aige ná impí ar a athair glacadh leis mar sheirbhíseach. Deir sé lena athair, “pheacaigh mé in aghaidh na bhflaitheas agus i do láthairse; ní fiú mé feasta g o dtabharfaí mac duit orm” (Lúcas 15:18–19). Deir an t-athair lena sheirbhísigh “an éide is uaisle” a bhailiú agus a chur ar a mhac, agus an lao biata a mharú le haghaidh cóisire, “óir bhí an mac seo agam marbh agus tá sé beo arís, bhí sé caillte agus fuarthas é” (Lúcas 15:24). Nuair a fheiceann an mac is sine an chóisir, tá fearg air, agus diúltaíonn sé páirt a ghlacadh sa gceiliúradh. Deir an t-athair leis an mac is sine: ”A mhic, bíonn tusa liom i gcónaí, agus gach a bhfuil agam is leat; ach bhí sé ceart aoibhneas a dhéanamh agus áthas, óir bhí an deartháir seo agat marbh agus tá sé beo arís, bhí sé caillte agus fuarthas é” (Lúcas 15:31–32). == Féach freisin == * [[Soiscéal Lúcáis]] * [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]] * [[Bartolomé Esteban Murillo]] == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Mac Drabhlasach, An}} [[Catagóir:Soiscéal Lúcáis]] [[Catagóir:Parabail]] 1b9wivp1br7mk47etogbi3rm510i6fu 1328451 1328448 2026-09-23T22:53:28Z TGcoa 21229 1328451 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Receiving his Portion, NGI.4540.jpg|mion|220x220px|1. An Mac Drabhlásach ag fáil a chuid oidhreachta, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Departure of the Prodigal Son, NGI.4541.jpg|mion|220x220px|2. An Mac Drabhlásach ag imeacht, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Feasting, NGI.4542.jpg|mion|220x220px|3. An Mac Drabhlásachag féasta, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Driven Out, NGI.4543.jpg|mion|220x220px|4. An Mac Drabhlásach á ruaigeadh, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Prodigal Son Feeding Swine, NGI.4544.jpg|mion|220x220px|5. An Mac Drabhlásach ag beathú na nuc, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] [[Íomhá:Murillo - The Return of the Prodigal Son, NGI.4545.jpg|mion|220x220px|6. An Mac Drabhlásach ag filleadh abhaile, le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]]]] Is é '''Parabal an Mhic Dhrabhlásaigh''' ceann de pharabail Íosa, i [[Soiscéal Lúcáis]] 15:11–32. Insíonn [[Íosa Críost]] é dá chuid deisceabal, do na [[Fairisínigh]] agus do dhaoine eile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bible.com/bible/554/LUK.15.ABN|teideal=Lúcás 15|údar=bible.com|work=www.bible.com|dátarochtana=2026-09-23}}</ref> == An scéal == Insíonn sé phictiúr le [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], péintéir Spáinneach sa 17ú haois, scéal an ‘Mac Drabhlásach’. Tugtar ‘timthriall scéalaíochta’ ar na saothair seo – sraith pictiúr a insíonn scéal trí roinnt pictiúr, ar nós stiallghreannán ealaíonta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nationalgallery.ie/sites/default/files/2021-08/ag-foghlaim-trid-an-ealain-paca-acmhainni-osps.pdf|teideal=Ag Foghlaim tríd an Ealaín: Paca Acmhainní OSPS|údar=nationalgallery.ie|dátarochtana=2026}}</ref> 1. Bhí fear ann uair amháin agus bhí beirt mhac aige. Lá amháin, d’iarr an mac ab óige airgead a chuid oidhreachta ar a athair. Bhí an t-athair ag smaoineamh ar feadh tamaill agus ansin roinn sé a chuid maoine idir a bheirt mhac, agus thug sé a n-oidhreacht dóibh. 2. Shocraigh an mac ab óige go raibh sé ag iarraidh saol níos spéisiúla a bheith aige. Chuir sé air na héadaí ab fhearr a bhí aige, thug sé leis an capall ab fhearr agus bhog sé go háit i bhfad óna bhaile féin, “go tír i gcéin”. Bhí uaigneas ar a mháthair ach bhí sé ar bís chun an saol mór a fheiceáil. D’fhan an mac ba shine sa bhaile lena thuismitheoirí 3. Bhain an mac ab óige an-sult as an saol. Chaith sé a chuid airgid ar chóisirí agus “ag tabhairt a shaoil go drabhlásach” (Lúcas 15:13). Rinne sé a lán cairde nua. 4. Tar éis tamaill, bhí a chuid airgid ar fad caite ag an mac ab óige agus ní raibh sé ábalta a chuid billí a íoc ní ba mhó. Bhí fearg ar dhaoine leis agus chuir siad an tóir air. 5. Bhuail gorta an tír agus bhí sé i gcruachás cheal airgid. Bhí ocras air agus ní raibh aon áit chónaithe aige, agus mar sin shocraigh sé post a fháil. Tugadh obair dó ag beathú muc ach níor thug aon duine aon bhia dó le hithe. 6. Bhí an mac ab óige an-bhrónach agus aiféala air faoin rud a rinne sé. Bhí fhios aige go bhfuair an dream a bhí fostaithe ag a athair sa bhaile neart bia. Shocraigh sé filleadh abhaile, a leithscéal a ghabháil lena athair agus post mar shearbhónta a iarraidh ar a athair. Nuair a chonaic a athair a mhac ab óige ag teacht, bhí an-áthas air agus rith sé amach chun fáilte a chur roimhe. Rug sé barróg ar a mhac agus phóg sé é. Dúirt an ma lena athair, “pheacaigh mé in aghaidh na bhflaitheas agus i do láthairse; ní fiú mé feasta g o dtabharfaí mac duit orm” (Lúcas 15:18–19). Dúirt an t-athair lena sheirbhísigh “an éide is uaisle” a bhailiú agus a chur ar a mhac, agus an lao biata a mharú le haghaidh cóisire, “óir bhí an mac seo agam marbh agus tá sé beo arís, bhí sé caillte agus fuarthas é” (Lúcas 15:24). Nuair a bhí a dheartháir óg imithe, lean an deartháir ba shine ag obair go crua dá athair agus shábháil sé a chuid oidhreachta ar fad. Nuair a chuala sé go raibh a dheartháir tagtha ar ais gan aon airgead fágtha aige agus gur cuireadh féasta mór ar siúl dó, bhí an-fhearg agus éad air. Ach níor theastaigh óna athair go mbeadh fearg agus éad ar a mhac. “Caithfidh muid ceiliúradh a dhéanamh agus gliondar a bheith orainn”, a dúirt sé lena mhac ba shine, “óir bhí do dheartháir mar a bheadh sé marbh agus tá sé beo arís; bhí sé caillte agus tá sé tagtha ar ais arís.” Dúirt an t-athair leis an mac is sine: ”A mhic, bíonn tusa liom i gcónaí, agus gach a bhfuil agam is leat; ach bhí sé ceart aoibhneas a dhéanamh agus áthas, óir bhí an deartháir seo agat marbh agus tá sé beo arís, bhí sé caillte agus fuarthas é” (Lúcas 15:31–32). == Féach freisin == * [[Soiscéal Lúcáis]] * [[Gailearaí Náisiúnta na hÉireann]] * [[Bartolomé Esteban Murillo]] == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Mac Drabhlasach, An}} [[Catagóir:Soiscéal Lúcáis]] [[Catagóir:Parabail]] 3qws9ts1ebq38f6na14n74oo9hsnuii 0 98413 1328449 1325148 2026-09-23T21:49:17Z TGcoa 21229 /* 2010--2020 */ 1328449 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Omagh Bomb Memorial (23), January 2010.JPG|mion|Lower Market Street, áit a tharla an eachtra, agus cuimhneachán ann inniu|330x330px]] [[Íomhá:Omagh Bomb Memorial (03), January 2010.JPG|mion|Cuimhneachán<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.omaghbombmemorial.com/|teideal=Cuimhneachán|údar=omaghbombmemorial.com|work=www.omaghbombmemorial.com|dátarochtana=2021-07-25}}</ref> 'Garden of Light', Drumragh Avenue|220x220px]] [[Íomhá:Plaque, Omagh bomb site - geograph.org.uk - 921236.jpg|mion|Market Street|220x220px]] [[Íomhá:Omagh Bomb Memorial (22), January 2010.JPG|mion|croí tríthoiseach|330x330px]] Tharla '''Buamáil na hÓmaí''' nó '''Sléacht na hÓmaí''' ar an [[15 Lúnasa]] [[1998]] nuair a phléasc [[buama]] i gcarr san [[An Ómaigh|Ómaigh]], buama de chuid an 'Fhíor-IRA'.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sleacht-na-homai-1998-2018-ceisteanna-go-leor-fos-gan-aon-fhreagra-orthu/|teideal=SLÉACHT NA hÓMAÍ 1998-2018: Ceisteanna go leor fós gan aon fhreagra orthu…|údar=Anton Mac Cába|dáta=2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-07-24}}</ref> Maraíodh 31 (beirt leanbh gan saolú ina measc); gortaíodh dhá chéad agus scriosadh an baile. B'é seo an buama ba mheasa ó thús na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]] i d[[Tuaisceart Éireann]] (maraíodh 33 duine, leanbh sa bhroinn ina measc, sna [[Buamálacha Bhaile Átha Cliath agus Mhuineacháin]] sa bhliain 1974). An [[Fíor-IRA|'Fíor-IRA']] a bhí freagrach as an ionsaí ach níor ciontaíodh éinne. Is iomaí [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnaí]] Éireannach a ghlac col leis na heasaontóirí Poblachtánacha i ndiaidh an bhuama seo. Tá ceisteanna ann nach bhfuil freagra fós orthu faoin eolas a bhí ag na fórsaí slándála roimh ré, agus faoin dóigh gur fhiosraigh siad an scéal. == Cúlra == Síníodh [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] ar an [[10 Aibreán]] [[1998]]. Bhí Poblachtánaigh áirithe thar a bheith míshásta leis. Gan dabht theastaigh ón bhFíor IRA an tsíocháin a scrios ach d’aontaigh na polaiteoirí nach ngéillfí dóibh,<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-baolach-nach-bhfuil-i-ndan-do-mhuintir-na-homai-ach-cliseadh-agus-dioma/|teideal=Is baolach nach bhfuil i ndán do mhuintir na hÓmaí ach cliseadh agus díomá|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref> ceithre mhí i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta. Is eol go bhfuair na fórsaí slándála ar a laghad dhá rabhadh. Chuir fear anaithnid glaoch guthán ar bhleachtairí an RUC ar an Ómaigh ar an 4 Lúnasa. Mhair an comhrá deich mbomaite. Dúradh go raibh raidhfil AK47 agus dhá theilgeoir roicéid le haistriú go teach ó dheas den Ómaigh D’ainmnigh an té a ghlaoigh ar na póilíní triúr fear agus teaghlach a dúirt sé a bhí bainteach leis seo. (Cé gur ghlac an [[Fíor-IRA]] freagracht as an bhuama, bhí lámh ag daoine ón [[IRA Leanúnach]] ann). Dúirt an fear go raibh an IRA Leanúnach le hionsaí a dhéanamh ar an phéas ar an Ómaigh ar an 15 Lúnasa.<ref name=":0" /> Ar an 12 Lúnasa, trí lá roimh an tubaiste, thug an brathadóir nó spiaire Peter Keeley (aka Kevin Fulton) faisnéis don phéas a bhí ag déileáil leis. Ag an am sin bhí beagnach scór bliain caite ag Keeley san IRA Oifigiúil, san IRA (Sealadach) agus ansin san Fhíor IRA. Bhuail Keeley le Patrick Joseph ‘Mooch’ Blair, comhalta aitheanta den bhFíor IRA in aice le Dún Dealgan. Bhí Blair ag déanamh buama. Níorbh eol do Keeley cá gcuirfí an buama, ach bhí sé le cur áit éigin go luath agus le cur ó thuaidh.<ref name=":0" /> Ba i g[[Contae Mhuineacháin|Co Mhuineacháin]] a goideadh an gluaisteán inar fágadh an buama; ba ar an taobh ó dheas den teorainn a cuireadh an buama i dtoll a chéile, b'fhéidir (ba i gceantar Thuaisceart Lú/Deisceart Ard Mhacha a rinneadh buama na hÓmaí, agus b’as an gceantar sin an fhoireann buamála, a scríobh Anton Mac Cába in 2018);<ref name=":0" /> agus cuid de na daoine a bhí freagrach as an mbuamáil, ba sa Phoblacht a bhí cónaí orthu (a mhaígh gaolta na marbh níos déanaí).<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Ceisteanna le freagairt ag Rialtas na hÉireann faoi ár na hÓmaí'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0226/1499063-ceisteanna-le-freagairt-ag-rialtas-na-heireann-faoi-ar-na-homai/|date=2025-02-26|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Imeachtaí == Ar lá an bhuama féin, de réir eolais a tugadh ag an Choiste Cróinéara, ní raibh péas ar bith ar dualgas i lár an bhaile ar an Ómaigh thart ar an am gur tugadh an buama isteach. Bhí dhá charr patróil amuigh. Nuair a tháinig an rabhadh faoin bhuama, bhí dream amháin ag fiosrú eachtra in eastát tithíochta ar an taobh ó thuaidh den bhaile agus an ceann eile ag fiosrú eachtra faoin tuath. Bhí an baile plódaithe le siopadóirí, cuairteoirí agus teaghlaigh idir shean agus óg ar an Satharn breá samhraidh sin nuair a phléasc an gaireas 500 punt ag deich nóiméad tar éis a trí. Bhí dhá leanbh, seachtar páistí scoile, seisear mac léinn, trí ghlúin d’aon chlann amháin, oibrithe sna siopaí, fir agus mná, Spáinnigh, daoine ón bPoblacht agus muintir Thír Eoghain go háirithe, i measc na marbh.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-baolach-nach-bhfuil-i-ndan-do-mhuintir-na-homai-ach-cliseadh-agus-dioma/|teideal=Is baolach nach bhfuil i ndán do mhuintir na hÓmaí ach cliseadh agus díomá|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref> Ní raibh péas ar bith ar dualgas i lár an bhaile nuair a phléasc an buama. Ba ghnáth le Divisional Mobile Support Unit a bheith ar phatról faoi éide i gcarranna sibhialta fán bhaile. Bhí dhá phatról amuigh: ceann faoin dtuath, ceann eile ar an taobh ó thuaidh den bhaile. Ba ghnách le haonad, ina raibh 25 péas, a bheith ar patról faoi éide i gcarranna sibhialta fán cheantar. Ar an 15 Lúnasa bhí 15 acu as láthair. Bhí chuid acu ar lá saor agus iad ag freastal ar bhainis. Bhí an deichniúr eile le cur chuig paráid ar an [[Cill Chaoil|Chill Chaoil]] ar [[Contae an Dúin|an Dún]]. Tá an Chill Caoil beagnach ar an bhall is faide ón Ómaigh sa Tuaisceart. Ach d’uireasa péas i lár an bhaile, bhí rudaí trína chéile nuair a cuireadh trí rabhadh ar an fhón, chuig na Samaritans (dhá uair) agus chuig UTV. Bhí an foláireamh doiléir lochtach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.itv.com/news/utv/2023-08-11/what-happened-on-the-day-of-the-omagh-bomb-in-1998|teideal=what-happened-on-the-day-of-the-omagh-bomb-in-1998|údar=UTV|dáta=2026}}</ref> Ag 14:32 ar lá an bhuama féin, thug an [[Fíor-IRA]] glaoch ar UTV; bhain an sceimhlitheoir úsáid as an códfhocal "Martha Pope", cód aitheanta, ag dúirt "There’s a bomb, courthouse, Omagh, main street, 500lb, explosion 30 minutes." Ag 14:35, chuir sé glaoch ar na Samaritans, agus an teachtaireacht céanna aige. Ag 14:38, chuir sé glaoch arís ar na Samaritans.<ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://omagh.independent-inquiry.uk/hearings/|teideal=Hearings – Omagh Bombing Inquiry|dáta=2026-03-20|language=en-GB|dátarochtana=2026-04-12}}</ref> == Na híospartaigh == De réir mar a chuaigh an t-am thart, fógraíodh ainmneacha na marbh. Cúpla lá níos déanaí, reáchtáladh thrí thórramh san aon lá amháin: san Eaglais Chaitliceach, in Eaglais na hÉireann agus san Eaglais Mhodhach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mairfidh-an-boladh-go-deo-i-mo-chuimhne-buama-na-homai-25-bliain-o-shin/|teideal=‘Mairfidh an boladh go deo i mo chuimhne’ -Buama na hÓmaí, 25 bliain ó shin|údar=Anton Mac Cába|dáta=15 Lúnasa 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-08-15}}</ref> Ba mhná iad 17 den 29 duine a maraíodh, bean a bhí ag súil le cúpla ina measc. Bhí Caitlicigh agus Protastúnaigh ina measc. Daoine ó áiteanna éagsúla ina measc, triúr buachaillí óga as Bun Cranncha, beirt as an Spáinn, daoine gur trí thimpiste a tharla ar an bhaile iad.<ref name=":0" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Rialtas le comhoibriú le fiosrúchán faoi bhuamáil na hÓmaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0815/1399837-rialtas-le-comhoibriu-le-fiosruchan-faoi-bhuamail-na-homai/|date=2023-08-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Dúnmharaíodh Maura Monaghan (1), Breda Devine (1), Oran Doherty (8), James Barker (12), Fernando Blasco Baselga (12), Sean McLaughlin (12), Lorraine Wilson (15), Alan Radford (16), Brenda Logue (17), Jolene Marlow (17), Samantha McFarland (17), Gareth Conway (18), Deborah-Anne Cartwright (20), Julia Hughes (21), Adian Gallagher (21), Rocío Abad Ramos (23), Bryan White (27), Avril Monaghan (30) agus a cúpla sa bhroinn, Esther Gibson (36), Philomena Skelton (39), Geraldine Breslin (43), Ann McCombe (48), Brian McCrory (54), Veda Short (56), Elizabeth Rush (57), Olive Hawkes (60), Frederick White (60), Mary Grimes (66), agus Sean McGrath (61).<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/sutton/chron/1998.html|teideal=CAIN: Sutton Index of Deaths|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2023-08-15}}</ref> == Cóir == Ní raibh duine ar bith ciontaithe as an mbuamáil agus ní bhfuair gaolta na ndaoine a maraíodh i sléacht na hÓmaí ceart sna cúirteanna.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-baolach-nach-bhfuil-i-ndan-do-mhuintir-na-homai-ach-cliseadh-agus-dioma/|teideal=Is baolach nach bhfuil i ndán do mhuintir na hÓmaí ach cliseadh agus díomá|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref> Cé gur fritheadh Colm Murphy ciontach in 2002, cuireadh an breithiúnas sin ar neamhní sa bhliain 2005 mar gur athraigh Gardaí ráiteas dá chuid. In 2003 gearradh príosúnacht ar [[Michael McKevitt]], ceannaire an Fíor IRA ag an am, as 'stiúir sceimhlitheoireachta' – coir nua a tugadh isteach de bharr uafás na hÓmaí.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-bhfuil-seans-ar-bith-ag-muintir-na-homai-ar-an-bhfirinne/|teideal=An bhfuil seans ar bith ag muintir na hÓmaí ar an bhfírinne?|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref> Chuir sé téarma príosúin '20 bliain' isteach. Níor éirigh le héileamh McKevitt sa bhliain 2014 go scaoilfí as an bpríosún é.<ref>D’éiligh McKevitt go raibh sé i dteideal go scaoilfí saor luath ón bpríosún é mar gur ghlac sé páirt i ranganna éagsúla agus é ann, ina measc ranganna drámaíochta, ióga, Fraincise, ríomhaireachta agus rinne sé cúrsa maidir le scríbhneoireacht chruthaitheach leis an Ollscoil Oscailte freisin.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Theip ar iarratas Michael McKevitt san Ard-Chúirt inniu|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2014/1209/665700-theip-ar-iarratas-michael-mckevitt-san-ard-chuirt-inniu/|date=2014-12-09|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ach scaoileadh as an bpríosún é in 2016. Theip ar chás in aghaidh Sean Hoey sa bhliain 2006/2007. Sa bhliain 2016, tarraingíodh siar na cúisimh in aghaidh Seamus Daly mar nach raibh an fhianaise ina choinne iontaofa.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-baolach-nach-bhfuil-i-ndan-do-mhuintir-na-homai-ach-cliseadh-agus-dioma/|teideal=Is baolach nach bhfuil i ndán do mhuintir na hÓmaí ach cliseadh agus díomá|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref> Níor ceistíodh duine ar bith díobh siúd a ainmníodh  sa ghlaoch gutháin ar an 4 Lúnasa 1998, ar a laghad go dtí 2002 agus ní raibh a fhios ag beirt acu ar a laghad gur ainmníodh iad, go dtí gur labhair an t-iriseoir Anton Mac Cába leo in 2002. Is léir go raibh eolas faoin bhuama ag an duine a ghlaoigh ar na póilíní an lá sin, agus go raibh faltanas idir é agus na daoine a d’ainmnigh sé. Níor fiosraíodh sin ag an am. Baineann ceisteanna freisin le ról Sean O’Callaghan, nach maireann, iarchomhalta sinsearach den IRA a bhí ina spiaire ag MI5 agus i mbun poiblíochta do ghrúpa tacaíochta ghaolta na n-íospartach.<ref name=":0" /> ==== Cás sibhialta ==== D’éirigh le cás sibhialta sa bhliain 2009 (tá fianaise níos láidre riachtanach i gcás coiriúil). Bhí an cás in aghaidh Seamus Daly, Colm Murphy, Liam Campbell agus [[Michael McKevitt]], ceannaire an Fíor IRA.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cinnlínte Nuachta|url=https://www.rte.ie/news/2008/0407/101734-cinnlinte/|date=2008-04-07|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ordaíodh cúiteamh £1.6 milliún do na teaghlaigh ón gceathrar ach níor íocadh é. Céim as an gcoitiantacht ab ea an cás seo, ach níor réitigh sé an t-éileamh ar an gceart.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-bhfuil-seans-ar-bith-ag-muintir-na-homai-ar-an-bhfirinne/|teideal=An bhfuil seans ar bith ag muintir na hÓmaí ar an bhfírinne?|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cás faoi bhuamáil na hÓmaí caite amach ag Cúirt Eorpach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0929/820120-cas-faoi-bhuamail-na-homai-caite-amach-ag-cuirt-eorpach/|date=2016-09-29|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Fiosrúcháin == Airíonn na teaghlaigh na ndaoine a maraíodh gur lig an RUC, an PSNI, na Gardaí agus na seirbhísí faisnéise síos iad.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-baolach-nach-bhfuil-i-ndan-do-mhuintir-na-homai-ach-cliseadh-agus-dioma/|teideal=Is baolach nach bhfuil i ndán do mhuintir na hÓmaí ach cliseadh agus díomá|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref> D’aithin athbhreithniú de chuid na bpóilíní iad féin in 2000 go raibh an fiosrú easnamhach agus go raibh gá le breis acmhainní ach níor rinneadh tada faoi go ceann deich mí eile.<ref name=":2" /> Chinn Ombudsman na bPóilíní, Nuala O’Loan, i 2001 go raibh fiosrú an RUC easnamhach. Níor tugadh aon eolas faoin ghlaoch guthán ar an 4 Lúnasa 1998 do na péas a bhí ag fiosrú an bhuama in 1998. Níor tháinig an chuid sin den scéal chun solais go dtí go ndearna O’Loan a fiosrúchán in 2001. Sa gcomhad a chonaic an tOmbudsman bhí nóta faoin rabhadh ag rá “ní bhaineann leis an Ómaigh”. Thairis sin níor insíodh don RUC san Ómaigh faoin bhfoláireamh. Anuas air sin chinn Nuala O’Loan nár roinneadh faisnéis leis na bleachtairí a bhí ag fiosrú an ionsaithe ina dhiaidh.<ref name=":2" /> ==== 2010--2020 ==== [[Íomhá:Lord Turnbull 2006.jpg|mion|330x330px|An ''Right Honourable'' Alan Turnbull, PC, breitheamh as Albain, in 2006<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Alan Turnbull, Lord Turnbull|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Alan_Turnbull,_Lord_Turnbull&oldid=1346672572|journal=Wikipedia|date=2026-04-02|language=en}}</ref>]]Thug Laurence Rush cás cúirte in aghaidh an Ardchonstábla agus an Státrúnaí in 2010;<ref>{{Lua idirlín|url=https://cdn.websitebuilder.service.justice.gov.uk/uploads/sites/42/2025/06/OBI-Day-2-Transcript-Opening-Statement-24-June-2025.pdf|teideal=Opening-Statement: "The stance adopted by Laurence Rush drew virtually no support from any quarter in society and this had a profound effect on him, impact on him. He was very much alone in his search for truth and accountability. "|údar=justice.gov.uk/|dáta=24-Meitheamh-2025|dátarochtana=2026}}</ref> maraíodh a bhean sa bhuama. Fuair sé bás in 2012. Thug Michael Gallagher (gaol eile) cás eile in aghaidh an Státrúnaí in 2013. Phléigh an Ardchúirt i mBéal Feirste an cás in 2015 agus aithníodh go raibh ceisteanna ann fós faoin eolas a bhí ag na fórsaí slándála roimh ré, agus faoin dóigh gur fhiosraigh siad an scéal. Ligeadh athbhreithniú breithiúnach dul ar aghaidh. '''2021''' Sa bhliain 2021, bhí sé tugtha le fios ag breitheamh Ardchúirte i mBéal Feirste gur róchosúil go bhféadfadh na seirbhísí slándála ionsaí buamála na hÓmaí i 1998 a chosc dá ngníomhóidís mar ba cheart roimh ré.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Fiosrúcháin chearta daonna faoi bhuamáil na hÓmaí molta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0723/1236829-fiosruchain-chearta-daonna-faoi-bhuamail-na-homai-molta/|date=2021-07-23|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Mhol an Breitheamh Horner do [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] fiosrúchán [[cearta daonna]] a bhunú faoi conas mar a tharla an t-uafás. '''2023'''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Iar-Aire Dlí ag moladh go mbunófaí fiosrúchán faoin Ómaí anseo|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0202/1494295-iar-aire-dli-ag-moladh-go-mbunofai-fiosruchan-faoin-omai-anseo/|date=2025-02-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí fiosrúchán neamhspleách bunaithe ag Rialtas na Breataine.sa bhliain 2023.<ref name=":3" /> '''2024''' Ar an 30 Iúil 2024, is fearr go mall ná go brách,<ref>Bhí fiosrúchán poiblí faoin uafás á éileamh ag cuid de ghaolta na marbh le blianta fada.</ref> cuireadh tús le réamhéisteacht sa chuid phoiblí den fhiosrúchán a bhí bunaithe faoi bhuamáil na hÓmaí. Bunaíodh an fiosrúchán lena fháil amach an bhféadfaí an t-ionsaí a chosc ó bhí a fhios roimhe go raibh a leithéid á bheartú ag an ngrúpa úd. Ina ráiteas oscailte, dúirt cathaoirleach an fhiosrúcháin an Tiarna Alan Turnbull go raibh sé meáite ar an gcuspóir sin a bhaint amach.<ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/riar-na-cora-agus-oidhreacht-na-dtriobloidi-i-lar-an-aonaigh-aris/|teideal=Riar na córa agus oidhreacht na dTrioblóidí i lár an aonaigh arís|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=5 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-05}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tús le réamhéisteacht faoi bhuamáil na hÓmaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0730/1462542-tus-le-reamheisteacht-faoi-bhuamail-na-homai/|date=2024-07-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''2025''' Thug gaolta na marbh fianaise i rith 2025.<ref name=":5" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gaolta ag tabhairt fianaise ag fiosrúchán na hÓmaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0203/1494452-gaolta-ag-tabhairt-fianaise-ag-fiosruchan-na-homai/|date=2025-02-03|language=ga-IE|author=Ailbhe Ó Monacháin / Nuacht RTÉ}}</ref> Creideann gaolta na marbh go mb'fhéidir go bhfuil cuid den fhaisnéis ábhartha úd ag iarshaighdiúirí agus iarGhardaí a bhí ag coinneáil súil ar lucht an Fhíor-IRA i 1998.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22505936/|teideal=Antóin Mac Cába : Saor-iriseoir ar an Ómaigh.|údar=RnaG/ Nuacht a hAon|dáta=16 Aibreán 25 •|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-04-12}}</ref> * Mhaígh [[Gavin Robinson]] (ceannaire an [[DUP]]) go raibh ceisteanna le freagairt ag Rialtas agus ag Stát na hÉireann maidir leis an mbuamáil. Is cinnte go bhfuil daoine sa Stát seo a bhfuil faisnéis ábhartha acu, arsa sé, ach de bhrí nach féidir iallach a chur orthu fianaise a thabhairt ag fiosrúchán sa Bhreatain is ceart do Rialtas na hÉireann fiosrúchán dá gcuid féin a bhunú. * Dúirt iar-Aire Dlí is Cirt, [[Charles Flanagan|Charlie Flanagan]], go bhféadfadh sé go mbeadh fianaise thábhachtach i dtaca le buamáil na hÓmaí nach mbeadh ar fáil don fhiosrúchán sa Ríocht Aontaithe mar nach bhfuil a mhacasamhail d'éisteacht anseo sa Phoblacht. 'Níl sé de chumhacht ag rialtas an stáit seo iallach a chur ar dhaoine atá ina gcónaí an taobh seo den teorainn dul agus fianaise a thabhairt i ndlínse eile' agus gur aontaigh sé le tuairim roinnt de mhuintir na n-íosbartach a bhí ag iarraidh a mhacasamhail d'éisteacht ann i bPoblacht na hÉireann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Iar-Aire Dlí ag moladh go mbunófaí fiosrúchán faoin Ómaí anseo|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0202/1494295-iar-aire-dli-ag-moladh-go-mbunofai-fiosruchan-faoin-omai-anseo/|date=2025-02-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí £11.1 milliún caite ar an fhiosrúchán ó Iúil 2024 go dtí deireadh mhí na Nollag 2025. Bhí tromlach an airgid sin, £9 milliún, caite ar chostais dhlíthiúla. Caitheadh méid suntasach airgid, níos mó ná £400,000, ar theicneolaíocht faisnéise.<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/costas-nios-mo-na-11-milliun-caite-ar-fhiosruchan-bhuama-na-homai/|teideal=Costas níos mó na £11 milliún caite ar fhiosrúchán bhuama na hÓmaí|údar=Jack Mac Íomhair|dáta=2026-04-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-04-12}}</ref> '''2026''' Cuireadh reachtaíocht tríd [[An tOireachtas|Tithe an Oireachtais]] in 2026 a ligeann do bhaill reatha nó iar-bhaill den Gharda Síochána, arm na hÉireann, an státseirbhís nó rialtas na hÉireann, páirt a ghlacadh sna fhiosrúcháin.<ref name=":4" /> (Bhí sé tugtha le fios ag [[Mícheál Ó Máirtín|Micheál Martin]] in 2023 go gcomhoibreoidh Rialtas na hÉireann go hiomlán le fiosrúchán reachtúil na Breataine). Ag an bhfiosrúchán poiblí faoin mbuamáil, dúirt an Dr John Morrison ó Ollscoil Mhá Nuad, cé gur líon beag ball den IRA Sealadach a chuaigh i bpáirt leis an bhFíor-IRA gur dhaoine iad cuid mhaith acu a raibh saineolas acu ar airm.. Bhí thart ar 30 ball gníomhach ag an bhFíor-IRA aimsir bhuamáil na hÓmaí i 1998, 90 ball san iomlán. Ba é an aidhm a bhí leis an bhfeachtas buamála, arsa sé, an bonn a bhaint den phróiseas síochána le súil go dtarraingeodh aontachtaithe amach as agus go bhfaigheadh na heasaontóirí smacht ar an IRA Sealadach an athuair. Cé gurbh iad an Fíor-IRA a bhí freagrach as buamáil na hÓmaí. chuidigh an tIRA Leanúnach leo an t-ionsaí a dhéanamh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='30 ball gníomhach ag an bhFíor-IRA aimsir bhuamáil na hÓmaí'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0922/1592523-30-ball-gniomhach-ag-an-bhfior-ira-aimsir-bhuamail-na-homai/|date=2026-09-22|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:1998]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Chontae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Fíor-IRA]] op9wssu6zq7clfgdsbn9r4fvpp91o54 1328450 1328449 2026-09-23T22:20:03Z TGcoa 21229 /* Imeachtaí */ 1328450 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Omagh Bomb Memorial (23), January 2010.JPG|mion|Lower Market Street, áit a tharla an eachtra, agus cuimhneachán ann inniu|330x330px]] [[Íomhá:Omagh Bomb Memorial (03), January 2010.JPG|mion|Cuimhneachán<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.omaghbombmemorial.com/|teideal=Cuimhneachán|údar=omaghbombmemorial.com|work=www.omaghbombmemorial.com|dátarochtana=2021-07-25}}</ref> 'Garden of Light', Drumragh Avenue|220x220px]] [[Íomhá:Plaque, Omagh bomb site - geograph.org.uk - 921236.jpg|mion|Market Street|220x220px]] [[Íomhá:Omagh Bomb Memorial (22), January 2010.JPG|mion|croí tríthoiseach|330x330px]] Tharla '''Buamáil na hÓmaí''' nó '''Sléacht na hÓmaí''' ar an [[15 Lúnasa]] [[1998]] nuair a phléasc [[buama]] i gcarr san [[An Ómaigh|Ómaigh]], buama de chuid an 'Fhíor-IRA'.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sleacht-na-homai-1998-2018-ceisteanna-go-leor-fos-gan-aon-fhreagra-orthu/|teideal=SLÉACHT NA hÓMAÍ 1998-2018: Ceisteanna go leor fós gan aon fhreagra orthu…|údar=Anton Mac Cába|dáta=2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-07-24}}</ref> Maraíodh 31 (beirt leanbh gan saolú ina measc); gortaíodh dhá chéad agus scriosadh an baile. B'é seo an buama ba mheasa ó thús na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]] i d[[Tuaisceart Éireann]] (maraíodh 33 duine, leanbh sa bhroinn ina measc, sna [[Buamálacha Bhaile Átha Cliath agus Mhuineacháin]] sa bhliain 1974). An [[Fíor-IRA|'Fíor-IRA']] a bhí freagrach as an ionsaí ach níor ciontaíodh éinne. Is iomaí [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnaí]] Éireannach a ghlac col leis na heasaontóirí Poblachtánacha i ndiaidh an bhuama seo. Tá ceisteanna ann nach bhfuil freagra fós orthu faoin eolas a bhí ag na fórsaí slándála roimh ré, agus faoin dóigh gur fhiosraigh siad an scéal. == Cúlra == Síníodh [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] ar an [[10 Aibreán]] [[1998]]. Bhí Poblachtánaigh áirithe thar a bheith míshásta leis. Gan dabht theastaigh ón bhFíor IRA an tsíocháin a scrios ach d’aontaigh na polaiteoirí nach ngéillfí dóibh,<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-baolach-nach-bhfuil-i-ndan-do-mhuintir-na-homai-ach-cliseadh-agus-dioma/|teideal=Is baolach nach bhfuil i ndán do mhuintir na hÓmaí ach cliseadh agus díomá|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref> ceithre mhí i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta. Is eol go bhfuair na fórsaí slándála ar a laghad dhá rabhadh. Chuir fear anaithnid glaoch guthán ar bhleachtairí an RUC ar an Ómaigh ar an 4 Lúnasa. Mhair an comhrá deich mbomaite. Dúradh go raibh raidhfil AK47 agus dhá theilgeoir roicéid le haistriú go teach ó dheas den Ómaigh D’ainmnigh an té a ghlaoigh ar na póilíní triúr fear agus teaghlach a dúirt sé a bhí bainteach leis seo. (Cé gur ghlac an [[Fíor-IRA]] freagracht as an bhuama, bhí lámh ag daoine ón [[IRA Leanúnach]] ann). Dúirt an fear go raibh an IRA Leanúnach le hionsaí a dhéanamh ar an phéas ar an Ómaigh ar an 15 Lúnasa.<ref name=":0" /> Ar an 12 Lúnasa, trí lá roimh an tubaiste, thug an brathadóir nó spiaire Peter Keeley (aka Kevin Fulton) faisnéis don phéas a bhí ag déileáil leis. Ag an am sin bhí beagnach scór bliain caite ag Keeley san IRA Oifigiúil, san IRA (Sealadach) agus ansin san Fhíor IRA. Bhuail Keeley le Patrick Joseph ‘Mooch’ Blair, comhalta aitheanta den bhFíor IRA in aice le Dún Dealgan. Bhí Blair ag déanamh buama. Níorbh eol do Keeley cá gcuirfí an buama, ach bhí sé le cur áit éigin go luath agus le cur ó thuaidh.<ref name=":0" /> Ba i g[[Contae Mhuineacháin|Co Mhuineacháin]] a goideadh an gluaisteán inar fágadh an buama; ba ar an taobh ó dheas den teorainn a cuireadh an buama i dtoll a chéile, b'fhéidir (ba i gceantar Thuaisceart Lú/Deisceart Ard Mhacha a rinneadh buama na hÓmaí, agus b’as an gceantar sin an fhoireann buamála, a scríobh Anton Mac Cába in 2018);<ref name=":0" /> agus cuid de na daoine a bhí freagrach as an mbuamáil, ba sa Phoblacht a bhí cónaí orthu (a mhaígh gaolta na marbh níos déanaí).<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Ceisteanna le freagairt ag Rialtas na hÉireann faoi ár na hÓmaí'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0226/1499063-ceisteanna-le-freagairt-ag-rialtas-na-heireann-faoi-ar-na-homai/|date=2025-02-26|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Imeachtaí == Cuireadh an buama le chéile i bPoblacht na hÉireann agus tugadh as sin go dtí an Ómaigh é sular thiomáin an dream ba chion tsiocair leis ó dheas arís. Cé gurbh iad an Fíor-IRA a bhí freagrach as buamáil na hÓmaí. chuidigh an tIRA Leanúnach leo an t-ionsaí a dhéanamh.<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title='30 ball gníomhach ag an bhFíor-IRA aimsir bhuamáil na hÓmaí'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0922/1592523-30-ball-gniomhach-ag-an-bhfior-ira-aimsir-bhuamail-na-homai/|date=2026-09-22|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí ceithre dhuine dhéag fear i gcomhcheilg. Ba léir an ceangal eatarthu ar fad a bhuíochas, i measc nithe eile, do na gutháin phóca a bhí ina seilbh aimsir an ionsaithe. Ina measc siúd bhí Colm Murphy, poblachtach as Co Lú; bhí sé "ina shuí mar a bheadh damhán alla i nead sa bpleanáil a bhain leis an mbuama". Bhí Séamus Daly sa gcarr scabhtála a bhí chun cinn ar an gcarr ina raibh an buama, agus bhí Séamus McKenna sa gcarr siúd.<ref>{{Luaigh foilseachán|title="Lámh ag 14 fear i gComhcheilg na hÓmaigh" - Fiosrú athbhunaithe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0921/1592369-lamh-ag-14-fear-i-gcomhcheilg-na-homaigh-fiosru-athbhunaithe/|date=2026-09-21|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar lá an bhuama féin, de réir eolais a tugadh ag an Choiste Cróinéara, ní raibh péas ar bith ar dualgas i lár an bhaile ar an Ómaigh thart ar an am gur tugadh an buama isteach. Bhí dhá charr patróil amuigh. Nuair a tháinig an rabhadh faoin bhuama, bhí dream amháin ag fiosrú eachtra in eastát tithíochta ar an taobh ó thuaidh den bhaile agus an ceann eile ag fiosrú eachtra faoin tuath. Bhí an baile plódaithe le siopadóirí, cuairteoirí agus teaghlaigh idir shean agus óg ar an Satharn breá samhraidh sin nuair a phléasc an gaireas 500 punt ag deich nóiméad tar éis a trí. Bhí dhá leanbh, seachtar páistí scoile, seisear mac léinn, trí ghlúin d’aon chlann amháin, oibrithe sna siopaí, fir agus mná, Spáinnigh, daoine ón bPoblacht agus muintir Thír Eoghain go háirithe, i measc na marbh.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-baolach-nach-bhfuil-i-ndan-do-mhuintir-na-homai-ach-cliseadh-agus-dioma/|teideal=Is baolach nach bhfuil i ndán do mhuintir na hÓmaí ach cliseadh agus díomá|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref> Ní raibh péas ar bith ar dualgas i lár an bhaile nuair a phléasc an buama. Ba ghnáth le Divisional Mobile Support Unit a bheith ar phatról faoi éide i gcarranna sibhialta fán bhaile. Bhí dhá phatról amuigh: ceann faoin dtuath, ceann eile ar an taobh ó thuaidh den bhaile. Ba ghnách le haonad, ina raibh 25 péas, a bheith ar patról faoi éide i gcarranna sibhialta fán cheantar. Ar an 15 Lúnasa bhí 15 acu as láthair. Bhí chuid acu ar lá saor agus iad ag freastal ar bhainis. Bhí an deichniúr eile le cur chuig paráid ar an [[Cill Chaoil|Chill Chaoil]] ar [[Contae an Dúin|an Dún]]. Tá an Chill Caoil beagnach ar an bhall is faide ón Ómaigh sa Tuaisceart. Ach d’uireasa péas i lár an bhaile, bhí rudaí trína chéile nuair a cuireadh trí rabhadh ar an fhón, chuig na Samaritans (dhá uair) agus chuig UTV. Bhí an foláireamh doiléir lochtach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.itv.com/news/utv/2023-08-11/what-happened-on-the-day-of-the-omagh-bomb-in-1998|teideal=what-happened-on-the-day-of-the-omagh-bomb-in-1998|údar=UTV|dáta=2026}}</ref> Ag 14:32 ar lá an bhuama féin, thug an [[Fíor-IRA]] glaoch ar UTV; bhain an sceimhlitheoir úsáid as an códfhocal "Martha Pope", cód aitheanta, ag dúirt "There’s a bomb, courthouse, Omagh, main street, 500lb, explosion 30 minutes." Ag 14:35, chuir sé glaoch ar na Samaritans, agus an teachtaireacht céanna aige. Ag 14:38, chuir sé glaoch arís ar na Samaritans.<ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://omagh.independent-inquiry.uk/hearings/|teideal=Hearings – Omagh Bombing Inquiry|dáta=2026-03-20|language=en-GB|dátarochtana=2026-04-12}}</ref> == Na híospartaigh == De réir mar a chuaigh an t-am thart, fógraíodh ainmneacha na marbh. Cúpla lá níos déanaí, reáchtáladh thrí thórramh san aon lá amháin: san Eaglais Chaitliceach, in Eaglais na hÉireann agus san Eaglais Mhodhach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mairfidh-an-boladh-go-deo-i-mo-chuimhne-buama-na-homai-25-bliain-o-shin/|teideal=‘Mairfidh an boladh go deo i mo chuimhne’ -Buama na hÓmaí, 25 bliain ó shin|údar=Anton Mac Cába|dáta=15 Lúnasa 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-08-15}}</ref> Ba mhná iad 17 den 29 duine a maraíodh, bean a bhí ag súil le cúpla ina measc. Bhí Caitlicigh agus Protastúnaigh ina measc. Daoine ó áiteanna éagsúla ina measc, triúr buachaillí óga as Bun Cranncha, beirt as an Spáinn, daoine gur trí thimpiste a tharla ar an bhaile iad.<ref name=":0" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Rialtas le comhoibriú le fiosrúchán faoi bhuamáil na hÓmaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0815/1399837-rialtas-le-comhoibriu-le-fiosruchan-faoi-bhuamail-na-homai/|date=2023-08-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Dúnmharaíodh Maura Monaghan (1), Breda Devine (1), Oran Doherty (8), James Barker (12), Fernando Blasco Baselga (12), Sean McLaughlin (12), Lorraine Wilson (15), Alan Radford (16), Brenda Logue (17), Jolene Marlow (17), Samantha McFarland (17), Gareth Conway (18), Deborah-Anne Cartwright (20), Julia Hughes (21), Adian Gallagher (21), Rocío Abad Ramos (23), Bryan White (27), Avril Monaghan (30) agus a cúpla sa bhroinn, Esther Gibson (36), Philomena Skelton (39), Geraldine Breslin (43), Ann McCombe (48), Brian McCrory (54), Veda Short (56), Elizabeth Rush (57), Olive Hawkes (60), Frederick White (60), Mary Grimes (66), agus Sean McGrath (61).<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/sutton/chron/1998.html|teideal=CAIN: Sutton Index of Deaths|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2023-08-15}}</ref> == Cóir == Ní raibh duine ar bith ciontaithe as an mbuamáil agus ní bhfuair gaolta na ndaoine a maraíodh i sléacht na hÓmaí ceart sna cúirteanna.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-baolach-nach-bhfuil-i-ndan-do-mhuintir-na-homai-ach-cliseadh-agus-dioma/|teideal=Is baolach nach bhfuil i ndán do mhuintir na hÓmaí ach cliseadh agus díomá|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref> Cé gur fritheadh Colm Murphy ciontach in 2002, cuireadh an breithiúnas sin ar neamhní sa bhliain 2005 mar gur athraigh Gardaí ráiteas dá chuid. In 2003 gearradh príosúnacht ar [[Michael McKevitt]], ceannaire an Fíor IRA ag an am, as 'stiúir sceimhlitheoireachta' – coir nua a tugadh isteach de bharr uafás na hÓmaí.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-bhfuil-seans-ar-bith-ag-muintir-na-homai-ar-an-bhfirinne/|teideal=An bhfuil seans ar bith ag muintir na hÓmaí ar an bhfírinne?|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref> Chuir sé téarma príosúin '20 bliain' isteach. Níor éirigh le héileamh McKevitt sa bhliain 2014 go scaoilfí as an bpríosún é.<ref>D’éiligh McKevitt go raibh sé i dteideal go scaoilfí saor luath ón bpríosún é mar gur ghlac sé páirt i ranganna éagsúla agus é ann, ina measc ranganna drámaíochta, ióga, Fraincise, ríomhaireachta agus rinne sé cúrsa maidir le scríbhneoireacht chruthaitheach leis an Ollscoil Oscailte freisin.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Theip ar iarratas Michael McKevitt san Ard-Chúirt inniu|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2014/1209/665700-theip-ar-iarratas-michael-mckevitt-san-ard-chuirt-inniu/|date=2014-12-09|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ach scaoileadh as an bpríosún é in 2016. Theip ar chás in aghaidh Sean Hoey sa bhliain 2006/2007. Sa bhliain 2016, tarraingíodh siar na cúisimh in aghaidh Seamus Daly mar nach raibh an fhianaise ina choinne iontaofa.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-baolach-nach-bhfuil-i-ndan-do-mhuintir-na-homai-ach-cliseadh-agus-dioma/|teideal=Is baolach nach bhfuil i ndán do mhuintir na hÓmaí ach cliseadh agus díomá|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref> Níor ceistíodh duine ar bith díobh siúd a ainmníodh  sa ghlaoch gutháin ar an 4 Lúnasa 1998, ar a laghad go dtí 2002 agus ní raibh a fhios ag beirt acu ar a laghad gur ainmníodh iad, go dtí gur labhair an t-iriseoir Anton Mac Cába leo in 2002. Is léir go raibh eolas faoin bhuama ag an duine a ghlaoigh ar na póilíní an lá sin, agus go raibh faltanas idir é agus na daoine a d’ainmnigh sé. Níor fiosraíodh sin ag an am. Baineann ceisteanna freisin le ról Sean O’Callaghan, nach maireann, iarchomhalta sinsearach den IRA a bhí ina spiaire ag MI5 agus i mbun poiblíochta do ghrúpa tacaíochta ghaolta na n-íospartach.<ref name=":0" /> ==== Cás sibhialta ==== D’éirigh le cás sibhialta sa bhliain 2009 (tá fianaise níos láidre riachtanach i gcás coiriúil). Bhí an cás in aghaidh Seamus Daly, Colm Murphy, Liam Campbell agus [[Michael McKevitt]], ceannaire an Fíor IRA.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cinnlínte Nuachta|url=https://www.rte.ie/news/2008/0407/101734-cinnlinte/|date=2008-04-07|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ordaíodh cúiteamh £1.6 milliún do na teaghlaigh ón gceathrar ach níor íocadh é. Céim as an gcoitiantacht ab ea an cás seo, ach níor réitigh sé an t-éileamh ar an gceart.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-bhfuil-seans-ar-bith-ag-muintir-na-homai-ar-an-bhfirinne/|teideal=An bhfuil seans ar bith ag muintir na hÓmaí ar an bhfírinne?|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cás faoi bhuamáil na hÓmaí caite amach ag Cúirt Eorpach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0929/820120-cas-faoi-bhuamail-na-homai-caite-amach-ag-cuirt-eorpach/|date=2016-09-29|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Fiosrúcháin == Airíonn na teaghlaigh na ndaoine a maraíodh gur lig an RUC, an PSNI, na Gardaí agus na seirbhísí faisnéise síos iad.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-baolach-nach-bhfuil-i-ndan-do-mhuintir-na-homai-ach-cliseadh-agus-dioma/|teideal=Is baolach nach bhfuil i ndán do mhuintir na hÓmaí ach cliseadh agus díomá|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-01-02}}</ref> D’aithin athbhreithniú de chuid na bpóilíní iad féin in 2000 go raibh an fiosrú easnamhach agus go raibh gá le breis acmhainní ach níor rinneadh tada faoi go ceann deich mí eile.<ref name=":2" /> Chinn Ombudsman na bPóilíní, Nuala O’Loan, i 2001 go raibh fiosrú an RUC easnamhach. Níor tugadh aon eolas faoin ghlaoch guthán ar an 4 Lúnasa 1998 do na péas a bhí ag fiosrú an bhuama in 1998. Níor tháinig an chuid sin den scéal chun solais go dtí go ndearna O’Loan a fiosrúchán in 2001. Sa gcomhad a chonaic an tOmbudsman bhí nóta faoin rabhadh ag rá “ní bhaineann leis an Ómaigh”. Thairis sin níor insíodh don RUC san Ómaigh faoin bhfoláireamh. Anuas air sin chinn Nuala O’Loan nár roinneadh faisnéis leis na bleachtairí a bhí ag fiosrú an ionsaithe ina dhiaidh.<ref name=":2" /> ==== 2010--2020 ==== [[Íomhá:Lord Turnbull 2006.jpg|mion|330x330px|An ''Right Honourable'' Alan Turnbull, PC, breitheamh as Albain, in 2006<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Alan Turnbull, Lord Turnbull|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Alan_Turnbull,_Lord_Turnbull&oldid=1346672572|journal=Wikipedia|date=2026-04-02|language=en}}</ref>]]Thug Laurence Rush cás cúirte in aghaidh an Ardchonstábla agus an Státrúnaí in 2010;<ref>{{Lua idirlín|url=https://cdn.websitebuilder.service.justice.gov.uk/uploads/sites/42/2025/06/OBI-Day-2-Transcript-Opening-Statement-24-June-2025.pdf|teideal=Opening-Statement: "The stance adopted by Laurence Rush drew virtually no support from any quarter in society and this had a profound effect on him, impact on him. He was very much alone in his search for truth and accountability. "|údar=justice.gov.uk/|dáta=24-Meitheamh-2025|dátarochtana=2026}}</ref> maraíodh a bhean sa bhuama. Fuair sé bás in 2012. Thug Michael Gallagher (gaol eile) cás eile in aghaidh an Státrúnaí in 2013. Phléigh an Ardchúirt i mBéal Feirste an cás in 2015 agus aithníodh go raibh ceisteanna ann fós faoin eolas a bhí ag na fórsaí slándála roimh ré, agus faoin dóigh gur fhiosraigh siad an scéal. Ligeadh athbhreithniú breithiúnach dul ar aghaidh. '''2021''' Sa bhliain 2021, bhí sé tugtha le fios ag breitheamh Ardchúirte i mBéal Feirste gur róchosúil go bhféadfadh na seirbhísí slándála ionsaí buamála na hÓmaí i 1998 a chosc dá ngníomhóidís mar ba cheart roimh ré.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Fiosrúcháin chearta daonna faoi bhuamáil na hÓmaí molta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0723/1236829-fiosruchain-chearta-daonna-faoi-bhuamail-na-homai-molta/|date=2021-07-23|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Mhol an Breitheamh Horner do [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] fiosrúchán [[cearta daonna]] a bhunú faoi conas mar a tharla an t-uafás. '''2023'''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Iar-Aire Dlí ag moladh go mbunófaí fiosrúchán faoin Ómaí anseo|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0202/1494295-iar-aire-dli-ag-moladh-go-mbunofai-fiosruchan-faoin-omai-anseo/|date=2025-02-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí fiosrúchán neamhspleách bunaithe ag Rialtas na Breataine.sa bhliain 2023.<ref name=":3" /> '''2024''' Ar an 30 Iúil 2024, is fearr go mall ná go brách,<ref>Bhí fiosrúchán poiblí faoin uafás á éileamh ag cuid de ghaolta na marbh le blianta fada.</ref> cuireadh tús le réamhéisteacht sa chuid phoiblí den fhiosrúchán a bhí bunaithe faoi bhuamáil na hÓmaí. Bunaíodh an fiosrúchán lena fháil amach an bhféadfaí an t-ionsaí a chosc ó bhí a fhios roimhe go raibh a leithéid á bheartú ag an ngrúpa úd. Ina ráiteas oscailte, dúirt cathaoirleach an fhiosrúcháin an Tiarna Alan Turnbull go raibh sé meáite ar an gcuspóir sin a bhaint amach.<ref name=":02">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/riar-na-cora-agus-oidhreacht-na-dtriobloidi-i-lar-an-aonaigh-aris/|teideal=Riar na córa agus oidhreacht na dTrioblóidí i lár an aonaigh arís|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=5 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-05}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tús le réamhéisteacht faoi bhuamáil na hÓmaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0730/1462542-tus-le-reamheisteacht-faoi-bhuamail-na-homai/|date=2024-07-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''2025''' Thug gaolta na marbh fianaise i rith 2025.<ref name=":5" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gaolta ag tabhairt fianaise ag fiosrúchán na hÓmaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0203/1494452-gaolta-ag-tabhairt-fianaise-ag-fiosruchan-na-homai/|date=2025-02-03|language=ga-IE|author=Ailbhe Ó Monacháin / Nuacht RTÉ}}</ref> Creideann gaolta na marbh go mb'fhéidir go bhfuil cuid den fhaisnéis ábhartha úd ag iarshaighdiúirí agus iarGhardaí a bhí ag coinneáil súil ar lucht an Fhíor-IRA i 1998.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22505936/|teideal=Antóin Mac Cába : Saor-iriseoir ar an Ómaigh.|údar=RnaG/ Nuacht a hAon|dáta=16 Aibreán 25 •|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-04-12}}</ref> * Mhaígh [[Gavin Robinson]] (ceannaire an [[DUP]]) go raibh ceisteanna le freagairt ag Rialtas agus ag Stát na hÉireann maidir leis an mbuamáil. Is cinnte go bhfuil daoine sa Stát seo a bhfuil faisnéis ábhartha acu, arsa sé, ach de bhrí nach féidir iallach a chur orthu fianaise a thabhairt ag fiosrúchán sa Bhreatain is ceart do Rialtas na hÉireann fiosrúchán dá gcuid féin a bhunú. * Dúirt iar-Aire Dlí is Cirt, [[Charles Flanagan|Charlie Flanagan]], go bhféadfadh sé go mbeadh fianaise thábhachtach i dtaca le buamáil na hÓmaí nach mbeadh ar fáil don fhiosrúchán sa Ríocht Aontaithe mar nach bhfuil a mhacasamhail d'éisteacht anseo sa Phoblacht. 'Níl sé de chumhacht ag rialtas an stáit seo iallach a chur ar dhaoine atá ina gcónaí an taobh seo den teorainn dul agus fianaise a thabhairt i ndlínse eile' agus gur aontaigh sé le tuairim roinnt de mhuintir na n-íosbartach a bhí ag iarraidh a mhacasamhail d'éisteacht ann i bPoblacht na hÉireann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Iar-Aire Dlí ag moladh go mbunófaí fiosrúchán faoin Ómaí anseo|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0202/1494295-iar-aire-dli-ag-moladh-go-mbunofai-fiosruchan-faoin-omai-anseo/|date=2025-02-02|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí £11.1 milliún caite ar an fhiosrúchán ó Iúil 2024 go dtí deireadh mhí na Nollag 2025. Bhí tromlach an airgid sin, £9 milliún, caite ar chostais dhlíthiúla. Caitheadh méid suntasach airgid, níos mó ná £400,000, ar theicneolaíocht faisnéise.<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/04/costas-nios-mo-na-11-milliun-caite-ar-fhiosruchan-bhuama-na-homai/|teideal=Costas níos mó na £11 milliún caite ar fhiosrúchán bhuama na hÓmaí|údar=Jack Mac Íomhair|dáta=2026-04-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-04-12}}</ref> '''2026''' Cuireadh reachtaíocht tríd [[An tOireachtas|Tithe an Oireachtais]] in 2026 a ligeann do bhaill reatha nó iar-bhaill den Gharda Síochána, arm na hÉireann, an státseirbhís nó rialtas na hÉireann, páirt a ghlacadh sna fhiosrúcháin.<ref name=":4" /> (Bhí sé tugtha le fios ag [[Mícheál Ó Máirtín|Micheál Martin]] in 2023 go gcomhoibreoidh Rialtas na hÉireann go hiomlán le fiosrúchán reachtúil na Breataine). Ag an bhfiosrúchán poiblí faoin mbuamáil, dúirt an Dr John Morrison ó Ollscoil Mhá Nuad, cé gur líon beag ball den IRA Sealadach a chuaigh i bpáirt leis an bhFíor-IRA gur dhaoine iad cuid mhaith acu a raibh saineolas acu ar airm.. Bhí thart ar 30 ball gníomhach ag an bhFíor-IRA aimsir bhuamáil na hÓmaí i 1998, 90 ball san iomlán. Ba é an aidhm a bhí leis an bhfeachtas buamála, arsa sé, an bonn a bhaint den phróiseas síochána le súil go dtarraingeodh aontachtaithe amach as agus go bhfaigheadh na heasaontóirí smacht ar an IRA Sealadach an athuair.<ref name=":6" /> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:1998]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Chontae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Fíor-IRA]] 2vlfxod18x1xpew34oy8unqup4imaza 0 106868 1328467 1309985 2026-09-24T11:51:59Z ~2026-51462-43 77386 1328467 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Social media.png|mion]] Is éard atá i gceist leis '''na meáin shóisialta'''<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/na%20me%C3%A1in%20sh%C3%B3isialta/|title=“na meáin shóisialta” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-11-10}}</ref> ná teicneolaíochtaí idirghníomhacha a éascaíonn do dhaoine ábhar téacs, físe agus closamhairc a chruthú agus a chomhroinnt, chomh maith le smaointe a roinnt, sainspéiseanna a phlé agus go leor eile i bpobail agus líonraí fíorúla. Is [[aipeanna]] nó [[suímh ghréasáin]] a bhíonn i gceist leis na meáin shóisialta go minic, mar shampla [[Facebook]], [[Twitter]], [[TikTok]], nó [[Instagram]]. == Rialúchán == 'Ní féidir i ndáiríre na meáin shóisialta a rialú', a deirtear uaireanta agus go dtí na 2020idí, ní raibh rialacháin mar bhac ar na meáin shóisialta. Thosaigh sin ag athrú nuair a lean na comhlachtaí ar aghaidh ag foilsiú ábhar urchóideach agus mídhleathach ar líne, agus tionchar forleathan acu. Bhí iarmhairtí tubaisteacha ann, mar shampla [[Círéibeacha sa Ríocht Aontaithe 2024]]. I mí Lúnasa 2024, dúirt an tAire Dlí agus Cirt [[Helen McEntee]] gur den riachtanas comhlachtaí meán sóisialta gan neamhshuim a dhéanamh de bhagairtí a dhéantar ar dhaoine ar líne agus a leithéidí a bhaint anuas a thúisce is féidir.<ref>Ag trácht a bhí sí ar an mbagairt a rinneadh ar Instagram ar an Taoiseach Simon Harris, ar a bhean chéile agus ar a gclann</ref> Thug sí le fios nach bhféadfaí brath a thuilleadh ar chomhlachtaí meán sóisialta le hiad féin a rialáil agus dúirt go raibh Éire ar cheann den bheagán tíortha a bhfuil Coimisinéir Sábháilteachta ar Líne acu. Ba cheart pionós dian a ghearradh ar na comhlachtaí sin, arsadonal is gay sí, mura rachaidh siad i ngleic le hábhar urchóideach agus mídhleathach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Ní thig le comhlachtaí meán sóisialta iad féin a rialáil' – Aire|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0807/1463793-ni-thig-le-comhlachtai-mean-soisialta-iad-fein-a-rialail-aire/|date=2024-08-07|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> ==Féach freisin== * [[An Ghaeilge ar na Meáin Shóisialta]] * [[Coimisiún na Meán]] * [[Ríomhshábháilteacht|Sábháilteacht ar líne]] * [[GaelGoer]] * [[Facebook]] * [[Mastodon (bogearraí)|Mastodon]] * [[Twitter]] * [[TikTok]] * [[Instagram]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:meain shoisialta, Na}} [[Catagóir:Idirlíon]] [[Catagóir:Teicneolaíocht dhigiteach]] [[Catagóir:Teicneolaíocht faisnéise agus chumarsáide]] [[Catagóir:Teicneolaíocht faisnéise]] [[Catagóir:Líonraí sóisialta]] [[Catagóir:Gréasán Domhanda]] [[catagóir:Aipeanna]] [[Catagóir:Treochtaí cultúrtha]] 3y7jlnnqjd411k1p9nrtckwppf6dj29 1328468 1328467 2026-09-24T11:53:22Z ~2026-51462-43 77386 1328468 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Social media.png|mion]] Is éard atá i gceist leis '''na meáin shóisialta'''<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/na%20me%C3%A1in%20sh%C3%B3isialta/|title=“na meáin shóisialta” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-11-10}}</ref> ná teicneolaíochtaí idirghníomhacha a éascaíonn do dhaoine ábhar téacs, físe agus closamhairc a chruthú agus a chomhroinnt, chomh maith le smaointe a roinnt, sainspéiseanna a phlé agus go leor eile i bpobail agus líonraí fíorúla. Is [[aipeanna]] nó [[suímh ghréasáin]] a bhíonn i gceist leis na meáin shóisialta go minic, mar shampla [[Facebook]], [[Twitter]], [[TikTok]], nó [[Instagram]]. == Rialúchán == 'Ní féidir i ndáiríre na meáin shóisialta a rialú', a deirtear uaireanta agus go dtí na 2020idí, ní raibh rialacháin mar bhac ar na meáin shóisialta. Thosaigh sin ag athrú nuair a lean na comhlachtaí ar aghaidh ag foilsiú ábhar urchóideach agus mídhleathach ar líne, agus tionchar forleathan acu. Bhí iarmhairtí tubaisteacha ann, mar shampla [[Círéibeacha sa Ríocht Aontaithe 2024]]. I mí Lúnasa 2024, dúirt an tAire Dlí agus Cirt [[Helen McEntee]] gur den riachtanas comhlachtaí meán sóisialta gan neamhshuim a dhéanamh de bhagairtí a dhéantar ar dhaoine ar líne agus a leithéidí a bhaint anuas a thúisce is féidir.<ref>Ag trácht a bhí sí ar an mbagairt a rinneadh ar Instagram ar an Taoiseach Simon Harris, ar a bhean chéile agus ar a gclann</ref> Thug sí le fios nach bhféadfaí brath a thuilleadh ar chomhlachtaí meán sóisialta le hiad féin a rialáil agus dúirt go raibh Éire ar cheann den bheagán tíortha a bhfuil Coimisinéir Sábháilteachta ar Líne acu. Ba cheart pionós dian a ghearradh ar na comhlachtaí sin, arsa donal is gay and got rejected by chuds sí, mura rachaidh siad i ngleic le hábhar urchóideach agus mídhleathach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Ní thig le comhlachtaí meán sóisialta iad féin a rialáil' – Aire|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0807/1463793-ni-thig-le-comhlachtai-mean-soisialta-iad-fein-a-rialail-aire/|date=2024-08-07|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> ==Féach freisin== * [[An Ghaeilge ar na Meáin Shóisialta]] * [[Coimisiún na Meán]] * [[Ríomhshábháilteacht|Sábháilteacht ar líne]] * [[GaelGoer]] * [[Facebook]] * [[Mastodon (bogearraí)|Mastodon]] * [[Twitter]] * [[TikTok]] * [[Instagram]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:meain shoisialta, Na}} [[Catagóir:Idirlíon]] [[Catagóir:Teicneolaíocht dhigiteach]] [[Catagóir:Teicneolaíocht faisnéise agus chumarsáide]] [[Catagóir:Teicneolaíocht faisnéise]] [[Catagóir:Líonraí sóisialta]] [[Catagóir:Gréasán Domhanda]] [[catagóir:Aipeanna]] [[Catagóir:Treochtaí cultúrtha]] pklzc7qotdttkzst7fu15qhawhuumxb 2 120000 1328437 1328415 2026-09-23T17:09:09Z Marcas.oduinn 33120 /* Gás ceaptha teasa */ 1328437 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' greenhouse gas emissions # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]]# ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable Development Goals|Sustainable Development Goals]]'' - [[Sprioc Forbartha Inbhuanaithe]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Gás ceaptha teasa == [[Íomhá:Greenhouse-effect-t2.svg| mion | upright=1 | Feictear anseo trí ghás [[Iarmhairt cheaptha teasa|ceaptha teasa]]: [[dé-ocsaíd charbóin]], [[galuisce]] agus [[meatán]].]] [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg| mion | upright=1 | Forsáil radantach ar théamh domhanda na linne seo. Ní léirítear [[acmhainneacht téimh dhomhanda]] sa todhchaí.]] Is iad '''gáis cheaptha teasa''' ('''GCT''') ná na gáis [[atmaisféar]]ach a cheapann teas agus a ardaíonn dá bharr teocht dromchla de [[réad réalteolaíoch]] amhail is an Domhain. Murab ionann is gáis eile, [[Absorption (electromagnetic radiation)|súnn]] na gáis úd fuinneamh ón [[speictream leictreamaighnéadach]] a [[fuinneamh radanta|chuireann]] pláinéad amach arís, tar éis dó a bheith téite ag solas na gréine, agus tarlaíonn mar thoradh [[iarmhairt cheaptha teasa]].<ref name=AR6WG1annexVII /> Gan gháis cheaptha teasa, bheadh meánteocht [[an Domhain#Dromchla|dromchla an Domhain]] tuairim is -18°C,<ref name=NASACO2 /> in áit 15°C mar atá inniu ann.<ref name=Trenberth2003 /><ref name=LeTreut-2007 /> '' The five most abundant greenhouse gases in Earth's atmosphere, listed in decreasing order of average global [[mole fraction]], are:<ref name=epa201608 /><ref name=request /> [[galuisce]], [[dé-ocsaíd charbóin]], [[meatán]], [[ocsaíd nítriúil]], [[ózón]]. Other greenhouse gases of concern include [[clórafluaracarbóin]] (CFC agus HCFC), [[hydrofluorocarbons]] (HFCs), [[fluaracarbóin]], [[sulfur hexafluoride|SF₆ agus [[nitrogen trifluoride|NF₃. Water vapor causes about half of the greenhouse effect, acting in response to other gases as a [[climate change feedback]].<ref name=Schmidt-2010 /> '' Natural flows of carbon happen between the atmosphere, [[terrestrial ecosystem]]s, the ocean, and [[sediment]]s. These flows have been fairly balanced over the past one million years,<ref name=epa201606 /> although greenhouse gas levels have varied widely in [[pailéichlíomeolaíocht|the more distant past]]. ''Human-induced warming has been increasing at an unprecedented rate since it has started being measured, reaching 0.27±0.1°C per decade over 2015–2024. This high rate of warming is caused by a combination of [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] being at an all-time high of 53.6±5.2 Gt CO2e per year over the last decade (2014–2023), chomh maith le laghdú i bhfuarú aerasóil.<ref name=Forster2025 /> '' Human activities since the beginning of [[an Réabhlóid Thionsclaíoch]] (around 1750) have increased dé-ocsaíd charbóin in Earth's atmosphere|carbon dioxide by over 50%]],<ref name=NOAA2022 /> and methane levels by 150%.<ref name=methane2023 /> [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] are causing about three-quarters of [[téamh domhanda]], while [[astaíochtaí meatáin]] cause most of the rest.<ref name=epa201601 /> The vast majority of carbon dioxide emissions by humans come from the burning of [[breosla iontaise|breosla iontaise]],<ref name=EPA_GHGdata /> with remaining contributions from [[Greenhouse gas emissions from agriculture|talmhaíocht]] agus [[Heavy industry|tionscadal]].<ref name=Canadell-2021 />{{rp|687}} Astaíochtaí meatáin originate from agriculture, fossil fuel production, waste, and other sources<ref name=IEA-2023 /> The [[timthriall carbóin]] takes thousands of years to fully absorb CO2 from the atmosphere,<ref name=eps2015 /><ref name=methemiss2023 /> '' Carbon dioxide levels are now higher than they have been for three million years.<ref name=Lindsey /> The 2023 annual update of key indicators reveals that human-induced temperature rise, greenhouse gas concentrations, and the Earth's energy imbalance have all reached new records.<ref name=Forster2024 /> If current emission rates continue, then global warming will surpass 2.0°C-change sometime between 2040 and 2070. This is a level which the [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) says is "dangerous".<ref name=Carbon-Brief-2020 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=AR6WG1annexVII>{{cite book | last1=Matthews | first1=J.B.R. |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf | title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | last2=Möller | first2=V. | last3=van Diemenn | first3=R. | last4=Fuglesvedt | first4=J.R. | date=2021-08-09 | publisher=[[IPCC]] / [[Cambridge University Press]] | editor-last1=Masson-Delmotte | editor-first1=Valérie | editor-link1=Valérie Masson-Delmotte | pages=2215–2256 | chapter=Annex VII: Glossary | doi=10.1017/9781009157896.022 | isbn=978-1-009-15789-6 | display-authors=etal | editor-last2=Zhai | editor-first2=Panmao |editor-link2=Panmao Zhai | editor-last3=Pirani | editor-first3=Anna | editor-last4=Connors | editor-first4=Sarah L. | editor-last5=Péan | editor-first5=Clotilde | display-editors=etal | doi-access=free}}</ref> <ref name=LeTreut-2007>Le Treut, H., R. Somerville, U. Cubasch, Y. Ding, C. Mauritzen, A. Mokssit, T. Peterson and M. Prather, 2007: "[https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/03/ar4-wg1-chapter1.pdf Chapter 1: Historical Overview of Climate Change]". In: "[https://www.ipcc.ch/report/ar4/wg1/ Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change]". [Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M. Tignor and H.L. Miller (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA.</ref> <ref name=Forster2025>{{cite journal | last1=Forster | first1=Piers | title=Indicators of Global Climate Change 2024: annual update of key indicators of the state of the climate system and human influence | journal=Journal Earth System Science Data | date=2025 | volume=17 | issue=6 | pages=2641–2680 | doi=10.5194/essd-17-2641-2025 | bibcode=2025ESSD...17.2641F | doi-access=free | url=https://essd.copernicus.org/articles/17/2641/2025/|hdl=1983/d3954d3f-417b-4752-9d7e-2d5f8ff30569 | hdl-access=free}}</ref> <ref name=epa201608>{{lua idirlín | dáta = 2016-08-01 | teideal = Atmospheric Concentration of Greenhouse Gases | url = https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-08/documents/print_ghg-concentrations-2016.pdf | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20211019134514/https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-08/documents/print_ghg-concentrations-2016.pdf | archive-date=19 October 2021 | dátarochtana = 6 Meán Fómhair 2021 | foilsitheoir = [[U.S. Environmental Protection Agency]]}}</ref> <ref name=request>{{lua idirlín | teideal = Inside the Earth's invisible blanket. | url = http://sequestration.org/science/greenhousegases.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20200728231450/http://sequestration.org/science/greenhousegases.html | archive-date=28 July 2020 | dátarochtana = 5 Márta 2021 | work = sequestration.org}}</ref> <ref name=Schmidt-2010>{{lua idirlín | sloinne = Schmidt | ainm = Gavin | dáta = 2010-10-01 | teideal = Taking the Measure of the Greenhouse Effect | url = https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/2010_schmidt_05/ | foilsitheoir = NASA Goddard Institute for Space Studies – Science Briefs}}</ref> <ref name=NOAA2022>{{lua idirlín | dáta = 3 June 2022 | teideal = Carbon dioxide now more than 50% higher than pre-industrial levels | url = https://www.noaa.gov/news-release/carbon-dioxide-now-more-than-50-higher-than-pre-industrial-levels | dátarochtana = 30 Lúnasa 2022 | foilsitheoir = National Oceanic and Atmospheric Administration | teanga = en}}</ref> <ref name=methane2023>{{lua idirlín | teideal = Understanding methane emissions | url = https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023/understanding-methane-emissions | foilsitheoir = International Energy Agency}}</ref> <ref name=epa201601>{{lua idirlín | teideal = Global Greenhouse Gas Emissions Data | dáta = 12 Eanáir 2016 | foilsitheoir = U. S. Environmental Protection Agency |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-url=https://archive.today/20170125182854/https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-date=25 January 2017}}</ref> <ref name=EPA_GHGdata>{{lua idirlín | dáta = 12 Eanáir 2016 | teideal = Global Greenhouse Gas Emissions Data | url = https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-url=https://web.archive.org/web/20191205123907/https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-date=5 December 2019 |access-date=30 December 2019 | foilsitheoir = [[United States Environmental Protection Agency|U.S. Environmental Protection Agency]]}}</ref> <ref name=Canadell-2021>Canadell, J.G., P.M.S. Monteiro, M.H. Costa, L. Cotrim da Cunha, P.M. Cox, A.V. Eliseev, S. Henson, M. Ishii, S. Jaccard, C. Koven, A. Lohila, P.K. Patra, S. Piao, J. Rogelj, S. Syampungani, S. Zaehle, and K. Zickfeld, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter05.pdf Chapter 5: Global Carbon and other Biogeochemical Cycles and Feedbacks]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 673–816, doi:10.1017/9781009157896.007.</ref> <ref name=eps2015>{{lua idirlín | teideal = Climate Change Indicators: Greenhouse Gases | dáta = 16 Nollaig 2015 | foilsitheoir = U.S. Environmental Protection Agency | url = https://www.epa.gov/climate-indicators/greenhouse-gases}}</ref> while methane lasts in the atmosphere for an average of only 12 years. <ref name=methemiss2023>{{lua idirlín | teideal = Understanding methane emissions | foilsitheoir = International Energy Agency | url = https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023/understanding-methane-emissions}}</ref> <ref name=epa201606>{{lua idirlín | teideal = Climate Change Indicators: Atmospheric Concentrations of Greenhouse Gases | url = https://www.epa.gov/climate-indicators/climate-change-indicators-atmospheric-concentrations-greenhouse-gases | work = epa.gov | dáta = 27 Meitheamh 2016 | foilsitheoir = U.S. Environmental Protection Agency | dátarochtana = 20 Meitheamh 2024}}</ref> <ref name=Lindsey>{{lua idirlín | sloinne = Lindsey | ainm = Rebecca | teideal = Climate Change: Atmospheric Carbon Dioxide | url = https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide | archive-url=https://web.archive.org/web/20130624204311/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide | archive-date=24 June 2013 | dátarochtana = 2020-03-02 | work = climate.gov}}</ref> <ref name=Forster2024>{{Cite journal | last1=Forster | first1=Piers M. | last2=Smith | first2=Chris | last3=Walsh | first3=Tristram | last4=Lamb | first4=William F. | last5=Lamboll | first5=Robin | last6=Hall | first6=Bradley | last7=Hauser | first7=Mathias | last8=Ribes | first8=Aurélien | last9=Rosen | first9=Debbie | last10=Gillett | first10=Nathan P. | last11=Palmer | first11=Matthew D. | last12=Rogelj | first12=Joeri | last13=von Schuckmann | first13=Karina | last14=Trewin | first14=Blair | last15=Allen | first15=Myles | date=2024-06-05 | title=Indicators of Global Climate Change 2023: annual update of key indicators of the state of the climate system and human influence |url=https://essd.copernicus.org/articles/16/2625/2024/ |journal=Earth System Science Data |language=en |volume=16 |issue=6 |pages=2625–2658 |doi=10.5194/essd-16-2625-2024 |bibcode=2024ESSD...16.2625F |doi-access=free |issn=1866-3516}}</ref> <ref name=Carbon-Brief-2020>{{lua idirlín | dáta = 2020-12-04 | teideal = Analysis: When might the world exceed 1.5C and 2C of global warming? | url = https://www.carbonbrief.org/analysis-when-might-the-world-exceed-1-5c-and-2c-of-global-warming | dátarochtana = 2021-06-17 | work = Carbon Brief | teanga = en | archive-date=6 June 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210606135004/https://www.carbonbrief.org/analysis-when-might-the-world-exceed-1-5c-and-2c-of-global-warming | url-status=live}}</ref> <ref name="NASACO2">{{lua idirlín | teideal = Science Briefs: Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide |url=http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/ma_01/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20050112211604/http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/ma_01/ |archive-date=2005-01-12 |access-date=2016-04-26 |website=NASA GISS |author1=Qiancheng Ma |date=March 1998 }}</ref> <ref name="Trenberth2003">{{cite journal |vauthors=Karl TR, Trenberth KE |year=2003 |title=Modern global climate change |url=https://zenodo.org/record/1230878 |via=Zenodo |s2cid-access=free |url-status=live |journal=Science |volume=302 |issue=5651 |pages=1719–23 |bibcode=2003Sci...302.1719K |doi=10.1126/science.1090228 |pmid=14657489 |s2cid=45484084 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422194919/https://zenodo.org/record/1230878 |archive-date=22 April 2021 |access-date=26 July 2019}}</ref> <ref name=IEA-2023>{{lua idirlín | teideal =Global Methane Tracker 2023 |date=21 February 2023 |url=https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023 |publisher=International Energy Agency}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 1kqra4udi431pojpgieavf6arj7rg7k 1328458 1328437 2026-09-24T06:33:10Z Marcas.oduinn 33120 1328458 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' greenhouse gas emissions # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]]# ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable Development Goals|Sustainable Development Goals]]'' - [[Sprioc Forbartha Inbhuanaithe]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Gás ceaptha teasa == [[Íomhá:Greenhouse-effect-t2.svg| mion | upright=1 | Feictear anseo trí ghás [[Iarmhairt cheaptha teasa|ceaptha teasa]]: [[dé-ocsaíd charbóin]], [[galuisce]] agus [[meatán]].]] [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg| mion | upright=1 | Forsáil radantach ar théamh domhanda na linne seo. Ní léirítear [[acmhainneacht téimh dhomhanda]] sa todhchaí.]] Is iad '''gáis cheaptha teasa''' ('''GCT''') ná na gáis [[atmaisféar]]ach a cheapann teas agus a ardaíonn dá bharr teocht dromchla de [[réad réalteolaíoch]] amhail is an Domhain. Murab ionann is gáis eile, [[Absorption (electromagnetic radiation)|súnn]] na gáis úd fuinneamh ón [[speictream leictreamaighnéadach]] a [[fuinneamh radanta|chuireann]] pláinéad amach arís, tar éis dó a bheith téite ag solas na gréine, agus tarlaíonn mar thoradh [[iarmhairt cheaptha teasa]].<ref name=AR6WG1annexVII /> Gan gháis cheaptha teasa, bheadh meánteocht [[an Domhain#Dromchla|dromchla an Domhain]] tuairim is -18°C,<ref name=NASACO2 /> in áit 15°C mar atá inniu ann.<ref name=Trenberth2003 /><ref name=LeTreut-2007 /> Is iad a leanas na cúig ghrád ceaptha teasa is flúirsí in atmaisféar an Domhain, liostaithe in ord in laghdaitheach meán-{{h|mólchodán|mólchodáin]]:<ref name=epa201608 /><ref name=request /> [[galuisce]], [[dé-ocsaíd charbóin]], [[meatán]], [[ocsaíd nítriúil]] agus [[ózón]]. I measc gás eile, tá dán áiteanna [[clórafluaracarbón|clórafluaracarbóin]] (CFC agus HCFC), [[hidreafluaracarbón|hidreafluaracarbóin]] (HFCs), [[|fluaracarbón|fluaracarbóin]], [[heicseafluairíd sulfair|SF₆ agus [[trífhluairíd nítrigine|NF₃. Is é galuisce is cúis le tuairim is leath den iarmhairt ceaptha teasa, ag feidhmiú mar [[aisfhotha athraithe aeráide]].<ref name=Schmidt-2010 /> '' Natural flows of carbon happen between the atmosphere, [[terrestrial ecosystem]]s, the ocean, and [[sediment]]s. These flows have been fairly balanced over the past one million years,<ref name=epa201606 /> although greenhouse gas levels have varied widely in [[pailéichlíomeolaíocht|the more distant past]]. ''Human-induced warming has been increasing at an unprecedented rate since it has started being measured, reaching 0.27±0.1°C per decade over 2015–2024. This high rate of warming is caused by a combination of [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] being at an all-time high of 53.6±5.2 Gt CO2e per year over the last decade (2014–2023), chomh maith le laghdú i bhfuarú aerasóil.<ref name=Forster2025 /> '' Human activities since the beginning of [[an Réabhlóid Thionsclaíoch]] (around 1750) have increased dé-ocsaíd charbóin in Earth's atmosphere|carbon dioxide by over 50%]],<ref name=NOAA2022 /> and methane levels by 150%.<ref name=methane2023 /> [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] are causing about three-quarters of [[téamh domhanda]], while [[astaíochtaí meatáin]] cause most of the rest.<ref name=epa201601 /> The vast majority of carbon dioxide emissions by humans come from the burning of [[breosla iontaise|breosla iontaise]],<ref name=EPA_GHGdata /> with remaining contributions from [[Greenhouse gas emissions from agriculture|talmhaíocht]] agus [[Heavy industry|tionscadal]].<ref name=Canadell-2021 />{{rp|687}} Astaíochtaí meatáin originate from agriculture, fossil fuel production, waste, and other sources<ref name=IEA-2023 /> The [[timthriall carbóin]] takes thousands of years to fully absorb CO2 from the atmosphere,<ref name=eps2015 /><ref name=methemiss2023 /> '' Carbon dioxide levels are now higher than they have been for three million years.<ref name=Lindsey /> The 2023 annual update of key indicators reveals that human-induced temperature rise, greenhouse gas concentrations, and the Earth's energy imbalance have all reached new records.<ref name=Forster2024 /> If current emission rates continue, then global warming will surpass 2.0°C-change sometime between 2040 and 2070. This is a level which the [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) says is "dangerous".<ref name=Carbon-Brief-2020 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=AR6WG1annexVII>{{cite book | last1=Matthews | first1=J.B.R. |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf | title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | last2=Möller | first2=V. | last3=van Diemenn | first3=R. | last4=Fuglesvedt | first4=J.R. | date=2021-08-09 | publisher=[[IPCC]] / [[Cambridge University Press]] | editor-last1=Masson-Delmotte | editor-first1=Valérie | editor-link1=Valérie Masson-Delmotte | pages=2215–2256 | chapter=Annex VII: Glossary | doi=10.1017/9781009157896.022 | isbn=978-1-009-15789-6 | display-authors=etal | editor-last2=Zhai | editor-first2=Panmao |editor-link2=Panmao Zhai | editor-last3=Pirani | editor-first3=Anna | editor-last4=Connors | editor-first4=Sarah L. | editor-last5=Péan | editor-first5=Clotilde | display-editors=etal | doi-access=free}}</ref> <ref name=LeTreut-2007>Le Treut, H., R. Somerville, U. Cubasch, Y. Ding, C. Mauritzen, A. Mokssit, T. Peterson and M. Prather, 2007: "[https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/03/ar4-wg1-chapter1.pdf Chapter 1: Historical Overview of Climate Change]". In: "[https://www.ipcc.ch/report/ar4/wg1/ Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change]". [Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M. Tignor and H.L. Miller (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA.</ref> <ref name=Forster2025>{{cite journal | last1=Forster | first1=Piers | title=Indicators of Global Climate Change 2024: annual update of key indicators of the state of the climate system and human influence | journal=Journal Earth System Science Data | date=2025 | volume=17 | issue=6 | pages=2641–2680 | doi=10.5194/essd-17-2641-2025 | bibcode=2025ESSD...17.2641F | doi-access=free | url=https://essd.copernicus.org/articles/17/2641/2025/|hdl=1983/d3954d3f-417b-4752-9d7e-2d5f8ff30569 | hdl-access=free}}</ref> <ref name=epa201608>{{lua idirlín | dáta = 2016-08-01 | teideal = Atmospheric Concentration of Greenhouse Gases | url = https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-08/documents/print_ghg-concentrations-2016.pdf | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20211019134514/https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-08/documents/print_ghg-concentrations-2016.pdf | archive-date=19 October 2021 | dátarochtana = 6 Meán Fómhair 2021 | foilsitheoir = [[U.S. Environmental Protection Agency]]}}</ref> <ref name=request>{{lua idirlín | teideal = Inside the Earth's invisible blanket. | url = http://sequestration.org/science/greenhousegases.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20200728231450/http://sequestration.org/science/greenhousegases.html | archive-date=28 July 2020 | dátarochtana = 5 Márta 2021 | work = sequestration.org}}</ref> <ref name=Schmidt-2010>{{lua idirlín | sloinne = Schmidt | ainm = Gavin | dáta = 2010-10-01 | teideal = Taking the Measure of the Greenhouse Effect | url = https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/2010_schmidt_05/ | foilsitheoir = NASA Goddard Institute for Space Studies – Science Briefs}}</ref> <ref name=NOAA2022>{{lua idirlín | dáta = 3 June 2022 | teideal = Carbon dioxide now more than 50% higher than pre-industrial levels | url = https://www.noaa.gov/news-release/carbon-dioxide-now-more-than-50-higher-than-pre-industrial-levels | dátarochtana = 30 Lúnasa 2022 | foilsitheoir = National Oceanic and Atmospheric Administration | teanga = en}}</ref> <ref name=methane2023>{{lua idirlín | teideal = Understanding methane emissions | url = https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023/understanding-methane-emissions | foilsitheoir = International Energy Agency}}</ref> <ref name=epa201601>{{lua idirlín | teideal = Global Greenhouse Gas Emissions Data | dáta = 12 Eanáir 2016 | foilsitheoir = U. S. Environmental Protection Agency |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-url=https://archive.today/20170125182854/https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-date=25 January 2017}}</ref> <ref name=EPA_GHGdata>{{lua idirlín | dáta = 12 Eanáir 2016 | teideal = Global Greenhouse Gas Emissions Data | url = https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-url=https://web.archive.org/web/20191205123907/https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-date=5 December 2019 |access-date=30 December 2019 | foilsitheoir = [[United States Environmental Protection Agency|U.S. Environmental Protection Agency]]}}</ref> <ref name=Canadell-2021>Canadell, J.G., P.M.S. Monteiro, M.H. Costa, L. Cotrim da Cunha, P.M. Cox, A.V. Eliseev, S. Henson, M. Ishii, S. Jaccard, C. Koven, A. Lohila, P.K. Patra, S. Piao, J. Rogelj, S. Syampungani, S. Zaehle, and K. Zickfeld, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter05.pdf Chapter 5: Global Carbon and other Biogeochemical Cycles and Feedbacks]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 673–816, doi:10.1017/9781009157896.007.</ref> <ref name=eps2015>{{lua idirlín | teideal = Climate Change Indicators: Greenhouse Gases | dáta = 16 Nollaig 2015 | foilsitheoir = U.S. Environmental Protection Agency | url = https://www.epa.gov/climate-indicators/greenhouse-gases}}</ref> while methane lasts in the atmosphere for an average of only 12 years. <ref name=methemiss2023>{{lua idirlín | teideal = Understanding methane emissions | foilsitheoir = International Energy Agency | url = https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023/understanding-methane-emissions}}</ref> <ref name=epa201606>{{lua idirlín | teideal = Climate Change Indicators: Atmospheric Concentrations of Greenhouse Gases | url = https://www.epa.gov/climate-indicators/climate-change-indicators-atmospheric-concentrations-greenhouse-gases | work = epa.gov | dáta = 27 Meitheamh 2016 | foilsitheoir = U.S. Environmental Protection Agency | dátarochtana = 20 Meitheamh 2024}}</ref> <ref name=Lindsey>{{lua idirlín | sloinne = Lindsey | ainm = Rebecca | teideal = Climate Change: Atmospheric Carbon Dioxide | url = https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide | archive-url=https://web.archive.org/web/20130624204311/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide | archive-date=24 June 2013 | dátarochtana = 2020-03-02 | work = climate.gov}}</ref> <ref name=Forster2024>{{Cite journal | last1=Forster | first1=Piers M. | last2=Smith | first2=Chris | last3=Walsh | first3=Tristram | last4=Lamb | first4=William F. | last5=Lamboll | first5=Robin | last6=Hall | first6=Bradley | last7=Hauser | first7=Mathias | last8=Ribes | first8=Aurélien | last9=Rosen | first9=Debbie | last10=Gillett | first10=Nathan P. | last11=Palmer | first11=Matthew D. | last12=Rogelj | first12=Joeri | last13=von Schuckmann | first13=Karina | last14=Trewin | first14=Blair | last15=Allen | first15=Myles | date=2024-06-05 | title=Indicators of Global Climate Change 2023: annual update of key indicators of the state of the climate system and human influence |url=https://essd.copernicus.org/articles/16/2625/2024/ |journal=Earth System Science Data |language=en |volume=16 |issue=6 |pages=2625–2658 |doi=10.5194/essd-16-2625-2024 |bibcode=2024ESSD...16.2625F |doi-access=free |issn=1866-3516}}</ref> <ref name=Carbon-Brief-2020>{{lua idirlín | dáta = 2020-12-04 | teideal = Analysis: When might the world exceed 1.5C and 2C of global warming? | url = https://www.carbonbrief.org/analysis-when-might-the-world-exceed-1-5c-and-2c-of-global-warming | dátarochtana = 2021-06-17 | work = Carbon Brief | teanga = en | archive-date=6 June 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210606135004/https://www.carbonbrief.org/analysis-when-might-the-world-exceed-1-5c-and-2c-of-global-warming | url-status=live}}</ref> <ref name="NASACO2">{{lua idirlín | teideal = Science Briefs: Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide |url=http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/ma_01/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20050112211604/http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/ma_01/ |archive-date=2005-01-12 |access-date=2016-04-26 |website=NASA GISS |author1=Qiancheng Ma |date=March 1998 }}</ref> <ref name="Trenberth2003">{{cite journal |vauthors=Karl TR, Trenberth KE |year=2003 |title=Modern global climate change |url=https://zenodo.org/record/1230878 |via=Zenodo |s2cid-access=free |url-status=live |journal=Science |volume=302 |issue=5651 |pages=1719–23 |bibcode=2003Sci...302.1719K |doi=10.1126/science.1090228 |pmid=14657489 |s2cid=45484084 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422194919/https://zenodo.org/record/1230878 |archive-date=22 April 2021 |access-date=26 July 2019}}</ref> <ref name=IEA-2023>{{lua idirlín | teideal =Global Methane Tracker 2023 |date=21 February 2023 |url=https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023 |publisher=International Energy Agency}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 5nr43m07edjiznamiutepd9swhw7ymv 1328459 1328458 2026-09-24T07:06:24Z Marcas.oduinn 33120 1328459 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' greenhouse gas emissions # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]]# ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable Development Goals|Sustainable Development Goals]]'' - [[Sprioc Forbartha Inbhuanaithe]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Gás ceaptha teasa == [[Íomhá:Greenhouse-effect-t2.svg| mion | upright=1 | Feictear anseo trí ghás [[Iarmhairt cheaptha teasa|ceaptha teasa]]: [[dé-ocsaíd charbóin]], [[galuisce]] agus [[meatán]].]] [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg| mion | upright=1 | Forsáil radantach ar théamh domhanda na linne seo. Ní léirítear [[acmhainneacht téimh dhomhanda]] sa todhchaí.]] Is iad '''gáis cheaptha teasa''' ('''GCT''') ná na gáis [[atmaisféar]]ach a cheapann teas agus a ardaíonn dá bharr teocht dromchla de [[réad réalteolaíoch]] amhail is an Domhain. Murab ionann is gáis eile, [[Absorption (electromagnetic radiation)|súnn]] na gáis úd fuinneamh ón [[speictream leictreamaighnéadach]] a [[fuinneamh radanta|chuireann]] pláinéad amach arís, tar éis dó a bheith téite ag solas na gréine, agus tarlaíonn mar thoradh [[iarmhairt cheaptha teasa]].<ref name=AR6WG1annexVII /> Gan gháis cheaptha teasa, bheadh meánteocht [[an Domhain#Dromchla|dromchla an Domhain]] tuairim is -18°C,<ref name=NASACO2 /> in áit 15°C mar atá inniu ann.<ref name=Trenberth2003 /><ref name=LeTreut-2007 /> Is iad a leanas na cúig ghrád ceaptha teasa is flúirsí in atmaisféar an Domhain, liostaithe in ord in laghdaitheach meán-{{h|mólchodán|mólchodáin]]:<ref name=epa201608 /><ref name=request /> [[galuisce]], [[dé-ocsaíd charbóin]], [[meatán]], [[ocsaíd nítriúil]] agus [[ózón]]. I measc gás eile, tá dán áiteanna [[clórafluaracarbón|clórafluaracarbóin]] (CFC agus HCFC), [[hidreafluaracarbón|hidreafluaracarbóin]] (HFCs), [[|fluaracarbón|fluaracarbóin]], [[heicseafluairíd sulfair|SF₆ agus [[trífhluairíd nítrigine|NF₃. Is é galuisce is cúis le tuairim is leath den iarmhairt ceaptha teasa, ag feidhmiú mar [[aisfhotha athraithe aeráide]].<ref name=Schmidt-2010 /> Bíonn [[timthriall carbóin]] nádúrtha ann idir an atmaisféar, [[éiceachórais|éiceachóras]], na haigéain agus [[dríodar|dríodair]]. Tá an timthriall seo sách cothrom thar an milliún bliain seo caite,<ref name=epa201606 /> cé go mbíodh [[pailéichlíomeolaíocht|fadó]] leibhéil níos athraithe. ''Human-induced warming has been increasing at an unprecedented rate since it has started being measured, reaching 0.27±0.1°C per decade over 2015–2024. This high rate of warming is caused by a combination of [[astaíochtaí gás ceaptha teasa]] being at an all-time high of 53.6±5.2 Gt CO2e per year over the last decade (2014–2023), chomh maith le laghdú i bhfuarú aerasóil.<ref name=Forster2025 /> '' Human activities since the beginning of [[an Réabhlóid Thionsclaíoch]] (around 1750) have increased dé-ocsaíd charbóin in Earth's atmosphere|carbon dioxide by over 50%]],<ref name=NOAA2022 /> and methane levels by 150%.<ref name=methane2023 /> [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] are causing about three-quarters of [[téamh domhanda]], while [[astaíochtaí meatáin]] cause most of the rest.<ref name=epa201601 /> The vast majority of carbon dioxide emissions by humans come from the burning of [[breosla iontaise|breosla iontaise]],<ref name=EPA_GHGdata /> with remaining contributions from [[Greenhouse gas emissions from agriculture|talmhaíocht]] agus [[Heavy industry|tionscadal]].<ref name=Canadell-2021 />{{rp|687}} Astaíochtaí meatáin originate from agriculture, fossil fuel production, waste, and other sources<ref name=IEA-2023 /> The timthriall carbóin takes thousands of years to fully absorb CO2 from the atmosphere,<ref name=eps2015 /><ref name=methemiss2023 /> '' Carbon dioxide levels are now higher than they have been for three million years.<ref name=Lindsey /> The 2023 annual update of key indicators reveals that human-induced temperature rise, greenhouse gas concentrations, and the Earth's energy imbalance have all reached new records.<ref name=Forster2024 /> If current emission rates continue, then global warming will surpass 2.0°C-change sometime between 2040 and 2070. This is a level which the [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) says is "dangerous".<ref name=Carbon-Brief-2020 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=AR6WG1annexVII>{{cite book | last1=Matthews | first1=J.B.R. |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf | title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | last2=Möller | first2=V. | last3=van Diemenn | first3=R. | last4=Fuglesvedt | first4=J.R. | date=2021-08-09 | publisher=[[IPCC]] / [[Cambridge University Press]] | editor-last1=Masson-Delmotte | editor-first1=Valérie | editor-link1=Valérie Masson-Delmotte | pages=2215–2256 | chapter=Annex VII: Glossary | doi=10.1017/9781009157896.022 | isbn=978-1-009-15789-6 | display-authors=etal | editor-last2=Zhai | editor-first2=Panmao |editor-link2=Panmao Zhai | editor-last3=Pirani | editor-first3=Anna | editor-last4=Connors | editor-first4=Sarah L. | editor-last5=Péan | editor-first5=Clotilde | display-editors=etal | doi-access=free}}</ref> <ref name=LeTreut-2007>Le Treut, H., R. Somerville, U. Cubasch, Y. Ding, C. Mauritzen, A. Mokssit, T. Peterson and M. Prather, 2007: "[https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/03/ar4-wg1-chapter1.pdf Chapter 1: Historical Overview of Climate Change]". In: "[https://www.ipcc.ch/report/ar4/wg1/ Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change]". [Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M. Tignor and H.L. Miller (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA.</ref> <ref name=Forster2025>{{cite journal | last1=Forster | first1=Piers | title=Indicators of Global Climate Change 2024: annual update of key indicators of the state of the climate system and human influence | journal=Journal Earth System Science Data | date=2025 | volume=17 | issue=6 | pages=2641–2680 | doi=10.5194/essd-17-2641-2025 | bibcode=2025ESSD...17.2641F | doi-access=free | url=https://essd.copernicus.org/articles/17/2641/2025/|hdl=1983/d3954d3f-417b-4752-9d7e-2d5f8ff30569 | hdl-access=free}}</ref> <ref name=epa201608>{{lua idirlín | dáta = 2016-08-01 | teideal = Atmospheric Concentration of Greenhouse Gases | url = https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-08/documents/print_ghg-concentrations-2016.pdf | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20211019134514/https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-08/documents/print_ghg-concentrations-2016.pdf | archive-date=19 October 2021 | dátarochtana = 6 Meán Fómhair 2021 | foilsitheoir = [[U.S. Environmental Protection Agency]]}}</ref> <ref name=request>{{lua idirlín | teideal = Inside the Earth's invisible blanket. | url = http://sequestration.org/science/greenhousegases.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20200728231450/http://sequestration.org/science/greenhousegases.html | archive-date=28 July 2020 | dátarochtana = 5 Márta 2021 | work = sequestration.org}}</ref> <ref name=Schmidt-2010>{{lua idirlín | sloinne = Schmidt | ainm = Gavin | dáta = 2010-10-01 | teideal = Taking the Measure of the Greenhouse Effect | url = https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/2010_schmidt_05/ | foilsitheoir = NASA Goddard Institute for Space Studies – Science Briefs}}</ref> <ref name=NOAA2022>{{lua idirlín | dáta = 3 June 2022 | teideal = Carbon dioxide now more than 50% higher than pre-industrial levels | url = https://www.noaa.gov/news-release/carbon-dioxide-now-more-than-50-higher-than-pre-industrial-levels | dátarochtana = 30 Lúnasa 2022 | foilsitheoir = National Oceanic and Atmospheric Administration | teanga = en}}</ref> <ref name=methane2023>{{lua idirlín | teideal = Understanding methane emissions | url = https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023/understanding-methane-emissions | foilsitheoir = International Energy Agency}}</ref> <ref name=epa201601>{{lua idirlín | teideal = Global Greenhouse Gas Emissions Data | dáta = 12 Eanáir 2016 | foilsitheoir = U. S. Environmental Protection Agency |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-url=https://archive.today/20170125182854/https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-date=25 January 2017}}</ref> <ref name=EPA_GHGdata>{{lua idirlín | dáta = 12 Eanáir 2016 | teideal = Global Greenhouse Gas Emissions Data | url = https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-url=https://web.archive.org/web/20191205123907/https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-date=5 December 2019 |access-date=30 December 2019 | foilsitheoir = [[United States Environmental Protection Agency|U.S. Environmental Protection Agency]]}}</ref> <ref name=Canadell-2021>Canadell, J.G., P.M.S. Monteiro, M.H. Costa, L. Cotrim da Cunha, P.M. Cox, A.V. Eliseev, S. Henson, M. Ishii, S. Jaccard, C. Koven, A. Lohila, P.K. Patra, S. Piao, J. Rogelj, S. Syampungani, S. Zaehle, and K. Zickfeld, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter05.pdf Chapter 5: Global Carbon and other Biogeochemical Cycles and Feedbacks]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 673–816, doi:10.1017/9781009157896.007.</ref> <ref name=eps2015>{{lua idirlín | teideal = Climate Change Indicators: Greenhouse Gases | dáta = 16 Nollaig 2015 | foilsitheoir = U.S. Environmental Protection Agency | url = https://www.epa.gov/climate-indicators/greenhouse-gases}}</ref> while methane lasts in the atmosphere for an average of only 12 years. <ref name=methemiss2023>{{lua idirlín | teideal = Understanding methane emissions | foilsitheoir = International Energy Agency | url = https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023/understanding-methane-emissions}}</ref> <ref name=epa201606>{{lua idirlín | teideal = Climate Change Indicators: Atmospheric Concentrations of Greenhouse Gases | url = https://www.epa.gov/climate-indicators/climate-change-indicators-atmospheric-concentrations-greenhouse-gases | work = epa.gov | dáta = 27 Meitheamh 2016 | foilsitheoir = U.S. Environmental Protection Agency | dátarochtana = 20 Meitheamh 2024}}</ref> <ref name=Lindsey>{{lua idirlín | sloinne = Lindsey | ainm = Rebecca | teideal = Climate Change: Atmospheric Carbon Dioxide | url = https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide | archive-url=https://web.archive.org/web/20130624204311/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide | archive-date=24 June 2013 | dátarochtana = 2020-03-02 | work = climate.gov}}</ref> <ref name=Forster2024>{{Cite journal | last1=Forster | first1=Piers M. | last2=Smith | first2=Chris | last3=Walsh | first3=Tristram | last4=Lamb | first4=William F. | last5=Lamboll | first5=Robin | last6=Hall | first6=Bradley | last7=Hauser | first7=Mathias | last8=Ribes | first8=Aurélien | last9=Rosen | first9=Debbie | last10=Gillett | first10=Nathan P. | last11=Palmer | first11=Matthew D. | last12=Rogelj | first12=Joeri | last13=von Schuckmann | first13=Karina | last14=Trewin | first14=Blair | last15=Allen | first15=Myles | date=2024-06-05 | title=Indicators of Global Climate Change 2023: annual update of key indicators of the state of the climate system and human influence |url=https://essd.copernicus.org/articles/16/2625/2024/ |journal=Earth System Science Data |language=en |volume=16 |issue=6 |pages=2625–2658 |doi=10.5194/essd-16-2625-2024 |bibcode=2024ESSD...16.2625F |doi-access=free |issn=1866-3516}}</ref> <ref name=Carbon-Brief-2020>{{lua idirlín | dáta = 2020-12-04 | teideal = Analysis: When might the world exceed 1.5C and 2C of global warming? | url = https://www.carbonbrief.org/analysis-when-might-the-world-exceed-1-5c-and-2c-of-global-warming | dátarochtana = 2021-06-17 | work = Carbon Brief | teanga = en | archive-date=6 June 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210606135004/https://www.carbonbrief.org/analysis-when-might-the-world-exceed-1-5c-and-2c-of-global-warming | url-status=live}}</ref> <ref name="NASACO2">{{lua idirlín | teideal = Science Briefs: Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide |url=http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/ma_01/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20050112211604/http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/ma_01/ |archive-date=2005-01-12 |access-date=2016-04-26 |website=NASA GISS |author1=Qiancheng Ma |date=March 1998 }}</ref> <ref name="Trenberth2003">{{cite journal |vauthors=Karl TR, Trenberth KE |year=2003 |title=Modern global climate change |url=https://zenodo.org/record/1230878 |via=Zenodo |s2cid-access=free |url-status=live |journal=Science |volume=302 |issue=5651 |pages=1719–23 |bibcode=2003Sci...302.1719K |doi=10.1126/science.1090228 |pmid=14657489 |s2cid=45484084 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422194919/https://zenodo.org/record/1230878 |archive-date=22 April 2021 |access-date=26 July 2019}}</ref> <ref name=IEA-2023>{{lua idirlín | teideal =Global Methane Tracker 2023 |date=21 February 2023 |url=https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023 |publisher=International Energy Agency}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ gjykd9xf91dau24b7kj6bi94brae2rd 1328460 1328459 2026-09-24T07:25:08Z Marcas.oduinn 33120 1328460 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' greenhouse gas emissions # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]]# ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable Development Goals|Sustainable Development Goals]]'' - [[Sprioc Forbartha Inbhuanaithe]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Gás ceaptha teasa == [[Íomhá:Greenhouse-effect-t2.svg| mion | upright=1 | Feictear anseo trí ghás [[Iarmhairt cheaptha teasa|ceaptha teasa]]: [[dé-ocsaíd charbóin]], [[galuisce]] agus [[meatán]].]] [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg| mion | upright=1 | Forsáil radantach ar théamh domhanda na linne seo. Ní léirítear [[acmhainneacht téimh dhomhanda]] sa todhchaí.]] Is iad '''gáis cheaptha teasa''' ('''GCT''') ná na gáis [[atmaisféar]]ach a cheapann teas agus a ardaíonn dá bharr teocht dromchla de [[réad réalteolaíoch]] amhail is an Domhain. Murab ionann is gáis eile, [[Absorption (electromagnetic radiation)|súnn]] na gáis úd fuinneamh ón [[speictream leictreamaighnéadach]] a [[fuinneamh radanta|chuireann]] pláinéad amach arís, tar éis dó a bheith téite ag solas na gréine, agus tarlaíonn mar thoradh [[iarmhairt cheaptha teasa]].<ref name=AR6WG1annexVII /> Gan gháis cheaptha teasa, bheadh meánteocht [[an Domhain#Dromchla|dromchla an Domhain]] tuairim is -18°C,<ref name=NASACO2 /> in áit 15°C mar atá inniu ann.<ref name=Trenberth2003 /><ref name=LeTreut-2007 /> Is iad a leanas na cúig ghrád ceaptha teasa is flúirsí in atmaisféar an Domhain, liostaithe in ord in laghdaitheach meán-{{h|mólchodán|mólchodáin]]:<ref name=epa201608 /><ref name=request /> [[galuisce]], [[dé-ocsaíd charbóin]], [[meatán]], [[ocsaíd nítriúil]] agus [[ózón]]. I measc gás eile, tá dán áiteanna [[clórafluaracarbón|clórafluaracarbóin]] (CFC agus HCFC), [[hidreafluaracarbón|hidreafluaracarbóin]] (HFCs), [[|fluaracarbón|fluaracarbóin]], [[heicseafluairíd sulfair|SF₆ agus [[trífhluairíd nítrigine|NF₃. Is é galuisce is cúis le tuairim is leath den iarmhairt ceaptha teasa, ag feidhmiú mar [[aisfhotha athraithe aeráide]].<ref name=Schmidt-2010 /> Bíonn [[timthriall carbóin]] nádúrtha ann idir an atmaisféar, [[éiceachórais|éiceachóras]], na haigéain agus [[dríodar|dríodair]]. Tá an timthriall seo sách cothrom thar an milliún bliain seo caite,<ref name=epa201606 /> cé go mbíodh [[pailéichlíomeolaíocht|fadó]] leibhéil níos athraithe. ''The timthriall carbóin takes thousands of years to fully absorb CO2 from the atmosphere,<ref name=eps2015 /><ref name=methemiss2023 /> '' Human activities since the beginning of [[an Réabhlóid Thionsclaíoch]] (around 1750) have increased dé-ocsaíd charbóin in Earth's atmosphere|carbon dioxide by over 50%]],<ref name=NOAA2022 /> and methane levels by 150%.<ref name=methane2023 /> [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] are at an all-time high of 53.6±5.2 Gt CO2e per year over the last decade (2014–2023) (i dteannta le laghdú i bhfuarú aerasóil.<ref name=Forster2025 />). Mar thoradh, [[téamh domhanda]] has been increasing at an unprecedented rate, reaching 0.27±0.1°C per decade over 2015–2024. [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]], now higher than they have been for three million years,<ref name=Lindsey /> are causing about three-quarters of this warming, while [[astaíochtaí meatáin]] cause most of the rest.<ref name=epa201601 /> '' The vast majority of carbon dioxide emissions by humans come from the burning of [[breosla iontaise|breosla iontaise]],<ref name=EPA_GHGdata /> with remaining contributions from [[Greenhouse gas emissions from agriculture|talmhaíocht]] agus [[tionscal trom]].<ref name=Canadell-2021 />{{rp|687}} Astaíochtaí meatáin originate from agriculture, fossil fuel production, waste, and other sources<ref name=IEA-2023 /> '' The 2023 annual update of key indicators reveals that human-induced temperature rise, greenhouse gas concentrations, and the Earth's energy imbalance have all reached new records.<ref name=Forster2024 /> If current emission rates continue, then global warming will surpass 2.0°C-change sometime between 2040 and 2070. This is a level which the [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) says is "dangerous".<ref name=Carbon-Brief-2020 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=AR6WG1annexVII>{{cite book | last1=Matthews | first1=J.B.R. |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf | title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | last2=Möller | first2=V. | last3=van Diemenn | first3=R. | last4=Fuglesvedt | first4=J.R. | date=2021-08-09 | publisher=[[IPCC]] / [[Cambridge University Press]] | editor-last1=Masson-Delmotte | editor-first1=Valérie | editor-link1=Valérie Masson-Delmotte | pages=2215–2256 | chapter=Annex VII: Glossary | doi=10.1017/9781009157896.022 | isbn=978-1-009-15789-6 | display-authors=etal | editor-last2=Zhai | editor-first2=Panmao |editor-link2=Panmao Zhai | editor-last3=Pirani | editor-first3=Anna | editor-last4=Connors | editor-first4=Sarah L. | editor-last5=Péan | editor-first5=Clotilde | display-editors=etal | doi-access=free}}</ref> <ref name=LeTreut-2007>Le Treut, H., R. Somerville, U. Cubasch, Y. Ding, C. Mauritzen, A. Mokssit, T. Peterson and M. Prather, 2007: "[https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/03/ar4-wg1-chapter1.pdf Chapter 1: Historical Overview of Climate Change]". In: "[https://www.ipcc.ch/report/ar4/wg1/ Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change]". [Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M. Tignor and H.L. Miller (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA.</ref> <ref name=Forster2025>{{cite journal | last1=Forster | first1=Piers | title=Indicators of Global Climate Change 2024: annual update of key indicators of the state of the climate system and human influence | journal=Journal Earth System Science Data | date=2025 | volume=17 | issue=6 | pages=2641–2680 | doi=10.5194/essd-17-2641-2025 | bibcode=2025ESSD...17.2641F | doi-access=free | url=https://essd.copernicus.org/articles/17/2641/2025/|hdl=1983/d3954d3f-417b-4752-9d7e-2d5f8ff30569 | hdl-access=free}}</ref> <ref name=epa201608>{{lua idirlín | dáta = 2016-08-01 | teideal = Atmospheric Concentration of Greenhouse Gases | url = https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-08/documents/print_ghg-concentrations-2016.pdf | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20211019134514/https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-08/documents/print_ghg-concentrations-2016.pdf | archive-date=19 October 2021 | dátarochtana = 6 Meán Fómhair 2021 | foilsitheoir = [[U.S. Environmental Protection Agency]]}}</ref> <ref name=request>{{lua idirlín | teideal = Inside the Earth's invisible blanket. | url = http://sequestration.org/science/greenhousegases.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20200728231450/http://sequestration.org/science/greenhousegases.html | archive-date=28 July 2020 | dátarochtana = 5 Márta 2021 | work = sequestration.org}}</ref> <ref name=Schmidt-2010>{{lua idirlín | sloinne = Schmidt | ainm = Gavin | dáta = 2010-10-01 | teideal = Taking the Measure of the Greenhouse Effect | url = https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/2010_schmidt_05/ | foilsitheoir = NASA Goddard Institute for Space Studies – Science Briefs}}</ref> <ref name=NOAA2022>{{lua idirlín | dáta = 3 June 2022 | teideal = Carbon dioxide now more than 50% higher than pre-industrial levels | url = https://www.noaa.gov/news-release/carbon-dioxide-now-more-than-50-higher-than-pre-industrial-levels | dátarochtana = 30 Lúnasa 2022 | foilsitheoir = National Oceanic and Atmospheric Administration | teanga = en}}</ref> <ref name=methane2023>{{lua idirlín | teideal = Understanding methane emissions | url = https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023/understanding-methane-emissions | foilsitheoir = International Energy Agency}}</ref> <ref name=epa201601>{{lua idirlín | teideal = Global Greenhouse Gas Emissions Data | dáta = 12 Eanáir 2016 | foilsitheoir = U. S. Environmental Protection Agency |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-url=https://archive.today/20170125182854/https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-date=25 January 2017}}</ref> <ref name=EPA_GHGdata>{{lua idirlín | dáta = 12 Eanáir 2016 | teideal = Global Greenhouse Gas Emissions Data | url = https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-url=https://web.archive.org/web/20191205123907/https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-date=5 December 2019 |access-date=30 December 2019 | foilsitheoir = [[United States Environmental Protection Agency|U.S. Environmental Protection Agency]]}}</ref> <ref name=Canadell-2021>Canadell, J.G., P.M.S. Monteiro, M.H. Costa, L. Cotrim da Cunha, P.M. Cox, A.V. Eliseev, S. Henson, M. Ishii, S. Jaccard, C. Koven, A. Lohila, P.K. Patra, S. Piao, J. Rogelj, S. Syampungani, S. Zaehle, and K. Zickfeld, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter05.pdf Chapter 5: Global Carbon and other Biogeochemical Cycles and Feedbacks]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 673–816, doi:10.1017/9781009157896.007.</ref> <ref name=eps2015>{{lua idirlín | teideal = Climate Change Indicators: Greenhouse Gases | dáta = 16 Nollaig 2015 | foilsitheoir = U.S. Environmental Protection Agency | url = https://www.epa.gov/climate-indicators/greenhouse-gases}}</ref> while methane lasts in the atmosphere for an average of only 12 years. <ref name=methemiss2023>{{lua idirlín | teideal = Understanding methane emissions | foilsitheoir = International Energy Agency | url = https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023/understanding-methane-emissions}}</ref> <ref name=epa201606>{{lua idirlín | teideal = Climate Change Indicators: Atmospheric Concentrations of Greenhouse Gases | url = https://www.epa.gov/climate-indicators/climate-change-indicators-atmospheric-concentrations-greenhouse-gases | work = epa.gov | dáta = 27 Meitheamh 2016 | foilsitheoir = U.S. Environmental Protection Agency | dátarochtana = 20 Meitheamh 2024}}</ref> <ref name=Lindsey>{{lua idirlín | sloinne = Lindsey | ainm = Rebecca | teideal = Climate Change: Atmospheric Carbon Dioxide | url = https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide | archive-url=https://web.archive.org/web/20130624204311/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide | archive-date=24 June 2013 | dátarochtana = 2020-03-02 | work = climate.gov}}</ref> <ref name=Forster2024>{{Cite journal | last1=Forster | first1=Piers M. | last2=Smith | first2=Chris | last3=Walsh | first3=Tristram | last4=Lamb | first4=William F. | last5=Lamboll | first5=Robin | last6=Hall | first6=Bradley | last7=Hauser | first7=Mathias | last8=Ribes | first8=Aurélien | last9=Rosen | first9=Debbie | last10=Gillett | first10=Nathan P. | last11=Palmer | first11=Matthew D. | last12=Rogelj | first12=Joeri | last13=von Schuckmann | first13=Karina | last14=Trewin | first14=Blair | last15=Allen | first15=Myles | date=2024-06-05 | title=Indicators of Global Climate Change 2023: annual update of key indicators of the state of the climate system and human influence |url=https://essd.copernicus.org/articles/16/2625/2024/ |journal=Earth System Science Data |language=en |volume=16 |issue=6 |pages=2625–2658 |doi=10.5194/essd-16-2625-2024 |bibcode=2024ESSD...16.2625F |doi-access=free |issn=1866-3516}}</ref> <ref name=Carbon-Brief-2020>{{lua idirlín | dáta = 2020-12-04 | teideal = Analysis: When might the world exceed 1.5C and 2C of global warming? | url = https://www.carbonbrief.org/analysis-when-might-the-world-exceed-1-5c-and-2c-of-global-warming | dátarochtana = 2021-06-17 | work = Carbon Brief | teanga = en | archive-date=6 June 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210606135004/https://www.carbonbrief.org/analysis-when-might-the-world-exceed-1-5c-and-2c-of-global-warming | url-status=live}}</ref> <ref name="NASACO2">{{lua idirlín | teideal = Science Briefs: Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide |url=http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/ma_01/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20050112211604/http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/ma_01/ |archive-date=2005-01-12 |access-date=2016-04-26 |website=NASA GISS |author1=Qiancheng Ma |date=March 1998 }}</ref> <ref name="Trenberth2003">{{cite journal |vauthors=Karl TR, Trenberth KE |year=2003 |title=Modern global climate change |url=https://zenodo.org/record/1230878 |via=Zenodo |s2cid-access=free |url-status=live |journal=Science |volume=302 |issue=5651 |pages=1719–23 |bibcode=2003Sci...302.1719K |doi=10.1126/science.1090228 |pmid=14657489 |s2cid=45484084 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422194919/https://zenodo.org/record/1230878 |archive-date=22 April 2021 |access-date=26 July 2019}}</ref> <ref name=IEA-2023>{{lua idirlín | teideal =Global Methane Tracker 2023 |date=21 February 2023 |url=https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023 |publisher=International Energy Agency}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ghqgn8dgkkl2pl6hdbdarwl0ym18l9h 1328461 1328460 2026-09-24T07:27:03Z Marcas.oduinn 33120 1328461 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === # [[Gás ceaptha teasa]] &rightarrow; [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] '' greenhouse gas emissions # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] # [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]] '' Greenhouse gas emission due to agriculture # ''[[:en:Carbon footprint|Carbon footprint]]'' - [[Lorg carbóin]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # ''[[:en:Heat pump|Heat pump]]'' - [[Teaschaidéal]] # ''[[:en:Earth's internal heat budget|Earth's internal heat budget]]'' - [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]]# ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Sustainable Development Goals|Sustainable Development Goals]]'' - [[Sprioc Forbartha Inbhuanaithe]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Gás ceaptha teasa == [[Íomhá:Greenhouse-effect-t2.svg| mion | upright=1 | Feictear anseo trí ghás [[Iarmhairt cheaptha teasa|ceaptha teasa]]: [[dé-ocsaíd charbóin]], [[galuisce]] agus [[meatán]].]] [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg| mion | upright=1 | Forsáil radantach ar théamh domhanda na linne seo. Ní léirítear [[acmhainneacht téimh dhomhanda]] sa todhchaí.]] Is iad '''gáis cheaptha teasa''' ('''GCT''') ná na gáis [[atmaisféar]]ach a cheapann teas agus a ardaíonn dá bharr teocht dromchla de [[réad réalteolaíoch]] amhail is an Domhain. Murab ionann is gáis eile, [[Absorption (electromagnetic radiation)|súnn]] na gáis úd fuinneamh ón [[speictream leictreamaighnéadach]] a [[fuinneamh radanta|chuireann]] pláinéad amach arís, tar éis dó a bheith téite ag solas na gréine, agus tarlaíonn mar thoradh [[iarmhairt cheaptha teasa]].<ref name=AR6WG1annexVII /> Gan gháis cheaptha teasa, bheadh meánteocht [[an Domhain#Dromchla|dromchla an Domhain]] tuairim is -18°C,<ref name=NASACO2 /> in áit 15°C mar atá inniu ann.<ref name=Trenberth2003 /><ref name=LeTreut-2007 /> Is iad a leanas na cúig ghrád ceaptha teasa is flúirsí in atmaisféar an Domhain, liostaithe in ord in laghdaitheach meán-{{h|mólchodán|mólchodáin]]:<ref name=epa201608 /><ref name=request /> [[galuisce]], [[dé-ocsaíd charbóin]], [[meatán]], [[ocsaíd nítriúil]] agus [[ózón]]. I measc gás eile, tá dán áiteanna [[clórafluaracarbón|clórafluaracarbóin]] (CFC agus HCFC), [[hidreafluaracarbón|hidreafluaracarbóin]] (HFCs), [[|fluaracarbón|fluaracarbóin]], [[heicseafluairíd sulfair|SF₆ agus [[trífhluairíd nítrigine|NF₃. Is é galuisce is cúis le tuairim is leath den iarmhairt ceaptha teasa, ag feidhmiú mar [[aisfhotha athraithe aeráide]].<ref name=Schmidt-2010 /> Bíonn [[timthriall carbóin]] nádúrtha ann idir an atmaisféar, [[éiceachórais|éiceachóras]], na haigéain agus [[dríodar|dríodair]]. Tá an timthriall seo sách cothrom thar an milliún bliain seo caite,<ref name=epa201606 /> cé go mbíodh [[pailéichlíomeolaíocht|fadó]] leibhéil níos athraithe. ''The timthriall carbóin takes thousands of years to fully absorb CO2 from the atmosphere,<ref name=eps2015 /><ref name=methemiss2023 /> '' Human activities since the beginning of [[an Réabhlóid Thionsclaíoch]] (around 1750) have increased dé-ocsaíd charbóin in Earth's atmosphere|carbon dioxide by over 50%]],<ref name=NOAA2022 /> and methane levels by 150%.<ref name=methane2023 /> [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] are at an all-time high of 53.6±5.2 Gt CO2e per year over the last decade (2014–2023) (i dteannta le laghdú i bhfuarú aerasóil.<ref name=Forster2025 />). Mar thoradh, [[téamh domhanda]] has been increasing at an unprecedented rate, reaching 0.27±0.1°C per decade over 2015–2024. [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]], now higher than they have been for three million years,<ref name=Lindsey /> are causing about three-quarters of this warming, while [[astaíochtaí meatáin]] cause most of the rest.<ref name=epa201601 /> '' The vast majority of carbon dioxide emissions by humans come from the burning of [[breosla iontaise|breosla iontaise]],<ref name=EPA_GHGdata /> with remaining contributions from [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta|talmhaíocht]] agus [[tionscal trom]].<ref name=Canadell-2021 />{{rp|687}} Astaíochtaí meatáin originate from agriculture, fossil fuel production, waste, and other sources<ref name=IEA-2023 /> '' The 2023 annual update of key indicators reveals that human-induced temperature rise, greenhouse gas concentrations, and the Earth's energy imbalance have all reached new records.<ref name=Forster2024 /> If current emission rates continue, then global warming will surpass 2.0°C-change sometime idir 2040 agus 2070. This is a level which the [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide]] (PIRAA) says is "dangerous".<ref name=Carbon-Brief-2020 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=AR6WG1annexVII>{{cite book | last1=Matthews | first1=J.B.R. |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf | title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | last2=Möller | first2=V. | last3=van Diemenn | first3=R. | last4=Fuglesvedt | first4=J.R. | date=2021-08-09 | publisher=[[IPCC]] / [[Cambridge University Press]] | editor-last1=Masson-Delmotte | editor-first1=Valérie | editor-link1=Valérie Masson-Delmotte | pages=2215–2256 | chapter=Annex VII: Glossary | doi=10.1017/9781009157896.022 | isbn=978-1-009-15789-6 | display-authors=etal | editor-last2=Zhai | editor-first2=Panmao |editor-link2=Panmao Zhai | editor-last3=Pirani | editor-first3=Anna | editor-last4=Connors | editor-first4=Sarah L. | editor-last5=Péan | editor-first5=Clotilde | display-editors=etal | doi-access=free}}</ref> <ref name=LeTreut-2007>Le Treut, H., R. Somerville, U. Cubasch, Y. Ding, C. Mauritzen, A. Mokssit, T. Peterson and M. Prather, 2007: "[https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/03/ar4-wg1-chapter1.pdf Chapter 1: Historical Overview of Climate Change]". In: "[https://www.ipcc.ch/report/ar4/wg1/ Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change]". [Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M. Tignor and H.L. Miller (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA.</ref> <ref name=Forster2025>{{cite journal | last1=Forster | first1=Piers | title=Indicators of Global Climate Change 2024: annual update of key indicators of the state of the climate system and human influence | journal=Journal Earth System Science Data | date=2025 | volume=17 | issue=6 | pages=2641–2680 | doi=10.5194/essd-17-2641-2025 | bibcode=2025ESSD...17.2641F | doi-access=free | url=https://essd.copernicus.org/articles/17/2641/2025/|hdl=1983/d3954d3f-417b-4752-9d7e-2d5f8ff30569 | hdl-access=free}}</ref> <ref name=epa201608>{{lua idirlín | dáta = 2016-08-01 | teideal = Atmospheric Concentration of Greenhouse Gases | url = https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-08/documents/print_ghg-concentrations-2016.pdf | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20211019134514/https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-08/documents/print_ghg-concentrations-2016.pdf | archive-date=19 October 2021 | dátarochtana = 6 Meán Fómhair 2021 | foilsitheoir = [[U.S. Environmental Protection Agency]]}}</ref> <ref name=request>{{lua idirlín | teideal = Inside the Earth's invisible blanket. | url = http://sequestration.org/science/greenhousegases.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20200728231450/http://sequestration.org/science/greenhousegases.html | archive-date=28 July 2020 | dátarochtana = 5 Márta 2021 | work = sequestration.org}}</ref> <ref name=Schmidt-2010>{{lua idirlín | sloinne = Schmidt | ainm = Gavin | dáta = 2010-10-01 | teideal = Taking the Measure of the Greenhouse Effect | url = https://www.giss.nasa.gov/research/briefs/2010_schmidt_05/ | foilsitheoir = NASA Goddard Institute for Space Studies – Science Briefs}}</ref> <ref name=NOAA2022>{{lua idirlín | dáta = 3 June 2022 | teideal = Carbon dioxide now more than 50% higher than pre-industrial levels | url = https://www.noaa.gov/news-release/carbon-dioxide-now-more-than-50-higher-than-pre-industrial-levels | dátarochtana = 30 Lúnasa 2022 | foilsitheoir = National Oceanic and Atmospheric Administration | teanga = en}}</ref> <ref name=methane2023>{{lua idirlín | teideal = Understanding methane emissions | url = https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023/understanding-methane-emissions | foilsitheoir = International Energy Agency}}</ref> <ref name=epa201601>{{lua idirlín | teideal = Global Greenhouse Gas Emissions Data | dáta = 12 Eanáir 2016 | foilsitheoir = U. S. Environmental Protection Agency |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-url=https://archive.today/20170125182854/https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-date=25 January 2017}}</ref> <ref name=EPA_GHGdata>{{lua idirlín | dáta = 12 Eanáir 2016 | teideal = Global Greenhouse Gas Emissions Data | url = https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-url=https://web.archive.org/web/20191205123907/https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data | archive-date=5 December 2019 |access-date=30 December 2019 | foilsitheoir = [[United States Environmental Protection Agency|U.S. Environmental Protection Agency]]}}</ref> <ref name=Canadell-2021>Canadell, J.G., P.M.S. Monteiro, M.H. Costa, L. Cotrim da Cunha, P.M. Cox, A.V. Eliseev, S. Henson, M. Ishii, S. Jaccard, C. Koven, A. Lohila, P.K. Patra, S. Piao, J. Rogelj, S. Syampungani, S. Zaehle, and K. Zickfeld, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter05.pdf Chapter 5: Global Carbon and other Biogeochemical Cycles and Feedbacks]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 673–816, doi:10.1017/9781009157896.007.</ref> <ref name=eps2015>{{lua idirlín | teideal = Climate Change Indicators: Greenhouse Gases | dáta = 16 Nollaig 2015 | foilsitheoir = U.S. Environmental Protection Agency | url = https://www.epa.gov/climate-indicators/greenhouse-gases}}</ref> while methane lasts in the atmosphere for an average of only 12 years. <ref name=methemiss2023>{{lua idirlín | teideal = Understanding methane emissions | foilsitheoir = International Energy Agency | url = https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023/understanding-methane-emissions}}</ref> <ref name=epa201606>{{lua idirlín | teideal = Climate Change Indicators: Atmospheric Concentrations of Greenhouse Gases | url = https://www.epa.gov/climate-indicators/climate-change-indicators-atmospheric-concentrations-greenhouse-gases | work = epa.gov | dáta = 27 Meitheamh 2016 | foilsitheoir = U.S. Environmental Protection Agency | dátarochtana = 20 Meitheamh 2024}}</ref> <ref name=Lindsey>{{lua idirlín | sloinne = Lindsey | ainm = Rebecca | teideal = Climate Change: Atmospheric Carbon Dioxide | url = https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide | archive-url=https://web.archive.org/web/20130624204311/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide | archive-date=24 June 2013 | dátarochtana = 2020-03-02 | work = climate.gov}}</ref> <ref name=Forster2024>{{Cite journal | last1=Forster | first1=Piers M. | last2=Smith | first2=Chris | last3=Walsh | first3=Tristram | last4=Lamb | first4=William F. | last5=Lamboll | first5=Robin | last6=Hall | first6=Bradley | last7=Hauser | first7=Mathias | last8=Ribes | first8=Aurélien | last9=Rosen | first9=Debbie | last10=Gillett | first10=Nathan P. | last11=Palmer | first11=Matthew D. | last12=Rogelj | first12=Joeri | last13=von Schuckmann | first13=Karina | last14=Trewin | first14=Blair | last15=Allen | first15=Myles | date=2024-06-05 | title=Indicators of Global Climate Change 2023: annual update of key indicators of the state of the climate system and human influence |url=https://essd.copernicus.org/articles/16/2625/2024/ |journal=Earth System Science Data |language=en |volume=16 |issue=6 |pages=2625–2658 |doi=10.5194/essd-16-2625-2024 |bibcode=2024ESSD...16.2625F |doi-access=free |issn=1866-3516}}</ref> <ref name=Carbon-Brief-2020>{{lua idirlín | dáta = 2020-12-04 | teideal = Analysis: When might the world exceed 1.5C and 2C of global warming? | url = https://www.carbonbrief.org/analysis-when-might-the-world-exceed-1-5c-and-2c-of-global-warming | dátarochtana = 2021-06-17 | work = Carbon Brief | teanga = en | archive-date=6 June 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210606135004/https://www.carbonbrief.org/analysis-when-might-the-world-exceed-1-5c-and-2c-of-global-warming | url-status=live}}</ref> <ref name="NASACO2">{{lua idirlín | teideal = Science Briefs: Greenhouse Gases: Refining the Role of Carbon Dioxide |url=http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/ma_01/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20050112211604/http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/ma_01/ |archive-date=2005-01-12 |access-date=2016-04-26 |website=NASA GISS |author1=Qiancheng Ma |date=March 1998 }}</ref> <ref name="Trenberth2003">{{cite journal |vauthors=Karl TR, Trenberth KE |year=2003 |title=Modern global climate change |url=https://zenodo.org/record/1230878 |via=Zenodo |s2cid-access=free |url-status=live |journal=Science |volume=302 |issue=5651 |pages=1719–23 |bibcode=2003Sci...302.1719K |doi=10.1126/science.1090228 |pmid=14657489 |s2cid=45484084 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422194919/https://zenodo.org/record/1230878 |archive-date=22 April 2021 |access-date=26 July 2019}}</ref> <ref name=IEA-2023>{{lua idirlín | teideal =Global Methane Tracker 2023 |date=21 February 2023 |url=https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2023 |publisher=International Energy Agency}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ iwcjcwvbrs8jxvzveccwxfqiyhvcyta 0 121570 1328456 1320520 2026-09-24T03:25:06Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1328456 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} Is éard is '''póit''' ann ná grúpa siomptóm [[Fiseolaíocht|fiseolaíocha]] agus [[Síceolaíocht|síceolaíocha]] a d'fhéadfadh tarlú tar éis an iomarca alcóil a ól, amhail [[fíon]], [[beoir]] agus [[Biotáille|deochanna meisciúla]] . Is féidir le póit maireachtáil ar feadh roinnt uaireanta an chloig nó ar feadh níos mó ná 24 uair an chloig. I measc na ngnáth-airíonna a bhaineann le póit tá [[tinneas cinn]], codlatacht, laige, fadhbanna '''smaointe''', béal tirim, meadhrán, [[tuirse]], pian sna matáin, (m.sh., masmas, [[urlacan]], [[buinneach]] ), easpa ocrais, solas íogair, [[dúlagar]], [[Allas|cur allais]], hipearsochorraitheacht, brú fola ard, greannaitheacht agus imní . <ref name="Stephens-2008">{{Luaigh foilseachán|title=A review of the literature on the cognitive effects of alcohol hangover|url=https://archive.org/details/alcohol-and-alcoholism_march-april-2008_43_2/page/163|journal=Alcohol and Alcoholism|volume=43|issue=2|pages=163–170|date=23 January 2008|pmid=18238851|doi=10.1093/alcalc/agm160}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://www.niaaa.nih.gov/publications/brochures-and-fact-sheets/hangovers|title=Hangovers {{!}} National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA)|work=www.niaaa.nih.gov|access-date=2025-05-06}}</ref> Cé nach bhfuil mórán tuisceana fós ar chúiseanna póite, <ref name="Prat-2009">{{Luaigh foilseachán|date=June 2009|title=Alcohol hangover: a critical review of explanatory factors|url=https://archive.org/details/sim_human-psychopharmacology_2009-06_24_4/page/n2|journal=Human Psychopharmacology|volume=24|issue=4|pages=259–267|doi=10.1002/hup.1023|pmid=19347842}}</ref> is eol roinnt fachtóirí a bheith i gceist, lena n-áirítear carnadh [[Aicéataildéad|aicéataildéid]], athruithe sa [[An Córas imdhíonachta|chóras imdhíonachta]] agus i meitibileacht [[Glúcós|glúcóis]], [[díhiodráitiú]], aigéadóis mheitibileach, suaitheadh ar shintéis prostaglaindine, méadú ar aschur cairdiach, soitheachleathadh, easpa codlata, agus [[míchothú]] . Tá ról tábhachtach ag éifeachtaí breiseán atá sainiúil do dheochanna nó fotháirgí amhail comhaicmigh i ndeochanna alcólacha freisin. <ref name="Stephens-2008">{{Luaigh foilseachán|title=A review of the literature on the cognitive effects of alcohol hangover|url=https://archive.org/details/alcohol-and-alcoholism_march-april-2008_43_2/page/163|journal=Alcohol and Alcoholism|volume=43|issue=2|pages=163–170|date=23 January 2008|pmid=18238851|doi=10.1093/alcalc/agm160}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStephensLingHeffernanHeather2008">Stephens R, Ling J, Heffernan TM, Heather N, Jones K (23 January 2008). </cite></ref> De ghnáth, tarlaíonn na hairíonna tar éis don éifeacht mheisciúil a bhaineann leis an alcól dul i léig, go hiondúil maidin lá arna mhárach tar éis oíche óil throm. <ref name="Penning-2010">{{Luaigh foilseachán|title=The pathology of alcohol hangover|journal=Current Drug Abuse Reviews|volume=3|issue=2|pages=68–75|date=June 2010|pmid=20712596|doi=10.2174/1874473711003020068}}</ref> Cé gur moladh go leor leigheasanna agus réiteach tíre, níl aon fhianaise láidir ann a thugann le fios go bhfuil aon cheann acu éifeachtach chun póit a chosc nó a chóireáil. <ref name="PMID16373736" /> <ref>{{Luaigh foilseachán|date=19 November 2022|title=A get-sober pill?|journal=[[Science News]]|volume=202|issue=9}}</ref> Is iad alcól a sheachaint nó ól go measartha na bealaí is éifeachtaí chun póit a sheachaint. <ref name="PMID16373736">{{Luaigh foilseachán|title=Interventions for preventing or treating alcohol hangover: systematic review of randomised controlled trials|journal=BMJ|volume=331|issue=7531|pages=1515–1518|date=December 2005|pmid=16373736|pmc=1322250|doi=10.1136/bmj.331.7531.1515}}</ref> I measc na n-iarmhairtí socheacnamaíocha a bhaineann le póit tá neamhláithreacht san ionad oibre, feidhmíocht lagaithe poist, táirgiúlacht laghdaithe agus droch -ghnóthachtáil acadúil . Féadfaidh póit cur isteach ar fheidhmíocht le linn gníomhaíochtaí laethúla a d'fhéadfadh a bheith contúirteach amhail tiomáint gluaisteáin nó oibriú innealra trom . <ref name="Verster and Stephens-2010">{{Luaigh foilseachán|title=The alcohol hangover research group consensus statement on best practice in alcohol hangover research|journal=Current Drug Abuse Reviews|volume=3|issue=2|pages=116–126|date=June 2010|pmid=20712593|pmc=3827719|doi=10.2174/1874473711003020116}}</ref> == Comharthaí agus hairíonna == [[Íomhá:Pohmelye.jpg|mion|Ceann de na comharthaí a bhaineann le póit throm is ea tinneas cinn.]] [[Íomhá:3205_-_Milano,_Duomo_-_Giorgio_Bonola_-_Miracolo_di_Marco_Spagnolo_(1681)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Dec-2007-cropped.jpg|mion|Pictiúr ón mbliain 1681 a thaispeánann duine atá buailte ag urlacan, comhartha tipiciúil de phóit alcóil]] ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Mí-úsáid alcóil]] [[Catagóir:Éifeachtaí sláinte alcóil]] [[Catagóir:Cultúr an óil]] [[Catagóir:Tinneas cinn]] [[Catagóir:Éifeachtaí drugaí sícighníomhacha]] [[Catagóir:Neamhoird a bhaineann le substaintí]] 9h320k8s484dlnt5m5x2b20jatf1tce 0 127290 1328416 1322716 2026-09-23T12:07:35Z Macraghnaill 6636 /* Tábla Ghrúpa 1 [6] */ 1328416 wikitext text/x-wiki   Is í '''Craobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí, 2026''' an 129ú comórtas de [[Craobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí|Chraobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí]] ó bhunaigh [[CLG Chontae Uíbh Fhailí|Bord Contae Uíbh Fhailí]] í sa bhliain 1896. Rinneadh an tarraingt do na grúpaí i mí Feabhra, 2026. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/draws-made-for-offaly-hurling-and-football-championships-6618792|title=Draws made for Offaly hurling and football championships|author=|first=|date=25 February 2026|publisher=Offaly Live|access-date=1 July 2026}}</ref> Beidh an chraobh ar siúl ón 11 Iúil go dtí Deireadh Fómhair 2026. Is iad Cill Chormaic – Cill Achaidh na seaimpíní reatha. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.gaa.ie/article/offaly-shc-final-kilcormac-killoughey-retain-title|title=Offaly SHC Final: Kilcormac-Killoughey retain title|author=|first=|date=19 October 2025|publisher=GAA website|access-date=19 October 2025}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.independent.ie/sport/gaelic-games/hurling/kilcormac-killoughey-rediscover-touch-in-stoppage-time-to-halt-shinrone-comeback-and-seal-offaly-shc-title/a1803983635.html|title=Kilcormac-Killoughey rediscover touch in stoppage time to halt Shinrone comeback and seal Offaly SHC title|author=|first=|date=19 October 2025|publisher=Irish Independent|access-date=19 October 2025}}</ref> == Athruithe foirne == === Ardú céime ón gCraobh Sinsear B === * Lusmhaigh <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/jubilant-lusmagh-hold-out-for-great-win-as-brave-carrig-riverstown-fall-away-in-second-half-6731786|title=Jubilant Lusmagh hold out for great win as brave Carrig-Riverstown fall away in second half|date=2025-10-06|language=en|work=Offaly Live|access-date=2026-07-01}}</ref> === Dícháilithe go dtí an Chraobh Sinsear B === * Saighir Chiaráin <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/kinnitty-retain-status-as-seir-kieran-finally-run-out-of-road-and-drop-down-6743242|title=Kinnitty retain status as Seir Kieran finally run out of road and drop down|date=2025-09-21|language=en|work=Offaly Live|access-date=2026-07-01}}</ref> == Céim na ngrúpaí == === Tábla Ghrúpa 1 <ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/|title=Fix & Res|language=en|work=Offaly GAA|access-date=2026-07-01}}</ref> ===       {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse" |- align="center" ! rowspan="2" width="165!" |Foireann ! colspan="4!" | Cluichí ! colspan="3!" | Scóráilte ! rowspan="2width=20!" | Pointí |- align="center" ! width="20!" | Imeartha ! width="20!" | B ! width="20!" | CS ! width="20!" | C ! width="45!" | Acu ! width="45!" | Ina gcoinne ! width="30!" | Difríocht |- align="center" style="background:#ACE1AF;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Kerry.svg|20x20px|Border]] Cill Chormaic – Cill Achaidh | 4 | 3 | 0 | 1 | 104 | 76 | 28 | '''6''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Tipperary.svg|20x20px|Border]] Naomh Raghnach | 4 | 3 | 0 | 1 | 103 | 88 | 15 | '''6''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Mayo.svg|20x20px|Border]] Biorra | 4 | 2 | 0 | 2 | 89 | 85 | 4 | '''4''' |- align="center" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Limerick.svg|20x20px|Border]] Cúldoire | 4 | 2 | 0 | 2 | 92 | 89 | 3 | '''4''' |- align="center" style="background:#FFC0CB;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Limerick.svg|20x20px|Border]] Cionn Eitigh | 4 | 0 | 0 | 4 | 62 | 112 | -50 | '''0''' |} === Tábla Ghrúpa 2 <ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/|title=Fix & Res|language=en|work=Offaly GAA|access-date=2026-07-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/ "Fix & Res"]. ''Offaly GAA''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2026</span>.</cite></ref> === {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse" |- align="center" ! rowspan="2" width="165!" |Foireann ! colspan="4!" | Cluichí ! colspan="3!" | Scóráilte ! rowspan="2width=20!" | Pointí |- align="center" ! width="20!" | Imeartha ! width="20!" | B ! width="20!" | CS ! width="20!" | C ! width="45!" | Acu ! width="45!" | Ina gcoinne ! width="30!" | Difríocht |- align="center" style="background:#ACE1AF;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Kerry.svg|20x20px|Border]] [[CLG Bhaile na Maor|Baile na Maor]] | 4 | 4 | 0 | 0 | 109 | 83 | 26 | '''8''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Flag_of_Furnes,_Belgium.svg|border|20x20px]] An Lios Dearg | 4 | 2 | 0 | 2 | 96 | 91 | 5 | '''4''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cork.svg|20x20px|Border]]Suí an Róin | 4 | 2 | 0 | 2 | 113 | 105 | 8 | '''4''' |- align="center" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cavan.svg|20x20px|Border]]Tulach Mhór | 4 | 2 | 0 | 2 | 100 | 100 | 0 | '''4''' |- align="center" style="background:#FFC0CB;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cork.svg|20x20px|Border]]Lusmhaigh | 4 | 0 | 0 | 4 | 67 | 106 | -39 | '''0''' |} == Babhtaí díbeartha == === Cluiche íslithe === {{footballbox collapsible|date=|round=Playoff|team1=|score=|team2=|report=|goals1=|goals2=|stadium=|referee=}} == Babhtaí díbeartha == === Cluichí ceathrú ceannais === {{footballbox collapsible|date=|round=Quarter-final|team1=|score=|team2=|report=|goals1=|goals2=|stadium=|referee=}}{{footballbox collapsible|date=|round=Quarter-final|team1=|score=|team2=|report=|goals1=|goals2=|stadium=|referee=}} === Cluichí leathcheannais === === Cluiche ceannais === 0v0cevpbrp5r6zp4qq7hg2jfyl76djn 1328417 1328416 2026-09-23T12:11:39Z Macraghnaill 6636 /* Cluiche íslithe */ 1328417 wikitext text/x-wiki   Is í '''Craobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí, 2026''' an 129ú comórtas de [[Craobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí|Chraobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí]] ó bhunaigh [[CLG Chontae Uíbh Fhailí|Bord Contae Uíbh Fhailí]] í sa bhliain 1896. Rinneadh an tarraingt do na grúpaí i mí Feabhra, 2026. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/draws-made-for-offaly-hurling-and-football-championships-6618792|title=Draws made for Offaly hurling and football championships|author=|first=|date=25 February 2026|publisher=Offaly Live|access-date=1 July 2026}}</ref> Beidh an chraobh ar siúl ón 11 Iúil go dtí Deireadh Fómhair 2026. Is iad Cill Chormaic – Cill Achaidh na seaimpíní reatha. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.gaa.ie/article/offaly-shc-final-kilcormac-killoughey-retain-title|title=Offaly SHC Final: Kilcormac-Killoughey retain title|author=|first=|date=19 October 2025|publisher=GAA website|access-date=19 October 2025}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.independent.ie/sport/gaelic-games/hurling/kilcormac-killoughey-rediscover-touch-in-stoppage-time-to-halt-shinrone-comeback-and-seal-offaly-shc-title/a1803983635.html|title=Kilcormac-Killoughey rediscover touch in stoppage time to halt Shinrone comeback and seal Offaly SHC title|author=|first=|date=19 October 2025|publisher=Irish Independent|access-date=19 October 2025}}</ref> == Athruithe foirne == === Ardú céime ón gCraobh Sinsear B === * Lusmhaigh <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/jubilant-lusmagh-hold-out-for-great-win-as-brave-carrig-riverstown-fall-away-in-second-half-6731786|title=Jubilant Lusmagh hold out for great win as brave Carrig-Riverstown fall away in second half|date=2025-10-06|language=en|work=Offaly Live|access-date=2026-07-01}}</ref> === Dícháilithe go dtí an Chraobh Sinsear B === * Saighir Chiaráin <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/kinnitty-retain-status-as-seir-kieran-finally-run-out-of-road-and-drop-down-6743242|title=Kinnitty retain status as Seir Kieran finally run out of road and drop down|date=2025-09-21|language=en|work=Offaly Live|access-date=2026-07-01}}</ref> == Céim na ngrúpaí == === Tábla Ghrúpa 1 <ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/|title=Fix & Res|language=en|work=Offaly GAA|access-date=2026-07-01}}</ref> ===       {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse" |- align="center" ! rowspan="2" width="165!" |Foireann ! colspan="4!" | Cluichí ! colspan="3!" | Scóráilte ! rowspan="2width=20!" | Pointí |- align="center" ! width="20!" | Imeartha ! width="20!" | B ! width="20!" | CS ! width="20!" | C ! width="45!" | Acu ! width="45!" | Ina gcoinne ! width="30!" | Difríocht |- align="center" style="background:#ACE1AF;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Kerry.svg|20x20px|Border]] Cill Chormaic – Cill Achaidh | 4 | 3 | 0 | 1 | 104 | 76 | 28 | '''6''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Tipperary.svg|20x20px|Border]] Naomh Raghnach | 4 | 3 | 0 | 1 | 103 | 88 | 15 | '''6''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Mayo.svg|20x20px|Border]] Biorra | 4 | 2 | 0 | 2 | 89 | 85 | 4 | '''4''' |- align="center" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Limerick.svg|20x20px|Border]] Cúldoire | 4 | 2 | 0 | 2 | 92 | 89 | 3 | '''4''' |- align="center" style="background:#FFC0CB;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Limerick.svg|20x20px|Border]] Cionn Eitigh | 4 | 0 | 0 | 4 | 62 | 112 | -50 | '''0''' |} === Tábla Ghrúpa 2 <ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/|title=Fix & Res|language=en|work=Offaly GAA|access-date=2026-07-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/ "Fix & Res"]. ''Offaly GAA''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2026</span>.</cite></ref> === {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse" |- align="center" ! rowspan="2" width="165!" |Foireann ! colspan="4!" | Cluichí ! colspan="3!" | Scóráilte ! rowspan="2width=20!" | Pointí |- align="center" ! width="20!" | Imeartha ! width="20!" | B ! width="20!" | CS ! width="20!" | C ! width="45!" | Acu ! width="45!" | Ina gcoinne ! width="30!" | Difríocht |- align="center" style="background:#ACE1AF;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Kerry.svg|20x20px|Border]] [[CLG Bhaile na Maor|Baile na Maor]] | 4 | 4 | 0 | 0 | 109 | 83 | 26 | '''8''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Flag_of_Furnes,_Belgium.svg|border|20x20px]] An Lios Dearg | 4 | 2 | 0 | 2 | 96 | 91 | 5 | '''4''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cork.svg|20x20px|Border]]Suí an Róin | 4 | 2 | 0 | 2 | 113 | 105 | 8 | '''4''' |- align="center" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cavan.svg|20x20px|Border]]Tulach Mhór | 4 | 2 | 0 | 2 | 100 | 100 | 0 | '''4''' |- align="center" style="background:#FFC0CB;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cork.svg|20x20px|Border]]Lusmhaigh | 4 | 0 | 0 | 4 | 67 | 106 | -39 | '''0''' |} == Babhtaí díbeartha == === Cluiche íslithe === {{footballbox collapsible|date=20 Meán Fómhair 2026|round=|team1=Cionn Eitigh|score=|team2=Lusmhaigh|report=|goals1=0-18|goals2=0-12|stadium=Páirc Naomh Breandán, Biorra|referee=}} == Babhtaí díbeartha == === Cluichí ceathrú ceannais === {{footballbox collapsible|date=|round=Quarter-final|team1=|score=|team2=|report=|goals1=|goals2=|stadium=|referee=}}{{footballbox collapsible|date=|round=Quarter-final|team1=|score=|team2=|report=|goals1=|goals2=|stadium=|referee=}} === Cluichí leathcheannais === === Cluiche ceannais === 6ikym9cnqb293b6xni4qx6qxzlxr8jd 1328418 1328417 2026-09-23T12:13:06Z Macraghnaill 6636 /* Tábla Ghrúpa 1 [6] */ 1328418 wikitext text/x-wiki   Is í '''Craobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí, 2026''' an 129ú comórtas de [[Craobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí|Chraobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí]] ó bhunaigh [[CLG Chontae Uíbh Fhailí|Bord Contae Uíbh Fhailí]] í sa bhliain 1896. Rinneadh an tarraingt do na grúpaí i mí Feabhra, 2026. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/draws-made-for-offaly-hurling-and-football-championships-6618792|title=Draws made for Offaly hurling and football championships|author=|first=|date=25 February 2026|publisher=Offaly Live|access-date=1 July 2026}}</ref> Beidh an chraobh ar siúl ón 11 Iúil go dtí Deireadh Fómhair 2026. Is iad Cill Chormaic – Cill Achaidh na seaimpíní reatha. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.gaa.ie/article/offaly-shc-final-kilcormac-killoughey-retain-title|title=Offaly SHC Final: Kilcormac-Killoughey retain title|author=|first=|date=19 October 2025|publisher=GAA website|access-date=19 October 2025}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.independent.ie/sport/gaelic-games/hurling/kilcormac-killoughey-rediscover-touch-in-stoppage-time-to-halt-shinrone-comeback-and-seal-offaly-shc-title/a1803983635.html|title=Kilcormac-Killoughey rediscover touch in stoppage time to halt Shinrone comeback and seal Offaly SHC title|author=|first=|date=19 October 2025|publisher=Irish Independent|access-date=19 October 2025}}</ref> == Athruithe foirne == === Ardú céime ón gCraobh Sinsear B === * Lusmhaigh <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/jubilant-lusmagh-hold-out-for-great-win-as-brave-carrig-riverstown-fall-away-in-second-half-6731786|title=Jubilant Lusmagh hold out for great win as brave Carrig-Riverstown fall away in second half|date=2025-10-06|language=en|work=Offaly Live|access-date=2026-07-01}}</ref> === Dícháilithe go dtí an Chraobh Sinsear B === * Saighir Chiaráin <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/kinnitty-retain-status-as-seir-kieran-finally-run-out-of-road-and-drop-down-6743242|title=Kinnitty retain status as Seir Kieran finally run out of road and drop down|date=2025-09-21|language=en|work=Offaly Live|access-date=2026-07-01}}</ref> == Céim na ngrúpaí == === Tábla Ghrúpa 1 <ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/|title=Fix & Res|language=en|work=Offaly GAA|access-date=2026-07-01}}</ref> === {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse" |- align="center" ! rowspan="2" width="165!" |Foireann ! colspan="4!" | Cluichí ! colspan="3!" | Scóráilte ! rowspan="2width=20!" | Pointí |- align="center" ! width="20!" | Imeartha ! width="20!" | B ! width="20!" | CS ! width="20!" | C ! width="45!" | Acu ! width="45!" | Ina gcoinne ! width="30!" | Difríocht |- align="center" style="background:#ACE1AF;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Kerry.svg|20x20px|Border]] Cill Chormaic – Cill Achaidh | 4 | 3 | 0 | 1 | 104 | 76 | 28 | '''6''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Tipperary.svg|20x20px|Border]] Naomh Raghnach | 4 | 3 | 0 | 1 | 103 | 88 | 15 | '''6''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Mayo.svg|20x20px|Border]] Biorra | 4 | 2 | 0 | 2 | 89 | 85 | 4 | '''4''' |- align="center" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Limerick.svg|20x20px|Border]] Cúldoire | 4 | 2 | 0 | 2 | 92 | 89 | 3 | '''4''' |- align="center" style="background:#FFC0CB;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Limerick.svg|20x20px|Border]] Cionn Eitigh | 4 | 0 | 0 | 4 | 62 | 112 | -50 | '''0''' |} === Tábla Ghrúpa 2 <ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/|title=Fix & Res|language=en|work=Offaly GAA|access-date=2026-07-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/ "Fix & Res"]. ''Offaly GAA''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2026</span>.</cite></ref> === {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse" |- align="center" ! rowspan="2" width="165!" |Foireann ! colspan="4!" | Cluichí ! colspan="3!" | Scóráilte ! rowspan="2width=20!" | Pointí |- align="center" ! width="20!" | Imeartha ! width="20!" | B ! width="20!" | CS ! width="20!" | C ! width="45!" | Acu ! width="45!" | Ina gcoinne ! width="30!" | Difríocht |- align="center" style="background:#ACE1AF;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Kerry.svg|20x20px|Border]] [[CLG Bhaile na Maor|Baile na Maor]] | 4 | 4 | 0 | 0 | 109 | 83 | 26 | '''8''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Flag_of_Furnes,_Belgium.svg|border|20x20px]] An Lios Dearg | 4 | 2 | 0 | 2 | 96 | 91 | 5 | '''4''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cork.svg|20x20px|Border]]Suí an Róin | 4 | 2 | 0 | 2 | 113 | 105 | 8 | '''4''' |- align="center" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cavan.svg|20x20px|Border]]Tulach Mhór | 4 | 2 | 0 | 2 | 100 | 100 | 0 | '''4''' |- align="center" style="background:#FFC0CB;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cork.svg|20x20px|Border]]Lusmhaigh | 4 | 0 | 0 | 4 | 67 | 106 | -39 | '''0''' |} == Babhtaí díbeartha == === Cluiche íslithe === {{footballbox collapsible|date=20 Meán Fómhair 2026|round=|team1=Cionn Eitigh|score=|team2=Lusmhaigh|report=|goals1=0-18|goals2=0-12|stadium=Páirc Naomh Breandán, Biorra|referee=}} == Babhtaí díbeartha == === Cluichí ceathrú ceannais === {{footballbox collapsible|date=|round=Quarter-final|team1=|score=|team2=|report=|goals1=|goals2=|stadium=|referee=}}{{footballbox collapsible|date=|round=Quarter-final|team1=|score=|team2=|report=|goals1=|goals2=|stadium=|referee=}} === Cluichí leathcheannais === === Cluiche ceannais === t7o7kpfork33o0rjeo3guv0vt5ro5nj 1328419 1328418 2026-09-23T12:20:43Z Macraghnaill 6636 /* Babhtaí díbeartha */ 1328419 wikitext text/x-wiki   Is í '''Craobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí, 2026''' an 129ú comórtas de [[Craobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí|Chraobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí]] ó bhunaigh [[CLG Chontae Uíbh Fhailí|Bord Contae Uíbh Fhailí]] í sa bhliain 1896. Rinneadh an tarraingt do na grúpaí i mí Feabhra, 2026. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/draws-made-for-offaly-hurling-and-football-championships-6618792|title=Draws made for Offaly hurling and football championships|author=|first=|date=25 February 2026|publisher=Offaly Live|access-date=1 July 2026}}</ref> Beidh an chraobh ar siúl ón 11 Iúil go dtí Deireadh Fómhair 2026. Is iad Cill Chormaic – Cill Achaidh na seaimpíní reatha. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.gaa.ie/article/offaly-shc-final-kilcormac-killoughey-retain-title|title=Offaly SHC Final: Kilcormac-Killoughey retain title|author=|first=|date=19 October 2025|publisher=GAA website|access-date=19 October 2025}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.independent.ie/sport/gaelic-games/hurling/kilcormac-killoughey-rediscover-touch-in-stoppage-time-to-halt-shinrone-comeback-and-seal-offaly-shc-title/a1803983635.html|title=Kilcormac-Killoughey rediscover touch in stoppage time to halt Shinrone comeback and seal Offaly SHC title|author=|first=|date=19 October 2025|publisher=Irish Independent|access-date=19 October 2025}}</ref> == Athruithe foirne == === Ardú céime ón gCraobh Sinsear B === * Lusmhaigh <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/jubilant-lusmagh-hold-out-for-great-win-as-brave-carrig-riverstown-fall-away-in-second-half-6731786|title=Jubilant Lusmagh hold out for great win as brave Carrig-Riverstown fall away in second half|date=2025-10-06|language=en|work=Offaly Live|access-date=2026-07-01}}</ref> === Dícháilithe go dtí an Chraobh Sinsear B === * Saighir Chiaráin <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/kinnitty-retain-status-as-seir-kieran-finally-run-out-of-road-and-drop-down-6743242|title=Kinnitty retain status as Seir Kieran finally run out of road and drop down|date=2025-09-21|language=en|work=Offaly Live|access-date=2026-07-01}}</ref> == Céim na ngrúpaí == === Tábla Ghrúpa 1 <ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/|title=Fix & Res|language=en|work=Offaly GAA|access-date=2026-07-01}}</ref> === {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse" |- align="center" ! rowspan="2" width="165!" |Foireann ! colspan="4!" | Cluichí ! colspan="3!" | Scóráilte ! rowspan="2width=20!" | Pointí |- align="center" ! width="20!" | Imeartha ! width="20!" | B ! width="20!" | CS ! width="20!" | C ! width="45!" | Acu ! width="45!" | Ina gcoinne ! width="30!" | Difríocht |- align="center" style="background:#ACE1AF;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Kerry.svg|20x20px|Border]] Cill Chormaic – Cill Achaidh | 4 | 3 | 0 | 1 | 104 | 76 | 28 | '''6''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Tipperary.svg|20x20px|Border]] Naomh Raghnach | 4 | 3 | 0 | 1 | 103 | 88 | 15 | '''6''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Mayo.svg|20x20px|Border]] Biorra | 4 | 2 | 0 | 2 | 89 | 85 | 4 | '''4''' |- align="center" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Limerick.svg|20x20px|Border]] Cúldoire | 4 | 2 | 0 | 2 | 92 | 89 | 3 | '''4''' |- align="center" style="background:#FFC0CB;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Limerick.svg|20x20px|Border]] Cionn Eitigh | 4 | 0 | 0 | 4 | 62 | 112 | -50 | '''0''' |} === Tábla Ghrúpa 2 <ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/|title=Fix & Res|language=en|work=Offaly GAA|access-date=2026-07-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/ "Fix & Res"]. ''Offaly GAA''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2026</span>.</cite></ref> === {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse" |- align="center" ! rowspan="2" width="165!" |Foireann ! colspan="4!" | Cluichí ! colspan="3!" | Scóráilte ! rowspan="2width=20!" | Pointí |- align="center" ! width="20!" | Imeartha ! width="20!" | B ! width="20!" | CS ! width="20!" | C ! width="45!" | Acu ! width="45!" | Ina gcoinne ! width="30!" | Difríocht |- align="center" style="background:#ACE1AF;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Kerry.svg|20x20px|Border]] [[CLG Bhaile na Maor|Baile na Maor]] | 4 | 4 | 0 | 0 | 109 | 83 | 26 | '''8''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Flag_of_Furnes,_Belgium.svg|border|20x20px]] An Lios Dearg | 4 | 2 | 0 | 2 | 96 | 91 | 5 | '''4''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cork.svg|20x20px|Border]]Suí an Róin | 4 | 2 | 0 | 2 | 113 | 105 | 8 | '''4''' |- align="center" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cavan.svg|20x20px|Border]]Tulach Mhór | 4 | 2 | 0 | 2 | 100 | 100 | 0 | '''4''' |- align="center" style="background:#FFC0CB;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cork.svg|20x20px|Border]]Lusmhaigh | 4 | 0 | 0 | 4 | 67 | 106 | -39 | '''0''' |} == Babhtaí díbeartha == === Cluiche íslithe === 20 Meán Fómhair 2026 '''Cionn Eitigh 0-18 0-12 Lusmhaigh''' Páirc Naomh Breandán, Biorra == Babhtaí díbeartha == === Cluichí ceathrú ceannais === {{footballbox collapsible|date=19 Meán Fómhair 2026|round=Cluiche Ceathrú Ceannais|team1=[[Naomh Raghnach]]|score=1-24 - 0-25|team2=[[Suí an Róin]]|report=[https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/st-rynaghs-show-terrific-character-to-eliminate-shinrone-in-game-of-the-championship-9106020 Report]|goals1=E Woods 0-6 (3ps), S Rigney 0-5, D Scully 0-4, G Conneely (3ps) agus L O'Connor 0-3 an duine, S Quirke 1-0, A Molloy, E Houlihan agus R Hughes 0-1 an duine.|goals2=D Morkan 0-7 (6ps), S Cleary, A Cleary 0-3 an duine, E Cleary (2ps), L Watkins, J O'Sullivan agus A Landy 0-2 an duine, D Doughan, K Sampson, J Sampson agus JP Cleary 0-1 an duine.|stadium=[[Páirc Naomh Breandán, Biorra]]|referee=}}{{footballbox collapsible|date=20 Meán Fómhair 2026|round=Cluiche Ceathrú Ceannais|team1=[[Biorra]]|score=0-18 - 0-20|team2=[[An Lios Dearg]]|report=[https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/belmont-stand-up-and-show-character-to-survive-fierce-birr-second-half-fight-back-9117399 Report]|goals1=E Cahill 0-13 (11ps agus poc sleasa amháin), B Murphy 0-2, A Watkins, L Nolan agus E Nolan 0-1 an duine.|goals2=D Nally 0-10 (6ps), P Clancy 0-3, R Flynn 0-2, J Clancy, D Kelly, C Egan, O Kelly agus C Grennan 0-1 an duine.|stadium=[[Páirc Uí Chonchúir]]|referee=}} {{footballbox collapsible|date=|round=Quarter-final|team1=|score=|team2=|report=|goals1=|goals2=|stadium=|referee=}}{{footballbox collapsible|date=|round=Quarter-final|team1=|score=|team2=|report=|goals1=|goals2=|stadium=|referee=}} === Cluichí leathcheannais === === Cluiche ceannais === k23cavr2zbrtk56ydnut79vezk23k11 1328420 1328419 2026-09-23T12:26:49Z Macraghnaill 6636 /* Cluichí ceathrú ceannais */ 1328420 wikitext text/x-wiki   Is í '''Craobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí, 2026''' an 129ú comórtas de [[Craobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí|Chraobh Sinsear Iomána Uíbh Fhailí]] ó bhunaigh [[CLG Chontae Uíbh Fhailí|Bord Contae Uíbh Fhailí]] í sa bhliain 1896. Rinneadh an tarraingt do na grúpaí i mí Feabhra, 2026. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/draws-made-for-offaly-hurling-and-football-championships-6618792|title=Draws made for Offaly hurling and football championships|author=|first=|date=25 February 2026|publisher=Offaly Live|access-date=1 July 2026}}</ref> Beidh an chraobh ar siúl ón 11 Iúil go dtí Deireadh Fómhair 2026. Is iad Cill Chormaic – Cill Achaidh na seaimpíní reatha. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.gaa.ie/article/offaly-shc-final-kilcormac-killoughey-retain-title|title=Offaly SHC Final: Kilcormac-Killoughey retain title|author=|first=|date=19 October 2025|publisher=GAA website|access-date=19 October 2025}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.independent.ie/sport/gaelic-games/hurling/kilcormac-killoughey-rediscover-touch-in-stoppage-time-to-halt-shinrone-comeback-and-seal-offaly-shc-title/a1803983635.html|title=Kilcormac-Killoughey rediscover touch in stoppage time to halt Shinrone comeback and seal Offaly SHC title|author=|first=|date=19 October 2025|publisher=Irish Independent|access-date=19 October 2025}}</ref> == Athruithe foirne == === Ardú céime ón gCraobh Sinsear B === * Lusmhaigh <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/jubilant-lusmagh-hold-out-for-great-win-as-brave-carrig-riverstown-fall-away-in-second-half-6731786|title=Jubilant Lusmagh hold out for great win as brave Carrig-Riverstown fall away in second half|date=2025-10-06|language=en|work=Offaly Live|access-date=2026-07-01}}</ref> === Dícháilithe go dtí an Chraobh Sinsear B === * Saighir Chiaráin <ref>{{Cite web-en|url=https://www.offalyexpress.ie/sport/gaa/kinnitty-retain-status-as-seir-kieran-finally-run-out-of-road-and-drop-down-6743242|title=Kinnitty retain status as Seir Kieran finally run out of road and drop down|date=2025-09-21|language=en|work=Offaly Live|access-date=2026-07-01}}</ref> == Céim na ngrúpaí == === Tábla Ghrúpa 1 <ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/|title=Fix & Res|language=en|work=Offaly GAA|access-date=2026-07-01}}</ref> === {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse" |- align="center" ! rowspan="2" width="165!" |Foireann ! colspan="4!" | Cluichí ! colspan="3!" | Scóráilte ! rowspan="2width=20!" | Pointí |- align="center" ! width="20!" | Imeartha ! width="20!" | B ! width="20!" | CS ! width="20!" | C ! width="45!" | Acu ! width="45!" | Ina gcoinne ! width="30!" | Difríocht |- align="center" style="background:#ACE1AF;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Kerry.svg|20x20px|Border]] Cill Chormaic – Cill Achaidh | 4 | 3 | 0 | 1 | 104 | 76 | 28 | '''6''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Tipperary.svg|20x20px|Border]] Naomh Raghnach | 4 | 3 | 0 | 1 | 103 | 88 | 15 | '''6''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Mayo.svg|20x20px|Border]] Biorra | 4 | 2 | 0 | 2 | 89 | 85 | 4 | '''4''' |- align="center" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Limerick.svg|20x20px|Border]] Cúldoire | 4 | 2 | 0 | 2 | 92 | 89 | 3 | '''4''' |- align="center" style="background:#FFC0CB;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Limerick.svg|20x20px|Border]] Cionn Eitigh | 4 | 0 | 0 | 4 | 62 | 112 | -50 | '''0''' |} === Tábla Ghrúpa 2 <ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/|title=Fix & Res|language=en|work=Offaly GAA|access-date=2026-07-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://offaly.gaa.ie/fixtures-results/ "Fix & Res"]. ''Offaly GAA''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2026</span>.</cite></ref> === {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse" |- align="center" ! rowspan="2" width="165!" |Foireann ! colspan="4!" | Cluichí ! colspan="3!" | Scóráilte ! rowspan="2width=20!" | Pointí |- align="center" ! width="20!" | Imeartha ! width="20!" | B ! width="20!" | CS ! width="20!" | C ! width="45!" | Acu ! width="45!" | Ina gcoinne ! width="30!" | Difríocht |- align="center" style="background:#ACE1AF;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Kerry.svg|20x20px|Border]] [[CLG Bhaile na Maor|Baile na Maor]] | 4 | 4 | 0 | 0 | 109 | 83 | 26 | '''8''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Flag_of_Furnes,_Belgium.svg|border|20x20px]] An Lios Dearg | 4 | 2 | 0 | 2 | 96 | 91 | 5 | '''4''' |- align="center" style="background:#ccccff;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cork.svg|20x20px|Border]]Suí an Róin | 4 | 2 | 0 | 2 | 113 | 105 | 8 | '''4''' |- align="center" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cavan.svg|20x20px|Border]]Tulach Mhór | 4 | 2 | 0 | 2 | 100 | 100 | 0 | '''4''' |- align="center" style="background:#FFC0CB;" | style="text-align:left;" | [[Íomhá:Colours_of_Cork.svg|20x20px|Border]]Lusmhaigh | 4 | 0 | 0 | 4 | 67 | 106 | -39 | '''0''' |} == Babhtaí díbeartha == === Cluiche íslithe === 20 Meán Fómhair 2026 '''Cionn Eitigh 0-18 0-12 Lusmhaigh''' Páirc Naomh Breandán, Biorra == Babhtaí díbeartha == === Cluichí ceathrú ceannais === 19 Meán Fómhair 2026 '''Naomh Raghnach 1-24 0-25 Suí an Róin''' Páirc Naomh Breandán, Biorra 20 Meán Fómhair 2026 '''An Lios Dearg 0-20 0-18 Biorra''' Páirc Uí Chonchúir, Tulach Mhór === Cluichí leathcheannais === Deireadh Fómhair 2026 '''Cill Chormaic - Cill Achaidh v Naomh Raghnach''' Páirc Deireadh Fómhair 2026 '''Baile na Maor v An Lios Dearg''' Páirc === Cluiche ceannais === Deireadh Fómhair 2026 '''v''' Páirc qy061lkezh5m6bbo8y3dsmu7ky30gsj 0 128384 1328457 1327627 2026-09-24T03:28:40Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1328457 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is éard is '''Palaeognathae''' (ón tSean-Ghréigis παλαιός (palaiós) 'sean' agus γνάθος (gnáthos) 'giall') ann ná infre-aicme éan, ar a dtugtar '''paleognaths''' nó '''paleognaths'''. Tá siad ar cheann de dhá infrea-aicme éan, an ceann eile is ea [[Neognathae]], agus cruthaíonn an dá cheann Neornithes (atá comhionann leis an aicme Aves i gciall chúng). Tá cúig [[Ord (bitheolaíocht)|ord]] Palaeognathae ar marthain, ina bhfuil ceithre ghinealach nach bhfuil in ann eitilt (agus dhá cheann atá imithe in éag), ar a dtugtar ratitae, agus ginealach eitilte amháin, an t<nowiki><i><b>inamus</b></nowiki><nowiki></i></nowiki> nuathrópaiceach . <ref name="Wetmore1960">{{Luaigh foilseachán|author=Wetmore|first=A.|date=1960|title=A Classification for Birds of the World|journal=Smithsonian Miscellaneous Collections|location=Washington D.C.|publisher=[[Smithsonian Institution]]|volume=139|pages=1–37}}</ref> <ref name="Baker2014">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1093/molbev/msu153|title=Genomic Support for a Moa-Tinamou Clade and Adaptive Morphological Convergence in Flightless Ratites|url=https://archive.org/details/molecular-biology-and-evolution_2014-07_31_7/page/1686|journal=[[Molecular Biology and Evolution]]|year=2014|author=Baker|first=A. J.|volume=31|issue=7|pages=1686–1696|pmid=24825849}}</ref> Tá 47 speiceas de tinamus ann, cúig speiceas de [[Cíobhaí|chíobhaí]] (''Apteryx''), trí speiceas de [[Casabhara|chasúir]] (''Casuarius'' ), speiceas amháin d' [[éamú]] (''Dromaius'') (d'imigh ceann eile as feidhm le linn ré na staire), dhá speiceas de [[Ria|rianna]] (''Rhea'') agus dhá speiceas d' ostrais (''Struthio''). Léirigh taighde le déanaí gur monafíléiteach iad na paleognaths ach tá an deighilt thraidisiúnta tacsanomaíoch idir foirmeacha gan eitilt agus foirmeacha eitilte mícheart; tá na tinamous laistigh den radaíocht ratitae, rud a chiallaíonn gur eascair an easpa eitilte chun cinn go neamhspleách arís agus arís eile trí éabhlóid chomhthreomhar . <ref name="Mitchell2014">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1126/science.1251981|pmid=24855267|title=Ancient DNA reveals elephant birds and kiwi are sister taxa and clarifies ratite bird evolution|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=344|issue=6186|pages=898–900|date=2014-05-23|author=Mitchell|first=K. J.|bibcode=2014Sci...344..898M|url=https://dspace.flinders.edu.au/xmlui/bitstream/2328/35953/1/Mitchell_AncientDNA_AM2014.pdf}}</ref> ==Tagairt== [[Catagóir:Palaeognathae |Palaeognathae ]] [[Catagóir:An chéad láithriú Aptian]] [[Catagóir:An chéad láithriú Albian]] [[Catagóir: Tacsóin ainmnithe ag William Plane Pycraft]] 255s1s128r42wwmttwvjg589p8h6nwr 0 128457 1328421 2026-09-23T12:40:06Z ~2026-51297-69 77354 alot 1328421 wikitext text/x-wiki Ta se lan de rudayvatyrubaeraide 4vhnh9nthtlgpk50vzx9qhvmk4gm920 1328429 1328421 2026-09-23T15:19:50Z Ériugena 188 Blanked the page 1328429 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1328430 1328429 2026-09-23T15:20:38Z Ériugena 188 1328430 wikitext text/x-wiki Féach '''Clíomeolaíocht''' https://ga.wikipedia.org/wiki/Cl%C3%ADomeola%C3%ADocht 8roswa7hmpj6jeqkkvz2glkh53aj3wu 0 128458 1328423 2026-09-23T14:59:11Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:es:Special:Redirect/revision/173175239|Plaza de la Constitución (Santiago de Chile)]]" 1328423 wikitext text/x-wiki Is asplanád (cearnóg bhaile) é La '''Plaza de la Constitución,''' atá suite sa cheap cathrach (la manzana ). Tá an '''Plaza''' teorannaithe ag Sráid Moneda ar an deisceart, Sráid Morandé ar an taobh thoir, Sráid Agustinas ar an taobh thuaidh, agus Sráid Teatinos ar an taobh thiar. Tá sé suite os comhair aghaidhe thuaidh an Palacio de la Moneda, agus tá sé timpeallaithe ag foirgnimh rialtais eile ar nós iad siúd atá ag tabhairt tithíochta don ''Ministerio de Relaciones Exteriores (Aireacht Gnóthaí Eachtracha), Ministerio de Hacienda (Aireacht Airgeadais)'', ''Ministerio de Justicia y Derechos Humanos''Aireacht Gnóthaí Eachtracha ( Aireacht Dlí agus Cirt (''Ministerio de Justicia y Derechos Humanos''), Banc Ceannais na Cile (''Banco Central de Chile'') agus an Intendencia de Santiago (oifig riaracháin réigiúnaigh,). Is ómós do dheich mbunreacht na Sile í a hainm. [[Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata]] 58loyifa2jxg54sl2rez89dmwm8u11q 1328424 1328423 2026-09-23T15:04:55Z Ériugena 188 1328424 wikitext text/x-wiki Is asplanád (cearnóg bhaile) é La '''Plaza de la Constitución,''' atá suite sa cheap cathrach (la manzana ). Tá an plás teorannaithe ag Sráid Moneda ar an deisceart, Sráid Morandé ar an taobh thoir, Sráid Agustinas ar an taobh thuaidh, agus Sráid Teatinos ar an taobh thiar. Tá sé suite os comhair aghaidhe thuaidh an Palacio de la Moneda, agus tá sé timpeallaithe ag foirgnimh rialtais eile, ar nós iad siúd atá ag tabhairt tithíochta don Ministerio de Relaciones Exteriores ''(Aireacht Gnóthaí Eachtracha),'' Ministerio de Hacienda ''(Aireacht Airgeadais)'', ''Ministerio de Justicia y Derechos Humanos ('' Aireacht Dlí agus Cirt ), ''Banco Central de Chile ( Banc Ceannais na Sile),'' agus an Intendencia de Santiago (''oifig riaracháin réigiúnaigh''). Is ómós do dheich mbunreacht na Sile í a hainm. [[Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata]] tk0rlkp1lj63z4cmu0a5xc00a7h5mid 1328425 1328424 2026-09-23T15:13:53Z Ériugena 188 1328425 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is asplanád (cearnóg bhaile) é La '''Plaza de la Constitución,''' atá suite sa cheap cathrach (la manzana ). Tá an plás teorannaithe ag Sráid Moneda ar an deisceart, Sráid Morandé ar an taobh thoir, Sráid Agustinas ar an taobh thuaidh, agus Sráid Teatinos ar an taobh thiar. Tá sé suite os comhair aghaidhe thuaidh an Palacio de la Moneda, agus tá sé timpeallaithe ag foirgnimh rialtais eile, ar nós iad siúd atá ag tabhairt tithíochta don Ministerio de Relaciones Exteriores ''(Aireacht Gnóthaí Eachtracha),'' Ministerio de Hacienda ''(Aireacht Airgeadais)'', ''Ministerio de Justicia y Derechos Humanos ('' Aireacht Dlí agus Cirt ), ''Banco Central de Chile ( Banc Ceannais na Sile),'' agus an Intendencia de Santiago (''oifig riaracháin réigiúnaigh''). Is ómós do dheich mbunreacht na Sile í a hainm. ==Tagairtí== [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i Santiago, an tSile]] [[Catagóir:Cearnóga sa tSile]] bq4702r1sn5jnwi57z0sdpo25b6fc9b 1328426 1328425 2026-09-23T15:14:32Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Plaza de la Constitución(Santiago, an tSile)]] go [[Plaza de la Constitución (Santiago, an tSile)]] 1328425 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is asplanád (cearnóg bhaile) é La '''Plaza de la Constitución,''' atá suite sa cheap cathrach (la manzana ). Tá an plás teorannaithe ag Sráid Moneda ar an deisceart, Sráid Morandé ar an taobh thoir, Sráid Agustinas ar an taobh thuaidh, agus Sráid Teatinos ar an taobh thiar. Tá sé suite os comhair aghaidhe thuaidh an Palacio de la Moneda, agus tá sé timpeallaithe ag foirgnimh rialtais eile, ar nós iad siúd atá ag tabhairt tithíochta don Ministerio de Relaciones Exteriores ''(Aireacht Gnóthaí Eachtracha),'' Ministerio de Hacienda ''(Aireacht Airgeadais)'', ''Ministerio de Justicia y Derechos Humanos ('' Aireacht Dlí agus Cirt ), ''Banco Central de Chile ( Banc Ceannais na Sile),'' agus an Intendencia de Santiago (''oifig riaracháin réigiúnaigh''). Is ómós do dheich mbunreacht na Sile í a hainm. ==Tagairtí== [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i Santiago, an tSile]] [[Catagóir:Cearnóga sa tSile]] bq4702r1sn5jnwi57z0sdpo25b6fc9b 1328428 1328426 2026-09-23T15:16:57Z Ériugena 188 1328428 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is asplanád (cearnóg bhaile) é La '''Plaza de la Constitución,''' atá suite sa cheap cathrach (la manzana ). Tá an plás teorannaithe ag Sráid Moneda ar an deisceart, Sráid Morandé ar an taobh thoir, Sráid Agustinas ar an taobh thuaidh, agus Sráid Teatinos ar an taobh thiar. Tá sé suite os comhair aghaidhe thuaidh an Palacio de la Moneda, agus tá sé timpeallaithe ag foirgnimh rialtais eile, ar nós iad siúd atá ag tabhairt tithíochta don Ministerio de Relaciones Exteriores ''(Aireacht Gnóthaí Eachtracha),'' Ministerio de Hacienda ''(Aireacht Airgeadais)'', Ministerio de Justicia y Derechos Humanos ('' Aireacht Dlí agus Cirt '' ), Banco Central de Chile (''Banc Ceannais na Sile''), agus an Intendencia de Santiago (''oifig riaracháin réigiúnaigh''). Is ómós do dheich mbunreacht na Sile í a hainm. ==Tagairtí== [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i Santiago, an tSile]] [[Catagóir:Cearnóga sa tSile]] hssqyiwh6j9hlcsnf1s6cz0b7bdg6x9 0 128459 1328427 2026-09-23T15:14:33Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Plaza de la Constitución(Santiago, an tSile)]] go [[Plaza de la Constitución (Santiago, an tSile)]] 1328427 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Plaza de la Constitución (Santiago, an tSile)]] 6cf2f8yppbedcypldtelwjw3krqmox3 0 128460 1328431 2026-09-23T16:30:03Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1368553750|Rutger Bregman]]" 1328431 wikitext text/x-wiki Is staraí agus údar Ísiltíreach é '''Rutger Christiaan Bregman''' (rugadh 26 Aibreán 1988) . D’fhoilsigh Bregman ceithre leabhar, go háirithe ''Utopia for Realists'', atá aistrithe go tríocha a dó theanga. Tá a chuid oibre le feiceáil sa ''[[Washington Post]]'', ''[[The Guardian|sa Guardian]]'' agus ar an [[BBC]] . <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2019/03/01/world/europe/davos-fox-news-bregman-carlson.html|language=en-US|work=[[The New York Times]]}}</ref> Tá cur síos déanta air ag ''The Guardian'' mar "Dutch wunderkind of new ideas" <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/global/2017/mar/14/guardian-weekly-putin-nato-palmyra|work=The Guardian|quote=Books casts an eye over a theory of modern utopia by the Dutch wunderkind of new ideas, Rutger Bregman}}</ref> agus ag ''TED Talks'' mar "one of Europe's most prominent young thinkers". <ref name="TedTalks_Bregman_nd">{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/speakers/rutger_bregman|title=Biography: Rutger Bregman, author of ''Utopia for Realists''|date=2017|publisher=[[TED Talks]]|access-date=7 January 2018|quote=He has published four books on history, philosophy and economics. His book Utopia for Realists -- on universal basic income and other radical ideas -- has been translated in more than 20 languages. His work has been featured in ''The Washington Post'' and ''The Guardian'' and on the BBC.}}</ref> Roghnaigh léiritheoir TED , Chris Anderson, a TED Talk, "Poverty Isn't a Lack of Character; It's a Lack of Cash",, mar cheann de na deich gcinn is fearr de 2017. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/playlists/607/curator_s_picks_top_10_ted_talks_of_2017|title=Curator's Picks: Top 10 TED Talks of 2017|date=nd|publisher=TED Talks|access-date=7 January 2018|quote=The most notable talks of 2017, chosen by TED Curator Chris Anderson}}</ref> == Luathshaol agus oideachas == Rugadh Bregman i Renesse . Is ministir [[An Protastúnachas|Protastúnach]] a athair, agus is múinteoir riachtanas speisialta a mháthair. Bhain sé [[Baitsiléir Ealaíon|céim Bhaitsiléara Ealaíon]] amach sa stair in Ollscoil Utrecht sa bhliain 2009. Bhain sé Máistreacht Ealaíon amach sa stair in 2012, cuid de in Utrecht agus cuid eile in Ollscoil California, Los Angeles . <ref>{{Cite web-en|url=https://www.newstatesman.com/culture/observations/2018/02/i-want-state-think-anarchist-dutch-historian-rutger-bregman-why-left|title='I want the state to think like an anarchist': Dutch historian Rutger Bregman on why the left must reclaim utopianism|author=Eaton|first=George|date=26 February 2018|access-date=23 February 2019}}</ref> Dhírigh a chuid staidéir iarchéime ar chathracha, stáit agus saoránacht. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.uu.nl/sites/default/files/UUUF148_Illuster_afstudeerspecial_LR_spreads.pdf|title=Illuster {{!}} Graduation special {{!}} De Meeste Mensen Deugen|work=[[Utrecht University]]}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://dub.uu.nl/nl/achtergrond/rutger-bregman-%E2%80%98cijfers-verhullen-wat-er-echt-aan-de-hand-bij-universiteiten%E2%80%99|title=Rutger Bregman: 'Cijfers verhullen wat er echt aan de hand is bij universiteiten' {{!}} DUB|work=dub.uu.nl|access-date=2024-01-09}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://brandpuntplus.kro-ncrv.nl/brandpuntplus/rutger-bregman-interview/|title=Interview Rutger Bregman|date=2019-03-30|access-date=2024-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330143400/https://brandpuntplus.kro-ncrv.nl/brandpuntplus/rutger-bregman-interview/|archive-date=30 March 2019}}</ref> Bhí sé ina bhall de chomhlachas mac léinn Críostaí SSR-NU. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/profiles/6760932|title=Profile|date=July 2017|publisher=TED2017|access-date=7 January 2018}}</ref> == Gairmréim == Shíl Bregman go mbeadh sé ina staraí acadúil, ach thosaigh sé ag obair mar iriseoir ina ionad sin. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/books/2017/feb/26/rutger-bregman-utopia-for-realists-interview-universal-basic-income|title=Rutger Bregman: 'We could cut the working week by a third'|author=Anthony|first=Andrew|date=26 February 2017|work=[[TheGuardian.com]]|access-date=22 February 2019}}</ref> D’oibrigh sé thart ar 10 mbliana san áit ar a dtugann sé an "awareness industry" air, sular éirigh sé as an iriseoireacht, <ref name="why">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/news/audio/2025/may/12/why-you-should-quit-your-job-and-change-the-world-podcast|title=Why you should quit your job and change the world – podcast|date=2025-05-12|language=en-GB|work=www.theguardian.com}}. Presented by Hannah Moore.</ref> tar éis an rud a thug sé ghéarchéim luath mheánaoise air, dar leis, thosaigh sé ag obair mar fhiontraí <ref name="marchese">{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2025/05/17/magazine/rutger-bregman-interview.html|language=en|work=NYT}}</ref> cé go scríobhann sé fós don iris ar líne ''De Correspondent'', <ref name="theguardian_2017_profile_phone">{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/jul/12/phone-state-private-sector-products-investment-innovation|work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://decorrespondent.nl/230/de-promovendifabriek/ba0d881b-18f7-0f08-2606-e9bd8f8f7946|title=De promovendifabriek|author=Bregman|first=Rutger|date=2013-11-04|language=nl|work=De Correspondent|access-date=2024-01-09}}</ref> Ainmníodh é faoi dhó do Dhuais Preasa na hEorpa as a chuid oibre ansin. <ref>{{Cite web-en|url=https://thecorrespondent.com/utopia-for-realists/|title=Utopia for Realists: This book originated on De Correspondent|date=nd|publisher=De Correspondent|access-date=2018-01-07}}</ref> Tá a chuid alt foilsithe freisin in ''[[The Guardian]]'', <ref name="theguardian_2017_profile_phone" /> ''[[Washington Post|The Washington Post]]'', <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/free-money-might-be-the-best-way-to-end-poverty/2013/12/29/679c8344-5ec8-11e3-95c2-13623eb2b0e1_story.html|work=[[The Washington Post]]}}</ref> ''Evonomics'', <ref>{{Cite web-en|url=https://evonomics.com/no-wealth-isnt-created-top-devoured-rutger-bregman/|title=Why Society's Biggest Freeloaders Are at the Top: No, wealth isn't created at the top. It is merely devoured there|author=Bregman|first=Rutger|date=15 April 2017|work=Evonomics|access-date=7 January 2017}}</ref> <ref name="evonomics_garbage_men_2016">{{Cite web-en|url=https://evonomics.com/why-garbage-men-should-earn-more-than-bankers|title=Why garbage men should earn more than bankers|author=Bregman|first=Rutger C.|date=21 April 2016|publisher=Lemniscate|access-date=7 January 2018}}</ref> agus ''The Conversation'' . I mí na Samhna 2025, thug Bregman, a bhfuil cónaí air sna Stáit Aontaithe, an chéad cheann de cheithre Léacht Reith don [[BBC]] ar an "Moral Revolution" ag argóint ar son útóipe réalaíoch. <ref name="reith1">{{Cite web-en|url=https://www.bbc.com/audio/play/m002mmrv|title=The Reith Lectures 1. A Time of Monsters|author=BBC Audio|language=en-GB|work=www.bbc.com|access-date=2025-12-01}}</ref> <ref name="transcript1">{{Cite web-en|url=https://downloads.bbc.co.uk/radio4/reith2025/Reith_1_R4_2025_Transcript.pdf|title=A Time of Monsters|author=Bregman|first=Rutger|year=2025|work=bbc.co.uk|publisher=[[BBC]]|quote=""The Roman elite fiddled while Rome burned. Our elites live-streamed the fire and monetized the smoke""}}</ref> Bhí sé ag iarraidh a rá ina léacht gurbh é [[Donald Trump]] an "most openly corrupt president in American history". Nuair a rinne an BBC cinsireacht ar a ráiteas beartaithe ar chomhairle a ndlíodóirí roimh an gcraoladh, léirigh Bregman iontas agus chuir sé in aghaidh an chinsireachta, ag cur síos ar an BBC mar a bheith ag "bending the knee to authoritarianism". <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2025/11/25/world/europe/uk-bbc-trump.html|language=en|work=nytimes.com|archiveurl=https://archive.today/20251125211057/https://www.nytimes.com/2025/11/25/world/europe/uk-bbc-trump.html|archivedate=2025-11-25}}</ref> Chuir an BBC cosc ar a fhoireann an líne chinsireachta a lua agus iad ag cumarsáid leis na meáin<ref name="Guardian_BBC_cannot_quote_Trump_line">{{Cite Q|Q137401467}}</ref> === ''Útóipe do Réalaithe'' === Sa bhliain 2014, d’fhoilsigh Bregman ''Gratis geld voor iedereen'' (''Útóipe do Réalaithe'') a chuireann saol níos táirgiúla agus níos cothroime chun cinn bunaithe ar thrí phríomhsmaoineamh: ioncam bunúsach uilíoch a íoctar le gach duine, seachtain oibre ghearr de chúig uair an chloig déag oibre, agus teorainneacha oscailte ar fud an domhain le malartú saoránach idir na náisiúin uile. <ref name="Utopia">{{Cite book-en|title=Utopia for Realists: How We Can Build the Ideal World|first=Rutger|author=Bregman|isbn=978-0316471893|publisher=Little, Brown and Company/Hachette Book Group USA|date=2017-03-14}}</ref> Scríobhadh é ar dtús mar shraith alt don iris ar líne Ollainnis ''De Correspondent'' . <ref>{{Cite web-en|url=https://thecorrespondent.com/utopia-for-realists|title=Utopia for Realists - The case for a universal basic income, open borders and a 15-hour workweek|work=The Correspondent|access-date=2 February 2019}}</ref> In agallamh leis an nuachtán ''Le Devoir'' i Montréal i Meán Fómhair 2017, dúirt Bregman "to move forward, a society needs dreams, not nightmares. Yet people are caught in the logic of fear. Whether it is Trump, Brexit or the last elections in Germany, they vote against the future and instead for solutions to replace it, believing the past was better based on a thoroughly mistaken view of the world: the world was worse before … Humanity is improving, conditions of life, work and health too. And it's time to open the windows of our minds to see it." <ref>{{Lua idirlín|work=Le Devoir|quote="Pour avancer, une société a besoin de rêves, pas de cauchemars, lance Rutger Bregman, joint cette semaine aux Pays-Bas par Le Devoir. Or, quand on regarde autour de nous, on constate que ces rêves n’arrivent pas à émerger. Les gens sont pris dans la logique du pire, de la peur, de la crainte. Qu’il s’agisse de Trump, du Brexit ou des dernières élections en Allemagne, ils votent contre une perspective d’avenir plutôt que pour des solutions de remplacement, en pensant que le passé était meilleur, ce qui repose sur une vision du monde totalement erronée. Le monde était pire avant. L’humanité ne va qu’en s’améliorant, les conditions de vie, de travail, de santé aussi. Et il est temps d’ouvrir les fenêtres de nos esprits pour le voir."}}</ref> === ''An Daonnacht: Stair Dóchasach'' === I Meán Fómhair 2019, d’fhoilsigh Bregman ''De meeste mensen deugen (Tá an chuid is mó de dhaoine go maith.'' ), ina mhaíonn sé go bhfuil daoine go bunúsach go maith den chuid is mó, agus gur dócha go mbeadh sé tairbheach do chách tuilleadh aitheantais a thabhairt don dearcadh seo, go páirteach toisc go laghdódh sé ciniceas iomarcach agus mí-dhaonnacht. Mar shampla, mura mbeadh an tsochaí ag áitiú chomh láidir sin go bhfuil daoine leisciúil ó nádúr, bheadh níos lú cúise ann cur i gcoinne thabhairt isteach forleathan beart chun bochtaineacht a mhaolú amhail ioncam bunúsach uilíoch . Glacann an leabhar cur chuige ildisciplíneach, ag tarraingt ar thorthaí na staire, [[Eacnamaíocht|na heacnamaíochta]], [[Síceolaíocht|na síceolaíochta]], [[Bitheolaíocht|na bitheolaíochta]], [[Antraipeolaíocht|na hantraipeolaíochta]] agus [[Seandálaíocht|na seandálaíochta]] . I measc argóintí Bhregman tá an dearbhú go raibh an cheart ag [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]], seachas [[Thomas Hobbes|ag Hobbes]], faoi mhaitheas bunúsach an chine dhaonna sa díospóireacht faoi staid an nádúir . Foilsíodh ''[[:en:Humankind:_A_Hopeful_History|<nowiki/>'Humankind: A Hopeful History]]''' aistriúchán Béarla i mí na Bealtaine 2020. <ref> {{Cite web-en|url=https://www.standard.co.uk/lifestyle/books/humankind-by-rutger-bregman-review-a4434736.html|title=Book review: Humankind by Rutger Bregman|author=Bentham|first=Martin|date=7 May 2020|publisher=[[Evening Standard]]|access-date=10 May 2020}} </ref> <ref> {{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/books/2020/may/09/rutger-bregman-our-secret-superpower-is-our-ability-to-cooperate|title=Rutger Bregman: the Dutch historian who rocked Davos and unearthed the real Lord of the Flies|author=Freedland|author-link=Jonathan Freedland|first=Jonathan|date=9 May 2020|work=[[The Guardian]]|access-date=28 Mar 2021}} </ref> Bhí an t-eagrán i gclúdach bog ar liosta na leabhar is mó díol de chuid an *New York Times*. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/paperback-nonfiction/|title=Paperback Nonfiction Books Best Sellers|date=December 19, 2021|work=The New York Times|access-date=December 19, 2021}}</ref> Chomh maith le moladh, tá cáineadh láidir faighte ag ''Humankind: A Hopeful History'' freisin. Mar shampla, tugann criticeoirí éagsúla le fios nach bhfuil aon ábhar eolaíoch sa leabhar. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.medischcontact.nl/opinie/blogs-columns/blog/rutger-bregman-en-het-simsalabimdenken-.htm|title=Rutger Bregman en het simsalabimdenken|date=11 December 2020|language=nl|work=www.medischcontact.nl|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Citation |title=De snijtafel - De meeste mensen deugen (#73.5) |date=18 May 2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=NOcuouxZiJA |access-date=2022-05-20 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://rengelfriet.wordpress.com/2020/03/03/deugt-dat-boek-van-rutger-bregman-eigenlijk-wel/|title=Deugt dat boek van Rutger Bregman eigenlijk wel?|date=2020-03-03|language=nl|work=richardengelfriet.nl|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/de-meeste-mensen-deugen-van-rutger-bregman-is-opium-voor-het-volk|title='De meeste mensen deugen' van Rutger Bregman is opium voor het volk - Joop - BNNVARA|language=nl|work=Joop|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=http://www.theguardian.com/books/2020/jun/10/humankind-by-rutger-bregman-review-a-hopeful-history-of-our-nature|title=Humankind by Rutger Bregman review – why we are all deep-down decent|author=Poole|first=Steven|date=2020-06-10|language=en|work=the Guardian|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.thephilosopher1923.org/post/are-we-decent-deep-down|title=Are We Decent Deep Down?|author=Smith|first=David Livingstone|date=2021-11-25|language=en|work=The Philosopher 1923|access-date=2022-05-20}}</ref> [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1988]] 43jn2a8i9pnq3xv8biqtx5orovo6g1o 1328432 1328431 2026-09-23T16:33:53Z Ériugena 188 1328432 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is staraí agus údar Ollannacha é '''Rutger Christiaan Bregman''' (rugadh 26 Aibreán 1988) D’fhoilsigh Bregman ceithre leabhar, go háirithe ''Utopia for Realists'', atá aistrithe go tríocha a dó theanga. Tá a chuid oibre le feiceáil sa ''[[Washington Post]]'', ''[[The Guardian|sa Guardian]]'' agus ar an [[BBC]] . <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2019/03/01/world/europe/davos-fox-news-bregman-carlson.html|language=en-US|work=[[The New York Times]]}}</ref> Tá cur síos déanta air ag ''The Guardian'' mar "Dutch wunderkind of new ideas" <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/global/2017/mar/14/guardian-weekly-putin-nato-palmyra|work=The Guardian|quote=Books casts an eye over a theory of modern utopia by the Dutch wunderkind of new ideas, Rutger Bregman}}</ref> agus ag ''TED Talks'' mar "one of Europe's most prominent young thinkers". <ref name="TedTalks_Bregman_nd">{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/speakers/rutger_bregman|title=Biography: Rutger Bregman, author of ''Utopia for Realists''|date=2017|publisher=[[TED Talks]]|access-date=7 January 2018|quote=He has published four books on history, philosophy and economics. His book Utopia for Realists -- on universal basic income and other radical ideas -- has been translated in more than 20 languages. His work has been featured in ''The Washington Post'' and ''The Guardian'' and on the BBC.}}</ref> Roghnaigh léiritheoir TED , Chris Anderson, a TED Talk, "Poverty Isn't a Lack of Character; It's a Lack of Cash",, mar cheann de na deich gcinn is fearr de 2017. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/playlists/607/curator_s_picks_top_10_ted_talks_of_2017|title=Curator's Picks: Top 10 TED Talks of 2017|date=nd|publisher=TED Talks|access-date=7 January 2018|quote=The most notable talks of 2017, chosen by TED Curator Chris Anderson}}</ref> == Luathshaol agus oideachas == Rugadh Bregman i Renesse . Is ministir [[An Protastúnachas|Protastúnach]] a athair, agus is múinteoir riachtanas speisialta a mháthair. Bhain sé [[Baitsiléir Ealaíon|céim Bhaitsiléara Ealaíon]] amach sa stair in Ollscoil Utrecht sa bhliain 2009. Bhain sé Máistreacht Ealaíon amach sa stair in 2012, cuid de in Utrecht agus cuid eile in Ollscoil California, Los Angeles . <ref>{{Cite web-en|url=https://www.newstatesman.com/culture/observations/2018/02/i-want-state-think-anarchist-dutch-historian-rutger-bregman-why-left|title='I want the state to think like an anarchist': Dutch historian Rutger Bregman on why the left must reclaim utopianism|author=Eaton|first=George|date=26 February 2018|access-date=23 February 2019}}</ref> Dhírigh a chuid staidéir iarchéime ar chathracha, stáit agus saoránacht. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.uu.nl/sites/default/files/UUUF148_Illuster_afstudeerspecial_LR_spreads.pdf|title=Illuster {{!}} Graduation special {{!}} De Meeste Mensen Deugen|work=[[Utrecht University]]}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://dub.uu.nl/nl/achtergrond/rutger-bregman-%E2%80%98cijfers-verhullen-wat-er-echt-aan-de-hand-bij-universiteiten%E2%80%99|title=Rutger Bregman: 'Cijfers verhullen wat er echt aan de hand is bij universiteiten' {{!}} DUB|work=dub.uu.nl|access-date=2024-01-09}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://brandpuntplus.kro-ncrv.nl/brandpuntplus/rutger-bregman-interview/|title=Interview Rutger Bregman|date=2019-03-30|access-date=2024-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330143400/https://brandpuntplus.kro-ncrv.nl/brandpuntplus/rutger-bregman-interview/|archive-date=30 March 2019}}</ref> Bhí sé ina bhall de chomhlachas mac léinn Críostaí SSR-NU. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/profiles/6760932|title=Profile|date=July 2017|publisher=TED2017|access-date=7 January 2018}}</ref> == Gairmréim == Shíl Bregman go mbeadh sé ina staraí acadúil, ach thosaigh sé ag obair mar iriseoir ina ionad sin. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/books/2017/feb/26/rutger-bregman-utopia-for-realists-interview-universal-basic-income|title=Rutger Bregman: 'We could cut the working week by a third'|author=Anthony|first=Andrew|date=26 February 2017|work=[[TheGuardian.com]]|access-date=22 February 2019}}</ref> D’oibrigh sé thart ar 10 mbliana san áit ar a dtugann sé an "awareness industry" air, sular éirigh sé as an iriseoireacht, <ref name="why">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/news/audio/2025/may/12/why-you-should-quit-your-job-and-change-the-world-podcast|title=Why you should quit your job and change the world – podcast|date=2025-05-12|language=en-GB|work=www.theguardian.com}}. Presented by Hannah Moore.</ref> tar éis an rud a thug sé ghéarchéim luath mheánaoise air, dar leis, thosaigh sé ag obair mar fhiontraí <ref name="marchese">{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2025/05/17/magazine/rutger-bregman-interview.html|language=en|work=NYT}}</ref> cé go scríobhann sé fós don iris ar líne ''De Correspondent'', <ref name="theguardian_2017_profile_phone">{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/jul/12/phone-state-private-sector-products-investment-innovation|work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://decorrespondent.nl/230/de-promovendifabriek/ba0d881b-18f7-0f08-2606-e9bd8f8f7946|title=De promovendifabriek|author=Bregman|first=Rutger|date=2013-11-04|language=nl|work=De Correspondent|access-date=2024-01-09}}</ref> Ainmníodh é faoi dhó do Dhuais Preasa na hEorpa as a chuid oibre ansin. <ref>{{Cite web-en|url=https://thecorrespondent.com/utopia-for-realists/|title=Utopia for Realists: This book originated on De Correspondent|date=nd|publisher=De Correspondent|access-date=2018-01-07}}</ref> Tá a chuid alt foilsithe freisin in ''[[The Guardian]]'', <ref name="theguardian_2017_profile_phone" /> ''[[Washington Post|The Washington Post]]'', <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/free-money-might-be-the-best-way-to-end-poverty/2013/12/29/679c8344-5ec8-11e3-95c2-13623eb2b0e1_story.html|work=[[The Washington Post]]}}</ref> ''Evonomics'', <ref>{{Cite web-en|url=https://evonomics.com/no-wealth-isnt-created-top-devoured-rutger-bregman/|title=Why Society's Biggest Freeloaders Are at the Top: No, wealth isn't created at the top. It is merely devoured there|author=Bregman|first=Rutger|date=15 April 2017|work=Evonomics|access-date=7 January 2017}}</ref> <ref name="evonomics_garbage_men_2016">{{Cite web-en|url=https://evonomics.com/why-garbage-men-should-earn-more-than-bankers|title=Why garbage men should earn more than bankers|author=Bregman|first=Rutger C.|date=21 April 2016|publisher=Lemniscate|access-date=7 January 2018}}</ref> agus ''The Conversation'' . I mí na Samhna 2025, thug Bregman, a bhfuil cónaí air sna Stáit Aontaithe, an chéad cheann de cheithre Léacht Reith don [[BBC]] ar an "Moral Revolution" ag argóint ar son útóipe réalaíoch. <ref name="reith1">{{Cite web-en|url=https://www.bbc.com/audio/play/m002mmrv|title=The Reith Lectures 1. A Time of Monsters|author=BBC Audio|language=en-GB|work=www.bbc.com|access-date=2025-12-01}}</ref> <ref name="transcript1">{{Cite web-en|url=https://downloads.bbc.co.uk/radio4/reith2025/Reith_1_R4_2025_Transcript.pdf|title=A Time of Monsters|author=Bregman|first=Rutger|year=2025|work=bbc.co.uk|publisher=[[BBC]]|quote=""The Roman elite fiddled while Rome burned. Our elites live-streamed the fire and monetized the smoke""}}</ref> Bhí sé ag iarraidh a rá ina léacht gurbh é [[Donald Trump]] an "most openly corrupt president in American history". Nuair a rinne an BBC cinsireacht ar a ráiteas beartaithe ar chomhairle a ndlíodóirí roimh an gcraoladh, léirigh Bregman iontas agus chuir sé in aghaidh an chinsireachta, ag cur síos ar an BBC mar a bheith ag "bending the knee to authoritarianism". <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2025/11/25/world/europe/uk-bbc-trump.html|language=en|work=nytimes.com|archiveurl=https://archive.today/20251125211057/https://www.nytimes.com/2025/11/25/world/europe/uk-bbc-trump.html|archivedate=2025-11-25}}</ref> Chuir an BBC cosc ar a fhoireann an líne chinsireachta a lua agus iad ag cumarsáid leis na meáin<ref name="Guardian_BBC_cannot_quote_Trump_line">{{Cite Q|Q137401467}}</ref> === ''Útóipe do Réalaithe'' === Sa bhliain 2014, d’fhoilsigh Bregman ''Gratis geld voor iedereen'' (''Útóipe do Réalaithe'') a chuireann saol níos táirgiúla agus níos cothroime chun cinn bunaithe ar thrí phríomhsmaoineamh: ioncam bunúsach uilíoch a íoctar le gach duine, seachtain oibre ghearr de chúig uair an chloig déag oibre, agus teorainneacha oscailte ar fud an domhain le malartú saoránach idir na náisiúin uile. <ref name="Utopia">{{Cite book-en|title=Utopia for Realists: How We Can Build the Ideal World|first=Rutger|author=Bregman|isbn=978-0316471893|publisher=Little, Brown and Company/Hachette Book Group USA|date=2017-03-14}}</ref> Scríobhadh é ar dtús mar shraith alt don iris ar líne Ollainnis ''De Correspondent'' . <ref>{{Cite web-en|url=https://thecorrespondent.com/utopia-for-realists|title=Utopia for Realists - The case for a universal basic income, open borders and a 15-hour workweek|work=The Correspondent|access-date=2 February 2019}}</ref> In agallamh leis an nuachtán ''Le Devoir'' i Montréal i Meán Fómhair 2017, dúirt Bregman "to move forward, a society needs dreams, not nightmares. Yet people are caught in the logic of fear. Whether it is Trump, Brexit or the last elections in Germany, they vote against the future and instead for solutions to replace it, believing the past was better based on a thoroughly mistaken view of the world: the world was worse before … Humanity is improving, conditions of life, work and health too. And it's time to open the windows of our minds to see it." <ref>{{Lua idirlín|work=Le Devoir|quote="Pour avancer, une société a besoin de rêves, pas de cauchemars, lance Rutger Bregman, joint cette semaine aux Pays-Bas par Le Devoir. Or, quand on regarde autour de nous, on constate que ces rêves n’arrivent pas à émerger. Les gens sont pris dans la logique du pire, de la peur, de la crainte. Qu’il s’agisse de Trump, du Brexit ou des dernières élections en Allemagne, ils votent contre une perspective d’avenir plutôt que pour des solutions de remplacement, en pensant que le passé était meilleur, ce qui repose sur une vision du monde totalement erronée. Le monde était pire avant. L’humanité ne va qu’en s’améliorant, les conditions de vie, de travail, de santé aussi. Et il est temps d’ouvrir les fenêtres de nos esprits pour le voir."}}</ref> === ''An Daonnacht: Stair Dóchasach'' === I Meán Fómhair 2019, d’fhoilsigh Bregman ''De meeste mensen deugen (Tá an chuid is mó de dhaoine go maith.'' ), ina mhaíonn sé go bhfuil daoine go bunúsach go maith den chuid is mó, agus gur dócha go mbeadh sé tairbheach do chách tuilleadh aitheantais a thabhairt don dearcadh seo, go páirteach toisc go laghdódh sé ciniceas iomarcach agus mí-dhaonnacht. Mar shampla, mura mbeadh an tsochaí ag áitiú chomh láidir sin go bhfuil daoine leisciúil ó nádúr, bheadh níos lú cúise ann cur i gcoinne thabhairt isteach forleathan beart chun bochtaineacht a mhaolú amhail ioncam bunúsach uilíoch . Glacann an leabhar cur chuige ildisciplíneach, ag tarraingt ar thorthaí na staire, [[Eacnamaíocht|na heacnamaíochta]], [[Síceolaíocht|na síceolaíochta]], [[Bitheolaíocht|na bitheolaíochta]], [[Antraipeolaíocht|na hantraipeolaíochta]] agus [[Seandálaíocht|na seandálaíochta]] . I measc argóintí Bhregman tá an dearbhú go raibh an cheart ag [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]], seachas [[Thomas Hobbes|ag Hobbes]], faoi mhaitheas bunúsach an chine dhaonna sa díospóireacht faoi staid an nádúir . Foilsíodh ''[[:en:Humankind:_A_Hopeful_History|<nowiki/>'Humankind: A Hopeful History]]''' aistriúchán Béarla i mí na Bealtaine 2020. <ref> {{Cite web-en|url=https://www.standard.co.uk/lifestyle/books/humankind-by-rutger-bregman-review-a4434736.html|title=Book review: Humankind by Rutger Bregman|author=Bentham|first=Martin|date=7 May 2020|publisher=[[Evening Standard]]|access-date=10 May 2020}} </ref> <ref> {{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/books/2020/may/09/rutger-bregman-our-secret-superpower-is-our-ability-to-cooperate|title=Rutger Bregman: the Dutch historian who rocked Davos and unearthed the real Lord of the Flies|author=Freedland|author-link=Jonathan Freedland|first=Jonathan|date=9 May 2020|work=[[The Guardian]]|access-date=28 Mar 2021}} </ref> Bhí an t-eagrán i gclúdach bog ar liosta na leabhar is mó díol de chuid an *New York Times*. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/paperback-nonfiction/|title=Paperback Nonfiction Books Best Sellers|date=December 19, 2021|work=The New York Times|access-date=December 19, 2021}}</ref> Chomh maith le moladh, tá cáineadh láidir faighte ag ''Humankind: A Hopeful History'' freisin. Mar shampla, tugann criticeoirí éagsúla le fios nach bhfuil aon ábhar eolaíoch sa leabhar. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.medischcontact.nl/opinie/blogs-columns/blog/rutger-bregman-en-het-simsalabimdenken-.htm|title=Rutger Bregman en het simsalabimdenken|date=11 December 2020|language=nl|work=www.medischcontact.nl|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Citation |title=De snijtafel - De meeste mensen deugen (#73.5) |date=18 May 2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=NOcuouxZiJA |access-date=2022-05-20 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://rengelfriet.wordpress.com/2020/03/03/deugt-dat-boek-van-rutger-bregman-eigenlijk-wel/|title=Deugt dat boek van Rutger Bregman eigenlijk wel?|date=2020-03-03|language=nl|work=richardengelfriet.nl|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/de-meeste-mensen-deugen-van-rutger-bregman-is-opium-voor-het-volk|title='De meeste mensen deugen' van Rutger Bregman is opium voor het volk - Joop - BNNVARA|language=nl|work=Joop|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=http://www.theguardian.com/books/2020/jun/10/humankind-by-rutger-bregman-review-a-hopeful-history-of-our-nature|title=Humankind by Rutger Bregman review – why we are all deep-down decent|author=Poole|first=Steven|date=2020-06-10|language=en|work=the Guardian|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.thephilosopher1923.org/post/are-we-decent-deep-down|title=Are We Decent Deep Down?|author=Smith|first=David Livingstone|date=2021-11-25|language=en|work=The Philosopher 1923|access-date=2022-05-20}}</ref> [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1988]] [[Catagóir:Staireoirí Ollannacha ón 21ú haois]] [[Catagóir:Iriseoirí Ollannacha ón 21ú haois]] [[Catagóir:Údair Ollannacha neamhfhicsin ón 21ú haois]] [[Catagóir:Daoine a bhaineann leis an altruachas éifeachtach]] [[Catagóir:Daoine ó Schouwen-Duiveland]] [[Catagóir:Iar-mhic léinn de chuid Choláiste na Litríochta agus na hEolaíochta in UCLA]] [[Catagóir:Gníomhaithe ar son ioncam bunúsach uilíoch]] [[Catagóir:Údair a scríobhann faoi ioncam bunúsach uilíoch]] [[Catagóir:Iar-mhic léinn de chuid Ollscoil Utrecht]] [[Catagóir:Staraithe domhanda]] kx506ifhd0z34fsokaw23nltbammfqc 1328433 1328432 2026-09-23T16:38:43Z Ériugena 188 1328433 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is staraí agus údar Ollannacha é '''Rutger Christiaan Bregman''' (rugadh 26 Aibreán 1988) D’fhoilsigh Bregman ceithre leabhar, go háirithe ''Utopia for Realists'', atá aistrithe go tríocha a dó theanga. Tá a chuid oibre le feiceáil sa ''[[Washington Post]]'', ''[[The Guardian|sa Guardian]]'' agus ar an [[BBC]] . <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2019/03/01/world/europe/davos-fox-news-bregman-carlson.html|language=en-US|work=[[The New York Times]]}}</ref> Tá cur síos déanta air ag ''The Guardian'' mar "Dutch wunderkind of new ideas" <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/global/2017/mar/14/guardian-weekly-putin-nato-palmyra|work=The Guardian|quote=Books casts an eye over a theory of modern utopia by the Dutch wunderkind of new ideas, Rutger Bregman}}</ref> agus ag ''TED Talks'' mar "one of Europe's most prominent young thinkers". <ref name="TedTalks_Bregman_nd">{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/speakers/rutger_bregman|title=Biography: Rutger Bregman, author of ''Utopia for Realists''|date=2017|publisher=[[TED Talks]]|access-date=7 January 2018|quote=He has published four books on history, philosophy and economics. His book Utopia for Realists -- on universal basic income and other radical ideas -- has been translated in more than 20 languages. His work has been featured in ''The Washington Post'' and ''The Guardian'' and on the BBC.}}</ref> Roghnaigh léiritheoir TED , Chris Anderson, a TED Talk, "Poverty Isn't a Lack of Character; It's a Lack of Cash",, mar cheann de na deich gcinn is fearr de 2017. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/playlists/607/curator_s_picks_top_10_ted_talks_of_2017|title=Curator's Picks: Top 10 TED Talks of 2017|date=nd|publisher=TED Talks|access-date=7 January 2018|quote=The most notable talks of 2017, chosen by TED Curator Chris Anderson}}</ref> == Luathshaol agus oideachas == Rugadh Bregman i Renesse . Is ministir [[An Protastúnachas|Protastúnach]] a athair, agus is múinteoir riachtanas speisialta a mháthair. Bhain sé [[Baitsiléir Ealaíon|céim Bhaitsiléara Ealaíon]] amach sa stair in Ollscoil Utrecht sa bhliain 2009. Bhain sé Máistreacht Ealaíon amach sa stair in 2012, cuid de in Utrecht agus cuid eile in Ollscoil California, Los Angeles . <ref>{{Cite web-en|url=https://www.newstatesman.com/culture/observations/2018/02/i-want-state-think-anarchist-dutch-historian-rutger-bregman-why-left|title='I want the state to think like an anarchist': Dutch historian Rutger Bregman on why the left must reclaim utopianism|author=Eaton|first=George|date=26 February 2018|access-date=23 February 2019}}</ref> Dhírigh a chuid staidéir iarchéime ar chathracha, stáit agus saoránacht. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.uu.nl/sites/default/files/UUUF148_Illuster_afstudeerspecial_LR_spreads.pdf|title=Illuster {{!}} Graduation special {{!}} De Meeste Mensen Deugen|work=[[Utrecht University]]}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://dub.uu.nl/nl/achtergrond/rutger-bregman-%E2%80%98cijfers-verhullen-wat-er-echt-aan-de-hand-bij-universiteiten%E2%80%99|title=Rutger Bregman: 'Cijfers verhullen wat er echt aan de hand is bij universiteiten' {{!}} DUB|work=dub.uu.nl|access-date=2024-01-09}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://brandpuntplus.kro-ncrv.nl/brandpuntplus/rutger-bregman-interview/|title=Interview Rutger Bregman|date=2019-03-30|access-date=2024-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330143400/https://brandpuntplus.kro-ncrv.nl/brandpuntplus/rutger-bregman-interview/|archive-date=30 March 2019}}</ref> Bhí sé ina bhall de chomhlachas mac léinn Críostaí SSR-NU. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/profiles/6760932|title=Profile|date=July 2017|publisher=TED2017|access-date=7 January 2018}}</ref> == Gairmréim == Shíl Bregman go mbeadh sé ina staraí acadúil, ach thosaigh sé ag obair mar iriseoir ina ionad sin. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/books/2017/feb/26/rutger-bregman-utopia-for-realists-interview-universal-basic-income|title=Rutger Bregman: 'We could cut the working week by a third'|author=Anthony|first=Andrew|date=26 February 2017|work=[[TheGuardian.com]]|access-date=22 February 2019}}</ref> D’oibrigh sé thart ar 10 mbliana san áit ar a dtugann sé an "awareness industry" air, sular éirigh sé as an iriseoireacht, <ref name="why">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/news/audio/2025/may/12/why-you-should-quit-your-job-and-change-the-world-podcast|title=Why you should quit your job and change the world – podcast|date=2025-05-12|language=en-GB|work=www.theguardian.com}}. Presented by Hannah Moore.</ref> tar éis an rud a thug sé ghéarchéim luath mheánaoise air, dar leis, thosaigh sé ag obair mar fhiontraí <ref name="marchese">{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2025/05/17/magazine/rutger-bregman-interview.html|language=en|work=NYT}}</ref> cé go scríobhann sé fós don iris ar líne ''De Correspondent'', <ref name="theguardian_2017_profile_phone">{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/jul/12/phone-state-private-sector-products-investment-innovation|work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://decorrespondent.nl/230/de-promovendifabriek/ba0d881b-18f7-0f08-2606-e9bd8f8f7946|title=De promovendifabriek|author=Bregman|first=Rutger|date=2013-11-04|language=nl|work=De Correspondent|access-date=2024-01-09}}</ref> Ainmníodh é faoi dhó do Dhuais Preasa na hEorpa as a chuid oibre ansin. <ref>{{Cite web-en|url=https://thecorrespondent.com/utopia-for-realists/|title=Utopia for Realists: This book originated on De Correspondent|date=nd|publisher=De Correspondent|access-date=2018-01-07}}</ref> Tá a chuid alt foilsithe freisin in ''[[The Guardian]]'', <ref name="theguardian_2017_profile_phone" /> ''[[Washington Post|The Washington Post]]'', <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/free-money-might-be-the-best-way-to-end-poverty/2013/12/29/679c8344-5ec8-11e3-95c2-13623eb2b0e1_story.html|work=[[The Washington Post]]}}</ref> ''Evonomics'', <ref>{{Cite web-en|url=https://evonomics.com/no-wealth-isnt-created-top-devoured-rutger-bregman/|title=Why Society's Biggest Freeloaders Are at the Top: No, wealth isn't created at the top. It is merely devoured there|author=Bregman|first=Rutger|date=15 April 2017|work=Evonomics|access-date=7 January 2017}}</ref> <ref name="evonomics_garbage_men_2016">{{Cite web-en|url=https://evonomics.com/why-garbage-men-should-earn-more-than-bankers|title=Why garbage men should earn more than bankers|author=Bregman|first=Rutger C.|date=21 April 2016|publisher=Lemniscate|access-date=7 January 2018}}</ref> agus ''The Conversation'' . I mí na Samhna 2025, thug Bregman, a bhfuil cónaí air sna Stáit Aontaithe, an chéad cheann de cheithre Léacht Reith don [[BBC]] ar an "Moral Revolution" ag argóint ar son útóipe réalaíoch. <ref name="reith1">{{Cite web-en|url=https://www.bbc.com/audio/play/m002mmrv|title=The Reith Lectures 1. A Time of Monsters|author=BBC Audio|language=en-GB|work=www.bbc.com|access-date=2025-12-01}}</ref> <ref name="transcript1">{{Cite web-en|url=https://downloads.bbc.co.uk/radio4/reith2025/Reith_1_R4_2025_Transcript.pdf|title=A Time of Monsters|author=Bregman|first=Rutger|year=2025|work=bbc.co.uk|publisher=[[BBC]]|quote=""The Roman elite fiddled while Rome burned. Our elites live-streamed the fire and monetized the smoke""}}</ref> Bhí sé ag iarraidh a rá ina léacht gurbh é [[Donald Trump]] an "most openly corrupt president in American history". Nuair a rinne an BBC cinsireacht ar a ráiteas beartaithe ar chomhairle a ndlíodóirí roimh an gcraoladh, léirigh Bregman iontas agus chuir sé in aghaidh an chinsireachta, ag cur síos ar an BBC mar a bheith ag "bending the knee to authoritarianism". <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2025/11/25/world/europe/uk-bbc-trump.html|language=en|work=nytimes.com|archiveurl=https://archive.today/20251125211057/https://www.nytimes.com/2025/11/25/world/europe/uk-bbc-trump.html|archivedate=2025-11-25}}</ref> Chuir an BBC cosc ar a fhoireann an líne chinsireachta a lua agus iad ag cumarsáid leis na meáin<ref name="Guardian_BBC_cannot_quote_Trump_line">{{Cite Q|Q137401467}}</ref> === ''Útóipe do Réalaithe'' === Sa bhliain 2014, d’fhoilsigh Bregman ''Gratis geld voor iedereen'' (''Útóipe do Réalaithe'') a chuireann saol níos táirgiúla agus níos cothroime chun cinn bunaithe ar thrí phríomhsmaoineamh: ioncam bunúsach uilíoch a íoctar le gach duine, seachtain oibre ghearr de chúig uair an chloig déag oibre, agus teorainneacha oscailte ar fud an domhain le malartú saoránach idir na náisiúin uile. <ref name="Utopia">{{Cite book-en|title=Utopia for Realists: How We Can Build the Ideal World|first=Rutger|author=Bregman|isbn=978-0316471893|publisher=Little, Brown and Company/Hachette Book Group USA|date=2017-03-14}}</ref> Scríobhadh é ar dtús mar shraith alt don iris ar líne Ollainnis ''De Correspondent'' . <ref>{{Cite web-en|url=https://thecorrespondent.com/utopia-for-realists|title=Utopia for Realists - The case for a universal basic income, open borders and a 15-hour workweek|work=The Correspondent|access-date=2 February 2019}}</ref> In agallamh leis an nuachtán ''Le Devoir'' i Montréal i Meán Fómhair 2017, dúirt Bregman "to move forward, a society needs dreams, not nightmares. Yet people are caught in the logic of fear. Whether it is Trump, Brexit or the last elections in Germany, they vote against the future and instead for solutions to replace it, believing the past was better based on a thoroughly mistaken view of the world: the world was worse before … Humanity is improving, conditions of life, work and health too. And it's time to open the windows of our minds to see it." <ref>{{Lua idirlín|work=Le Devoir|quote="Pour avancer, une société a besoin de rêves, pas de cauchemars, lance Rutger Bregman, joint cette semaine aux Pays-Bas par Le Devoir. Or, quand on regarde autour de nous, on constate que ces rêves n’arrivent pas à émerger. Les gens sont pris dans la logique du pire, de la peur, de la crainte. Qu’il s’agisse de Trump, du Brexit ou des dernières élections en Allemagne, ils votent contre une perspective d’avenir plutôt que pour des solutions de remplacement, en pensant que le passé était meilleur, ce qui repose sur une vision du monde totalement erronée. Le monde était pire avant. L’humanité ne va qu’en s’améliorant, les conditions de vie, de travail, de santé aussi. Et il est temps d’ouvrir les fenêtres de nos esprits pour le voir."}}</ref> === ''An Daonnacht: Stair Dóchasach'' === I Meán Fómhair 2019, d’fhoilsigh Bregman ''De meeste mensen deugen (Tá an chuid is mó de dhaoine go maith.'' ), ina mhaíonn sé go bhfuil daoine go bunúsach go maith den chuid is mó, agus gur dócha go mbeadh sé tairbheach do chách tuilleadh aitheantais a thabhairt don dearcadh seo, go páirteach toisc go laghdódh sé ciniceas iomarcach agus mí-dhaonnacht. Mar shampla, mura mbeadh an tsochaí ag áitiú chomh láidir sin go bhfuil daoine leisciúil ó nádúr, bheadh níos lú cúise ann cur i gcoinne thabhairt isteach forleathan beart chun bochtaineacht a mhaolú amhail ioncam bunúsach uilíoch . Glacann an leabhar cur chuige ildisciplíneach, ag tarraingt ar thorthaí na staire, [[Eacnamaíocht|na heacnamaíochta]], [[Síceolaíocht|na síceolaíochta]], [[Bitheolaíocht|na bitheolaíochta]], [[Antraipeolaíocht|na hantraipeolaíochta]] agus [[Seandálaíocht|na seandálaíochta]] . I measc argóintí Bhregman tá an dearbhú go raibh an cheart ag [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]], seachas [[Thomas Hobbes|ag Hobbes]], faoi mhaitheas bunúsach an chine dhaonna sa díospóireacht faoi staid an nádúir . Foilsíodh ''[[:en:Humankind:_A_Hopeful_History|<nowiki/>'Humankind: A Hopeful History]]''' aistriúchán Béarla i mí na Bealtaine 2020. <ref> {{Cite web-en|url=https://www.standard.co.uk/lifestyle/books/humankind-by-rutger-bregman-review-a4434736.html|title=Book review: Humankind by Rutger Bregman|author=Bentham|first=Martin|date=7 May 2020|publisher=[[Evening Standard]]|access-date=10 May 2020}} </ref> <ref> {{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/books/2020/may/09/rutger-bregman-our-secret-superpower-is-our-ability-to-cooperate|title=Rutger Bregman: the Dutch historian who rocked Davos and unearthed the real Lord of the Flies|author=Freedland|author-link=Jonathan Freedland|first=Jonathan|date=9 May 2020|work=[[The Guardian]]|access-date=28 Mar 2021}} </ref> Bhí an t-eagrán i gclúdach bog ar liosta na leabhar is mó díol de chuid an *New York Times*. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/paperback-nonfiction/|title=Paperback Nonfiction Books Best Sellers|date=December 19, 2021|work=The New York Times|access-date=December 19, 2021}}</ref> Chomh maith le moladh, tá cáineadh láidir faighte ag ''Humankind: A Hopeful History'' freisin. Mar shampla, tugann criticeoirí éagsúla le fios nach bhfuil aon ábhar eolaíoch sa leabhar. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.medischcontact.nl/opinie/blogs-columns/blog/rutger-bregman-en-het-simsalabimdenken-.htm|title=Rutger Bregman en het simsalabimdenken|date=11 December 2020|language=nl|work=www.medischcontact.nl|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Citation |title=De snijtafel - De meeste mensen deugen (#73.5) |date=18 May 2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=NOcuouxZiJA |access-date=2022-05-20 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://rengelfriet.wordpress.com/2020/03/03/deugt-dat-boek-van-rutger-bregman-eigenlijk-wel/|title=Deugt dat boek van Rutger Bregman eigenlijk wel?|date=2020-03-03|language=nl|work=richardengelfriet.nl|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/de-meeste-mensen-deugen-van-rutger-bregman-is-opium-voor-het-volk|title='De meeste mensen deugen' van Rutger Bregman is opium voor het volk - Joop - BNNVARA|language=nl|work=Joop|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=http://www.theguardian.com/books/2020/jun/10/humankind-by-rutger-bregman-review-a-hopeful-history-of-our-nature|title=Humankind by Rutger Bregman review – why we are all deep-down decent|author=Poole|first=Steven|date=2020-06-10|language=en|work=the Guardian|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.thephilosopher1923.org/post/are-we-decent-deep-down|title=Are We Decent Deep Down?|author=Smith|first=David Livingstone|date=2021-11-25|language=en|work=The Philosopher 1923|access-date=2022-05-20}}</ref> ==Naisc sheachtracha== * [https://www.facebook.com/reel/4233825490167048 Today I have to share something I wish wasn’t true] * [https://www.moralambition.org/ School for Moral Ambition official website] * [https://www.youtube.com/@MoralAmbition School for Moral Ambition official YouTube Channel] * {{Commonscatinline}} ==Tagairtí== [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1988]] [[Catagóir:Staireoirí Ollannacha ón 21ú haois]] [[Catagóir:Iriseoirí Ollannacha ón 21ú haois]] [[Catagóir:Údair Ollannacha neamhfhicsin ón 21ú haois]] [[Catagóir:Daoine a bhaineann leis an altruachas éifeachtach]] [[Catagóir:Daoine ó Schouwen-Duiveland]] [[Catagóir:Iar-mhic léinn de chuid Choláiste na Litríochta agus na hEolaíochta in UCLA]] [[Catagóir:Gníomhaithe ar son ioncam bunúsach uilíoch]] [[Catagóir:Údair a scríobhann faoi ioncam bunúsach uilíoch]] [[Catagóir:Iar-mhic léinn de chuid Ollscoil Utrecht]] [[Catagóir:Staraithe domhanda]] 063x5ugt56aisjell6t0f8u6inoyx9l 1328434 1328433 2026-09-23T16:42:22Z Ériugena 188 1328434 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is staraí agus údar Ollannacha é '''Rutger Christiaan Bregman''' (rugadh 26 Aibreán 1988) D’fhoilsigh Bregman ceithre leabhar, go háirithe ''Utopia for Realists'', atá aistrithe go tríocha a dó theanga. Tá a chuid oibre le feiceáil sa ''[[Washington Post]]'', ''[[The Guardian|sa Guardian]]'' agus ar an [[BBC]] . <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2019/03/01/world/europe/davos-fox-news-bregman-carlson.html|language=en-US|work=[[The New York Times]]}}</ref> Tá cur síos déanta air ag ''The Guardian'' mar "Dutch wunderkind of new ideas" <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/global/2017/mar/14/guardian-weekly-putin-nato-palmyra|work=The Guardian|quote=Books casts an eye over a theory of modern utopia by the Dutch wunderkind of new ideas, Rutger Bregman}}</ref> agus ag ''TED Talks'' mar "''one of Europe's most prominent young thinkers''". <ref name="TedTalks_Bregman_nd">{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/speakers/rutger_bregman|title=Biography: Rutger Bregman, author of ''Utopia for Realists''|date=2017|publisher=[[TED Talks]]|access-date=7 January 2018|quote=He has published four books on history, philosophy and economics. His book Utopia for Realists -- on universal basic income and other radical ideas -- has been translated in more than 20 languages. His work has been featured in ''The Washington Post'' and ''The Guardian'' and on the BBC.}}</ref> Roghnaigh léiritheoir TED , Chris Anderson, a TED Talk, "''Poverty Isn't a Lack of Character; It's a Lack of Cash''",, mar cheann de na deich gcinn is fearr de 2017. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/playlists/607/curator_s_picks_top_10_ted_talks_of_2017|title=Curator's Picks: Top 10 TED Talks of 2017|date=nd|publisher=TED Talks|access-date=7 January 2018|quote=The most notable talks of 2017, chosen by TED Curator Chris Anderson}}</ref> == Luathshaol agus oideachas == Rugadh Bregman i Renesse . Is ministir [[An Protastúnachas|Protastúnach]] a athair, agus is múinteoir riachtanas speisialta a mháthair. Bhain sé [[Baitsiléir Ealaíon|céim Bhaitsiléara Ealaíon]] amach sa stair in Ollscoil Utrecht sa bhliain 2009. Bhain sé Máistreacht Ealaíon amach sa stair in 2012, cuid de in [[Utrecht (cathair)|Utrecht]] agus cuid eile in Ollscoil California, Los Angeles . <ref>{{Cite web-en|url=https://www.newstatesman.com/culture/observations/2018/02/i-want-state-think-anarchist-dutch-historian-rutger-bregman-why-left|title='I want the state to think like an anarchist': Dutch historian Rutger Bregman on why the left must reclaim utopianism|author=Eaton|first=George|date=26 February 2018|access-date=23 February 2019}}</ref> Dhírigh a chuid staidéir iarchéime ar chathracha, stáit agus saoránacht. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.uu.nl/sites/default/files/UUUF148_Illuster_afstudeerspecial_LR_spreads.pdf|title=Illuster {{!}} Graduation special {{!}} De Meeste Mensen Deugen|work=[[Utrecht University]]}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://dub.uu.nl/nl/achtergrond/rutger-bregman-%E2%80%98cijfers-verhullen-wat-er-echt-aan-de-hand-bij-universiteiten%E2%80%99|title=Rutger Bregman: 'Cijfers verhullen wat er echt aan de hand is bij universiteiten' {{!}} DUB|work=dub.uu.nl|access-date=2024-01-09}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://brandpuntplus.kro-ncrv.nl/brandpuntplus/rutger-bregman-interview/|title=Interview Rutger Bregman|date=2019-03-30|access-date=2024-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330143400/https://brandpuntplus.kro-ncrv.nl/brandpuntplus/rutger-bregman-interview/|archive-date=30 March 2019}}</ref> Bhí sé ina bhall de chomhlachas mac léinn Críostaí SSR-NU. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/profiles/6760932|title=Profile|date=July 2017|publisher=TED2017|access-date=7 January 2018}}</ref> == Gairmréim == Shíl Bregman go mbeadh sé ina staraí acadúil, ach thosaigh sé ag obair mar iriseoir ina ionad sin. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/books/2017/feb/26/rutger-bregman-utopia-for-realists-interview-universal-basic-income|title=Rutger Bregman: 'We could cut the working week by a third'|author=Anthony|first=Andrew|date=26 February 2017|work=[[TheGuardian.com]]|access-date=22 February 2019}}</ref> D’oibrigh sé thart ar 10 mbliana san áit ar a dtugann sé an "''awareness industry''" air, sular éirigh sé as an iriseoireacht, <ref name="why">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/news/audio/2025/may/12/why-you-should-quit-your-job-and-change-the-world-podcast|title=Why you should quit your job and change the world – podcast|date=2025-05-12|language=en-GB|work=www.theguardian.com}}. Presented by Hannah Moore.</ref> tar éis an rud a thug sé ghéarchéim luath mheánaoise air, dar leis, thosaigh sé ag obair mar fhiontraí <ref name="marchese">{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2025/05/17/magazine/rutger-bregman-interview.html|language=en|work=NYT}}</ref> cé go scríobhann sé fós don iris ar líne ''De Correspondent'', <ref name="theguardian_2017_profile_phone">{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/jul/12/phone-state-private-sector-products-investment-innovation|work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://decorrespondent.nl/230/de-promovendifabriek/ba0d881b-18f7-0f08-2606-e9bd8f8f7946|title=De promovendifabriek|author=Bregman|first=Rutger|date=2013-11-04|language=nl|work=De Correspondent|access-date=2024-01-09}}</ref> Ainmníodh é faoi dhó do Dhuais Preasa na hEorpa as a chuid oibre ansin. <ref>{{Cite web-en|url=https://thecorrespondent.com/utopia-for-realists/|title=Utopia for Realists: This book originated on De Correspondent|date=nd|publisher=De Correspondent|access-date=2018-01-07}}</ref> Tá a chuid alt foilsithe freisin in ''[[The Guardian]]'', <ref name="theguardian_2017_profile_phone" /> ''[[Washington Post|The Washington Post]]'', <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/free-money-might-be-the-best-way-to-end-poverty/2013/12/29/679c8344-5ec8-11e3-95c2-13623eb2b0e1_story.html|work=[[The Washington Post]]}}</ref> ''Evonomics'', <ref>{{Cite web-en|url=https://evonomics.com/no-wealth-isnt-created-top-devoured-rutger-bregman/|title=Why Society's Biggest Freeloaders Are at the Top: No, wealth isn't created at the top. It is merely devoured there|author=Bregman|first=Rutger|date=15 April 2017|work=Evonomics|access-date=7 January 2017}}</ref> <ref name="evonomics_garbage_men_2016">{{Cite web-en|url=https://evonomics.com/why-garbage-men-should-earn-more-than-bankers|title=Why garbage men should earn more than bankers|author=Bregman|first=Rutger C.|date=21 April 2016|publisher=Lemniscate|access-date=7 January 2018}}</ref> agus ''The Conversation'' . I mí na Samhna 2025, thug Bregman, a bhfuil cónaí air sna Stáit Aontaithe, an chéad cheann de cheithre Léacht Reith don [[BBC]] ar an "''Moral Revolution''" ag argóint ar son útóipe réalaíoch. <ref name="reith1">{{Cite web-en|url=https://www.bbc.com/audio/play/m002mmrv|title=The Reith Lectures 1. A Time of Monsters|author=BBC Audio|language=en-GB|work=www.bbc.com|access-date=2025-12-01}}</ref> <ref name="transcript1">{{Cite web-en|url=https://downloads.bbc.co.uk/radio4/reith2025/Reith_1_R4_2025_Transcript.pdf|title=A Time of Monsters|author=Bregman|first=Rutger|year=2025|work=bbc.co.uk|publisher=[[BBC]]|quote=""The Roman elite fiddled while Rome burned. Our elites live-streamed the fire and monetized the smoke""}}</ref> Bhí sé ag iarraidh a rá ina léacht gurbh é [[Donald Trump]] an "''most openly corrupt president in American history''". Nuair a rinne an BBC cinsireacht ar a ráiteas beartaithe ar chomhairle a ndlíodóirí roimh an gcraoladh, léirigh Bregman iontas agus chuir sé in aghaidh an chinsireachta, ag cur síos ar an BBC mar a bheith ag "''bending the knee to authoritarianism''". <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2025/11/25/world/europe/uk-bbc-trump.html|language=en|work=nytimes.com|archiveurl=https://archive.today/20251125211057/https://www.nytimes.com/2025/11/25/world/europe/uk-bbc-trump.html|archivedate=2025-11-25}}</ref> Chuir an BBC cosc ar a fhoireann an líne chinsireachta a lua agus iad ag cumarsáid leis na meáin<ref name="Guardian_BBC_cannot_quote_Trump_line">{{Cite Q|Q137401467}}</ref> === ''Útóipe do Réalaithe'' === Sa bhliain 2014, d’fhoilsigh Bregman ''Gratis geld voor iedereen'' (''Útóipe do Réalaithe'') a chuireann saol níos táirgiúla agus níos cothroime chun cinn bunaithe ar thrí phríomhsmaoineamh: ioncam bunúsach uilíoch a íoctar le gach duine, seachtain oibre ghearr de chúig uair an chloig déag oibre, agus teorainneacha oscailte ar fud an domhain le malartú saoránach idir na náisiúin uile. <ref name="Utopia">{{Cite book-en|title=Utopia for Realists: How We Can Build the Ideal World|first=Rutger|author=Bregman|isbn=978-0316471893|publisher=Little, Brown and Company/Hachette Book Group USA|date=2017-03-14}}</ref> Scríobhadh é ar dtús mar shraith alt don iris ar líne Ollainnis ''De Correspondent'' . <ref>{{Cite web-en|url=https://thecorrespondent.com/utopia-for-realists|title=Utopia for Realists - The case for a universal basic income, open borders and a 15-hour workweek|work=The Correspondent|access-date=2 February 2019}}</ref> In agallamh leis an nuachtán ''Le Devoir'' i Montréal i Meán Fómhair 2017, dúirt Bregman "''to move forward, a society needs dreams, not nightmares. Yet people are caught in the logic of fear. Whether it is Trump, Brexit or the last elections in Germany, they vote against the future and instead for solutions to replace it, believing the past was better based on a thoroughly mistaken view of the world: the world was worse before … Humanity is improving, conditions of life, work and health too. And it's time to open the windows of our minds to see it''." <ref>{{Lua idirlín|work=Le Devoir|quote="Pour avancer, une société a besoin de rêves, pas de cauchemars, lance Rutger Bregman, joint cette semaine aux Pays-Bas par Le Devoir. Or, quand on regarde autour de nous, on constate que ces rêves n’arrivent pas à émerger. Les gens sont pris dans la logique du pire, de la peur, de la crainte. Qu’il s’agisse de Trump, du Brexit ou des dernières élections en Allemagne, ils votent contre une perspective d’avenir plutôt que pour des solutions de remplacement, en pensant que le passé était meilleur, ce qui repose sur une vision du monde totalement erronée. Le monde était pire avant. L’humanité ne va qu’en s’améliorant, les conditions de vie, de travail, de santé aussi. Et il est temps d’ouvrir les fenêtres de nos esprits pour le voir."}}</ref> === ''An Daonnacht: Stair Dóchasach'' === I Meán Fómhair 2019, d’fhoilsigh Bregman ''De meeste mensen deugen (''Tá an chuid is mó de dhaoine go maith. ), ina mhaíonn sé go bhfuil daoine go bunúsach go maith den chuid is mó, agus gur dócha go mbeadh sé tairbheach do chách tuilleadh aitheantais a thabhairt don dearcadh seo, go páirteach toisc go laghdódh sé ciniceas iomarcach agus mí-dhaonnacht. Mar shampla, mura mbeadh an tsochaí ag áitiú chomh láidir sin go bhfuil daoine leisciúil ó nádúr, bheadh níos lú cúise ann cur i gcoinne thabhairt isteach forleathan beart chun bochtaineacht a mhaolú amhail ioncam bunúsach uilíoch . Glacann an leabhar cur chuige ildisciplíneach, ag tarraingt ar thorthaí na staire, [[Eacnamaíocht|na heacnamaíochta]], [[Síceolaíocht|na síceolaíochta]], [[Bitheolaíocht|na bitheolaíochta]], [[Antraipeolaíocht|na hantraipeolaíochta]] agus [[Seandálaíocht|na seandálaíochta]] . I measc argóintí Bhregman tá an dearbhú go raibh an cheart ag [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]], seachas [[Thomas Hobbes|ag Hobbes]], faoi mhaitheas bunúsach an chine dhaonna sa díospóireacht faoi staid an nádúir . Foilsíodh ''[[:en:Humankind:_A_Hopeful_History|<nowiki/>'Humankind: A Hopeful History]]''' aistriúchán Béarla i mí na Bealtaine 2020. <ref> {{Cite web-en|url=https://www.standard.co.uk/lifestyle/books/humankind-by-rutger-bregman-review-a4434736.html|title=Book review: Humankind by Rutger Bregman|author=Bentham|first=Martin|date=7 May 2020|publisher=[[Evening Standard]]|access-date=10 May 2020}} </ref> <ref> {{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/books/2020/may/09/rutger-bregman-our-secret-superpower-is-our-ability-to-cooperate|title=Rutger Bregman: the Dutch historian who rocked Davos and unearthed the real Lord of the Flies|author=Freedland|author-link=Jonathan Freedland|first=Jonathan|date=9 May 2020|work=[[The Guardian]]|access-date=28 Mar 2021}} </ref> Bhí an t-eagrán i gclúdach bog ar liosta na leabhar is mó díol de chuid an *''New York Times''*. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/paperback-nonfiction/|title=Paperback Nonfiction Books Best Sellers|date=December 19, 2021|work=The New York Times|access-date=December 19, 2021}}</ref> Chomh maith le moladh, tá cáineadh láidir faighte ag ''Humankind: A Hopeful History'' freisin. Mar shampla, tugann criticeoirí éagsúla le fios nach bhfuil aon ábhar eolaíoch sa leabhar. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.medischcontact.nl/opinie/blogs-columns/blog/rutger-bregman-en-het-simsalabimdenken-.htm|title=Rutger Bregman en het simsalabimdenken|date=11 December 2020|language=nl|work=www.medischcontact.nl|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Citation |title=De snijtafel - De meeste mensen deugen (#73.5) |date=18 May 2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=NOcuouxZiJA |access-date=2022-05-20 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://rengelfriet.wordpress.com/2020/03/03/deugt-dat-boek-van-rutger-bregman-eigenlijk-wel/|title=Deugt dat boek van Rutger Bregman eigenlijk wel?|date=2020-03-03|language=nl|work=richardengelfriet.nl|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/de-meeste-mensen-deugen-van-rutger-bregman-is-opium-voor-het-volk|title='De meeste mensen deugen' van Rutger Bregman is opium voor het volk - Joop - BNNVARA|language=nl|work=Joop|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=http://www.theguardian.com/books/2020/jun/10/humankind-by-rutger-bregman-review-a-hopeful-history-of-our-nature|title=Humankind by Rutger Bregman review – why we are all deep-down decent|author=Poole|first=Steven|date=2020-06-10|language=en|work=the Guardian|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.thephilosopher1923.org/post/are-we-decent-deep-down|title=Are We Decent Deep Down?|author=Smith|first=David Livingstone|date=2021-11-25|language=en|work=The Philosopher 1923|access-date=2022-05-20}}</ref> ==Naisc sheachtracha== * [https://www.facebook.com/reel/4233825490167048 Today I have to share something I wish wasn’t true] * [https://www.moralambition.org/ School for Moral Ambition official website] * [https://www.youtube.com/@MoralAmbition School for Moral Ambition official YouTube Channel] * {{Commonscatinline}} ==Tagairtí== [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1988]] [[Catagóir:Staireoirí Ollannacha ón 21ú haois]] [[Catagóir:Iriseoirí Ollannacha ón 21ú haois]] [[Catagóir:Údair Ollannacha neamhfhicsin ón 21ú haois]] [[Catagóir:Daoine a bhaineann leis an altruachas éifeachtach]] [[Catagóir:Daoine ó Schouwen-Duiveland]] [[Catagóir:Iar-mhic léinn de chuid Choláiste na Litríochta agus na hEolaíochta in UCLA]] [[Catagóir:Gníomhaithe ar son ioncam bunúsach uilíoch]] [[Catagóir:Údair a scríobhann faoi ioncam bunúsach uilíoch]] [[Catagóir:Iar-mhic léinn de chuid Ollscoil Utrecht]] [[Catagóir:Staraithe domhanda]] pmo2bs9h78m3o165pdk3lvlbam8j3c0 1328435 1328434 2026-09-23T16:44:00Z Ériugena 188 1328435 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is staraí agus údar Ollannacha é '''Rutger Christiaan Bregman''' (rugadh 26 Aibreán 1988) D’fhoilsigh Bregman ceithre leabhar, go háirithe ''Utopia for Realists'', atá aistrithe go tríocha a dó theanga. Tá a chuid oibre le feiceáil sa ''[[Washington Post]]'', ''[[The Guardian|sa Guardian]]'' agus ar an [[BBC]] . <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2019/03/01/world/europe/davos-fox-news-bregman-carlson.html|language=en-US|work=[[The New York Times]]}}</ref> Tá cur síos déanta air ag ''The Guardian'' mar "Dutch wunderkind of new ideas" <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/global/2017/mar/14/guardian-weekly-putin-nato-palmyra|work=The Guardian|quote=Books casts an eye over a theory of modern utopia by the Dutch wunderkind of new ideas, Rutger Bregman}}</ref> agus ag ''TED Talks'' mar "''one of Europe's most prominent young thinkers''". <ref name="TedTalks_Bregman_nd">{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/speakers/rutger_bregman|teideal=Biography: Rutger Bregman, author of ''Utopia for Realists''|date=2017|publisher=[[TED Talks]]|access-date=7 January 2018|quote=He has published four books on history, philosophy and economics. His book Utopia for Realists -- on universal basic income and other radical ideas -- has been translated in more than 20 languages. His work has been featured in ''The Washington Post'' and ''The Guardian'' and on the BBC.}}</ref> Roghnaigh léiritheoir TED , Chris Anderson, a TED Talk, "''Poverty Isn't a Lack of Character; It's a Lack of Cash''",, mar cheann de na deich gcinn is fearr de 2017. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/playlists/607/curator_s_picks_top_10_ted_talks_of_2017|teideal=Curator's Picks: Top 10 TED Talks of 2017|date=nd|publisher=TED Talks|access-date=7 January 2018|quote=The most notable talks of 2017, chosen by TED Curator Chris Anderson}}</ref> == Luathshaol agus oideachas == Rugadh Bregman i Renesse . Is ministir [[An Protastúnachas|Protastúnach]] a athair, agus is múinteoir riachtanas speisialta a mháthair. Bhain sé [[Baitsiléir Ealaíon|céim Bhaitsiléara Ealaíon]] amach sa stair in Ollscoil Utrecht sa bhliain 2009. Bhain sé Máistreacht Ealaíon amach sa stair in 2012, cuid de in [[Utrecht (cathair)|Utrecht]] agus cuid eile in Ollscoil California, Los Angeles . <ref>{{Cite web-en|url=https://www.newstatesman.com/culture/observations/2018/02/i-want-state-think-anarchist-dutch-historian-rutger-bregman-why-left|title='I want the state to think like an anarchist': Dutch historian Rutger Bregman on why the left must reclaim utopianism|author=Eaton|first=George|date=26 February 2018|access-date=23 February 2019}}</ref> Dhírigh a chuid staidéir iarchéime ar chathracha, stáit agus saoránacht. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.uu.nl/sites/default/files/UUUF148_Illuster_afstudeerspecial_LR_spreads.pdf|title=Illuster {{!}} Graduation special {{!}} De Meeste Mensen Deugen|work=[[Utrecht University]]}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://dub.uu.nl/nl/achtergrond/rutger-bregman-%E2%80%98cijfers-verhullen-wat-er-echt-aan-de-hand-bij-universiteiten%E2%80%99|title=Rutger Bregman: 'Cijfers verhullen wat er echt aan de hand is bij universiteiten' {{!}} DUB|work=dub.uu.nl|access-date=2024-01-09}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://brandpuntplus.kro-ncrv.nl/brandpuntplus/rutger-bregman-interview/|title=Interview Rutger Bregman|date=2019-03-30|access-date=2024-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330143400/https://brandpuntplus.kro-ncrv.nl/brandpuntplus/rutger-bregman-interview/|archive-date=30 March 2019}}</ref> Bhí sé ina bhall de chomhlachas mac léinn Críostaí SSR-NU. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.ted.com/profiles/6760932|title=Profile|date=July 2017|publisher=TED2017|access-date=7 January 2018}}</ref> == Gairmréim == Shíl Bregman go mbeadh sé ina staraí acadúil, ach thosaigh sé ag obair mar iriseoir ina ionad sin. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/books/2017/feb/26/rutger-bregman-utopia-for-realists-interview-universal-basic-income|title=Rutger Bregman: 'We could cut the working week by a third'|author=Anthony|first=Andrew|date=26 February 2017|work=[[TheGuardian.com]]|access-date=22 February 2019}}</ref> D’oibrigh sé thart ar 10 mbliana san áit ar a dtugann sé an "''awareness industry''" air, sular éirigh sé as an iriseoireacht, <ref name="why">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/news/audio/2025/may/12/why-you-should-quit-your-job-and-change-the-world-podcast|title=Why you should quit your job and change the world – podcast|date=2025-05-12|language=en-GB|work=www.theguardian.com}}. Presented by Hannah Moore.</ref> tar éis an rud a thug sé ghéarchéim luath mheánaoise air, dar leis, thosaigh sé ag obair mar fhiontraí <ref name="marchese">{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2025/05/17/magazine/rutger-bregman-interview.html|language=en|work=NYT}}</ref> cé go scríobhann sé fós don iris ar líne ''De Correspondent'', <ref name="theguardian_2017_profile_phone">{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/jul/12/phone-state-private-sector-products-investment-innovation|work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://decorrespondent.nl/230/de-promovendifabriek/ba0d881b-18f7-0f08-2606-e9bd8f8f7946|title=De promovendifabriek|author=Bregman|first=Rutger|date=2013-11-04|language=nl|work=De Correspondent|access-date=2024-01-09}}</ref> Ainmníodh é faoi dhó do Dhuais Preasa na hEorpa as a chuid oibre ansin. <ref>{{Cite web-en|url=https://thecorrespondent.com/utopia-for-realists/|title=Utopia for Realists: This book originated on De Correspondent|date=nd|publisher=De Correspondent|access-date=2018-01-07}}</ref> Tá a chuid alt foilsithe freisin in ''[[The Guardian]]'', <ref name="theguardian_2017_profile_phone" /> ''[[Washington Post|The Washington Post]]'', <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/free-money-might-be-the-best-way-to-end-poverty/2013/12/29/679c8344-5ec8-11e3-95c2-13623eb2b0e1_story.html|work=[[The Washington Post]]}}</ref> ''Evonomics'', <ref>{{Cite web-en|url=https://evonomics.com/no-wealth-isnt-created-top-devoured-rutger-bregman/|title=Why Society's Biggest Freeloaders Are at the Top: No, wealth isn't created at the top. It is merely devoured there|author=Bregman|first=Rutger|date=15 April 2017|work=Evonomics|access-date=7 January 2017}}</ref> <ref name="evonomics_garbage_men_2016">{{Cite web-en|url=https://evonomics.com/why-garbage-men-should-earn-more-than-bankers|title=Why garbage men should earn more than bankers|author=Bregman|first=Rutger C.|date=21 April 2016|publisher=Lemniscate|access-date=7 January 2018}}</ref> agus ''The Conversation'' . I mí na Samhna 2025, thug Bregman, a bhfuil cónaí air sna Stáit Aontaithe, an chéad cheann de cheithre Léacht Reith don [[BBC]] ar an "''Moral Revolution''" ag argóint ar son útóipe réalaíoch. <ref name="reith1">{{Cite web-en|url=https://www.bbc.com/audio/play/m002mmrv|title=The Reith Lectures 1. A Time of Monsters|author=BBC Audio|language=en-GB|work=www.bbc.com|access-date=2025-12-01}}</ref> <ref name="transcript1">{{Cite web-en|url=https://downloads.bbc.co.uk/radio4/reith2025/Reith_1_R4_2025_Transcript.pdf|title=A Time of Monsters|author=Bregman|first=Rutger|year=2025|work=bbc.co.uk|publisher=[[BBC]]|quote=""The Roman elite fiddled while Rome burned. Our elites live-streamed the fire and monetized the smoke""}}</ref> Bhí sé ag iarraidh a rá ina léacht gurbh é [[Donald Trump]] an "''most openly corrupt president in American history''". Nuair a rinne an BBC cinsireacht ar a ráiteas beartaithe ar chomhairle a ndlíodóirí roimh an gcraoladh, léirigh Bregman iontas agus chuir sé in aghaidh an chinsireachta, ag cur síos ar an BBC mar a bheith ag "''bending the knee to authoritarianism''". <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2025/11/25/world/europe/uk-bbc-trump.html|language=en|work=nytimes.com|archiveurl=https://archive.today/20251125211057/https://www.nytimes.com/2025/11/25/world/europe/uk-bbc-trump.html|archivedate=2025-11-25}}</ref> Chuir an BBC cosc ar a fhoireann an líne chinsireachta a lua agus iad ag cumarsáid leis na meáin<ref name="Guardian_BBC_cannot_quote_Trump_line">{{Cite Q|Q137401467}}</ref> === ''Útóipe do Réalaithe'' === Sa bhliain 2014, d’fhoilsigh Bregman ''Gratis geld voor iedereen'' (''Útóipe do Réalaithe'') a chuireann saol níos táirgiúla agus níos cothroime chun cinn bunaithe ar thrí phríomhsmaoineamh: ioncam bunúsach uilíoch a íoctar le gach duine, seachtain oibre ghearr de chúig uair an chloig déag oibre, agus teorainneacha oscailte ar fud an domhain le malartú saoránach idir na náisiúin uile. <ref name="Utopia">{{Cite book-en|title=Utopia for Realists: How We Can Build the Ideal World|first=Rutger|author=Bregman|isbn=978-0316471893|publisher=Little, Brown and Company/Hachette Book Group USA|date=2017-03-14}}</ref> Scríobhadh é ar dtús mar shraith alt don iris ar líne Ollainnis ''De Correspondent'' . <ref>{{Cite web-en|url=https://thecorrespondent.com/utopia-for-realists|title=Utopia for Realists - The case for a universal basic income, open borders and a 15-hour workweek|work=The Correspondent|access-date=2 February 2019}}</ref> In agallamh leis an nuachtán ''Le Devoir'' i Montréal i Meán Fómhair 2017, dúirt Bregman "''to move forward, a society needs dreams, not nightmares. Yet people are caught in the logic of fear. Whether it is Trump, Brexit or the last elections in Germany, they vote against the future and instead for solutions to replace it, believing the past was better based on a thoroughly mistaken view of the world: the world was worse before … Humanity is improving, conditions of life, work and health too. And it's time to open the windows of our minds to see it''." <ref>{{Lua idirlín|work=Le Devoir|quote="Pour avancer, une société a besoin de rêves, pas de cauchemars, lance Rutger Bregman, joint cette semaine aux Pays-Bas par Le Devoir. Or, quand on regarde autour de nous, on constate que ces rêves n’arrivent pas à émerger. Les gens sont pris dans la logique du pire, de la peur, de la crainte. Qu’il s’agisse de Trump, du Brexit ou des dernières élections en Allemagne, ils votent contre une perspective d’avenir plutôt que pour des solutions de remplacement, en pensant que le passé était meilleur, ce qui repose sur une vision du monde totalement erronée. Le monde était pire avant. L’humanité ne va qu’en s’améliorant, les conditions de vie, de travail, de santé aussi. Et il est temps d’ouvrir les fenêtres de nos esprits pour le voir."}}</ref> === ''An Daonnacht: Stair Dóchasach'' === I Meán Fómhair 2019, d’fhoilsigh Bregman ''De meeste mensen deugen (''Tá an chuid is mó de dhaoine go maith. ), ina mhaíonn sé go bhfuil daoine go bunúsach go maith den chuid is mó, agus gur dócha go mbeadh sé tairbheach do chách tuilleadh aitheantais a thabhairt don dearcadh seo, go páirteach toisc go laghdódh sé ciniceas iomarcach agus mí-dhaonnacht. Mar shampla, mura mbeadh an tsochaí ag áitiú chomh láidir sin go bhfuil daoine leisciúil ó nádúr, bheadh níos lú cúise ann cur i gcoinne thabhairt isteach forleathan beart chun bochtaineacht a mhaolú amhail ioncam bunúsach uilíoch . Glacann an leabhar cur chuige ildisciplíneach, ag tarraingt ar thorthaí na staire, [[Eacnamaíocht|na heacnamaíochta]], [[Síceolaíocht|na síceolaíochta]], [[Bitheolaíocht|na bitheolaíochta]], [[Antraipeolaíocht|na hantraipeolaíochta]] agus [[Seandálaíocht|na seandálaíochta]] . I measc argóintí Bhregman tá an dearbhú go raibh an cheart ag [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]], seachas [[Thomas Hobbes|ag Hobbes]], faoi mhaitheas bunúsach an chine dhaonna sa díospóireacht faoi staid an nádúir . Foilsíodh ''[[:en:Humankind:_A_Hopeful_History|<nowiki/>'Humankind: A Hopeful History]]''' aistriúchán Béarla i mí na Bealtaine 2020. <ref> {{Cite web-en|url=https://www.standard.co.uk/lifestyle/books/humankind-by-rutger-bregman-review-a4434736.html|title=Book review: Humankind by Rutger Bregman|author=Bentham|first=Martin|date=7 May 2020|publisher=[[Evening Standard]]|access-date=10 May 2020}} </ref> <ref> {{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/books/2020/may/09/rutger-bregman-our-secret-superpower-is-our-ability-to-cooperate|title=Rutger Bregman: the Dutch historian who rocked Davos and unearthed the real Lord of the Flies|author=Freedland|author-link=Jonathan Freedland|first=Jonathan|date=9 May 2020|work=[[The Guardian]]|access-date=28 Mar 2021}} </ref> Bhí an t-eagrán i gclúdach bog ar liosta na leabhar is mó díol de chuid an *''New York Times''*. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/paperback-nonfiction/|title=Paperback Nonfiction Books Best Sellers|date=December 19, 2021|work=The New York Times|access-date=December 19, 2021}}</ref> Chomh maith le moladh, tá cáineadh láidir faighte ag ''Humankind: A Hopeful History'' freisin. Mar shampla, tugann criticeoirí éagsúla le fios nach bhfuil aon ábhar eolaíoch sa leabhar. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.medischcontact.nl/opinie/blogs-columns/blog/rutger-bregman-en-het-simsalabimdenken-.htm|title=Rutger Bregman en het simsalabimdenken|date=11 December 2020|language=nl|work=www.medischcontact.nl|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Citation |title=De snijtafel - De meeste mensen deugen (#73.5) |date=18 May 2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=NOcuouxZiJA |access-date=2022-05-20 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://rengelfriet.wordpress.com/2020/03/03/deugt-dat-boek-van-rutger-bregman-eigenlijk-wel/|title=Deugt dat boek van Rutger Bregman eigenlijk wel?|date=2020-03-03|language=nl|work=richardengelfriet.nl|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/de-meeste-mensen-deugen-van-rutger-bregman-is-opium-voor-het-volk|title='De meeste mensen deugen' van Rutger Bregman is opium voor het volk - Joop - BNNVARA|language=nl|work=Joop|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=http://www.theguardian.com/books/2020/jun/10/humankind-by-rutger-bregman-review-a-hopeful-history-of-our-nature|title=Humankind by Rutger Bregman review – why we are all deep-down decent|author=Poole|first=Steven|date=2020-06-10|language=en|work=the Guardian|access-date=2022-05-20}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.thephilosopher1923.org/post/are-we-decent-deep-down|title=Are We Decent Deep Down?|author=Smith|first=David Livingstone|date=2021-11-25|language=en|work=The Philosopher 1923|access-date=2022-05-20}}</ref> ==Naisc sheachtracha== * [https://www.facebook.com/reel/4233825490167048 Today I have to share something I wish wasn’t true] * [https://www.moralambition.org/ School for Moral Ambition official website] * [https://www.youtube.com/@MoralAmbition School for Moral Ambition official YouTube Channel] * {{Commonscatinline}} ==Tagairtí== [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1988]] [[Catagóir:Staireoirí Ollannacha ón 21ú haois]] [[Catagóir:Iriseoirí Ollannacha ón 21ú haois]] [[Catagóir:Údair Ollannacha neamhfhicsin ón 21ú haois]] [[Catagóir:Daoine a bhaineann leis an altruachas éifeachtach]] [[Catagóir:Daoine ó Schouwen-Duiveland]] [[Catagóir:Iar-mhic léinn de chuid Choláiste na Litríochta agus na hEolaíochta in UCLA]] [[Catagóir:Gníomhaithe ar son ioncam bunúsach uilíoch]] [[Catagóir:Údair a scríobhann faoi ioncam bunúsach uilíoch]] [[Catagóir:Iar-mhic léinn de chuid Ollscoil Utrecht]] [[Catagóir:Staraithe domhanda]] buard88q06t1ubfvdqe2fazeflf1x7q 0 128461 1328438 2026-09-23T17:17:23Z Ériugena 188 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Breatnach í Helen Jenner (rugadh 1988) atá ina Ceannaire ar an bhFreasúra sa Bhreatain Bheag agus ina Ceannaire ar Reform UK Wales ó Mheán Fómhair 2026. Tá sí ina Scáth-Aire Rialtais um Oideachas agus an Bhreatnais agus ina ball den Senedd (BS) do Bangor Conwy Môn ó Bhealtaine 2026. Bhí sí ina Leas-Cheannaire ar Reform UK Wales ó Aibreán go Meán Fómhair 2026. Cúlra agus luathghairme Rugadh Jenner i Cast...' 1328438 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Breatnach í Helen Jenner (rugadh 1988) atá ina Ceannaire ar an bhFreasúra sa Bhreatain Bheag agus ina Ceannaire ar Reform UK Wales ó Mheán Fómhair 2026. Tá sí ina Scáth-Aire Rialtais um Oideachas agus an Bhreatnais agus ina ball den Senedd (BS) do Bangor Conwy Môn ó Bhealtaine 2026. Bhí sí ina Leas-Cheannaire ar Reform UK Wales ó Aibreán go Meán Fómhair 2026. Cúlra agus luathghairme Rugadh Jenner i Castell-nedd, agus tógadh í i Bodorgan, Ynys Môn, ag freastal ar Ysgol David Hughes . Rinne sí staidéar ar litríocht an Bhéarla in Ollscoil Bangor ; Sa bhliain 2006, bhí sí ina ball den bhanna punc The Mephs (gearr do Mephistophelean Engines of Pleasure). [1] D’oibrigh Jenner mar mhúinteoir ag Brit School i Londain ina dhiaidh sin, [1] agus d’fhill sí ar an mBreatain Bheag i mí an Mhárta 2019. [2] Gairmréim pholaitiúil Sheas Jenner i dtoghcheantar Ynys Môn i dtoghchán ginearálta 2019, do Reform UK faoina hainm roimhe seo, Brexit Party, áit ar tháinig sí sa cheathrú háit as ceathrar iarrthóirí, ag fáil 6% den vóta. [1] I mí an Mhárta 2026, fógraíodh gurbh í Jenner an príomhiarrthóir ar liosta Reform UK Wales do thoghcheantar Bangor, Conwy, Môn . Go gairid ina dhiaidh sin, i mí Aibreáin 2026, fógraíodh í mar chéad leascheannaire an pháirtí. [1] Toghadh í go rathúil. Ar an 19 Bealtaine 2026 ceapadh í mar Scáth-Aire um Oideachas agus don Bhreatnais i scáth comh-aireacht Thomas . [1] Ar an 15 Meán Fómhair 2026, ceapadh Jenner ina ceannaire eatramhach ar Reform UK Wales, i ndiaidh éirí as Dan Thomas ; [1] toghadh í mar cheannaire buan i dtoghchán ceannaireachta, agus fógraíodh na torthaí ar an 21 Meán Fómhair. [2] Saol pearsanta Is cainteoir líofa Breatnaise í Jenner. [1] Is é Emmett Jenner a fear céile, ball gníomhach de Reform in Wales chomh maith. [2] Féach freisin hvka0wnwwk3xno0czh2kp07smgb5558 1328439 1328438 2026-09-23T17:21:38Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1376216060|Helen Jenner]]" 1328439 wikitext text/x-wiki  {{Notelist}}Is polaiteoir Breatnach í '''Helen Jenner''' (rugadh 1988) atá ina Ceannaire ar an bhFreasúra sa Bhreatain Bheag agus ina Ceannaire ar Reform UK Wales ó Mheán Fómhair 2026. Tá sí ina Scáth-Aire Rialtais um Oideachas agus an Bhreatnais agus ina [[Comhalta an tSeanaid|ball den Senedd]] (BS) do Bangor Conwy Môn ó Bhealtaine 2026. Bhí sí ina Leas-Cheannaire ar Reform UK Wales ó Aibreán go Meán Fómhair 2026. == Cúlra agus luathghairme == Rugadh Jenner i ''[[Castell-nedd]]'', agus tógadh í i [[Bodorgan]], Ynys Môn, ag freastal ar Ysgol David Hughes . Rinne sí staidéar ar litríocht an Bhéarla in Ollscoil Bangor ; Sa bhliain 2006, bhí sí ina ball den bhanna punc The Mephs (gearr do Mephistophelean Engines of Pleasure). <ref>{{Cite web-en|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6lym1ngzngzo|title=From punk to politics - the making of new Reform Wales leader Helen Jenner|author=Browne|first=Adrian|date=22 September 2026|work=BBC News}}</ref> D’oibrigh Jenner mar mhúinteoir ag [[:en:Brit_School|Brit School]] i Londain ina dhiaidh sin, agus d’fhill sí ar an mBreatain Bheag i mí an Mhárta 2019. <ref name="NWC2019">{{Lua idirlín|url=https://www.northwaleschronicle.co.uk/news/18079486.chance-get-know-ynys-mons-parliamentary-candidates-standing-election/|work=North Wales Chronicle}}</ref> == Gairmréim pholaitiúil == Sheas Jenner i dtoghcheantar [[Ynys Môn (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Ynys Môn]] i [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019|dtoghchán ginearálta 2019]], do Reform UK faoina hainm roimhe seo, [[Reform UK|Brexit Party]], áit ar tháinig sí sa cheathrú háit as ceathrar iarrthóirí, ag fáil 6% den vóta. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/politics/constituencies/W07000041|work=BBC News}}</ref> I mí an Mhárta 2026, fógraíodh gurbh í Jenner an príomhiarrthóir ar liosta Reform UK Wales do thoghcheantar Bangor, Conwy, Môn . Go gairid ina dhiaidh sin, i mí Aibreáin 2026, fógraíodh í mar chéad leascheannaire an pháirtí. <ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://nation.cymru/news/reform-wales-appoints-deputy-leader-as-senedd-campaign-threatens-to-stall/|work=[[Nation.Cymru]]}}</ref> Toghadh í go rathúil. Ar an 19 Bealtaine 2026 ceapadh í mar Scáth-Aire um Oideachas agus don Bhreatnais i scáth comh-aireacht Thomas . <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/reform-uk-announce-shadow-cabinet-33976064|language=en-GB|work=[[Wales Online]]}}</ref> Ar an 15 Meán Fómhair 2026, ceapadh Jenner ina ceannaire eatramhach ar Reform UK Wales, i ndiaidh éirí as [[Daniel Thomas (polaiteoir)|Dan Thomas]] ; <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cqde0xkgpy2xo|work=BBC News}}</ref> toghadh í mar cheannaire buan i dtoghchán ceannaireachta, agus fógraíodh na torthaí ar an 21 Meán Fómhair. <ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cjly4p95y3zko|work=[[BBC]]}}</ref> == Saol pearsanta == Is cainteoir líofa Breatnaise í Jenner. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crm924rpm0jo|title=I was told I should not be at the National Eisteddfod, says Reform MS|author=Deans|first=David|date=2026-08-27|language=en-GB|work=[[BBC News]]|access-date=2026-08-27}}</ref> Is é Emmett Jenner a fear céile, ball gníomhach de Reform in Wales chomh maith. <ref name=":0" /> == Féach freisin == * 7ú Senedd * Liosta de pholaiteoirí [[:en:List_of_Reform_UK_politicians|Reform UK]] * Liosta de na daoine a d’éirigh as an bPáirtí Coimeádach agus a chuaigh leReform UK * Liosta de bhaill baineanna an Senedd == Nótaí == Etholaethau seneddol yw '''Ynys Môn''', sy'n danfon un cynrychiolydd o'r etholaeth i Senedd San Steffan. Yr Aelod Seneddol cyfredol yw {{Swits Ynys Môn i enw'r AS}}. Dewiswyd Megan Lloyd George i sefyll yn etholiad cyffredinol 1929 yn dilyn cryn ddylawad gan ei rhieni ar y dewis. Cafodd 13,181 pleidlais gyda mwyafrif o 5,618 yn erbyn yr ymgeisydd Llafur, William Edwards. Hi oedd y ddynes gyntaf i'w hethol yn Aelod Seneddol dros etholaeth Gymreig. Ni safodd Llafur yn etholiad 1931 ac fe gadwodd Megan y sedd (fel y gwnaeth yn 1935) er i Lafur ymladd y sedd y flwyddyn honno. Ynys Môn yw'r unig etholaeth yng Nghymru i gael ei chynyrchioli yn San Steffan gan bedair plaid wahanol yn ystod yr 20g. Daliodd Megan Lloyd George y sedd dros y Rhyddfrydwyr o 1929 hyd 1951, yna trechwyd hi gan Cledwyn Hughes dros y Blaid Lafur o 1951 hyd 1979; enillodd Keith Best y sedd dros y Ceidwadwyr o 1979 hyd 1987 a Ieuan Wyn Jones dros Blaid Cymru o 1987 hyd 2001. == Tagairtí == == Naisc sheachtracha == * [https://senedd.wales/people/helen-jenner-ms/ Próifíl] ag an [[Senedd Cymru|Senedd]] * [https://www.theyworkforyou.com/ms/26738/helen_jenner Taifead sa Senedd] ag TheyWorkForYou [[Catagóir:Daoine beo]] 95q3tuzh515vbmxwgv7r13i9w6420dt 14 128462 1328446 2026-09-23T21:17:33Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Gearrscéalta]] [[Catagóir:Béaloideas]] [[Catagóir:Allagóire]] [[Catagóir:Scéalaíocht]]' 1328446 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Gearrscéalta]] [[Catagóir:Béaloideas]] [[Catagóir:Allagóire]] [[Catagóir:Scéalaíocht]] 1h5j5l54dmxzl43baewc92bvkabq63q 0 128463 1328452 2026-09-23T23:07:25Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le 'Is éard atá i gceist le '''damáistí''' ná an cúiteamh in airgead a fhaigheann duine má bhuann sé/sí cás sibhialta. Déanann [[tort]] iarracht damáistí airgid a bhronnadh ar dhuine a d'fhulaing éagóir. Is féidir le cás coiriúil agus cúis tort eascairt ón eachtra céanna. Réimse den dlí coiteann is ea '''tort'''.<ref name="FGB">{{Cite web-en|url=https://www.teanglann.ie/ga/fgb/tort|title=Foclóir Gaeilge-Béarla (Ó Dónaill): tort|year=1977|edi...' 1328452 wikitext text/x-wiki Is éard atá i gceist le '''damáistí''' ná an cúiteamh in airgead a fhaigheann duine má bhuann sé/sí cás sibhialta. Déanann [[tort]] iarracht damáistí airgid a bhronnadh ar dhuine a d'fhulaing éagóir. Is féidir le cás coiriúil agus cúis tort eascairt ón eachtra céanna. Réimse den dlí coiteann is ea '''tort'''.<ref name="FGB">{{Cite web-en|url=https://www.teanglann.ie/ga/fgb/tort|title=Foclóir Gaeilge-Béarla (Ó Dónaill): tort|year=1977|editor=[[Niall Ó Dónaill]], eag.|language=ga|work=Teanglann.ie|publisher=[[An Gúm]]|access-date=2024-04-08|location=[[Baile Átha Cliath]]|isbn=978-1857910384}}</ref> Baineann dlí tort le héagóracha sibhialta. == Féach freisin == * [[Tort]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Téarmaí dlí]] iqz8f4lu7ienu12yn1nuz4bhjibpd9z 1328453 1328452 2026-09-23T23:12:25Z TGcoa 21229 1328453 wikitext text/x-wiki Is éard atá i gceist le '''damáistí'''<ref>i mBéarla, ''damages''</ref> ná an cúiteamh in airgead a fhaigheann duine má bhuann sé/sí cás sibhialta. Déanann [[tort]] iarracht damáistí airgid a bhronnadh ar dhuine a d'fhulaing éagóir. Is féidir le cás coiriúil agus cúis tort eascairt ón eachtra céanna. Réimse den dlí coiteann is ea '''tort'''.<ref name="FGB">{{Cite web-en|url=https://www.teanglann.ie/ga/fgb/tort|title=Foclóir Gaeilge-Béarla (Ó Dónaill): tort|year=1977|editor=[[Niall Ó Dónaill]], eag.|language=ga|work=Teanglann.ie|publisher=[[An Gúm]]|access-date=2024-04-08|location=[[Baile Átha Cliath]]|isbn=978-1857910384}}</ref> Baineann dlí tort le héagóracha sibhialta. In éilimh shibhialta, is iad damáistí an cúiteamh airgeadais nó airgeadaíochta as do chaillteanas nó díobháil. Má admhaíonn an cosantóir go bhfuil an locht air/uirthi agus nach bhfuil tú sásta leis an méid airgid a thairgtear i réiteach damáistí, ansin cuirfear an cheist chuig an gcúirt chun méid na ndamáistí ba cheart duit a fháil a chinneadh. === Measúnú maidir le damáistí in Éirinn === Le linn an mheasúnaithe maidir le damáistí in Éirinn, díríonn an chúirt ar mhéid an chúitimh atá le híoc. Beidh ort féin agus d’fhinnéithe fianaise a sholáthar ar do dhíobhálacha agus do chaillteanais agus ansin déanfaidh an dá fhoireann dlí argóintí maidir leis an méid ceart. Má rinneadh díobháil duit mar gheall ar aon éagóir, is dóchúil go nglaofar mar fhinné tú ionas gur féidir leat cur síos a dhéanamh ar do dhíobhálacha. B’fhéidir go n-iarrfaí ort admhálacha agus billí a thaispeáint lena chruthú gur thabhaigh tú na costais sin uile, mar sin tá sé tábhachtach comhad a choinneáil de gach bille agus admháil. Déanfaidh an breitheamh measúnú ar do chás bunaithe ar scrúdú ar chineál agus méid do dhíobhálacha agus/nó do chaillteanais go dáta, agus caillteanais fhéideartha sa todhchaí. Má rinneadh díobháil duit, tagróidh an breitheamh do na treoirlínte maidir le díobhálacha pearsanta. Go ginearálta, ní leagtar amach aon tréimhse ama ar leith chun aon damáistí a íoc. Is féidir leis an gcosantóir dámhachtainí i roinnt cásanna sibhialta a íoc le d’aturnae laistigh de 6 go 8 seachtaine, go háirithe má tá an cosantóir árachaithe.Ach, is minic a ghlac ann sé i bhfad níos faide chun do dhamáistí a fháil ag brath ar chumas airgeadais an chosantóra agus a dtoilteanas le híoc. D’fhéadfadh gá a bheith ann filleadh ar an gcúirt mura n-íocann an cosantóir laistigh de thréimhse ama réasúnach. == Féach freisin == * [[Tort]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Téarmaí dlí]] [[Catagóir:Tort]] co3v7rqext097390khdgm8b7zpcz2jb 14 128464 1328454 2026-09-23T23:13:53Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Dlí tort]] [[Catagóir:Dlí torta]]' 1328454 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Dlí tort]] [[Catagóir:Dlí torta]] g1a3kggk4wb0t5c0v365feyoom2qgnx