Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2424 1329799 1239692 2026-10-13T03:41:11Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329799 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} In iarthar [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] atá '''Fear Manach''' nó '''Contae Fhear Manach'''.<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/100014|title=Contae Fhear Manach/Fermanagh {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> Is í [[Inis Ceithleann]] an príomhbhaile atá ann. == Bailte i gContae Fhear Manach == * [[Achadh Lon]], [[Achadh Dhruim Saileach]], [[An Arna]] * [[Baile an Irbhinigh]], [[Béal Átha na Mallacht]], [[Béal Cú]], [[Béal Liche]], [[Baile Uí Chaiside]], [[Bealach na Leice]], [[Béal Leice, Contae Fhear Manach|Béal Leice]], [[Bléinigh]], [[Botha]], [[An Baile Nua, Contae Fhear Manach|An Baile Nua]] * [[An Cheis]], [[Cill Chéile Dé]], [[Cill Náile, Contae Fhear Manach|Cill Náile]], [[Clabaigh]], [[An Garastún]] * [[Daimhinis]], [[Doire Ó gConaíle]], [[Droim Scine]], [[Doire Loinn]], [[Doire Mhór]], [[Domhnach]], [[Druim Lathaighe]], [[Dabhach Phádraig]], [[Droichead Mhig Uidhir]] * [[Eadarnaidh]] * [[An Garastún]] * [[Inis Ceithleann]], [[An tIompú Deiseal]] * [[Lios na Scéithe]], [[Lios Béal Átha]], [[An Leac]], [[Leitir Bhruín]], [[Lios na nDaróg]] * [[Mullach na Seangáin]], [[Meacan]], [[Machaire Mhílic]], [[Maigh Niadh]] * [[Paiteagó]] * [[Ros Liath]] * [[Sceach]] * [[Tamhlacht, Contae Fhear Manach|Tamhlacht]], [[An Tigh Mór]], [[Treabhraigh]], [[Tulaigh Uí Thiomáin]] == Barúntachtaí == * [[Clann Amhlaoibh]], [[Clann Cheallaigh]], [[An Chúil]], [[Cnoc Ninnidh]] * [[Lorg]] * [[An Machaire Buí, Contae Fhear Manach|An Machaire Buí]], [[An Machaire Steafánach]] * [[Tír Cheannada]] == Tíreolaíocht == * [[Achadh Thairis]], [[Achadh Fhuarain]], [[Achadh na Glaice]], [[Achadh Creamh Choille]], [[Achadh Chaorthainn]], [[Achadh Mór, Contae Fhear Manach|Achadh Mór]], [[Achadh Rathain]], [[Achadh an Dísirt]], [[Abhainn Bhréan]], [[Abhainn na Sailchis]], [[Abhainn na Sailise]] * [[Binn Eachlabhra]], [[Botha]] * [[Clann Amhlaoibh]], [[Clann Cheallaigh]], [[An Chúil]], [[Cnoc Ninnidh]], [[Carraig a'Lios]], [[Carn, Contae Fhear Manach|Carn]], [[Carr, Contae Fhear Manach|Carr]], [[Cluain Cuaiche]], [[Coill a'Droim]], [[Coill na Madadh]], [[Cnoc a'Duais]], [[Cnoc-a'tSeagail]], [[Cnoc Mór, Contae Fhear Manach|Cnoc Mór]], [[Cnoc na h-uinnseann]], [[Cnoic (Contae Fhear Manach)|Cnoic]], [[An Chlaideach]] * [[Daimhinis]], [[Doire an Tonnaigh]], [[Doire Airt]], [[Doire Mhór]], [[Drom Beag Gearr]], [[Druim Lathaighe]] * [[Garbh Aire]], [[Gleann Caol]], [[Gort an Choirce, Contae Fhear Manach|Gort an Choirce]], [[Gort a Righ]], [[Gort an Fheadáin]], [[Gort Mhaoláin]] * [[Iomaire]] * [[Lorg]], [[Lathrach]], [[Leith-ghlionn]], [[Leitir Bhruín]], [[Leath Bhaile]], [[Lios na nDaróg]], [[Loch Mac nÉan Íochtair]], [[Loiste Beag]], [[Loiste Mór]], [[Loch Éirne]], [[Loch Meilbhe]] * [[An Machaire Buí, Contae Fhear Manach|Machaire Bui]], [[An Machaire Steafánach]], [[Machaire Mhílic]], [[Maol Leathan]] * [[Sceach]], [[Sliabh Rosín]], [[Sliabh Bhéal Mór]], [[Sliabh Chuilceach]] * [[Tír Cheannada]], [[Taite an Chaorthainn]], [[Tamhnaigh Mór]], [[Tulaigh Dhoire Bhreith]], [[Tulaigh Uí Thiomáin]], [[Tuaim Dreagain]] == Cultúr == * [[Caisleán na Croime]] * [[Droim Achadh an Fhuarain]] * [[Lios Gabhail]] * [[Páirc an Bruiscear]] * [[Teampall Carraig]] == An Ghaeilge i contae Fhear Manach== Bhí eolas de shaghas éigin ar an n[[Gaeilge]] ag 13.1% de dhaonra contae Fhear Manach. I 2010 bhí 37 daltaí ag freastal ar an [[gaelscoil]] i chontae Fhear Manach. == Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20190509170312/http://www.countyfermanagh.com/ County Fermanagh.com, turasóireacht agus eolas.] * [http://www.fermanagh.gov.uk/ Fermanagh.gov.uk.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040522083646/http://www.fermanagh.gov.uk/ |date=2004-05-22 }} == Tagairtí == {{Reflist}} {{Contaetha na hÉireann}} [[Catagóir:Contae Fhear Manach| ]] l9saeewtjxqcjxg1vga73q0dlzmqo30 0 5854 1329824 1283171 2026-10-13T09:29:43Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1329824 wikitext text/x-wiki {{Deireadh Fómhair}} Is é an '''13 Deireadh Fómhair''' an 286ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 287ú lá i mbliain bhisigh. Tá 79 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] - ''Fontanalia'' == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1472]] — [[Lucas Cranach Mór|Lucas Cranach]], péintéir agus déantóir priontaí Gearmánach (b. [[1553]]) * [[1566]] — [[Richard Boyle, 1ú Iarla Chorcaí]], 'An tIarla Mór' (b.[[1643]]) * [[1821]] — [[Rudolf Virchow]], lia, réamhstairí, bitheolaí agus polaiteoir (b.[[1902]]) * [[1878]] — [[Patrick Joseph Hartigan]], file Astrálach (b. [[1952]]) * [[1889]] — [[Pádraig de Brún]], cléireach agus matamaiticeoir (b.[[1960]]) * [[1921]] — [[Yves Montand]], aisteoir (b.[[1991]]) * [[1925]] — [[Margaret Thatcher]], polaiteoir Briotanach (b.[[2013]]) * [[1933]] — [[Tom Bingham, Barún Bingham Cornhill|Tom Bingham]], breitheamh Briotanach (b. [[2010]]) * [[1934]] — [[Nana Mouskouri]], ceoltóir * [[1941]] — [[Mick Doyle (rugbaí)|Mick Doyle]], imreoir rugbaí Éireannach (b [[2004]]) * [[1941]] — [[Paul Simon]], ceoltóir Meiriceánach * [[1954]] — [[Mordechai Vanunu]], gníomhaí Iosraelach * [[1958]] — [[Jamal Khashoggi]], iriseoir Arabach Sádach (b [[2018]]) * [[1958]] — [[Maria Cantwell]], polaiteoir Meiriceánach * [[1965]] — [[Doug Beattie]], saighdiúir agus polaiteoir Sasanach * [[1969]] — [[Rose Conway-Walsh]], polaiteoir Éireannach * [[1970]] — [[Rónán Mullen]], polaiteoir Éireannach * [[1971]] — [[Sacha Baron Cohen]], fuirseoir agus aisteoir Sasanach * [[1978]] — [[Aidan Davitt]], polaiteoir Éireannach * [[1979]] — [[Wes Brown]], imreoir sacair * [[1980]] — [[David Haye]], dornálaí Briotanach * [[1987]] — [[Niamh Fahey]], imreoir sacair * [[1988]] — [[Scott Jamieson]], Imreoir sacair na hAstráile * [[1989]] — [[Alexandria Ocasio-Cortez]], polaiteoir Meiriceánach * [[1992]] — [[Shelby Rogers]], imreoir leadóige Meiriceánach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1944]] — [[Jean Trémoulet]], tiománaí carr rásaíochta Francach (r. [[1909]]) * [[1944]] — [[Robert Rowlette]], polaiteoir agus dochtúir Éireannach (r. [[1873]]) * [[1972]] — [[Hugh Doherty]], polaiteoir Éireannach (r. [[1903]]) * [[1974]] — [[Ed Sullivan]], láithreoir teilifíse Meiriceánach (r.[[1901]]) * [[1987]] — [[Walter Houser Brattain]], fisiceoir Meiriceánach (r. [[1902]]) * [[1989]] — [[Patrick McAuliffe]], polaiteoir Éireannach (r. [[1914]]) * [[1999]] — [[Micheál Ó hAirtnéide|Mícheál Ó hAirtnéide]], file Éireannach (r. [[1941]]) * [[2003]] — [[Bertram Brockhouse]], fisiceoir Ceanadach (r. [[1918]]) * [[2016]] — [[Dario Fo]], aisteoir, drámadóir, fuirseoir, amhránaí, agus gníomhaí Iodálach (r. [[1926]]) * [[2023]] — [[Louise Glück]], file Meiriceánach (r. [[1943]]) == Tarluithe eile == * [[54]] - Fuair Impire Rómhánach, [[Cláidias]], bás de bharr nimhithe i gcásanna mistéireacha. Ghlac a mhac uchtaithe, [[Néaró]] leis an choróin. * [[1399]] - Tharla corónú d'[[Anraí IV Shasana]] in [[Abtheach Westminster]] * [[1792]] - Leagadh cloch an choirnéil de chuid Áras an Fheidhmeannais, [[An Teach Bán]] a thugtar air i ndiaidh 1818, in [[Washington, D.C.]] * [[1923]] - Rinneadh [[Ankara]] ina phríomhchathair na Tuirce * [[1942]] - [[Dara Cogadh Domhanda]]: d'fhógair [[Pietro Badoglio]] gur fhógair [[An Iodáil]] cogadh ar [[An Ghearmáin Naitsíoch|an Ghearmáin]] go hoifigiúil * [[1943]] - D'fhógair [[Pietro Badoglio]] gur fhógair [[an Iodáil]] cogadh ar [[An Ghearmáin Naitsíoch|an Ghearmáin]] go hoifigiúil * [[1944]] - [[Dara Cogadh Domhanda]]: ghabh [[An tArm Dearg]] [[Ríge]] * [[2016]] - D'fhógair [[Oileáin Mhaildíve]] go bhfágfaidh siad [[Comhlathas na Náisiún]] [[Catagóir:Dátaí|1013]] [[Catagóir:Míonna|Deireadh Fómhair, 13]] t0v83qheamx5glhuu6yqhvonwtltj99 0 8172 1329776 1315045 2026-10-12T22:38:52Z TGcoa 21229 /* Imreoirí Rátálacha Liathróid Láimhe */ 1329776 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Spórt}} Is é [[Cumann Lúthchleas Gael|CLG Liathróid Láimhe na hÉireann]] an comhlacht rialaithe do spórt [[liathróid láimhe]] i ngach ceann dá chóid 40x20, 60x30, liathróidbog & Liathróidcura agus Aon-Bhalla.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaahandball.ie/|teideal=GAA Handball - Official Website|work=www.gaahandball.ie|dátarochtana=2020-03-29}}</ref>Tá [[Liathróid láimhe|Liathróid Láimhe]] ar cheann de na ceithre chluiche Ghaelacha a eagraíonn [[Cumann Lúthchleas Gael]]. Tá an cheanncheathrú lonnaithe i b[[Páirc an Chrócaigh|Páirc an Chrócaigh,]] [[Baile Átha Cliath|Baile Átha Cliath.]] Tá thart ar 200 clubanna [[liathróid láimhe]] in Éirinn. Mar chuid den [[Cumann Lúthchleas Gael]](CLG) tugtar uachtarán gach trí bliana. Is é [[Dessie Keegan]] as [[Maigh Eo]] an t-uachtarán aníos.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaahandball.ie/news/keegan-wins-presidential-election|teideal=Keegan wins Presidential Election {{!}} GAA Handball|work=www.gaahandball.ie|dátarochtana=2020-03-29|archivedate=2020-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200329170701/https://www.gaahandball.ie/news/keegan-wins-presidential-election}}</ref> Is é Ard Chomhairle (an chomhairle lárnach) coiste náisiúnta [[Liathróid Láimhe CLG]] ar a suíonn an t-uachtarán mar chathaoirleach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/aon-liathroidin-beag-amhain-sconsa-binn-ti-no-balla-direach/|teideal=Aon liathróidín beag amháin, sconsa, binn tí, nó balla díreach…|údar=Mártan Ó Ciardha|dáta=11 Deireadh Fómhair 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-10-12}}</ref> == Stair an chluiche == Ní fios cén bunús cruinn atá leis an [[liathróid láimhe]] ach imríodh an cluiche leis na mílte bliain i dtíortha éagsúla. In [[Éire|Éirinn]], deirtear go bhfuil liathróid láimhe ar cheann de na spóirt [[Éireannach|Éireannacha]] is sine a théann siar go Cluichí [[Tailteann]], ar a dtugtar cluichí sochraide freisin, comórtais lúthchleasaíochta a tionóladh in onóir duine a fuair bás le déanaí. Cé gur cluiche ársa Éireannach a thugtar ar [[Liathróid laimhe|liathróid láimhe]], bhí na taifid scríofa is luaithe le feiceáil i [[Reachtanna na Gaillimhe]] i [[1527]] ag cur cosc ​​ar mhuintir na háite an cluiche a imirt i gcoinne ballaí ar an mbaile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaahandball.ie/about/history|teideal=History {{!}} GAA Handball|work=www.gaahandball.ie|dátarochtana=2020-03-29|archivedate=2021-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204034232/https://www.gaahandball.ie/about/history}}</ref> [[Íomhá:David walsh.jpg|alt=|mion|280x280px|Ag imirt liathróid láimhe]] Faoi na 1800idí d’fhás an tóir a bhí ar [[liathróid láimhe]] go heisceachtúil, agus é á imirt beagnach i ngach baile agus sráidbhaile in [[Éirinn]]. Thacaigh go leor úinéirí talún in [[Éirinn]] leis an gcluiche agus thóg siad cúirteanna liathróide ar a gcuid talún ag ligean d’imreoirí páirt a ghlacadh i gcluichí liathróide. De réir mar a chuaigh [[Éireannaigh Aontaithe|Éireannaigh]] ar imirce go [[Sasana]] thug siad [[liathróid láimhe]] isteach ag úsáid cúirteanna leadóige faoi dhíon inar shíl siad gur bunaíodh ballaí taobh sa chluiche. Thug fir na [[Na hÉireannaigh Aontaithe|hÉireann]] a bhí ag filleadh smaoineamh ar bhallaí taobh a thabhairt ar ais go [[hÉirinn]] ag tabhairt ciumhais nua don chluiche, tugadh Cúirteanna Cúige ar chúirteanna taobhlíne. Mar sin féin, ba mhinic a bhí cosc ​​ar mhuintir na háite imirt sna cúirteanna stíl nua agus mar sin lean siad ar aghaidh lena gcluichí liathróid láimhe aon bhalla.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaa.ie/my-gaa/getting-involved/football-history-and-evolution|teideal=Football - History and Evolution|language=en|work=www.gaa.ie|dátarochtana=2020-03-29}}</ref> Thug inimircigh na [[Albain|hAlban]] agus na [[Na hÉireannaigh Aontaithe|hÉireann]] an cluiche go leor tíortha san [[18ú / 19ú]] agus 20ú haois. Imrítear é sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], [[Ceanada]], [[Meicsiceo]], an [[An Astráil|Astráil]], [[an Afraic Theas]], an [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain]] [[An Bhreatain Bheag|Bheag]], an [[An Afraic|Afraic]] agus [[Sasana]]. Bhí an [[tAthair John Murphy]], [[ceannaire éirí amach 1798]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.catholicireland.net/father-murphy-of-boolavogue/|teideal=Father Murphy of Boolavogue|dáta=1999-11-30|language=en-US|work=Catholicireland.net|dátarochtana=2020-03-29}}</ref>, ar cheann de na himreoirí liathróid láimhe ab fhearr dá chuid ama agus ba mhinic a thionóil sé cruinnithe reibiliúnach ina chalafort áitiúil.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishhandballalley.ie/|teideal=Irish Handball Alley|language=en-GB|dátarochtana=2020-03-30}}</ref> Ó bunaíodh an [[Cumann Lúthchleas Gael|cumann lúthchleasaíochta Gaelach]] a chuimsigh liathróid láimhe mar cheann de na spóirt a bhí le cur chun cinn ag an gcumann. I 1924 chuir comhairle [[liathróid láimhe]] na hÉireann (athbhrandáil [[Liathróid Láimhe]] in 2009) chun an cluiche a chur chun cinn agus a fhorbairt. === Liathróid láimhe idirnáisiúnta === Cé nach raibh aon léig [[liathróid láimhe]] in [[Éirinn]] thaistilfeadh go leor imreoirí ar fud na tíre chun dul san iomaíocht i gcoinne aon duine a bhí sásta geall a leagan. Faoi dheireadh na 1800í, bhí an cluiche idirnáisiúnta le himreoirí as SAM ag iomaíocht i gcoinne imreoirí na [[Na hÉireannaigh Aontaithe|hÉireann]] don teideal domhanda ach leis an easpa rialachán ba mhinic díospóid faoi go leor cluichí. Nuair a bunaíodh [[Cumann Lúthchleas Gael]] chabhraigh sé le cluichí Gaelacha a chur chun cinn lena n-áirítear liathróid láimhe agus faoi 1924 chabhraigh siad le Cumann Liathróid Láimhe Amaitéarach na hÉireann a chruthú a chuir tús le comórtais réigiúnacha agus idirnáisiúnta a eagrú. Rínne an cluiche a dícheall ar fud na [[Na hÉireannaigh Aontaithe|hÉireann]] agus bhí an-tóir ar go leor daoine mar spórt. Bheadh ​​go leor acu ag imirt an chluiche i sráidbhailte áitiúla, tar éis na heaglaise ar an [[Domhnach]], agus sna scoileanna. Cé go raibh an-tóir ag lucht féachana air mar thoradh ar thógáil cúirteanna nua agus feabhsaithe laistigh, tháinig meath ar an lucht féachana go dtí nár imríodh an cluiche ar na sráideanna áitiúla a thuilleadh. ==Cineálacha liathróid láimhe== De réir [[Cumann Lúthchleas Gael|CLG]], imrítear ceithre athrú ar [[liathróid láimhe in Éirinn.]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaahandball.ie/about/about-gaa-handball|teideal=About GAA Handball {{!}} GAA Handball|work=www.gaahandball.ie|dátarochtana=2020-03-29|archivedate=2019-12-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191210142724/https://www.gaahandball.ie/about/about-gaa-handball}}</ref> === Ceithre bhalla (Cúirt Beag)(40x20) === An cluiche is mó a bhfuil tóir air in [[Éire|Éirinn]] agus imrítear é i gcúirt cosúil le cúirt scuaise nó rás-liathróid ag tomhas 20 troigh x 40 troigh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bing.com/videos/search?q=40+x+20+handball&FORM=HDRSC3|teideal=40 x 20 handball - Bing video|work=www.bing.com|dátarochtana=2020-03-29}}</ref>Chun imreoirí a chosaint ar dhíobháil tá sé éigeantach gardaí súl agus lámhainní a chaitheamh mar is féidir leis an liathróid rubair taisteal ag 100msu le linn súgartha. Ritheann an séasúr ceithre bhalla ó [[An tSamhain|Shamhain]] go [[hAibreán]] agus imríonn 10 dtír éagsúla go hidirnáisiúnta é. === Aon Bhalla (Balla liathróid) === Is féidir é a imirt lasmuigh nó istigh agus gan ach Aon balla<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bing.com/videos/search?q=one%20wall%20handball&qs=n&form=QBVR&sp=-1&pq=one%20wal%20handball&sc=8-16&sk=&cvid=AAC76F053BA04EA896748EE88D0FFB1C|teideal=one wall handball - Bing video|work=www.bing.com|dátarochtana=2020-03-29}}</ref> de dhíth air le haghaidh cluiche is leagan simplí den chluiche é. De ghnáth bíonn tomhas 20 troigh x 16 troigh ar an mballa agus bíonn an liathróid cosúil le liathróid rásaíochta. Imrítear séasúr na hÉireann de Aon Balla ó [[An Bhealtaine|Bhealtaine]] go [[An Lúnasa|Lúnasa]]. Tá sé mar aidhm ag Cumann Liathróid Bhalla an Domhain/Aon Bhalla an Domhain stádas [[Oilimpeach]] a bhaint amach, tá 33 thír páirteach san fheachtas seo. === Liathróid Ablach (Pinníur mór) (60x30) === Aithnítear é mar an cluiche traidisiúnta [[liathróid láimhe in Éirinn]] imríodh go forleathan é i rith míonna an tsamhraidh i gcúirt ag tomhas 60 troigh x 30 troigh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bing.com/videos/search?q=60%20x%2030%20handball&qs=n&form=QBVR&sp=-1&pq=60%20x%2030%20handball&sc=0-16&sk=&cvid=91B543753935440A99B9E54E7C07A43C|teideal=60 x 30 handball - Bing video|work=www.bing.com|dátarochtana=2020-03-29}}</ref> Tá an liathróid níos boige ná an liathróid 40x20 agus mar sin ní cheanglaítear ar imreoirí cosaint súl nó láimhe a chaitheamh. Imrítear séasúr na liathróide bog ó [[An Meitheamh|Mheitheamh]] go [[Deireadh Fómhair|Deireadh Fómhair.]] === Liathróidcrua (Imríonn i gcúirt 60x30) === An bhfuil an fhoirm is sine de liathróid láimhe in [[Éire|Éirinn]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bing.com/videos/search?q=60%20x%2030%20hardball&qs=n&form=QBVR&sp=-1&pq=60%20x%2030%20hardball&sc=0-16&sk=&cvid=3A9B2B00CB8D4885B2C89691795A819F|teideal=60 x 30 hardball - Bing video|work=www.bing.com|dátarochtana=2020-03-29}}</ref> Déantar an liathróid as corc agus leathar agus mar sin teastaíonn stuáil láimhe. Tá liathróid chrua plátáilte i gcúirt 60 troigh x 30 troigh agus tá an séasúr ann ó Bhealtaine go Meitheamh. Is é Liathróidcrua an ceann is ársa dár gcluichí in [[Éire|Éirinn]], agus imrítear é sa chúirt 60 × 30 freisin. Mar a thugann an t-ainm le tuiscint, tá an liathróid a úsáidtear beag agus crua agus tá sí déanta as corc agus leathar. Teastaíonn stuáil ar na lámha mar gheall ar chruas na liathróide atá in ann taisteal ar luasanna os cionn 100msu. Ritheann séasúr na liathróide crua ó [[An Bhealtaine|Bhealtaine]] go [[An Meitheamh|Meitheamh]]. Imrítear liathróid láimhe inniu i bhfoirne na gClubanna Ollscoile, Contae agus Sráidbhailte in Éirinn. Mar sin féin, tagann go leor foirne eile ó thíortha éagsúla ar fud an domhain le chéile do Chraobh an Domhain gach 3 bliana. Cosúil le gach spórt in Éirinn, tá grúpa roghnaithe d’imreoirí stairiúla agus láithreacha a bhfuil stádas beagnach finscéalta acu. Tá an-mheas orthu as a gcuid scileanna, go leor acu a imríonn in Éirinn faoi láthair, a threoraíonn foirne éagsúla agus a ghlacann páirt i seisiúin oiliúna ar fud an domhain in iarrachtaí tóir an chluiche a choinneáil. ==Cineálacha Liathróid Láimhe Idirnáisiúnta== '''Trí Bhalla''' Níl ach 3 bhalla, balla tosaigh agus 2 bhalla taobh sa chluiche seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bing.com/videos/search?q=3%20wall%20handball&qs=n&form=QBVR&sp=-1&ghc=1&pq=3%20wall%20handbal&sc=5-14&sk=&cvid=32F681A4257649DEABE73DFAA7B8B456|teideal=3 wall handball - Bing video|work=www.bing.com|dátarochtana=2020-03-29}}</ref> Tá leath díon ar áiteanna áirithe. Imrítear é taobh amuigh. Is é [[Meiriceá]] an áit is mó a fheiceann tú é seo á imirt. '''Ceithre Bhalla''' Is iad na [[Meiriceánaigh]] agus na Gaeil a imríonn go príomha. '''Aon Bhalla''' An bhfuil an cluiche idirnáisiúnta is mó aithne air. Imrítear ar na sráideanna i [[Meiriceá]] den chuid is mó agus imríonn siad ar airgead. ==Rialacha== Imrítear liathróid láimhe i gcúirt, nó ‘Pinniúr’. Ar dtús, úsáideadh cúirt ag tomhas 60 troigh faoi 30 troigh le balla tosaigh 30 troigh, nach mór an liathróid a bhualadh uaidh. Tugadh cúirt níos lú isteach freisin, ag tomhas 40 troigh faoi 20 troigh le balla tosaigh 20 troigh ar airde. Tógadh an chéad chúirt den mhéid seo in Éirinn i 1969. Is é an méid níos lú seo an caighdeán anois sa leagan idirnáisiúnta den chluiche, ach úsáidtear an dá ailléil sa chluiche Gaelach fós, agus dhá chraobh ar leithligh á reáchtáil ag CLG sa dá cheann cóid. === Cuspóir === Is é cuspóir cluiche scór iomlán pointí a scóráil sula ndéanann do chéile comhraic.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.google.com/search?sxsrf=ALeKk03KmZlj0u0QHftMJZxFWfJLUHBNmg:1585502242899&source=hp&ei=ItiAXpPqNMKr1fAPx46MiA4&q=gaa+handball+rules&oq=gaa+handball+rules&gs_lcp=CgZwc3ktYWIQAzICCAAyBggAEBYQHjIGCAAQFhAeMgUIABDNAjIFCAAQzQIyBQgAEM0CMgUIABDNAjoECCMQJzoICAAQgwEQkQI6BQgAEIMBOgUIABCRAlDrBljoFmDmF2gBcAB4AIABXIgBkwiSAQIxOJgBAKABAaoBB2d3cy13aXo&sclient=psy-ab&ved=0ahUKEwiTg-iPmMDoAhXCVRUIHUcHA-EQ4dUDCAU&uact=5|teideal=gaa handball rules - Cuardach Google|work=www.google.com|dátarochtana=2020-03-29}}</ref> Ní scórálann pointí ach an duine atá ag freastal ar an liathróid. Is é sin le rá, má bhuann imreoir rally ach nár fhreastail sé ag tús an rally sin ní bhuaigh siad ach an ceart chun fónamh, agus mar sin an deis scór a fháil tar éis rally ina dhiaidh sin. Tá dhá dheis ag an imreoir freastail an liathróid a bhualadh, ón “bosco seirbhíse” (idir an dá líne chomhthreomhara), as an “mballa tosaigh” agus trasna na “líne gairide” (atá suite díreach leathbhealach síos an chúirt ón tosaigh balla). Ní cheadaítear don Liathróid preabadh ach uair amháin. Glacann na himreoirí seal ag bualadh na liathróide as an “mballa tosaigh” sula bpreabann an liathróid faoi dhó ar urlár na cúirte tar éis lámhaigh a chéile comhraic roimhe seo. Bíonn an chuid is mó de na cluichí liathróid láimhe ar siúl i gcúirt ceithre bhalla ach tá leaganacha trí bhalla agus balla amháin den chluiche ann freisin. <br /> ===Lámhainní / Gardaí Súl (gloiní cosanta) === ===='''Éireann'''==== 40x20 - lámhainní agus gloiní cosanta éigeantach 6x30 - lámhainní agus gloiní cosanta éigeantach seachas Fir Shinsearacha Balla amháin – Gloiní cosanta éigeantach Liathróid crua -  Lámhainní  éigeantach ===='''Idirnáisiúnta'''==== 40X20 - lámhainní agus gloiní cosanta éigeantach Balla amháin - neamh-éigeantach Trí bhalla - neamh-éigeantach ===Scóráil=== Chun pointe a thuilleamh, caithfidh imreoir an liathróid a sheirbheáil agus an rally saothraithe a bhuachan. Buaitear rally nuair nach féidir le himreoir amháin lámhaigh an chéile comhraic a thabhairt ar ais ar an mballa tosaigh sula dtéann sé i dteagmháil leis an urlár faoi dhó, nó nuair a fhilleann imreoir an liathróid ionas go mbuaileann sé an t-urlár sula mbuaileann sé an balla tosaigh. Is féidir pointí a scóráil go díreach ón bhfreastalaí freisin, mura féidir leis an nglacadóir an liathróid seirbheáilte a thabhairt ar ais go dlíthiúil. Tugtar “Ace” ar phointe a scóráiltear go díreach ón tseirbhís. Nuair a chailleann an taobh freastail rally amháin i singil (nó dhá slóga as a chéile faoi dhó), cailleann sé an fónamh. Tugtar “Láimhseáil Amach” ar an tseirbhís a chailleadh. In dúbailte, tugtar “Taobh amuigh” ar dhá Láimhseáil as a chéile. Is fearr cluichí trí chluiche. Is féidir leo a bheith 3 chluiche as 21 2 chluiche de 21 le tiebreaker ag dul go 11. 3 chluiche de 15 nó is féidir iad a uainiú uaireanta (balla amháin). ===An cluiche=== a) I g[[Craobh na hÉireann]], imrítear cluichí mar an 3 shraith is fearr. Leagann súgradh daoine fásta (Aois U16 & os a chionn) go 21 pointe. Leagann súgradh na n-óg (U15 & thíos) go 15 phointe. Tabhair faoi deara eisceachtaí ón riail thuas do U16 & U17, áit a n-imrítear tacair go 21 pointe, agus go mbeidh siad ceangailte le 11 phointe. b) Má roinntear an chéad dá shraith idir an dá imreoir / thaobh, imrítear “tiebreaker” chun an buaiteoir a chinneadh. Freastalaíonn an taobh leis an gcuid is mó de na pointí sa chéad dá chluiche ar an gcéad dul síos (Féach Riail 4.1). c) De réir rialacha idirnáisiúnta (a úsáidtear ag Comórtais Náisiúnta Náisiúnach agus Club Oscailte) imrítear gach briseadh go 11 phointe, seachas traidisiún na hÉireann de 21 pointe. d) I gcás cluiche a imrítear ar bhonn ama, is é an t-imreoir nó an taobh leis an scór is airde ag deireadh na tréimhse sonraithe an buaiteoir. e) Ní cheadaítear ionadú le linn cluiche (ach amháin i gCraobh Foirne na nÓg. ===Singilí agus Dúbailte=== Is féidir liathróid láimhe a imirt singil nó dúbailte. Nuair a bhíonn siad ag imirt faoi dhó, glacann foirne leis an liathróid a bhualadh (is féidir le ceachtar imreoir sa chomhpháirtíocht an liathróid a bhualadh). Fónfaidh gach imreoir sa chomhpháirtíocht go dtí go mbeidh lámh amuigh ann do gach imreoir. Nuair a bhíonn imreoir ag fónamh, caithfidh a bpáirtí seasamh taobh istigh den bhosca freastail ar chlé nó ar dheis go dtí go ndéantar an liathróid a sheirbheáil. ==Ionad Náisiúnta Liathróid Láimhe Páirc an Chrócaigh== Tógadh ionad [[liathróid láimhe]] nua i a[[bPairic an Chrocigh]] anuraidh 2019 agus tá sé fós le hoscailte don phobal. Deirtear go bhfuil sé ag oscailt do na Cluiche Ceannais dúbailte na hÉireann.Tá sé comhdhéanta de trí chúirt 40x30, dhá chúirt 60x30 agus dhá chúirt aon- Bhalla ann. Is é seo an t-ionad liathróid láimhe is mó atá ann in Éirinn.[https://www.gaahandball.ie/news/national-handball-centre-update] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210174317/https://www.gaahandball.ie/news/national-handball-centre-update |date=2019-12-10 }} ==Clúdach Teilifíse== Níl aon chlúdach ceart teilifíse ar [[Liathróid Láimhe CLG]], áfach, téann leathanach facebook Liathróid CLG<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/officialgaahandball/|teideal=GAA Handball|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-03-29}}</ref> beo leis na cluichí mian aon uair a bhíonn siad ar siúl. ==Craobhchomórtais liathróid láimhe an domhain== Tógadh ionad liathróid láimhe nua i b[[Páirc an Chrócaigh]] anuraidh 2019 agus tá sé fós le hoscailt don phobal. Deirtear go bhfuil sé le hoscailt do na  Cluiche Ceannais dúbailte na hÉireann. Reáchtáiltear na craobhchomórtais an domhain gach 3 bliana.Samhradh seo chugainn, 2021 beidh [[Páirc an Chrócaigh]] mar phríomhionad dóibh seo. Tá sé scaipthe idir [[Ceanada]], [[Meiriceá]] agus [[Éire|Éirinn]]. imrítear dhá chód ann, balla amháin agus 4 bhalla. ==Termaí trí mheán na Gaeilge== ==='''Strócanna'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaahandball.ie/coaching/coaching-videos|teideal=Coaching Videos {{!}} GAA Handball|work=www.gaahandball.ie|dátarochtana=2020-03-29|archivedate=2020-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200608220422/https://www.gaahandball.ie/coaching/coaching-videos}}</ref> === '''Buille Faoi láimh –  D'''éantar é leis an lámh nuair a thiteann an liathróid faoi bhun an choim, le lámh dhíreach, '''Buille os cionn do Láimhe -''' Déantar é leis an lámh a ardaíodh thar an ghualainn. '''Buille Taobh Láimhe -''' Ag bualadh an liathróid ar aon líne le taobh do chorp. === '''Freastalaíonn'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaahandball.ie/coaching/coaching-videos|teideal=Coaching Videos {{!}} GAA Handball|work=www.gaahandball.ie|dátarochtana=2020-03-29}}{{Dead link|date=Iúil 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>=== '''Fónamh íseal cumhacht'''- Urchar cumhachta i gcoinne an bhalla tosaigh ag dul siar i líne thapa, íseal agus dhíreach. '''Trí bhalla (Z fónamh) -''' Ag bualadh balla tosaigh, taobh an bhalla tosaigh agus ansin ag bualadh an taobhballa eile. '''Fónamh lab -''' Bualadh seirbhís éasca ar an mballa tosaigh === '''Cineál Urchar'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaahandball.ie/coaching/coaching-videos|teideal=Coaching Videos {{!}} GAA Handball|work=www.gaahandball.ie|dátarochtana=2020-03-29|archivedate=2020-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200608220422/https://www.gaahandball.ie/coaching/coaching-videos}}</ref> === '''Cúlbhalla -''' Urchar déanta as athphreab as an mballa cúil. '''Trí Bhalla -''' An liathróid a thabhairt ar ais tríd an dá thaobhbhalla agus an balla tosaigh a bhualadh. '''An buille Marú cuil -''' An liathróid a thógáil san aer agus í a mharú íseal ar an mballa tosaigh '''An luch Bheag -''' An liathróid a mharú ón mballa taobh go dtí an balla tosaigh ionas nach mbeidh sé inúsáidte '''Pas lámhaigh -''' Ag bualadh na liathróide go híseal ar an mballa tosaigh chugat taobh eile den chúirt ionas nach féidir le do chéile comhraic í a aisghabháil. '''Urchar dhorn -''' Ag bualadh na liathróide le do dhorn '''Lámhiagh dín -''' Urchar a bhuaileann an tsíleáil ar dtús, ansin an balla tosaigh. '''Freastalaíonn scoilteanna -''' Nuair a scoilteann an liathróid as bun an taoibh taobh agus nach féidir í a thabhairt ar ais. '''Lámhach -''' Déan iarracht lámhaigh a mharú '''An liathróid a bhualadh d’eitelog''' - Ag filleadh na liathróide ar an mballa cló sula bpreabfaidh sí ar an urlár. === '''Téarmaí a úsáideann an Réiteoir''' === '''Reiteoir-''' An príomhoifigeach a chinneann cad a tharlaíonn i gcluiche agus an scór. '''Chuir tú síos í -''' Nuair nach sroicheann an liathróid an balla tosaigh. '''BAC -''' Nuair a chuireann duine isteach ort bualadh lámhaigh. '''Dhá phreab -''' Nuair a phreabann an liathróid faoi dhó ní imríonn sí inm a thuilleadh '''Ace -''' Seirbhís neamh-inúsáidte '''Marc -''' Nuair a fhaigheann imreoir pointe tugtar marc ón réiteoir air uair éigin '''Taobh amuigh -''' Cailliúint seirbheála '''Lámh amuigh –''' Ag scor an fhreastalaí a mhainníonn an liathróid a sheirbheáil go dlíthiúil nó nuair a mhainníonn foireann na bhfreastalaithe an liathróid atá á imirt a thabhairt ar ais '''Bloc -''' Nuair a chuireann duine isteach ort agus tú ag glacadh lámhaigh. '''Feall coise -''' Nuair a théann do chos thar an líne tosaigh (líne ghearr) '''Bosca seirbhíse -''' an limistéar ina gcaithfidh an fónamh an liathróid a sheirbheáil '''Freastalaí –''' Duine atá ag fónamh an liathróid sa bhosca seirbhíse. '''Líne seirbhíse -''' An líne atá comhthreomhar le agus cúig throigh os comhair na líne gearr. '''An dara Freastal –''' Tar éis locht seirbhíse ar an gcéad seirbhís, tugtar an dara seans don fhreastalaí seirbhís mhaith a dhéanamh '''''Locht –''''' Liathróid a sheirbheáiltear go mídhleathach. '''Athsheinm - ''' Nuair a stopann an cluiche mar gheall ar theagmháil nó sleamhnán tugtar athchraoladh air ag an réiteoir. '''Liathróid ghearr -''' Caithfidh an chéad phreab den liathróid bualadh roimh nó ar an líne ghearr. '''Liathróid fhada -''' Buaileann an fónamh an balla cúil sula dtéann sé i dteagmháil leis an urlár.- '''Freastal Róghar! -''' Freastalaíonn sé a théann ró-ghar don fhreastalaí agus a chuireann bac ar radharc an ghlacadóra. '''Bhí tú sa mbealach -''' Nuair a théann do chéile comhraic i dtreo do chúl. '''Theangaigh tú leis! - ''' Nuair a bhuaileann tú do chéile comhraic le linn súgartha '''Feall Rosta -''' Tarlaíonn sé nuair a bhíonn cuid de chos an fhreastalaí lasmuigh den chrios seirbhíse sula dtéann an liathróid seirbheáilte an líne ghearr. '''Maor Líne - ''' Beirt daoine, suite sa slua ar gach taobh den chúirt nó ag an limistéar seirbhíse. (más taobh balla gloine). Tugann siad comhartha nuair a bhíonn liathróid gearr nó má bhíonn lochtanna ar chos an fhreastalaí. ==Comórtais== Is iomaí comórtas liathróid láimhe a reáchtáiltear in Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bing.com/videos/search?q=all+ireland+handball+final&FORM=HDRSC3|teideal=all ireland handball final - Bing video|work=www.bing.com|dátarochtana=2020-03-29}}</ref>I 40x20, is iad Craobhchomórtais [[Contae]], [[Cúige]] agus Uile-Éireann móide na Náisiúnaigh Éireannacha 40x20 na príomhchomórtais. I Liathróid Bog agus Liathróid Crua 60x30, is iad Craobhchomórtais Contae, Cúige agus Uile-Éireann na príomhchomórtais. In 2011 sheol CLG Liathróid Láimhe na Náisiúnaigh 60x30 agus reáchtáladh an comórtas seo i mí Iúil. I liathróid láimhe Aon-Balla, is é Náisiúnaigh Aon-Bhalla na hÉireann an príomhchomórtas in Éirinn, agus tá sé seo ar siúl in [[Breaffy hotel|Breaffy House Sports Arena]], [[Caisleán an Bharraigh]], ó 2009. Tá go leor comórtas ar siúl i rith na bliana ag clubanna liathróid láimhe éagsúla timpeall na tíre. Tá 'ProStopTour'<ref>{{Lua idirlín|url=https://wphlive.tv/|teideal=WPHLiveTV|language=en-US|dátarochtana=2020-03-29}}</ref> ar siúl i [[Meiriceá]] beagnach gach mí agus glacann daoine as [[Éire|Éirinn]] páirt ann. ==Na Cúirteanna== Tá go leor pinniúr timpeall na hÉireann de gach cineál laistigh agus lasmuigh. Tá siad le fáil i ngach [[Contae]]. Maidir le pinnír beag seachas [[Páirc an Chrócaigh|bPáirc an Chrocaigh]], is é cúirt [[Dún an Rí]] chéad áis eile is fearr. Faoi láthair tá trí 4 chúirt bhalla san aon ionad amháin agus seo an áit a bhíonn Cluiche Ceannais na hÉireann ar siúl gach bliain. reáchtáiltear na hÉireannaigh go léir gach bliain. Sa bhliain 2014, d’oscail [[Loch Mhic Ruairí]]  balla clúdaithe le héadrom le 3 Aon Bhalla. Bíonn comórtas Aon Bhalla ar siúl ag an gCumann gach bliain. Reáchtálann siad imeacht gach bliain. ==Cineálacha liathróid a úsáidtear<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaahandball.ie/shop/category/balls|teideal=Shop {{!}} GAA Handball|work=www.gaahandball.ie|dátarochtana=2020-03-29|archivedate=2020-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200329172758/https://www.gaahandball.ie/shop/category/balls}}</ref>== '''40x20 -''' Gorm dorcha do mhná / chailíní agus bhuachaillí – Liathróid níos crua atá gorm éardrom d’fhir agus U17 agus níos sine '''60x30 -''' Liathróid dhearg do dhaoine fásta + Liathróid páistí glasa (níos lú) '''Balla amháin -''' Liathróid ghorm '''Liathróid chrua''' - Liathróid bheag chrua déanta as corc agus leathair '''Liathróid idirnáisiúnta (Dearg 21) -''' Rud beag níos troime ná an liathróid 40x20 do Dhaoine Fásta - Liathróid Mheiriceá '''Bán 21 -''' Rud beag níos troime ná an liathróid dorcha gorm - Meiriceánach '''Liathróid Ghairmiúil -''' Liathróid is airde riamh nár úsáideadh ach i Meiriceá. ==Imreoir is Cáiliúla== === Paul brady === Tá clú agus cáil ar [[:en:Paul_Brady_(handballer)|Paul Brady]] mar imreoir [[liathróid láimhe]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gaa.ie/news/handballer-paul-brady-gilds-his-legend/|teideal=Handballer Paul Brady gilds his legend|language=en|work=www.gaa.ie|dátarochtana=2020-03-29|archivedate=2020-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200329170707/https://www.gaa.ie/news/handballer-paul-brady-gilds-his-legend/}}</ref> Rugadh i [[An Cabhán|gCabhán]] é sa bhliain 1979. Bhuaigh sé cúig Craobhchomórtas an Domhain sa ghrád Oscailte (2003-2015), 10 gcraobh Náisiúnta na hÉireann agus 10 gcraobh Náisiúnta sa SA. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc Sheachtracha == * [http://www.handball.ie/ Handball.ie - Suíomh Comhairle Liathróid Láimhe na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070315000720/http://www.handball.ie/ |date=2007-03-15 }} * [http://www.gaahandball.ie/ Liathróid láimhe ar gaa.ie] * [http://www.handballcity.com/ HandballCity.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410152702/http://www.handballcity.com/ |date=2008-04-10 }} * [http://ColoradoHandball.com/ Colorado Handball Association i Meiriceá] * [http://homepage.tinet.ie/~sligohandball Torthaí in Éirinn] * [http://ushandball.org/ United States Handball Association]{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://icha.handball.gaa.ie Collegiate Handball in Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100130023705/http://icha.handball.gaa.ie/ |date=2010-01-30 }} * [http://www.extremehandball.org/ World Pro Handballl] * [http://www.handballvideo.com/ handballvideo.com] * [http://www.handballspace.com/ Handball Social Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215001940/http://www.handballspace.com/ |date=2007-12-15 }} {{Cluichí Gaelacha}} [[Catagóir:Liathróid láimhe]] hz9p69mwpjwuecdxfxn86w6je8jw5re 0 9291 1329794 1243858 2026-10-13T03:06:52Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329794 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is é '''Colm Cille''' (Colmcille nó Columba i m[[An Béarla|Béarla]]) an [[naomh]] [[Gael]]ach is mó a urramaítear go traidisiúnta i g[[Cúige Uladh]] ([[7 Nollaig]] [[521]] – [[9 Meitheamh]] [[597]]) .<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/21.Naomh-Colm-Cille-caora.pdf|teideal=Taisce Tuisceana|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=1 Márta 2019|archivedate=26 Meán Fómhair 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926050749/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/21.Naomh-Colm-Cille-caora.pdf}}</ref> Ba i nGartán i g[[Contae Dhún na nGall|Co Dhún na nGall]] a rugadh Naomh Colm Cille sa bhliain 521, ach ba i n[[Doire]] a bhunaigh sé a chéad mhainistir atá in aice le Séipéal Naomh Aibhistín taobh istigh de bhallaí na cathrach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tús curtha le comóradh ar bhreith Cholm Cille|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0603/1225900-tus-curtha-le-comoradh-ar-bhreith-cholm-cille/|date=2021-06-03|language=ga|author=Ailbhe Ó Monacháin / Nuacht RTÉ}}</ref> Tá Colm Cille ar an [[naomh]] Éireannach is mó a bhfuil gnaoi air de bharr an ghrá a bhí aige do achan chineál idir neacha [[Duine|daonna]] agus [[Ainmhí|ainmhithe]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/slicholmcille/|teideal=Slí Cholmcille|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2019-06-09}}</ref> == Tús a shaoil == Rugadh ar an [[7 Nollaig]] [[521]] é i n[[Gartán]] i gContae Dhún na nGall, thart ar fhiche ciliméadar soir ó dheas ó [[Cloch Cheann Fhaola|Chloich Cheann Fhaola]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/dfhag-colmcille-lorg-ar-an-tir-seo-a-mhairfidh-1500-bliain-eile/|teideal=‘D’fhág Colmcille lorg ar an tír seo a mhairfidh 1,500 bliain eile’|údar=Seán Ó Dubhchon|language=ga|work=NÓS|dátarochtana=2022-06-16}}</ref> Bhí pór uasal ann, agus gaol aige leis na h[[Uí Néill]] - le sliocht Néill Naoighiallaigh, ríthe Gaelacha Uladh.<ref>{{Lua idirlín|url=http://anghaeltacht.net/cpt/tobair/colmcille.html|teideal=Lá an Tobair 9 Meithimh|work=anghaeltacht.net|dátarochtana=2019-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806010313/http://anghaeltacht.net/cpt/tobair/colmcille.html|archivedate=2020-08-06}}</ref> Nuair a bhí sé óg, shocraigh sé gur mhaith leis bheith ina mhanach. Chaith sé a óige i dTír Chonaill, i nGartán agus in áit a dtugtar Gleann Cholm Cille air anois, den chuid is mó. An Luathré Chríostaí a bhí ann agus bhí mainistreacha breactha ar fud na tíre. Rinne sé staidéar faoi Naomh Finnian Mhá Bhile agus Naomh Finnian Chluain Ioraird.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cumannnasagart.ie/meitheamh/naomh-colm-cille-ab-leasear.html|teideal=Naomh Colm Cille, ab. Leaséarlamh na hÉireann. Féile: Meitheamh 9 {{!}} Cumann na Sagart|work=www.cumannnasagart.ie|dátarochtana=2019-06-09|archivedate=2020-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201130163420/http://www.cumannnasagart.ie/meitheamh/naomh-colm-cille-ab-leasear.html}}</ref> Bhí Colm Cille ar thóir Dé agus an léinn, agus tharraing sé air idir léann na [[Críostaíocht]]a agus léann dúchasach na nGael sna scoileanna ar ar fhreastail sé i g[[Contae an Dúin]] agus i g[[Cúige Laighean]]. === Ainm === Is é Criomhthann nó Criomhachán an chéad ainm a baisteadh air.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/21.Naomh-Colm-Cille-caora.pdf|teideal=Naomh Colm Cille|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2019|archivedate=2020-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926050749/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/21.Naomh-Colm-Cille-caora.pdf}}</ref> Ach ós rud é go raibh sé ina aifreannach díograiseach dúthrachtach, agus é ag tarraingt ar an eaglais ó bhí sé óg, thosaigh na daoine ag tabhairt Colm na Cille air. Thug a chairde an t-ainm Colm Cille air toisc go raibh sé deas, cineálta agus séimh, cosúil leis an [[éan]] an [[colm]]. Fuair sé an dara cuid dá ainm toisc go raibh sé le feiceáil sa [[Mainistir|mhainistir]] go minic. [[Íomhá:St Columba's church, Gartan, Donegal.jpg|clé|mion|Eaglais, [[Gartán]]]] === Misinéireacht === Nuair a bhí an scolaíocht críochnaithe aige, chuaigh Colm Cille ag déanamh misinéireachta. Is iomaí [[mainistir]] agus [[scoil]] a bhunaigh sé, is cosúil. Chaith Colmcille tréimhsí i [[Mainistir Mhaigh Bhile|Maigh Bhile]] (mainistir i m[[Baile Nua na hArda]] i g[[Contae an Dúin]]), i g[[Cluain Ioraird]] na [[Contae na Mí|Mí]], agus i n[[Glas Naíon]] i m[[Baile Átha Cliath]], sular fhill sé ar Thír Chonaill i dtréimhse dá shaol ina raibh tionchar mór aige ar an áit ina bhfuil paróiste Chloich Cheann Fhaola inniu.<ref name=":0" /> Thóg Colm Cille a chéad mhainistir i n[[Doire]] sa bhliain 545. Tugtar Doire Cholm Cille ar an áit freisin, in ómós do Cholm Cille. Bhunaigh Colmcille mainistreacha in [[Albain]] chomh maith. [[Í Cholm Cille|Oileán Í]] a bhí mar chroílár a chuid oibre ministreachta in Albain. Tá tionchar Cholmcille le feiceáil ar fud an oileáin sin, agus ar fud na hAlban.<ref name=":0" /> == Cogadh agus inimirce == Ba dhóbair do Cholm Cille nárbh é a shaint i léann a chaill é. Bhí spéis mhór ag Colm Cille i [[leabhar]] cáiliúil agus rinne sé cóip de gan chead. Ba le duine darbh ainm Fionán an leabhar. Fuair sé iasacht leabhair ó Fhíonán, a bhí mar [[Múinteoir|mhúinteoir]] aige i scoil na [[sagart]], i Maigh Bhile, [[Baile Nua na hArda]], [[Contae an Dúin|Co. an Dúin]]. Nuair a thug sé an leabhar ar ais, fuair Fíonán amach go raibh cóip den leabhar breactha síos aige. [[Íomhá:St Columba Stained glass window (15247749151).jpg|mion|[[fuinneog]] dhaite, [[Í Cholm Cille]]]] Thit Fionán amach le Colm Cille nuair a chuala sé faoin rud a rinne sé. Bhí Fíonán ag éileamh go dtabharfaí an macleabhar dó chomh maith leis an mbunleabhar. Rinne Fionán gearán leis an [[rí]]. D’iarr an rí ar Cholm Cille an chóip a thabhairt d’Fhionán ach dhiúltaigh sé. D'éirigh ina chogadh dearg idir lucht leanúna na beirte eaglaiseach agus thosaigh Colm Cille agus a chairde ag troid i gcoinne arm an rí. Troideadh cath mór i g[[Contae Shligigh]] sular tháinig an scéal chun réitigh. Fuair na céadta duine bás is cosúil.[[Íomhá:Gartan Ráth Cnó Colm Cille 1400 Memorial Plaque 2012 09 19.jpg|mion|Gartan Ráth Cnó Colm Cille 1400]]Fuair Fíonán an leabhar ar ais sa deireadh - ón lá sin, thugtaí "[[An Cathach]]" ar an gcóip sin den leabhar. D’fhág Colm Cille Éire mar gheall ar an mbrón a bhí air. Chuaigh Colm Cille ag misinéireacht in [[Alba]]in mar bhreithiúnas aithrí. D’imigh sé féin agus manaigh eile ar bhád go hOileán Í, Oileán beag ar chósta na hAlban. Thóg sé mainistir eile ansin. Chaith Colm Cille an chuid eile dá shaol ar Oileán Í Í ([[Í Cholm Cille]]). B'ón áit sin a chuaigh an [[An Chríostaíocht|Chríostaíocht]] i bhfairsinge ar fud na hAlban. == Bás agus oidhreacht == Fuair Colm Cille bás ina mhainistir féin in Í ar an [[9 Meitheamh]] [[597]]. Bíonn Lá Fhéile Colm Cille ann ar an 9ú Meitheamh gach bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://smaointefanacha.blogspot.com/2013/07/colmcille-sa-bhaile-ar-deireadh.html|teideal=Colmcille sa bhaile ar deireadh! / Smaointe Fánacha as Chonamara|údar=Eoin Ó Riain|dáta=2013|work=An Codú|dátarochtana=2022-06-09}}</ref> Téann go leor daoine ar thuras go hOileán Í go fóill. Tá Naomh Colm Cille chomh tábhachtach le [[Naomh Pádraig]] agus le [[Naomh Bríd]] in Éirinn. Tá sé ina sheanscéal i m[[béaloideas]] Uladh gur thug sé tairngreacht ar leaba a bháis, inar thuar sé cuid mhór de na himeachtaí nua-aimseartha. Luaigh sé, mar shampla, an mhuc dhubh sna sléibhte: is gnách an chiall a bhaint as sin gurbh í an traein agus an t-[[iarnród]] a bhí i gceist aige. Rinne [[Séamus Ó Grianna]] agus [[Seosamh Mac Grianna]] tagairt do thairngreacht Cholm Cille go minic ina gcuid scéalta agus scríbhinní, agus í ina hinspioráid thábhachtach acu. [[Íomhá:Gleann Cholm Cille Turas Cholmcille Stad 5 Séipéal Colm Cille North 2010 09 24.jpg|clé|mion|Gleann Cholm Cille agusTuras Cholmcille: Stad 5 Séipéal Colm Cille]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/corpus/Meanman/Colm_Cille.html Colm Cille] le [[Seán Bán Mac Meanman]]. Aire: tá an sliocht seo scríofa sa litriú réamh[[An Caighdeán Oifigiúil|chaighdeánach]]. Tá leagan caighdeánaithe den tsliocht chéanna ar fáil sa leabhar ''An Tríú Mám'' le Seán Bán. * [http://www.aislingmagazine.com/aislingmagazine/articles/TAM22/Colm%20Cille.html Colm Cille] le [[Pádraig Ó Fiannachta]] * [http://www.gaeilge.colmcille.org/ Slí Cholmcille] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826132038/http://www.gaeilge.colmcille.org/ |date=2013-08-26 }} - áiteanna in Éirinn agus in Albain a bhfuil baint acu le Colm Cille *Dúchas,ie - Colmcille agus Bainne na Bó Bacaí…<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/colmcille-agus-bainne-na-bo-bacai/|teideal=Colmcille agus Bainne na Bó Bacaí…|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2019-06-09}}</ref> == Féach freisin == * [[Í Cholm Cille]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Colm Cille}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 521]] [[Catagóir:Básanna i 597]] [[Catagóir:Naoimh Éireannacha|Colm Cille]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Colm Cille]] ttlttrh8bl77l7pjrwmtnvv8lqw8bgm 0 10581 1329791 1292017 2026-10-13T02:16:11Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329791 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is bruachbhaile cónaitheach ar an Taobh Thuaidh de [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], [[Éire]], í '''Cill Fhionntain''' ([[An Béarla|Béarla]]: ''Sutton'').<ref name='Logainm'>{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1371588|title=Cill Fhionntain/Sutton {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-07-10|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> Tá sé suite ag bun [[Binn Éadair|Bhinn Éadair]]. Tá an leithinis ar imeall thuaidh [[Cuan Bhaile Átha Cliath|Chuan Bhaile Átha Cliath]]. Tá croílár beag tráchtála ag trasrian an bhóthair ag Sutton Cross. == Suíomh agus tíreolaíocht == [[Íomhá:Marine_Hotel,_Sutton_Cross_-_geograph.org.uk_-_458348.jpg|thumb|Marine Hotel, Crois Chill Fhionntain]] Tá Sutton thart ar 12 ciliméadar ó lár Bhaile Átha Cliath agus is chomharsa é de Bhinn Éadair. Tá sé in aice le Baile Dúill agus Cois Bá. Tá sé suite ar an bpríomhbhóthar ó Bhaile Átha Cliath go Binn Éadair. Tá stáisiún DART aige ar an gCóras Iarnróid fo-uirbeacha, agus bealach Bhus Átha Cliath uimhir 31. Go stairiúil leagan Sutton go hiomlán ar an leithinis.  Tá dhá limistéar siopadóireachta i Sutton, Supervalu (Roimhe seo leis an ainm Superquinn) (a tháinig in áit an phictiúrlann áitiúil), agus Óstán na Mara (The Marine Hotel). Is cuid den dáilcheantar é Sutton i nDáil Éireann Bhaile Átha Cliath Thoir Thuaidh. tá sé mar chuid den “Bhinn Éadair-Mullach Íde” toghlimistéar áitiúil i gComhairle Contae Fhine Gall. == Fóillíocht agus Gnéithe == [[Íomhá:Sutton_beach1.jpg|thumb|Trá i gCill Fhionntain, Baile Átha Cliath, ag féachaint ó thuaidh i dtreo [[Reachrainn]]]] Tá go leor tránna timpeall Sutton. Tá seoltóireacht báidíní amach ó chósta, agus galf a bhaineann le Club Gailf Bhinn Éadair. Tá club rugby suite ag Bóthar an Stáisiúin. Tá 12 cúirteanna taobh amuigh sa Chleith Leadóige Sutton. (Is é an cúirt is mó le haghaidh scuaise sóisearach i bPoblacht na hÉireann). Tá túr Martello sa braille fearainn. Is sé anois áit chónaí phríobháideach ag Red Rock. Bhí sé faoi úinéireacht an teaghlach Jameson Irish Whiskey uair amháin. Ba é an áit chónaithe de Albert Luykx fear gnó na Beilge. bhí clú ar, maidir le trialach arm na hÉireann. Ina dhiaidh sin ba é Óstán Teach Sutton, an t-ainm, agus ansin Sutton Castle Hotel. D’iompaígh é chun cónaithe príobháideacha sa bhliain 2003. Tá siúl fada idir suíomh an tsráidbhaile Bhinn Éadair sean agus Teach Sutton. Tá sruthanna beaga sa cheantar. Is iad, na srutháín Santa Sabina agus Carrickbrack a sreabhadh isteach an chósta ar Trá Sutton. == Education == Tá trí bhunscoil i Sutton: the Burrow School,  St. Fintan's National School, the primary part of Sutton Park School, agus trí mheáin scoil: [[St. Fintan's High School]] (buachaillí), [http://www.santasabina.ie Santa Sabina Dominican College] (a.k.a. Santa Sabina) (cáilíní) agus cud sinsearach de Sutton Park School (buachaillí agus cáilíní). == Creideamh == Tá Eaglais Chaitliceach Rómhánach ag bun cnoc Bhinn Éadair.<ref>{{Lua idirlín |url=http://two.archiseek.com/2010/1973-st-fintans-church-sutton-co-dublin/ |teideal=Archiseek page on St. Fintans' Roman Catholic Church |dátarochtana=2020-07-21 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303182916/http://two.archiseek.com/2010/1973-st-fintans-church-sutton-co-dublin/ }}</ref><ref>[http://www.geograph.org.uk/photo/458357 Photo of St. Fintans' Church]</ref>  Tá Eaglais Methodist<ref>[http://www.geograph.org.uk/photo/518809 Photo of Sutton Methodist Church]</ref> ag acomhal Bhóthar an Teampaill agus Bóthar Bhinn Éadair. Tá príomhreilig Bhaile Átha Cliath suite i Sutton, darb ainm Naomh Fiontán, atá scoilte idir "sean" and "nua." Tá séipéal scriosta sa tseanchuid, agus teachín choimeádaí tréigthe sa dara chuid. Tá tobar beannaithe de Naomh Fionntán ar thalamh príobháideach. == Iompar == * Bhí Stáisiún Traenach Sutton oscailte sa bhliain 1846, 30ú Iúil.<ref>{{Lua idirlín |url=http://ireland.archiseek.com/buildings_ireland/dublin/sutton/railway_station.html |teideal=Archiseek web page on Sutton Railway station |dátarochtana=2020-07-21 |archivedate=2008-10-06 |archiveurl=https://archive.today/20081006151455/http://ireland.archiseek.com/buildings_ireland/dublin/sutton/railway_station.html }}</ref><ref>{{Teimpléad:Lua idirlín|title=Baldoyle and Sutton station|work=Railscot – Irish Railways|url=http://www.railscot.co.uk/Ireland/Irish_railways.pdf|format=PDF|accessdate=3 September 2007}}</ref> mar "Baile Dúill agus Cill Fhionntain". * Ba é Tramway an Cnoc Bhinn Éadair a thaisteal go dtí stáisiún iarnróid Sutton go dtí an bhliain 1959.<br> == Cónaitheoirí agus iarchónaitheoirí suntasacha == * Gerry Gannon: forbróir maoine, cuid úinéir an K Club, Stiúrthóir Bainistíochta Gannon Homes: mar shampla eastáit tithíochta Cluain Ghrífín. * Jim Fitzpatrick, ealaíontóir (stíl cheilteach, Burrow Road. * Philomena Lynott (máithir [[Phil Lynott]]) * Ian Dempsey, láithreoir Raidió agus Teilifíse. * [[Pádraig Ó hIrighile|Patrick Hillery]], iar-Uachtarán na hÉireann. * [[Larry Mullen|Larry Mullen, Jr.]], Drumadóir le grúpa rac U2. * Frank Kearns, Giotáraí le grúpa rac Cactus World News agus Úinéir an Rockschool. == Féach freisin == * [[Liosta sráideanna agus cearnóga i mBaile Átha Cliath|List of streets and squares in Dublin]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.archive.org/details/HowthSuttonCommunityCouncil Interview with Charles Sargent and Raymond Sexton of the Howth Sutton Community Council] Radio Documentary from Near90fm * [http://www.howthismagic.com Howth and area tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200721123457/http://www.howthismagic.com/ |date=2020-07-21 }} * [http://www.sdc.ie Sutton Dinghy Club] * [http://www.howthcoastguard.com Howth Coast Guard Rescue Unit] * [https://web.archive.org/web/20200721123459/http://www.rockschool.ie/ Rockschool] * [http://www.saltrecordingstudio.com SALT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071126081656/http://www.saltrecordingstudio.com/ |date=2007-11-26 }} == Tagairtí == {{Reflist|colwidth=30em}} {{Ceantracha i mBaile Átha Cliath}} [[Catagóir:Cill Fhionntain, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath]] sl2gjaorbtxydtjcg27d6xuduhnf8k7 0 11571 1329816 1321111 2026-10-13T06:30:39Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329816 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Geingeas Cán''', nó ''Temüjin'', mar ab ainm dó ó thús a shaoil (1162? - [[18 Lúnasa]] [[1227]]), a d'aontaigh na [[An Mhongóil|Mongólaigh]] agus a bhunaigh [[Impireacht na Mongólach]], an impireacht ab fhorleithne dá raibh riamh ann. == A Óige == Áiríodh mar uasal é toisc gur de shliocht na dtaoiseach é, rud a rachadh chun sochair dó agus é ag iarraidh cabhrach ar threibheanna eile. Rinneadh cleamhnas idir é agus cailín darbh ainm Börte nuair a bhí sé naoi mbliana d'aois. Ansin cailleadh a athair agus tháinig treabhchas eile i réim; ruaigeadh Temüjin, rud a d'fhág ag maireachtáil ón lámh go dtí an béal é le fada an lá, agus a rinne fear crua glic de. Ach bhí cairde aige, leithéid Bo'ortchu agus Djamuqa (cé gur fheall sé siúd air faoi dheireadh). == An Cán == [[Íomhá:Mongol Empire map.gif|mion|clé|300px|[[Impireacht na Mongólach]]]] I ndiaidh a chéile tháinig Temüjin chun cinn sa saol. Timpeall na bliana 1181 phós sé Börte, agus bhí ceathrar mac acu. Thosaigh sé ag déanamh comhcheangail idir na dtreibheanna, agus tar éis roinnt cogaí agus caibidlí gairmeadh ''Cán'' de (cé gur thit sé amach le Djamuqa dá bharr). Chum sé dlíthe a raibh rian na seantraidisiún orthu agus a rachadh i bhfeidhm ar ar lean é. Bhuaigh sé ar a shean-naimhde na Tartaraigh sa bhliain 1202, agus sa bhliain 1206 gairmeadh Geingeas Cán (''Ĉingis Xaan'' nó ''Tiarna Aigéanach'') de. Chruinnigh treibheanna uile na Mongóile thart air agus bheartaigh sé ar thuaisceart na [[An tSín|Síne]] a ghabháil. Chuir [[Balla Mór na Síne|an Balla Mór]] moill dhá bhliain air, ach chreach sé an tuaisceart faoi dheireadh agus ghabh [[Beijing]] féin sa bhliain 1215, cé gur dhiúltaigh sé dul isteach ann. Ina dhiaidh sin rinne sé ionradh ar an gcuid eile den Áise Lárnach, ag dul chomh fada le habhainn na [[An India|hIndia]] agus leis an bPeirs. Lean sé air ag ionsaí na Síneach: ghabh sé stát na Siach (''Xia'') Thiar, agus bhí rún aige impireacht na Jin a scrios. == A Bhás == Fuair Geingeas Cán bás de bharr titim de chapall agus é i mbun seilge. Tugadh a chorp ar ais chun na Mongóile, agus deirtear gur maraíodh gach duine a chonaic an tsochraid ar eagla go bhfeicfí cár cuireadh an Cán. == Leabhair == {{refbegin}} * {{cite book |last=Juvaynī |first=Alā al-Dīn Atā Malik, 1226–1283 |title=Genghis Khan: The History of the World-Conqueror [Tarīkh-i jahāngushā] |others=tr. John Andrew Boyle |year=1997 |publisher=University of Washington Press |location=Seattle |isbn=0-295-97654-3}} * {{cite book |last=Rashid al-Din Tabib |authorlink=Rashid al-Din |title=A Compendium of Chronicles: Rashid al-Din's Illustrated History of the World [[Jami' al-Tawarikh]] |series=The Nasser D. Khalili Collection of Islamic Art, Vol. XXVII |others=Sheila S. Blair (ed.) |year=1995 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=0-19-727627-X}} * {{cite book |last=Rashid al-Din Tabib |authorlink=Rashid al-Din |title=The Successors of Genghis Khan (extracts from Jami’ Al-Tawarikh) |series=[[UNESCO Collection of Representative Works]]: Persian heritage series |others=tr. from the Persian by John Andrew Boyle |year=1971 |publisher=Columbia University Press |location=New York |url=https://web.archive.org/web/20071103092356/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=109217551 |isbn=0-231-03351-6}} * {{cite book |title=The Secret History of the Mongols: A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century [Yuan chao bi shi] |url=https://archive.org/details/secrethistoryofm0002unse |series=Brill's Inner Asian Library vol. 7 |others=tr. Igor De Rachewiltz |year=2004 |publisher=Brill |location=Leiden; Boston |isbn=90-04-13159-0}} {{refend}} == Naisc Sheachtracha == * [http://www.epinions.com/content_399273397892 Léirmheas ar ''Genghis Khan'', leabhar le Leo De Hartog] * [http://www.fsmitha.com/h3/h11mon.htm Genghis Khan and the Mongols] * [http://www.coldsiberia.org/ The Realm of the Mongols] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1162]] [[Catagóir:Básanna i 1227]] [[Catagóir:Déithe Áiseacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Impireacht na Mongólach]] [[Catagóir:Impirí na Síne]] q31rc7q6cgyavsq7x5apcsmyga19nnl 0 13752 1329778 1318008 2026-10-12T22:45:00Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329778 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is cumann [[An Protastúnachas|Protastúnachas]] [[Éire|Éireannach]] agus polaitiúil iad an tOrd Oráisteach. Fuair siad an t-ainm ón [[Rí]] [[An Protastúnachas|Protastúnach]] [[Liam Oráiste]] a bhí an bua aige i gcoinne an [[Rí]] [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] [[Séamas II|Seamús II Shasana]] sa bhliain 1690 ag [[Cath na Bóinne]].<ref name=brit>Britannica. (2021) Orange Order. Ar fáil ag: https://www.britannica.com/topic/Orange-Order (faighte: 07/02/2021)</ref> Bunaíodh an tOrd Oráisteach sa bhliain 1795 i gcontae [[Ard Mhacha]]. Is cumann dian [[An Protastúnachas|Protastúnach]] iad agus ní ghlactar le baill neamh-[[An Protastúnachas|Protastúnach]], seachas sa chás gur iompaigh duine a reiligiúin agus go bhfuil siad sásta cloí le phrionsabail an Oráisteach. Chomh maith leis sin ní ghlactar le [[An Protastúnachas|Protastúnaigh]] atá pósta le [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitlicigh]].<ref name=abc>Lynch, P. (2005) The Orange Marches. Ar fáil ag: https://www.abc.net.au/radionational/programs/archived/perspective/paul-lynch/3358870 (faighte: 14/02/2021)</ref> Bíonn gach baill bainteach le Lóiste faoi leith. Tá breis agus 1,000 Lóiste in [[Éirinn]] a thagann faoi údarás an Príomh Lóiste Oráiste. Tá ballraíocht oscailte le haghaidh [[Fear|fir]] fásta a bhfuil dílseacht do phrionsabail an [[An Protastúnachas|Protastúnachas]]. Tá cumann éagsúla eile ann i gcomhair [[Bean|mná]] agus [[Leanbh|páistí]] a bhfuil páirteach don chlann Oráiste atá níos leithne.<ref name="orangeorder" /> Imríonn an tOrd ról lárnach in eagrúchán [[Creideamh|reiligiúnda]], polaitiúil agus saol sóisialta le haghaidh neart [[An Protastúnachas|protastúnaigh]] i [[Tuaisceart Éireann|dTuaisceart Éireann]].<ref name="forgod" /> Feiceann an tOrd orthu féin mar cosantóirí do shaoirse sibhialta agus do shaoirse reiligiúnach na [[An Protastúnachas|Protastúnaigh]]. Áfach áitíonn na gcriticeoirí go bhfuil acu gur dream biogóideach atá iontu.<ref name=kind>O’Dowd, N. (2009) Kinder, gentler or same old Orange? Ar fáil ag: https://www.irishcentral.com/opinion/kinder-gentler-or-same-old-orange-50952382-237651421 (faighte: 14/01/2021)</ref> == Bunluachanna an tOrd == # [[An Protastúnachas|Protastúnachas]] a chur chun cinn. # Caomhnú [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|an Aontais]] idir an [[An Bhreatain|Bhreatain Mhór]] agus [[Tuaisceart Éireann]]. # Caidreamh bráithreachais agus tacaíocht fhrithpháirteach. # Caoinfhulaingt agus meas reiligiúnach. # Seirbhís don [[Coróin|Choróin]]. # Dualgas agus freagracht chathartha. # Tacaíocht charthanúil ar chúiseanna maithe. # [[Íomhá:Orangeman-Walking-Illustration.svg|mion|470x470px|Éadach na Fir Bhuí]]Taighde agus caomhnú Stairiúil agus Cultúrtha.<ref name="orangeorder" /> == Stair == Rinneadh ceiliúradh ar bhua an Rí [[Liam III Shasana|Liam Oráiste]] III ag na céad cumainn Oráiste ag tús na 1700aí, áfach níor bunaíodh an tOrd Oráisteach go dtí an bhliain 1795.<ref name=orangeorder>Grand Orange Lodge of Ireland. (2020) ''ABOUT US.'' Ar fáil ag: https://www.goli.org.uk/about-us (faighte: 07/02/2021)</ref> Bunaíodh an tOrd i Meán Fómhair 1795 i ndiaidh [[Cath na Cearnóige]] a tharla in aice [[Loch gCál]] i gcontae [[Ard Mhacha|Ard Mhaca]]. Mharaíodh 30 duine ó na Cosantóirí, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] ab ea iad.<ref>History Ireland. (2021) The Men of No Popery: the Origins of the Orange Order. Ar fáil ag: https://www.historyireland.com/18th-19th-century-history/the-men-of-no-popery-the-origins-of-the-orange-order/ (faighte: 12/01/2021)</ref> Is i dteach ‘James Sloan’s’ i [[Loch gCál]] gur bhunaíodh an tOrd Oráisteach agus tógadh an céad craobh in [https://www.logainm.ie/ga/1414203?s=an+daighean An Daighean] i g[[Contae Thír Eoghain]].<ref>Connolly, S.J. (2007) The Oxford Companion to Irish History. Oxford University Press. Eagrán 2. Lth. 434.</ref> B’iad James Sloan, James Winter, agus Daniel Winter an triúr príomhbhunaitheoirí go raibh ag an eagraíocht. Bhí an eagraíocht déanta suas de Lóiste cloíte le rún mionn, pasfhocail agus comharthaí rúnda.<ref name=yourirish>Your Irish Culture. (2020) The Founding of the Orange Order in 1795. Ar fáil ag: https://www.yourirish.com/history/18th-century/founding-of-the-orange-order (faighte: 14/04/2021)</ref> Ón tús bhíodh [[Drong|dronga]] Oráiste freagrach as na mílte [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] a chur as a dtithe agus amach ó g[[Cúige Uladh]].<ref name="yourirish" /> Sa bhliain 1835 rinneadh [[Teach na dTeachtaí]] achainí chuig an Rí, leis an tOrd ar intinn acu, chun go mbeadh deireadh cuartha le eagraíochtaí rúnda agus eagraíochtaí nach ceadaíodh ballraíocht mar thoradh ar bhunús [[Creideamh|reiligiúin]].<ref name="brit" /> Níor éirigh leo sin a dhéanamh. Bhíodh breis agus 90,000 baill ag an cumann ag a buaicphointe sna 1960aí, sa lá atá inniu creidtear go bhfuil timpeall 34,000 baill ag an cumann.<ref name=irishtimes>The Irish Times. (2014) A concise history of the Orange Order. Ar fáil ag: https://www.irishtimes.com/culture/heritage/a-concise-history-of-the-orange-order-1.1855664 (faighte: 08/02/2021)</ref> I gcaitheamh na 1970aí bhí treocht ballraíocht níos airde san Ord le feiceáil i gceantracha gur b’iad [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitlicigh]] tromlach an daonra. Bhí níos mó [[An Protastúnachas|Protastúnaigh]] den chreidimh ‘Oráiste’ le fáil i gcontaetha [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] i gcomparáid le [[Contae|contaetha]] [[An Protastúnachas|Protastúnach]].<ref name="doc" /> Maraíodh breis agus 300 baill ón tOrd i gcaitheamh [[na Trioblóidí]]. Rinneadh formhór na dúnmharú ag an t[[IRA Sealadach]].<ref name="irishtimes" /> Le déanaí tá laghdú tagtha ar láidreacht an tOrd i gceantracha uirbeacha. Creidtear go bhfuil seo tarlaithe mar thoradh ar laghdú i gcaipitil shóisialta agus an ardú i mbannaí [[Dílseachas|dílseoirí]] máirseáil atá neamhspleách. Tá na mbannaí neamhspleách níos tarraingtí do dhílseoirí óige uirbeacha dá bharr minicíocht na mórshiúil agus dearcadh níos réchúiseach ar alcóil.<ref name=doc>Kaufmann, E. (2010) Demographic Change and Conflict in Northern Ireland: Reconciling Qualitative and Quantitative Evidence. Ar fáil ag: http://www.sneps.net/wp-content/uploads/2011/09/1-Dominant-Ethnicity-demography-and-conflict_revision-Dec2010.pdf (faighte: 01/02/2021)</ref> == 12ú Iúil == [[Íomhá:Ballyronan Orange walk 2004.JPG|mion|240x240px|Mórshiúl Oráiste i mBaile Uí Rónáin (2004)|clé]] Is ar an dara lá dhéag de mhí Iúil gach bliain go mbíonn mórshiúl ag an tOrd chun ceiliúradh [[Cath na Bóinne]] a tharla sa bhliain 1690. Go hiondúil bíonn mórshiúl déanta ag na lóiste Oráisteach ar fad roimh an 12ú Iúil. Ansin ar an dara lá dhéag déantar mórshiúl eile leis na lóiste ar fad atá i gceantar áirithe. Bíonn 17 príomh-mhórshiúl ar siúl ar an 12ú, tá an ceann is mó i gcónaí i m[[Béal Feirste|Béal Féirste]]. Bíonn ceann eile ar siúl i n[[Dún na nGall]] ar an Sathairn roimh an 12ú.<ref name="irishtimes" /> Bíonn banna máirseáil le feadóga móra agus [[Druma|drumaí]] in éineacht leis na mórshiúil. Is minic go mbíonn liricí seicteach le cloisteáil sna port.<ref name="abc" /> Bíonn an dara lá dhéag mar lá saoire bainc i d[[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]].<ref>Northern Ireland Direct. (2021) Bank Holidays. Ar fáil ag: https://www.nidirect.gov.uk/articles/bank-holidays (faighte: 14/02/2021)</ref> Tosaíonn an ócáid le tinte chnámh agus tinte ealaíona ag an oíche don t-aonú lá dhéag.<ref>Carswell, S. (2019) Why do Orangemen march? The Twelfth of July explained. Ar fáil ag: https://www.irishtimes.com/news/politics/why-do-orangemen-march-the-twelfth-of-july-explained-1.3952749 (faighte: 08/02/2021)</ref> Ansin ar an lá é féin tosaíonn na mórshiúil ag na Hallaí Oráiste agus téann siad tríd na cathracha nó bailte áitiúla agus amach ansin go dtí [[Páirc|páirceanna]] nó spás oscailte faoi leith. Bailíonn an lucht máirseála lena g[[Teaghlach|clann]] agus cairde chun cheiliúradh ansin le [[bia]], [[deoch]] agus óráidí. Caitheann na Fir Bhuí culaith dubh, sais oráiste, lámhainní bán agus hata babhlaer.<ref>Belfast Telegraph. (2010) The boy and the bonfire. Ar fáil ag: https://www.belfasttelegraph.co.uk/life/features/article14871526.ece (faighte: 15/02/2021)</ref> [[Íomhá:Eleventh Night Bonfire.jpg|mion|Tine Cnámh (11ú Iúil)|clé|240x240px]] Is minic go gcruthaítear trioblóid mar thoradh ar na mórshiúil. Téann cuid de na mórshiúil tríd ceantracha [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] i d[[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]].<ref>DW Documentary. (2018) Protestants and Catholics in Northern Ireland | DW Documentary. 24 Iúil 2018. Ar fáil ag: https://www.youtube.com/watch?v=z8LCsV6JWc8 (faighte: 08/02/2021)</ref> Creidtear ag roinnt [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] go bhfuil na mórshiúl caithréimeach agus bagrach ach creideann na Fir Bhuí go bhfuil sé ina ceart acu siúl ar na mbóithre poiblí.<ref>BBC News. (2010) Orangemen take part in Twelfth of July parades. Ar fáil ag: https://www.bbc.com/news/10592915 (faighte: 12/01/2021)</ref> Feictear gnéithe forchiníoch ag an am sin den bhliain ó dílseoirí. Seinntear fonn gránna agus na mórshiúl in aice le [[Séipéal|Séipéil]] Caitliceach agus dóitear bratanna áirithe, go hiondúil cinn [[Éire|Éireannach]] agus [[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánach]], ar na tinte cnámha.<ref>Collins, J. (2017) Why did Pope Innocent XI support the Orange? Ar fáil ag: http://www.judecollins.com/2017/07/pope-innocent-xi-support-orange-joe-mcveigh/ (faighte: 14/02/2021)</ref> Le blianta anuas tá iarrachtaí déanta na bealaí mórshiúil a athrú ó gceantracha [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceacha]] chun trioblóid a sheachaint. Sa bhliain 1998 bhí an bealach máirseáil athraithe in aice [[Port an Dúnáin|Phort an Dúnáin]] chun ceantar Caitliceach a sheachaint. Phléasc agóid ollmhór [[An Protastúnachas|Protastúnach]] amach mar thoradh. Dódh teach Caitliceach síos i m[[Baile Monaidh]] i gcontae [[Contae Aontroma|Aontroma]] mar chuid den agóide agus fuair triúr buachaill, Richard, Mark agus Jason Quinn bás.<ref name="kind" /> Dúradh ag an Príomh Lóiste Oráiste in [[Éire|Éirinn]] nach raibh an ionsaí nasctha leo cé gur ón agóid, maidir leis an bealach máirseáil a bheith athraithe, gur tharla sé.<ref>Murphy, C. (1999) Three life terms for murder of Quinn brothers. Ar fáil ag: https://www.irishtimes.com/news/three-life-terms-for-murder-of-quinn-brothers-1.244508 (faighte: 15/01/2021)</ref> Le blianta anuas tá iarrachtaí déanta ag an tOrd Oráisteach bogadh leis na hamanna. Cruthaíodh an ‘Orangefest’ ar mhaithe le ath-bhrandáil a dhéanamh ar cheiliúradh an 12ú. Ba bheart caidreamh poiblí é chun a bheith níos ionchuimsitheach. Bhíodar ag iarraidh go gcruthóidh sé níos mó [[turasóireacht]] i [[Tuaisceart Éireann|dTuaisceart na hÉireann]] chomh maith.<ref>BBC News. (2012) Who are the Orangemen? Ar fáil ag: https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-18769781 (faighte: 15/02/2021)</ref> Ní raibh aon mórshiúl ar siúl sa bhliain 2020 mar gheall ar srianta Covid-19. Na hamanna deireanach gur cuireadh cosc ar na mórshiúl ná i gcaitheamh an [[An Chéad Chogadh Domhanda|Chéad]] agus [[Dara Cogadh Domhanda]], agus mar gheall ar an [[Fliú Spáinneach]] sa bhliain 1918.<ref>RTÉ News. (2020) Orange Order cancel 12th of July parades due to Covid-19. Ar fáil ag: https://www.rte.ie/news/ulster/2020/0406/1128808-coronavirus-orange-parades/ (faighte: 09/02/2021)</ref> == Hallaí Oráiste == [[Íomhá:St Johnston Orange Hall.jpg|mion|200x200px|Halla Oráiste i nDún na nGall]] Tá thart ar 700 hallaí Óráiste in [[Éire|Éirinn]]. Úsáidtear iad go príomhúil le haghaidh cruinnithe don tOrd a bhíonn ar siúl de ghnáth ar an gcéad Luain do gach mhí.<ref>Slugger O’Toole. (2019) The Orange Order: An Insider’s View… Ar fáil ag: https://sluggerotoole.com/2019/07/11/the-orange-order-an-insiders-view/ (faighte: 14/02/2021)</ref> Ar aon le sin úsáidtear iad mar ionad phobail le haghaidh [[An Protastúnachas|Protastúnaigh]] agus daoine ó [[Creideamh|reiligiúin]] éagsúla. Léirigh Mary Bradley (2007)<ref>Bradley, M. (2007) Attacks on Orange Halls. Ar fáil ag: https://www.theyworkforyou.com/ni/?id=2007-09-11.2.60 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125004845/https://www.theyworkforyou.com/ni/?id=2007-09-11.2.60 |date=2021-01-25 }} (faighte: 14/02/2021)</ref> go mbíonn úsáid trasphobail ag na hallaí seo le haghaidh naíonra mar shampla. In aon bailte i d[[Tuaisceart Éireann]] go bhfuil slua [[An Protastúnachas|Protastúnach]] ina gcónaí ann bheadh Halla Oráiste ann nó ar a laghad lóiste Oráiste.<ref name="forgod" /> I gcaitheamh [[na Trioblóidí]] dírigh coirloisceoirí [[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánach]] ar bhreis agus 250 hallaí a dhóigh. Dúradh ag Drew Nelson gur ionsaithe seicteach a bhí i gceist leis na hiarrachtaí.<ref>Belfast Telegraph. (2007) Fresh threats to Orangmen, DPP members. Ar fáil ag: https://web.archive.org/web/20080120011453/http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/local-national/article3169950.ece#selection-1715.0-1715.38 (faighte: 14/02/2021)</ref> == Páipéar Nuachtáin == Bunaíodh an páipéar nuachtáin ‘The Orange Standard’ sa bhliain 1973. D’fhorbair an fhoilseacháin thar na mblianta go dtí nuachtáin a thugann trácht, nuacht óna lóiste éagsúla, nuacht ón domhain óráiste, ailt stairiúil agus beathaisnéise na mbaill dá léitheoirí. Sa bhliain 2017 cuireadh an nuachtáin ar fáil go dhigiteach chun cabhrú le meath na léitheoirí. Déantar 5,000 cóip fisiciúil a tháirgeadh go mhíosúil agus bíonn siad dáilte chuig na lóiste éagsúla agus daoine aonaracha.<ref name="orangeorder" /> == Cursaí Polaitiúil == Tá ceangal láidir ag an tOrd Oráisteach le Aontachtach na Breataine. Go hoifigiúil ní eagraíocht polaitiúil iad an tOrd, é sin ráite feictear air mar fórsa lárnach i gcoinne athaontú na h[[Éire|Éireann]]. Mar thoradh ar sin is cinne polaitiúil é ballraíocht a ghlacadh san tOrd agus is ráiteas do fhéiniúlacht polaitiúil é chomh maith.<ref name="forgod" /> Bhíodh an tOrd ceangailte leis an [[Páirtí Aontachtach Uladh|UUP]] ó 1905 go dtí 2005. Léiríonn W. McAuley & Tonge (2007)<ref name=forgod>W. McAuley, J., Tonge, J. (2007) ‘"For God and for the Crown": Contemporary Political and Social Attitudes among Orange Order Members in Northern Ireland’, Political Psychology, 28(4). Lth 33-52. Ar fáil ag: https://www.jstor.org/stable/20447019?seq=1#metadata_info_tab_contents (faighte: 07/02/2021)</ref> go raibh míshástacht go forleathan san Ord mar gheall ar an [[Comhaontú Aoine an Chéasta]]. Mar thoradh ar an míshásamh d’athraigh formhór na vótálaithe a dhílseacht go dtí an [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]]. Nuair a raibh parlaimint i d[[Tuaisceart Éireann]] idir 1921 agus 1972 bhí gach [[Príomh-Aire|Príomh-Aire]], seisear as seisear, mar ceannairí lárnach in Aontachtach na Breataine agus san Ord Oráiste.<ref name="forgod" /> [[Íomhá:Hastings County Archives HC02470 (40240823732).jpg|mion|An tOrd Oráiste i gCeanada (1911)]] Sa bhliain 2014 cláraigh an tOrd Oráisteach mar rannpháirtí ceadaithe in Reifrinn Saoirse na [[Albain|hAlban]]. Bhíodar i bhfabhar cosaint an t-Aontas agus iad ag stocaireacht le haghaidh an vóta ‘Níl’.<ref>BBC News. (2014) Scottish independence: Orange Lodge registers to campaign for a 'No' vote. Ar fáil ag: https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-28020183 (faighte: 11/02/2021)</ref> == Go Domhanda == Ní in Éirinn amháin go bhfaightear fréamhacha den cumainn. Tá fréamhacha le fáil timpeall an [[Domhan|domhain]], ina measc tá cinn i [[Sasana]], an [[Albain]], [[Ceanada]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], an [[An Astráil|Astráil]], an [[An Nua-Shéalainn|Nua Shéalainn]] agus san Aifric Thiar.<ref name="orangeorder" /> Is i n[[Gána]] agus i d[[Tóga]] go bhfaightear na fréamhacha is randamacha don tOrd.<ref>History Ireland. (2006) The Orange Order in Africa. Ar fáil ag: https://www.historyireland.com/20th-century-contemporary-history/the-orange-order-in-africa/ (faighte: 14/02/2021)</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-creid}} {{Síol-af}} {{Síol-au}} {{Síol-cy}} {{Síol-en}} {{Síol-gd}} {{Síol-ie}} {{Síol-ni}} {{Síol-us}} {{DEFAULTSORT:Ord Oráisteach, An t}} [[Catagóir:Frith-Chaitliceachas]] [[Catagóir:Protastúnachas]] [[Catagóir:Tuaisceart Éireann]] gjlj6chdlf5pe3e3ljca1jgr1w8kaog 0 14854 1329829 1328828 2026-10-13T11:25:03Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329829 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} [[Íomhá:Sakha Yakutia rep.png|thumb]]Poblacht de chuid [[Cónaidhm na Rúise|Chónaidhm na Rúise]] is ea '''Poblacht Shacha''' ([[Rúisis]]: Республика Саха (Якутия), Sachais/Iacúitis: Саха Өрөспүүбүлүкэтэ/Sakha Öröspüübülükete). In 2010 bhí daonra 958,528 duine aici, a raibh a bhformhór ina nIacútaigh agus ina Rúisigh. Tá sí ar an limistéar féinrialaithe fo-náisiúnach is mó ar domhan agus méid 3,083,523 ciliméadar cearnach inti. Is é Yakutsk an [[Príomhchathair|phríomhchathair]]. Tá [[aeráid]] dhian ag an bpoblacht agus na teochtaí is ísle sa leathsféar thuaidh taifeadta i gcuid de na cathracha. Tá meánteocht gheimhridh Yakutsk faoi bhun 35 °C.<ref name="area">[http://www.gks.ru/bgd/free/b10_107/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctab1-01-09.xls Rosstat (Russian Statistical Service), 2010] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018030426/http://www.gks.ru/bgd/free/b10_107/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctab1-01-09.xls|date=October 18, 2012}} (xls). Léite ar an 15 Meitheamh 2012.</ref> Bíonn an samhradh an-te i gcuid mhór den phoblacht de thoradh na gclaontaí hipir-ilchríochacha. ==Geografaíocht== [[File:Sakha Republic Fauna.jpg|thumb|Fána de chuid Phoblacht Shacha: faoileán Ross, corr mhóna Shibéarach, béar bán, capall agus réinfhia. Mionleathanach stampaí poist ón Rúis, 2006.]] Tá an phoblacht ag síneadh chomh fada ó thuaidh le hOileán Henrietta agus í ag críochantacht leis an Aigéan Artach. Faoi láthair bíonn an fharraige sin faoi [[oighear]] ar feadh idir naoi agus deich mí. Tá an phoblacht roinnte ina trí chrios mhóra fásra. Tá timpeall 40% di os cionn an chiorcail Artaigh agus an chuid sin go léir ina talamh síorshioctha, rud a bhfuil tionchar mór aige ar éiceolaíocht an réigiúin. Tundra Artach agus fo-Artach is ea an réigiún láir agus é faoi chaonach agus léicean ar fad, an bia is ansa leis na réinfhianna. Sa chuid theas den tundra tá garráin mhionphéine Sibéirigh agus learóg feadh na n-aibhneacha. Laisteas den tundra tá coillte móra. Learóga is coitianta sa tuaisceart agus tá garráin ghiúise agus phéine sa deisceart. Tá beagnach 47% den phoblacht faoi choillte agus learóga is ea beagnach 90% de na crainn. Tá an iliomad aibhneacha, lochanna agus oileán sa phoblacht. [[File:120 На стоянке в устье реки Ура.jpg|thumb|Abhainn na hUra.]] [[File:Olyokma river.jpg|thumb|Abhainn na hOlyokma.]] ===Acmhainní nádúrtha=== Tá mórán acmhainní nádúrtha sa phoblacht. Orthu sin tá ola, gás, gual, diamaint, ór, airgead, stán agus tungstan. Soláthraíonn an phoblacht 90% de dhiamaint Rúiseacha agus os cionn 25% de na diamaint a bhaintear sa domhan.<ref>{{cite journal|last1=Yakovleva|first1=Natalia P.|teideal=Natural resource use in the Russian North: a case study of diamond mining in the Republic of Sakha|journal=Environmental Management and Health|date=2000|volume=11|issue=4|pages=318–336|doi=10.1108/09566160010372743|url=https://www.emeraldinsight.com/doi/abs/10.1108/09566160010372743|accessdate=18 March 2018}}</ref><ref>{{cite news|last1=Bohlen|first1=Celestine|teideal=Poor Region in Russia Lays Claim to Its Diamonds|url=https://www.nytimes.com/1992/11/01/world/poor-region-in-russia-lays-claim-to-its-diamonds.html|accessdate=18 March 2018|work=New York Times|date=1992}}</ref> ===Réamhstair=== Tá tábhacht phailé-ointeolaíoch leis an tSibéir agus go háirithe leis an Iacúitia sa mhéid gur sa réigiún sin a thángthas trasna ar ainmhithe ón sealad Pléisticéineach a bhí caomhnaithe ag an oighear nó i dtalamh síorshioctha. Fuarthas coileáin leon uaimhe, mamait lomracha, srónbheannach lomrach, capaill agus buabhaill.<ref name=Thesiberiantimes2015>{{Cite web|teideal = Meet this extinct cave lion, at least 10,000 years old – world exclusive|url = http://siberiantimes.com/science/others/news/n0464-meet-this-extinct-cave-lion-at-least-10000-years-old/|website = siberiantimes.com|accessdate = January 30, 2016|dátarochtana = Márta 9, 2019|archivedate = Aibreán 17, 2019|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190417074356/http://siberiantimes.com/science/others/news/n0464-meet-this-extinct-cave-lion-at-least-10000-years-old/}}</ref> Cultúr [[Neoiliteach]] Déanach sa tSibéir ba ea an cultúr Ymyakhtakh (c. 2200–1300 RCh) agus tá a chuid iarsmaí le fáil go forleathan. Thosaigh sé in Sacha agus leathnaigh soir agus siar.<ref>Kicki Näslund, [https://www.academia.edu/10336011/ Short summary of Siberian pre-history and cultures] – Academia.edu</ref> ===Stair luath=== Is dócha gur lonnaigh pobal Sachach nó “Iacútaigh” sa réigiún sa 13ú haois agus sa 14ú haois tar éis dóibh teacht aneas ó [[Loch Baikal]] go dtí lár abhainn na Lena. As sin d’imigh siad siar agus siar ó thuaidh de réir a chéile agus a n-aghaidh ar an Aigéan Artach. Bunús Tuirciceach atá leis an ainm “Sacha,” focal a thagann ó "saqa-saha" nó bata. Bunús Tuirciceach atá le “Iacúit” freisin, ós leagan truaillithe é de ''zhaqut – yakut'' nó cloch lómhar. Rúibín atá i gceist. Thug na Sachaigh tréadachas Lár-Áiseach isteach leo agus iad ag easáitiú na n-aoirí réinfhianna agus na sealgairí a bhí rompu ann, dreamanna a bhí i bhfad níos lú. Bhí na Pailé-Shibéaraigh agus na Tungusaigh, pobail dhúchais, comhtháthaithe leis na Sachaigh faoin 17ú haois.<ref>{{cite web|url=http://www.spri.cam.ac.uk/resources/rfn/sakha.html |teideal=Scott Polar Research Institute — Republic of Sakha|publisher=Spri.cam.ac.uk|date=|accessdate=February 25, 2014}}</ref> ==Concas Rúiseach== Thosaigh an Rúis ag gabháil an réigiúin sa 17ú haois. Bhronn Tygyn, taoiseach Iacútach, talamh ar na Rúisigh i gcomhair áit lonnaithe mar mhalairt ar chomhaontú míleata a bheadh cogadh i gcoinne reibiliúnaigh dhúchasacha san Áise Thoir Thuaidh mar chuid de. [[File:Map of Yakut oblast.jpg|thumb|right|Léarscáil Yakutsk Oblast 1821.]] In 1638 bhunaigh an rialtas i Moscó líomatáiste riaracháin nua a bhí le rialú ag Lensky Ostrog, daingean a chuir Pyotr Beketov ar bun in 1632 agus a ndéanfai cathair Yakutsk de le himeacht aimsire. Is dócha gur sa 17ú haois a bhain lonnaitheoirí Rúiseacha amach Russkoye Ustye, áit iargúlta i ndeilt thuaisceartach Indigirka.<ref>А. И. Гоголев. "История Якутии: (Обзор исторических событий до начала ХХ в.)". (A. I. Gogolev. [http://www.ysu.ru/facultet/kfi/books/HistoryOfYakutiya.htm Stair na hIacúite: Athbhreithniú ar imeachtaí stairiúla siar go tús an fichiú haois.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050527010736/http://www.ysu.ru/facultet/kfi/books/HistoryOfYakutiya.htm |date=May 27, 2005 }}) Yakutsk, 1999.</ref> Bunaíodh Gobharnóireacht na Sibéire mar chuid d’Impireacht na Rúise in 1708. [[File:Станчиковая церковь.jpg|thumb|Eaglais in Russkoye Ustye]] Thosaigh lonnaitheoirí Rúiseacha ag bunú pobail sa réigiún san 18ú haois. Ghlac siad chucu nósanna Iacútacha áirithe agus thugtaí “Yakutyane" (Якутя́не) orthu nó “bunlonnaitheoirí Lena” (ленские старожилы). Ach bhí siad comhshamhlaithe ag slua Rúiseach eile faoin bhfichiú haois. ==Impireacht na Rúise== Rinne leasú riaracháin in 1782 agus bunaíodh Gobharnóireacht Irkutsk. In 1805 scaradh Yakutsk Oblast ón ngobharnóireacht. Sa chéad chuid den 19ú haois ba é Yakutsk Oblast an chríoch ab oirthearaí d’Impireacht na Rúise. Bunaíodh Primorskaya Oblast in 1856 agus dealaíodh críocha Rúiseacha an Aigéin Chiúin ón Iacúit. [[File:Члены Сибирской областной Думы 1917.jpeg|thumb|clé|Baill de Dhúma (oireachtas) Réigiúnach na Sibéire ó Yakutsk, 1917.]] Chuir na Rúisigh feirmeoireacht ar siúl in abhantrach na Lena. Grúpaí reiligiúnacha a díbríodh go Sacha sa dara cuid den 19u haois thosaigh siad ag cur cruithneachta, coirce agus prátaí. Lean úsáid airgid thirim gnó an fhionnaidh. Cuireadh dlús le tionsclaíocht agus le hiompar i ndeireadh an 19ú haois agus i dtús na tréimhse Sóivéadaí. Cuireadh tús le sirtheoireacht gheolaíoch, mianadóireacht agus déantús na luaidhe, agus tháinig na chéad ghaltáin agus báirsí. Bhí an Iacúit an-iargúlta agus sin é an fáth a gcuireadh rialtas an tSáir agus an rialtas Cumannach ionnarbthaigh ann. ===An ré Shoivéadach=== Ar an 27 Aibreán 1922 fógraíodh Yakust Oblast mar Phoblacht Fhéinrialaitheach Shoivéadach Shóisialach na hIacúite, cé go raibh oirthear na críche, agus cathair Yakutsk san áireamh, faoi smacht na Rúiseach Bán. In 1992, i ndiaidh thitim an Aontais Shóivéadaigh, aithníodh an Iacúit mar Phoblacht Shacha (na hIacúite) faoi dhlínse na Cónaidhme Rúisí. Tá an Iacúit ina cuid den tSibéir Rúiseach ó thaobh na staire de, ach tá sí ina cuid den Chianoirthear Rúiseach mar líomatáiste riaracháin ó bunaíodh an Dúiche Chianoirthearach Fheidearálach in 2000. ===Teangacha=== Is iad na teangacha oifigiúla an Rúisis agus an tSachais (a dtugtar Iacúitis uirthi freisin). Tá Sachais á labhairt ag tuairim is 40% den phobal. Baineann an tSachais leis an bhfine theangeolaíoch Thuirciceach. ===Reiligiún=== Sular tháinig Impireacht na Rúise i réim, chreid an chuid is mó de mhuintir na háite sa [[Teingreachas]], mar a rinne pobail Thuirciceacha eile na hÁise Láir, nó sa seamanachas dúchasach lena chuid [[seaman]] “geal” (a threoraigh an pobal) agus seaman “dorcha” (a leigheas daoine trí thuras spioraid). Ar theacht na Rúiseach rinneadh baill d’Eaglais Cheartchreidmheach na Rúise de mhuintir na háite agus tugadh orthu ainmneacha Críostaí a thabhairt orthu féin, ach lean mórán acu orthu ag cleachtadh na seanreiligiún. Le linn an rialtais Shóivéadaigh d’imigh na seamain agus fágadh mórán acu gan chomharba. Sna 1990í bhunaigh an t-iriseoir conspóideach Ivan Ukhkhan agus focleolaí a thugadh Téris air féin seamanachas nuaphágánach a tugadh ''aiyy yeurekhé'' air.<ref>[http://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/rss/28-1_113.pdf Yakutia (Sakha) Faces a Religious Choice: Shamanism or Christianity]</ref> Chuaigh an grúpa seo agus grúpaí eile i gcomhar le chéile in 2002 chun teampall seamanach a thógáil i ngnócheantar Yakutsk.<ref>[http://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/rss/33-1_057.pdf Whose Steeple is Higher? Religious Competition in Siberia]</ref> In 2008 dúirt ceannairí Ceartchreidmheacha go raibh bundúchasaigh na poblachta (nó an chuid díobh a raibh suim éigin acu i gcúrsaí reiligiúin) dílis do chreideamh “déach” nó go raibh claonadh chun an tsincréiteachais acu. Thabharfadh muintire na háite seaman isteach ar dtús agus ansin sagart chun deasghnách a dhéanamh i ngeall ar imeacht éigin.<ref>{{cite news|url=http://www.taday.ru/text/135461.html |teideal =В Якутии господствует двоеверие (Ч. 1) (San Iacúit tá creideamh déach faoi réim)|údar=Елена Дятлова (Yelena Dyatlova) |date=1 Deireadh Fómhar 2008 |quote=Во многих случаях нам говорили, что при совершении тех или иных обрядов или просто действий приглашают сначала шамана, потом священника. Правда, именно в таком порядке, признавая христианство чем-то высшим по отношению к местной магической языческой традиции, но это соединяя. Даже среди тех представителей якутской интеллигенции, с которыми мы общались, это стремление к синкретизму было отчетливо приметно. (Dúradh linn, agus deasghnátha éigin nó bearta ar siúl i ngeall ar a lán gnóthaí, go gcuirtear cuireadh chun seasmain ar dtús agus ansin chun sagairt. Is fíor, de réir an oird seo, go n-aithnítear go bhfuil an Chríostaíocht níos airde ná traidisiúin phágánacha dhraíochtacha áitiúla, ach seo nasc eatarthu. Go fiú i measc na n-intleachtóirí iatúcacha a rabhamar ag caint leo, bhí an claonadh seo chun sincréiteachais le haithint go soiléir.) }} (Agallamh le Maxim Kozlov, sagart ó Mhoscó a bhí tar éis filleadh ó thuras misinéireachta síos abhainn na Lena i dteannta Easpag Yakutsk).</ref> De réir an Lárionaid Eolais faoi Uachtarán Phoblacht Shacha (na hIacúite), (Информационный центр при Президенте РС(Я)), bhí déimeagrafaíocht reiligiunach an poblachta mar a leanas:<ref>{{cite web|url=http://www.religare.ru/2_43720.html |teideal=РЕЛИГАРЕ – Современная религиозная ситуация в Республике Саха (Якутия): проблемы и перспективы |publisher=Religare.ru |date= |accessdate=February 25, 2014}}</ref> [[Eaglais Cheartchreidmheach na Rúise]]: 44.9%, Seamanachas: 26.2%, Gan religiún: 23.0%, Religiúin nua: 2.4%, Ioslamachas: 1.2%, Búdachas: 1.0%, Protastúnachas: 0.9%, Caitliceachas: 0.4%. De réir suirbhé a rinneadh in 2012,<ref name="2012ArenaAtlas">[http://sreda.org/en/arena "Arena: Atlas of Religions and Nationalities in Russia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171206100344/http://sreda.org/en/arena |date=2017-12-06 }}. Sreda, 2012.</ref><ref name="2012Arena-religion-maps">[http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg 2012 Arena Atlas Religion Maps]. "Ogonek", № 34 (5243), 27/08/2012. Retrieved 21/04/2017. [https://web.archive.org/web/20170421154615/http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg Archived].</ref> baineann 37.8% den phobal le hEaglais Cheartchreidmheach na Rúise, 13% le Teingreachas nó seamanachas Iacútach, 2% leis an Ioslamachas, 1% le Críostaíocht gan eaglais, 1% le cineálacha Protastúnachais, agus 0.4% le Búdachas Tibéadach. Dúirt 26% gurbh aindiachaithe iad, dúirt 17% go raibh siad sáite sa spioradáltacht seachas sa reiligiún, agus dúirt 1.8% gur bhain siad le reiligiúin eile nó níor thug siad freagra ar an gceist.<ref name="2012ArenaAtlas"/> {{clear}} ==Polaitíocht== [[File:Russia Day in Mirny, Sakha Republic 20.JPG|thumb|Lá na Rúise á cheiliúradh in Mirny, Poblacht Shacha, 12 Bealtaine 2014.]] Tugtar an Ceann ar cheann an Rialtais, cé go dtugtaí an tUachtarán air. Bhí Mikhail Yefimovich Nikolayev ar an gcéad cheann de Phoblacht Shacha. Tá Yegor Borisov ina Cheann ón mbliain 2010 i leith, agus tá Yevgeniya Mikhaylova mar Thánaiste aige. Is é Il Tumen, comhthionól aon seomra reachtaigh, an foras reachtaíochta is airde sa phoblacht. Cothaíonn an phoblacht caidreamh dlúth leis na stáit neamhspleácha Thuirciceacha i gcúrsaí cultúir, polaitíochta, eacnamaíochta agus tionsclaíochta trína bheith ina ball den Chomhairle Thuirciceach, de Chomhriarachán Tuirciceach na nÉalaíon agus an Chultúir agus d’eagraíochtaí eile.<ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=259275&link=259275|teideal=Turkey seeks to institutionalize relations with Turkic republics – Today's Zaman, your gateway to Turkish daily news|publisher=Todayszaman.com|date=October 9, 2011|accessdate=February 25, 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014233821/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=259275&link=259275|archivedate=October 14, 2013|df=mdy-all}}</ref><ref>{{Lua idirlín |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/3540/turkey-and-the-turkic-republics-is-there-a-new-vision-.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2019-03-09 |archivedate=2012-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120103034927/http://www.turkishweekly.net/columnist/3540/turkey-and-the-turkic-republics-is-there-a-new-vision-.html }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yakutiatoday.com/region/foreign.shtml |teideal=Foreign Relations of the Sakha Republic (Yakutia) |publisher=YakutiaToday.Com |date=January 1, 2008|accessdate=February 25, 2014}}</ref> ==Geilleagar== [[File:Gold-tuc1009a.jpg|thumb|Píosa neamhchoitianta óir ó Dhúiche Bulun in abhantrach na Lena. Timpeall sé ghram de mheáchan atá ann.|283x283px]] Ón tionsclaíocht a thagann an chuid is mó d’olltáirgeacht náisiúnta na Poblachta agus baint mhór aici le tochailt mianraí. Baintear diamaint, ór agus stán, in éineacht le húráiniam. Tógann an pobal sachach eallach agus capaill agus tá an pobal dúchasach Pailé-Áiseach ina sealgairí, ina n-iascairí agus ina n-aoirí réinfhianna. ==Iompar== Ar uisce a iompraítear an chuid is mó de na hearraí. Tá sé chalafort abhann ann agus dhá chalafort mara. Tá ceithre chomhlacht loingis ann agus is í Abhainn na Lena na t-uiscebhealach is gnóthaí. Ar eitleáin is mó a iompraítear daoine. Téann aerlínte go dtí an chuid is mó de réigiúin na Rúise agus tá aerfort idirnáisiúnta ag Yakutsk. Tá dhá bhóthar fheidearálacha ag gabháil tríd an bpoblacht, Bóthar Mór A360 Lena (Yakutsk–Skovorodino) agus Bóthar Mór M56 Kolyma (Yakutsk–Magadan). Ní féidir asfalt a úsáid ar na bóithre de thoradh talamh síorshioctha agus tá na bóithre déanta de chré. Más mór an lán uisce atá caite aige déantar pluda de na bóithre agus is minic taistealaithe sáinnithe dá bharr.<ref>EnglishRussia.com – [http://englishrussia.com/?p=315 ''Russian Roads''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100228131040/http://englishrussia.com/?p=315 |date=2010-02-28 }}</ref> Tá iarnród Berkakit–Tommot curtha ar bun agus é ina nasc idir Príomhlíne Amur Yakutsk agus na lárionaid tionclaíochta theas. ==Oideachas== Is iad na foras léinn is tábhachtaí Ollscoil Fheidearálach an Oirthuaiscirt agus Acadamh Stáit Feirmeoireachta Yakutsk. ==Cultúr== In Yakutsk is díol spéise iad an Amharclann Stáit Rúiseach, a ainmníodh as A. S. Pushkin, Amharclann Shacha, a ainmníodh as P. A. Oiyunsky, Amharclann Stáit Acadúil an Cheoldráma agus an Bhailé, a ainmníodh as D. K. Sivtsev, agus Suorun Omoloon (Amharclann na hÓige). Tá a lán músaem ann. Orthu sin tá Músaem Náisiúnta Ealaíon Shacha, Músaem an Bhéaloidis agus na Staire, a ainmníodh as E. Yaroslavsky, Músaem Khomus agus Músaem an Talaimh Shíorshioctha. ==Nótaí== {{reflist}} ==Naisc Sheachtracha== * [http://sakha.gov.ru/ Suíomh oifigiúil rialtas Phoblacht Shacha] * [http://www.sakhalife.ru/ Sakhalife – Scéala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525023725/http://www.sakhalife.ru/ |date=2021-05-25 }} * [http://www.sakhaexport.ru/ Suíomh oifigiúil Aireacht Gnóthaí Eachtracha Shacha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170526143213/http://sakhaexport.ru/ |date=2017-05-26 }} * [http://doydu.sakhaopenworld.org/ Orto Doydu&nbsp;— Samplaí de cheol, d’amhráin agus d’fhíseáin i Sacha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922080409/http://doydu.sakhaopenworld.org/ |date=2017-09-22 }} * [http://www.kyym.ru/ Kyym&nbsp;— nuachtán seachtainiúil] * [http://www.yakutia.org/ Yakutia Organized&nbsp;— Cuntais taistil neamhspleácha, blaganna grianghrafanna, eolas] * [https://web.archive.org/web/20121028041101/http://www.ysu.ru/ Suíomh offigiúil Ollscoil Stáit Yakutsk] * [https://web.archive.org/web/20050527010736/http://www.ysu.ru/facultet/kfi/books/HistoryOfYakutiya.htm Stair na hIacúite] * [https://web.archive.org/web/20190316200647/http://yakutiaphoto.com/ An Iacúit trí phictiúir] [[Catagóir:Ballaonaid Chónaidhm na Rúise]] [[Catagóir:Poblachtaí]] i3j1pgq1z4dz7orpme8abnss0hqgyn6 0 16085 1329804 1283353 2026-10-13T04:38:32Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329804 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Fuirseoir [[SAM|Meiriceánach]] atá gníomhach in [[Éire|Éirinn]] é '''Deasún Mac an Easpaig''' (<small>ar a dtugtar '''Des Bishop''' i mBéarla</small>).<ref>{{Luaigh foilseachán|url=http://beo.ie/alt-anailis-ghearchuiseach-le-balor.aspx|author=Balor|journal=[[Beo!]]|issue=Eag 86|publisher=[[Oideas Gael]]|month=Meitheamh|year=2008|title=Anailís ghéarchúiseach le Balor}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|date=8 Feabhra 2007|url=http://anghaeltacht.net/ce/0213.html|title=Fear grinn i gConamara|journal=[[An Cúléisteoir]]|volume=Iml 02|issue=Eag 13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171119103728/http://anghaeltacht.net/ce/0213.html |date=19 Samhain 2017 }}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/news/des-bishop/26497079.html|teideal=des bishop|údar=[[Colin Murphy]]|dáta=5 Nollaig 2008|language=as Béarla|work=[[Irish Independent|independent.ie]]|dátarochtana=15 Deireadh Fómhair 2025}}</ref> Saolaíodh agus tógadh é i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], ach bhog sé go [[Contae Loch Garman]] sa bhliain [[1990]].<ref name="galwayindep">{{Lua idirlín |url=http://www.galwayindependent.com/profiles/profiles/des-bishop-%11-comedian/ |teideal=GalwayIndependent.com - Próifíl |dátarochtana=2008-04-01 |archivedate=2008-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080522122837/http://www.galwayindependent.com/profiles/profiles/des-bishop-%11-comedian/ }}</ref> Tá a chuid fuirseoireachta bunaithe go mór ar na rudaí a thugann sé faoi deara mar núíosach sa tír seo. Tá tallann ar leith aige chun aithris a dhéanamh ar dhaoine agus an t-ábhar a chloiseann sé a ionramháil go cliste ina chuid seónna ar bhealach atá greannmhar, neamhurchóideach.{{fíoras}} Tá sé ag obair i réimse na siamsaíochta in Éirinn ó dheireadh na [[1990idí|nóchaidí]], tráth ar thosaigh sé ag láithriú seónna san ''[[International Comedy Cellar]]'' i [[Baile Átha Cliath|gcathair Bhaile Átha Cliath]]. Is é an t-aisteoir [[Ardal O'Hanlon]], mar aon le [[Kevin Gildea]] agus [[Barry Murphy]], a bhunaigh an t-ionad agus tá Deasún i mbun riaradh na háite anois in éineacht lena dheartháir [[Aidan Bishop|Aidan]]. Cuireann an club ardán ar fáil do dhaoine óga a bhfuil suim acu in ealaín an fhuirseora. Chuir an áis seo ar a chumas féin forbairt a dhéanamh ar a ghairm agus é ag seasamh os comhair lucht féachana. Tá clú idirnáisiúnta air ó bheith páirteach i bhféilte móra siamsaíochta in Aspen, i n[[Dún Éideann]], i [[Montréal]] agus i g[[Cill Chainnigh]]. Tháinig Bishop san ochtú áit ar an gcéad sraith ''[[Dancing with the Stars (sraith theilifíse na hÉireann)|Dancing with the Stars]]'' sa bhliain 2017. == Dúshlán pearsanta == Chuir pobal na hÉireann aithne air den chéad uair sa bhliain [[2000]] nuair a bhí sé páirteach i sraith chláracha [[teilifís]]e ar [[RTÉ]] a bhí bunaithe ar théamaí tráthúla nuachta dar teideal ''Don’t feed the Gondolas''.<ref name="galwayindep"/> Bhí air éirí as an gclár ar chúinsí pearsanta. Tháinig sé chun solais ina dhiaidh sin go raibh an ailse ag cur as dó ag an am. Níor lig sé dá chuid fadhbanna sláinte an ceann is fearr a fháil air, áfach, agus is amhlaidh a bhain sé miotal as an scéal chun aird a tharraingt ar an ngalar. == Dúshlán gairmiúil == Tá nós aige plé le daoine atá ar imeall na sochaí agus le topaicí achrannacha a sheachnaítear go minic. Ceistíonn sé os ard na claonta agus na tuairimí dochta atá sa tsochaí. Creideann sé gurb é an bealach is fearr le teacht ar thuiscint phearsanta ar chruacheisteanna an tsaoil ná é féin a lonnú i gceartlár na ndaoine a bhíonn faoi chaibidil aige. Chuir lucht féachana aithne air de bharr na sraithe teilifíse ''The Des Bishop Work Experience'' ar RTÉ. Bhain sé leas as seánra theilifís na réaltachta chun solas a scalladh ar an mbealach a chaitear le fostaithe a bhíonn a iarraidh maireachtáil ar an íosphá in Éirinn. Lean na ceamaraí é agus é ag tóraíocht oibre in earnálacha na lónadóireachta agus na turasóireachta. Chaith sé tréimhsí ag obair in [[Abrakebabra]] i b[[Port Láirge]], san Aquadome i d[[Trá Lí]], in [[Superquinn]] i n[[Dún Dealgan]] agus in Óstán an Central i mBaile Átha Cliath mar chuid den dúshlán sin.<ref name="galwayindep"/> == Voyeur == Lean sé le sraith dhúshlánach eile a taispeánadh ar RTÉ dar teideal ''Joy in the Hood''. Sa chás seo, chaith sé tréimhsí ag maireachtáil i gceantair bhochta a raibh droch-chlú orthu i gcathracha móra na hÉireann. Tharraing an tsraith conspóid mar gheall ar an bpictiúr réadach den chruatan a léiríodh ó thaobh fadhbanna sóisialta i m[[Baile Munna]], Baile Átha Cliath; Cnoc na hAoine i g[[Corcaigh]]; An Cnoc Theas i [[Luimneach]] agus ceantair bhochta i m[[Béal Feirste]]. Le linn dó a bheith i mBéal Feirste bhí sé de dhánacht ann a rá le [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] go raibh siad níos cosúla lena gcomharsana [[Caitliceachas|Caitliceacha]] ná mar a shamhlaigh siad féin. Sa Chnoc Theas i Luimneach, áit a bhfaca sé neart cruatain, mhaígh sé go gcabhródh a chlár teilifíse le geilleagar an cheantair trí thurasóirí a mhealladh isteach a d’fhéadfaí a robáil. Tharraing na cláracha a rinneadh i gCnoc na hAoine, Corcaigh agus i mBaile Munna, Baile Átha Cliath, achrann nuair a chuir polaiteoirí agus cinnirí pobail ina leith go ndeachaigh sé thar fóir le cúrsaí ainnise mar mhaithe leis an magadh. Is é Deasún a chruthaigh an seó “hip-hopera” dar teideal ‘RAP ÉIRE’ in éindí le [[Arthur Riordan]]. Bhí an scéal grinn bunaithe ar Mheiriceánach uaillmhianach a fuair measctha suas leis an dream contráilte nuair a bhí an Tíogar Ceilteach i mbarr a réime. Léiríodh an seó ar dtús in Ionad Ealaíon an Project i 2001 agus ina dhiaidh sin in [[Amharclann Andrews Lane]]. Bhí Deasún ar an stáitse chuile oíche le linn an chéad sraith in ainneoin é bheith ag fáil ceimiteiripe don ailse a bhí ag cur as dó. Cuireadh an chéad dáta léirithe a bhí beartaithe don seó ar athló tar éis dó a fháil amach go raibh an galar air. Tháinig sé féin agus Riordan le chéile arís agus scríobh siad an dara hiarracht le chéile dar teideal ''Shooting Gallery'', a léiríodh i mBaile Átha Cliath i 2005. == An Ghaeilge == Is é an dúshlán is déanaí a tharraing sé chuige féin ná bliain a chaitheamh i n[[Gaeltacht]] [[Conamara|Chonamara]] ag foghlaim na teanga. Chuir sé roimhe dóthain líofachta a bhaint amach le go mbeadh ar a chumas seó i n[[Gaeilge]] a chur i láthair agus a bheith ábalta “comhrá Gaeilge a dhéanamh leis an nGaeilgeoir is géarchúisí dá bhfuil ann”. Deir sé go bhfáiltíonn sé roimh lucht éisteachta atá criticiúil. “Níl sé sách maith go gceapfadh daoine gur leor cúpla focal toisc gur Meiriceánach mé. Caithfidh mé tabhairt faoi i gceart”.{{fíoras}} Agus é ag cloí leis an bprionsabal sin, tá sé tar éis bliain a chaitheamh ag maireachtáil i nGaeltacht Chonamara mar dhúshlán do shraith nua teilifíse atá le taispeáint ar RTÉ dar teideal ''[[In the Name of the Fada]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20080210073309/http://www.rte.ie/about/pressreleases/2007/0808/autumnlaunch07.html RTE.ie - Preaseisiúint] {{en}}</ref> Déileálann an chéad eagrán sa tsraith le Deasún ag cur aithne ar dhaoine áitiúla, an timpeallacht thiar agus an áit a mbeidh sé ag cur faoi; clárú do ranganna Gaeilge agus na daoine a chabhróidh leis socrú isteach. Feictear é i mbun gníomhaíochtaí éagsúla le muintir na háite a chabhróidh lena stór focal a leathnú le linn babhtaí dornálaíochta, ceardlanna drámaíochta agus cluichí peile. Bhain sé feidhm as a chuid Gaeilge nua chun leagan Gaeilge den rap-rian Jump Around, le House of Pain a thaifead. Cuimsíodh an t-amhrán, Léimigí Thart, ar an gceirnín [[Ceol '08]]. Tá Deasún Mac an Easpaig ina chónaí in Éirinn ó bhí sé ceithre bliana déag d’aois. Is cosúil go bhfuair sé bata agus bóthar ó scoil i Flushing, [[Queens]], a raibh sé ag freastal uirthi agus é ina dhéagóir. Bheartaigh a athair, a raibh gaolta in Éirinn aige, é a chur go scoil chónaithe i [[Loch Garman]]. D’fhreastail sé ar an ollscoil i gCorcaigh ina dhiaidh sin, áit ar thug sé faoin stáitse den chéad uair. In agallamh a rinne Deasún leis an ''[[New York Times]]'' thug sé le fios go raibh tionchar an-mhór ag a mháthair ar na téamaí a bhíonn faoi chaibidil aige ina shaol gairmiúil. Tá sé ráite aige chomh maith to bhfuil sé thar a bheith mórtasach as an obair a rinne sí le daoine gan dídean i [[Nua-Eabhrac (cathair)|gcathair Nua-Eabhrac]]. Cuimhneoidh lucht féachana pictiúrlainne le cion ar Dheasún i bpáirt bheag caimeo a bhí aige ag rapáil i gcúl tacsaí i Nua-Eabhrac sa scannán ''[[In America]]'' (2003) a rinne [[Jim Sheridan]].<ref>{{Imdb ainm|1484711}}</ref> == Saothar == ;Dlúthdhioscaí DVD * ‘The Des Bishop Working Experience’ (RTÉ) * ‘Des Bishop Live at Vicar Street’ (2005) * ‘In The Name of the Fada’ ;Scannáin/Seónna teilifíse * ‘Don’t feed the Gondolas’ (RTÉ 2) * ‘The Empire Laughs Back’ (BBC2) * ‘Xit Files’ (scríbhneoir scripte in éineacht le Colin Murphy) * ‘In America’ (2003, scannán a stiúir Jim Sheridan) == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc Sheachtracha == * [http://www.desbishop.com/html/index.html A shuíomh oifigiúil] * [http://www.beo.ie/?page=agallamh_beo&content_id=569 Agallamh le Beo.ie] * [http://www.rte.ie/tv/inthenameofthefada/watchtheshow.html Cartlann idirlín an chláir ''In the Name of the Fada''] * [http://www.irishnews.com/anteolas.asp?catid=5794&subcatid=5795&sid=582362 Foinse - 11/03/08 - "Fáilte roimh Dheasún Mhac an Easbaig go clann na Gaeilge"]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ga}} {{DEFAULTSORT:Bishop, Des}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] [[Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fuirseoirí le Gaeilge]] [[Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Rapálaithe Gaeilge]] g2acxss0wnm3vaocyi4pwwov6vkpvtw 0 21184 1329802 1206604 2026-10-13T04:08:38Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329802 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Green harp flag of Ireland 17th century.svg|mion|[[Bratach na hÉireann|Bratach]], 17ú haois]] Níl [[cultúr]] amháin ag [[Muintir na hÉireann|muintir]] oileáin na [[Éire|hÉireann]]. Is iomaí difríocht atá ann, mar shampla idir muintir na cathracha agus muintir na tuaithe, nó idir na Caitlicigh agus na Prostatúnaigh sa Tuaisceart. == Daoine == Tá 6.4 mhilliún duine in Éirinn. Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagán níos mó ná leath na ndaoine in [[Cúige Uladh|Ulaidh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí). [[Íomhá:Wiktionary-logo-ga.png|mion]] == Teanga == Is iad [[an Ghaeilge]] agus an [[Sacs-Bhéarla]] príomhtheangacha na hÉireann. Tá Béarla ag beagnach gach éinne in Éirinn. Deir 1.6 milliún Éireannach go bhfuil Gaeilge acu; 400,000 le Gaeilge líofa; 104,000 a úsáideann gach lá í (70,000 duine fásta, os cionn naoi mbliana déag d'aois). == Ceol == [[Íomhá:Culture Night, Belfast, September 2012 (02).JPG|clé|mion|Béal Feirste, M.F. 2012]] Tá cáil ar na hÉireannaigh ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flathamhna, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. [[Íomhá:READ(1880) IRISH LITERATURE Vol.2.jpg|mion|IRISH LITERATURE, Iml.2, 1879]] Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an [[Sean-nós (amhránaíocht)|sean-nós]]. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. == Litríocht == Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. == Spórt == [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|240px|thumb|[[Foireann náisiúnta rugbaí na hÉireann]] i gcoinne [[an tSeoirsia]] (2007)]]Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] ainm an eagraíocht atá i gceannas na gcluichí seo in Éirinn. Is iad na cluichí traidisiúnta atá is coitianta in Éirinn, ach tá gach saghas spórt le fáil freisin. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[Foireann náisiúnta sacair Phoblacht na hÉireann|foireann sacair na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann náisiúnta rugbaí na hÉireann]] (agus [[Cumann Rugbaí na hÉireann|IRFU]]) ar son an oileáin ar fad i g[[Comórtas na Sé Náisiún]]. == Na meáin cumarsáide == Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/service/our-story-40128170.html|teideal=Our story|language=en|work=independent|dátarochtana=2022-03-29}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/about-us|teideal=About IrishTimes.com|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-03-29}}</ref> Bhí an [[Cork Examiner]] ar an nuachtán seo ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. [[Íomhá:TG4.jpg|clé|mion]] Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]], an [[The Irish News|Irish News]] agus an [[Daily Ireland]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://about.rte.ie/ie/seirbhisi-rte/|teideal=Seirbhísí RTÉ – About RTÉ|work=about.rte.ie|dátarochtana=2022-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220117094625/https://about.rte.ie/ie/seirbhisi-rte/|archivedate=2022-01-17}}</ref> Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Féach Freisin == * [[An tSeachtain Oidhreachta Náisiúnta]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{commons|Category:Culture of Ireland|Cultúr na hÉireann}} [[Catagóir:Cultúr na hÉireann| ]] hl3t5m4vijvlwupsoyt9x1304usld0s 0 22721 1329775 1326144 2026-10-12T22:29:16Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329775 wikitext text/x-wiki {{teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ealaíona Taibhiúcháin}} [[Drámaíocht na Gaeilge|Dráma]] le [[Máiréad Ní Ghráda]] is ea '''''An Triail''''',<ref name=":2">Ní Ghráda, M., 1978. ''An Triail''. Baile Átha Cliath: An Gúm.</ref> atá ar churaclam na h[[Ardteistiméireacht|Ardteistiméireachta]]. Léiríodh an dráma den chéad uair ar 22 Meán Fómhair 1964 ar stáitse [[Amharclann an Damer|Amharchlann An Damer]] agus thug [[Caitlín Maude]] sa phríomhpháirt. Scríobh Máiréad Ní Ghráda an dráma seo i rith na [[1960idí|seascóidí]], ach tá sé chomh tráthúil sa lá atá inniu ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=AN TRIAIL le Máiréad Ní Ghráda (2015)|url=https://www.youtube.com/watch?v=BOhEBWVHvRo&feature=youtu.be|date=2015-05-31|author=Garry Bannister}}</ref> Léiríonn sí samplaí maithe den imeallú a bhíodh coitianta in [[Éirinn]] maidir le máithreacha singil. Taispeánann sí smacht láidir ag an cumhacht a bhí ar an [[Eaglais Chaitliceach na hÉireann]] ar na mhuintir agus conas a bhí tionchar acu orthu ar dhaoine in Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/entertainment/theatre-arts/our-forgotten-writer-who-put-society-on-trial-in-the-1960s-30743291.html|teideal=Our forgotten writer who put society on trial in the 1960s|language=en|work=Independent.ie|dátarochtana=2019-04-28}}</ref>[[Íomhá:Máiréad Ní Ghráda.jpg|mion|[[Máiréad Ní Ghráda]]<ref name=":2" />|alt=]] == Cúlra == Tá an dráma bunaithe in [[Éirinn]] le linn na [[1960idí]]. Sa dráma corraitheach, tragóideach seo, feicimid an dearcadh cúng, bréagchráifeach, fimíneach a bhí ag tír [[An Chríostaíocht|Chríostaí]] seo i leith na cailín mar Mháire.<ref>{{Lua idirlín|url=file:///home/chronos/u-387d750b5958874ec047cafa3a77fd4bab976271/Downloads/An%20Triail.pdf|teideal=An Triail {{!}} Key Phrases|údar=anaithnid|dáta=|dátarochtana=2019}}</ref> Sna [[1960idí|seascaidí]] ba mhór an scannal é páiste a bheith ag [[bean]] shingil. "Tuairim na gcomharsan" is mó a chuireann isteach ar mháthair Mháire. Bhí cumhacht agus smacht an-láidir ag an Eaglais Chaitliceach ar an bpobal ag an am. Bhí bean shingil le leanbh ar imeall na sochaí.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=An triail : staidéar ar an dráma don Ardteistiméireacht (Ardleibhéal)|url=http://worldcat.org/oclc/49738883|publisher=Gill & Macmillan|date=2002|oclc=49738883|author=Ní Ghlinn, Gearóidín.}}</ref> Bhí Máire imeallaithe ag gach duine, a [[Teaghlach|teaghlach]] san áireamh. Taispeánann Ní Ghráda léiriú an-dhiúltach ar shocaí na hÉireann sa dráma seo. Feicimid conas mar a déantar imeallú ar dhaoine áirithe toisc nach leanann siad na "rialacha".<ref>Foinse sa Rang. 2010. ''Máire torrach fághta ar an imeall''. Independent. 24 Feabhra Dé Céadaoin.</ref> Tugtar léiriú dúinn den bhéalchráifeacht, forlámhas na bhfear, daoine gan scrupaill agus an [[striapachas|striapachas,]]<ref>Foinse sa Rang. 2010. ''An taobh dorcha den duine''. Independent. 5 Bealtaine Dé Céadaoin.</ref> == Achoimre plota == Is [[Drámaíocht|dráma]] tragóideach é.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.gaelminn.org/triail/synopsis1.htm|teideal=Gaeltacht Minnesota: An Triail|údar=achoimre i mBéarla|dáta=|work=www.gaelminn.org|dátarochtana=2019-04-28}}</ref>  Léiríonn Ní Ghráda, Máire in umar na haimléise agus í tréighte.  Buaileann Máire le Pádraig ag an rince sa teach scoile. Titeann sí i ngrá le Pádraig. Ach tar éis tamaill an-ghairid, is léir go bhfuil sí ag iompar leanbh Phádraig.<ref name=":3">Wikipedia. 2019. ''An Triail''. Ar fáil: <nowiki>https://en.wikipedia.org/wiki/An_Triail#Main_characters</nowiki>. Dáta rochtana: 24/02/19.</ref>  Nuair a fhaigheann a máthair amach go bhfuil sí ag [[Toircheas|iompar clainne]], déanann sí iarracht an leanbh i mbroinn Mháire a chur chun báis. Is é náire an mothúchán is láidir, agus feiceann muid é nuair a dhéanann siad tagairt don ‘''tuairimí gcomharsan’''. Cuireann Bean Uí Chathasaigh brú ar Mháire ainm athair an linbh a thabhairt di, ach diúltann sí; tá sí dílis dá fear. Níl aon rogha eile as ag Máire ach dul ina haonar go Baile Átha Cliath agus saol nua a chruthú uirthi féin.  Caitheann Máire tréimhse ag obair i "dTeach tearmainn". San áit sin, coinnítear máithreacha singil atá ag súil le breith i bhfad ó shúile an phobail.<ref name=":5" />  Taispeánann an dráma seo, conas a dhéanann an tsochaí a leithéidí do mháithreacha aonair. == Na Carachtair == === Máire === Is í Máire príomhcharachtar an dráma seo. Cailín ciúin, cúthail atá inti. Tá sí go mór faoi smacht a máthar. Chomh maith, tá meas aici ar a máthair agus déanann sí gach rud dá máthair mar, beidh Máire ag dul isteach sna [[Bean rialta|mná rialta]], dar léi, ach tá Máire féin in amhras faoi sin. Níl mórán de thaithí an tsaoil ag Máire. Nuair a bhuaileann Máire le Pádraig Mac Cárthaigh den chéad uair, is cailín goilliúnach, soineanta í. Cuireann a máthair mallacht uirthi, nuair a fhaigheann sí amach go bhfuil Máire ag iompar clainne.<ref name=":3" /> Glaonn sí [[Striapachas|striapach]] uirthi, agus ruaigeann sí ón dteach í.<ref name=":1" /> Acht fanann Máire an-dhílís do Phádraig. Tá saol dian, uaigneach ag Máire nuair a fhaigheann sí amach go raibh sí ag iompar clainne. Tréigeann gach duine í, a clann san áireamh mar tá siad buartha faoi ‘''thuairim na gcomharsan''’. I rith an dráma ar fad, tá Máire ag fás agus ag forbairt mar dhuine. Cailín ciúin, soineanta a bhí inti ar dtús, ach, faigheann sí neart agus misneach nuair a théann sí go dtí Baile Átha Cliath. Ach sroicheann sí deireadh na feide nuair a thréigeann Pádraig í agus a leanbh agus nuair a chuireann sé [[Striapachas|striapach]] uirthi, níl puinn dóchais fágtha aici. Mar sin, tugann sí a breithiúnas féin ar an bhfadhb ina bhfuil sí: <blockquote>''<nowiki/>'Mharaigh mé mo leanbh de bhrí gur cailín í. Fásann gach cailín suas ina bean. Ach tá m’iníon saor. Tá sí saor. Ní bheidh sí ina hóinsín bhog ghéilliúil ag aon fhear. Tá sí saor''<nowiki/>',<ref name=":4">O Laoghaire, D. 2015. ''An Triail''. Ar fáil: <nowiki>http://dolaoghaire.wdfiles.com/local--files/drama/An%20Triail.pdf</nowiki>. Dáta rochtana: 24/02/19.</ref></blockquote> === Bean Uí Chathasaigh (máthair Mháire) === Máthair míthrocáireach, coimeádach atá inti. Glacann sí páirt thábhachtach sa dráma seo. Bhí saol crua aici ag sclábhaíocht ar an bhfeirm. Bean an-údarásach atá ann, toisc go bhfuil pleananna móra saoil leagtha amach aici don triúr páiste.  Tá sí ag súil go rachadh Máire sna [[Bean rialta|mná rialta]], go mbeadh Seán ina [[Sagart|shagart]] agus go bhfágfadh sí an [[Feirm|fheirm]] do Liam,<ref name=":3" /> Ní theastaíonn ar na páistí na bealaigh sin a roghnú, ach ní éisteann sí leo,<ref name=":4" /> Nuair a fhaigheann sí amach go bhfuil Máire torrach, tá fearg uirthi nach mbeidh sí in ann a cuid uaillmhianta a chomhlíonadh. Déanann sí iarracht leanbh sa bhroinn a mharú, mar dar léi ''‘níl aon pheaca deireadh a chur le rud neamhghlan- rud a bhí mallaithe ag Dia agus ag duine’,''<ref name=":2" /> Níor thaispeáin sí grá mháthair dá híníon. Tá sí buartha faoi ''thuairimí na gcomharsan'' agus ceapann sí gur mór an [[Peaca marfach|peaca]] leanbh a bheith ag máthair shingil.<ref name=":1" /> === Pádraig Mac Carthaigh === Is é an fríthlaoch an dráma seo.  Fear fimíneach é, iarábhar [[Sagart|sagairt]] agus [[Múinteoir|múinteoir scoile]] agus bhí meas mór ag gach duine leis. Feicimid Pádraig den chéad uair sa [[Scoil|teach scoile]].  Buaileann sé le Máire. Tuigeann sé go bhfuil cumhacht aige ar Mháire agus úsáideann sé é sin chun a shlí féin a bheith aige<ref name=":4" />  Meallann sé Máire. Tuigeann sé go maith go bhfuil sí óg, saonta agus simplí.  Cuireann sé faoi gheasa í ag rá gur rud ''‘beannaithe’'' atá ar siúl eatarthu. Tá bua na cainte aige. Síleann sé go bhfuil Máire faoi smacht a máthair,<ref name=":1" /> Déanann sé dúshaothrú mínáireach ar shoineantacht Mháire. Tá sé fimíneach chomh maith, mar, os comhair na muintire, is duine urramach é, an máistir scoile. Ach san oíche, i ngan fhios d’éinne, tá sé ag bualadh le Máire, agus iarrann sé uirthi gan aon rud a rá le haon duine,<ref name=":4" /> Is bréagóir é, nuair a fhaigheann sé amach go bhfuil sí ag iompar clainne, tréigeann sé í, mar is ar a shon féin atá sé i gcónaí. Ag an deireadh, chuireann Máire [[Féinmharú|lámh in bás féin]] agus maraíonn sí a leanbh === Mailí === Cara le Máire is ea Mailí. Is í an t-aon chara atá ag Máire agus mhothaíonn trua aici di. Léiríonn sí sualicí an duine ar fad an dráma, mar ní chuireann sí brú ar bith ar Mháire. Feicimid an caidreamh maith idir Mailí agus na mná eile sa Teach Tearmainn,<ref name=":1" />  Buaileann Máire léi den chéad uair nuair a théann sí go dtí an Teach Tearmainn. Bhí siad sa chás céanna ach bhí Mailí sásta leis an tsocrú.  [[Striapachas|Striapach]] is ea í, chomh maith, mar sin tá sí imeallaithe ag an tsochaí,<ref name=":4" /> Is bean chinéalta, chabrach í Mailí agus feiceann sí soineantacht Mháire, tugann sí comhairle di, mar sin, ''<nowiki/>'Croith suas tú féin, ná bí suite i gcónaí ag déanamh trua duit féin''<nowiki/>',<ref name=":1" /> Dar le Máire ''‘Is aingeal í’'', Mailí- ‘''aingeal dubh’'', mar is í Mailí an t-aon duine amháin a chabhraíonn léi.  Tá eitic Chríostaí níos láidre ag Mailí ná duine ar bith eile. === Liam Ó Cathasaigh (deartháir Mháire) === Is é Liam an deartháir is sine.  Tá sé faoi bhois an chait ag a mháthair. Níl trua ar bith aige dá Mháire- nuair a fhaigheann a mháthair amach go bhfuil Máire ag iompar clainne ní thacaíonn sé léi,<ref name=":5">Studyclix. 2019. ''An Triail''. Ar fáil: <nowiki>https://www.studyclix.ie/resources/leaving-certificate/higher/irish/prose-_dash_-an-triail/</nowiki>. Dáta rochtana: 24/02/19.</ref> Tar éis a athair a fuair bás, ghlac sé lena húdarás.  Ach is léir go bhfuil eagla air roimh a mháthair<ref name=":1" />, mar d'éalaíonn sé amach an [[Fuinneog|bhfuinneog]] san [[oíche]] agus buaileann sé lena chailín Beití de Búrca. Nuair a cheistigh a mháthair é, inisíonn sé bréag dá mháthair. Tá sé féinlárnach.  Deireann sé ‘''Ní mise a coimeádaí’. '' Tá comhluadar dá chuid féin aige,<ref name=":1" /> === Seán Ó Cathasaigh (deartháir Mháire) === Is é Seán an deatháir is óige.  Tá sé faoin smacht ag a mháthair agus tá plean ag a mháthair go mbeidh a mac ina [[Sagart|shagart]]. Cosúil le Liam, duine leithleasach atá ann; ní smaoiníonn sé ar dhuine ar bith ach air féin,<ref name=":1" /> Fiú go mbeadh sé ina shagart, ní thaispeánann sé aon catharnacht do Mháire. Deireann sé ''‘ní ghlacann sí Comaoineach Naofa’,''<ref name=":5" /> Níl sé ag smaoineamh faoi conas a mhothaíonn Máire. Ní léiriíonn sé aon trua di. Dar leis, pheacaigh Máire in aghaidh Dé,<ref name=":4" /> == Téamaí == * Gan amhras, is í fimíneacht mhuintir na hÉireann sna [[1950idí|caogaidí]] agus sna [[1960idí|seascaidí]] an phríomh-théama an dráma seo. * Léiríonn an t-údar béim mhór ar chúrsaí [[creideamh]], ba mhaith máthair Mháire go mbeadh a hiníon ina [[bean rialta]]. Ach, nuair a fhaigheann sí amach go bhfuil a hiníon ag iompar- is beag rian den Chríostaíocht a fheicimid inti - ‘''níl aon pheaca deireadh a chur le rud neamhghlan- rud a bhí mallaithe ag Dia agus ag duine’''. Fiú, is máthair í, níl tréithe maithreacha aici in aon chor. *Bhuail Máire le Pádraig Mac Cárthaigh, ag an rince sa teach scoile. Fimíneach ba ea é gan dabht,<ref>Foinse sa Rang. 2010. ''An fhimíneacht mar thréith Éireannach.'' Independent. 3 Feabhra Dé Céadaoin.</ref> Creideann Máire gach rud a deireann sé.  Cuireann sé faoi gheasa í. *Tháinig na scéalta truamhéalacha ar fad amach faoi mhná agus leanaí sna '''Tithe Níocháin Maigdiléanacha''’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-run-na-dtithe-niochain-maigdileanacha.aspx|teideal=Rún na dTithe Níocháin Maigdiléanacha|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2019-04-28|archivedate=2022-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221201101642/http://www.beo.ie/alt-run-na-dtithe-niochain-maigdileanacha.aspx}}</ref> agus sna dílleachtlanna, le déanaí.  Faraor nuair a scríobh Ní Ghráda an dráma seo, ba bheag caint faoi in Éirinn ag an am,<ref>Ní Nuadháin, M., 2019. ''Feimineach a bhí i Mairéad Ní Ghráda nuair nárbh ann don téarma sin''. Tuairisc.</ref> == Stair == * Ghlac [[Caitlín Maude]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Próifíl: Caitlín Maude (Géibheann)|url=https://www.youtube.com/watch?v=4zeA4Oae8hI|date=2017-03-30|author=TG4}}</ref> an phíomh-pháirt sa chéad léiriú den dráma 'An Triail', in [[Amharclann an Damer]] i m[[Baile Átha Cliath]] sa bhliain 1964. Craoladh an dráma ar dtús ar Raidió Éireann sa bhliain 1965,<ref>RTÉ Archives. 2014. ''An Triail At The Damer Theatre 1965''. Ar fáil: <nowiki>https://www.rte.ie/archives/2014/0922/645418-ground-breaking-play-an-triail-50-years-old/</nowiki>. Dáta rochtana: 24/02/2019.</ref> * Tugann an teideal don dráma , ''[[An Triail (Franz Kafka)|An Triail]]'' leagan [[An Ghaeilge|Gaeilge]] den úrscéal [[Franz Kafka]], aistrithe ag Risteárd Mac Annraoi). == Féach freisin == * ''[[Breithiúnas]]'', [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] eile le Máiréad Ní Ghráda''''',''''' ar cheann de mhórdhrámaí na Gaeilge chomh maith * ''[[An Triail (Franz Kafka)|An Triail]]'', leagan [[An Ghaeilge|Gaeilge]] d'úrscéal [[Franz Kafka]], arna aistriú ag [[Risteárd Mac Annraoi]] == Acmhainní == * An téacs iomlán [https://fr1lib.org/book/17576422/9b081e anseo]{{Dead link|date=Samhain 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<ref>{{Lua idirlín|url=https://1lib.domains/?redirectUrl=%2Fbook%2F17576422%2F9b081e&id=17576422&secret=9b081e|teideal=an téacs iomlán|dáta=1964|work=1lib.domains / Z-Library|dátarochtana=2021-10-21|archivedate=2021-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211021165729/https://1lib.domains/?redirectUrl=%2Fbook%2F17576422%2F9b081e&id=17576422&secret=9b081e}}</ref> agus éist [https://www.youtube.com/watch?v=EgZsZO5YgwA anseo] ar Youtube<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An Triail le Máiréad Ní Ghráda - An Dráma|url=https://www.youtube.com/watch?v=EgZsZO5YgwA|language=en|author=Éist ar Youtube}}</ref> *Gaeilge Coláiste Pobail Acla - gaeilgecpa.blogspot.com: [http://gaeilgecpa.blogspot.com/2012/05/bean-ui-chathasaigh.html Bean Uí Chathasaigh]<ref>{{Lua idirlín|url=http://gaeilgecpa.blogspot.com/2012/05/bean-ui-chathasaigh.html|teideal=Gaeilge Coláiste Pobail Acla: Bean Uí Chathasaigh|údar=L. Ní Mhuineog|dáta=2012-05-14|work=Gaeilge Coláiste Pobail Acla|dátarochtana=2019-04-28}}</ref>, [http://gaeilgecpa.blogspot.com/2012/05/triail-ceisteanna-scrudaithe.html Ceisteanna Scrúdaithe]<ref>{{Lua idirlín|url=http://gaeilgecpa.blogspot.com/2012/05/triail-ceisteanna-scrudaithe.html|teideal=Gaeilge Coláiste Pobail Acla: An Triail : Ceisteanna Scrúdaithe|údar=L. Ní Mhuineog|dáta=2012-05-03|work=Gaeilge Coláiste Pobail Acla|dátarochtana=2019-04-28}}</ref>, [http://gaeilgecpa.blogspot.com/2012/05/triail-ce-ata-ciontach.html An Triail: Cé atá ciontach?]<ref>{{Lua idirlín|url=http://gaeilgecpa.blogspot.com/2012/05/triail-ce-ata-ciontach.html|teideal=Gaeilge Coláiste Pobail Acla: An Triail: Cé atá ciontach?|údar=L. Ní Mhuineog|dáta=2012-05-03|work=Gaeilge Coláiste Pobail Acla|dátarochtana=2019-04-28}}</ref> * [http://www.beo.ie/alt-run-na-dtithe-niochain-maigdileanacha.aspx Rún na dTithe Níocháin Maigdiléanacha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221201101642/http://www.beo.ie/alt-run-na-dtithe-niochain-maigdileanacha.aspx |date=2022-12-01 }} ar beo.ie * [https://pdst.ie/sites/default/files/An%20Triail.pdf Ár Triail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015023121/https://pdst.ie/sites/default/files/An%20Triail.pdf |date=2019-10-15 }}<ref>{{Lua idirlín|url=https://pdst.ie/sites/default/files/An%20Triail.pdf|teideal=Cá bhfuil ár dTriall nuair a léímid “An Triail”? • Moltaí praiticiúla ... Powerpoint|údar=PDST|dáta=|dátarochtana=2019|archivedate=2019-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191015023121/https://pdst.ie/sites/default/files/An%20Triail.pdf}}</ref> Cá bhfuil ár dTriall nuair a léímid “An Triail”? • Moltaí praiticiúla ... - PDST * D Ó Laoghaire, 2015: "[http://dolaoghaire.wdfiles.com/local--files/drama/An%20Triail.pdf Téama an Scéil]" agus "[http://dolaoghaire.wdfiles.com/local--files/drama/An%20Triail%20-%20Breitheamh.pdf Breitheamh a thabhairt]" * Foinse: "[http://dolaoghaire.wdfiles.com/local--files/drama/Foinse%20-%20An%20Triail.pdf Níor cás eisceacthúil Máire ag an am" (pdf])<ref>{{Lua idirlín|url=http://dolaoghaire.wdfiles.com/local--files/drama/Foinse%20-%20An%20Triail.pdf|teideal=Níor cás eisceachtúil Máire ag an am|údar=Foinse|dáta=|dátarochtana=2019}}</ref> * [https://web.archive.org/web/20190428145552/https://www.scoilnet.ie/uploads/resources/26050/25786.pdf Scoilnet] == Físeanna == *''An Triail'' ar Youtube<ref>{{Luaigh foilseachán|title=AN TRIAIL le Máiréad Ní Ghráda (2015)|url=https://www.youtube.com/watch?v=BOhEBWVHvRo&feature=youtu.be|date=2015-05-31|author=Garry Bannister}}</ref>: [https://www.youtube.com/watch?v=BOhEBWVHvRo Tionscnamh den dráma 'AN TRIAIL' a rinne rang 5] i gColáiste Choilm. *[https://www.youtube.com/watch?v=EgZsZO5YgwA Taifeadadh fuaime proifisiúnta] - ní fios go díreach a bhunús<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An Triail le Máiréad Ní Ghráda - An Dráma|url=https://www.youtube.com/watch?v=EgZsZO5YgwA|date=2017-04-05|author=Mo Dhuine}}</ref> ==Féach freisin== * [[Breithiúnas|''Breithiúnas'']] * [[Máiréad Ní Ghráda]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Triail, An}} [[Catagóir:Drámaí Gaeilge]] [[Catagóir:Striapachas]] [[Catagóir:Féinmharú]] [[Catagóir:1964]] [[Catagóir:Máiréad Ní Ghráda]] [[Catagóir:Feimineachas]] mvcqwobka9xk34p8o7c2fkg4u4twfmi 0 23372 1329800 1308567 2026-10-13T03:58:17Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329800 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Oliver Cromwell by Robert Walker.jpg|thumb|Oilibhéar Cromail c.1649. [[Robert Walker (painter)|Robert Walker]] a rinne.]]Ní fada an t-achar a chaith '''Cromail in Éirinn''' - níos lú ná dhá bhliain - agus níor éirigh chomh maith leis is a shíltear go minic, ach d'fhág sé féin agus na ginearáil a lean é rian ar an tír atá soiléir go fóill. == Cúlra == Faoin mbliain 1648, bhí an [[Cogadh Cathartha Shasana|Chéad Chogadh Cathartha i Sasana]] críochnaithe agus an Pharlaimint i réim, a bhuíochas sin ar [[Oilibhéar Cromail]] agus ar cheannairí cumasacha eile. Faoi dheireadh na bliana ní raibh fágtha sa Pharlaimint ach feisirí ar mhian leo [[Séarlas I Shasana|Séarlas I]] a thriail ar chúiseamh tréasa (dhíbir an Coirnéal [[Thomas Pride]] an chuid eile). Thaobhaigh Cromail leis na feisirí a raibh triail uathu (an “Rump”) agus bhí sé féin orthu siúd a shínigh barántas báis an Rí. Básaíodh [[Séarlas I Shasana|Séarlas I]] ar [[30 Eanáir]] [[1649]]. Idir an dá linn, bhí Ríogaithe ag cruinniú le chéile in [[Éire|Éirinn]], áit a ndearna siad comhaontas le [[Comhdháil Chaitliceach na hÉireann|Comhcheangal Chaitlicigh na hÉireann]] sa bhliain 1649. Ba é seo an rud ba mhó ba bhaol do Pharlaimint Shasana, go fiú má bhí Caitlicigh éigin i gcoinne an chomhaontais agus roinnt Ríogaithe [[Protastúnachas|Protastúnacha]] i [[Sasana]] ag dul de réir a chéile i leith na Parlaiminte. Dúirt Cromail féin le Comhairle an Airm ar 23 Márta 1649 gurbh iad na Éireannaigh a bhí 'the most dangerous'.<ref>Féach Lenihan, Pádraig (2000). ''Confederate Catholics at War'' (Cork University Press), ISBN 1-85918-244-5, lch 115.</ref> I Mí Mhárta cheap an Pharlaimint Cromail chun dul anonn i gceann feachtais. Chaith sé tamall maith ag fáil faoi réir agus i Mí Iúil ghluais sé féin agus a arm ó [[Briostó|Bhriostó]]. Bhí gráin ag Cromail ar an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]]. Shíl sé gur shéan sí ríthábhacht an [[Bíobla|Bhíobla]] agus go ndearna sí leatrom agus géarleanúint ar Phrotastúnaigh san [[Eoraip]]. Rud eile a chuaigh i bhfeidhm air ba ea [[ceannairc na bliana 1641]] in Éirinn, nuair a mharaigh Caitlicigh roinnt Protastúnach ó Shasana agus ó [[Albain]] a chuir fúthu ar thailte na n[[Gael]]. Rinneadh áibhéil ar an líon daoine a ndearnadh ár orthu agus ar an drochíde a tugadh dóibh, agus is iomaí Sasanach a chreid na scéalta uafásacha a bhí á scaipeadh. Rinne Cromail féin tagairt do na cúrsaí seo – 'the most unheard of and barbarous massacre' – agus is dócha gurbh é sin ba chúis leis an lámh chrua a choinnigh sé leis na hÉireannaigh.<ref>Beresford Ellis, Peter (1975). ''Hell or Connaught! The Cromwellian Colonization of Ireland 1652-1660'', Hamish Hamilton, lch 21.</ref> == In Éirinn == [[Íomhá:Massacre at Drogheda.jpeg|mion|Sléacht Dhroichead Átha, "History of Ireland from 400 to 1800", 1868]] Sular tháinig Cromail ní raibh i seilbh na Parlaiminte ach [[Baile Átha Cliath]] agus [[Doire]], ach ba ghearr gur ghabh sé an chuid ba mhó den oirthear agus den tuaisceart. Ar dtús ghabh sé dhá chalafort dhaingnithe, [[Droichead Átha]] agus [[Loch Garman]], chun go mbeadh sé in ann lón a thabhairt anall ó Shasana. === Droichead Átha === Sa bhliain [[1649]], chuir [[Oilibhéar Cromail]] baile Dhroichead Átha faoi [[léigear]]. Ní raibh garastún Dhroichead Átha (a bhí faoi cheannas an t[[Sasanaigh]] [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitlicigh]] Arthur Aston) sásta géilleadh. Ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]], gabhadh an bhaile faoi dheireadh tar éis ionsaí trom le gunnaí móra i ndiaidh ocht lá. Rinne na parlaiminteoirí sléacht.<ref name="autogenerated2">Kenyon, John & Ohlmeyer, Jane (eag.). ''The Civil Wars'', Oxford 1998, lch 98.</ref> Dúirt Cromail féir gur tharla sléacht as éadan.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.olivercromwell.org/wordpress/?page_id=1837|teideal=Cromwell in Ireland|language=en-GB|work=olivercromwell.org|dátarochtana=2020-09-11}}</ref> Ach bolscaireacht a bhí ann b'fhéidir: bhí Cromail ag iarraidh eagla a chur ar dhaoine ar fud na tíre. {{Main|Léigear Dhroichead Átha}} === Slad eile === [[Íomhá:MURPHY(1883) Cromwell in Ireland.jpg|mion|MURPHY(1883) Cromwell in Ireland]] I nDeireadh Fómhair 1649 tharla sléacht eile i [[Loch Garman]], cé nach léir cén fáth ná conas. Nuair a bhí Cromail ag iarraidh dul chun socraithe bhris cuid de na saighdiúirí isteach sa bhaile mór, mharaigh 2,000 saighdiúir Éireannach agus suas le 1,500 sibhialtach, agus rinne luaith de roinnt mhaith de na tithe.<ref>Fraser, Antonia (1973). ''Cromwell, Our Chief of Men,'' agus ''Cromwell: the Lord Protector'' (Phoenix Press), ISBN 0-7538-1331-9 lgh344-46.</ref> Tar éis ghabháil [[Léigear Dhroichead Átha|Dhroichead Átha]] chuir Cromail saighdiúirí ó thuaidh chun greim a fháil ar an tuaisceart agus rinne bailte móra eile a imshuí. Ghéill [[Cill Chainnigh]] ar choinníollacha, mar a rinne a lán bailte móra eile, ar nós Ros Mhic Thriúin agus [[Ceatharlach|Cheatharlach]]. Ach theip air [[Port Láirge]] a ghabháil. === 1650 === Nuair a d’imshuigh sé [[Cluain Meala]] i Mí na Bealtaine, 1650, chaill Cromail suas le 3,000 fear sa troid sular ghéill an baile mór.<ref name="autogenerated4">Kenyon & Ohlmeyer, lch.100.</ref> Thug na saighdiúirí Protastúnacha Ríogaí i g[[Corcaigh]] lántacaíocht do Chromail, rud ar mhór an bua ann féin é agus a thugann léargas ar a thábhachtaí a bhí cúrsaí [[Creideamh|creidimh]] sa [[Cogadh|chogadh]] seo.<ref>Fraser, lgh 321-322; Lenihan, lch 113.</ref> Tháinig scéala chuig Cromail go raibh [[Séarlas II, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Séarlas II]] tar éis [[Albain]] a bhaint amach, agus d’fhill Cromail ar Shasana ó Eochaill ar [[16 Bealtaine]] [[1650]].<ref>Fraser, lch 355.</ref> Lean an troid go ceann beagnach trí bliana tar éis dó imeacht. === 1652-1653 === Ghéill [[Gaillimh]], an baile mór deireanach a bhí ag na Caitlicigh, i Mí Aibreáin 1652, agus ghéill na saighdiúirí deireanacha Caitliceacha i Mí Aibreán 1653. Coisceadh cleachtadh an Chaitliceachais agus maraíodh aon sagart a gabhadh. Meastar gur cuireadh timpeall 12,000 duine chun [[An Ghaeilge i Muir Chairib|na nIndiacha Thiar]] mar sclábhaithe. Tugadh iarracht ar thalamh garbh i g[[Cúige Connacht]] a roinnt ar ar fágadh de na húinéirí Caitliceacha talún, agus is dócha gur laghdaigh a gcuid den talamh i gcoitinne ó 60% go 8%. Theip ar Chromail agus ar a nginearáil deireadh a chur leis an treallchogaíocht, áfach. Lean na Tóraithe orthu ag crá na Sasanach, agus dá dhéine iad na hiarrachtaí a tugadh ar na trodaithe úd a chloí is ea is mó a gríosaíodh chun comhraic iad.<ref>Beresford Ellis, lch</ref> Ní furasta, áfach, idirdhealú a dhéanamh idir treallchogaithe agus ropairí ina leithéid de chás. == An rian a d'fhág Cromail ar Éirinn == [[Íomhá:cromwellcoin.jpg|thumb|Leathchoróin a cumadh le linn Chromail, 1658. Deir an inscríbhinn Laidine: OLIVAR.D.G.RP.ANG. - SCO.ET.HIB&cPRO (OLIVARIUS DEI GRATIA REIPUBLICAE ANGLIAE SCOTIAE ET HIBERNIAE ET CETERORUM PROTECTOR) - "Oilibhéar, Cosantóir Chomhlathas Shasana, na hAlban agus na hÉireann trí Dheonú Dé".]] Nuair a tháinig Cromail chun na hÉireann d’ordaigh sé nach mbainfí lón de bhunadh na háite mura n-íocfaí go cothrom as. Níor admhaigh sé riamh go raibh sé freagrach as marú sibhialtach in Éirinn, agus dúirt nach raibh sé dian ar aon dream seachas ar dhaoine a raibh airm ar iompar acu.<ref>Philip McKeiver, 2007, "A New History of Cromwell's Irish Campaign"</ref> Ba é an nós míleata a bhí i bhfeidhm ag an am nach dtabharfaí trócaire d’aon bhaile mór ná d’aon gharastún nach ngéillfeadh agus deis acu chuige.<ref>Woolrych, Austin (1990). "Cromwell as a soldier" as Morrill, John (eag.), ''Oliver Cromwell and the English Revolution'', Longman, lch 111; Gaunt, lch 117.</ref> Dhiúltaigh garastún Sasanach Dhroichead Átha géilleadh ar dtús. Nuair a tháinig Cromail chun réitigh le bailte móra in Éirinn, leithéidí Cheatharlach agus Chluain Meala, chloígh sé leis na coinníollacha agus chosain sé beatha agus earraí na ndaoine.<ref>Gaunt, lch 116.</ref> Deir Tom Reilly, scoláire agus údar, gur sa [[19ú haois]] a cumadh an scéal faoi shléacht na sibhialtach i nDroichead Átha agus i bPort Láirge, ach tá scoláirí eile ann nach bhfuil ar aon intinn leis.<ref>John Morrill. "Rewriting Cromwell: A Case of Deafening Silences." ''Canadian Journal of History.'' December 2003: 19.</ref> An chuid ba dhéine den chur faoi chois rinneadh é faoi cheannas ginearál eile tar éis do Chromail imeacht. Scriosadh barraí d’aon ghnó agus mharaigh an dá thaobh eallach a chéile, scrios, a deirtear, ba chúis le bás timpeall 600,000 duine as daonra 1,400,000. Sa bhliain 1655 scríobh an Coirnéal Richard Lawrence, gobharnóir Phort Láirge, gur scrios an phlá agus an gorta an oiread sin daoine timpeall na mblianta 1652 agus 1653 gurbh fhéidir leat fiche nó tríocha míle slí a shiúl agus gan beo ná ceo a fheiceáil. Ba chúis iontais é deatach nó tine a fheiceáil, agus dúirt William Petty, suirbhéir na hÉireann, nach raibh le hithe ag na bochtáin ach fiaile nó feoil lofa.<ref>Féach Beresford Ellis, lgh 8-9.</ref> Ba é Petty, freisin, a dúirt go raibh 1,448,000 duine in Éirinn sa bhliain 1641 agus go raibh 616,000 duine díobh marbh faoin mbliain 1652 – sin 504,000 Éireannach in éineacht le 112,000 coilíneach agus saighdiúir Sasanach.<ref>Beresford Ellis, lch 25.</ref> Is cinnte gur tháinig an-athrú ar dhreach na tíre de bharr a ndearna na húinéirí nua, agus is éard ba chionsiocair leis sin leagan na gcoillte le haghaidh curadóireachta agus adhmaid nó chun fhioghual a choinneáil leis na gceártaí iarrainn. Thug an Sasanach Gerald Boate (1652) cuntas ar an méid crann a leagadh chuige – 'an infinite number of trees'.<ref>Beresford Ellis, lch 28.</ref> Is é an toradh eile a bhí ar theacht Chromail meath na scothaicme Gaelaí, rud a d’fhág a rian ar chúrsaí litríochta. Na hÉireannaigh a raibh scríobh acu chuir siad a gcrá in iúl i bhfriotal ealaíonta an tseansaoil, mar a rinne [[Fear Dorcha Ó Mealláin]], é ag cur síos ar chás na gCaitliceach úd a bhain le haicmí ab airde ná aicme an cheardaí agus an sclábhaí agus a bhí á ndíbirt siar chun Connacht agus chun [[Contae an Chláir]]: :''Colam Cille feartach caomh'' :'''s Colmán mhac Aoidh, ceann na gcliar'' :''beid linn uile ar aon slí'' :''‘s bígí ag caoi faoi dhul siar'' :''Nach dtuigeann sibh, a bhráithre gaoil'' :''cúrsaí an tsaoil le fada buan?'' :''gé mór atá ‘nár seilbh'' :''beag bheas linn ag dul san uaigh'' Faoin mbliana 1660 bhí smacht Shasana daingean go leor, ach níorbh fhéidir le haon duine an t-imeascadh a chosc in Éirinn. Go fiú sa bhliain 1669 chonaic Ludlow go raibh mórán saighdiúirí a bhí ar stáisiún in Éirinn ag pósadh mná áitiúla, go háirithe i gCúige Connacht. Scríobh an Sasanach Robert Molesworth (''A True Way to Render Ireland Happy and Secure'', 1697), agus é ag machnamh ar bhuaine an chultúir Ghaelaigh: “We cannot so much wonder at this when we consider how many there are of the children of Oliver’s soldiers in Ireland who cannot speak one word of English”.<ref>Bereford Ellis, lch 249.</ref> == Féach freisin == * [[Ceannairc na bliana 1641]] * [[Séarlas I, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban]] * [[An Chosantóireacht]] * [[Féilim Ó Néill]] * [[Ros Mhic Thriúin]] * [[Léigear Dhroichead Átha]] * [[Comhdháil Chaitliceach na hÉireann]] * [[Stair Luimnigh]] * [[Fiodh Ard]] * [[An Ghaeilge i Muir Chairib]] == Tagairtí == {{reflist|2}} == Leabharliosta == {{refbegin|2}} * Beresford Ellis, Peter (1975). ''Hell or Connaught! The Cromwellian Colonization of Ireland 1652-1660'', Hamish Hamilton, ISBN 241890713 * de Brún, Pádraig agus Ó Buachalla, Breandán agus Ó Coincheanainn, Tomás (eag.) (athchló 1975). ''Nua-Dhuanaire: Cuid 1'', Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath. * Firth, C.H. (1921). ''Cromwell's Army'', Greenhill Books, ISBN 1-85367-120-7 * Fraser, Antonia (1973). ''Cromwell, Our Chief of Men,'' and ''Cromwell: the Lord Protector'', Phoenix Press, ISBN 0-7538-1331-9. * Gaunt, Peter (1996). ''Oliver Cromwell'', Blackwell, ISBN 0-631-18356-6 * Kenyon, John & Ohlmeyer, Jane (eag.) (2000). ''[http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=85742104 The Civil Wars: A Military History of England, Scotland, and Ireland 1638-1660] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007011228/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=85742104 |date=2009-10-07 }}'', Oxford University Press, ISBN 0-19-280278-X * Lenihan, Padraig (2000). ''Confederate Catholics at War'', Cork University Press, ISBN 1-85918-244-5 * McKeiver, Philip (2007). "A New History of Cromwell's Irish Campaign", Advance Press, Manchester, ISBN 978-0-9554663-0-4 * Morrill, John (1990). '"Cromwell and his contemporaries", in Morrill, John (eag.), ''Oliver Cromwell and the English Revolution'', Longman, ISBN 0-582-01675-4 * Morrill, John (1990). "The Making of Oliver Cromwell", in Morrill, John (eag.), ''Oliver Cromwell and the English Revolution'', Longman, ISBN 0-582-01675-4 * Kenyon, John & Ohlmeyer, Jane (eds.) (2000). ''The Civil Wars: A Military History of England, Scotland, and Ireland 1638-1660'', Oxford University Press, ISBN 0-19-280278-X * Woolrych, Austin (1990). 'Cromwell as a soldier' in Morrill, John (eag.), ''Oliver Cromwell and the English Revolution'', Longman, ISBN 0-582-01675-4 * [https://web.archive.org/web/20010221184835/http://www.historyireland.com/resources/reviews/review1.html title=Eugene Coyle. Review of ''Cromwell - An Honourable Enemy''. ''History Ireland''}}] * ''[http://www.archive.org/details/cromwellinirela00cromgoog Cromwell in Ireland: A History of Cromwell's Irish Campaign]''. Denis Murphy (1885) * [http://grad.usask.ca/gateway/art_Hampton_spr_03.pdf The Cromwellian Catastrophe in Ireland:an Historiographical Analysis (Cuntas le Jameel Hampton ar ar scríobhadh faoin ábhar: Gateway - iris acadúil ar an nGréasán, Earrach 2003 PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071128180651/http://grad.usask.ca/gateway/art_Hampton_spr_03.pdf |date=2007-11-28 }} {{refend}} [[Catagóir:17ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Oilibhéar Cromail]] i8ylw1mn6ks9al46qzuxtfm74oxynbb 0 24303 1329815 1232400 2026-10-13T06:29:46Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329815 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is cumann [[Éireannach]] é '''Gasóga na hÉireann''', ball den ''World Organization of the Scout Movement''. Is eagraíocht dheonach, neamhfhoirmiúil [[Oideachas|oideachais]] í agus tá níos mó ná 40,000 daoine ina bhaill dó.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.scouts.ie/|teideal=Scouting Ireland|údar=scouts.ie|work=www.scouts.ie|dátarochtana=2022-02-22}}</ref> Tá sé i láthair i mbeagnach gach pobal in Éirinn. I dTuaisceart Éireann oibríonn sé taobh le The Scout Association, cumann gasóga na Ríochta Aontaithe. Tosaíonn a stair le bunú an chéad ghrúpa gasóga in Éirinn i 1908, agus an chéad chruinniú i dteach [[:en:Richard_P._Fortune|Richard P. Fortune]] ar Shráid an Dáma i gCathair Bhaile Átha Cliath. Bunaíodh an eagraíocht ar an [[1 Eanáir]] [[2004]] nuair a tháinig Gasóga Caitliceacha na hÉireann agus eagraíocht saolta, Cumann Gasógaíochta na hÉireann le chéile. Tá sé á stiúradh ag bord stiúrthóirí deonach. Is Príomh-Ghasóg ceannaire siombalach na heagraíochta. Is í Jill Pitcher Farrell an Príomh-Ghasóg. Toghadh í ag an mballraíocht in 2021 agus is í an chéad Phríomh-Ghasóg baineann de chuid na heagraíochta í.[[Íomhá:Scouting Ireland JamÓige.jpg|mion|clé|JamÓige - Beavers agus Cubs, 2016]] [[Íomhá:Irish Scouts at the 2015 World Scout Jamboree in Japan.jpg|mion|clé|Gasóga as Éirinn, 2015 World Scout Jamboree sa t[[An tSeapáin|Seapáin]]]] === Dlí na nGasóg<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://scoutingmatters.ie/wp-content/uploads/simple-file-list/20180414-SID-CR01-Constitution.pdf|teideal=Bunreacht na nGasóg|údar=scoutingmatters.ie|dátarochtana=2022}}</ref> === a. Bíonn Gasóg iontaofa. b. Bíonn Gasóg dílís. c. Bíonn Gasóg cabhrach agus tuisceanach do chách. d. Bíonn misneach ag Gasóg i ngach deacracht. e. Baineann Gasóg leas as a c(h)uid ama agus tugann aire d’airí agus do mhaoin. f. Bíonn meas ag Gasóg air/ uirthi féin agus ar dhaoine eile. g. Bíonn meas ag Gasóg ar an dúlra agus ar an timpeallacht. == Mí-usáid gnéis == Nochtaíodh líomhaintí stairiúla ag Coiste [[An tOireachtas|Oireachtais]] sa bhliain 2018 a bhain le mí-úsáid gnéis sa chumann idir na [[1960idí]] agus na [[1990idí]] don chuid is mó.  Aithníodh 356 duine go dtí 2020 a líomhnaíodh a d'fhulaing mí-úsáid gnéis 'sna gasóga. D'éirigh le daoine a raibh suim míchuí acu i ndaoine óga postanna sinsearacha a bhaint amach san eagraíocht in amanna.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Teipeadh mí-usáid a thuairisciú i nGasógaíocht Éireann|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2020/0514/1138417-teipeadh-mi-usaid-a-thuairisciu-i-gcumann-gasoga-na-heireann/|date=2020-05-14|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/learn-irish-with/abc-4-_ibv4lrPjfZ/|teideal=ABC-4 - Learn Irish with daily podcasts|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|language=en|work=Listen Notes|dátarochtana=2022-02-22}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa bhliain 2020, léirígh tuarascáil maidir le cásanna de mhí-usáid gnéis a tharla i nGasógaíocht Éireann go raibh forcheilt i gceist agus gur teipeadh an mhí-usáid a thuairisciú. Scríobh Ian Elliot nár chuathas i ngleic leis an mhí-usáid i slí a chosain an duine a raibh mí-usáid bainte astu nó ní raibh aon iarracht déanta an duine a rinne an mhí-úsáid a thabhairt chun cuntais.<ref name=":1" /> Bhí leithscéal gafa ag Gasógaíocht Éireann leis na daoine a d'fhulaing an mhí-úsáid.<ref name=":1" /> Sa bhliain 2022, bhí 2 bhliain sa bpríosún, ach bliain amháin ar fionraí, gearrtha ar iar-chinnire gasóga, a ciontaíodh in ionsaí mí-gheanasach a dhéanamh ar bhuachaill 13 bliain d'aois timpeall 2000.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bliain príosúin gearrtha ar iar-chinnire gasóga|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0221/1282139-bliain-priosuin-gearrtha-ar-iar-chinnire-gasoga/|date=2022-02-21|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [http://www.scouts.ie/ Scouts.ie] * [https://scoutingmatters.ie/ ScoutingMatters.ie] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Oideachas in Éirinn]] [[Catagóir:Gasógaíocht]] [[Catagóir:Péidifiligh]] c8wog77cbr06zz0x8x92lyi10heinst 0 26099 1329819 1329691 2026-10-13T07:15:08Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329819 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is cathair i dtuaisceart na h[[Alba]]n í '''Inbhir Nis''' ([[Béarla]]: ''Inverness'').<ref name='AAA'>{{Cite web-en|url=https://www.ainmean-aite.scot/?id=40671|title=Ainmean-Àite na h-Alba (AÀA) — Gaelic Place-names of Scotland|access-date=2024-04-17|language=en|work=Ainmean-Àite na h-Alba}}</ref> Tá an chathair ina lárionad riaracháin do [[Comhairle na Gàidhealtachd|Chomhairle na Gàidhealtachd]], agus tá sí aitheanta mar phríomhbhaile na [[Gaeltacht na hAlban|Gàidhealtachd]]. Tá an chathair suite in aice le suíomh [[Blàr Chùil Lodair|Bhlár Chúil Lodair]], áit ar troideadh an cath mór sa bhliain 1745, agus ag béal an [[An Gleann Mór, Comhairle na Gàidhealtachd|Ghleanna Mhóir]], san áit a sreabhann [[Abhainn Nis]] amach chuig an [[An Cuan Moireach|Cuan Moireach]]. Tá a suíomh ina mhol nádúrtha i gcomhair nasc iompair éagsúil. Is í an chathair is faide ó thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] í. Bunaíodh lonnaíocht ann sa [[6ú haois]] agus bhronn an rí [[Daibhidh I mac Maoil Chaluim|Daibhidh I]] an chéad chairt ríoga uirthi sa dara haois déag. ==Stair== ===Na Cruithnigh=== Bhí Inbhear Nis ar cheann de phríomhdhaingean na gCruithneach. Sa bhliain AD 569, thug [[Colm Cille|Naomh Colm Cille]] cuairt air, agus é ar intinn aige Bridei mac Maelchon, rí na g[[Na Cruithnigh|Cruithneach]] a thabhsirt chun na Críostaíochta, a ndeirtear go raibh cónaí air sa dún gloinithe ar [[Lárach an Taigh Mhóir]],<ref>{{cite web |url=http://walking.visitscotland.com/walks/nescotland/213042 |teideal=''Craig Phadrig, Inverness'', Walk in Scotland, Visitscotland |publisher=Walking.visitscotland.com |date=27 March 2008 |access-date=14 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100810133037/http://walking.visitscotland.com/walks/nescotland/213042 |archive-date=10 August 2010 |url-status=live }}</ref> ar imeall thiar na cathrach.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Inverness|volume=14|pages=718–719}}</ref>, Ceaptar gur bunaíodh [[Eaglais (foirgneamh)|eaglais]] nó cillín ag manaigh luath-Cheilteacha ar Chnoc Mhìcheil, cnocán gar don abhainn, atá anois ina láthair ag an [[Seann Eaglais Ard|Sean Ard-Eaglais]] <ref>{{cite web |url=http://www.churchesinverness.com/Old-High-Church-g.asp |teideal=Inverness churches |publisher=Churchesinverness.com |access-date=14 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100629140228/http://www.churchesinverness.com/Old-High-Church-g.asp |archive-date=29 June 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100629140228/http://www.churchesinverness.com/Old-High-Church-g.asp |archivedate=29 Meitheamh 2010 |dátarochtana=11 Deireadh Fómhair 2026 }}</ref> agus reilig. == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc Sheachtracha == * [http://www.linguae-celticae.org/dateien/Gaidhlig_Local_Studies_Vol_23_Inbhirnis_Ed_II.pdf Inbhear Nis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140922020501/http://www.linguae-celticae.org/dateien/Gaidhlig_Local_Studies_Vol_23_Inbhirnis_Ed_II.pdf |date=2014-09-22 }} {{síol}} {{Cathracha in Albain}} {{DEFAULTSORT:Inbhir Nis}} [[Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd]] [[Catagóir:Bailte in Albain]] qej2zze99yti4tvgh1zsip9qe7bd4kc 0 26786 1329798 1328534 2026-10-13T03:35:59Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329798 wikitext text/x-wiki {{glanadh|beag=beag}} {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Verdragvangent 29-01-2009 11-02-06.JPG|thumb|Plaic ag an bhfoirgneamh in Veldstraat, [[Gent]] áit ar idirbheartaíodh an Conradh]] Síníodh '''Conradh Ghent''', sa bhliain [[1814]], [[24 Nollaig]] i n[[Gent]], an [[An Ísiltír|Ísiltír]] (tá sé suite sa [[An Bheilg|Bheilg]] an lá atá inniu ann). Conradh síochána chun deireadh a chur le [[Cogadh 1812]] idir na [[Stáit Aontaithe]] agus Sasana a bhí i gceist le Conradh Ghent. Athshlánaíodh an caidreamh idir an dá stát leis an gConradh seo. == An Comhaontú == Ligeadh príosúnaigh saor leis an gConradh agus tugadh longa ar ais. Thug an Bhreatain gealltanas go dtabharfaidh sí ar ais na sclábhaí goirme ach ar deireadh íoc siad £350,000 dóibh.<ref>Lindsay, Arnett G. "Diplomatic Relations Between the United States and Great Britain Bearing on the Return of Negro Slaves, 1783-1828." ''Journal of Negro History.'' 5:4 (October 1920); [http://books.google.com/books?id=-JIBAAAAQAAJ Knight, Charles. ''The Crown History of England.'' Oxford, England: Oxford University, 1870].</ref> Mhol na Breathnaigh gur cheart crios maolánach a chruthú i gcomhair na hIndiaigh in Ohio agus Michigan ach theip ar nuair a thit an comhghuaillíocht Indiach as a chéile. Níor bac na Stáit Aontaithe leis na ratha a thug siad in alt IX i dtaoibh déileáil leis na hIndiagh.<ref>http://avalon.law.yale.edu/19th_century/ghent.asp</ref> == I ndiaidh an Chonartha == Stop an troid nuair a shroich an nuacht na Stáit Aontaithe, i ndiaidh bua na Meiriceánaigh ag Cath New Orleans]] agus bua na Breatnaigh ag Cath Fort Bowyer. Thug Seanad na Stáit Aontaithe aitheantas don conartha ar an [[16 Feabhra]] [[1815]], agus foghraíodh an conartha ar an [[18 Feabhra]]. Níor throid na Stáit Aontaithe in aghaidh na Breatnaigh ó shin i leith. == Tagairtí == {{Reflist}} == Foinsí == * ''American Military History: Army Historical Series. Chapter 6: The War of 1812.'' Center of Military History, U.S. Army, Washington, DC, 1989. [https://web.archive.org/web/20071208045812/http://www.army.mil/cmh-pg/books/amh/amh-06.htm online]. * Bemis, Samuel Flagg. ''John Quincy Adams and the Foundations of American Foreign Policy'' (1950). * A. L. Burt. ''The United States, Great Britain and British North America from the Revolution to the Establishment of Peace after the War of 1812'', 1940 ([https://web.archive.org/web/20120726070300/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=750041 Online Edition]. * Engelman, Fred L. ''The Peace of Christmas Eve'' (1962), popular account; [http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1960/1/1960_1_28.shtml online excerpt from ''American Heritage Magazine'' (Dec 1960) v 12#1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071102122109/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1960/1/1960_1_28.shtml |date=2007-11-02 }}. * Donald R. Hickey. ''The War of 1812: A Forgotten Conflict'' (1990) pp. 281-98. * Perkins, Bradford. ''Castelereagh and Adams: England and the United States, 1812-1823'', 1964. * Robert Vincent Remini. ''Henry Clay: Statesman for the Union'' (1991) pp. 94-122. == Foinsí Seachtrach == * Teacs iomláin Conradh Ghent [http://war1812.tripod.com/treaty.html online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418195002/http://war1812.tripod.com/treaty.html |date=2012-04-18 }}. * [http://avalon.law.yale.edu/19th_century/ghent.asp Teacs an Conradh ag Togra Avalon] * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Ghent.html Conradh Ghent agus foinsí eile ag Leabharlann na Comhdhála] * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/1812/ Treoir Leabharlann na Comhdhála do Cogadh 1812] [[Catagóir:Conarthaí síochána|Ghent]] bx1yr8a6p05eiqh3tvpbvwuuq9ohj16 0 29509 1329743 1061106 2026-10-12T16:57:30Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1329743 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[aisteoir]] [[Éire]]annach é '''Richard Harris''' ({{lang-ga|Risteárd Ó hEarcha}}) a rugadh ar an [[1 Deireadh Fómhair]] [[1930]], as [[Luimneach]] ó dhúchas. Cailleadh leis an n[[galar Hodgkin]] é ar an [[25 Deireadh Fómhair]] [[2002]]. == Páirteanna: == [[The Field (scannán)]]: Thóg Richard Harris an príomhcharachtar sa scannán, sé sin Bull McCabe, [[Harry Potter agus an Órchloch (scannán)]] [[Harry Potter and the Chamber of Secrets (scannán)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-aisteoir}} {{Síol-beath-ie}} {{Síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Harris, Richard}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1930]] [[Catagóir:Básanna in 2002]] [[Catagóir:Aisteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Aisteoirí teilifíse Éireannacha]] [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe]] [[Catagóir:Daoine as Luimneach]] [[Catagóir:Fir Éireannacha]] [[Catagóir:Imreoirí rugbaí]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Stiúrthóirí scannán Éireannacha]] ps8041bm7oq4g5iall7eijojc0rqz5i 0 30032 1329810 1181846 2026-10-13T05:50:06Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329810 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Florence-Nightingale-Frances-Parthenope-Lady-Verney.jpg|clé|mion|1836, lena deirfiúr Parthenope]] [[altra|Banaltra]] [[Sasana]]ch ab ea '''Florence Nightingale''' ([[12 Bealtaine]] [[1820]] - [[13 Lúnasa]] [[1910]]). Deirtear gurbh í Florence Nightingale máthair altranas nua-aoiseach, mar gheall ar an obair a rinne sí ar thaobh na mBriotanach i g[[Cogadh na Crimé]]. [[Íomhá:Florence Nightingale.jpg|clé|mion|timpeall 1850]] == Saol == [[Íomhá:Florence Nightingale. Coloured lithograph. Wellcome V0006579.jpg|clé|mion|le After Henrietta Rae, 1881-1891]] Rugadh Florence ar an 20 Bealtaine 1820. Fuair sí a hainm ón [[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] ina rugadh í. Florence san Iodáil. Bhí a muintir, as Sasana, saibhir agus ba í Florence an iníonn is óige. Níor d’fhreastail Florence ná a deirfiúr níos sine, Parthenope, ar scoil; bhí múinteoirí príobháideach aici sa mbaile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.scoilnet.ie/uploads/resources/22017/21740.pdf|teideal=Florence Nightingale|údar=scoilnet.ie|dátarochtana=2021}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Níos déanaí, ní raibh Florence sásta pósadh; bhí sí ag iarraidh difear ceart a dhéanamh agus saol daoine a fheabhsú. Rinne Florence cinneadh a bheith ina banaltra. Ní raibh a mhuintir sásta leis an cinneadh seo. Ní raibh aon mheas ar bhanaltraí ag an am. Ní bhfuair siad aon oiliúint. Níor fhreastail ach daoine bochta ar ospidéil mar go raibh siad salach. Bhí dochtúir príobháideach ag daoine saibhir agus ní raibh orthu dul chuig an ospidéil. Chuaigh Florence chuig Alexandria, san [[An Éigipt|Éigipt]], l’oiliúint a fháil. Ansin fuair sí post mar bhanaltra in ospidéal in Londain. Thosaigh [[Cogadh na Crimé]] sa bhliain 1853. Bhí saighdiúirí Briotanach seolta ann ag Sidney Herbert, aire sa rialtas.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sidney Herbert, 1st Baron Herbert of Lea|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sidney_Herbert,_1st_Baron_Herbert_of_Lea&oldid=1036404222|journal=Wikipedia|date=2021-07-31|language=en}}</ref> Bhí orthu troid in aghaidh an Rúis. Chuala Herbert faoi obair Florence Nightingale. D’iarr sé ar Nightingale altraí a thabhairt chuig an cogadh agus aire a thabhairt do na saighdiúirí. Ag an am, bhí níos mó saighdiúirí ag fáil bháis ó [[galar]] srl ná mar a bhí ón gcath, creid nó ná creid. Sa Chrimé, bhí Nightingale ag gabháil timpeall agus ag seiceáil ar na hothair gach oíche. Bhí lampa aici agus í ag dul ó othar go hothar. Ghlaoigh na saighdiúirí, "An Bhean leis an Lampa" uirthi. == Féach freisin == * [[Cogadh na Crimé]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Nightingale, Florence}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1820]] [[Catagóir:Básanna i 1910]] [[Catagóir:Banaltraí]] [[Catagóir:Diagairí na Críostaíochta]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Gníomhaithe]] [[Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Naoimh Sasanacha]] j3rqbi5mpg6devgp3zt1i0cztzrh809 0 30716 1329792 1317819 2026-10-13T02:52:53Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329792 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} [[Íomhá:Thirty Years War involvement graph.svg|mion]] Fearadh '''an Cogadh Tríocha Bliain''' s[[an Eoraip]] idir na blianta 1618 agus 1648. Bhí sé ar ceann de na príomhchogaí sa Nua-aois Luath. Throid teaghlach na [[Hapsburg]] (na h[[Impireacht Naofa Rómhánach|Impirí]] Ferdinand II agus III agus Pilib IV [[an Spáinn|na Spáinne]]) le namhaid idirnáisiúnta éagsúla, ina measc fórsaí [[an Fhrainc|na Fraince]], [[an tSualainn|na Sualainne]], [[an Danmhairg|na Danmhairge]] agus [[an Ísiltír|na hÍsiltíre]]. Cogadh idirnáisiúnta a bhí ann, ach bhí sé ina chogadh cathartha i measc na n[[an Ghearmáin|Gearmánach]] féin. Throid prionsachtaí na Gearmáine ar son agus i gcoinne na Hapsburg. D'fhéadfá a rá go raibh sé ina chogadh reiligiúnach idir [[Caitlicigh]] agus [[Protastúnaigh]] fosta. [[Íomhá:Map Thirty Years War-en.svg|mion]] == Cúlra == Síníodh Síocháin Augsburg sa bhliain 1555 agus tugadh aitheantas oifigiúil don [[Liútarachas]] san [[Impireacht Naofa Rómhánach]]. Níor tháinig deireadh leis an aighneas idir na Caitlicigh agus na Protastúnaigh, áfach. Ní raibh muinín acu as a chéile. Bunaíodh Léig Chaitliceach faoi cheannas Maximilian I na Baváire agus Aontas Protastúnach faoi cheannas Fheardorcha V. == An Bhoihéim == [[Íomhá:Battle of White Mountain.jpg|thumb|220x220px|Cath an tSléibhe Bháin]] Thosaigh an cogadh sa Bhoihéim sa bhliain 1618. D'éirigh na Boihéamaigh amach i gcoinne na Hapsburg agus ceapadh Feardorcha V, toghdóir na Pailitíne mar rí orthu. D'éirigh go maith leis an éirí amach ar dtús, ach ghabh na Spáinnigh agus an Léig Chaitliceach, maraon le Liútaraigh na Sacsaine, le Ferdinand II. Ar an 8 Mí na Samhna 1620 fearadh [[Cath an tSléibhe Bháin]] láimh le [[Prág]]. Throid arm 25,000 fear de chuid [[Ferdinand I|Fherdinand I]] faoi cheannas Karel Boneventura Buquoy, agus airm na Léige Caitlicí faoi Johan Tzerclaes Cúnta Tilly, i gcoinne 20,000 Bóiméach agus amhas faoi Christian Anhalt ag Bíla Hora. Chruinnigh ceannaire na mBóihéimeach, Christian Anhalt, a chuid shaighdiúirí, agus ghlacadar seilbh ar an gcnoc (''Bílá Hora'' sa tSeicish, ''Weißer Berg'' sa [[Gearmáinis|Ghearmáinis]], nó an Sliabh Bán ag dúnadh bhóthair Phrág ar Tilly. Ionad maith cosanta a bhí acu, a eite dheas le caisleán seilge, sruthán lena eite chlé, agus sruthán is talamh riascach amach rompu. I gcampa Tilly an oíche sular tugadh an cath, tháinig sagart [[Caipisíneach]], an tAthair Doiminic, i láthair chomhairle na gceannairí le pictiúr d’Áradh na nAoirí a bhí loite ag na Protastúnaigh, rud a chur fearg ar na saighdiúirí [[Caitliceachas|Caitliceacha]]. De réir thuairiscí áirithe ba é an sagart a ghríosaigh na ceannairi chun cath a thabhairt an mhaidin dár gcionn in ainneoin neart an fhreasúra ina n-ionad inchosanta ar an gcnoc os cionn an bhóthair. Le moch maidneachán lae d’ordaigh Tilly a chuid fear san ionsaí, dhreapadar an cnoc agus, tar éis dhá uair an chloig dianthroda, bhriseadar línte cosanta an namhad, agus ruaigeadh arm Annhalt. I measc na saighdiúirí a fuair moladh speisialta ón Impire Ferdinand ar gheall ar a gcrógacht bhí an captaen [[Somhairle Mac Domhnaill]] a bhí i gceannas ar chomplacht muscaed i reisimint Verdugo. Tá Cath an tSléibhe Bháin mar chúlra le cuid mhór de na himeachtaí san úrscéal [[An Cléireach]] ([[Leabhar Breac]] 2007) le [[Darach Ó Scolaí]]. [[Íomhá:Jan von Werth.jpg|mion|[[Jan von Werth|Jan Von Werth]], Ginearál [[An Ghearmáin|Gearmánach]]]]Chuir sé deireadh le tréimhse Bóihéimeach an chogaidh. Agus arm na Boihéime briste, ghabh Tilly seilbh ar chathair Phrág agus tháinig deireadh leis an éirí amach. D’éalaigh Feardorcha agus a bhean chéile ón tír (as sin a fuair sé an leasainm Rí an Gheimhridh). Cuireadh seachtar is fiche de na huaisle a bhí i gceannas ar an éirí amach chun báis i gCearnóg an tSeanbhaile i bPrág. De réir a chéile theith na Protastúnaigh nó ruaigeadh iad as an tír. In iarracht na cúigí ceannairceacha san Ísiltír a thimpeallú ghabh fórsaí na [[An Spáinn|Spáinneach]] an [[Palaitínigh|Phalaitín]]. B'ansin, agus fórsaí na bProtastúnach i riocht a mbuailte sa Ghearmáin, a tháinig [[an Danmhairg]] isteach sa chogadh. == An Phailitín == Fearadh an chuid seo den chogadh ó 1621 go 1624. Dhein Feardorcha agus a chomhghuaillí iarracht an réigiún a athghabháil, ach níor éirigh go maith leo. == An Tréimhse Danmhairgeach == Mhair an tréimhse seo ó 1625 go 1630. Bhí na Hapsburg ag dul ó neart go neart agus ní raibh na cumhachtaí móra idirnáisiúnta sásta leis seo. Tháinig na Francaigh na Sasanaigh, na hÍsiltírigh agus na Danmhargaigh le chéile ina gcoinne. Rinne Christian IV, rí na Danmhairge ionradh, ach buaileadh a fhórsaí i gcoinne na Léige agus arm nua de chuid an impire faoi cheannas an condottiere Bóihéamach Wallenstein. D'eisigh an tImpire an Forógra Aisíoca, a thug cead do na Caitlicigh seilbh a athghabháil ar na tailte go léir a bhí caillte acu. Chuir cumhacht Wallenstein imní ar prionsaí na hImpireachta agus cuireadh iallach ar an Impire é a bhriseadh as a phost agus líon na saighdiúirí san arm a laghdú. == An Tréimhse Sualannach == Mhair an chuid seo den chogadh ó 1630 go 1634. Dhein Gustavus Adolphus, rí na Sualainne ionradh ar thuaisceart na Gearmáine. Níor chuir a chomh-Liútaraigh fáilte roimhe cé gur ghabh na Francaigh leis. D'éirigh na Protastúnaigh buartha áfach nuair a scrios fórsaí na hImpireachta cathair Magdeburg. Ghabh Toghdóir na Sacsaine leis na Sualannaigh. Cuireadh an ruaig ar arm an impire i gcath Breitenfeld láimh le Leipzig. Ghabh na Sualannaigh seilbh ar iardheisceart na Gearmáine. Bhí ar an impire iarraidh ar Wallenstein teacht ar ais mar cheannaire ar arm nua. Fearadh cath ag Lützen, láimh le Leipzig, agus maraíodh Gustavus. Bhí eagla fós ar an Impire roimh Wallenstein agus d'fheallmharaigh captaen Sasanach in arm an impire é. Tháinig fórsaí an Impire agus arm na Spáinne le chéile agus faoi dheireadh cuireadh an ruaig ar na Suallannaigh i Nördlingen. == An Tréimhse Francach == Idir 1634 agus 1648 a fearadh an chuid dheireanach den chogadh. Tar éis Nördlingen tháinig deireadh leis an gcogadh idir an tImpire agus na prionsaí Gearmánacha a throid ina choinne. Síníodh Siocháin Phráig agus choinnigh na Protastúnaigh formhór na dtailte a bhí ina seilbh sa bhliain 1627. Ní raibh na Francaigh agus na Sualannaigh sásta, áfach. Diaidh ar ndiaidh chuaigh airm na hImpireachta i laige. Ghabh na Francaigh seilbh ar [[an Alsáis]] agus cuid mhaith den Rheinland agus bhí ag éirí go maith leis na Sualannaigh sa Ghearmáin. [[Íomhá:Peace of Westphalia, Treaty of Osnabrück.jpg|mion|Síocháin Westfalen, Conradh Osnabruck]] == Síocháin Westfalen == Bhí caibidlí ar siúl in Osnabrück agus Münster i Westfalen. Sa bhliain 1648, síníodh Síocháin Westfalen agus cuireadh deireadh leis an gcogadh. Ar [[30 Eanáir]] [[1648]], thángthas ar shocrú maidir le téarmaí [[Síocháin Münster|Shíocháin Münster]], trínar thug an Spáinn aitheantas foirmiúil do Phoblacht na hÍsiltíre mar stát neamhspleách. Is é seo an chéad cheann de na conarthaí a rinneadh sa bhliain 1648 ar a dtugtar [[Síocháin Westfalen]] i dteannta a chéile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4039696332721327|teideal=Síocháin Münster|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2021-01-30}}</ref> [[Íomhá:Europe after the Peace of Westphalia, 1648.jpg|mion|Eoraip sa bhliain 1649]] Fuair na Sualannaigh airgead, agus smacht ar iarthar Pomerania, Bremen agus Verden, agus fuair na Francaigh Alsace. Cuireadh deireadh le smacht an Impire ar phrionsaí na Gearmáine. == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * [[Poblacht na Seacht nDúiche Aontaithe]] * [[Síocháin Westfalen]] *[[Palaitínigh|Na Palaitínigh]] == Leabharliosta == * {{cite book |chapter=The Swedish army from Lützen to Narva |title=Sweden’s Age of Greatness, 1632–1718 |url=https://archive.org/details/swedensageofgrea0000unse |last=Åberg |first=A. |authorlink= |editor=Roberts, M. |year=1973 |publisher=St. Martin's Press |location=London |isbn= }} * {{cite book |title=Germany in the Thirty Years War |last=Benecke |first=Gerhard |authorlink= |coauthors= |year=1978 |publisher=St. Martin's Press |location=London |isbn= }} * [[Luca Cristini]], 1618-1648 la guerra dei 30 anni. volume 1 da 1618 al 1632 2007 (ISBN 978-88-903010-1-8) * [[Luca Cristini]], 1618-1648 la guerra dei 30 anni. volume 2 da 1632 al 1648 2007 (ISBN 978-88-903010-2-5) * {{cite book |title=History of the Thirty Years' War |last=Gindely |first=Antonín |authorlink= |coauthors= |year=1884 |publisher=Putnam |location= |isbn= |page= |pages= |url=http://books.google.com/?id=ZDxvj7NG_1sC }} * {{cite journal |doi=10.2307/204823 |last=Gutmann |first=Myron P. |authorlink= |coauthors= |year=1988 |month= |title=The Origins of the Thirty Years' War |url=http://jstor.org/stable/204823 |journal=Journal of Interdisciplinary History |volume=18 |issue=4 |pages=749–770 }} * {{cite journal |doi=10.1093/past/39.1.44 |last=Kamen |first=Henry |authorlink=Henry Kamen |coauthors= |year=1968 |month= |title=The Economic and Social Consequences of the Thirty Years' War |journal=Past and Present |volume=39 |issue= |pages=44–61 |id= }} * {{cite book |title=The Rise and Fall of the Great Powers: Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000 |last=Kennedy |first=Paul |authorlink=Paul Kennedy |coauthors= |year=1988 |publisher=Harper Collins |location=New York |isbn= |page= |pages= |url= |accessdate=}} * {{cite book |title=The Thirty Year's War |last=Langer |first=Herbert |authorlink= |coauthors= |year=1980 |publisher=Blandford Press |location=Poole, England |isbn= |page= |pages= |url= |accessdate=}} * {{cite book |title=Scotland and the Thirty Years' War, 1618-1648 |last=Murdoch |first=Steve |authorlink= |coauthors= |year=2001 |publisher=Brill |location= |isbn= }} * {{cite book |title=The Thirty Years' War |last=Parker |first=Geoffrey |authorlink=Geoffrey Parker (historian) |coauthors= |year=1984 |publisher=Routledge and Kegan Paul |location=London |isbn= }} * {{cite journal |doi=10.1093/past/6.1.31 |last=Polišenský |first=J. V. |authorlink= |coauthors= |year=1954 |month= |title=The Thirty Years' War |journal=Past and Present |volume=6 |issue= |pages=31–43 |id= }} * {{cite journal |doi=10.1093/past/39.1.34 |last=Polišenský |first=J. V. |authorlink= |coauthors= |year=1968 |month= |title=The Thirty Years' War and the Crises and Revolutions of Seventeenth-Century Europe |journal=Past and Present |volume=39 |issue= |pages=34–43 |id= |url= |accessdate= |quote= }} * {{cite book |title=Epidemics Resulting from Wars |last=Prinzing |first=Friedrich |authorlink= |coauthors= |year=1916 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn= |page= |pages= |url=https://archive.org/details/epidemicsresulti00prin|accessdate=}} * {{cite book |title=Gustavus Adolphus: A History of Sweden, 1611–1632 |last=Roberts |first=Michael |authorlink= |coauthors= |year=1953, 1958 |publisher= |location= |isbn= |page= |pages= |url=https://archive.org/details/gustavusadolphus0002unse|accessdate=}} * {{cite book |title=The Cambridge Modern History, vol 4: The Thirty Years War |last=Ward |first=A. W. |authorlink= |coauthors= |year=1902 |publisher= |location= |isbn= |page= |pages= |url=https://web.archive.org/web/20071012180542/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100053841 |accessdate= |archive-date=2007-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012180542/https://web.archive.org/web/20071012180542/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100053841 |url-status=dead }} * {{cite book |title=Thirty Years War |last=Wedgwood |first=C.V. |authorlink=C. V. Wedgwood |coauthors=Kennedy, Paul |year=2005 |publisher=The New York Review of Books, Inc. |location=New York |isbn=1590171462 |page= |pages= |url=https://archive.org/details/thirtyyearswar00wedg_0|accessdate=}} * {{cite book |title=Europe’s Tragedy: A History of the Thirty Years War |last=Wilson |first=Peter H. |authorlink= |coauthors= |year=2009 |publisher=Allen Lane |location= |isbn=9780713995923 |page= |pages= |url= |accessdate=}} * {{fr}} Louis de Haynin, ''Un discours des guerres de Bohême depuis l'arrivée des Vallons, jusque après la mort déplorable de ce vaillant, prudent et généreux chef de guerre comte de Busquoy'', Douai édition 1621 * {{fr}} Louis de Haynin, ''Petit Mercure Vallon des guerres de Savoie et de Bohême'', édition 1622 * {{fr}} Louis de Haynin, ''Histoire générale des guerres de Savoie, de Bohême, du Palatinat et des Pays-Bas 1616-1627'', édition 1628 * {{en}} C.V. Wedgwood, ''The Thirty Years War'', London, Jonathan Cape, 1938, ré-édition London, Pimlico, 1992. * {{fr}} [[Georges Pagès]], ''La guerre de trente ans'', 1939, réédition Payot, 1991. * {{en}} Geoffrey Parker, ''The Thirty Years' War'', London, ed. Routledge and Kegan Paul, 1984, 340 p. (Traduction française : ''La guerre de Trente ans'', Pairs, Aubier-Montaigne, coll. historique, 1987, 468 p.) <small>NB :ouvrage classique</small> * {{fr}} Victor L. Tapié, ''La Guerre de Trente Ans'', Paris, Sedes, coll. Les cours de Sorbonne, 1989, 452 p. <small>NB : ouvrage classique, qui continue à faire référence.</small> * {{de}} Johannes Burkhardt, ''Der Dreißigjährige Krieg'', Frankfurt/Main, 1992 * {{de}} N. M. Sutherland, « The Origins of the Thirty Years War and the Structure of European Politics », ''in English Historical Review'' 107 (1992), S. 587-625 [Sutherland kritisiert die teilweise eindimensionale Betrachtung des Dreißigjährigen Krieges als primär deutscher Krieg.] * {{fr}} Georges Livet, ''La Guerre de Trente Ans'', collection « Que sais-je ? », PUF, 1{{er}} octobre 1994 ISBN 2-13-045988-9 * {{de}} Friedemann Bedürftig, ''Taschenlexikon Dreißigjähriger Krieg'', Taschenbuch, 261 Seiten, Piper 1998 * {{fr}} Henry Bogdan, ''La Guerre de Trente Ans'', Perrin, 12 septembre 1999 ISBN 2-262-01069-2 * {{de}} Gerhard Schormann, ''Dreißigjähriger Krieg. 1618-1648'', Stuttgart, 2001 * {{de}} Georg Schmidt, ''Der Dreißigjährige Krieg'', 6. Aufl., München: Beck, 2003 ISBN 3-406-49034-4 * {{fr}} [[Henri Sacchi]], ''La Guerre de Trente Ans'', Paris, Éditions L'Harmattan, coll. Chemins de la mémoire, 2003, Nouv. éd. corr.<small>NB : À ce jour, l'étude la plus complète en français sur la Guerre de Trente Ans</small> ** Tome 1 : ''L'Ombre de Charles Quint'', 450 pages - ISBN 2-7475-2300-4 ** Tome 2 : ''L'Empire supplicié'', 555 pages - ISBN 2-7475-2301-2 ** Tome 3 : ''Cendres et renouveau'', 512 pages - ISBN 2-7475-2302-0 * {{fr}} [[Yves Krumenacker]], ''La Guerre de Trente Ans'', Ellipses, 2008. <small>NB: ouvrage commode, le plus récent sur la question. Bonne bibliographie sur les divers aspects du conflit.</small> ISBN 978-2-7298-3952-9 == Naisc sheachtracha == * [http://www.czech.cz/en/czech-republic/history/all-about-czech-history/the-thirty-years-war/ The Thirty Years' War - Czech republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504165414/http://www.czech.cz/en/czech-republic/history/all-about-czech-history/the-thirty-years-war/ |date=2008-05-04 }} * [http://www.1911encyclopedia.org/Thirty_Years'_War Thirty Years' War - LoveToKnow 1911] * [http://www.newadvent.org/cathen/14648b.htm The Thirty Years War - The Catholic Encyclopedia] * [http://www.historylearningsite.co.uk/thirty_years_war.htm The Thirty Years War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310123001/http://www.historylearningsite.co.uk/thirty_years_war.htm |date=2010-03-10 }} LearningSite * [http://www.timelines.info/history/conflict_and_war/15th_-_17th_century_conflicts/thirty_years_war/ Thirty Years War Timeline] * [http://www.westfaelischer-frieden.de Project "Peace of Westphalia" (among others with Essay Volumes of the 26th Exhibition of the Council of Europe "1648: War and Peace in Europe", 1998/99)] * ''[http://www.gutenberg.org/etext/6775 History of the Thirty Years' War]'' by [[Friedrich von Schiller]] at [[Project Gutenberg]] * [http://www.pipeline.com/~cwa/TYWHome.htm The Thirty Years War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509124540/http://www.pipeline.com/~cwa/TYWHome.htm |date=2008-05-09 }} * [http://www.uni-muenster.de/FNZ-Online/ Einführung in die Frühe Neuzeit, Uni Münster] * [http://www.mdsz.thulb.uni-jena.de Mitteldeutsche Selbstzeugnisse der Zeit des Dreißigjährigen Krieges (MDSZ)] * [http://www.uni-potsdam.de/u/geschichte/mdk/index.htm Museum des Dreißigjährigen Krieges] * [http://www.krieg.historicum-archiv.net/themen/m30jk/m30jk.htm München im Dreißigjährigen Krieg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115161241/http://www.krieg.historicum-archiv.net/themen/m30jk/m30jk.htm |date=2022-01-15 }} * [http://www.muenster.de/friede/d/04_akteure/04_set.htm Die Akteure des Dreißigjährigen Krieges] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125151111/http://www.muenster.de/friede/d/04_akteure/04_set.htm |date=2012-01-25 }} * [http://www.westfaelischer-frieden.de Informationen, Texte, Quellen u.v.m. im Projekt "1648 – Westfälischer Friede"] * [http://www.westfaelische-geschichte.de/que741 Münsterscher Friedensvertrag in Volltext, dt. (Instrumentum Pacis Monasteriensis, IPM)] * [http://www.westfaelische-geschichte.de/que740 Osnabrücker Friedensvertrag in Volltext, dt. (Instrumentum Pacis Osnabrugensis, IPO)] * [http://www.engerisser.de/ Bewaffnung und Ausrüstung der Armeen im Dreißigjährigen Krieg] * [http://www.historisches-chemnitz.de/ereignisse/30jaehrigerkrieg/30jaehrigerkrieg.html Chemnitz im Dreißigjährigen Krieg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323152517/http://www.historisches-chemnitz.de/ereignisse/30jaehrigerkrieg/30jaehrigerkrieg.html |date=2012-03-23 }} * [http://www.datenmatrix.de/cgi-local/hdbg-karten/karten.cgi?action=detail&templ=01_01_karten_detail&id=28 Karte: Lebensweg eines Söldners im Dreißigjährigen Krieg: Historische Karten (Haus der Bayerischen Geschichte)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612204536/http://www.datenmatrix.de/cgi-local/hdbg-karten/karten.cgi?action=detail&templ=01_01_karten_detail&id=28 |date=2008-06-12 }} * ''[http://www.lexikus.de/index.php?page=buch&thema=8&buch=17 Mecklenburg im dreißigjährigen Kriege] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111211807/http://www.lexikus.de/index.php?page=buch&thema=8&buch=17 |date=2009-01-11 }}'' von Karl Wilhelm August Balck, 1903 [[Catagóir:Cogadh Tríocha Bliain| ]] [[Catagóir:Cogaí| ]] [[Catagóir:Stair na Gearmáine]] [[Catagóir:Stair na hÍsiltíre]] [[Catagóir:Stair na Fraince]] [[Catagóir:Stair na Spáinne]] hky81uhhv6k0m7yyp3puj7t2fg7zc7m 0 63511 1329809 1243704 2026-10-13T05:44:10Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329809 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Duine de na chéad phéintéirí a bhain tairbhe as ábhar neamhbheo ba ea '''Fede Galizia''' (1578–1630), ealaíontóir Iodálach. == Beatha == [[Image:Judith with the head of Holofernes.jpg|thumb|deas|200px|''Iúidit le Ceann Holofarnaes'' (1596). Creidtear gur féinphortráid í aghaidh Iúidit.]] Rugadh Fede Gallizi, nó '''Galizia''' mar is minice a thugtar uirthi, in [[Milano]] i 1578. Péintéir mionphictiúr ba ea a hathair Nunzio Galizia, a d’aistrigh cónaí ó Trento go dtí Milano. D’fhoghlaim Fede péintéireacht uaidh, agus bhí sí chomh hoilte sin in aois a dhá bliain déag gur luaigh [[Gian Paolo Lomazzo]], cara dá hathair a bhí ina phéintéir agus ina theoiricí ealaíne, í mar chailín a bhí ag caitheamh a saoil le healaín.<ref>Gian Paolo Lomazzo, ''Idea del tempio della pittura'', Milan 1590, lch 163: "dandosi all'imitation de i più eccellenti dell'arte nostra".</ref> Bhí iomrá le Galizia mar phortráidí cheana agus í óg, agus fuair sí roinnt mhór coimisiún. Thugadh sí an-aird ar phéinteáil na seod agus an éadaigh, rud a tharraingíodh daoine chuici. Phéinteáil sí idir ábhar saolta agus ábhar cráifeach, agus tá a lán pictiúr léi a thaispeánann Iúidit agus Holofarneas le fáil i mbailiúcháin phríobháideacha. An ceann is luaithe a rinne sí, b’fhéidir, is é an ''Iúidit le Ceann Holofarnaes'' é a phéinteáil sí i 1596.<ref>Le fáil anois sa Ringling Museum of Art in Sarasota, Florida.</ref> D’fhág traidisiún réalaíoch na h[[Ealaín na hAthbheochana|Athbheochana]] san Iodáil a rian ar a saothar. Tá a cuid ceardúlachta le haithint ar an ''Ritratto di Paolo Morigia'', portráid Íosagánaigh léannta a bhí orthu siúd ba thúisce a mhol í. Thaitin a saothar go mór le Morigia, scríbhneoir agus staraí, agus thaispeáin sí é sa phortráid ag breacadh dáin faoin bpictiúr féin. Fuair sí a lán coimisiún poiblí le haghaidh míreanna altóra i eaglaisí in Milano. Orthu sin bhí ''Noli me tangere'' (1616), pictiúr a rinne sí le haghaidh altóir Santa Maria Maddalena. Pictiúir ábhair neamhbheo is mó a d’fhág sí ina diaidh, seánra ina raibh sí chun tosaigh, cé gurb annamh a luadh a leithéidí siúd lena linn.<ref>Pléite in Segal 1998.</ref> Tá sé shaothar is seasca liostáilte faoina hainm agus pictiúir ábhar neamhbheo is ea ceithre cinn is daichead acu.<ref>Pléite in Segal1998.</ref> Deirtear gur pictiúr ábhair neamhbheo a rinne sí i 1602 an chéad saothar dá leithéid le healaíontóir Iodálach. Níor phós Galizia riamh. Ar 21 Bealtaine 1630 rinne sí a huacht agus síltear go bhfuair sí bás den phlá in Milano tamall gearr ina dhiaidh sin.<ref>Pléite in Segal1998.</ref> Níor tugadh aitheantas ceart do shaothar Fede Galizia go dtí gur tugadh aird ar leith air i staidéir léannta i 1963 agus i 1989.<ref>Pléite in Segal1998.</ref> Tá rian an [[Gothaíochas|Ghothaíochais]] Lombardaigh mar a bhí sé i ndeireadh an 16ú haois ar a cuid ealaíne, stíl a tháinig ó [[Mantua|Mhantua]] ach a raibh eolas uirthi i dtíortha eile, go háirithe sa Fhrainc. Sa chuid is mó de na pictiúir ábhair neamhbheo aici feicimid torthaí cruinnithe go simplí i leith an tosaigh. Is minic ciseán nó babhla ann agus cineál amháin torthaí ann leithéid pítseach nó piorraí, roinnt acu scaipthe thíos agus iad gearrtha ina slisní uaireanta. Anois agus arís tá torthaí eile nó bláthanna ar an mbord chun codarsnacht a dhéanamh. Bhí Galizia go maith chun solas, scáth agus uigeacht a chur in iúl agus chun spás a léiriú go háirithe. Tá sé ráite go bhfuil nádúrthacht agus filiúntacht ag gabháil lena saothar nach raibh feiceáil go dtí sin. Tá a lán pictiúr ar féidir iad a chur síos di ach atá curtha i leith [[Panfilo Nuvolone]], péintéir a bhí go mór faoina hanáil.<ref>Pléite in Segal1998.</ref> . == Nótaí == {{reflist}} == Tagairtí == Segal, Sam: ’An early still life by Fede Galizia’, ''The Burlington Magazine'', March 1998, Volume CXL, Issue 1140, lgh 164–171. == Le léamh == * Perlingieri, Ilya Sandra (1992). ''Sofonisba Anguissola''. Rizzoli International. 1992 ISBN 978-0-8478-1544-9 [https://web.archive.org/web/20070310212608/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=62175815 ag Questia] *Chadwick, Whitney (1990). ''Women, Art, and Society''. Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-20354-5 *Harris, Anne Sutherland & Linda Nochlin (1976). ''Women Artists: 1550-1950''. Los Angeles County Museum of Art, Knopf, New York. ISBN 978-0-394-41169-9 == Naisc sheachtracha == *[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/96665 Painters of reality: the legacy of Leonardo and Caravaggio in Lombardy], catalóg thaispeántais ón Metropolitan Museum of Art (ar fáil ar líne mar PDF) agus ábhar inti faoi Galizia (féach an innéacs) {{DEFAULTSORT:Galizia, Fede}} [[Catagóir:Ban-ealaíontóirí na hAthbheochana]] 4mfww98qyvvtfqz0mytfv9awadjerzi 0 68012 1329822 1305755 2026-10-13T08:03:32Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329822 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is rapálaí [[Meiriceánach]] é '''Kendrick Lamar''' (a rugadh ar an 17 Meitheamh, 1987) ó [[Compton]] i g[[California]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/biography/Kendrick-Lamar|teideal=Kendrick Lamar {{!}} Songs, Albums, Not Like Us, & Discography {{!}} Britannica|dáta=2025-06-19|language=en|work=www.britannica.com|dátarochtana=2025-06-23}}</ref>. Thug Lamar faoi a ghairm cheoil agus é sna déaga faoin leasainm K-Dot, nuair a scaoil sé téip measctha a bhailigh aird áitiúil agus shínigh sé leis an lipéad ceol indie Top Dawg Entertainment, bunaithe i gCarson. Thosaigh Lamar ag gnóthú mór-aitheantas i 2010, tar éis gur scaoil sé a chéad téip measctha miondíola, ''Overly Dedicated''. I 2011 scaoil sé an albam neamhspleách ''Section.80,'' ar a bhí a chéad singil, "''HiiiPoWeR''". Faoin am seo, bhí sé tar éis comhoibriú le roinnt ceoltóirí iomráiteach sa tionscal hip-hap, ar nós The Game, Snoop Dogg, Busta Rhymes agus Lil Wayne. Rinne Lamar socrú le na mór-lipéid ceol ''Aftermath'' agus ''Interscope Records'' i 2012. Scaoladh a chéad albam ar mór-lipéad, ''good kid, m.A.A.d city'', i mí Dheireadh Fómhar 2012 agus fuair sé moladh mór ó na léirmheastóirí. == Dioscliosta == * ''Section.80'' (2011) * ''good kid, m.A.A.d city'' (2012) * ''To Pimp a Butterfly'' (2015) * ''Gan ainm Gan máistrithe'' (2016) * ''DAMANTA.'' (2017) * ''Máistir Morale agus na Steppers Mór'' (2022) * ''GNX'' (2024) Is [[Rapcheol|rapálaí]], [[amhránaí]], [[Cumadóir amhrán|cumadóir]] amhrán agus léiritheoir taifead Meiriceánach é Kendrick Lamar Duckworth (rugadh 17 Meitheamh, 1987). Meastar gurb é ceann de na rapálaithe is mó riamh é, agus bronnadh Duais [[Pulitzer Prize|Pulitzer]] don Cheol air in 2018, agus ba é an chéad cheoltóir lasmuigh de na seánraí clasaiceacha agus [[Snagcheol|snagcheoil]] a fuair an gradam. Rugadh Lamar i [[Compton|Compton, California]], agus thosaigh sé ag scaoileadh ceoil faoin ainm stáitse K.Dot agus é ag freastal ar scoil ard. Shínigh sé le Top Dawg Entertainment (TDE) in 2005 agus chomhbhunaigh sé an sárghrúpa hip hop Black Hippy ansin. Tar éis scaoileadh a chéad albam rap malartach Section.80 in 2011, fuair Lamar conradh comhpháirteach le Dr. Dre's Aftermath Entertainment agus Interscope Records. Tháinig sé chun cinn lena dhara halbam faoi thionchar an rap gangsta Good Kid, M.A.A.D City (2012), a tháinig chun bheith ar an albam stiúideo hip hop is faide a bhí ar na cairteacha i stair Billboard 200; d'ainmnigh Rolling Stone é mar an t-albam coincheapa is mó riamh. Sa bhliain 2015, scóráil Lamar a chéad singil uimhir a haon ar Billboard Hot 100, tar éis dó a bheith ar athmheascadh "Bad Blood" le [[Taylor Swift]], agus d'eisigh sé a thríú halbam, To Pimp a Butterfly (2015), a chuir hip-hop le chéile le seánraí ceoil stairiúla Afracach-Mheiriceánacha ar nós [[snagcheol]], funk, agus soul, agus ba é an chéad cheann de shé albam uimhir a haon as a chéile ar Billboard 200 é. Lean rath criticiúil agus tráchtála Lamar ar aghaidh lena cheathrú halbam R&B agus pop-chluasach Damn (2017), rud a thug a dhara singil uimhir a haon sna Stáit Aontaithe, "Humble", mar thoradh air. Choimeád sé amhráin bhunaidh do fhuaimrian an scannáin [[Black Panther (scannán)|Black Panther]] in 2018, agus ainmníodh é do Ghradam an Acadaimh don Amhrán Bunaidh is Fearr don singil deich barr sna Stáit Aontaithe "All the Stars". Rinne a chúigiú halbam Mr. Morale & the Big Steppers (2022), iniúchadh pearsanta agus chríochnaigh sé a thréimhse le TDE agus Aftermath. As a achrann le Drake in 2024 agus a shéú halbam GNX (2024) tháinig na hamhráin uimhir a haon sna Stáit Aontaithe "Like That", "Not Like Us", "Squabble Up" agus "Luther" chun cinn. Bhuaigh an dara ceann cúig Ghradam [[Gradam Grammy|Grammy]], lena n-áirítear Amhrán na Bliana agus Taifead na Bliana, an líon is airde riamh. Ba é an t-amhrán deireanach an t-amhrán uimhir a haon is faide a bhí ag Lamar ar an Billboard Hot 100, ag caitheamh 13 seachtaine ar bharr an chairt. Tá gradaim éagsúla faighte ag Lamar, lena n-áirítear 22 Ghradam Grammy (an tríú ceann is mó a bhuaigh rapálaí), Gradam Primetime Emmy, Gradam Brit, 5 Ghradam Ceoil Mheiriceánach, 7 nGradam Ceoil Billboard, 11 Ghradam Ceoil Físeáin MTV (lena n-áirítear 2 bhua Físeán na Bliana), agus 37 Gradam Hip Hop BET, líon is airde riamh. Liostáil Time é mar dhuine de na 100 duine is mó tionchar ar domhan in 2016. Cuireadh trí cinn dá shaothair san áireamh in athbhreithniú Rolling Stone in 2020 ar na 500 Albam is Mó riamh. Bhris a chlár leath-ama [[Super Bowl]] LIX in 2025 taifid lucht féachana, le 133.5 milliún lucht féachana sa tír. Lasmuigh den cheol, bhunaigh Lamar an comhlacht cruthaitheach PGLang agus chuaigh sé i mbun scannánaíochta lena chomhpháirtí cruthaitheach fadtréimhseach, Dave Free. == Saol luath == '''Rugadh Kendrick Lamar Duckworth ar an 17 Meitheamh, 1987, i gCompton, California.''' Is é an chéad leanbh é de Kenneth "Kenny" Duckworth, iar-ghníomhaí sa gheilleagar coiriúil, agus Paula Oliver<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.spin.com/2012/10/kendrick-lamar-not-your-average-everyday-rap-savior/|teideal=Kendrick Lamar: Not Your Average Everyday Rap Savior|údar=Jessica Hopper|dáta=2012-10-09|language=en-US|work=SPIN|dátarochtana=2025-06-23}}</ref>, gruaigeadóir. Tugadh an t-ainm Kendrick air i ndiaidh Eddie Kendricks, amhránaí agus cumadóir ó The Temptations. Rugadh a thuismitheoirí i ndeisceart [[Chicago, Illinois|Chicago]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-trials-of-kendrick-lamar-33057/|teideal=The Trials of Kendrick Lamar|údar=Josh Eells|dáta=2015-06-22|language=en-US|work=Rolling Stone|dátarochtana=2025-06-23}}</ref> agus bhog siad go [[Compton]] i 1984 chun éalú ó chultúr na nganganna, áit ar bhí baint ag a athair leis an ngrúpa Gangster Disciples.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/music-news/kendrick-lamar-billboard-cover-story-on-new-album-iggy-azalea-police-violence-the-rapture-6436268/|teideal=Billboard Cover: Kendrick Lamar on Ferguson, Leaving Iggy Azalea Alone and Why ‘We’re in the Last Days’|údar=Gavin Edwards|dáta=2015-01-09|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-23}}</ref> Bhí Lamar ina aonán go dtí go raibh sé seacht mbliana d’aois agus tuairiscíodh é mar dhuine uaigneach ag a mháthair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.spin.com/2012/10/kendrick-lamar-not-your-average-everyday-rap-savior/|teideal=Kendrick Lamar: Not Your Average Everyday Rap Savior|údar=Jessica Hopper|dáta=2012-10-09|language=en-US|work=SPIN|dátarochtana=2025-06-23}}</ref>Ina dhiaidh sin, rugadh a bheirt dheartháireacha agus a dheirfiúr níos óige, an gnóthaisí Kayla Sawyer (née Duckworth)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/pro/kendrick-lamar-damn-no-1-album-billboard-200/|teideal=Kendrick Lamar Earns Third No. 1 Album on Billboard 200 Chart With Biggest Debut of 2017|údar=Keith Caulfield|dáta=2017-04-23|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-24}}</ref>. Tá a ghaolta ina measc an t-imreoir cispheile Nick Young agus an rapálaí Baby Keem.<ref>{{Lua idirlín|url=https://uproxx.com/music/baby-keem-family-ties-kendrick-lamar/|teideal=Baby Keem Announces ’Family Ties’ Featuring His Cousin Kendrick Lamar|dáta=2021-08-24|language=en-US|work=UPROXX|dátarochtana=2025-06-24}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.complex.com/sports/a/paul-palladino/interview-nick-young-talks-style-his-cousin-kendrick-lamar-and-his-experience-with-a-fire-extinguisher|teideal=Interview: Nick Young Talks Style, His Cousin Kendrick Lamar and His Experience With a Fire Extinguisher|language=en-us|work=Complex|dátarochtana=2025-06-24|archivedate=2023-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230722104321/https://www.complex.com/sports/a/paul-palladino/interview-nick-young-talks-style-his-cousin-kendrick-lamar-and-his-experience-with-a-fire-extinguisher}}</ref> Chónaigh Lamar agus a theaghlach i dtithe tacaíochta Section 8, bhí siad ag brath ar leasa sóisialta agus stampaí bia, agus bhí siad gan dídean ar feadh tréimhsí. Cé nach raibh sé ina bhall de ghrúpa gang ar leith, d'fhás sé suas le baill ghrúpaí coiriúla cosúil le Westside Pirus.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/music-news/kendrick-lamar-billboard-cover-story-on-new-album-iggy-azalea-police-violence-the-rapture-6436268/|teideal=Billboard Cover: Kendrick Lamar on Ferguson, Leaving Iggy Azalea Alone and Why ‘We’re in the Last Days’|údar=Gavin Edwards|dáta=2015-01-09|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-24}}</ref> D'fhás Lamar suas le dearcadh laige spioradálta, cé go raibh sé ag freastal ar sheirbhísí na hEaglaise ó am go chéile agus go múineadh sé an Bíobla dá sheanmháthair.<ref>{{Cite news|url=http://buzzfeed.com/reggieugwu/the-radical-christianity-of-kendrick-lamar|teideal=The Radical Christianity Of Kendrick Lamar|language=en|work=BuzzFeed|dátarochtana=2025-06-24}}</ref> Mheas sé go raibh na searmanais "folamh" agus "aon-taobhach," rud a chuir isteach air mar pháiste.<ref>{{Cite news|url=http://djbooth.net/features/2017-04-28-kendrick-lamar-god-response|teideal=Kendrick Lamar Responded to Our Article About His Fear of God|language=en|work=DJBooth|dátarochtana=2025-06-24}}</ref> Tar éis dó taifead dá ghuth a chluinstin den chéad uair, tháinig suim aige sa rap.<ref>{{Lua idirlín|url=https://hiphopdx.com/news/id.33671/title.kendrick-lamar-recalls-when-he-first-wanted-to-rap|teideal=Kendrick Lamar Recalls When He First Wanted To Rap|údar=HipHopDX- https://hiphopdx.com|dáta=2015-05-01|language=en|work=HipHopDX|dátarochtana=2025-06-24|archivedate=2023-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231124032041/https://hiphopdx.com/news/id.33671/title.kendrick-lamar-recalls-when-he-first-wanted-to-rap}}</ref> Chuir sé aithne ar chruachás na bpóilíní agus na foréigean sráide nuair a bhí sé cúig bliana d’aois, nuair a chonaic sé dúnmharú le linn lámhach ó charr. Dúirt sé le NPR Music go raibh tionchar mór aige air: "Rinne sé rud éigin dom ansin agus ansin. Lig sé dom a thuiscint nach rud amháin atá á fheiceáil agam é seo, ach b'fhéidir go mbeidh orm a bheith cleachtaithe leis."<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/kendrick-lamar-the-rolling-stone-interview-199817/|teideal=Kendrick Lamar: The Best Rapper Alive on Bono, Mandela, Stardom and More|údar=Brian Hiatt|dáta=2017-08-09|language=en-US|work=Rolling Stone|dátarochtana=2025-06-24}}</ref> Sa scoil, bhí Lamar ina mhac léinn ciúin agus faireach, a bhí go maith go acadúil agus a bhí ag fulaingt le stammering.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.laweekly.com/born-and-raised-in-compton-kendrick-lamar-hides-a-poets-soul-behind-pussy/|teideal=Born and raised in Compton, Kendrick Lamar Hides a Poet's Soul Behind "Pussy & Patron" - LA Weekly|údar=Rebecca Haithcoat|dáta=2011-01-20|language=en-US|dátarochtana=2025-06-24}}</ref> Mhol a mhúinteoir chéad ghrád é chun [[scríbhneoir]] a bheith ann tar éis di é a chluinstin ag úsáid an fhocail "audacity"<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.complex.com/music/a/insanul-ahmed/kendrick-lamar-interview-new-album-going-broke-dr-dre|teideal=Cover Story Uncut: Kendrick Lamar On Being Afraid of Goin...|language=en|work=Complex|dátarochtana=2025-06-24}}</ref> go ceart. Mar mhac léinn seachtú grád ag Vanguard Learning Center, tugadh isteach é do dhánadóireacht ag a mhúinteoir Béarla, Regis Inge<ref>{{Cite news|url=https://www.thenation.com/article/culture/kendrick-lamar-butterfly-effect-book-excerpt/|teideal=Kendrick Lamar’s Poetic Awakening|údar=Marcus J. Moore|dáta=2020-10-08|language=en-US|dátarochtana=2025-06-24}}</ref>. Chuir Inge an fhoirm litríochta seo isteach ina churaclam mar fhreagairt do na teannas rása atá ag méadú i measc a mhic léinn. Trína nasc le hip-hop, staidéaríodh Lamar rím, meafair agus dhá chiall, rud a chuir grá aige don chumadóireacht amhrán: "Is féidir leat do chuid mothúchán go léir a chur síos ar phíosa páipéir, agus déanfaidh siad ciall duit. Thaitin sé liom sin."<ref>{{Cite news|url=https://www.thenation.com/article/culture/kendrick-lamar-butterfly-effect-book-excerpt/|teideal=Kendrick Lamar’s Poetic Awakening|údar=Marcus J. Moore|dáta=2020-10-08|language=en-US|dátarochtana=2025-06-24}}</ref> In ionad tascanna a dhéanamh do ranganna eile, scríobhfadh Lamar liricí ina nótaí. Bhí a chuid scríbhneoireachta tosaigh go hiomlán maslach, ach chabhraigh sé leis dul i ngleic lena tráma síceolaíoch agus le dúlagar, a bhí aige le linn a óige. Rinne Inge ról ríthábhachtach ina fás intleachtúil, ag cáineadh a stór focal go minic agus ag moladh spreagthachtaí chun a chuid próis a neartú.<ref>{{Cite news|url=https://www.thenation.com/article/culture/kendrick-lamar-butterfly-effect-book-excerpt/|teideal=Kendrick Lamar’s Poetic Awakening|údar=Marcus J. Moore|dáta=2020-10-08|language=en-US|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> == Gairme == === '''2003–2008: Beginnings''' === Le linn na meánscoile, ghlac Lamar leis an ainm stáitse K.Dot agus thosaigh sé ag freestyling agus ag rapáil i mbabhtaí i scoil.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/12/27/magazine/kendrick-lamar-dave-free.html|teideal=Kendrick Lamar’s New Chapter: Raw, Intimate and Unconstrained|údar=Mitchell S. Jackson|dáta=2022-12-27|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2025-06-24}}</ref> Tharraing a chuid léirithe aird mac léinn eile, Dave Free, a thaistil ó Inglewood chun féachaint air ag rapáil. Chruthaigh siad cairdeas tapa de bharr a ngrá don hip-hop agus don chlár grinn teilifíse ''Martin''. Thaifead siad ceol le chéile i ngaráiste a bhí curtha in oiriúint ag Free agus i staidéar i mbruachbhaile Hyde Park a dheartháir níos sine. Bhí cuid de na chéad léirithe ag Lamar ar siúl i gclub grinn "fíor-ghhetto" agus taobh thiar de shiopa tatúnna. Bhí Free mar “hype man” aige ag an am sin, agus a dheartháir níos sine mar bhainisteoir agus DJ dó. Thaifead Lamar cúig mhixteip i gcaitheamh na [[2000idí|2000idí;]] an chéad cheann, ''Youngest Head Nigga in Charge (Hub City Threat: Minor of the Year)'', eisíodh é ar an 15 Aibreán 2003 trí Konkrete Jungle Musik. Bhí an chuid is mó de na mixtapes bunaithe ar fhreestyles thar rithimí ó amhráin hip-hop cháiliúla. I sraith athbhreithnithe siar do ''Rolling Stone'', mhol Mosi Reeves tuiscint “gan locht” Lamar ar rithim agus amú, a bhí le feiceáil i ''Hub City Threat: Minor of the Year'', ach cháin sé a chuid liricí mar “clumsy” agus dúirt sé go raibh a shreabhadh "ró-chosúil le Jay-Z agus Lil Wayne"<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/mixtape-primer-reviewing-kendrick-lamars-pre-fame-output-126139/|teideal=Mixtape Primer: Reviewing Kendrick Lamar's Pre-Fame Output|údar=Mosi Reeves|dáta=2017-07-14|language=en-US|work=Rolling Stone|dátarochtana=2025-06-25}}</ref>.Bhí Free, a bhí ag obair mar theicneoir ríomhaireachta, ag iarraidh ríomhaire a dheisiú nuair a thug sé an mixtape do Anthony "Top Dawg" Tiffith, léiritheoir ceoil. Bhí Tiffith tógtha le cumais atá ag fás Lamar agus d’iarr sé air triail a dhéanamh d’fhonn dul isteach ina lipéad neamhspleách nua, Top Dawg Entertainment (TDE).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2016/01/04/meet-dave-free-kendrick-lamars-30-under-30-manager/|teideal=Meet Dave Free, Kendrick Lamar's 30 Under 30 Manager|údar=Zack O'Malley Greenburg|language=en|work=Forbes|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Le linn na trialach, rinne Lamar freestyling do Tiffith agus don fheidhmeannach ceirníní Terrence "Punch" Henderson ar feadh dhá uair an chloig – rud a chuir iontas ar Henderson ach mearbhall ar Tiffith. Tairgeadh conradh taifeadta dó le TDE i 2005, áit ar shínigh sé in éineacht le Jay Rock mar chuid den chéad bhaisc ealaíontóirí sa lipéad. Nuair a shínigh sé, cheannaigh sé sciar mionlaigh sa lipéad ar shuim nach bhfuil ar eolas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/features/kendrick-lamar-anthony-tiffith-interview-billboard-cover-story-2017-7964649/|teideal=Kendrick Lamar and Anthony ‘Top Dawg’ Tiffith on How They Built Hip-Hop’s Greatest Indie Label|údar=Datwon Thomas|dáta=2017-09-14|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Bhí tréimhse ghearr ag Lamar mar gharda slándála agus é ag tosú ag obair le Jay Rock i stiúideo taifeadta TDE. Tháinig caidreamh láidir idir é, Ab-Soul agus Schoolboy Q, rud a chuir le cruthú an tsárghrúpa hip-hop, Black Hippy.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.latimes.com/archives/blogs/pop-hiss/story/2010-08-17/jay-rock-kendrick-lamar-ab-soul-and-schoolboy-q-form-quasi-supergroup-black-hippy|teideal=Jay Rock, Kendrick Lamar, Ab-Soul and Schoolboy Q form quasi-supergroup Black Hippy|dáta=2010-08-17|language=en-US|work=Los Angeles Times|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> D’eisigh Lamar a dara mixtape, ''Training Day'', ar an 30 Nollaig 2005.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/mixtape-primer-reviewing-kendrick-lamars-pre-fame-output-126139/|teideal=Mixtape Primer: Reviewing Kendrick Lamar's Pre-Fame Output|údar=Mosi Reeves|dáta=2017-07-14|language=en-US|work=Rolling Stone|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Mhol Reeves éagsúlacht an léirithe agus an coincheap “feidhmithe go maith”, a bhí bunaithe ar an scannán ó 2001. I 2006, shínigh Lamar conradh forbairt ealaíontóra le Def Jam Recordings agus bhí sé le cloisteáil ar dhá shingil le The Game. Chuir sé go mór le chéad dá mhixteip Jay Rock, ''Watts Finest Vol. 1'' agus ''Watts Finest Vol. 2: The Nickerson Files''. Cuireadh Lamar as Def Jam sa deireadh tar éis dó bualadh le huachtarán agus POF na cuideachta, [[Jay-Z]]; thug sé cur síos ina dhiaidh air mar “ceann de na cásanna sin nach raibh mé réidh dó.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.complex.com/music/a/brian-josephs/things-you-didnt-know-about-kendrick-lamar|teideal=22 Things You Didn't Know About Kendrick Lamar|language=en|work=Complex|dátarochtana=2025-06-25}}</ref>” D’eisigh Lamar agus Jay Rock mixtape chomhoibríoch darb ainm ''No Sleep 'til NYC'' ar an 24 Nollaig 2007. Dúirt Reeves gur “seisiún cypher spraíúil” a bhí ann, “níos mó ná sin ná níos lú.” === '''2009-2011 Ró-thiomanta agus Roinn .80''' === Scaoileadh tríú mixtape Lamar, ''C4'', ar an 30 Eanáir 2009, mar thionscadal ómóis do ''Tha Carter III'' (2008) le Lil Wayne, agus fuair sé tacaíocht ó Wayne féin.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.datpiff.com/Kendrick-Lamar-C4-mixtape.32334.html|teideal=Kendrick Lamar - C4 Hosted by DJ Ill Will, DJ Dave|work=DatPiff|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Mhothaigh Reeves gur "ómós míthreorach a bhí ann do albam a bhí bliain d'aois agus cloiste cheana ag cách.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/mixtape-primer-reviewing-kendrick-lamars-pre-fame-output-126139/|teideal=Mixtape Primer: Reviewing Kendrick Lamar's Pre-Fame Output|údar=Mosi Reeves|dáta=2017-07-14|language=en-US|work=Rolling Stone|dátarochtana=2025-06-25}}</ref>" Ó mhí Feabhra go mí Iúil, thaistil sé le The Game ar a ''LAX Tour'' mar hype man do Jay Rock.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.xxlmag.com/nipsey-hussle-desus-mero/|teideal=Nipsey Hussle Remembers When The Game Carried the West Coast|údar=Michael SaponaraMichael Saponara|dáta=2018-02-28|language=en|work=XXL Mag|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Níor thaitin sé le Lamar go raibh a ainm stáitse ag tarraingt aird óna fhíor-fhéiniúlacht, agus chinn sé ar é a scor. Roghnaigh sé a chéad ainm agus a ainm lár mar aitheantas gairmiúil, agus mheas sé go raibh an t-athrú sin mar chuid dá fhás mar ealaíontóir. Don EP ainmnithe ina dhiaidh féin (2009),<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.2dopeboyz.com/2009/12/31/kendrick-lamar-kendrick-lamar-freep/|teideal=Kendrick Lamar – Kendrick Lamar (FreEP) {{!}} 2dopeboyz|language=en-US|work=www.2dopeboyz.com|dátarochtana=2025-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130319153221/http://www.2dopeboyz.com/2009/12/31/kendrick-lamar-kendrick-lamar-freep/|archivedate=2013-03-19}}</ref> thréig Lamar próiseas cruthaitheach na mixtapes agus dhírigh sé ar thionscadal a bhí bunaithe go mór ar a chumadóireacht féin thar léiriúchán “álainn ach brónach.<ref name=":0" />” D’fhostaigh Reeves an EP mar “an chéad tionscadal a sheas amach” ina shaol gairmiúil, ag moladh an atmaisféir mhailíseach a bhí ann. Mhothaigh sé gur thug sé seo ábhar misnigh dó i ndiaidh na cáinte a fuair sé as ''C4''. '''Lamar ag seinm in Sound Academy sa bhliain 2011, roimh scaoileadh ''Section.80''''' Tar éis dó margadh foilsithe ceoil a dhéanamh le Warner/Chappell Music<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/pro/kendrick-lamar-new-publishing-deal/|teideal=Kendrick Lamar Eyeing New Publishing Deal: Sources|údar=Billboard Staff|dáta=2018-01-16|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref>, d’eisigh Lamar a cheathrú mixtape, ''Overly Dedicated'', ar an 14 Meán Fómhair 2010. Ba é an chéad tionscadal a bhí ar fáil le ceannach trí shiopaí digiteacha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vulture.com/2017/04/what-does-kendrick-lamars-overly-dedicated-say-about-damn.html|teideal=What Does Kendrick Lamar’s Overly Dedicated Tell Us About DAMN.?|údar=Paul Thompson|dáta=2017-04-13|language=en|work=Vulture|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> D’fhéach Reeves ar ''Overly Dedicated'' mar “bua páirteach” a léirigh athrú ina stíl scríbhneoireachta. Shroich an mixtape uimhir 72 ar chairt ''Top R&B/Hip-Hop Albums'' de chuid ''Billboard''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/music-news/chart-juice-kendrick-lamars-good-kid-maad-city-rules-rbhip-hop-474364/|teideal=Chart Juice: Kendrick Lamar’s ‘good kid, m.A.A.d city’ Rules R&B/Hip-Hop Albums|údar=Rauly Ramirez|dáta=2012-11-01|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> D’fhill Lamar mar hype man do Jay Rock den dara huair le linn ''Independent Grind Tour'' Tech N9ne, áit ar cuireadh ''Overly Dedicated'' in aithne do [[Dr. Dre]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80|teideal=Kendrick Lamar Says "good kid, m.A.A.d City" Will Sound "Nothing" Like "Section.80" {{!}} Get The Latest Hip Hop News, Rap News & Hip Hop Album Sales {{!}} HipHop DX|údar=HipHopDX - http://www.hiphopdx.com|language=en|work=www.hiphopdx.com|dátarochtana=2025-06-25|archivedate=2012-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121104212338/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80}}</ref>. Tar éis dó an físeán ceoil don amhrán “Ignorance Is Bliss” a fheiceáil ar [[YouTube]], rinne Dre teagmháil le Lamar agus bhí sé ag súil go n-oibreodh sé leis agus le Snoop Dogg ar a albam neamchríochnaithe, ''Detox''. Chomh maith leis sin, smaoinigh sé ar é a shíniú lena lipéad féin, ''Aftermath Entertainment'', agus spreag ealaíontóirí mar [[J. Cole]] é chun é sin a dhéanamh.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www1.hiphopdx.com/index/news/id.13463/title.kendrick-lamar-reacts-to-dr-dres-cosign-considering-aftermath|teideal=Kendrick Lamar Reacts To Dr. Dre's Cosign, Considering Aftermath {{!}} Get The Latest Hip Hop News, Rap News & Hip Hop Album Sales {{!}} HipHopDX|language=en|work=www1.hiphopdx.com|dátarochtana=2025-06-25|archivedate=2010-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227023615/http://www1.hiphopdx.com/index/news/id.13463/title.kendrick-lamar-reacts-to-dr-dres-cosign-considering-aftermath}}</ref> Bhí caidreamh gairid ag Lamar le Nitty Scott<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vladtv.com/article/220171/no-panty-nitty-scott-on-what-she-learned-while-dating-kendrick-lamar|teideal=EXCLUSIVE: No Panty: Nitty Scott on What She Learned While Dating Kendrick Lamar|údar=Jessica T|language=en|work=www.vladtv.com|dátarochtana=2025-06-25}}</ref>, agus cuireadh é ar liosta ''Freshman Class'' 2011 de chuid ''XXL''.<ref>{{Cite news|url=http://mtv.com/news/r02jyh/xxl-magazine-freshmen|teideal='XXL' Magazine Unveils 2011 'Freshman' Class|language=en|work=MTV|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> D’eisigh sé a chéad albam stiúideo, ''Section.80'', ar an 2 Iúil 2011, le tacaíocht ón bpríomh-singil "HiiiPower". D’fhiosraigh an t-albam stíleanna hip-hop comhfhiosacha agus malartacha agus rinne sé turgnamh le léiriúchán “iomlán lom” stíle snagcheoil. Measann Ogden Payne ó ''Forbes'' gur “tús a bhí ann leis an gcaoi a n-éiríonn le [Lamar] tráchtaireacht shóisialta a chomhcheangal le móréilimh.” Ba é ''Section.80'' an chéad uair a bhí Lamar ar chairt ''Billboard 200'', áit a shroich sé uimhir 113. Díoladh thart ar 5,000 cóip sa chéad seachtain, in ainneoin go raibh beagán clúmhille ó na meáin mhóra.Chun an t-albam a chur chun cinn, sheinn Lamar i láthair i láthair i bhféilte beaga agus ar champais ollscoile ar fud na Stát Aontaithe. Ghlaoigh Snoop Dogg, [[Dr. Dre]] agus The Game air mar “Rí Nua an Chósta Thiar” le linn léirithe in Iarthar Los Angeles.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.complex.com/music/a/alex-gale/20-legendary-hip-hop-concert-moments|teideal=20 Legendary Hip-Hop Concert Moments|language=en|work=Complex|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> I rith na bliana, bhí sé le cloisteáil ar ''The R.E.D. Album'' le The Game, ''All 6’s and 7’s'' le Tech N9ne, ''The Wonder Years'' le 9th Wonder, agus ''Take Care'' le Drake. === '''2012–2013:''' '''''Good Kid, M.A.A.D City''''' === [[Íomhá:Kendrick Lamar Pitchfork 2012.jpg|mion|Lamar ag seinm ag Féile Ceoil Pitchfork in 2012.]] Thosaigh Lamar ag pleanáil a dara halbam sular eisíodh ''Section.80''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://hiphopdx.com/news/id.15137/title.kendrick-lamar-hoping-to-release-studio-album-next-year|teideal=Kendrick Lamar Hoping To Release Studio Album Next Year|údar=HipHopDX- https://hiphopdx.com|dáta=2011-05-16|language=en|work=HipHopDX|dátarochtana=2025-06-25|archivedate=2021-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210620102531/http://hiphopdx.com/news/id.15137/title.kendrick-lamar-hoping-to-release-studio-album-next-year}}</ref> Ó mhí Feabhra go mí Aibreán 2012, d’oscail sé seónna do Drake ar a ''Club Paradise Tour''.<ref>{{Cite news|url=http://www.mtv.com/news/1673059/drake-club-paradise-tour-asap-rocky-kendrick-lamar/|teideal=Drake 'Fought' For Intimate Campus Dates Over Stadium Tour|language=en|work=MTV News|dátarochtana=2025-06-25|archivedate=2017-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170926235853/http://www.mtv.com/news/1673059/drake-club-paradise-tour-asap-rocky-kendrick-lamar/}}</ref> Thosaigh sé ag obair le J. Cole ar albam comhoibríoch thart ar an am sin. Ar an 14 Feabhra, d’eisigh Lamar an t-amhrán "Cartoon & Cereal" ar fáil le híoslódáil dhigiteach – rian ina raibh Gunplay<ref>{{Lua idirlín|url=https://djbooth.net/features/2015-07-06-kendrick-lamar-cartoons-cereal/|teideal=Inside Kendrick Lamar’s Unreleased Classic, “Cartoons & Cereal”|dáta=2015-07-06|language=en-US|work=DJBooth|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> le cloisteáil freisin. Ar an 8 Márta, thuairiscigh ''The Fader'' go raibh Lamar tar éis conradh taifeadta comhfhiontair a shíniú le ''Aftermath Entertainment'' agus ''Interscope Records''; faoi théarmaí an chonartha, lean TDE ar aghaidh mar a lipéad príomhúil<ref>{{Cite news|url=http://rapfix.mtv.com/2012/03/08/kendrick-lamar-signs-with-interscope-aftermath/|teideal=Kendrick Lamar, Black Hippy Ink Deals With Interscope And Aftermath|work=RapFix|dátarochtana=2025-06-25|archivedate=2015-09-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150908123927/http://rapfix.mtv.com/2012/03/08/kendrick-lamar-signs-with-interscope-aftermath/}}</ref>. Eisíodh a chéad singil tráchtála, "The Recipe" le [[Dr. Dre]], ar raidió rithimeach ar an 2 Aibreán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.complex.com/pigeons-and-planes/a/pigeonsandplanes/kendrick-lamar-ft-dr-dre-the-recipe|teideal=Kendrick Lamar ft. Dr. Dre - "The Recipe"|language=en|work=Complex|dátarochtana=2025-06-25|archivedate=2025-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250625113500/https://www.complex.com/pigeons-and-planes/a/pigeonsandplanes/kendrick-lamar-ft-dr-dre-the-recipe}}</ref> Eisíodh ''Good Kid, M.A.A.D City'', dara halbam Lamar agus an chéad cheann faoi lipéad móra, ar an 22 Deireadh Fómhair 2012.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/music-news/kendrick-lamar-aap-rocky-announce-album-release-dates-482540/|teideal=Kendrick Lamar, A$AP Rocky Announce Album Release Dates|údar=Hannah Gilman|dáta=2012-06-27|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> D’oibrigh sé le léiritheoirí ar nós Pharrell Williams, Hit-Boy, Scoop DeVille, Jack Splash, agus T-Minus chun albam atmaisféarach hip-hop Cósta Thiar a chruthú le tionchair láidre ó gangsta rap.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80|teideal=Kendrick Lamar Says "good kid, m.A.A.d City" Will Sound "Nothing" Like "Section.80" {{!}} Get The Latest Hip Hop News, Rap News & Hip Hop Album Sales {{!}} HipHop DX|údar=HipHopDX - http://www.hiphopdx.com|language=en|work=www.hiphopdx.com|dátarochtana=2025-06-25|archivedate=2012-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121104212338/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80}}</ref> Bhí an chéad singil, "Swimming Pools (Drank)", ar an gcéad singil a shroich 20 barr chairt Billboard Hot 100 sna Stáit Aontaithe. Bhain singil eile cosúil le "Backseat Freestyle", "Poetic Justice", agus "Bitch, Don't Kill My Vibe" rath tráchtála measartha amach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://pitchfork.com/news/49631-watch-kendrick-lamar-and-drake-star-in-a-story-of-love-and-murder-in-the-video-for-poetic-justice/|teideal=Watch: Kendrick Lamar and Drake Star in a Story of Love and Murder in the Video for "Poetic Justice"|údar=Carrie Battan|dáta=2013-02-22|language=en-US|work=Pitchfork|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Fuair ''Good Kid, M.A.A.D City'' moladh leathan ó léirmheastóirí, a mhol scríbhneoireacht neamh-líneach Lamar agus an scóip théamach. Mhol Greg Kot ó ''Chicago Tribune'' é as casadh nó fiú díomaoine a thabhairt do steiréitíopaí gangsta ar albam a bhí "lán de ghreann, castacht agus na guthanna éagsúla i gceann [Lamar]". Chuir an t-albam tús ar uimhir a dó ar ''Billboard 200'' le 242,000 cóip díolta sa chéad seachtain – díolacháin tosaigh is airde na bliana ag rapálaí fireann. Sháraigh ''Good Kid, M.A.A.D City'' albam ''The [[Eminem]] Show'' (2002) mar an t-albam stiúideo hip-hop is faide ar chairt ''Billboard 200''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forbes.com/sites/bryanrolli/2019/09/18/kendrick-lamars-good-kid-maad-city-surpasses-eminems-the-eminem-show-to-become-longest-charting-hip-hop-studio-album-on-billboard-200/|teideal=With ‘Good Kid, M.A.A.D City,’ Kendrick Lamar Tops Eminem For Billboard 200’s Longest-Charting Hip-Hop Studio Album|údar=Bryan Rolli|language=en|work=Forbes|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> I mí Dheireadh Fómhair 2022, ba é an chéad albam stiúideo hip-hop a chaith níos mó ná deich mbliana as a chéile ar an gcairt.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.complex.com/music/a/cmplxtara-mahadevan/kendrick-good-kid-maad-city-first-hip-hop-album-10-years-billboard-200|teideal=Kendrick Lamar's ‘Good Kid, M.A.A.D. City’ Spends 10 Succ...|language=en|work=Complex|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Ó Mheán Fómhair go Deireadh Fómhair 2012, bhí Lamar ina phríomhcheoltóir ar an ''BET Music Matters Tour'' le Black Hippy agus Stalley.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.complex.com/music/a/daniel-isenberg/photo-recap-kendrick-lamar-schoolboy-q-ab-soul-and-stalley-rock-bets-music-matters-tour-in-dc|teideal=Photo Recap: Kendrick Lamar, ScHoolboy Q, Ab-Soul, and St...|language=en|work=Complex|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Bhuaigh sé an gradam Liriceoir na Bliana ag na ''BET Hip Hop Awards'', agus bhí sé le cloisteáil ar an singil "Fuckin' Problems" le ASAP Rocky in éineacht le Drake agus 2 Chainz, a shroich barr 10 i SAM.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/music-news/aap-rocky-teams-with-drake-2-chainz-kendrick-lamar-on-f-kin-474573/|teideal=A$AP Rocky Teams With Drake, 2 Chainz & Kendrick Lamar on ‘F–kin’ Problem’|údar=Jason Lipshutz|dáta=2012-10-18|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> In 2013, thug Lamar faoi dhá chamchuairt mar phríomhcheoltóir: camchuairt náisiúnta ar champais ollscoile le Steve Aoki, agus a chéad chamchuairt idirnáisiúnta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2013/04/18/kendrick-lamar-steve-aoki-college-tour/2094467/|teideal=Kendrick Lamar, Steve Aoki bring 'verge culture' to campus|údar=Chloe Kent, USA TODAY Collegiate Correspondent|language=en-US|work=USA TODAY|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Bhí sé ag streachailt le dúlagar, ciontacht mar tharrthálaí agus smaointe féinmharaithe le linn ócáidí poiblíochta, tar éis dó cloisteáil faoi bhás trí chara dlúth.<ref>{{Lua idirlín|url=https://consequence.net/2015/04/kendrick-lamar-struggled-with-depression-and-suicidal-thoughts-while-recording-to-pimp-a-butterfly/|teideal=Kendrick Lamar struggled with depression and suicidal thoughts while recording To Pimp A Butterfly|dáta=2015-04-03|language=en|work=Consequence|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Ó Dheireadh Fómhair go Nollaig 2013, d’oscail Lamar seónna do [[Kanye West]] ar a ''Yeezus Tour'', in ainneoin easaontais óna lipéad agus a fhoireann bhainistíochta. Baisteadh é don dara huair ag tús na camchuairte, agus d’fhulaing sé briseadh néarógach ag deireadh na tréimhse sin.Bhí Lamar ina bhuaiteoir trí ghradam ag na ''BET Awards'' agus na ''BET Hip Hop Awards'', lena n-áirítear an gradam don Ealaíontóir Nua is Fearr ag na ''BET Awards''. Bhí sé le cloisteáil ar sé amhrán i rith na bliana: "YOLO" leis an Lonely Island agus Adam Levine, an remix de "How Many Drinks?" le Miguel, "Collard Greens" le Schoolboy Q, "Control" le Big Sean agus Jay Electronica, "Give It 2 U" le Robin Thicke agus 2 Chainz, agus "Love Game" le Eminem. Cuireadh síos ar a léiriú ar "Control" mar "musclú" don tionscal hip-hop, agus ba é tús a chonspóid fhadtéarmach le Drake. Luaigh ''Rolling Stone'' gur chuir a véarsa an rian i measc na n-amhrán hip-hop ba thábhachtaí den deich mbliana deireanach. Ainmníodh Lamar mar Rapálaí na Bliana ag ''GQ'' in eagrán speisialta ''Men of the Year''. Tar éis fhoilsiú an eisiúna, tharraing Tiffith Lamar siar ó sheinm ag cóisir GQ, agus líomhnaigh sé go raibh "tuairimí ciníocha" i bpróifíl Steve Marsh faoi.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.complex.com/music/a/edwin-ortiz/tde-president-addresses-kendrick-lamar-gq-cover-story-controversy|teideal=TDE CEO Attacks GQ Story on Kendrick Lamar as Having "Rac...|language=en|work=Complex|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> === '''2014–2016:''' ''To Pimp a Butterfly'' '''and''' ''Untitled Unmastered'' === [[Íomhá:Kendrick Lamar WhiteHouse 2016.jpg|mion|Kendrick Lamar i 2016]] Tar éis dó deireadh a chur lena sheirbhís mar oscailtóir don ''Yeezus Tour'', thosaigh Lamar ag obair ar a thríú albam.<ref>{{Lua idirlín|url=https://pitchfork.com/news/55703-tde-didnt-want-kendrick-lamar-to-do-kanye-wests-yeezus-tour-kendrick-and-kanye-barely-spoke/|teideal=TDE Didn't Want Kendrick Lamar to Do Kanye West's Yeezus Tour, Kendrick and Kanye Barely Spoke|údar=Jeremy Gordon|dáta=2014-06-25|language=en-US|work=Pitchfork|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Fuair sé seacht ainmniúchán ag na ''56ú Gradam Bhliantúil Grammy'' (Eanáir 2014), lena n-áirítear Ealaíontóir Nua is Fearr, Albam Rap is Fearr, agus Albam na Bliana as ''Good Kid, M.A.A.D City''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/pro/grammy-awards-2014-full-nominations-list-complete-nominees/|teideal=Grammy Awards 2014: Full Nominations List|údar=Billboard Staff|dáta=2013-12-07|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Ní bhuaigh sé aon duais ag an searmanas, agus cheap roinnt meán go raibh sé sin mar shní isteach air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.huffpost.com/entry/grammys-2014-snubs_n_4670869|teideal=Ouch! These Are The Biggest Snubs Of The 2014 Grammys|dáta=2014-01-27|language=en|work=HuffPost|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Roinn Macklemore, a bhuaigh Ealaíontóir Nua is Fearr agus Albam Rap is Fearr, teachtaireacht téacs a sheol sé chuig Lamar tar éis an tsuímh sin, ag gabháil leithscéal as a bhua thar Lamar.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.huffpost.com/entry/grammys-2014-snubs_n_4670869|teideal=Ouch! These Are The Biggest Snubs Of The 2014 Grammys|dáta=2014-01-27|language=en|work=HuffPost|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Ba chúis leathan díospóireachta, meáin agus memeanna idirlín an eachtra sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://time.com/2103/grammys-2014-macklemore-says-kendrick-lamar-was-robbed-on-best-rap-album/|teideal=Grammys 2014: Macklemore Says Kendrick Lamar “Was Robbed” On Best Rap Album|údar=Melissa Locker|dáta=2014-01-27|language=en|work=TIME|dátarochtana=2025-06-25|archivedate=2015-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219083844/https://time.com/}}</ref> Le linn an tsuímh, rinne Lamar mashup den amhrán "M.A.A.D City" agus "Radioactive" le banna ceoil rac Imagine Dragons, a fuair moladh na gcainteoirí.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.hiphopdx.com/index/videos/id.15384/title.kendrick-lamar-imagine-dragons-m-a-a-d-city-radioactive-2014-grammy-performance-|teideal=Kendrick Lamar & Imagine Dragons - "m.A.A.d city" & "Radioactive" (2014 GRAMMY Performance) {{!}} Watch Hip Hop Music Videos & New Rap Videos {{!}} HipHop DX|údar=HipHopDX - http://www.hiphopdx.com|language=en|work=www.hiphopdx.com|dátarochtana=2025-06-25|archivedate=2014-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140129033059/http://www.hiphopdx.com/index/videos/id.15384/title.kendrick-lamar-imagine-dragons-m-a-a-d-city-radioactive-2014-grammy-performance-}}</ref> D’oscail Lamar do [[Eminem]] ar an ''Rapture Tour'' ó Fheabhra go Iúil 2014.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/pro/eminem-kendrick-lamar-j-cole-heading-down-under-for-rapture/|teideal=Eminem, Kendrick Lamar & J. Cole Heading Down Under for ‘Rapture’ Stadium Tour|údar=Lars Brandle|dáta=2013-10-21|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Ar an 9 Lúnasa, d’eisigh sé an scannán gearr ''M.A.A.D'', inar aisteoir, coimisinéir agus léiritheoir é, le linn ''Next Fest'' an Sundance Institute. D’eisigh sé an singil cheannais "I" dá thríú albam, ''To Pimp a Butterfly'', ar an 23 Meán Fómhair, a bhuaigh duaiseanna don Feidhmíocht Rap is Fearr agus Amhrán Rap is Fearr ag na ''57ú Gradam Bhliantúil Grammy''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.complex.com/music/a/zach-frydenlund/kendrick-lamar-i|teideal=Listen to Kendrick Lamar's "i"|language=en|work=Complex|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Bhí a léiriú ar "I" mar aoi ceoil ar ''Saturday Night Live'' an-tugtha do na léirmheastóirí comhaimseartha. Bhí sé le cloisteáil ar thrí amhrán in 2014: "It's On Again" le [[Alicia Keys]], "Babylon" le SZA,<ref>{{Lua idirlín|url=https://consequence.net/2014/04/listen-szas-new-version-of-babylon-featuring-kendrick-lamar/|teideal=Listen: SZA's new version of "Babylon", featuring Kendrick Lamar|dáta=2014-04-07|language=en|work=Consequence|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> agus "Never Catch Me" le Flying Lotus. Bhuaigh sé gradam Liriceoir na Bliana don dara huair as a chéile ag na ''BET Hip Hop Awards''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/drake-dj-mustard-2014-bet-hip-hop-awards-winners-list-6281759/|teideal=Drake, DJ Mustard Take Top Honors at 2014 BET Hip Hop Awards: Full Winners List|údar=Colin Stutz|dáta=2014-10-15|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Bhí ''To Pimp a Butterfly'' sceidealta go dtosódh sé níos déanaí, ach eisíodh é ar an 15 Márta 2015. Chuir an t-albam cineálacha ceoil éagsúla le chéile a bhaineann le ceol Dubh Mheiriceánach, amhail ceol seinnte, funk agus soul.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/03/kendrick-lamars-bittersweet-cacophony-to-pimp-a-butterfly/387949/|teideal=Kendrick Lamar's 'To Pimp a Butterfly' Is Noisy, Complicated, and Brilliant|údar=Spencer Kornhaber|dáta=2015-03-17|language=en|work=The Atlantic|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Chun a chroílár a ghabháil, d’fhostaigh Lamar léiritheoirí ar nós Sounwave, Pharrell Williams, Terrace Martin agus Thundercat. Chuir Whitney Alford, fianceé Lamar, guthanna cúlra ar roinnt rian. Bhí singil eile as an albam cosúil le "The Blacker the Berry", "King Kunta", "Alright", agus "These Walls", a raibh rath tráchtála measartha acu. Díoladh 324,000 cóip sa chéad tseachtain, agus tháinig ''To Pimp a Butterfly'' mar an chéad albam uimhir a haon de Lamar ar ''Billboard 200'' agus ''UK Albums Chart''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/pro/kendrick-lamar-earns-first-no-1-album-billboard-200/|teideal=Kendrick Lamar Earns His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart|údar=Keith Caulfield|dáta=2015-03-25|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Dúirt ''Billboard'' gur tharla sé seo i lár tréimhse a raibh teannas ciníoch agus foréigean póilíní le feiceáil go forleathan sna Stáit Aontaithe, agus gur léirigh Lamar bardas amh agus ionsaitheach, chomh maith le rince éifeachtach. Dúirt ''Pitchfork'' gur chuir an t-albam lucht na léirmheasanna ag smaoineamh go domhain faoi cheol. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/grammys-2016-the-complete-winners-list-226118/|teideal=Grammys 2016: The Complete Winners List|údar=Rolling Stone|dáta=2016-02-15|language=en-US|work=Rolling Stone|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Bhí a chéad singil uimhir a haon sna Stáit Aontaithe aige trí remix de "Bad Blood" le Taylor Swift.<ref>{{Cite news|url=https://www.billboard.com/articles/news/bbma/6568593/taylor-swift-bad-blood-video-premiere-watch-kendrick-lamar|teideal=Taylor Swift's 'Bad Blood' Video Premieres|language=en|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Bhuaigh sé Duais Físeán na Bliana agus Comhoibriú is Fearr ag na ''MTV Video Music Awards'', agus bhuaigh an físeán ceoil do "Alright" Duais an Treoraithe is Fearr. Athchraol Lamar a chuid ranna ar an remix "Bad Blood" ar thacaíocht do fhreagairt Swift dá conspóid leis na maistíneacha ceoil aici. D’oscail sé na ''BET Awards'' le léiriú conspóideach ar "Alright" agus bhuaigh sé Duais do Ealaíontóir Fireann Hip Hop is Fearr. Bhuaigh sé trí dhuaiseanna eile ag na ''BET Hip Hop Awards''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/bet-hip-hop-awards-2015-winners-6729419/|teideal=BET Hip Hop Awards Winners 2015 List: Kendrick Lamar & Big Sean Win Big|údar=Malorie McCall|dáta=2015-10-14|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Chun tacaíocht a thabhairt don albam, thosaigh Lamar ar an ''Kunta's Groove Sessions Tour'', a bhí ó Dheireadh Fómhair go Samhain 2015 i mbeagán áiteanna intiomaigh sna Stáit Aontaithe. Faoi dheireadh na bliana, bhain Lamar 11 ainmniúchán amach ag na ''58ú Gradam Bhliantúil Grammy'' — an líon is mó a fuair rapálaí i rith oíche amháin. Bhí sé ar an gceannaire i measc na mbuaiteoirí le cúig dhuaiseanna: bhí ''To Pimp a Butterfly'' mar Albam Rap is Fearr, bhuaigh "Alright" na duaiseanna do Feidhmíocht Rap is Fearr agus Amhrán Rap is Fearr, bhuaigh "These Walls" an Duais Feidhmíochta Rap/Amhrán Rap-Sung is Fearr, agus bhuaigh "Bad Blood" Duais don Fhíseán Ceoil is Fearr. Le linn an tsuímh, rinne Lamar meascán molta go hard den amhrán "The Blacker the Berry", "Alright", agus amhrán gan teideal. Bhí amhráin gan teideal déanta aige roimhe seo ar ''The Colbert Report'' (Nollaig 2014) agus ar ''The Tonight Show Starring Jimmy Fallon'' (Eanáir 2016).<ref>{{Lua idirlín|url=https://pitchfork.com/news/57867-kendrick-lamar-debuts-new-song-on-the-colbert-report/|teideal=Kendrick Lamar Debuts New Song on "The Colbert Report"|údar=Evan Minsker|dáta=2014-12-17|language=en-US|work=Pitchfork|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Tar éis iarratas a fháil ó imreoir cispheile LeBron James na hamhráin sin a roinnt, d’eisigh Lamar a chéad albam comhcheangailte, ''Untitled Unmastered'', ar an 4 Márta 2016. Bhí ann ocht rian gan teideal, dáta agus neamhiomlán, agus scríofa go hiomlán leis féin, a bhí beartaithe a bheith ar ''To Pimp a Butterfly'', agus lean sé ar aghaidh ag iniúchadh stíleanna ceoil seinnte, funk, soul, agus aisteach. Fuair ''Untitled Unmastered'' moladh na gcainteoirí agus tháinig sé chun barr ''Billboard 200'' le 178,000 aonaid comhionann albam, ag éirí mar an dara tionscadal consecutach uimhir a haon de Lamar. Bhí sé le cloisteáil ar ceithre amhrán rathúla tráchtála i rith na bliana: "Freedom" le [[Beyoncé Knowles|Beyoncé]], "Don't Wanna Know" le Maroon 5, "Sidewalks" le [[The Weeknd]], agus "Goosebumps" le [[Travis Scott]]. === '''2017–2019:''' ''Damn'' '''and''' ''Black Panther: The Album'' === [[Íomhá:Kendrick Lamar The DAMN. Tour @ TD Garden (Boston, MA) (36059984926).jpg|mion|""Lamar ar Chamchuairt Damn (2017)."]] '''''Ar an 1 Márta, 2017, le linn scéal clúdaigh do T, dhearbhaigh Lamar go raibh sé ag obair ar a cheathrú albam, Damn.''''' Scaoileadh an t-aonad cur chun cinn ''“The Heart Part 4”'' ar an 23 Márta, sular scaoileadh an t-aonad ceannais den albam, ''“Humble”'', ar an 30 Márta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.xxlmag.com/kendrick-lamar-heart-part-4/|teideal=Kendrick Lamar Drops New Single 'The Heart Part 4'|údar=Max WeinsteinMax Weinstein|dáta=2017-03-24|language=en|work=XXL Mag|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Thosaigh an t-amhrán ag uimhir a dó ar an ''Hot 100'' agus shroich sé barr an tábla sa dara seachtain. Is é an dara aonad seo de Lamar, agus an chéad cheann mar ealaíontóir ceannasach, a shroich barr an tábla.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/pro/kendrick-lamar-humble-number-one-billboard-hot-100/|teideal=Kendrick Lamar’s ‘Humble.’ Hits No. 1 on Billboard Hot 100|údar=Gary Trust|dáta=2017-04-24|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref>Scaoileadh ''Damn'' ar an 14 Aibreán. Bhí fuaim níos tráchtála agus níos coitianta aige ná ''To Pimp a Butterfly'', agus rinne sé iniúchadh ar eilimintí [[R&B]] agus [[Popcheol|pop]]. Thuairiscigh ''Rolling Stone'' a shonagrafaíocht mar “meascán iontach den sean agus den nua, an sean scoil agus an chéad leibhéal eile.”D’éirigh le ''Damn'' a bheith ina albam is rathúla go tráchtála do Lamar. Chaith sé ceithre sheachtain neamhchomhleanúnacha bharr ''Billboard 200'', ag marcáil a tríú albam as a chéile ag an uimhir a haon, agus thosaigh sé le 603,000 aonaid díolta.Thosaigh gach ceann de na 14 amhrán ar an albam ar an ''Hot 100'', lena n-áirítear na hamhráin tópa 20 ''“Loyalty”'' agus ''“Love”''.Ba é ''Damn'' an seachtú albam is mó díolta i 2017, de réir an ''International Federation of the Phonographic Industry'' (IFPI), agus ba é ''“Humble”'' an séú aonad is mó díolta den bhliain.Faoi Mheitheamh 2018, bhí sé ar an gcéad albam ag rapper nó ealaíontóir aonair a raibh gach amhrán air faighte ag céim óir nó níos airde ón ''Recording Industry Association of America''.Chun tacú le ''Damn'', thosaigh Lamar ar a chéad turas ceannaire, '''Damn Tour''', idir Iúil 2017 agus Iúil 2018.Rinne sé $62.7 milliún i dtuilleamh domhanda, ag éirí ar cheann de na turais hip-hop is mó riamh. Ag na ''2017 MTV Video Music Awards'', d’oscail Lamar an seó le ceolchoirm de ''“DNA”'' agus ''“Humble”''.Bhí sé ina bhuaiteoir cúig dhuaiseanna ina dhiaidh sin, lena n-áirítear ''Best Hip Hop Video'', ''Best Direction'', agus ''Video of the Year'' do ''“Humble”''; ba í an chéad uair a bhuaigh ealaíontóir duais as físeán a raibh sé i gcomh-thiomsú air. Le linn na bliana, bhí sé le feiceáil ar an remix do ''“Mask Off”'' le Future, ''“Doves in the Wind”'' le SZA, agus ''“New Freezer”'' le Rich the Kid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/rich-the-kid-new-freezer-kendrick-lamar-listen-7980734/|teideal=Rich the Kid Enlists Kendrick Lamar for ‘New Freezer’: Listen|údar=Tom Breihan|dáta=2017-09-26|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Bhí sé ina bhuaiteoir ''Best Male Hip Hop Artist'' ag na BET Awards, agus bhuaigh ''Damn'' ''Favorite Rap/Hip Hop Album'' ag na American Music Awards.Scaoileadh eagrán bailithe den albam, ina raibh an liosta amhrán in ord droim ar ais, i Nollaig.<ref>{{Cite news|url=http://www.mtv.com/news/3050894/kendrick-lamar-damn-reverse-collectors-edition/|teideal=Kendrick Lamar Might Be Releasing A DAMN. Collector's Edition In Reverse|language=en|work=MTV News|dátarochtana=2025-06-25|archivedate=2017-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171208072229/http://www.mtv.com/news/3050894/kendrick-lamar-damn-reverse-collectors-edition/}}</ref> Ar an 4 Eanáir, 2018, d’fhógair Lamar go mbeadh sé ag cur i gcrích agus ag léiriú go heisceachtúil an cheolchlár do ''Black Panther: The Album'', ceolscéal an scannáin 2018. Scaoileadh é ar 9 Feabhra, le tacaíocht trí aonad rathúla: ''“All the Stars”'', ''“King’s Dead”'', agus ''“Pray for Me”''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nme.com/news/music/listen-kendrick-lamar-weeknds-black-panther-collaboration-2234815|teideal=Pray For Me: Kendrick Lamar and The Weeknd release 'Black Panther' collaboration|údar=Nick Reilly|dáta=2018-02-02|language=en-GB|work=NME|dátarochtana=2025-06-25}}</ref>. Chuir Lamar guthanna ceannasach agus cúlra ar gach rian den albam, is cuma cén creidiúint, agus tháirg sé ar roinnt amhrán.Measann léirmheastóirí ceoil go bhfuil ''Black Panther: The Album'' ina shaothar mór, ag moladh liricí agus a thábhachtaí cultúrtha.Chaith sé dhá sheachtain as a chéile ar bharr ''Billboard 200'' agus bhain sé an taifead sruthú is mó do albam ceolscéil riamh.D’oscail Lamar na '''60ú Gradaim Bhliantúla Grammy''' le meascán ceolmhar a fuair moladh mór. Bhí sé ina bhuaiteoir cúig dhuaiseanna ag an seó: ''Damn'' mar ''Best Rap Album'', ''“Humble”'' mar ''Best Rap Performance'', ''Best Rap Song'', agus ''Best Music Video'', agus ''“Loyalty”'' mar ''Best Rap/Sung Performance''. Bhí ''Damn'' ina bhuaiteoir den '''Duais Pulitzer don Cheol''' ar 16 Aibreán 2018, an chéad uair a fuair saothar ceolmhar lasmuigh de na cineálacha cláirsceach agus ceoil seánnós an gradam sin.Ó Bealtaine go Meitheamh 2018, bhí Lamar ina cheannródaí ar an '''Championship Tour''' le roinnt ealaíontóirí TDE eile.Le linn an turais, tháinig conspóid phoiblí leis le Spotify faoi bheartas ábhar agus iompar fuathúil. Bhí Lamar le feiceáil ar chúig amhrán sa bhliain sin: ''“Dedication”'' le Nipsey Hussle, ''“Mona Lisa”'' le Lil Wayne, ''“Tints”'' le Anderson .Paak, agus ''“Wow Freestyle”'' le Jay Rock; chomh maith, bhí sé ina léiritheoir ar albam Jay Rock, ''Redemption'', aguschuir sé guthanna cúlra ar an dara aonad ''“Win”''.Bhí ''Black Panther: The Album'' ina bhuaiteoir ''Favorite Rap/Hip-Hop Album'' ag na American Music Awards.Rinne Lamar a chéad léiriú gníomhaithe mar andúil drugaí sa tsraith dráma coireachta ''Power'' (2018)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cnn.com/2018/07/30/entertainment/kendrick-lamar-power|teideal=Kendrick Lamar wins raves for his ‘Power’ appearance|údar=Lisa Respers France|dáta=2018-07-30|language=en|work=CNN|dátarochtana=2025-06-25}}</ref>.Tar éis a dhá thuras ceoil, ghlac sé sos taifeadta ceithre bliana, cé go raibh sé rannpháirteach i saothair Beyoncé (''The Lion King: The Gift''), Schoolboy Q (''Crash Talk''), agus Sir (''Chasing Summer'') i 2019.Agus a chonradh foilsiúcháin le Warner/Chappell Music ag dul in éag, shínigh Lamar conradh domhanda fadtéarmach le Broadcast Music, Inc. (BMI).<ref>{{Lua idirlín|url=https://variety.com/2019/music/news/kendrick-lamar-signs-with-bmi-1203200347/|teideal=Kendrick Lamar Signs With BMI|údar=Variety Staff|dáta=2019-04-29|language=en-US|work=Variety|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> === '''2020–2023:''' ''Mr. Morale & the Big Steppers'' === '''''Ar an 5 Márta, 2020, sheol Lamar agus Dave Free an ghníomhaireacht chruthaitheach PGLang, a raibh cur síos uirthi ag an am mar chuideachta seirbhíse ilteangach agus cairdiúil d’ealaíontóirí.'''''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-pglang-company-announcement-9328964/|teideal=Kendrick Lamar Announces Mysterious ‘pgLang’ Project: What Does It All Mean?|údar=Heran Mamo|dáta=2020-03-05|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> I mí Dheireadh Fómhair, shínigh sé comhaontú riaracháin domhanda le ''Universal Music Publishing Group''.D’fhógair Lamar trí phost blag i mí Lúnasa 2021 go raibh sé i mbun táirgthe a albam deiridh faoi TDE, ag dearbhú na ráflaí a tháinig chun solais an bhliain roimhe sin gur fhágfadh sé chun díriú ar PGLang.An tseachtain dár gcionn, tháinig sé le chéile le Baby Keem ar an aonad ''“Family Ties”'', a bhuaigh ''Best Rap Performance'' ag na ''64ú Gradaim Bhliantúla Grammy''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nme.com/news/music/baby-keem-kendrick-lamar-collaboration-family-ties-3027116|teideal=Kendrick Lamar returns on collaboration with Baby Keem, 'Family Ties'|údar=Ali Gallagher|dáta=2021-08-27|language=en-GB|work=NME|dátarochtana=2025-06-25}}</ref>Rinne Lamar tuilleadh rannpháirteachais ar albam Keem, ''The Melodic Blue'', trí ghuthanna cúlra a chur ar fáil agus trí bheith le feiceáil ar an amhrán ''“Range Brothers”''.I mí Samhain, chuir sé “taispeántas amharclainne dá thréimhsí ceoil” i láthair le linn a dara ceolchoirm ceannais ag ''Day N Vegas'', agus bhí sé le feiceáil ar albam Terrace Martin, ''Drones''.Bhí sé ina cheannródaí le chéile ag an seó leath-am ''Super Bowl LVI'' in éineacht le Dr. Dre, Snoop Dogg, Eminem, 50 Cent, agus Mary J. Blige ar an 13 Feabhra, 2022, a bhuaigh ''Primetime Emmy Award'' don ''Outstanding Variety Special (Live)''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rollingstone.com/music/music-live-reviews/super-bowl-halftime-dr-dre-snoop-dogg-eminem-kendrick-mary-j-blige-review-1299675/|teideal=California Knows How To Party: Dr. Dre Leads One of the All-Time Great Super Bowl Halftime Shows|údar=Rob Sheffield|dáta=2022-02-14|language=en-US|work=Rolling Stone|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Tar éis dó an t-aonad cur chun cinn ''“The Heart Part 5”'' a scaoileadh, scaoileadh a chúigiú albam, ''Mr. Morale & the Big Steppers'', ar an 13 Bealtaine, 2022.Bhí tionchar ar an albam dúbailte ó jazz, R&B, trap, agus soul; d’oibrigh Alford mar an príomhscéalaí.Bhí moladh fairsing ó léirmheastóirí, a d’athbhreithnigh scríbhneoireacht leochaileach Lamar agus an raon léirithe.Chuaigh gach rian den albam isteach ar an ''Hot 100''; thosaigh a thrí aonad ''“N95”'', ''“Silent Hill”'', agus ''“Die Hard”'' sna ''top-10''.Díoladh 295,000 aonad sa chéad seachtain, agus d’éirigh ''Mr. Morale & the Big Steppers'' ina cheathrú albam as a chéile le bheith ar an uimhir a haon ar ''Billboard 200''.Ina dhiaidh sin, bhí sé mar an chéad albam hip-hop den bhliain a shroich billiún sruthú ar ''Spotify''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vibe.com/music/music-news/kendrick-lamar-mr-morale-billion-spotify-streams-1234690774/|teideal=Kendrick Lamar’s ‘Mr. Morale & The Big Steppers’ Hits 1 Billion Streams On Spotify|údar=Marc Griffin|dáta=2022-08-31|language=en-US|work=VIBE.com|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Chun tacú le ''Mr. Morale & the Big Steppers'', thosaigh Lamar ar an '''Big Steppers Tour''', a mhair ó Iúil 2022 go Márta 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://variety.com/2022/music/news/kendrick-lamar-big-steppers-tour-dates-1235266437/|teideal=Kendrick Lamar Unveils ‘Big Steppers’ Tour Dates|údar=Jem Aswad|dáta=2022-05-13|language=en-US|work=Variety|dátarochtana=2025-06-25}}</ref>Rinne an turas $110.9 milliún i dtuilleamh domhanda, ag éirí an turas rap is mó a tháinig air ag an am.Scríobh, chomhiarracháil agus rinne sé léiriú feidhmiúcháin ar an ngearrscannán a bhí bunaithe ar an amhrán ''“We Cry Together”'', a scaoileadh go domhanda i mí Mheán Fómhair 2022.Scaoileadh scannán ceoil comhthreomhara don turas, ''Kendrick Lamar Live: The Big Steppers Tour'', i mí na Samhna.Bhí Lamar ina bhuaiteoir ''Favorite Male Hip Hop Artist'' ag na American Music Awards agus ''Favorite Hip Hop Album'' do ''Mr. Morale & the Big Steppers''.Fuair sé sé dhuaiseanna ag na BET Hip Hop Awards, lena n-áirítear ''Album of the Year''.Ag na ''65ú Gradaim Bhliantúla Grammy'', ainmníodh ''Mr. Morale & the Big Steppers'' mar ''Best Rap Album'', agus bhuaigh ''“The Heart Part 5”'' duais ''Best Rap Performance'' agus ''Best Rap Song''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vulture.com/2023/02/grammys-2023-full-list-of-winners.html|teideal=The 2023 Grammy Award Winners|údar=Jennifer Zhan|dáta=2023-02-05|language=en|work=Vulture|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> I mí Bealtaine 2023, bhí Lamar le feiceáil ar leagan neamhspleách den aonad ''“America Has a Problem”'' le Beyoncé agus ar an aonad ''“The Hillbillies”'' le Baby Keem.Bhí sé ina bhuaiteoir ceithre dhuaise ag na BET Hip Hop Awards agus shocraigh sé ceithre thaifead san am céanna.Bhí Lamar le feiceáil sa scannán ceolchoirme ''Renaissance: A Film by Beyoncé'' agus rinne sé léiriú feidhmiúcháin ar ghearrscannán Baby Keem bunaithe ar ''The Melodic Blue''.D’fhág sé a chuid ceangail le Aftermath Entertainment go ciúin agus shínigh sé comhaontú ceadúnaithe nua díreach le ''Interscope''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theringer.com/2024/05/20/music/top-dawg-entertainment-after-kendrick-lamar-tde-20-years-sza-sir-schoolboy-q|teideal=Kendrick Lamar Went No. 1 on His Own. What Does That Mean for TDE?|dáta=2024-05-20|language=en|work=www.theringer.com|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> === '''2024–present:''' ''GNX''''', Grammy wins and Super Bowl LIX halftime show''' === Ar an 9 Feabhra 2025, thug Lamar taispeántas ag seó leathama [[Super Bowl]] LIX. Bhí camóga agus léirithe ceoil ó SZA, [[Samuel L. Jackson]], [[Serena Williams]], agus Mustard<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dazeddigital.com/music/article/66062/1/symbolism-behind-kendrick-lamar-super-bowl-performance-donald-trump-drake|teideal=Unpacking the symbolism of Kendrick Lamar’s Super Bowl show|údar=Dazed|dáta=2025-02-10|language=en|work=Dazed|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> mar chuid dá sheó chomh maith. Bhris a sheó leathama na taifid maidir le lucht féachana, agus ba é an léiriú Super Bowl is mó a breathnaíodh riamh é, le 133.5 milliún duine ag féachaint air — ag sárú, don chéad uair, sheó leathama [[Michael Jackson]] ag Super Bowl XXVII<ref>{{Lua idirlín|url=https://bleacherreport.com/articles/25142804-kendrick-lamars-nfl-super-bowl-59-halftime-show-draws-record-1335m-viewers|teideal=Kendrick Lamar's NFL Super Bowl 59 Halftime Show Draws Record 133.5M Viewers|údar=Joseph Zucker|language=en|work=bleacherreport.com|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> i 1993.Shínigh sé conradh le comhlacht Paramount Pictures chun scannán grinn a léiriú in éineacht le Free, Trey Parker agus Matt Stone, atá le teacht amach ar an 20 Márta 2026. Ar an 17 Feabhra, tháinig Lamar chun bheith ar an naoú healaíontóir iomlán agus ar an gcéad rapálaí riamh le breis is 100 milliún éisteoir míosúil ar Spotify. Ina theannta sin, ba é an chéad rapálaí é a raibh trí albam sa 10 mbarr sna Stáit Aontaithe aige ag an am céanna.Ar an 14 Márta 2025, bhí Lamar le cloisteáil trí huaire ar an albam ''Music'' le Playboi Carti, agus é le feiceáil ar na hamhráin "Backd00r", "Good Credit", agus "Mojo Jojo".<ref>{{Lua idirlín|url=https://variety.com/2025/music/news/playboi-carti-releases-i-am-music-kendrick-lamar-1236336542/|teideal=Playboi Carti Releases New Album ‘Music’ With Features From Kendrick Lamar, Travis Scott, the Weeknd and More|údar=Steven J. Horowitz,Ellise Shafer|dáta=2025-03-14|language=en-US|work=Variety|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> == saol pearsanta == Thosaigh Lamar ag dul amach lena bhean chéile Whitney Alford agus iad fós sa mheánscoil. D'fhógair Lamar a ghealltanas do Alford i mí Aibreáin 2015. Chuir siad fáilte roimh a gcéad leanbh, iníon darb ainm Uzi, ar an 26 Iúil 2019<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.xxlmag.com/kendrick-lamar-baby-daughter/|teideal=Report: Kendrick Lamar Welcomes a Daughter|údar=Trent FitzgeraldTrent Fitzgerald|dáta=2019-07-26|language=en|work=XXL Mag|dátarochtana=2025-06-25}}</ref>. D’úsáid an lánúin an saothar ealaíne ar chlúdach an albaim ''Mr. Morale & the Big Steppers'' chun breith a dara linbh, mac darb ainm Enoch, a fhógairt in 2022.<ref>{{Lua idirlín|url=https://people.com/parents/kendrick-lamar-shares-new-album-cover-and-reveals-his-fiancee-has-given-birth-to-their-second-baby/|teideal=Kendrick Lamar Shares New Album Cover Seemingly Confirming Fiancée Gave Birth to Their Second Baby|language=en|work=People.com|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Is teetotaler é Lamar agus caitheann sé saol saor ó dhrugaí. I gcomhrá in Deireadh Fómhair 2012, dúirt sé gur bhain sé triail as marijuana uair amháin, ach go raibh an blunt líonta le PCP, agus nár bhain sé úsáid as aon drugaí ó shin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Kendrick Lamar Breaks Down The Meaning Behind good kid, m.A.A.D city w/ The L.A. Leakers|url=https://www.youtube.com/watch?v=YlFL32aeW28|date=2012-10-19|author=LA Leakers}}</ref> I gcomhrá le Starz, dúirt Lamar gur iarr sé ról drugaígh a ghlacadh sa tsraith teilifíse ''Power'', ag rá: “[Is carachtar é Laces] atá ar eolas agam. Tá aithne agam air go maith, ag fás aníos i Compton. Forbraíonn tú grá áirithe dóibh, tuigeann tú, sa bhealach ait sin. Níor mhaith leat aon rud dona a tharlú dóibh, ach tuigeann tú go bhfuil siad contúirteach.”<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Kendrick Lamar Talks Power Cameo {{!}} Power {{!}} STARZ|url=https://www.youtube.com/watch?v=wM8aPko5VMA|date=2018-07-30|author=STARZ}}</ref> == Ealaíontacht == Is é Tupac Shakur an tionchar is mó ar Lamar, agus tá tionchar aige ar a shaol gairmiúil agus pearsanta araon.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.mic.com/articles/120519/watch-kendrick-lamar-and-tupac-talk-to-each-other-in-this-video|teideal=Watch Kendrick Lamar and Tupac Talk to Each Other in This Amazing Video|dáta=2015-06-11|language=en|work=Mic|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Tá ceann dá na cuimhní is luaithe óna óige ná é ag féachaint ar Shakur agus Dr. Dre ag taifeadadh an dara fhíseán ceoil dá singil "California Love" lena athair ag an gCompton Swap Meet. Tá cur síos déanta ag Lamar air féin mar "mhac léinn" ar ealaín agus ar dhearcaí sóisialta agus polaitiúla Shakur.Cé go measann roinnt foilseachán é mar Shakur na glúine seo, tá sé ag iarraidh a phearsantacht agus a fhéiniúlacht féin a chaomhnú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.complex.com/music/a/angel-diaz/kendrick-lamar-not-this-generations-2pac-nothing-wrong|teideal=Kendrick Lamar Is Not This Generation's 2Pac. And There's...|language=en|work=Complex|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> === stíl ceoil === Tá cur síos déanta ar nádúr stíl cheoil Lamar mar "frith-fhlambóigeach, inmheánach agus casta." Tá a chuid fréamhacha sa hip hop Cósta Thiar,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ocregister.com/2016/09/13/george-clinton-talks-about-working-with-kendrick-lamar-and-other-young-artists/|teideal=George Clinton talks about working with Kendrick Lamar and other young artists|dáta=2016-09-13|language=en-US|work=Orange County Register|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> agus tá sé i gcónaí ag athchruthú a fhuaim trí iniúchadh a dhéanamh ar sheánraí eile. Mar gheall ar an gcaoi ar chuidigh sé leis an lucht éisteachta a leathnú, go háirithe trína tharraingt ar éisteoirí príomhshrutha, déanann léirmheastóirí ceoil cur síos air go ginearálta mar ealaíontóir rap forásach.Molann sé féin gur ceol gan seánra atá aige, ag míniú i gcomhrá in 2012: "Ní féidir mo cheol a chur i gcatagóir i ndáiríre, is ceol daonna atá ann." Dúirt PopDust gur bhrúigh Lamar teorainneacha an tseánra i gcónaí i rith na 2010idí, deich mbliana a bhí, dar le cuid acu, sainmhínithe ag an hip hop.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.popdust.com/best-artists-of-the-decade-2641572042|teideal=Our Top 4 Artists of the 2010s: Frank Ocean, Bon Iver, Mitski, and Kendrick Lamar|údar=Eden Arielle Gordon|dáta=2019-12-12|language=en-US|work=popdust|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Kendrick Lamar marcáil athrú tábhachtach ina ealaín.<ref>{{Lua idirlín|url=https://variety.com/2017/music/features/kendrick-lamar-career-damn-to-pimp-a-butterfly-1202619725/|teideal=How Kendrick Lamar Became the Defining Hip-Hop Artist of His Generation|údar=Andrew Barker|dáta=2017-11-21|language=en-US|work=Variety|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> Murab ionann agus a mheascáin luatha, a raibh rapanna saora orthu bunaithe ar CHR agus singil raidió uirbeacha, bhí an EP seo lán le táirgeadh bunaidh melancólach agus '''"doleful"''' a chuir béim ar a liricí. Bhí táirgeadh '''jazz simplí''' measctha le stíleanna '''rap malartacha''' ar Section.80, le huirlisiú a tharraing ó R&B, boom bap, síceideileachas, agus downtempo. D'fhág Good Kid, M.A.A.D City taobh thiar de thaitneamhachtaí hip hop comhaimseartha trí iniúchadh a dhéanamh ar thaobh suaimhneach, atmaisféarach de '''hip hop an Chósta Thiar''' agus '''gangsta rap'''. Is amalgam de sheánraí a bhaineann le ceol Mheiriceánach-Afraiceach é '''To Pimp a Butterfly''', go háirithe jazz, funk, agus soul. D'athshainigh sé '''rap jazz''' trí bhéim a chur ar imreoiracht agus aonrú seachas sampláil a úsáid go príomha. Tá socruithe íosta i Damn agus Mr. Morale & the Big Steppers, áit a ndeachaigh Damn i gcion ar éisteoirí príomhshrutha trína '''tháirgeadh pop agus R&B-thionchar''', agus bhí na huirlisiú scaipthe agus saobhadh de Mr. Morale & the Big Steppers ceaptha chun imní agus míchompord a chur ar éisteoirí. Ba ómós don Chósta Thiar é GNX, le '''sintéiseoirí g-funk, beats agus sreafaí spreagtha ag an gCósta Thiar''', agus gnéithe ó '''rapairí faoi thalamh Los Angeles''' mar Hitta J3, YoungThreat, Peysoh, Lefty Gunplay, Wallie the Sensei, agus Siete7x.<ref>{{Lua idirlín|url=https://theithacan.org/58403/life-culture/music/kendrick-lamar-continues-to-flaunt-west-coast-confidence-in-gnx/|teideal=Kendrick Lamar continues to flaunt West Coast confidence in ‘GNX’|údar=John Baker|work=The Ithacan|dátarochtana=2025-06-25}}</ref> === Goth === Measann roinnt asraonta meán go bhfuil Lamar ar an rapálaí is tábhachtaí agus is mó tionchair dá ghlúin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.esquire.com/entertainment/music/news/a41487/kendrick-lamar-alright-compton/|teideal=Watch Kendrick Lamar Rap 'Alright' With the People of Compton|dáta=2016-01-25|language=en-US|work=Esquire|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> D’ainmnigh Billboard, [[Forbes]] agus Vibe é mar an dara rapálaí is fearr riamh, taobh thiar de .[[Jay-Z]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://hiphopdx.com/news/jay-z-greatest-rapper-all-time-billboard-reactions|teideal=JAY-Z Named Billboard's No. 1 Rapper Of All Time, Social Media Reacts|údar=HipHopDX- https://hiphopdx.com|dáta=2023-02-09|language=en|work=HipHopDX|dátarochtana=2025-06-26|archivedate=2025-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250626103520/https://hiphopdx.com/news/jay-z-greatest-rapper-all-time-billboard-reactions}}</ref> Rinne [[The New York Times]]<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/07/13/arts/music/kendrick-lamar-damn-tour-review.html|teideal=Review: Kendrick Lamar, Rap’s Skeptical Superstar, Avoids Arena Spectacle|údar=Jon Caramanica|dáta=2017-07-13|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> cur síos air mar rapálaí teicniúil “lasrach” agus “cuardaitheoir gan staonadh”. Athraíonn a shreabhadh “solúbtha, lúfar” ó mhéadrachtaí díorthaithe go cinn ghiniúna, agus cuimsíonn sé scéimeanna rím inmheánacha agus ilshiollacha. Déantar a chuid rím a ionramháil de ghnáth laistigh de ghnáth-am, rud a ligeann dó rialú mín a dhéanamh ar fhóineolaíocht mhéadrach agus le tuiscint a thabhairt ar éiginnteachtaí foirmiúla cosúil le ceol [[Popcheol|pop]] agus [[Rac-cheol|rac]]. Tá cuid dá ionramhálacha rím bunaithe ar stíleanna “solúbtha” na scoile nua a thugann le tuiscint na [[1990idí]], agus tá cuid eile bunaithe ar eilimintí “docht” na sean-scoile a chuireann i gcuimhne na [[1980idí|1980idí.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Rhyme, Metrical Tension, and Formal Ambiguity in Kendrick Lamar’s Flow|url=https://www.esm.rochester.edu/integral/35-2022/wadsworth-and-needle/|journal=Intégral|date=2022|pages=69–94|volume=35|language=en-US|author=Benjamin K. Wadsworth, Simon Needle}}</ref> Úsáideann Lamar sincóipiú go minic ina chuid fonn chun codarsnachtaí a chruthú idir a ábhar liriceach agus a rithimí. Le ''Good Kid, M.A.A.D City'', imríonn sé go saor le fuaimniú, infhilleadh agus seachadadh chun raon mothúchánach an albaim a léiriú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://exclaim.ca/music/article/kendrick_lamar-good_kid_md_city|teideal=Kendrick Lamar │ Exclaim!|language=en|work=Kendrick Lamar │ Exclaim!|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Moltar Lamar as a thoilteanas a ghuth a úsáid mar uirlis cheoil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://djbooth.net/features/2017-05-31-kendrick-lamar-cadence-in-rap/|teideal=Kendrick Lamar & The Importance of Cadence in Rap|dáta=2017-05-31|language=en-US|work=DJBooth|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Glacann sé le raonta éagsúla cainte, [[ton]], modhnuithe agus dathanna gutha chun pearsantachtaí contrártha a léiriú, mothúcháin shainiúla a phéinteáil, agus scéalta a insint trí charachtair agus pearsain. Tá a réimse falsetto, ar a dtugann sé an “falsetto ghetto”, curtha i gcomparáid le guth Curtis Mayfield. Deir MTV go n-úsáideann Lamar a ghuth ar bhealach a thugann le fios sliocht a théann siar go hobair bhunúsach James Brown sna 1960idí, síceadelia na 1970idí, fantaisíocht “allais” Prince sna 1980idí, agus gangsta rap na 1990idí.<ref>{{Cite news|url=https://www.mtv.com/news/rbxnfu/kendrick-lamar-voice-funk|teideal=Kendrick Lamar’s Journey Into The Funk|language=en|work=MTV|dátarochtana=2025-06-26|archivedate=2022-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110030649/https://www.mtv.com/news/rbxnfu/kendrick-lamar-voice-funk}}</ref> Rinne ''The Times'' é a rangú mar an deichiú hamhránaí aonair is fearr den 21ú haois sa bhliain 2023.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thetimes.com/culture/article/ranked-the-best-20-solo-singers-of-this-century-3bxk7zt93|teideal=Ranked: the best 20 solo singers of this century|údar=Dan Cairns {{!}} Luz Wollocombe|dáta=2023-01-22|language=en|work=www.thetimes.com|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> == Scríobh amhrán == Tugadh an teideal ''“maighistir scéalaíochta”'' do Lamar ag ''The New Yorker'',<ref>{{Cite news|url=http://newyorker.com/culture/culture-desk/the-autofictions-of-kendrick-lamar|teideal=The Autofictions of Kendrick Lamar|language=en-US|work=The New Yorker|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> agus tá sé á mheas mar dhuine de na liriceoirí hip-hap is fearr sa ré nua-aimseartha ag roinnt foilseachán agus ag a phiaraí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tampabay.com/things-to-do/music/Kendrick-Lamar-and-the-Pulitzer-Prize-Here-s-why-he-s-the-best-songwriter-alive_168121681/|teideal=Kendrick Lamar and the Pulitzer Prize: Here's why he's the best songwriter alive|language=en|work=Tampa Bay Times|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Deir Pharrell Williams gurb é a dhéanann a chumadóireacht amhrán speisialta ná go bhfuil sé “an-disciplíneach maidir le hábhar, tuigeann sé gur rud tábhachtach é go mbeadh sé buan, agus tuigeann sé go gcaithfidh sé a bheith ar fheabhas.”<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nme.com/news/music/pharrell-calls-kendrick-lamar-one-of-the-greatest-writers-of-our-time-3244927|teideal=Pharrell calls Kendrick Lamar “one of the greatest writers of our time”|údar=Ellie Robinson|dáta=2022-06-11|language=en-GB|work=NME|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Dar le ''American Songwriter'', cé gur ceoltóir, liriceoir agus emcee é Lamar, is ''drámaíodóir, [[úrscéalaí]] agus údair gearrscéalta'' é freisin. Tá sé liteartha laistigh den fhoirm ealaíne atá sa cheol. Tarraingíonn a chumadóireacht amhrán machnamhach ar réimse leathan de theicnící liteartha agus scannánaíochta, amhail scitsí hip-hap agus guthanna thar ceol, rud a ligeann don lucht éisteachta leanúint ar chonairí inmheánacha agus seachtracha an scéil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.okayplayer.com/url-kendrick-lamar-albums-narrator|teideal=How Kendrick Lamar Used Narration to Become Rap’s Best Storyteller - Okayplayer|language=en|work=www.okayplayer.com|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Tá an chumasc atá aige de stíleanna éagsúla scannáin agus a thionchar sonach tar éis a chuid saothar a ardú mar chuid de na cinn is “éadromchróga agus cumhachtaí” sa hip hap, agus chuir sé le dul chun cinn na scéalaíochta sa seánra.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.okayplayer.com/url-kendrick-lamar-albums-narrator|teideal=How Kendrick Lamar Used Narration to Become Rap’s Best Storyteller - Okayplayer|language=en|work=www.okayplayer.com|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> '''Aithnítear Lamar mar cheoltóir agus scríbhneoir''',<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/03/01/t-magazine/beck-tom-waits-kendrick-lamar.html|teideal=Three Iconic Musicians on Artistic Creation — and Its Importance Now|údar=Wyatt Mason|dáta=2017-03-01|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> agus tosaíonn sé a phróiseas scríbhneoireachta le bailiúchán de smaointe réamhphleanáilte a scríobh sé síos thar bhliain amháin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gq.com/video/watch/watch-kendrick-lamar-meet-rick-rubin-and-have-an-epic-conversation|teideal=Watch Kendrick Lamar Meet Rick Rubin and Have an Epic Conversation|údar=Condé Nast|language=en-US|work=GQ|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Is minic a spreagann a chuid taithí phearsanta a chuid amhrán, ach faigheann sé smaointe freisin ó dhaoine nua a chasann sé orthu, ó thaisteal, agus ó chultúir dhifriúla a bhlaiseadh. Mar [[An Chríostaíocht|Chríostaí]] dílis, roinneann sé a chuid bua agus coimhlintí spioradálta ina chuid ceoil.Is scríbhneoir nótaí díograiseach é Lamar, agus d’fhorbair sé eochairfhocail, frásaí, agus fuaimeanna a chabhraíonn leis na mothúcháin chéanna a mhúscailt is a mhothaigh sé nuair a scríobh sé an chéad leagan den amhrán. Meastar é mar “rapálaí polaitiúil go follasach ach oiriúnach don raidió” ag ''Pitchfork'',<ref>{{Lua idirlín|url=https://pitchfork.com/tv/56-liner-notes/kendrick-lamar-or-damn-or-instant-classic/|teideal=Explore Kendrick Lamar’s DAMN. on Pitchfork’s “Instant Classic”|údar=Pitchfork|dáta=2017-10-30|language=en-US|work=Pitchfork|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> agus mar phobalachasach ag ''The Wall Street Journal''. Cuireann sé cáineadh polaitiúil agus tráchtaireacht shóisialta isteach ina chuid amhrán go rialta, go háirithe maidir le cultúr na nAfraiceach-Meiriceánach. I measc na dtéamaí a scrúdaíonn sé tá éagothroime chiníoch, idirdhealú institiúideach, agus cumhachtú na ndaoine gorma. Rinne ''The Guardian'' <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2017/apr/14/kendrick-lamar-damn-review|teideal=Kendrick Lamar: Damn review – more mellow but just as angry|údar=Alexis Petridis|dáta=2017-04-14|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2025-06-26}}</ref>comparáid idir a cháineadh agus óráid Stát na Aontais, agus chuir ''Billboard'' síos ar a chuid liricí mar “Shakespearúil.” Dúirt ''HuffPost'' gur phíosa iontach iriseoireachta é a shaothar toisc go labhraíonn sé ón bpeirspictíocht a bhaineann le pobail gorma atá faoi leatrom agus go ndéanann sé ionsaí díreach ar na hinstitiúidí atá freagrach as a bpian—rud nach féidir le go leor iriseoirí a bhaint amach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.huffpost.com/entry/kendrick-lamar-pulitzer-damn-journalism_n_5ad66e49e4b03c426da92b81|teideal=Kendrick Lamar Won A Pulitzer Because ‘DAMN.’ Is Journalism|dáta=2018-04-18|language=en|work=HuffPost|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> == ''Oidhreacht''. == [[Íomhá:Kendrick Lamar 3 F.I.B. 2016 (cropped 3).jpg |mion|Lamar ag déanamh taibhithe ag an gCeolchoirm Idirnáisiúnta de Benicàssim i 2016]] Dúirt eagarthóirí ''Insider Inc.'' agus ''[[CNN]]'' gur duine de na ceoltóirí is mó tionchair de na [[2010idí]] é Lamar, agus gur athrú mór paraidíme é i hip hop comhaimseartha agus i gcultúr an phobail.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.businessinsider.com/kendrick-lamar-artist-of-the-decade-2010s-2019-12|teideal=Kendrick Lamar is the artist of the decade|údar=Mark Braboy|language=en-US|work=Business Insider|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Le linn ghluaiseacht ''[[Black Lives Matter]]'' agus na n-imeachtaí i ndiaidh toghchán uachtaránachta [[SAM]] in [[2016]], úsáideadh a shaothar mar amhráin agóide. Dar le William Hoynes, scoláire ar staidéar Meiriceánach agus ar na meáin, cuireann gnéithe forásacha Lamar é i measc ealaíontóirí agus gníomhaithe Afracach-Meiriceánacha eile a “d’oibrigh laistigh agus lasmuigh den phríomhshruth chun frithchultúr a chur chun cinn a sheasann in aghaidh na steiréitíopaí ciníocha atá á scaipeadh i meáin agus i gcultúr faoi úinéireacht bhán.” Dúirt Matt Miller ó ''Esquire'' gur mhúscail Lamar físeáin cheoil mar chineál tráchtaireachta shóisialta le blianta beaga anuas. Tá ceol Lamar i gcónaí tar éis moladh criticiúil, rath tráchtála, agus tacaíocht ó ealaíontóirí a réitigh an bealach dó a bhaint amach. Meastar gur comhartha é a bhua ar Dhuais Pulitzer gur aithní an mionlach cultúrtha Meiriceánach hip hop mar “mheán ealaíne dlisteanach.” Mhol ealaíontóirí sinsearacha ar nós Nas, Bruce Springsteen, Eminem, Dr. Dre, Prince, agus Madonna a cheol agus a cheardaíocht. Spreag albam deireanach David Bowie, ''Blackstar'' (2016), a shaothar ''To Pimp a Butterfly'', agus mhol a léiritheoir Tony Visconti Lamar mar “bhriseoir rialacha” sa tionscal ceoil.Ghlaoigh Pharrell Williams air “duine de na scríbhneoirí is mó dár linn” agus chuir sé i gcomparáid le Bob Dylan. Luaitear Lamar freisin mar thionchar láidir ar shaothar ealaíontóirí comhaimseartha éagsúla, lena n-áirítear [[BTS]], [[Dua Lipa]], [[Tyler, the Creator|Tyler, the Creator,]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.complex.com/music/a/eric-skelton/tyler-live-performance-igor-everything-we-learned|teideal=Everything We Learned From Tyler, the Creator's First Per...|language=en|work=Complex|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Roddy Ricch, agus Rosalía. Measann Lorde gurb é “an t-ealaíontóir is mó tóir agus tionchair i gceol nua-aimseartha.”<ref>{{Lua idirlín|url=https://americansongwriter.com/lorde-on-kendrick-lamar-hes-the-most-popular-and-influential-artist-in-modern-music/|teideal=Lorde on Kendrick Lamar: He's "the Most Popular and Influential Artist in Modern Music"|údar=Jacob Uitti|dáta=2022-05-27|language=en-US|work=American Songwriter|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> == íomhá phoiblí == Coinníonn Lamar próifíl phoiblí íseal agus tá aithne air mar dhuine cúthail.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.complex.com/pigeons-and-planes/a/michelleodee/videos-kendrick-fans-should-watch|teideal=14 Videos Every Kendrick Lamar Fan Should Watch|language=en|work=Complex|dátarochtana=2025-06-26|archivedate=2025-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250626103520/https://www.complex.com/pigeons-and-planes/a/michelleodee/videos-kendrick-fans-should-watch}}</ref> Bíonn drogall air labhairt go poiblí faoina shaol pearsanta agus seachnaíonn sé úsáid a bhaint as na meáin shóisialta de ghnáth. Tá sé cinntitheach freisin nuair a bhíonn sé ag plé le príomhshruth na meán, cé go molann iriseoirí a shuaimhneas “cosúil le Zen” agus a phearsantacht shimplí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.latimes.com/entertainment/envelope/la-en-ms-kendrick-lamar-20181217-story.html|teideal=Amid the accolades, Kendrick Lamar refuses to compromise his vision, keeping it homegrown|údar=Jeff Weiss|dáta=2018-12-17|language=en-US|work=Los Angeles Times|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> De réir Lamar féin, tá sé “chomh báite sin i m’eachtra féin taobh amuigh den cháiliúlacht, uaireanta is é sin an t-aon rud atá ar eolas agam. Níor theastaigh uaim riamh a bheith ag lorg aird go géar. Is maith le gach duine aird, ach domsa, ní hé sin mo ghrá.”<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/culture/archive/2022/05/kendrick-lamar-mr-morale-and-the-big-steppers-album-review/629879/|teideal=The Impossible Ambition of Kendrick Lamar’s New Album|údar=Spencer Kornhaber|dáta=2022-05-18|language=en|work=The Atlantic|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Tá a chuid liricí tar éis aird na meán a tharraingt, rud a d’eascair moladh agus conspóid araon. Tá tuairim an phobail faoi Lamar tiontaithe freisin ag na coimhlintí rap éagsúla ina raibh sé páirteach. Cé gur dhearbhaigh roinnt iriseoirí gurbh é buaiteoir a choimhlint phoiblí le Drake,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/kendrick-lamar-drake-beef-who-won-1235014499/|teideal=The Results Are In: Kendrick Lamar Won the Great Rap War|údar=Andre Gee|dáta=2024-05-06|language=en-US|work=Rolling Stone|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> mheas daoine eile gur bua Pyrrhusach a bhí ann mar gheall ar thromchúis na líomhaintí agus scaipeadh faisnéise míchearta ar líne.Tar éis scaoileadh ''Good Kid, M.A.A.D City'', chuir roinnt asraonta meán síos ar Lamar mar “shlánaitheoir nua-aimseartha an hip hop.”<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/03/24/magazine/notes-on-the-hip-hop-messiah.html|teideal=Notes on the Hip-Hop Messiah|údar=Jay Caspian Kang|dáta=2015-03-24|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Ní maith le roinnt léirmheastóirí a chur chuige polaitiúil “cráiteach,” rud a fhágann go bhfeictear é mar dhuine a bhfuil casta slánaitheora air. Mar sin féin, dhearbhaigh Lamar é féin mar an “rapálaí is fearr beo” mar gheall ar a nasc pearsanta leis an hip hop. Mhínigh sé do Zane Lowe: “Níl mé á dhéanamh chun amhrán maith amháin a bheith agam, nó rap maith amháin, nó port maith amháin, nó droichead maith amháin. Tá mé á dhéanamh chun é a dhéanamh gach uair, go hiomlán. Agus chun é sin a dhéanamh, caithfidh tú tú féin a spreagadh agus a dhearbhú duit féin—ní do dhuine ar bith eile—gur tusa an duine is fearr. [...] Sin é mo thiomáint agus mo ocras, agus beidh sé sin ionam i gcónaí.”<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.salon.com/2017/04/21/kendrick-lamar-has-all-the-answers/?utm_source=website&utm_medium=social&utm_campaign=ogshare&utm_content=og|teideal=Kendrick Lamar has all the answers|údar=Max Cea|dáta=2017-04-22|language=en-US|work=Salon.com|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> == fiontar eile == === fiontraíocht === Tá cur síos déanta ar Lamar mar ghnóthóir “barántúil” a ghlacann “céimeanna ríofa chun a bhranda a bhunú ón tús” agus nach bhfágann aon rud faoi thimpiste. Téann sé i dtreo rolladh amach albam ar bhealach neamhghnách, ag úsáid “Easter eggs” agus teachtaireachtaí doiléire. Sula scaoileann sé albam stiúideo, roinneann Lamar singil chur chun cinn óna shraith amhrán “The Heart”, atá deartha chun “rithim bhuille a cheoil a bhreathnú.”<ref>{{Lua idirlín|url=https://hiphopdx.com/editorials/id.4752/title.a-definitive-ranking-of-kendrick-lamars-the-heart-series|teideal=A Definitive Ranking Of Kendrick Lamar’s ‘The Heart’ Series|údar=HipHopDX- https://hiphopdx.com|dáta=2022-05-14|language=en|work=HipHopDX|dátarochtana=2025-06-26|archivedate=2025-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250626103520/https://hiphopdx.com/editorials/id.4752/title.a-definitive-ranking-of-kendrick-lamars-the-heart-series}}</ref> Tá na téamaí leochaileacha a iniúchadh sna singil neamh-albam tar éis a chaidreamh lena lucht leanúna fiosrach, ar a dtugtar Kenfolk, a neartú.Tá portfóilió eastáit réadaigh aige a chuimsíonn maoin i [[California]] agus i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.architecturaldigest.com/story/kendrick-lamar-buys-1950s-home-bel-air|teideal=Kendrick Lamar Buys 1950s Home in Bel Air for $16 Million|údar=Michelle Duncan|dáta=2022-12-15|language=en-US|work=Architectural Digest|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> I 2011, chruthaigh Lamar amhrán bunaidh leis an léiritheoir Nosaj Thing chun Windows Phone [[Microsoft]] a chur chun cinn. Bhí sé le feiceáil in éineacht le DJ Calvin Harris agus an t-amhránaí Ellie Goulding i bhfeachtas margaíochta do Bacardi in 2014.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.marketingweek.com/bacardi-mixes-kendrick-lamar-and-calvin-harris-to-win-back-young-males/|teideal=Bacardi mixes Kendrick Lamar and Calvin Harris to win back young males|údar=Seb Joseph|dáta=2014-11-13|language=en|work=Marketing Week|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Mar scairshealbhóir mionlaigh i TDE, bhí sé i gceist go mbeadh Lamar ina léiritheoir feidhmiúcháin ar rannóg scannán an lipéid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/features/kendrick-lamar-anthony-tiffith-interview-billboard-cover-story-2017-7964649/|teideal=Kendrick Lamar and Anthony ‘Top Dawg’ Tiffith on How They Built Hip-Hop’s Greatest Indie Label|údar=Datwon Thomas|dáta=2017-09-14|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Chomhoibrigh sé le American Express ar fheachtais fhógraíochta do Art Basel agus Small Business Saturday, agus is infheisteoir aingil é ar an ardán cruthaithe ceoil EngineEars. Tá comhpháirtíochtaí déanta aige freisin le roinnt dearthóirí faisin agus asraonta. Mar ambasadóir branda, bhí sé páirteach i ndearadh bróga spóirt do [[Reebok]] agus [[Nike]], Inc.<ref>{{Cite news|url=http://www.mtv.com/news/2022213/kendrick-lamar-reebok-ambassador/|teideal=Kendrick Lamar Is Reebok's New Brand Ambassador|work=MTV News|dátarochtana=2025-06-26|archivedate=2014-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141230153611/http://www.mtv.com/news/2022213/kendrick-lamar-reebok-ambassador/}}</ref> D’fhorbair sé caidrimh oibre le Grace Wales Bonner agus Martine Rose; trína mbrandaí ainmnithe féin, ghléas siad é do roinnt imeachtaí poiblí. Don bhailiúchán Fómhar/Geimhreadh 2023, ''Twilight Reverie'', d’oibrigh Lamar le Bonner chun fuaimrian na seó a chruthú le Sampha agus Duval Timothy.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/531bc772-76dd-411c-8ea4-e66a85e4de7d|teideal=Grace Wales Bonner on James Baldwin, Paris and bringing an ‘Afro-Atlantic spirit’ to luxury|údar=Simon Chilvers|dáta=2023-08-22|work=Financial Times|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Trí PGLang, chum sé an ceol agus chomh-dhear sé an stáitse do bhailiúchán haute couture Earrach/Samhradh 2024 de chuid Chanel.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vogue.com/article/chanel-kendrick-lamar-dave-free-interview-spring-2024-couture|teideal=Chanel “From the Outside In”—Kendrick Lamar and Dave Free Discuss Their Collaboration With French House|údar=Tiziana Cardini|dáta=2024-01-23|language=en-US|work=Vogue|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> === Daonchairdis agus an ghníomhaíocha === Is tacadóir é Lamar leis an ngluaiseacht ''[[Black Lives Matter]]'', agus labhraíonn sé go hoscailte ar son comhionannais chiníoch.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/01/03/arts/music/kendrick-lamar-on-a-year-of-knowing-what-matters.html|teideal=Kendrick Lamar on the Grammys, Black Lives Matter and His Big 2015|údar=Joe Coscarelli|dáta=2015-12-29|language=en-US|work=The New York Times|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> In 2012, mhol sé Frank Ocean as teacht amach go poiblí. D’fhorbair sé cairdeas láidir le hiar-uachtarán SAM Barack Obama, tar éis dó oibriú ar fhíseán poiblíochta do thionscnamh Obama, ''My Brother’s Keeper''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/features/kendrick-lamar-meeting-president-obama-6866105/|teideal=Kendrick Lamar Opens Up About Meeting President Obama: ‘No Matter How High-Ranking You Get, You’re Human’|údar=Adelle Platon|dáta=2016-02-04|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Léirigh sé cáineadh ar chéad uachtaránacht Donald Trump agus ar chinneadh stairiúil Chúirt Uachtarach SAM chun ''Roe v. Wade'' a chur ar ceal.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nme.com/news/music/kendrick-lamar-closes-glastonbury-with-godspeed-for-womens-rights-chant-3256516|teideal=Kendrick Lamar closes Glastonbury with "godspeed for women’s rights” chant|údar=Arusa Qureshi|dáta=2022-06-26|language=en-GB|work=NME|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Bhí Lamar mar phríomhcheoltóir ar cheolchoirmeacha carthanachta a thacaigh le heagraíochtaí neamhbhrabúis áitiúla agus idirnáisiúnta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.latimes.com/archives/blogs/pop-hiss/story/2011-11-18/kendrick-lamar-to-play-charity-concert-for-downtown-womens-center|teideal=Kendrick Lamar to play charity concert for Downtown Women's Center|dáta=2011-11-18|language=en-US|work=Los Angeles Times|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Thug sé síntiús don ''American Red Cross'' i mí na Samhna 2012 chun tacú le híospartaigh Hairicín Sandy. I mí na Nollag 2013, bhronn sé $50,000 ar a iar-mheánscoil, ''Centennial High School'', chun tacaíocht a thabhairt dá roinn cheoil. Chuaigh sé ar chamchuairt bheag i 2014 agus bhronn sé an t-ioncam ar fad ar ''Habitat for Humanity'' agus ar a bhaile dúchais<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.mic.com/articles/90411/the-524-000-reason-kendrick-lamar-is-the-most-humble-man-in-hip-hop|teideal=The $524,000 Reason Kendrick Lamar is the Most Humble Man in Hip-Hop|dáta=2014-06-04|language=en|work=Mic|dátarochtana=2025-06-26}}</ref>. I mí Iúil 2017, cheannaigh sé veain inrochtana do lucht úsáide cathaoireacha rothaí do lucht leanúna ceathairphléagach.Glacann sé páirt go rialta i dtiomáint bréagán bliantúil TDE i ''Nickerson Gardens'', agus eagraíonn sé a thiomáint féin i ''[[Compton]]''. Ghlac sé páirt i siúlóid síochána i mí an Mheithimh 2020 chun agóid a dhéanamh i gcoinne dúnmharú George Floyd agus marú Breonna Taylor.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.complex.com/music/a/tracewilliamcowen/kendrick-lamar-demar-derozan-russell-westbrook-join-compton-peace-walk|teideal=Kendrick Lamar, DeMar DeRozan, and Russell Westbrook Join...|language=en|work=Complex|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> I mí an Mheithimh 2024, bhí sé i gceannas ar shíntiús $200,000 do 20 carthanas agus tionscnamh pobail i [[Los Angeles, California|Los Angeles]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-pop-out-donation-charities-los-angeles-1235720142/|teideal=Kendrick Lamar, pgLang and Free Lunch Donate $200,000 to L.A. Charities and Community Initiatives|údar=Carl Lamarre|dáta=2024-06-28|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> == Éachtaí == [[Íomhá:Kendrick Lamar Obama Janelle Monáe 2016.jpg|mion|"Lamar (ar chlé) ag ceiliúradh Lá Saoirse na Stát Aontaithe i 2016 sa Teach Bán le hUachtarán Barack Obama (sa lár) agus an t-amhránaí Janelle Monáe (ar dheis)"]] Le linn a ghairme, tá 22 Ghradam [[Gradam Grammy|Grammy]] buaite ag Lamar (an tríú líon is mó ag rapálaí riamh), Gradam Emmy Primetime, cúig Ghradam Ceoil <ref>{{Lua idirlín|url=https://uproxx.com/music/dr-dre-snoop-dogg-eminem-50-cent-mary-j-blige-kendrick-lamar-emmys/|teideal=Super Bowl LVI Halftime Performance Wins Three Emmys|dáta=2022-09-04|language=en-US|work=UPROXX|dátarochtana=2025-06-26}}</ref>Mheiriceánach, 37 nGradam Hip Hop BET (an líon is mó a bhuaigh aon ealaíontóir), 11 Ghradam Ceoil Físeáin MTV (lena n-áirítear dhá bhua Físeán na Bliana), 7 nGradam Ceoil Billboard, agus Gradam Brit. Mar chumadóir amhrán, fuair sé ainmniúcháin do Ghradam an Acadaimh agus do Ghradam Golden Globe. Ag na 58ú Gradaim Grammy, fuair sé an líon ainmniúchán is mó riamh ag rapálaí in aon oíche amháin—11.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-grammys-2016-kendrick-lamar-grammy-history-20151206-story.html|teideal=Grammy Awards 2016: Kendrick Lamar made history with an unapologetically black album|údar=X|dáta=2015-12-07|language=en-US|work=Los Angeles Times|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Ag an 65ú searmanas, ba é an chéad ealaíontóir ó aon seánra a ainmníodh do Albam na Bliana le ceithre albam stiúideo ceannasaí as a chéile ó aimsir [[Billy Joel]] (1979–1983).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/awards/beyonce-2023-grammy-nominations-analysis-1235171262/|teideal=Beyoncé Ties All-Time Grammy Nominations Record, Plus Other Highlights of 2023 Grammy Nods|údar=Paul Grein|dáta=2022-11-15|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Tá Lamar le feiceáil ar liostaí cumhachta éagsúla. I 2015, bhí sé ar liosta Power 100 de chuid ''Ebony'' a thugann ómós do cheannairí i bpobal na nAfraiceach-Meiriceánach. Chuir ''Time'' san áireamh é ar a liosta bliantúil de na 100 duine is mó tionchair ar domhan in 2016. Bhí sé ar rangú Celebrity 100 de chuid ''Forbes'' (2019),<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/pop/taylor-swift-tops-forbes-highest-paid-celebrity-100-list-2019-bts-8519360/|teideal=Taylor Swift Tops Forbes’ Highest-Paid Celebrity 100 List in 2019 With $185 Million; BTS Earn First Ranking|údar=Gil Kaufman|dáta=2019-07-10|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> agus ar a liosta 30 Faoi 30 faoi dhó sa chatagóir ceoil (2014 agus 2018).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2014/01/06/30-under-30-bruno-mars-and-musics-brightest-young-stars/|teideal=30 Under 30: Bruno Mars And Music's Brightest Young Stars|údar=Zack O'Malley Greenburg|language=en|work=Forbes|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Cuireadh Lamar san áireamh faoi dhó ar liostaí ''Billboard'' de na rapálaithe is fearr riamh (2015 agus 2023).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.complex.com/music/a/complexstaff3/the-best-rapper-alive-every-year-since-1979|teideal=The Best Rapper Alive, Every Year Since 1979|language=en|work=Complex|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> D’ainmnigh ''Complex'' é mar an rapálaí is fearr beo trí huaire (2013, 2017 agus 2024), agus chuir siad san áireamh é ar a liosta de na 20 rapálaí is fearr ina 20idí trí huaire (2013, 2015, agus 2016)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.complex.com/music/a/insanul-ahmed/20-best-rappers-in-their-20s|teideal=The 20 Best Rappers in Their 20s (Right Now)|language=en|work=Complex|dátarochtana=2025-06-26}}</ref>. I mBealtaine 2015, dearbhaíodh Lamar mar dheilbhín glúine ag Seanad [[California|Stáit California]] as a chuid ceoil agus daonchairdis. Bhí sé ina mhórmharascail ar Pharáid Nollag Compton, <ref>{{Lua idirlín|url=https://hypebeast.com/2018/12/kendrick-lamar-serves-as-grand-marshal-of-the-compton-christmas-parade|teideal=Kendrick Lamar Serves as Grand Marshal of the Compton Christmas Parade|dáta=2015-12-13|work=Hypebeast|dátarochtana=2025-06-26}}</ref>agus bronnadh eochair a bhaile dúchais air mar ionadaí ar a fhorbairt. Bhí sé ina chainteoir céime iontais ag Compton College ar an 7 Meitheamh 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/kendrick-lamar-surprise-commencement-speech-compton-college-1235036057/|teideal=See Kendrick Lamar Give Surprise Commencement Speech at Compton College|údar=Daniel Kreps|dáta=2024-06-08|language=en-US|work=Rolling Stone|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Is é an cúigiú fear é a bhí le feiceáil ina aonar ar chlúdach ''Harper’s Bazaar''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.harpersbazaar.com/culture/art-books-music/a62568151/kendrick-lamar-sza-interview-2024/|teideal=Kendrick Lamar Gets Personal|dáta=2024-10-21|language=en-US|work=Harper's BAZAAR|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Cuireadh ''Good Kid, M.A.A.D City'', ''To Pimp a Butterfly'', agus ''Damn'' san áireamh i rangú tionsclaíoch ''Rolling Stone'' de na 500 albam is fearr riamh agus na 200 albam hip hop is fearr riamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-hip-hop-albums-1323916/|teideal=The 200 Greatest Hip-Hop Albums of All Time|údar=Charles Aaron,Mankaprr Conteh,Jon Dolan,Will Dukes,Dewayne Gage,Joe Gross,Kory Grow,Christian Hoard,Jeff Ihaza,Julyssa Lopez,Mosi Reeves,Yoh Phillips,Noah Shachtman,Rob Sheffield,Simon Vozick-Levinson,Christopher R. Weingarten|dáta=2022-06-07|language=en-US|work=Rolling Stone|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Cuireadh ''Good Kid, M.A.A.D City'' ar liosta na hirise de na 100 albam tosaigh is fearr riamh, agus ainmníodh é mar an t-albam coincheapa is fearr riamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-concept-albums-1234604040/|teideal=The 50 Greatest Concept Albums of All Time|údar=David Browne,Jon Dolan,Brenna Ehrlich,Joe Gross,Kory Grow,Brian Hiatt,Maura Johnston,Michelle Hyun Kim,Julyssa Lopez,Angie Martoccio,Michaelangelo Matos,Tomás Mier,Mosi Reeves,Rob Sheffield,Alison Weinflash,Simon Vozick-Levinson|dáta=2022-10-12|language=en-US|work=Rolling Stone|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Ainmníodh é mar an seachtú albam is fearr riamh ag [[Apple Inc.|Apple]] Music in 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://apnews.com/article/lauryn-hill-apple-music-best-albums-cc143b9c93a8ec5dd451b8a990b12564|teideal=Lauryn Hill's classic 'Miseducation' album tops Apple Music's list of best albums of all time|dáta=2024-05-22|language=en|work=AP News|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Rangú roinnt foilseachán ''To Pimp a Butterfly'' mar cheann de na halbaim is fearr de na [[2010idí]], agus measadh “Alright” mar an t-amhrán hip hop is fearr den ré sruthaithe ag [[Spotify|Spotify.]] Ó Feabhra 2023, is é an t-albam is airde rátáil ar an eanaclóipéid ar líne ''Rate Your Music''. Bhuaigh ''Damn'' Duais Pulitzer don Cheol in 2018—an chéad uair a bronnadh an gradam ar shaothar ceoil lasmuigh de na seánraí clasaiceacha agus snagcheoil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.poynter.org/newsletters/2018/inviting-someone-new-to-the-pulitzer-party/|teideal=Inviting someone new to the Pulitzer party|údar=David Beard|dáta=2018-05-31|language=en-US|work=Poynter|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> Tá a chamchuairt agus ''The Big Steppers Tour'' (2022–2024) i measc na gcamchuairteanna hip hop is mó ioncaim riamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nme.com/news/music/kendrick-lamars-big-steppers-tour-is-now-the-highest-grossing-rap-tour-of-all-time-3437754|teideal=Kendrick Lamar’s ‘Big Steppers Tour’ is now the highest-grossing rap tour of all time|údar=Will Richards|dáta=2023-05-01|language=en-GB|work=NME|dátarochtana=2025-06-26}}</ref> == Dioscliosta == '''Studio albums''' * ''Section.80'' (2011) * ''Good Kid, M.A.A.D City'' (2012) * ''To Pimp a Butterfly'' (2015) * ''Damn'' (2017) * ''Mr. Morale & the Big Steppers'' (2022) * ''GNX'' (2024) == ''Scannánliosta'' == * ''God Is Gangsta'' (2015) * ''Quincy'' (2018) * ''Kendrick Lamar Live: The Big Steppers Tour'' (2022) * ''Renaissance: A Film by Beyoncé'' (2023) * ''Piece by Piece'' (2024) * ''Untitled Trey Parker film'' (2026) == turas == === príomhghníomh === * Good Kid, M.A.A.D City World Tour (2013) * Kunta's Groove Sessions (2015) * The Damn Tour (2017–2018) * The Big Steppers Tour (2022–2024) === comhphríomhghníomhartha === * The Championship Tour (with Top Dawg Entertainment artists) (2018) * Grand National Tour (with SZA) (2025) 1. https://www.britannica.com/biography/Kendrick-Lamar {{Reflist}} {{Síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Lamar, Kendrick}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1987]] [[Catagóir:Daoine beo]] nj8ehf4nwkll157kasphi40l4qah2cs 0 74265 1329748 998499 2026-10-12T17:10:51Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1329748 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Timothy O'Sullivan''' ([[26 Iúil]] [[1899]] - [[3 Márta]] [[1971]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 11ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 12ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:O'Sullivan, Timothy}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1899]] [[Catagóir:Básanna i 1971]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 11ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] 9k81zbz6p2dx10f4zuhk569cl5nxvns 0 74426 1329752 1023614 2026-10-12T17:15:17Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1329752 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''John Ormonde''' ([[15 Meán Fómhair]] [[1905]] – [[25 Meitheamh]] [[1981]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 12ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Ormonde, John}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1905]] [[Catagóir:Básanna i 1981]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Fir Éireannacha]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Phort Láirge]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] aifgjaha31tmth2rba1lwgwa8egdw0o 0 74717 1329746 1081301 2026-10-12T17:05:56Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1329746 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Denis J. O'Sullivan''' ([[5 Márta]] [[1918]] – [[20 Iúil]] [[1987]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:O'Sullivan, Denis J}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1918]] [[Catagóir:Básanna i 1987]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Fir Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] tjj0cyny11zd4nl9z6mbnum8iak91zn 0 74809 1329747 1002017 2026-10-12T17:08:36Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1329747 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''John O'Sullivan''' ([[8 Meitheamh]] [[1901]] – [[28 Feabhra]] [[1990]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 20ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:O'Sullivan, John}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1901]] [[Catagóir:Básanna i 1990]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 20ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Corcaigh Thiar Theas (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir Éireannacha]] fztq0v2cty96kibfhzt0rk2ozj5dao6 0 76202 1329823 1305089 2026-10-13T09:22:53Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329823 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}Crann dúchasach don Eoraip is ea '''''Malus sylvestris''''', nó '''an crann fia-úll'''.<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Malus%20sylvestris/|title=“Malus sylvestris” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> Is [[speiceas]] é den [[Géineas|ghéineas]] ''Malus''. Ciallaíonn a ainm eolaíoch "úll foraoise", agus bíonn dealga ar an  fhíor-chrann fiáin. == Nótaí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=MASY2 USDA Plandaí Próifíl do ''Malus sylvestris''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614135850/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=MASY2 |date=2012-06-14 }} * [https://web.archive.org/web/20210124133451/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6677,6808,6810 Jepson Lámhleabhar (JM93) cóireáil ''Malus sylvestris''] — ''speicis a tugadh isteach i California''. * [http://www.topwalks.net/plants/green/malus_sylvestris_more.htm Topwalks.net: Plandaí de Spáinn, ''Malus sylvestris''] * {{CalPhotos|Malus|sylvestris}} * [http://www.euforgen.org/species/malus-sylvestris/ EUFORGEN speiceas leathanach: ''Malus sylvestris'']. Faisnéise, a dháileadh agus a bhaineann le hacmhainní. hs9of75f3rwcamr5i2buwxi69jhypth 0 78966 1329787 1306406 2026-10-13T01:26:16Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329787 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Speiceas]] de Champanula is ea '''''Campanula angustiflora'''''. Tá sí eindéimeach go [[California]], áit a fhásann sí in ithreacha nathairíneach na gcnoc agus na sléibhte mórthimpeall ar Bhá [[San Francisco]]. Is bláth den speiceas chaparral é. Is é seo luibh ghruagach bhliantúil a tháirgeadh gas tanaí brainseach, suas go 20 ceintiméadar ar airde. Bíonn uigeacht righin ag na [[Duilleog|duilleoga]] agus cruth ubhach orthu chomh maith. Bíonn tomhas idir 0.5 agus 1 ceintiméadar ar fad acu, le roinnt fiacla ar feadh a  imill. Tá na bláth clogchruthach bánghorm nó bán agus díreach cúpla milliméadar ar fad. Capsúil ileasnach agus sféarúil is ea an toradh, . == Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20160401100532/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?2770,2771,2772 Jepson Lámhleabhar Cóireála] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CAAN3 USDA Plandaí Próifíl]{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Campanula+angustiflora Gailearaí grianghraf] 5n07svio7msjtpt4jsg2txorw2l2zga 0 84620 1329749 1243010 2026-10-12T17:12:45Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1329749 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach is é '''Donal Ormonde''' ([[21 Eanáir]] [[1943]] – ). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 24ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Ormonde, Donal}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1943]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 19ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 24ú Dáil]] [[Catagóir:Fir Éireannacha]] [[Catagóir:Port Láirge (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] gpl71msnp0sxstea7gg9k9c4jop6knp 0 90118 1329783 1221839 2026-10-13T00:00:06Z TGcoa 21229 1329783 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} Dia na nGael réamhChríostaí ba ea '''Crom Cruach''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Crom Crúaich'''). De réir scríbhneoirí Críostaí, ceansaíodh é le h[[íobairt dhaonna]] agus chuir [[Naomh Pádraig]] deireadh lena adhradh.<ref>http://www.templeport.ie/magh-slecht-dara-fort/plain-of-blood.pdf</ref><ref>https://www.academia.edu/13644175/St._Patrick_vs._Cenn_Cruaich_in_the_Patrician_Lives_Elements_of_Narrative</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/10/crom-cruach/|teideal=Crom Cruach|údar=Caoimhín Ó Cadhla|dáta=2026-10-09|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-10-12}}</ref> [[File:St. Patrick and Crom Cruaich.jpg|thumb|''N. Pádraig agus Crom Cruach''. Léaráid le L.D.Symington.]] Glaoitear chomh maith é ''Crom Cróich'', ''Cenn Cruach''/''Cróich'' agus ''Cenncroithi''. Tá gaol idir é agus pearsa mhiotasach níos deireanaí, [[Crom Dubh]]. Is é Domhnach Chroim Dhuibh ainm na féile ina onóir.<ref name="Mythology" /> Tá tagairt ann i ndán an ''[[dinnseanchas|dinnseanchais]]'' den 12ú haois gur ceansaíodh é mar chúiteamh ar bainne agus grán, rud a chuireann le fios gur dhia na torthúlachta ab ea Crom. De réir roinnt, ag smaoineamh ar a íomhá óir timpeallaithe ag dhá fhíor chloiche nó chré-umha déag, gur léir seo agus gur dhia na gréine ab ea é, timpeallaithe ag comharthaí an [[Stoidiac]]a.<ref name="Mythology">{{ cite web | url = http://www.shee-eire.com/magic&mythology/gods&goddess/Celtic/Gods/Crom-Cruaich/Page1.htm | teideal = Celtic Gods, Crom Cruaich | work = Magic of Mythology | accessdate = 9 Nollaig 2010 | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100704062055/http://www.shee-eire.com/magic%26mythology/gods%26goddess/Celtic/Gods/Crom-Cruaich/Page1.htm | archivedate = 4 Iúil 2010 | }}</ref> ==Sanasaíocht== Mar aidiacht sa tSean-Gaeilge, bhí brí "fuilteach" le ''crúach''.<ref>[http://dil.ie/13168 2 crúach]</ref> ==Tagairtí liteartha== De réir dán sa [[dinnseanchas]] sa [[Leabhar Laighneach]] den 12ú haois, sheas Crom Cruach's [[íomhá cultas]] Chroim Cruaiche ar [[Magh Slécht]], [[Contae an Chabháin]], fíor óir timpeallaithe ag dhá fhíor chloiche déag [[Magh Slécht]]. Ceansaíodh é le híobairt chéadlinbh mar chúiteamh ar bainne agus grán. Deirtear gur dia seargtha é Crom Cruach, cumhdaithe le ceo,<ref>[https://archive.org/stream/metricaldindsenc04royauoft/metricaldindsenc04royauoft_djvu.txt Dinnseanchas] via archive.org</ref> adhartha ó ré [[Érimón|Éireamhóin]]. Instear gur éag [[Tigernmas]], luath-[[Ard-Rí na hÉireann]] i dteannta le trí cheathrún dá arm, i mbun Crom a adhradh ar Oíche [[Samhain|Samhna]]. D'adhrtaí é go dtí gur scrios Naomh Pádraig an íomhá le hord.<ref>E. Gwynn (eag. & aistr.), ''The [[Metrical Dindshenchas]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/T106500D/text007.html iml. 4, dán 7]</ref><ref>féach freisin ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/text006.html M3656]</ref><ref>[[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'' [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text035.html 2.25]</ref> Insítear an tarlú seo go suntasach i seanscéalta na meánaoise faoi Naomh Pádraig, cé nach bhfeictear é ina scríbhneoireacht féin, ná fiú sa dá bheathaisnéis den 7ú hais le [[Muirchu moccu Machtheni|Muirchu]] agus [[Tírechán]].<ref>Ludwig Bieler (eag. & aistr.), ''The Patrician Texts in the Book of Armagh'', [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]], 1979</ref> Sa scéal den 9ú haois, ''[[Vita tripartita Sancti Patricii]]'' (Beatha Trípháirteach Naoimh Phádraig), Cenn Cruach is ainm don dia, agus san íomhá cultas tá fíor lárnach óir airgid, timpeallaithe ag dhá fíor cré-umha déag. Nuair a bhuaileann Pádraig an íomhá lena [[bachall|bhachall]], titeann an fhíor leathanach chun talaimh le lorg an bhealaigh san aghaidh aige, agus téann na fíoracha éinne i dtalamh. Tagann diabhail na híomhá ar an bhfód, ach cuireann Pádraig mallacht air agus caitheann go hifreann é.<ref>James O'Leary (eag. & aistr.), [http://www.gutenberg.org/files/18482/18482-h/18482-h.htm#chap0402 "Tripartite Life" Cuid II], ''The Most Ancient Lives of St. Patrick'', 1880</ref> Faightear an scéal beagnach mar an gcéanna i ''[[Life and Acts of St. Patrick]]'' den 12ú haois le [[Jocelyn of Furness]]. Sa saothar úd, ''Cenncroithi'' is ainm don dia, a mheastar le brí "ceann na ndéithe uile". Nuair a thiteann an íomhá, déantar deannach den ór agus airgead á chlúdach, agus lorg an bhachaill fágtha ar an gcloch lom.<ref>James O'Leary (eag. & aistr.), [http://www.gutenberg.org/files/18482/18482-h/18482-h.htm#chap6056 "The Life and Acts of St. Patrick by Jocelin" Caibidil 56], ''The Most Ancient Lives of St. Patrick'', 1880</ref> Sa scéal Sean-Ghaeilge ón ''[[Leabhar Leasa Mhóir]]'', darb ainm ''[[Mug Ruith|Forbhais Droma Dámhgháire]]''<ref>léigear</ref>, is ionann Crom agus [[Moloch]]. ==Seandálaíocht== De réir roinnt daoine, tá cloch cóirithe ann darb ainm [[Gallán Choillidh Chlogáin]] a bhfuil i ndáiríre íomhá cultas de Chrom Cruach. D'aimsíodh é ag Coillidh Chlogáin, [[Contae an Chabháin]], leathchumhdaithe agus briste i roinnt píosaí, gar do liagchiorcal de chuid [[An Chré-umhaois|na Cré-umhaoise]], inar sheas sé tráth, is amhlaidh. Sa Leabhar Mhic Shamhradháin den 14ú haois, scríofa i [[Magh Slécht]], tá dán ann a insítear go raibh Crom ina chónaí ar taobh na sráide ag Cill na bhFeart, agus go mbíodh na mná áitiúla ag crith le heagla ag gabháil thart. Tá nós áitiúil fós ann gurb í cloch Chroim é le fírinne an Gallán Choillidh Chlogáin. Tá gallán eile ann<ref>''Killinagh Church and Crom Cruaich'' le Oliver Davies agus D. Lowry-Corry, in ''Ulster Journal of Archaeology'', Tríú Sraith, Iml. 2 (1939), ll. 98-104</ref> a shamhlaítear le Crom Cruach in ''Drumcoo'', [[Contae Fhear Manach]]. Tá ann fear ag siúl, ag cur i láthair nó Naoimh Phádraig nó draoi, ag brath ar am a ghreanta. Tá sráid ar na gaobhair ainmnithe as, ''Crom Crúaich Way''. ==Féach freisin== * [[Killycluggin Stone]] * [[Cermand Cestach]] * [[Balar]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} [[Category:Miotaseolaíocht na nGael]] r71js38nzsti69xagovefumswnspppk 2 90902 1329733 1327996 2026-10-12T16:05:22Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1329733 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 05z3rj4sw7sln5zwke0x3yiqo9ni1jl 1329734 1329733 2026-10-12T16:05:41Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1329734 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 5un594n3kuyy2urmp8wpdiaobhygl8q 1329735 1329734 2026-10-12T16:13:13Z Marcas.oduinn 33120 1329735 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == '' '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=":0" /> '''Colker''' (March 19, 1927 – April 8, 2020) was an American medievalist, classicist and palaeographer. <ref name=>{{cite journal |last=Murphy |first=Margaret |date=2009 |title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 |journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies |language=en |volume=3 |issue=1 |pages=115–116 |doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846|url-access=subscription }}</ref> <ref name=>{{cite journal |last=Donaldson |first=Robert |year=1972 |title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) |url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 |journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics |volume=6 |issue=3 |page=84}}</ref> He was a faculty member of the [[University of Virginia]] from 1953 until his retirement in 1998. He is known for creating the 'Colker catalogue' of Medieval Latin texts in the [[Library of Trinity College Dublin]]. == == In the 1950s, Colker began cataloguing the 450 Medieval Latin manuscripts of the [[Library of Trinity College Dublin]].<ref name=":0" /> He made regular summertime visits<ref name=":1" /> to Dublin over the course of 30 years in order to work on the catalogue.<ref name=":0" /> In 1977, he received a [[Guggenheim Fellowship]].<ref name=":4" /> Colker received an honorary doctorate from [[Trinity College Dublin]] in 1987.<ref name=":1" /> Colker's catalogue was published in 1991 as ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts''.<ref name=":0" /> The text is colloquially known as the 'Colker catalogue' <ref name=":3">{{cite journal |last=Maxwell |first=Jane |date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history |url=https://www.jstor.org/stable/26316909 |journal=Hermathena |issue=194 |pages=9–22 |issn=0018-0750}}</ref> and was the first comprehensive catalogue of the library's Latin manuscripts. <ref name=":0">{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal =Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin |language=en|date=15 February 2018}}</ref> Colker retired from teaching at University of Virginia in 1998.<ref name=":2" /> == Tagairtí == {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ p99vbwsfgmq7gxa3mr1qwung7ztz242 1329736 1329735 2026-10-12T16:20:33Z Marcas.oduinn 33120 1329736 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == '' '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=":0" /> '''Colker''' (March 19, 1927 – April 8, 2020) was an American medievalist, classicist and palaeographer. <ref name=>{{cite journal |last=Murphy |first=Margaret |date=2009 |title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 |journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies |language=en |volume=3 |issue=1 |pages=115–116 |doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846|url-access=subscription }}</ref> <ref name=>{{cite journal |last=Donaldson |first=Robert |year=1972 |title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) |url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 |journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics |volume=6 |issue=3 |page=84}}</ref> He was a faculty member of the [[University of Virginia]] from 1953 until his retirement in 1998. He is known for creating the 'Colker catalogue' of Medieval Latin texts in the [[Library of Trinity College Dublin]]. == == In the 1950s, Colker began cataloguing the 450 Medieval Latin manuscripts of the [[Library of Trinity College Dublin]].<ref name=":0" /> He made regular summertime visits<ref name=":1" /> to Dublin over the course of 30 years in order to work on the catalogue.<ref name=":0" /> In 1977, he received a [[Guggenheim Fellowship]].<ref name=":4" /> Colker received an honorary doctorate from [[Trinity College Dublin]] in 1987.<ref name=":1" /> Colker's catalogue was published in 1991 as ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts''.<ref name=":0" /> The text is colloquially known as the 'Colker catalogue' <ref name=":3">{{cite journal |last=Maxwell |first=Jane |date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history |url=https://www.jstor.org/stable/26316909 |journal=Hermathena |issue=194 |pages=9–22 |issn=0018-0750}}</ref> and was the first comprehensive catalogue of the library's Latin manuscripts. <ref name=":0">{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal =Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin |language=en|date=15 February 2018}}</ref> Colker retired from teaching at University of Virginia in 1998.<ref name=":2" /> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ rk4aaqv64rfgotz8fd9zhjplpfprkst 1329737 1329736 2026-10-12T16:23:11Z Marcas.oduinn 33120 1329737 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == '' '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=":0" /> '''Colker''' (March 19, 1927 – April 8, 2020) was an American medievalist, classicist and palaeographer. <ref name=>{{cite journal |last=Murphy |first=Margaret |date=2009 |title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 |journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies |language=en |volume=3 |issue=1 |pages=115–116 |doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846|url-access=subscription }}</ref> <ref name=>{{cite journal |last=Donaldson |first=Robert |year=1972 |title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) |url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 |journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics |volume=6 |issue=3 |page=84}}</ref> He was a faculty member of the [[University of Virginia]] from 1953 until his retirement in 1998. He is known for creating the 'Colker catalogue' of Medieval Latin texts in the [[Library of Trinity College Dublin]]. == Gairm bheatha == '' In the 1950s, Colker began cataloguing the 450 Medieval Latin manuscripts of the [[Library of Trinity College Dublin]].<ref name=":0" /> He made regular summertime visits<ref name=":1" /> to Dublin over the course of 30 years in order to work on the catalogue.<ref name=":0" /> In 1977, he received a [[Guggenheim Fellowship]].<ref name=":4" /> Colker received an honorary doctorate from [[Trinity College Dublin]] in 1987.<ref name=":1" /> '' Colker's catalogue was published in 1991 as ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts''.<ref name=":0" /> The text is colloquially known as the 'Colker catalogue' <ref name=":3">{{cite journal |last=Maxwell |first=Jane |date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history |url=https://www.jstor.org/stable/26316909 |journal=Hermathena |issue=194 |pages=9–22 |issn=0018-0750}}</ref> and was the first comprehensive catalogue of the library's Latin manuscripts. <ref name=":0">{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal =Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin |language=en|date=15 February 2018}}</ref> Colker retired from teaching at University of Virginia in 1998.<ref name=":2" /> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 94czq42en9awhp3454o0ky0eobo6gx9 1329738 1329737 2026-10-12T16:28:09Z Marcas.oduinn 33120 1329738 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == '' '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=":0" /> '''Colker''' (March 19, 1927 – April 8, 2020) was an American medievalist, classicist and palaeographer. <ref name=>{{cite journal |last=Murphy |first=Margaret |date=2009 |title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 |journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies |language=en |volume=3 |issue=1 |pages=115–116 |doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846|url-access=subscription }}</ref> <ref name=>{{cite journal |last=Donaldson |first=Robert |year=1972 |title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) |url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 |journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics |volume=6 |issue=3 |page=84}}</ref> He was a faculty member of the [[University of Virginia]] from 1953 until his retirement in 1998. He is known for creating the 'Colker catalogue' of Medieval Latin texts in the [[Library of Trinity College Dublin]]. == Gairm bheatha '' In the 1950s, Colker began cataloguing the 450 Medieval Latin manuscripts of the [[Library of Trinity College Dublin]].<ref name=":0" /> He made regular summertime visits<ref name=":1" /> to Dublin over the course of 30 years in order to work on the catalogue.<ref name=":0" /> In 1977, he received a [[Guggenheim Fellowship]].<ref name=":4" /> Colker received an honorary doctorate from [[Trinity College Dublin]] in 1987.<ref name=":1" /> '' Colker's catalogue was published in 1991 as ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts''.<ref name=":0" /> The text is colloquially known as the 'Colker catalogue' <ref name=":3">{{cite journal |last=Maxwell |first=Jane |date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history |url=https://www.jstor.org/stable/26316909 |journal=Hermathena |issue=194 |pages=9–22 |issn=0018-0750}}</ref> and was the first comprehensive catalogue of the library's Latin manuscripts. <ref name=":0">{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal =Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin |language=en|date=15 February 2018}}</ref> Colker retired from teaching at University of Virginia in 1998.<ref name=":2" /> == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ nklkp6qyib77ypq1g5bebip2gktwnu2 1329739 1329738 2026-10-12T16:37:28Z Marcas.oduinn 33120 /* Marvin Leonard Colker */ 1329739 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == '' '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=":0" /> '''Colker''' (March 19, 1927 – April 8, 2020) was an American medievalist, classicist and palaeographer.<ref name=Murphy2009 /><ref name=Donaldson1972 /> He was a faculty member of the [[University of Virginia]] from 1953 until his retirement in 1998. He is known for creating the 'Colker catalogue' of Medieval Latin texts in the [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' In the 1950s, Colker began cataloguing the 450 Medieval Latin manuscripts of the [[Library of Trinity College Dublin]].<ref name=":0" /> He made regular summertime visits<ref name=:1 /> to Dublin over the course of 30 years in order to work on the catalogue.<ref name=:0 /> In 1977, he received a [[Guggenheim Fellowship]].<ref name=":4" /> Colker received an honorary doctorate from [[Coláiste na Tríonóide]] sa bhliain 1987.<ref name=:1 /> '' Colker's catalogue was published in 1991 as ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts''.<ref name=:0 /> The text is colloquially known as the 'Colker catalogue'<ref name=:3 /> and was the first comprehensive catalogue of the library's Latin manuscripts.<ref name=:0 /> Colker retired from teaching at University of Virginia in 1998.<ref name=:2 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Murphy2009>{{cite journal | last=Murphy | first=Margaret | date=2009 | title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 | journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies | language=en | volume=3 | issue=1 | pages=115–116 | doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Donaldson1972>{{cite journal | last=Donaldson | first=Robert | year=1972 | title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) | url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 | journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics | volume=6 | issue=3 |page=84}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal = Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin | teanga = en | dáta = 15 Feabhra 2018}}</ref> <ref name=:3>{{cite journal | last=Maxwell | first=Jane | date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history | url=https://www.jstor.org/stable/26316909 | journal=Hermathena | issue=194 | pages=9–22 | issn=0018-0750}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ fh97ql5obsya4tdbjmrtq2v5o00583h 1329740 1329739 2026-10-12T16:42:38Z Marcas.oduinn 33120 /* Marvin Leonard Colker */ 1329740 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == '' '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=:0 /> '''Colker''' (March 19, 1927 – April 8, 2020) was an American medievalist, classicist and palaeographer.<ref name=Murphy2009 /><ref name=Donaldson1972 /> He was a faculty member of the [[University of Virginia]] from 1953 until his retirement in 1998. He is known for creating the 'Colker catalogue' of Medieval Latin texts in the [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' In the 1950s, Colker began cataloguing the 450 Medieval Latin manuscripts of the Leabharlann Choláiste na Tríonóide.<ref name=:0 /> He made regular summertime visits<ref name=:1 /> to Dublin over the course of 30 years in order to work on the catalogue.<ref name=:0 /> In 1977, he received a [[Guggenheim Fellowship]].<ref name=:4 /> Colker received an honorary doctorate from [[Coláiste na Tríonóide]] sa bhliain 1987.<ref name=:1 /> '' Colker's catalogue was published in 1991 as ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts''.<ref name=:0 /> The text is colloquially known as the 'Colker catalogue'<ref name=:3 /> and was the first comprehensive catalogue of the library's Latin manuscripts.<ref name=:0 /> Colker retired from teaching at University of Virginia in 1998.<ref name=:2 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Murphy2009>{{cite journal | last=Murphy | first=Margaret | date=2009 | title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 | journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies | language=en | volume=3 | issue=1 | pages=115–116 | doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Donaldson1972>{{cite journal | last=Donaldson | first=Robert | year=1972 | title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) | url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 | journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics | volume=6 | issue=3 |page=84}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal = Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin | teanga = en | dáta = 15 Feabhra 2018}}</ref> <ref name=:1>{{lua idirlín | dáta = 2020-05-28 | teideal = In Memoriam Marvin Colker | url = https://classics.as.virginia.edu/memoriam-marvin-colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = Department of Classics, University of Virginia | teanga = en}}</ref> <ref name=:2>{{lua idirlín | dáta = 2020-04-11 | teideal = Marvin Leonard Colker | url = https://camws.org/colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = camws.orh | teanga = en}}</ref> <ref name=:3>{{cite journal | last=Maxwell | first=Jane | date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history | url=https://www.jstor.org/stable/26316909 | journal=Hermathena | issue=194 | pages=9–22 | issn=0018-0750}}</ref> <ref name=:4>{{cite book | last=Mikalson | first=Jon D. | url=https://www.academia.edu/34305045/History_of_Classics_at_the_University_of_Virginia_1825_1970 | title=An Informal, Slightly Hagiographic History of Classics At the University of Virginia, From 1825 – 1970 | date=Summer 2015 | publisher=University of Virginia}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ kgtj093ad7yht56y7twbiowjytq9yud 1329741 1329740 2026-10-12T16:52:58Z Marcas.oduinn 33120 1329741 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == '' '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=:0 /> '''Colker''' (March 19, 1927 – April 8, 2020) was an American medievalist, classicist and palaeographer.<ref name=Murphy2009 /><ref name=Donaldson1972 /> He was a faculty member of the [[Ollscoil Virginia]] from 1953 until his retirement in 1998. He is known for creating the 'Colker catalogue' of Medieval Latin texts in the [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha Le linn na 1950í, thosaigh Colker ag déanamh catalóige dosna 450 lámhscríbhinn meánaoiseacha Laidine atá le fáil i Leabharlann Choláiste na Tríonóide.<ref name=:0 /> Thug sé cuairt go minic ar Bhaile Átha Cliath<ref name=:1 /> le feadh 30 bliain ag obair ar an gcatalóg.<ref name=:0 /> Sa bhliain 1977, bhain sé [[Comhaltacht Guggenheim]] amach,<ref name=:4 /> agus céim onórach ó {{h|Coláiste na Tríonóide}} sa bhliain 1987.<ref name=:1 /> Foilsíodh catalóg Colker sa bhliain 1991 faoin teideal ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts'',<ref name=:0 /> aitheanta de ghnáth an 'Colker catalogue'.<ref name=:3 /> Ba é an chéad lánchatalóg de lámhscríbhinní Laidine na leabharlainne.<ref name=:0 /> Chuaigh Colker ar scor ó Ollscoil Virginia sa bhliain 1998.<ref name=:2 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Murphy2009>{{cite journal | last=Murphy | first=Margaret | date=2009 | title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 | journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies | language=en | volume=3 | issue=1 | pages=115–116 | doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Donaldson1972>{{cite journal | last=Donaldson | first=Robert | year=1972 | title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) | url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 | journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics | volume=6 | issue=3 |page=84}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal = Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin | teanga = en | dáta = 15 Feabhra 2018}}</ref> <ref name=:1>{{lua idirlín | dáta = 2020-05-28 | teideal = In Memoriam Marvin Colker | url = https://classics.as.virginia.edu/memoriam-marvin-colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = Department of Classics, University of Virginia | teanga = en}}</ref> <ref name=:2>{{lua idirlín | dáta = 2020-04-11 | teideal = Marvin Leonard Colker | url = https://camws.org/colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = camws.orh | teanga = en}}</ref> <ref name=:3>{{cite journal | last=Maxwell | first=Jane | date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history | url=https://www.jstor.org/stable/26316909 | journal=Hermathena | issue=194 | pages=9–22 | issn=0018-0750}}</ref> <ref name=:4>{{cite book | last=Mikalson | first=Jon D. | url=https://www.academia.edu/34305045/History_of_Classics_at_the_University_of_Virginia_1825_1970 | title=An Informal, Slightly Hagiographic History of Classics At the University of Virginia, From 1825 – 1970 | date=Summer 2015 | publisher=University of Virginia}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 2p687ib7vh7cokuwp1z7mvql34ay0rf 1329742 1329741 2026-10-12T16:56:32Z Marcas.oduinn 33120 1329742 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == Ba meánaoisíoch, clasaicíoch, pailéagrafóir meireacánach é '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=:0 /> '''Colker''' (19 March 1927 – 8 April 2020). medievalist, classicist and palaeographer.<ref name=Murphy2009 /><ref name=Donaldson1972 /> '' He was a faculty member of the [[Ollscoil Virginia]] from 1953 until his retirement in 1998. He is known for creating the 'Colker catalogue' of Medieval Latin texts in the [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha Le linn na 1950í, thosaigh Colker ag déanamh catalóige dosna 450 lámhscríbhinn meánaoiseacha Laidine atá le fáil i Leabharlann Choláiste na Tríonóide.<ref name=:0 /> Thug sé cuairt go minic ar Bhaile Átha Cliath<ref name=:1 /> le feadh 30 bliain ag obair ar an gcatalóg.<ref name=:0 /> Sa bhliain 1977, bhain sé [[Comhaltacht Guggenheim]] amach,<ref name=:4 /> agus céim onórach ó {{h|Coláiste na Tríonóide}} sa bhliain 1987.<ref name=:1 /> Foilsíodh catalóg Colker sa bhliain 1991 faoin teideal ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts'',<ref name=:0 /> aitheanta de ghnáth an 'Colker catalogue'.<ref name=:3 /> Ba é an chéad lánchatalóg de lámhscríbhinní Laidine na leabharlainne.<ref name=:0 /> Chuaigh Colker ar scor ó Ollscoil Virginia sa bhliain 1998.<ref name=:2 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Murphy2009>{{cite journal | last=Murphy | first=Margaret | date=2009 | title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 | journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies | language=en | volume=3 | issue=1 | pages=115–116 | doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Donaldson1972>{{cite journal | last=Donaldson | first=Robert | year=1972 | title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) | url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 | journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics | volume=6 | issue=3 |page=84}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal = Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin | teanga = en | dáta = 15 Feabhra 2018}}</ref> <ref name=:1>{{lua idirlín | dáta = 2020-05-28 | teideal = In Memoriam Marvin Colker | url = https://classics.as.virginia.edu/memoriam-marvin-colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = Department of Classics, University of Virginia | teanga = en}}</ref> <ref name=:2>{{lua idirlín | dáta = 2020-04-11 | teideal = Marvin Leonard Colker | url = https://camws.org/colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = camws.orh | teanga = en}}</ref> <ref name=:3>{{cite journal | last=Maxwell | first=Jane | date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history | url=https://www.jstor.org/stable/26316909 | journal=Hermathena | issue=194 | pages=9–22 | issn=0018-0750}}</ref> <ref name=:4>{{cite book | last=Mikalson | first=Jon D. | url=https://www.academia.edu/34305045/History_of_Classics_at_the_University_of_Virginia_1825_1970 | title=An Informal, Slightly Hagiographic History of Classics At the University of Virginia, From 1825 – 1970 | date=Summer 2015 | publisher=University of Virginia}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 56bdwwxqpn7pkxtr4404610nr6kjd28 1329744 1329742 2026-10-12T17:01:51Z Marcas.oduinn 33120 /* Marvin Leonard Colker */ 1329744 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == Ba meánaoisíoch, clasaicíoch, pailéagrafóir meireacánach é '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=:0 /> '''Colker''' (19 March 1927 – 8 April 2020). medievalist, classicist and palaeographer.<ref name=Murphy2009 /><ref name=Donaldson1972 /> '' Bhí sé ina bhall dáimhe in [[Ollscoil Virginia]] in mbliain 1953 go dtí go ndeachaigh sé ar scor in 1998. Tá cáil aige as uacht na catalóige a rinne sé, an 'Chatalóg Colker' de lámhscríbhinní meánaoiseacha Laidine le fáil i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha Le linn na 1950í, thosaigh Colker ag déanamh catalóige dosna 450 lámhscríbhinn meánaoiseacha Laidine atá le fáil i Leabharlann Choláiste na Tríonóide.<ref name=:0 /> Thug sé cuairt go minic ar Bhaile Átha Cliath<ref name=:1 /> le feadh 30 bliain ag obair ar an gcatalóg.<ref name=:0 /> Sa bhliain 1977, bhain sé [[Comhaltacht Guggenheim]] amach,<ref name=:4 /> agus céim onórach ó {{h|Coláiste na Tríonóide}} sa bhliain 1987.<ref name=:1 /> Foilsíodh catalóg Colker sa bhliain 1991 faoin teideal ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts'',<ref name=:0 /> aitheanta de ghnáth an 'Colker catalogue'.<ref name=:3 /> Ba é an chéad lánchatalóg de lámhscríbhinní Laidine na leabharlainne.<ref name=:0 /> Chuaigh Colker ar scor ó Ollscoil Virginia sa bhliain 1998.<ref name=:2 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Murphy2009>{{cite journal | last=Murphy | first=Margaret | date=2009 | title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 | journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies | language=en | volume=3 | issue=1 | pages=115–116 | doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Donaldson1972>{{cite journal | last=Donaldson | first=Robert | year=1972 | title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) | url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 | journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics | volume=6 | issue=3 |page=84}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal = Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin | teanga = en | dáta = 15 Feabhra 2018}}</ref> <ref name=:1>{{lua idirlín | dáta = 2020-05-28 | teideal = In Memoriam Marvin Colker | url = https://classics.as.virginia.edu/memoriam-marvin-colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = Department of Classics, University of Virginia | teanga = en}}</ref> <ref name=:2>{{lua idirlín | dáta = 2020-04-11 | teideal = Marvin Leonard Colker | url = https://camws.org/colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = camws.orh | teanga = en}}</ref> <ref name=:3>{{cite journal | last=Maxwell | first=Jane | date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history | url=https://www.jstor.org/stable/26316909 | journal=Hermathena | issue=194 | pages=9–22 | issn=0018-0750}}</ref> <ref name=:4>{{cite book | last=Mikalson | first=Jon D. | url=https://www.academia.edu/34305045/History_of_Classics_at_the_University_of_Virginia_1825_1970 | title=An Informal, Slightly Hagiographic History of Classics At the University of Virginia, From 1825 – 1970 | date=Summer 2015 | publisher=University of Virginia}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 1lgi677k8pnomkbg2ysf18e4wz1474c 1329745 1329744 2026-10-12T17:03:24Z Marcas.oduinn 33120 /* Marvin Leonard Colker */ 1329745 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == Ba meánaoisíoch, clasaicíoch, pailéagrafóir meireacánach é '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=:0 /> '''Colker''' (19 March 1927 – 8 April 2020). medievalist, classicist and palaeographer.<ref name=Murphy2009 /><ref name=Donaldson1972 /> '' Bhí sé ina bhall dáimhe in [[Ollscoil Virginia]] in mbliain 1953 go dtí go ndeachaigh sé ar scor in 1998. Tá cáil aige as uacht na catalóige a rinne sé, an 'Chatalóg Colker' de lámhscríbhinní meánaoiseacha Laidine le fáil i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha Colker had two postgraduate fellowships in the 1950s, including a [[Fulbright fellowship]] to the [[University of Paris]] from 1951 until 1952.<ref name=":4" /> He joined the classics department of the [[University of Virginia]] (UVA) in 1953 as its first medievalist,<ref name=":4" /> and spent the rest of his academic career there.<ref name=":1">{{Cite web |date=2020-05-28 |title=In Memoriam Marvin Colker |url=https://classics.as.virginia.edu/memoriam-marvin-colker |access-date=2026-07-29 |website=Department of Classics, University of Virginia |language=en}}</ref> Colker chaired the UVA classics department from 1964 until 1968, and became full professor of classics in 1967.<ref name=":4" /> His research focused on Medieval [[palaeography]] and [[textual criticism]].<ref name=":2" /> Le linn na 1950í, thosaigh Colker ag déanamh catalóige dosna 450 lámhscríbhinn meánaoiseacha Laidine atá le fáil i Leabharlann Choláiste na Tríonóide.<ref name=:0 /> Thug sé cuairt go minic ar Bhaile Átha Cliath<ref name=:1 /> le feadh 30 bliain ag obair ar an gcatalóg.<ref name=:0 /> Sa bhliain 1977, bhain sé [[Comhaltacht Guggenheim]] amach,<ref name=:4 /> agus céim onórach ó {{h|Coláiste na Tríonóide}} sa bhliain 1987.<ref name=:1 /> Foilsíodh catalóg Colker sa bhliain 1991 faoin teideal ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts'',<ref name=:0 /> aitheanta de ghnáth an 'Colker catalogue'.<ref name=:3 /> Ba é an chéad lánchatalóg de lámhscríbhinní Laidine na leabharlainne.<ref name=:0 /> Chuaigh Colker ar scor ó Ollscoil Virginia sa bhliain 1998.<ref name=:2 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Murphy2009>{{cite journal | last=Murphy | first=Margaret | date=2009 | title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 | journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies | language=en | volume=3 | issue=1 | pages=115–116 | doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Donaldson1972>{{cite journal | last=Donaldson | first=Robert | year=1972 | title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) | url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 | journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics | volume=6 | issue=3 |page=84}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal = Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin | teanga = en | dáta = 15 Feabhra 2018}}</ref> <ref name=:1>{{lua idirlín | dáta = 2020-05-28 | teideal = In Memoriam Marvin Colker | url = https://classics.as.virginia.edu/memoriam-marvin-colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = Department of Classics, University of Virginia | teanga = en}}</ref> <ref name=:2>{{lua idirlín | dáta = 2020-04-11 | teideal = Marvin Leonard Colker | url = https://camws.org/colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = camws.orh | teanga = en}}</ref> <ref name=:3>{{cite journal | last=Maxwell | first=Jane | date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history | url=https://www.jstor.org/stable/26316909 | journal=Hermathena | issue=194 | pages=9–22 | issn=0018-0750}}</ref> <ref name=:4>{{cite book | last=Mikalson | first=Jon D. | url=https://www.academia.edu/34305045/History_of_Classics_at_the_University_of_Virginia_1825_1970 | title=An Informal, Slightly Hagiographic History of Classics At the University of Virginia, From 1825 – 1970 | date=Summer 2015 | publisher=University of Virginia}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ mgdqk4esqe7foflgmqdb3w49iilzrad 1329753 1329745 2026-10-12T17:34:53Z Marcas.oduinn 33120 1329753 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == Ba meánaoisíoch, clasaicíoch, pailéagrafóir meireacánach é '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=:0 /> '''Colker''' (19 March 1927 – 8 April 2020). medievalist, classicist and palaeographer.<ref name=Murphy2009 /><ref name=Donaldson1972 /> '' Bhí sé ina bhall dáimhe in [[Ollscoil Virginia]] in mbliain 1953 go dtí go ndeachaigh sé ar scor in 1998. Tá cáil aige as uacht na catalóige a rinne sé, an 'Chatalóg Colker' de lámhscríbhinní meánaoiseacha Laidine le fáil i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha '' Colker had two postgraduate fellowships in the 1950s, including a [[Fulbright fellowship]] to the [[University of Paris]] from 1951 until 1952.<ref name=":4" /> He joined the classics department of the [[University of Virginia]] (UVA) in 1953 as its first medievalist,<ref name=":4" /> and spent the rest of his academic career there.<ref name=:1 /> ''Colker chaired the UVA classics department from 1964 until 1968, and became full professor of classics in 1967.<ref name=":4" /> His research focused on Medieval [[palaeography]] and [[textual criticism]].<ref name=":2" /> Le linn na 1950í, thosaigh Colker ag déanamh catalóige dosna 450 lámhscríbhinn meánaoiseacha Laidine atá le fáil i Leabharlann Choláiste na Tríonóide.<ref name=:0 /> Thug sé cuairt go minic ar Bhaile Átha Cliath<ref name=:1 /> le feadh 30 bliain ag obair ar an gcatalóg.<ref name=:0 /> Sa bhliain 1977, bhain sé [[Comhaltacht Guggenheim]] amach,<ref name=:4 /> agus céim onórach ó {{h|Coláiste na Tríonóide}} sa bhliain 1987.<ref name=:1 /> Foilsíodh catalóg Colker sa bhliain 1991 faoin teideal ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts'',<ref name=:0 /> aitheanta de ghnáth an 'Colker catalogue'.<ref name=:3 /> Ba é an chéad lánchatalóg de lámhscríbhinní Laidine na leabharlainne.<ref name=:0 /> Chuaigh Colker ar scor ó Ollscoil Virginia sa bhliain 1998.<ref name=:2 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Murphy2009>{{cite journal | last=Murphy | first=Margaret | date=2009 | title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 | journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies | language=en | volume=3 | issue=1 | pages=115–116 | doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Donaldson1972>{{cite journal | last=Donaldson | first=Robert | year=1972 | title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) | url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 | journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics | volume=6 | issue=3 |page=84}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal = Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin | teanga = en | dáta = 15 Feabhra 2018}}</ref> <ref name=:1>{{lua idirlín | dáta = 2020-05-28 | teideal = In Memoriam Marvin Colker | url = https://classics.as.virginia.edu/memoriam-marvin-colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = Department of Classics, University of Virginia | teanga = en}}</ref> <ref name=:2>{{lua idirlín | dáta = 2020-04-11 | teideal = Marvin Leonard Colker | url = https://camws.org/colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = camws.orh | teanga = en}}</ref> <ref name=:3>{{cite journal | last=Maxwell | first=Jane | date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history | url=https://www.jstor.org/stable/26316909 | journal=Hermathena | issue=194 | pages=9–22 | issn=0018-0750}}</ref> <ref name=:4>{{cite book | last=Mikalson | first=Jon D. | url=https://www.academia.edu/34305045/History_of_Classics_at_the_University_of_Virginia_1825_1970 | title=An Informal, Slightly Hagiographic History of Classics At the University of Virginia, From 1825 – 1970 | date=Summer 2015 | publisher=University of Virginia}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 9id0rlo120qo28ghqbyngxf6esf6pfr 1329756 1329753 2026-10-12T17:42:44Z Marcas.oduinn 33120 1329756 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == Ba mheánaoisíoch, clasaicíoch agus pailéagrafóir meireacánach é '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=:0 /> '''Colker''' (19 Márta 1927 – 8 Aibreán 2020).<ref name=Murphy2009 /><ref name=Donaldson1972 /> Bhí sé ina bhall dáimhe in [[Ollscoil Virginia]] in mbliain 1953 go dtí go ndeachaigh sé ar scor in 1998. Tá cáil aige as uacht na catalóige a rinne sé, an 'Chatalóg Colker' de lámhscríbhinní meánaoiseacha Laidine le fáil i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha Bhí dhá chomhaltacht iarchéime ag Colker sna 1950í, [[Comhaltacht Fulbright]] ina measc,'' to the [[University of Paris]] from 1951 until 1952.<ref name=:4 /> He joined the classics department of the Ollscoil Virginia (UVA) sa bhliain 1953 mar a chéad mheánaoisíoch,<ref name=:4 /> agus spent the rest of his academic career there.<ref name=:1 /> ''Colker chaired the UVA classics department from 1964 until 1968, and became full professor of classics in 1967.<ref name=":4" /> His research focused on Medieval [[palaeography]] and [[textual criticism]].<ref name=":2" /> Le linn na 1950í, thosaigh Colker ag déanamh catalóige dosna 450 lámhscríbhinn meánaoiseacha Laidine atá le fáil i Leabharlann Choláiste na Tríonóide.<ref name=:0 /> Thug sé cuairt go minic ar Bhaile Átha Cliath<ref name=:1 /> le feadh 30 bliain ag obair ar an gcatalóg.<ref name=:0 /> Sa bhliain 1977, bhain sé [[Comhaltacht Guggenheim]] amach,<ref name=:4 /> agus céim onórach ó {{h|Coláiste na Tríonóide}} sa bhliain 1987.<ref name=:1 /> Foilsíodh catalóg Colker sa bhliain 1991 faoin teideal ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts'',<ref name=:0 /> aitheanta de ghnáth an 'Colker catalogue'.<ref name=:3 /> Ba é an chéad lánchatalóg de lámhscríbhinní Laidine na leabharlainne.<ref name=:0 /> Chuaigh Colker ar scor ó Ollscoil Virginia sa bhliain 1998.<ref name=:2 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Murphy2009>{{cite journal | last=Murphy | first=Margaret | date=2009 | title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 | journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies | language=en | volume=3 | issue=1 | pages=115–116 | doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Donaldson1972>{{cite journal | last=Donaldson | first=Robert | year=1972 | title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) | url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 | journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics | volume=6 | issue=3 |page=84}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal = Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin | teanga = en | dáta = 15 Feabhra 2018}}</ref> <ref name=:1>{{lua idirlín | dáta = 2020-05-28 | teideal = In Memoriam Marvin Colker | url = https://classics.as.virginia.edu/memoriam-marvin-colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = Department of Classics, University of Virginia | teanga = en}}</ref> <ref name=:2>{{lua idirlín | dáta = 2020-04-11 | teideal = Marvin Leonard Colker | url = https://camws.org/colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = camws.orh | teanga = en}}</ref> <ref name=:3>{{cite journal | last=Maxwell | first=Jane | date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history | url=https://www.jstor.org/stable/26316909 | journal=Hermathena | issue=194 | pages=9–22 | issn=0018-0750}}</ref> <ref name=:4>{{cite book | last=Mikalson | first=Jon D. | url=https://www.academia.edu/34305045/History_of_Classics_at_the_University_of_Virginia_1825_1970 | title=An Informal, Slightly Hagiographic History of Classics At the University of Virginia, From 1825 – 1970 | date=Summer 2015 | publisher=University of Virginia}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ frpfck5q3kek6m2hzusohk8fvno4idk 1329757 1329756 2026-10-12T18:15:20Z Marcas.oduinn 33120 1329757 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == Ba mheánaoisíoch, clasaicíoch agus pailéagrafóir meireacánach é '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=:0 /> '''Colker''' (19 Márta 1927 – 8 Aibreán 2020).<ref name=Murphy2009 /><ref name=Donaldson1972 /> Bhí sé ina bhall dáimhe in [[Ollscoil Virginia]] in mbliain 1953 go dtí go ndeachaigh sé ar scor in 1998. Tá cáil aige as uacht na catalóige a rinne sé, an 'Chatalóg Colker' de lámhscríbhinní meánaoiseacha Laidine le fáil i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha Bhí dhá chomhaltacht iarchéime ag Colker sna 1950í chuig [[Ollscoil Pháras]], [[Comhaltacht Fulbright]] ina measc.<ref name=:4 /> Chuaigh sé san roinn clasaiceach ag Ollscoil Virginia (UVA) sa bhliain 1953 mar a chéad mheánaoisíoch,<ref name=:4 /> agus chaith sé an chuid eile dá ghairm beatha ann.<ref name=:1 /> ''Colker chaired the UVA classics department from 1964 until 1968, and became full professor of classics in 1967.<ref name=":4" /> His research focused on Medieval [[palaeography]] and [[textual criticism]].<ref name=":2" /> Le linn na 1950í, thosaigh Colker ag déanamh catalóige dosna 450 lámhscríbhinn meánaoiseacha Laidine atá le fáil i Leabharlann Choláiste na Tríonóide.<ref name=:0 /> Thug sé cuairt go minic ar Bhaile Átha Cliath<ref name=:1 /> le feadh 30 bliain ag obair ar an gcatalóg.<ref name=:0 /> Sa bhliain 1977, bhain sé [[Comhaltacht Guggenheim]] amach,<ref name=:4 /> agus céim onórach ó {{h|Coláiste na Tríonóide}} sa bhliain 1987.<ref name=:1 /> Foilsíodh catalóg Colker sa bhliain 1991 faoin teideal ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts'',<ref name=:0 /> aitheanta de ghnáth an 'Colker catalogue'.<ref name=:3 /> Ba é an chéad lánchatalóg de lámhscríbhinní Laidine na leabharlainne.<ref name=:0 /> Chuaigh Colker ar scor ó Ollscoil Virginia sa bhliain 1998.<ref name=:2 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Murphy2009>{{cite journal | last=Murphy | first=Margaret | date=2009 | title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 | journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies | language=en | volume=3 | issue=1 | pages=115–116 | doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Donaldson1972>{{cite journal | last=Donaldson | first=Robert | year=1972 | title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) | url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 | journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics | volume=6 | issue=3 |page=84}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal = Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin | teanga = en | dáta = 15 Feabhra 2018}}</ref> <ref name=:1>{{lua idirlín | dáta = 2020-05-28 | teideal = In Memoriam Marvin Colker | url = https://classics.as.virginia.edu/memoriam-marvin-colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = Department of Classics, University of Virginia | teanga = en}}</ref> <ref name=:2>{{lua idirlín | dáta = 2020-04-11 | teideal = Marvin Leonard Colker | url = https://camws.org/colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = camws.orh | teanga = en}}</ref> <ref name=:3>{{cite journal | last=Maxwell | first=Jane | date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history | url=https://www.jstor.org/stable/26316909 | journal=Hermathena | issue=194 | pages=9–22 | issn=0018-0750}}</ref> <ref name=:4>{{cite book | last=Mikalson | first=Jon D. | url=https://www.academia.edu/34305045/History_of_Classics_at_the_University_of_Virginia_1825_1970 | title=An Informal, Slightly Hagiographic History of Classics At the University of Virginia, From 1825 – 1970 | date=Summer 2015 | publisher=University of Virginia}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ iymscmnwsxbpse8y4eopzzrdcs3pqkc 1329758 1329757 2026-10-12T18:22:23Z Marcas.oduinn 33120 /* Marvin Leonard Colker */ 1329758 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == Ba mheánaoisíoch, clasaicíoch agus pailéagrafóir meireacánach é '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=:0 /> '''Colker''' (19 Márta 1927 – 8 Aibreán 2020).<ref name=Murphy2009 /><ref name=Donaldson1972 /> Bhí sé ina bhall dáimhe in [[Ollscoil Virginia]] in mbliain 1953 go dtí go ndeachaigh sé ar scor in 1998. Tá cáil aige as uacht na catalóige a rinne sé, an 'Chatalóg Colker' de lámhscríbhinní meánaoiseacha Laidine le fáil i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha Bhí dhá chomhaltacht iarchéime ag Colker sna 1950í chuig [[Ollscoil Pháras]], [[Comhaltacht Fulbright]] ina measc.<ref name=:4 /> Chuaigh sé san roinn clasaiceach ag Ollscoil Virginia (UVA) sa bhliain 1953 mar a chéad mheánaoisíoch,<ref name=:4 /> agus chaith sé an chuid eile dá ghairm beatha ann.<ref name=:1 /> Rinne Colker cathaoirleacht ar an roinn clasaiceach UVA ón mblian 1964 go dtí 1968, agus d'éirigh sé ina lán-ollamh le léann clasaiceach sa bhliain 1967.<ref name=:4 /> Ina chuid taighde, chuir sé béim ar [[pailéagrafaíocht]] agus [[critic théacsúil]].<ref name=:2 /> Le linn na 1950í, thosaigh Colker ag déanamh catalóige dosna 450 lámhscríbhinn meánaoiseacha Laidine atá le fáil i Leabharlann Choláiste na Tríonóide.<ref name=:0 /> Thug sé cuairt go minic ar Bhaile Átha Cliath<ref name=:1 /> le feadh 30 bliain ag obair ar an gcatalóg.<ref name=:0 /> Sa bhliain 1977, bhain sé [[Comhaltacht Guggenheim]] amach,<ref name=:4 /> agus céim onórach ó {{h|Coláiste na Tríonóide}} sa bhliain 1987.<ref name=:1 /> Foilsíodh catalóg Colker sa bhliain 1991 faoin teideal ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts'',<ref name=:0 /> aitheanta de ghnáth an 'Colker catalogue'.<ref name=:3 /> Ba é an chéad lánchatalóg de lámhscríbhinní Laidine na leabharlainne.<ref name=:0 /> Chuaigh Colker ar scor ó Ollscoil Virginia sa bhliain 1998.<ref name=:2 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Murphy2009>{{cite journal | last=Murphy | first=Margaret | date=2009 | title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 | journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies | language=en | volume=3 | issue=1 | pages=115–116 | doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Donaldson1972>{{cite journal | last=Donaldson | first=Robert | year=1972 | title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) | url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 | journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics | volume=6 | issue=3 |page=84}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal = Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin | teanga = en | dáta = 15 Feabhra 2018}}</ref> <ref name=:1>{{lua idirlín | dáta = 2020-05-28 | teideal = In Memoriam Marvin Colker | url = https://classics.as.virginia.edu/memoriam-marvin-colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = Department of Classics, University of Virginia | teanga = en}}</ref> <ref name=:2>{{lua idirlín | dáta = 2020-04-11 | teideal = Marvin Leonard Colker | url = https://camws.org/colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = camws.orh | teanga = en}}</ref> <ref name=:3>{{cite journal | last=Maxwell | first=Jane | date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history | url=https://www.jstor.org/stable/26316909 | journal=Hermathena | issue=194 | pages=9–22 | issn=0018-0750}}</ref> <ref name=:4>{{cite book | last=Mikalson | first=Jon D. | url=https://www.academia.edu/34305045/History_of_Classics_at_the_University_of_Virginia_1825_1970 | title=An Informal, Slightly Hagiographic History of Classics At the University of Virginia, From 1825 – 1970 | date=Summer 2015 | publisher=University of Virginia}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ fzx25fvaew4poum7vksvdzli7fxik9y 1329759 1329758 2026-10-12T18:23:35Z Marcas.oduinn 33120 /* Marvin Leonard Colker */ 1329759 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == {{WD Bosca Sonraí Pearsana}} Ba mheánaoisíoch, clasaicíoch agus pailéagrafóir meireacánach é '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=:0 /> '''Colker''' (19 Márta 1927 – 8 Aibreán 2020).<ref name=Murphy2009 /><ref name=Donaldson1972 /> Bhí sé ina bhall dáimhe in [[Ollscoil Virginia]] in mbliain 1953 go dtí go ndeachaigh sé ar scor in 1998. Tá cáil aige as uacht na catalóige a rinne sé, an 'Chatalóg Colker' de lámhscríbhinní meánaoiseacha Laidine le fáil i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha Bhí dhá chomhaltacht iarchéime ag Colker sna 1950í chuig [[Ollscoil Pháras]], [[Comhaltacht Fulbright]] ina measc.<ref name=:4 /> Chuaigh sé san roinn clasaiceach ag Ollscoil Virginia (UVA) sa bhliain 1953 mar a chéad mheánaoisíoch,<ref name=:4 /> agus chaith sé an chuid eile dá ghairm beatha ann.<ref name=:1 /> Rinne Colker cathaoirleacht ar an roinn clasaiceach UVA ón mblian 1964 go dtí 1968, agus d'éirigh sé ina lán-ollamh le léann clasaiceach sa bhliain 1967.<ref name=:4 /> Ina chuid taighde, chuir sé béim ar [[pailéagrafaíocht]] agus [[critic théacsúil]].<ref name=:2 /> Le linn na 1950í, thosaigh Colker ag déanamh catalóige dosna 450 lámhscríbhinn meánaoiseacha Laidine atá le fáil i Leabharlann Choláiste na Tríonóide.<ref name=:0 /> Thug sé cuairt go minic ar Bhaile Átha Cliath<ref name=:1 /> le feadh 30 bliain ag obair ar an gcatalóg.<ref name=:0 /> Sa bhliain 1977, bhain sé [[Comhaltacht Guggenheim]] amach,<ref name=:4 /> agus céim onórach ó {{h|Coláiste na Tríonóide}} sa bhliain 1987.<ref name=:1 /> Foilsíodh catalóg Colker sa bhliain 1991 faoin teideal ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts'',<ref name=:0 /> aitheanta de ghnáth an 'Colker catalogue'.<ref name=:3 /> Ba é an chéad lánchatalóg de lámhscríbhinní Laidine na leabharlainne.<ref name=:0 /> Chuaigh Colker ar scor ó Ollscoil Virginia sa bhliain 1998.<ref name=:2 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Murphy2009>{{cite journal | last=Murphy | first=Margaret | date=2009 | title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 | journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies | language=en | volume=3 | issue=1 | pages=115–116 | doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Donaldson1972>{{cite journal | last=Donaldson | first=Robert | year=1972 | title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) | url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 | journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics | volume=6 | issue=3 |page=84}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal = Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin | teanga = en | dáta = 15 Feabhra 2018}}</ref> <ref name=:1>{{lua idirlín | dáta = 2020-05-28 | teideal = In Memoriam Marvin Colker | url = https://classics.as.virginia.edu/memoriam-marvin-colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = Department of Classics, University of Virginia | teanga = en}}</ref> <ref name=:2>{{lua idirlín | dáta = 2020-04-11 | teideal = Marvin Leonard Colker | url = https://camws.org/colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = camws.orh | teanga = en}}</ref> <ref name=:3>{{cite journal | last=Maxwell | first=Jane | date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history | url=https://www.jstor.org/stable/26316909 | journal=Hermathena | issue=194 | pages=9–22 | issn=0018-0750}}</ref> <ref name=:4>{{cite book | last=Mikalson | first=Jon D. | url=https://www.academia.edu/34305045/History_of_Classics_at_the_University_of_Virginia_1825_1970 | title=An Informal, Slightly Hagiographic History of Classics At the University of Virginia, From 1825 – 1970 | date=Summer 2015 | publisher=University of Virginia}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ hmaegtuk1m3wtz5a6ucvo0et7qb0txm 1329760 1329759 2026-10-12T18:25:20Z Marcas.oduinn 33120 /* Marvin Leonard Colker */ 1329760 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Marvin Leonard Colker == {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba mheánaoisíoch, clasaicíoch agus pailéagrafóir meireacánach é '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=:0 /> '''Colker''' (19 Márta 1927 – 8 Aibreán 2020).<ref name=Murphy2009 /><ref name=Donaldson1972 /> Bhí sé ina bhall dáimhe in [[Ollscoil Virginia]] in mbliain 1953 go dtí go ndeachaigh sé ar scor in 1998. Tá cáil aige as uacht na catalóige a rinne sé, an 'Chatalóg Colker' de lámhscríbhinní meánaoiseacha Laidine le fáil i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha Bhí dhá chomhaltacht iarchéime ag Colker sna 1950í chuig [[Ollscoil Pháras]], [[Comhaltacht Fulbright]] ina measc.<ref name=:4 /> Chuaigh sé san roinn clasaiceach ag Ollscoil Virginia (UVA) sa bhliain 1953 mar a chéad mheánaoisíoch,<ref name=:4 /> agus chaith sé an chuid eile dá ghairm beatha ann.<ref name=:1 /> Rinne Colker cathaoirleacht ar an roinn clasaiceach UVA ón mblian 1964 go dtí 1968, agus d'éirigh sé ina lán-ollamh le léann clasaiceach sa bhliain 1967.<ref name=:4 /> Ina chuid taighde, chuir sé béim ar [[pailéagrafaíocht]] agus [[critic théacsúil]].<ref name=:2 /> Le linn na 1950í, thosaigh Colker ag déanamh catalóige dosna 450 lámhscríbhinn meánaoiseacha Laidine atá le fáil i Leabharlann Choláiste na Tríonóide.<ref name=:0 /> Thug sé cuairt go minic ar Bhaile Átha Cliath<ref name=:1 /> le feadh 30 bliain ag obair ar an gcatalóg.<ref name=:0 /> Sa bhliain 1977, bhain sé [[Comhaltacht Guggenheim]] amach,<ref name=:4 /> agus céim onórach ó {{h|Coláiste na Tríonóide}} sa bhliain 1987.<ref name=:1 /> Foilsíodh catalóg Colker sa bhliain 1991 faoin teideal ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts'',<ref name=:0 /> aitheanta de ghnáth an 'Colker catalogue'.<ref name=:3 /> Ba é an chéad lánchatalóg de lámhscríbhinní Laidine na leabharlainne.<ref name=:0 /> Chuaigh Colker ar scor ó Ollscoil Virginia sa bhliain 1998.<ref name=:2 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Murphy2009>{{cite journal | last=Murphy | first=Margaret | date=2009 | title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 | journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies | language=en | volume=3 | issue=1 | pages=115–116 | doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Donaldson1972>{{cite journal | last=Donaldson | first=Robert | year=1972 | title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) | url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 | journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics | volume=6 | issue=3 |page=84}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal = Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin | teanga = en | dáta = 15 Feabhra 2018}}</ref> <ref name=:1>{{lua idirlín | dáta = 2020-05-28 | teideal = In Memoriam Marvin Colker | url = https://classics.as.virginia.edu/memoriam-marvin-colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = Department of Classics, University of Virginia | teanga = en}}</ref> <ref name=:2>{{lua idirlín | dáta = 2020-04-11 | teideal = Marvin Leonard Colker | url = https://camws.org/colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = camws.orh | teanga = en}}</ref> <ref name=:3>{{cite journal | last=Maxwell | first=Jane | date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history | url=https://www.jstor.org/stable/26316909 | journal=Hermathena | issue=194 | pages=9–22 | issn=0018-0750}}</ref> <ref name=:4>{{cite book | last=Mikalson | first=Jon D. | url=https://www.academia.edu/34305045/History_of_Classics_at_the_University_of_Virginia_1825_1970 | title=An Informal, Slightly Hagiographic History of Classics At the University of Virginia, From 1825 – 1970 | date=Summer 2015 | publisher=University of Virginia}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 1qjlu23sythyyl5n6g695edvhnagev9 1329761 1329760 2026-10-12T18:25:42Z Marcas.oduinn 33120 1329761 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]] # ''[[:en:Marvin Leonard Colker|Marvin Leonard Colker]]'' - [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 5un594n3kuyy2urmp8wpdiaobhygl8q 1329764 1329761 2026-10-12T18:39:44Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1329764 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * Miotais agus stair na hÉireann ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- ** -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- an tAontas Eorpach, NUTS, Conarthaí, Forais, Gníomhaireachtaí srl. * Timpeallacht ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]] ** [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} # ''[[:en:Eochu Buadach|Eochu Buadach]]'' - [[Eochu Buadach]] #* [[Lughnasadh]], [[Máire MacNeill]]=[[Máire Mac Néill]], [[Crom Dubh]], [[Marvin Leonard Colker]] == Eochu Buadach == Dar le hathleaganacha ar leith de [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] (LGÉ), bhí '''Eochaidh Buach''' (Sean-Ghaeilge: '''Eochu Buadach''') mac ''[[Dui Ladrach]]'' ina [[Ard-Ríthe na hÉireann|Ardrí na hÉireann]]. '' However, he is not included as a High King in other versions of the story. He was the father of two High Kings of Ireland, [[Úgaine Mór]] and [[Bodbchad]]. == Athleagan '' According to the [[R. A. Stewart Macalister]] translation of Lebor Gabála Érenn, in part 5, page 265, it says:<ref name=lge265 /> {| class=wikitable ! Sean-Ghaeilge !! NuaGhaeilge |- | valign=top | Iarom roscascladh flaithius Ulad ó Themur, conrogabsat flaithius Eochu Buadach mac Duach—athair Ugaine Móir, dia raba altram [[Cimbáeth|Cimbáeda meic Fintain]]. | Ina dhiaidh sin, scaradh Ulaidh ó Theamhraigh, agus thóg Eochaidh Buach mac Duach flaitheas [Éireann] - athair Úgaine Mhóir, a bhí féin ina athair altrama Chiombaoith mhic Fhiontain. |} '' Macalister says that it is an abstract from the Roll of the Kings from [[Óengus Olmucaid|Oengus Olmucach]] to Cimbáeth, appended to the '''Second Redaction (R²)'''. Macalister describes the text as an ''Emain Macha interpolation''.<ref name=lge264 /> However, Macalister does not include Eochu Buadach as a High King in his main Ardríthe na hÉireann. '' If Eochu Buadach was a High King of Ireland for any period of time, his reign would have been near the end of the reign of [[Cimbáeth]], and his reign ended in 661 BC, according to the [[Annála na gCeithre Máistrí]] timeline. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=lge265>[[Lebor Gabála Érenn]], Cuid V, lch. 265; le [[R. A. Stewart Macalister|Robert Macalister]].</ref> <ref name=lge264>LGÉ, Cuid V, lch. 264.</ref> }} {{Laigin}} {{DEFAULTSORT:Buadach, Eochu}} [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ sjbj2j4hpp9uq3a432x70bgdleav8hp 0 91688 1329797 1137945 2026-10-13T03:28:07Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329797 wikitext text/x-wiki {| align="right" style="border: 1px solid gray;" ! colspan="3" class="summary" width="auto" style="font-size: 100%; background: #bfdfff; text-align: center" |Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2022 |- | colspan="3" |[[Íomhá:EuroItalia.svg|lár|frameless]] |- | colspan="3"; align="center"|'''<big>TORINO 2022</big>''' |- ! colspan="3" class="summary" style="font-size: 100%; background: #bfdfff; text-align: center" |<small>Dátaí</small> |- |<small>'''Babhta leathcheannais 1'''</small> | colspan="2" |<small>10ú Bealtaine 2022</small> |- |<small>'''Babhta leathcheannais 2'''</small> | colspan="2" |<small>12ú Bealtaine 2022</small> |- |<small>'''Finale'''</small> | colspan="2" |<small>14ú Bealtaine 2022</small> |- ! colspan="3" class="summary" style="font-size: 100%; background: #bfdfff; text-align: center" |<small>Óstach</small> |- style="vertical-align: top; |<small>'''Ionad'''</small> | colspan="2" |<small> [[Íomhá:Flag_of_Italy.svg|22x22px]]<span> </span>PalaOlimpico, [[Torino]], [[An Iodáil]]</small> |- style="vertical-align: top; |<small>'''Craoltóir'''</small> | colspan="2" |<small>Radiotelevisione Italiana (RAI)</small> |- ! colspan="3" class="summary" style="font-size: 100%; background: #bfdfff; text-align: center" |<small>Rannpháirtithe</small> |- |<small>'''Iontrálacha'''</small> | colspan="2" |<small>40</small> |- |<small>'''Céaduair:'''</small> | colspan="2" |<small>''Ceann ar bith''</small> |- style="vertical-align: top;" |<small>'''Tíortha ag filleadh:'''</small> | colspan="2" |<small>{{Bratach|Armenia|An Airméin}}<br />{{Bratach|Montenegro|Montainéagró}}</small> |- style="vertical-align: top;" |<small>'''Tíortha a tharraingt siar:'''</small> | colspan="2" |<small>{{Bratach|Russia|An Rúis}}</small> |- ! colspan="3" class="summary" style="font-size: 100%; background: #bfdfff; text-align: center" |<small>Rannpháirtíocht</small> |- | colspan="3" |[[Íomhá:ESC 2022 Map.svg|alt=|lár|300x300px]] |- | colspan="3" |<small>{{legend|#009A49|Tíortha páirteach agus amhrán nó ceoltóir ar leith}}{{Legend|#d40000|Tír nár cháiligh don bhabhta ceannais}}{{legend|#FCD116|Tíortha nár ghlac páirt i 2022}} |- ! colspan="3" class="summary" style="font-size: 100%; background: #bfdfff; text-align: center" | Vótáil |- |<small>'''Nul points:'''</small> | colspan="2" |<small>''Ceann ar bith''</small> |- |<small>'''Buaiteoir:'''</small> | colspan="2" |{{Bratach|Ukraine|An Úcráin}} |- ! colspan="3" class="summary" style="font-size: 100%; background: #bfdfff; text-align: center" |<small>Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse</small> |- |<center><small>'''[[Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2021|← 2021]]'''</small> [[Íomhá:EuroPaíses Bajos.svg|alt=|23x23px]]</center> |<center>[[Íomhá:EuroItalia.svg|alt=|30x30px]]</center> |<center>[[Íomhá:EuroUcrania.svg|23x23px]] <small>'''[[Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2023|2023 →]]'''</small></center> |} Reáchtáladh '''Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2022''' i d[[Torino]] san [[An Iodáil|Iodáil]] (tar éis bua ag an mbanna Iodálach [[Måneskin]] leis an amhráin "[[Zitti e Buoni]]" sa bhliain 2021). [[Íomhá:Kalush Orchestra at the Ukraine Media Center, 2022 A.png|clé|mion|Kalush Orchestra]] == Comórtas == Ar deireadh thug muintir na hEorpa a gcuid vótaí don Úcráin, rud a léirigh comhbhá na mór-roinne don tír a bhí i gcruachás ag an am.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/21-bealtaine-2022-dún-na-ngall-b8X9fDea3uY/|teideal=21 Bealtaine 2022 (Dún na nGall) - Nuacht Mhall (podcast)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=2022|language=ga|work=Listen Notes|dátarochtana=2022-05-24}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bhí an Kalush Orchestra, banna ceoil tíre san [[An Úcráin|Úcráin]], ag seasamh an fhóid don [[An Úcráin|Úcráin]] sa chomórtas. Ghnóthaigh siad 631 pointe i ndiaidh na vótála uilig agus d'éirigh leo a bheith chun cinn ar éigin ar an [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]],an t[[Sualainn]] agus an [[An Spáinn|Spáinn]]. Bhí Éirinn i measc na dtíortha a thug 12 pointe (an líon is airde)don Úcráin agus ba léir lucht vótála a bheith tógtha leis an mbealach ar chan Kalush Orchestra a leagan féin den amhrán 'Stefania'.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An Úcráin buacach sa Chomórtas Eoraifíse|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0515/1298090-an-ucrain-buacach-sa-chomortas-eoraifise/|date=2022-05-15|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Gheall Uachtarán na hÚcráine [[Volodymyr Zelenskyy|Vlodymyr Zelenskyy]] go dtarlódh an comórtas sa chathair [[Mariupol]] am éigin.<ref name=":0" /> Níor éirigh le hÉirinn cáiliú don bhabhta ceannais. == Rannpháirtithe == Chuir na tíortha seo a leanas in iúl go bhfuil uathu páirt a ghlacadh sa chomórtas: === Babhta leathcheannais 1 === Bhí babhta leathcheannais 1 ar siúl ar an 10ú Bealtaine. Ar dtús, bhí áit ag an Rúis le páirt a ghlacadh sa dara leath den bhabhta seo ach coisceadh í ón gcomórtas de bharr [[Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022|Ionradh na Rúise ar an Úcráin 2022]]. Ag vótáil freisin: {{Bratach|France}}An Fhrainc agus {{Bratach|Italy}}an Iodáil. {{Legend|navajowhite|Tíortha cáilithe|border=1px solid black}} {| class="wikitable" !Ordú !Tír !Ceoltóir !Amhrán !Teanga !Pointí !Áit |- !1 |{{Bratach|Albania|An Albáin}} |Ronela Hajati |"Sekret" |[[An Albáinis|Albáinis]], [[An Béarla|Béarla]] |58 |12 |- !2 |{{Bratach|latvia|An Laitvia}} |Citi Zēni |"Eat Your Salad" |Béarla |55 |14 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !3 |{{Bratach|Lithuania|An Liotuáin}} |Monika Liu |"Sentimentai" |[[An Liotuáinis|Liotuáinis]] |159 |7 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !4 |{{Bratach|Switzerland|An Eilvéis}} |Marius Bear |"Boys Do Cry" |Béarla |118 |9 |- !5 |{{Bratach|Slovenia|An tSlóivéin}} |LPS |"Disko" |[[An tSlóivéinis|Slóivéinis]] |15 |17 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !6 |{{Bratach|Ukraine|An Ucráin}} |Kalush Orchestra |"Stefania" <small>(Стефанія)</small> |[[An Úcráinis|Úcráinis]] |337 |1 |- !7 |{{Bratach|Bulgaria|An Bhulgáir}} |Intelligent Music Project |"Intention" |Béarla |29 |16 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !8 |{{Bratach|Netherlands|An Ísiltír}} |S10 |"De diepte" |[[An Ollainnis|Ollainis]] |221 |2 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !9 |{{Bratach|Moldova|An Mholdóiv}} |Zdob și Zdub agus Frații Advahov |"Trenulețul" |[[An Rómáinis|Rómáinis]] |154 |8 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !10 |{{Bratach|Portugal|An Phortaingéil}} |Maro |"Saudade, saudade" |Béarla, [[An Phortaingéilis|Portaingéilis]] |208 |4 |- !11 |{{Bratach|Croatia|An Chróit}} |Mia Dimšić |"Guilty Pleasure" |Béarla |75 |11 |- !12 |{{Bratach|Denmark|An Danmhairg}} |Reddi |"The Show" |Béarla |55 |13 |- !13 |{{Bratach|Austria|An Ostair}} |Lumix le Pia Maria |"Halo" |Béarla |42 |15 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !14 |{{Bratach|Iceland|An Íoslainn}} |Sigga, Beta & Elín |"Með hækkandi sól" |[[An Íoslainnis|Íoslainnis]] |103 |10 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !15 |{{Bratach|Greece|An Ghréig}} |Amanda Georgiadi Tenfjord |"Die Together" |Béarla |211 |3 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !16 |{{Bratach|Norway|An Iorua}} |Subwoolfer |"Give That Wolf a Banana" |Béarla |177 |6 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !17 |{{Bratach|Armenia|An Airméin}} |Rosa Linn |"Snap" |Béarla |187 |5 |} === Babhta Leathcheannais 2 === Bhí babhta leathcheannais 2 ar siúl ar an 12ú Bealtaine 2022. Ag vótáil freisin: {{Bratach|Germany}}An Ghearmáin, {{Bratach|United Kingdom}}an Ríocht Aontaithe agus {{Bratach|Spain}}an Spáinn. {{Legend|navajowhite|Tíortha cáilithe|border=1px solid black}} {| class="wikitable" !Ordú !Tír !Ceoltóir !Amhrán !Teanga !Pointí !Áit |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !1 |{{Bratach|Finland|An Fhionlainn}} |The Rasmus |"Jezebel" |Béarla |162 |7 |- !2 |{{Bratach|Israel|Iosrael}} |Michael Ben David |"I.M" |Béarla |61 |13 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !3 |{{Bratach|Serbia|An tSeirbia}} |Konstrakta |"In corpore sano" |[[An tSeirbis|Seirbis]], [[An Laidin|Laidin]] |237 |3 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !4 |{{Bratach|Azerbaijan|An Asarbaiseáin}} |Nadir Rustamli |"Fade to Black" |Béarla |96 |10 |- !5 |{{Bratach|Georgia|An tSeoirsia}} |Circus Mircus |"Lock Me In" |Béarla |22 |18 |- !6 |{{Bratach|Malta|Málta}} |Emma Muscat |"I Am What I Am" |Béarla |47 |16 |- !7 |{{Bratach|San Marino|San Mairíne}} |Achille Lauro |"Stripper" |[[An Iodáilis|Iodáilis]], Béarla |50 |14 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !8 |{{Bratach|Australia|An Astráil}} |Sheldon Riley |"Not the Same" |Béarla |243 |2 |- !9 |{{Bratach|Cyprus|An Chipir}} |Andromache |"Ela" <small>(Έλα)</small> |Béarla, [[An Ghréigis|Gréigis]] |63 |12 |- !10 |{{Bratach|Ireland|Éire}} |Brooke |"That's Rich" |Béarla |47 |15 |- !11 |{{Bratach|North Macedonia|An Mhacadóin Thuaidh}} |Andrea |"Circles" |Béarla |76 |11 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !12 |{{Bratach|Estonia|An Eastóin}} |Stefan |"Hope" |Béarla |209 |5 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !13 |{{Bratach|Romania|An Rómáin}} |WRS |"Llámame" |Béarla |118 |9 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !14 |{{Bratach|Poland|An Pholainn}} |Ochman |"River" |Béarla |198 |6 |- !15 |{{Bratach|Montenegro|Montainéagró}} |Vladana |"Breathe" |Béarla |33 |17 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !16 |{{Bratach|Belgium|An Bheilg}} |Jérémie Makiese |"Miss You" |Béarla |151 |8 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !17 |{{Bratach|Sweden|An tSualainn}} |Cornelia Jakobs |"Hold Me Closer" |Béarla |396 |1 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:navajowhite;" !18 |{{Bratach|Czechia|Poblacht na Seice}} |We Are Domi |"Lights Off" |Béarla |227 |4 |} === Finale === Bhí an finale ar siúl ar an 14ú Bealtaine 2022. Bhí 25 tír ann: an "Big Five" agus 10 de na tíortha a fuair an scór is airde i ngach ceann den dá babhta leathcheannais. {{Legend|gold|Buaiteoir|border=1px solid black}} {| class="wikitable" !Ordú !Tír !Ceoltóir !Amhrán !Teanga !Pointí !Áit |- !1 |{{Bratach|Czechia|Poblacht na Seice}} |We Are Domi |"Lights Off" |Béarla |38 |22 |- !2 |{{Bratach|Romania|An Rómáin}} |WRS |"Llámame" |Béarla |65 |18 |- !3 |{{Bratach|Portugal|An Phortaingéil}} |Maro |"Saudade, saudade" |Béarla, [[An Phortaingéilis|Portaingéilis]] |207 |9 |- !4 |{{Bratach|Finland|An Fhionlainn}} |The Rasmus |"Jezebel" |Béarla |38 |21 |- !5 |{{Bratach|Switzerland|An Eilvéis}} |Marius Bear |"Boys Do Cry" |Béarla |78 |17 |- !6 |{{Bratach|France|An Fhrainc}} |Alvan agus Ahez |"Fulenn" |[[Briotáinis]] |17 |24 |- !7 |{{Bratach|Norway|An Iorua}} |Subwoolfer |"Give That Wolf a Banana" |Béarla |182 |10 |- !8 |{{Bratach|Armenia|An Airméin}} |Rosa Linn |"Snap" |Béarla |61 |20 |- !9 |{{Bratach|Italy|An Iodáil}} |Mahmood agus Blanco |"Brividi" |Iodáilis |268 |6 |- !10 |{{Bratach|Spain|An Spáinn}} |Chanel |"SloMo" |[[An Spáinnis|Spáinnis]], Béarla |459 |3 |- !11 |{{Bratach|Netherlands|An Ísiltír}} |S10 |"De diepte" |[[An Ollainnis|Ollainis]] |171 |11 |-scope="row" style="font-weight:bold; background:gold;" ! style="background:gold;" | 12 |{{Bratach|Ukraine|An Ucráin}} |Kalush Orchestra |"Stefania" <small>(Стефанія)</small> |[[An Úcráinis|Úcráinis]] |631 |1 |- !13 |{{Bratach|Germany|An Ghearmáin}} |Malik Harris |"Rockstars" |Béarla |6 |25 |- !14 |{{Bratach|Lithuania|An Liotuáin}} |Monika Liu |"Sentimentai" |[[An Liotuáinis|Liotuáinis]] |128 |14 |- !15 |{{Bratach|Azerbaijan|An Asarbaiseáin}} |Nadir Rustamli |"Fade to Black" |Béarla |106 |16 |- !16 |{{Bratach|Belgium|An Bheilg}} |Jérémie Makiese |"Miss You" |Béarla |64 |19 |- !17 |{{Bratach|Greece|An Ghréig}} |Amanda Georgiadi Tenfjord |"Die Together" |Béarla |215 |8 |- !18 |{{Bratach|Iceland|An Íoslainn}} |Sigga, Beta & Elín |"Með hækkandi sól" |[[An Íoslainnis|Íoslainnis]] |20 |23 |- !19 |{{Bratach|Moldova|An Mholdóiv}} |Zdob și Zdub agus Frații Advahov |"Trenulețul" |[[An Rómáinis|Rómáinis]] |253 |7 |- !20 |{{Bratach|Sweden|An tSualainn}} |Cornelia Jakobs |"Hold Me Closer" |Béarla |438 |4 |- !21 |{{Bratach|Australia|An Astráil}} |Sheldon Riley |"Not the Same" |Béarla |125 |15 |- !22 |{{Bratach|UK|An Ríocht Aontaithe}} |Sam Ryder |"Space Man" |Béarla |466 |2 |- !23 |{{Bratach|Poland|An Pholainn}} |Ochman |"River" |Béarla |151 |12 |- !24 |{{Bratach|Serbia|An tSeirbia}} |Konstrakta |"In corpore sano" |[[An tSeirbis|Seirbis]], [[An Laidin|Laidin]] |312 |5 |- !25 |{{Bratach|Estonia|An Eastóin}} |Stefan |"Hope" |Béarla |141 |13 |} == Féach freisin == *[[:Catagóir:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse|Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse}} [[Catagóir:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse]] [[Catagóir:2022 sa teilifís]] [[Catagóir:Stair na hÚcráine]] j8vz82k0vkhpzp6bh3fyeaemsrwir30 0 97762 1329774 1308776 2026-10-12T22:17:38Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329774 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} [[Íomhá:No Border No Barrier.jpg|mion|Agóid i Stormont, "No Border, No Barrier" sa bhliain 2017<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Stormont protest over Brexit warns against hard border|url=https://www.rte.ie/news/brexit/2017/0329/863595-brexit-border/|date=2017-03-29|language=en|author=Nuacht RTÉ}}</ref>]]De réir "'''An Prótacal um Thuaisceart Éireann"<ref name=HOCL>{{Cite web |title=Northern Ireland Protocol: The Windsor Framework |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-9736/CBP-9736.pdf |website=House of Commons Library |date=March 2023}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/HTML/?uri=CELEX:12020W/TXT&from=GA|teideal=COMHAONTÚ maidir le Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann a bheith ag tarraingt siar as an Aontas Eorpach agus as an gComhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach L_2020029GA.01000701.xml|údar=europa.eu|dáta=30 Nollaig 2019|work=eur-lex.europa.eu|dátarochtana=2021-05-17}}</ref>''' nó '''Prótacal Éireann / Thuaisceart Éireann''',<ref>"Prótacal Thuaisceart Éireann" sa phreas de ghnáth</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:12020W/TXT&from=EN|teideal=L_2020029EN.01000701.xml|work=eur-lex.europa.eu|dátarochtana=2021-05-17}}</ref> faigheann earraí i d[[Tuaisceart Éireann]] rochtain neamhshrianta ar an [[Margadh Eorpach Aonair]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/radioplayer/html5/#/rnag/21917043|teideal=Raidió na Gaeilge|údar=Tús Áite, le Eoin Ó Catháin (Tuairisceoir polaitíochta RnaG).|dáta=3 Márta 2021|work=www.rte.ie|dátarochtana=2021-05-17}}</ref> Ach ag an am céanna, caithfear earraí áirithe a chuirtear chun an [[Tuaisceart Éireann|Tuaiscirt]] ón m[[An Bhreatain|Breatain]] a sheiceáil sula ligfear isteach iad sa Mhargadh Aonair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Edwin Poots ceannaire nua an DUP|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0514/1221654-edwin-poots-ceannaire-nua-an-dup/|date=2021-05-14|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Fágann an Prótacal iarBhreatimeachta go bhfuil rialacha trádála an [[An tAontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] fós i bhfeidhm sa Tuaisceart in ainneoin an Bhreatimeachta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seanta-ag-an-dup-go-gcuirfear-tuilleadh-moille-ar-reachtaiocht-ghaeilge-o-thuaidh-mura-bhfaighfear-reidh-leis-an-bprotacal/|teideal=Séanta ag an DUP go gcuirfear tuilleadh moille ar reachtaíocht Ghaeilge ó thuaidh mura bhfaighfear réidh leis an bPrótacal|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-17}}</ref>[[Íomhá:European Single Market integration.svg|mion|faigheann earraí i d[[Tuaisceart Éireann]] rochtain ar an [[Margadh Eorpach Aonair]]]]Ar [[27 Feabhra]] [[2023]], rinne [[Rialtas na Ríochta Aontaithe]] agus an t[[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] margadh nua [[Breatimeacht|Breatimeachta]] ; baisteadh [[Creat Windsor]]<ref name=":2">Windsor Framework</ref> ar an gcomhaontú. {{Main|Creat Windsor}} === Cur i bhfeidhm === Tá an prótacal riachtanach de bharr an cineál [[Breatimeacht]]a ar theastaigh ón Bhreatain a chur i bhfeidhm. Maolaíonn an Prótacal an bhagairt a bhaineann le suaitheadh i dtrádáil uile-Éireann trasteorann. Fógraíodh ar an 17 Samhain 2019 go raibh [[Boris Johnson]] agus [[Jean-Claude Juncker]] ar aon intinn faoi. Tháinig Prótacal Éireann in ait an "cúlstop", an plean a bhí ag [[Theresa May]] sna blianta 2017-2019. Síníodh an socrú maidir le tarraingt amach i Nollaig 2020. Tháinig an comhaontú<ref>{{Luaigh foilseachán|title=EU–UK Trade and Cooperation Agreement|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=EU%E2%80%93UK_Trade_and_Cooperation_Agreement&oldid=1023431133|journal=Wikipedia|date=2021-05-16|language=en}}</ref> - agus Prótacal Éireann/TÉ - i bhfeidhm ar an 1 Eanáir 2021. I mí Márta 2021, scríobh [[An Coimisiún Eorpach|Coimisiún na hEorpa]] litir láidir go dtí Rialtas na Breataine ag cur in iúl dóibh go raibh an Prótacal á shárú agus go bhféadfaidís an [[dlí idirnáisiúnta]] á shárú chomh maith.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Tacaíocht Chomaontú Aoine an Chéasta aistharraingthe ag dílseoirí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0304/1200899-tacaiocht-chomaontu-aoine-an-cheasta-aistharraingthe-ag-dilseoiri/|date=2021-03-04|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Anti Brexit Meeting Posters on the R173 in Co Louth (geograph 5565097).jpg|mion|póstaeir sa bhliain 2017]] === Cur i gcoinne === [[Íomhá:Thornton Manor.jpeg|mion|Thornton Manor, áit a bhí cainteanna sa bhliain 2019]] Tá an [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]] agus páirtithe eile aontachtacha ag iarraidh go gcuirfí deireadh le Prótacal Éireann. Cuireann aontachtaithe ina aghaidh mar go maolaíonn sé an ceangal idir iad agus an [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]], dar leo. Agus þa imní orthu is cosúil go bhfuil Prótacal Thuaisceart Éireann ag cur a n-áit i margadh inmheánach na Breataine i gcontúirt.<ref name=":1" /> Le linn 2021, d'éirigh an DUP éirithe níos nimhní in aghaidh an Phrótacail de réir mar atá ag méadú ar líon na ndaoine atá a chur an mhilleáin orthu as an bPrótacal conspóideach. Maítear gur as a dtacaíocht don Bhreatimeacht crua a d’eascair an Prótacal.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/conas-a-chuirfear-deireadh-leis-na-cireibeacha/|teideal=Conas a chuirfear deireadh leis na círéibeacha?|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=11 Aibreán 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-17}}</ref> Creideann an DUP go mbaineann an prótacal an bonn de stádas bunreachtúil an Tuaiscirt taobh istigh den Ríocht Aontaithe agus go gcuireann sé isteach ar thrádáil idir an Tuaisceart agus an Bhreatain.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Vótaí á gcomhaireamh i dtoghchán Chomhthionól Stormont|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0506/1296418-votai-a-gcomhaireamh-i-dtoghchan-chomhthionol-stormont/|date=2022-05-06|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:The Lord Frost.jpg|mion|An Tiarna Frost, Barún, CMG PC]] === Imeachtaí === I mí Feabhra 2021, b’éigean oibrithe a bhí ag feidhmiú Phrótacal an iar-Bhreatimeachta a aistarraingt ón obair ar mhaithe lena sábháilteacht.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/misteir-cen-t-udar-a-bhi-le-haistarraingt-oibrithe-i-latharna-agus-beal-feirste/|teideal=Mistéir – cén t-údar a bhí le haistarraingt oibrithe i Latharna agus Béal Feirste?|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=14 Feabhra 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-17}}</ref> Ach chinn na póilíní nach raibh fianaise ar bith ar fáil go raibh éinne ag bagairt ionsaithe ar na hoibrithe custaim. Dhearbhaigh an PSNI go poiblí nár thug siadsan comhairle in am ar bith go raibh na hoibrithe i gcontúirt. '''Márta 2021''' I mí na Márta 2021, dúirt an DUP go raibh siad réidih chun bac a chur ar Acht Gaeilge Stormont mura gcuirfí an Prótacal iar-Bhreatimeachta ar ceal.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-e-cas-na-reachtaiochta-gaeilge-no-an-dup-fein-ata-in-aimhreidh/|teideal=An é cás na reachtaíochta Gaeilge nó an DUP féin atá in aimhréidh?|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=24 Márta 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-17}}</ref> Ansin chuir an Choimisiúin Eorpaigh an dlí a chur ar Rialtas na Breataine faoi chodanna de Phrótacal an Tuaiscirt a chur ar fionraí agus síneadh ama a chur leis an tréimhse chairde do rialacháin nua. '''Aibreán 2021''' I mí Aibreáin 2021, tharla círéibeacha i gceantair dhílseacha. Bhí daoine ann is cosúil i measc na bparaimíleatach dílseach a bhí ar bís chun trioblóid a chothú in aghaidh an Phrótacail, iad ag iarraidh deireadh a chur leis "an teorainn i [[Muir Éireann]]".<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-se-in-am-spraoi-arsa-duine-fasta-le-hoganaigh-nuair-a-thainig-an-psni/|teideal=‘Tá sé in am spraoi’ arsa duine fásta le hógánaigh nuair a tháinig an PSNI|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=7 Aibreán 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-05-17}}</ref> [[Íomhá:Brandon Lewis MP - Policy Exchange.jpg|mion|[[Brandon Lewis]]]] '''Bealtaine 2021''' I mí na Bealtaine 2021,dúirt [[Edwin Poots]] nach bhfuil sé d'aidhm aige freastal ar chruinnithe na Comhairle Thuaidh-Theas, go dtí go mbeidh ceist an Phrótacail réitithe.<ref name=":0" /><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ráiteas Poots séanta ag an Aire Coveney|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0516/1221955-raiteas-poots-seanta-ag-an-aire-coveney/|date=2021-05-16|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Níos déanaí i mí na Bealtaine, bhí sé tugtha le tuiscint ag [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] go bhféadfaidís dul i muinín ''[[force majeure]]'' lena gcuid oibleagáid i leith Phrótacal an Tuaiscirt a chealú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Force majeure maidir le Prótacal an Tuaiscirt á bhagairt|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0518/1222337-force-majeure-maidir-le-protacal-an-tuaiscirt-a-bhagairt/|date=2021-05-18|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tháinig cúinsí éagsúla chun cinn a chuir iallach ar an mBreatain, a dúirt an rialtas leasuithe a dhéanamh ar fheidhmiú an phrótacail gan dul i gcomhairle leis an Aontas Eorpach. [[Íomhá:Liz Truss Chief Secretary.jpg|mion|[[Liz Truss]]]] ==== Samhradh 2022 ==== Thionscain an tAontas Eorpach cás dlí in aghaidh na Ríochta Aontaithe tar éis do Rialtas na Breataine reachtaíocht a fhoilsiú faoina gcuirfear ar neamhní cuid mhór de Phrótacal an Tuaiscirt. Dar leis an gCoimisiún Eorpach go sáraíonn reachtaíocht nua na Breataine na gealltanais a tugadh sa chomhaontú maidir le himeacht na Breataine as an Aontas Eorpach agus - dá réir sin - go sáraíonn sí an dlí idirnáisiúnta.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prótacal an Tuaiscirt: Aontas Eorpach gafa i muinín an dlí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0615/1304949-protacal-an-tuaiscirt-aontas-eorpach-gafa-i-muinin-an-dli/|date=2022-06-15|language=ga}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cur-i-gceill-eile-ag-johnson-maidir-leis-an-bprotacal/|teideal=Cur i gcéill arís ó Johnson maidir leis an bPrótacal|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-11-27}}</ref> I mí Iúil, ritheadh an 'tAcht um Náisiúntacht agus Teorainneacha' in Westminster. [[Íomhá:Official portrait of Chris Heaton-Harris (3x4 crop).jpg|mion|[[Chris Heaton-Harris]]]] === Ré Sunak === Ar 23 Samhain 2022, dúirt an Taoiseach [[Mícheál Ó Máirtín|Micheál Martin]] sa Dáil gur aontaigh príomh-aire na R-A, [[Rishi Sunak]], leis go n-oibreodh an bheirt i dteannta a chéile chun ceist an Phrótacail a réiteach ach go gcaithfí “feoil a chur ar chnámha an ghealltanais sin”.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceist-nach-feidir-a-fhreagairt-an-bhfuil-fonn-reitigh-dairire-ar-rialtas-na-breataine/|teideal=Ceist nach féidir a fhreagairt: an bhfuil fonn réitigh dáiríre ar rialtas na Breataine?|údar=Cathal Mac Coille|dáta=26 Samhain 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-11-27}}</ref> I mí Feabhra 2023, rialaigh [[Cúirt Uachtarach na Ríochta Aontaithe]] i Londáin go raibh Prótacal an Tuaiscirt “dleathach”.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/11-feabhra-2023-ard-mhacha-5OjktunxSa-/|teideal=Nuacht Mhall|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=11 Feabhra 2023|dátarochtana=2023}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ar [[27 Feabhra]] [[2023]], rinne [[Rialtas na Ríochta Aontaithe]] agus an t[[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] margadh nua, [[Creat Windsor]].<ref name=":2" /> ==Naisc sheachtracha== *[https://ec.europa.eu/info/strategy/relations-non-eu-countries/relations-united-kingdom/eu-uk-withdrawal-agreement/protocol-ireland-and-northern-ireland_ga#promhghnithe-an-phrtacail An Prótacal maidir le hÉirinn agus Tuaisceart Éireann ] == Féach freisin == * [[Creat Windsor]], 2023 * [[Breatimeacht]] * [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022]] * [[Chris Heaton-Harris]] * [[European Research Group]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Prótacal um Thuaisceart Éireann, An}} [[Catagóir:Breatimeacht]] [[Catagóir:Tuaisceart Éireann]] [[Catagóir:An tAontas Eorpach]] [[Catagóir:Conarthaí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Conarthaí an Aontais Eorpaigh]] 8o6nfs6s6cdvl7pr20kh5mz186hb9af 0 98377 1329789 1260359 2026-10-13T01:53:31Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329789 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is tiománaí [[Foirmle a hAon]] ó [[Monacó]] é '''Charles Marc Hervé Perceval Leclerc'''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=TIL that Leclerc's full name is Charles Marc Hervé Perceval Leclerc|url=https://streamable.com/xsrb2}}</ref>. Rugadh é i [[Monte Carlo]] ar [[16 Deireadh Fómhair]], [[1997]] <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.formula1.com/en/drivers/charles-leclerc.html|teideal=Charles Leclerc - F1 Driver for Ferrari|language=en|work=Formula 1® - The Official F1® Website|dátarochtana=2021-07-21}}</ref>, tá sé ag tiomáint do [[Scuderia Ferrari]] faoi láthair. Tá conradh aige leis an bhfoireann go dtí deireadh an séasúr 2024. Bhain sé an chraobh GP3 Series i 2016 agus an chraobh FIA Foirmle a dó i 2017. Thosaigh Charles a ghairm Foirmle a hAon le Sauber i 2018, foireann atá ceangailte le Ferrari, bhí Leclerc ball den acadamh tiomáinta do Ferrari. I 2019, bhí Charles an dara duine is óige riamh chun cháiligh an t-ionad cinn i Grand Prix Bhairéin. Bhain Charles a chéad grand prix an bhliain chéanna sa Bheilg. Bhain sé Corn an Ionaid Cinn i 2019, an tiománaí is óige chun é a bhaint. == Saol Pearsanta == Rugadh máthair Charles, Pascale é leis a athair, Hervé Leclerc.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.essentiallysports.com/everything-there-is-to-know-about-charles-leclercs-family-his-late-father-and-racer-brother/|teideal=Everything There is to Know About Charles Leclerc's Family: His Late Father and Racer Brother|dáta=2019-11-15|language=en|work=EssentiallySports|dátarochtana=2022-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321175918/https://www.essentiallysports.com/everything-there-is-to-know-about-charles-leclercs-family-his-late-father-and-racer-brother/|archivedate=2022-03-21}}</ref> Tá deartháir beag aige darbh ainm Arthur, é féin ag tiomáint i bhFoirmle a Trí faoi láthair, agus deartháir more darbh ainm Lorenzo. Fuair a athair bás tar éis tinneas fada, bhí sé 54 bliain d'aois, é féin tiománaí Foirmle a Trí sna 80í agus 90í. Ceithre lá i ndiaidh bás a athair, bhain sé an príomhrás ag an babhta Foirmle a Dó 2017 i mBaki.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.vroomkart.com/news/30858/herv-leclerc-passes-away|teideal=Hervé Leclerc passes away {{!}} Kart News|dáta=2017-06-22|language=en|work=www.vroomkart.com|dátarochtana=2022-07-27}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.autosport.com/formula2/news/charles-leclerc-emotional-baku-formula-2-pole-was-for-late-father-5001252/5001252/|teideal=Charles Leclerc: Emotional Baku Formula 2 pole was for late father|language=en|work=www.autosport.com|dátarochtana=2022-07-27}}</ref> Bhí a chara as Críost [[Jules Bianchi]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Charles Leclerc's Walk to Work {{!}} 2018 Monaco Grand Prix|url=https://www.youtube.com/watch?v=UZfmoNOmwew|language=en}}</ref> ina tiománaí Foirmle a hAon é féin, sula fuair sé bás tar éis timpiste a bhí aige ag Grand Prix na Seapáine i 2014. Is duine trítheangach é Leclerc, this leis [[An Fhraincis|an Fhraincais]], [[an Béarla]] agus [[an Iodáilis]] a labhairt.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.motorsportweek.com/2018/03/04/17158/|teideal=Interview: Ferrari-backed Charles Leclerc ready to take on F1|dáta=2018-03-04|language=en-GB|work=Motorsport Week|dátarochtana=2022-07-27}}</ref> Dúirt sé cé go bhfuil a ainm fuaimnithe mar [ʃaʁl ləklɛʁ] (le consain chiúin deiridh) i bhFraincis nuair a labhraíonn sé le daoine eile i mBéarla úsáideann sé an fuaimniú galldaithe go minic /ˈtʃɑːrlz ləˈklɜːrk/ ''CHARLZ lə-KLURK''. Tá sé ráite aige go "is maith leis an mbeirt ceann acu," agus tá an dá fuaimniú sásúil dó.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=F1 - LIVE with Charles Leclerc! (Agallamh le Will Buxton)|url=https://www.facebook.com/Formula1/videos/live-with-charles-leclerc/1047400502083598/|language=en}}</ref> == Gairm Foirmle a hAon == === Tiománaí trialacha === [[Íomhá:Charles Leclerc - Haas (33107122725).jpg|clé|mion|180x180px|Charles Leclerc ag tiomáint do Haas i 2016]] [[Íomhá:Charles Leclerc 2017 Malaysia FP1.jpg|clé|mion|180x180px|Charles Leclerc ag triail do Sauber ag Grand Prix na Malaeisia 2017]] I 2016, chuaigh Leclerc isteach san Acadamh Tiománaí Ferrari agus bhí sé ina tiománaí forbartha do [[Haas F1 Team]] agus [[Scuderia Ferrari]]. Mar gheall ar an bpost seo, ghlac Leclerc páirt den gcéad seisiún chleachtaidh don Grand Prix Briotanach agus Gearmánach do Haas. Creideadh go má bhain Leclerc an Chraobh GP3 Series amach, go rachaidh sé díreach ó GP3 go dtí F1 (le Haas) cosúil le [[Daniil Kyvat]] agus [[Valtteri Bottas]]. Bhí seo bréagnaithe afách, agus dúirt an ceann foirne Haas [[Gunther Steiner]] go mbeidh Leclerc ag dul go dtí an Chraobh Foirmle a 2 2017. I 2017, ghlac sé páirt sa triail lár-séasúr [[Hungaroring]] tar éis Grand Prix na hUngáire, ag tiomáint an Ferrari SF70H. Bhí sé an duine is gasta ar an gcéad lá den dtriail, rinne sé 98 cuarda sa bpróiseas agus níor ghlac sé páirt ar an ndara lá den dtriail. Thug [[Kimi Räikkönen]] cuid moladh chuige mar gheall ar an ngaisce seo. === Sauber (2018) === Don gCraobh Foirmle a hAon 2018, síniú Leclerc le Sauber F1 Team mar tiománaí rásaíochta, le [[Marcus Ericcson]] mar a chomhthiománaí. Tháinig sé in ionad [[Pascal Wehrlein]] ag an bhfoireann. Bhí seo an chéad uair a chonacthas tiománaí Foirmle a hAon ó [[Monacó]] ó Olivier Beretta i 1994. Ag an Grand Prix na hAsarbaiseáine, chríochnaigh sé sa séú háit agus bhí sé an dara tiománaí ó Monacó chun pointí a aimsiú i bhFoirmle a hAon i ndiaidh Louis Chiron, a chríochnaigh sa tríú háit ag Grand Prix Mhonacó 1950. Ag a chéad rás sa bhaile i bhF1, d'fhulaing Leclerc teip choscán sna cuairdeanna deiridh, ag tuairteáil isteach ar chúl Brendon Hartley agus ag fórsáil an dá carranna isteach ar scor. Chonaic sé trí críocha sa bpointí as a chéile i g[[Ceanada]], [[an Fhrainc|sa Fhrainc]] agus [[an Ostair|san Ostair]], le cúig rásanna gan pointí ina dhiaidh sin. Níor chríochnaigh sé trí rásanna sa tréimhse seo; bonn scoilte sa [[An Bhreatain|Bhreatain]], dochar chrochta tar éis timpiste le Sergio Pérez san [[An Ungáir|Ungáir]], agus timpiste ilcharr sa [[An Bheilg|Bheilg]] a thosaigh [[Nico Hulkenberg]], le [[Fernando Alonso]] ag dul thar carr Leclerc. Dúradh go raibh an Halo, curtha in aithne an bhliain chéanna, an rud a shábháil Leclerc ó gortú<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/11483408/belgian-gp-halo-credited-for-helping-charles-leclerc-avoid-injury|teideal=Belgian GP: Halo credited for helping Charles Leclerc avoid injury|language=en|work=Sky Sports|dátarochtana=2022-07-27}}</ref>. Fuair Leclerc níos mó pointí níos moille sa séasúr, bhain sé naoú háit i Singeapór agus seachtú háit sa Rúis, roimh cuid neamhchríocha ó teip meicniúil sa tSeapáin agus dochar ó timpiste le Romain Grosjean sna Stáit Aontaithe. Chríochnaigh sé an séasúr le críocha sa seachtú háit ag na trí rásanna deireanach. Ar fud an tséasúir, cháiligh sé níos airde ná a chomhthiománaí Ericcson seacht déag amach as fiche a haon rásanna agus chríochnaigh sé an séasúr sa tríú háit déag le 39 pointe aimsithe amach aige. [[Íomhá:2018 Chinese Grand Prix FP3 Charles Leclerc (39897914770) (cropped).jpg|mion|182x182px|Leclerc ag Grand Prix na Síne 2018 i rith seisiún trialach a trí]] {| class="wikitable" style="font-size: 80%; text-align:center" |+ !Bliain !Iarrthóir !Fonnadh !Inneall !AST !BAI !SIN !ASA !SPA !MON !CAN !FRA !OST !BRM !GER !UNG !BEI !IOD !SIN !RUS !SEA !SAM !MEC !BRA !ABU !CnT !Pointe |- |2018 !Sauber F1 Team !Sauber C36 !Ferrari 062 EVO 1.6 V6 t |style="background:#CFCFFF;"|13 |style="background:#CFCFFF;"|12 |style="background:#CFCFFF;"|19 |style="background:#DFFFDF;"|6 |style="background:#DFFFDF;"|10 |style="background:#CFCFFF;"|18† |style="background:#DFFFDF;"|10 |style="background:#DFFFDF;"|10 |style="background:#DFFFDF;"|9 |style="background:#EFCFFF;"|NRNC |style="background:#CFCFFF;"|15 |style="background:#EFCFFF;"|NRNC |style="background:#EFCFFF;"|NRNC |style="background:#CFCFFF;"|11 |style="background:#DFFFDF;"|9 |style="background:#DFFFDF;"|7 |style="background:#EFCFFF;"|NRNC |style="background:#EFCFFF;"|NRNC |style="background:#DFFFDF;"|7 |style="background:#DFFFDF;"|7 |style="background:#DFFFDF;"|7 |'''13ú''' |'''39''' |} ([[Teimpléad:Eochair torthaí tiománaithe F1|eochair]]) * † - Níor chríochnaigh, ach rangaithe toisc gur chríochnaigh sé níos mó ná 90% den bhfad rása === Ferrari (2019-inniu) === ===== Séasúr 2019 ===== [[Íomhá:Charles Leclerc, 2019 Chinese GP.jpg|clé|mion|186x186px|Charles Leclerc ag Grand Prix na Síne 2019]] Síniú Scuderia Ferrari Leclerc son séasúr 2019, in áit Curadh Domhanda 2007 Kimi Räikkönen, é féin ag glacadh áit Leclerc ag Sauber (Alfa Romeo anois). Fograíodh é don séasúr 2019 i dtús báíre, roinnt laethanta níos moille, léírigh an t-iarcheann foirne Maurizio Arrivabene go mbeidh conradh Leclerc ceithre shéasúr ar fad, ag rith go dtí "2022 ar a laghad." Rinne Leclerc a chéad lá trialach mar tiománaí oifigiúil do Ferrari i Samhain 2018 i rith an deireadh na trialach séasúir. Ina chéad Grand Prix ag tiomáint do Ferrari, thosaigh agus chríochnaigh sé sa chúigiú háit sa Grand Prix na hAstráile. Ina dara cáilithe do Ferrari, bhain sé an t-ionad cinn amach don gcéad uair ina ghairm Foirmle a hAon, bhí na amanna is gasta aige in dhá cheann de trí seisiún trialach agus i ngach seisiún cáilithe, bhain sé curiarracht ráschúrsa nua amach agus rinneadh an t-ionad cinn is óige do Ferrari riamh dó. Bhí sé chun cinn don bhformhór don rás, ach chaill sé an tosach agus scoith Lewis Hamilton agus Valettri Bottas é mar gheall ar a inneall ag cailleadh sorcóir le hinsteallaire breosla teipthe. Choisc luascharr Max Verstappen an tríú háit a glacadh mall sa rás agus fuair Leclerc a chéad póidiam ina ghairm Foirmle a hAon. [[Íomhá:FIA F1 Austria 2019 beide Ferrari.jpg|mion|219x219px|Charles Leclerc (16) lena chomhthiománaí Sebastian Vettel (5) sa Grand Prix na hOstaire 2019]] Sa tSín, cháiligh Leclerc sa cheathrú háit ar cúl a chomhthiománaí Sebastian Vettel. Tar éis ag scoitheadh é i rith tús an rása, d'iarr air an áit a thabhairt ar ais dó, chríochnaigh sé an rás sa chúigiú háit. San Asarbaiseáin, bhí sé an rogha don ionad cinn, curtha deireadh leis tar éis timpiste sa dara seisiún cáilithe. Thosaigh sé an rás san ochtú háít i ndiaidh pionóis do na beirt tiománaí Alfa Romeo agus chríochnaigh sé sa chúigiú háit, le pointe sa bhreis don chuaird is gasta den rás. Ag an gcéad rás eile i Monacó, dhíbir sé i Q1 agus thosaigh sé sa 15ú háit toisc go coinnigh Ferrari é sa gharáiste chun a bhoinn a shábháil, ag gannmheas forbairt an raoin ag deireadh an tseisiúin cáilithe. D'fhulaing sé polltán agus dochar urláir trom tar éis iarracht teipthe chun Nico Hülkenberg a scoith, an dara huair níor chríochnaigh sé a Grand Prix sa bhaile. I gCeanada, cháiligh agus chríochnaigh Leclerc sa 3ú háit, a dhara póidiam, ar cúl an críochnú conspóideach 1–2 le Hamilton agus Vettel. Chríochnódh sé sa 3ú háit arís sa bhFrainc. Ag an Grand Prix na hOstaire, fuair sé a dhara ionad cinn ina ghairm Foirmle a hAon. Chiochnaigh sé an rás sa 2a háit tar éis timpiste le Max Verstappen i Red Bull, bhí sé chun tosaigh don bhformhór den rás. D'fhiosraigh na maoir an eachtra i ndiaidh an rás, mheas siad go raibh sé ina eachtra rásaíochta agus níor ghlac siad gníomh. Ag an Grand Prix na Breataine, cháiligh Leclerc sa 3ú háit, chun tosaigh ar Max Verstappen. Chríochnaigh sé an rás san 3ú háit agus vótáladh é do 'Tiománaí an lae' do a chosaint ar cuid ionsaí ó Max Verstappen go luath sa rás. Bhí é seo a cheathrú póidiam i ndiaidh a chéile sa séasúr. In ainneoin nár chríochnaigh sé níos lú ná an 2a háit sna trí séisiúin trialach, cháiligh Leclerc sa 10ú háit i Grand Prix na Gearmáine tar éis fadhb leis an gcóras breosla, ní raibh sé ábalta am cuarda a dhéanamh sa séisiún cáilithe deireanach mar gheall ar. Rás anfhluich a bhí ann mar gheall ar an bhfearthainn, thiomáin sé suas go dtí an 4ú háit sna cuarda luath. Cuiradh boinn boga ar a charr cé go raibh an raon rófhluich do bhoinn míne, chaill sé rialú an chairr ar cuaird 29 agus thuairteáil sé isteach sna bacainní, an dara rás sa séasúr nár chríochnaigh sé. I Grand Prix na hUngáire, d'fhulaing Leclerc timpiste ón taobh thiar i gcáilithe. Chríochnaigh sé an rás sa 4ú háit. [[Íomhá:Charles Leclerc, Ferrari SF90 holds off Lewis Hamilton, Mercedes F1 W10, 2019 Italian Grand Prix, Monza, 8th September.jpg|clé|mion|Charles Leclerc (ar dheis) ag troid le Lewis Hamilton (ar chlé) don chéad áit ag Grand Prix na hIodáile 2019]] Ag an gcéad rás tar éis sos an tsamhraidh, Grand Prix na Beilge, ghlac Leclerc a tríú aonad cinn sa séasúr leis a chomhthiománaí Sebastian Vettel sa 2a háit—an dara glasáil líne thosaigh do Ferrari sa séasúr. I rith an rása, chosain Leclerc Lewis Hamilton i Mercedes chun a chéad bua Grand Prix i bhFoirmle a hAon. Tar éis an rás, thiomnaigh sé a bhua dó a iar-iomaitheoir agus cara Anthoine Hubert, a maraíodh i dtimpiste i rith an lánrása Foirmle a dó an lá inné ag an ráschúrsa céanna. Mar gheall ar an rás seo, tá Leclerc an duine is óige chun rás a chain i Ferrari. Ag Grand Prix na hIodáile, bhain Leclerc an rás ón t-ionad cinn i ndiaidh ag cosaint a áit ón dá tiománaí Mercedes agus bhí sé an chéad tiománaí Ferrari a bhaint ag Monza ó Fernando Alonso, bhain sé an rás ansin ina Ferrari i 2010. Fuair sé a tríú aonad cinn i ndiaidh a chéile i Singeapór, bhí an tosach aige ag an dtús, chríochnaigh sé sa 2a áit ar chúl a chomhthiománaí Vettel. Fuair sé a cheathrú aonad cinn i ndiaidh a chéile agus a séú ceann i rith an tséasúir sa Rúis. Scoith Vettel Leclerc sa chéad coirnéal agus bhí Vettel sa tosach don chéad leath den rás sula d'eagraigh an fhoireann plean ar son Leclerc chun an tosach a athghlacadh ó Vettel. Níor chríochanigh Vettel an rás le teip córas hibrideach tamaillín i ndiaidh an plean, ag tógadh an luascharr fíorúil amach. Bhí seo buntáiste mór do na tiománaí Mercedes, a réitigh a stad sloic agus chríochnaigh siad an rás chun tosaigh Leclerc sa 3ú háit. [[Íomhá:2019 Japanese Grand Prix Charles Leclerc (49054956397).jpg|mion|192x192px|Charles Leclerc ag Grand Prix na Seapáine 2019]] Cháiligh Leclerc sa 2a háit sa tSeapáin, ach ghlac sé dochar sa chéad cuaird tar éis timpiste le Max Verstappen. Chríochnódh sé an rás sa séú háit, a chríochnú is measa den séasúr. Ghlac Leclerc a seachtú aonad cinn den séasúr i Meicsiceo i ndiaidh pionós greille do Verstappen—a cháiligh sa chéad áit—do fheall brataigh buí. Chríochnaigh sé an rás sa 4ú háit. Tar éis críochnú 4ú háit eile sna Stáit Aontaithe, níor chríochnaigh sé a tríú rás den séasúr tar éis timpiste conspóideach lena chomhthiománaí Vettel i mBrasaíl, scrios sé an rás don mbeirt tiománaí. Chríochnaigh Leclerc an séasúr sa tríú háit in Abú Daibí. Chríochnaigh Leclerc an séasúr 2019 sa cheathrú háit sa chraobh le 264 pointe aige, níos mó ná a chomhthiománaí Vettel, a chríochnaigh sa chúigiú háit le 240 pointe. I rith a chéad séasúr le Ferrari, fuair sé deich bpóidiam, dhá bhua, ceithre chuaird is gasta, agus na ionaid cinn is mó ná tiománaí ar bith an séasúr sin, le seacht. Bhain Leclerc an Duais Ionad Cinn, an chéad duine chun é a bhaint gan Mercedes a thiomáint. Bhí sé an chead duine ó Mhonacó chun Grand Prix Craobh Foirmle a hAon (cé go bhain Louis Chiron cuid Grand Prix roimh an chéad Craobh i 1950). == Tagairtí == {{reflist}} {{Stumpa-F1}} {{Foirne Foirmle a hAon}} {{DEFAULTSORT:Leclerc, Charles}} [[Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1997]] [[Catagóir:Daoine beo]] 045o42qt8maht898cge9ug0av8a74oh 0 99073 1329801 1324435 2026-10-13T04:01:42Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329801 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Scannáin}} [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|mion|clé|[[Máirtín Ó Cadhain]]]] Is [[scannán]] lánfhada atá i g'''''Cré na Cille''''' (2007), bunaithe ar [[úrscéal]] clúiteach [[Máirtín Ó Cadhain|Mháirtín Uí Chadhain]], bunaithe ar chaint agus comhráite na gcorpán curtha i reilig i g[[Conamara]], arna stiúradh ag [[Robert Quinn]]. Rinneadh an scannán gan tacaíocht ó [[Bord Scannán na hÉireann|Bhord Scannán na hÉireann]], a dhiúltaigh an togra a mhaoiniú. == Plota == Is scéal dorcha lonnaithe i reilig i gConamara é, faoin éad is faoin bhfuath atá ag beirt deirfiúracha dá chéile, coimhlint a théann in olcas le haois, agus a leantar de fiú san athshaol. == Fáilte == Fuair an t-athchóiriú ardmholadh ó lucht critice na scannánaíochta agus na litríochta Gaeilge agus ó lucht féachana ginearálta araon.<ref>{{Lua idirlín|url=https://aran.library.nuigalway.ie/bitstream/handle/10379/7035/J_Woods_Scann%C3%A1na%C3%ADocht_na_Gaeilge.pdf?sequence=4&isAllowed=y|teideal=Scannánaíocht na Gaeilge ag tabhairt aghaidh ar an domhan mór|údar=Woods, Jeannine / nuigalway.ie|dáta=2017|dátarochtana=2021}}</ref> Fuair sé ainmniúchán i bhFéile [[Shang-hai]], an fhéile scannán is mó san [[An Áise|Áis]].<ref>{{Luaigh foilseachán|date=30 Bealtaine 2007|url=http://anghaeltacht.net/ce/0222.html|title=Cré na Cille i Shang Hai|journal=[[An Cúléisteoir]]|volume=Iml 02|issue=Eag 22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815211547/http://anghaeltacht.net/ce/0222.html |date=15 Lúnasa 2022 }}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nuacht.com/index.tvt?_scope=La/content/Oiche%20go%20Maidin&psv=10|teideal=Cré na Cille san Omniplex, Gaillimh|work=[[Lá Nua]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070719170856/http://www.nuacht.com/index.tvt?_scope=La/content/Oiche%20go%20Maidin&psv=10|archivedate=19 Iúil 2007}}</ref> == Féach freisin == * [[Cré na Cille|''Cré na Cille'' (leabhar)]] * [[Robert Quinn]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-scannán}} {{DEFAULTSORT:Cre na Cille, scannan}} [[Catagóir:Scannáin 2007]] [[Catagóir:Scannáin Ghaeilge]] [[Catagóir:Scannáin na hÉireann]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach i nGaeilge]] [[Catagóir:Ficsean tuairimeach]] [[Catagóir:Scannáin uafáis Éireannacha]] [[Catagóir:Scannáin uafáis i nGaeilge]] [[Catagóir:Scannáin uafáis]] 75kbb1krmw0ojvh0xsevqiy7i04gy7j 0 99767 1329781 1170631 2026-10-12T22:55:23Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329781 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de Phàrtaidh Tòraidheach agus Aonaidheach na h-Alba é '''Andrew Bowie TP.''' Tógadh é i [[Siorrachd Obar Dheathain an Iar agus Ceann Chàrdainn (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Siorrachd Obar Dheathain]], agus d’fhóin sé sa Chabhlach Ríoga ar feadh trí bliana go dtí gur theip air a thástáil mairnéalaigh a fháil. Toghadh é do [[:gd:Siorrachd_Obar_Dheathain_an_Iar_agus_Ceann_Chàrdainn_(sgìre_Phàrlamaid_Westminster)|Siorrachd Obar Dheathain an Iar agus Ceann Chàrdainn]] sa bhliain 2017, agus arís sa bhliain 2019 mar bhall de [[:gd:Pàrtaidh_Tòraidheach_na_h-Alba|Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba]]. Bhí sé ina bhall den Choiste Oibre agus Pinsean ó Dheireadh Fómhair 2017 go Meitheamh 2018 agus tá sé ina bhall de Choiste Gnóthaí na hAlban ó Bhealtaine 2020.<ref>{{Lua idirlín|url=https://members.parliament.uk/member/4601/career}}</ref> Tháinig sé chun bheith ina leaschathaoirleach ar Pháirtí Coimeádach na Ríochta Aontaithe i mí Iúil 2019.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theyworkforyou.com/mp/25703/andrew_bowie/west_aberdeenshire_and_kincardine#register|teideal=Cóip cartlainne|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211107204644/https://www.theyworkforyou.com/mp/25703/andrew_bowie/west_aberdeenshire_and_kincardine#register|archivedate=2021-11-07|dátarochtana=2021-11-14}}</ref>D'éirigh sé as an bpost seo mar agóid i gcoinne dréachta i 2021 tar éis chás Owen Paterson. D’eisigh sé an post seo sa bhliain 2021 mar agóid mar agóid i gcoinne broghaisireachta bainteach le hOwen Paterson . == Conspóid == Scríobh sé réamhrá le ráiteas a mhol go n-athródh Rialtas Westminster beartas oideachais in Albain. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Bowie, Andrew}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1987]] [[Catagóir: Daoine beo]] [[Catagóir: Alumni Oilthigh Obar Dheathain]] [[Catagóir: Daoine a cuireadh oideachas orthu in Acadamh Inbhir Uraidh]] [[Catagóir: Daoine as Obar Bhrothaig]] [[Catagóir: Oifigigh an Chabhlaigh Ríoga]] [[Catagóir: Rúnaithe Príobháideacha Parlaiminte don Phríomh-Aire]] j4na7a5zl2nsonlslqfy0mwhngoap0y 0 100040 1329814 1218369 2026-10-13T06:19:02Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329814 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Is polaiteoir Sileach de chuid na heite clé é '''Gabriel Boric Font''' (Punta Arenas, an [[An tSile|tSile]] ; [[11 Feabhra]], [[1986|1986).]] Tá sé ag feidhmiú faoi láthair mar ionadaí na Poblachta a dhéanann ionadaíocht ar [[:es:Región_de_Magallanes_y_de_la_Antártica_Chilena|Región de Magallanes y de la Antártica Chilena]]. Is é uachtarán tofa na Sile é, post a nglacfaidh sé leis an 11 Márta 2022. [[Íomhá:Gabriel Boric Protrait.jpg|clé|mion]] === Gairmréim === [[Íomhá:Gabriel Boric in La Serena, Chile.jpg|clé|mion|4 Iúil 2021]] [[Íomhá:Gabriel Boric Giving speech.jpg|clé|mion|Maipu, 2021 ]] Mar mhac léinn den [[:es:Facultad_de_Derecho_de_la_Universidad_de_Chile|Facultad de Derecho]] de la [[:es:Universidad_de_Chile|Universidad de Chile]] (Gaeilge: Dámh Dlí Ollscoil na Sile), bhí sé ina uachtarán den [[:es:Federación_de_Estudiantes_de_la_Universidad_de_Chile|Federación de Estudiantes]] (Gaeilge:Cónaidhm na Mac Léinn) le linn na tréimhse 2011-2012 agus ceann de phríomhcheannairí agus ceann de phríomhcheannairí ghluaiseacht na mac léinn sa bhliain 2011<ref> La Segunda, Gabriel Boric electo presidente de la FECh: venció por 189 votos a lista de Camila Vallejo: http://www.lasegunda.com/Noticias/Nacional/2011/12/702829/Gabriel-Boric-el-nuevo-presidente-de-la-FECh-vencio-por-189-votos-a-Camila-Vallejo</ref> === Uachtaránacht === Ar 19 Nollaig 2021, fuair Boric an bua i dtoghchán uachtaránachta na Sile. Sa toghchán réitigh, fuair sé an ceann is fearr ar [[José Antonio Kast]], fear a raibh a athair ina [[Naitsíochas|Naitsí]] sa [[An Ghearmáin|Ghearmáin]] sna [[1940idí|daichidí]] agus a bhfuil naisc láidre aige le daoine atá i bhfad amach ar an eite dheis. Gheall Boric go n-aontódh sé an tSile, go rachadh sé i ngleic le [[bochtanas]] agus go gcuirfeadh sé deireadh leis an nualiobrálachas sa tír.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/25-nollaig-2021-tír-eoghain-MIKoyDnsPe6/|teideal=25 Nollaig 2021 (Tír Eoghain) - Nuacht Mhall (podcast)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|language=en|work=Listen Notes|dátarochtana=2022-01-12}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Féach freisin == * [[Augusto Pinochet]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Font, Gabriel B}} [[Catagóir: Daoine a rugadh i 1986]] [[Catagóir: Polaiteoirí Sileacha an 21ú haois]] [[Catagóir: Iarrthóirí ar Uachtarán na Sile]] [[Catagóir: Agnóisithe na Sile]] [[Catagóir: Muintir na Sile de shliocht na Cróite]] [[Catagóir: Muintir na Sile de shliocht na Spáinne]] [[Catagóir: Daoine beo]] [[Catagóir: Daoine as Punta Arenas]] [[Catagóir: Alumni Ollscoil na Sile]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sileacha]] 3hygstnn5nu9w4qk31qazcf5spbqp8n 0 101146 1329807 1233483 2026-10-13T05:12:57Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329807 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:SligoCourtHouse.JPG|mion|an chúirt dúiche áitiúil i Sligeach]] [[Dúnmharú|Dúnmharaíodh]] '''Aidan Moffitt''', 41 bliain d'aois ar an [[10 Aibreán]] [[2022]] ag a theach cónaithe in Arda an Chartúin i [[Sligeach]] agus dúnmharaíodh '''Michael Snee''', 58 bliain d'aois, ag a theach cónaithe i Radharc na Cathrach i Sligeach ar an [[12 Aibreán]] [[2022]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nuacht TG4 - Tá dhá fhiosrúchán dúnmharaithe ar leith ar...|url=https://www.facebook.com/NuachtTG4/videos/382929917035373/|language=ga}}</ref> Deirtear go raibh cúis homafóbach leis na maruithe agus gur bhuail an bheirt íospartach lena ndúnmharfóir ar líne. === Imeachtaí === Chuir an bheirt fhear fios ar Yousef Palani, 22 bliain d'aois, agus d'ionsaigh sé iad ina mbailte féin. Bhí sé scáfar an ciorrú a bhí déanta ar Moffitt agus Snee.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dhá fhiosrúchán dúnmharaithe ar leith ar bun i Sligeach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0413/1292074-fear-gafa-ag-gardai-maidir-le-corp-fir-a-fuarthas-i-sligeach/|date=2022-04-13|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Fear, 40, maraithe go brúidiúil i Sligeach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0412/1291924-bhi-fear-ata-faighte-maraithe-i-sligeach-gortaithe-go-dona/|date=2022-04-12|language=ga|author=Nuacht RTÉ, Sorcha Ní Mhonacháin}}</ref> Ceantálaí agus comhairleoir morgáistí agus airgeadais ab ea Moffitt, a raibh a chuideachta féin Hazelfort aige i mBaile Shligigh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fear, 40, maraithe go brúidiúil i Sligeach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0412/1291924-bhi-fear-ata-faighte-maraithe-i-sligeach-gortaithe-go-dona/|date=2022-04-12|language=ga|author=Nuacht RTÉ, Sorcha Ní Mhonacháin}}</ref> Ball cláraithe le páirti Fhine Gael a bhí ann agus tuigtear gur mhinic leis a bheith ag cuidiú leis an bpáirtí aimsir toghcháin.<ref name=":0" /> Baineadh an cloigeann de agus sáthadh 43 uair é.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Príosún saoil gearrtha ar Palani faoi bheirt a mharú i Sligeach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1023/1412514-priosun-saoil-gearrtha-ar-palani-faoi-bheirt-a-mharu-i-sligeach/|date=2023-10-23|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Cúramóir agus póirtéir a bhí i Michael Snee; chaith sé a dhúthracht ag obair ar son seanóirí agus daoine faoi mhíchumas intleachtúil.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sochraidí Aidan Moffitt agus Michael Snee i Ros Comáin, Sligeach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0418/1292956-sochraidi-aidan-moffitt-agus-michael-snee-i-ros-comain-sligeach/|date=2022-04-18|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> An lá dár gcionn, d'impigh na Gardaí ar dhaoine a bhuaileann le daoine ar líne a bheith an-chúramach agus cara nó cairde dá gcuid a chur ar an eolas i gcónaí faoi cá bhfuil siad. Bhí siad ag moladh do dhaoine casadh le chéile in áit phoiblí ar dtús agus ansin i ndiaidh comhrá má bhraitheann duine compordach is féidir dul go háit phríobháideach leis an duine eile.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Impí ar dhaoine a bhuaileann le daoine ar líne a bheith cúramach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0413/1292081-impi-ar-dhaoine-a-bhuaileann-le-daoine-ar-line-a-bheith-curamach/|date=2022-04-13|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí eagraíochtaí Leispiach, Aerach, Déghnéasach, Trasinscneach ag iarraidh dlúthpháirtíochta ón bpobal agus go gcuirtear reachtaíocht i bhfeidhm chun déileáil le fuathchoireacht.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/16-aibreán-2022-baile-átha-l0nXzoEdLt_/|teideal=16 Aibreán 2022 (Baile Átha Cliath) - Nuacht Mhall (podcast)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=2022|language=ga|work=Listen Notes|dátarochtana=2022-05-24}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Fiosrúchán === Cúisíodh Yousef Palani maidir le marú Aidan Moffitt agus Michael Snee ar 14 Aibreán 2022. Tugadh Palani, le seoladh baile ag Arda Markievicz os comhair na cúirte dúiche áitiúil i Sligeach. Bhí cúis eile curtha i leith Palani maidir le hionsaí tromchúiseach ar Anthony Burke ar an 9 Aibreán i Sligeach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ócáidí á n-eagrú i gcuimhne ar Michael Snee agus Aidan Moffitt|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0415/1292511-ocaidi-a-n-eagru-i-gcuimhne-ar-aidan-moffitt-agus-michael-snee/|date=2022-04-15|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Phléadáil Palani ciontach. Bhí príosún saoil gearrtha ar Palani ar dhúnmharú Moffitt agus Snee i ar 24 Deireadh Fómhair 2023. Gearradh 20 bliain príosúin freisin air as Anthony Burke a ionsaí. Léiríodh sa gcúirt gur fuath ar fhir aeracha a spreag Palani.<ref name=":1" /> Tugadh fianaise sa gcúirt go ndeachaigh sé sa tóir ar fhir aeracha ina gcónaí astu féin. Tugadh fianaise go raibh dúil aisteach aige na fir a cheangailt le rópa. == Féach freisin == * [[Homafóibe]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Daoine LADT]] [[Catagóir:2022]] [[Catagóir:Dúnmharuithe]] [[Catagóir:Stair Chontae Shligigh]] [[Catagóir:Striapacha]] [[Catagóir:Homafóibe]] [[Catagóir:Daoine cúisithe as coireanna gnéis]] ropuzajsu1cvuvavxtszcvv4he282ki 0 102735 1329793 1314328 2026-10-13T03:04:45Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329793 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Colin McGrath''' .Is ball é de [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] ([[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|PSDLO]]). Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é don [[An Dún Theas (Toghcheantar Tionóil)|Dún Theas]], ó 2016 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18776&per=5793&sel=1&ind=11&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-16}}</ref>. ==Cúlra== Rugadh é ar [[21 Deireadh Fómhair]] [[1975]] i n[[Dún Pádraig]], [[Contae an Dúin]] ar 21 Deireadh Fómhair 1975. D'fhreastail sé ar ''St Patrick's Primary School'' i [[Sabhall]], ar ''St. Patrick's Grammar School'', Dún Pádraig agus ar an ''East Down Institute'' (atá anois mar chuid den ''South Eastern Regional College''). Tar éis dó an meánoideachas a chríochnú, d'fhreastail McGrath ar Ollscoil Uladh Bhaile Iordáin agus bhain sé céim amach i 1998 in ''Community Youth Work''. Ansin rinneadh oibrí don aos óg san ''Patrician Youth Centre'', Dún Pádraig ar feadh 17 mbliana.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.sdlp.ie/people/cllr-colin-mcgrath/|teideal=Colin McGrath MLA {{!}} People|website=SDLP|language=en|access-date=2019-02-18|dátarochtana=2024-06-16|archivedate=2020-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101122444/http://www.sdlp.ie/people/cllr-colin-mcgrath/}}</ref> ==Gairmréim pholaitiúil== Toghadh McGrath ar Chomhairle Ceantair an Dúin den chéad uair sa bhliain 2005. mar chomhairleoir don PSDLO. Bhí sé ina chathaoirleach agus ina leaschathaoirleach araon, agus é ar an gcathaoirleach ab óige riamh ar an gcomhairle áitiúil. Sa bhliain 2014 toghadh é do Chomhairle Ceantair nuabhunaithe [[Comhairle Ceantair an Iúir, Mhúrn agus an Dúin|an Iúir, Mhúrn & an Dúin]]. Chuaigh sé isteach i bpolaitíocht an Tionóil nuair a chuaigh sé san iomaíocht i dtoghchán Thionól Thuaisceart Éireann 2016, agus toghadh é le 5,110 vóta céad rogha in éineacht le hiarrthóir eile de chuid an PSDLO, Sinéad Bradley. Níor toghadh an tríú hiarrthóir Seán Rogers a bhí in oifig go dtí sin, agus is mar sin. Atoghadh McGrath i dtoghchán tobann Thionól Thuaisceart Éireann 2017. Le linn a thréimhse sa Tionól, bhí McGrath mar bhall den Choiste Oideachais, den Choiste Gnó agus den Choiste um Nós Imeachta.<ref>{{Cite web|url=http://www.niassembly.gov.uk/|teideal=The Northern Ireland Assembly|website=www.niassembly.gov.uk|language=en-GB|access-date=2019-02-18}}</ref> Leag McGrath béim ar shaincheisteanna tuaithe, inrochtaineacht ar sheirbhísí áitiúla mar Ospidéal Downe agus saincheisteanna óige mar phríomhthosaíochtaí aige. Cháin sé an córas aistrithe aon bhliain déag, ag maíomh go bhfuil cothrom na féinne ag teastáil agus ag cáineadh go ndéanfaí “teipeanna” ar leanaí 11 bliana d’aois a bhrandáil má theipeann orthu marcanna arda a bhaint amach. Cháin sé Teist Aistrithe (an ‘11+’), ag maíomh go bhfuil cothrom na féinne ag teastáil. Tacaíonn sé lena sheasamh páirtí go ndéanann roghnú ar bhonn acadúil leanaí a bhrandáil ag rá "''brands a large portion of children as failures and puts an inordinate amount of pressure on them''"mar theipeanna agus cuireann sé méid neamhordúil brú orthu ". D’áitigh sé, áfach, go mbaineann an díospóireacht le roghnú acadúil seachas le dímheas ar scoileanna Gramadaí.<ref>{{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/sdlp-mla-colin-mcgrath-when-i-was-10-my-sister-died-she-was-16-and-was-gone-within-two-days-36228961.html|teideal=SDLP MLA Colin McGrath: 'When I was 10 my sister died. She was 16 and was gone within two days'|work=BelfastTelegraph.co.uk|access-date=2019-02-18|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> Faoi láthair feidhmíonn sé mar chathaoirleach agus mar Urlabhraí Sláinte don PSDLO. ==Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.sdlp.ie/people/cllr-colin-mcgrath/ Colin McGrath MLA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101122444/http://www.sdlp.ie/people/cllr-colin-mcgrath/ |date=2020-11-01 }}, Suíomh gréasáin an PSDLO. * [http://www.niassembly.gov.uk/your-mlas/ Members of the NI Assembly], Tionól Thuaisceart Éireann. * [https://web.archive.org/web/20240616132810/https://www.theyworkforyou.com/mla/25566/colin_mcgrath TheyWorkForYou Voting Record], TheyWorkForYou {{DEFAULTSORT:McGrath, Colin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1975]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] n3n3cd0hm3rt5cktdvnbg8n3m69xy9v 0 104756 1329788 1255916 2026-10-13T01:42:51Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329788 wikitext text/x-wiki   Prionsabal is ea '''ceart an duine ar uisce agus sláintíocht''' ('''CDUS''') a shonraíonn gur [[Cearta daonna|ceart daonna]] uilíoch é iad uisce glan a ól agus sláintíocht, mar gheall ar a dtábhacht ard maidir le saol gach duine a chothú.<ref name=":8">{{Cite web-en|url=https://www.un.org/waterforlifedecade/human_right_to_water.shtml|title=International Decade for Action 'Water for Life' 2005-2015. Focus Areas: The human right to water and sanitation|language=EN|work=United Nations|access-date=2020-12-12}}</ref> D’aithin Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe é mar [[Cearta daonna|cheart daonna]] an 28 Iúil 2010.<ref name="HRWS">{{Cite web-en|url=http://undocs.org/A/RES/64/292|title=Resolution 64/292: The human right to water and sanitation|date=August 2010|work=United Nations|access-date=13 October 2018}}</ref> Aithníodh an CDUS sa dlí idirnáisiúnta trí chonarthaí um chearta an duine, trí dhearbhú agus trí chaighdeáin eile. Tá argóint bunaithe ag roinnt tráchtairí maidir le ceart daonna uilíoch ar uisce a bheith ann ar fhorais atá neamhspleách ar rún an Chomhthionóil Ghinearálta 2010, mar Airteagal 11.1 den Chúnant Idirnáisiúnta ar Chearta Eacnamaíocha, Sóisialta agus Cultúir (CICESC); i measc na dtráchtairí sin, measann na daoine a ghlacann leis go bhfuil ''{{lang|la|ius cogens}}'' idirnáisiúnta ann agus a mheasann go n-áirítear forálacha an Chúnaint go bhfuil an ceart sin ina phrionsabal den dlí idirnáisiúnta atá ceangailteach go huilíoch. I measc na gconarthaí eile a aithníonn an CDUS go sainráite tá Coinbhinsiún ar Dhíchur Gach Cineál Idirdhealaithe in aghaidh na mBan 1979 agus Coinbhinsiún um Chearta an Linbh 1989 (CCL). D’eisigh Coiste na Náisiún Aontaithe um Chearta Eacnamaíochta, Sóisialta agus Cultúir i mBarúil Ghinearálta 15 an sainmhíniú is soiléire ar cheart an duine ar uisce sa bhliain 2002.<ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://www.refworld.org/docid/4538838d11.html|title=Refworld {{!}} General Comment No. 15: The Right to Water (Arts. 11 and 12 of the Covenant)|author=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|language=en|work=Refworld|access-date=2020-11-27}}</ref> Ba léirmhíniú neamhcheangailteach é go raibh rochtain ar uisce ina coinníoll chun leas a bhaint as an gceart chun caighdeán maireachtála leordhóthanach, a bhain go dlúth leis an gceart chun an caighdeán sláinte is airde a bhaint amach, agus dá bhrí sin ceart an duine. Dhearbhaigh sé: "Tá gach duine i dteideal uisce atá leordhóthanach, sábháilte, inghlactha, inrochtana go fisiciúil agus inacmhainne le haghaidh úsáidí pearsanta agus tí ."<ref name=":3">{{Cite web-en|url=http://www.endwaterpoverty.org/sites/endwaterpoverty.org/files/The%20Human%20Rights%20To%20Water%20And%20Sanitation%20UN%20resolution.pdf|title=The human rights to safe drinking water and sanitation|access-date=2020-11-27}}</ref> D'aontaigh roinnt tíortha agus d'aithin siad go foirmiúil an ceart chun uisce a bheith mar chuid dá n-oibleagáidí conartha faoin Chúnant Idirnáisiúnta maidir le Cearta Geilleagracha, Comhdhaonnacha agus Cultúir (CICGCC) (m.sh., [[an Ghearmáin]]; an Ríocht Aontaithe; an Ísiltír [26]) tar éis Trácht Ginearálta 15 a fhoilsiú.D’aontaigh roinnt tíortha agus d’admhaigh siad go foirmiúil an ceart chun uisce a bheith mar chuid dá n-oibleagáidí conartha faoin ICESCR (e.g., an Ghearmáin; an Ríocht Aontaithe;[25] [[An Ísiltír]]) tar éis fhoilsiú 'Barúil Ghinearálta 15'. Ghlac iar-Fo-Choimisiún na NA ar Chur Chun Cinn agus Cosaint Chearta an Duine céim eile in 2005, a d'eisigh treoirlínte chun cabhrú le rialtais an ceart daonna chun uisce agus sláintíocht a bhaint amach agus a urramú. Thug na treoirlínte seo treoir do Chomhairle na Náisiún Aontaithe um Chearta an Duine Catarina de Albuquerque a shannadh mar shaineolaí neamhspleách maidir le saincheist na n-oibleagáidí um chearta an duine a bhaineann le rochtain ar uisce óil agus sláintíocht sábháilte in 2008. De bharr na dtreoirlínte seo rinne Comhairle na NA um Chearta an Duine Catarina de Albuquerque a shannadh mar shaineolaí neamhspleách ar shaincheist na n-oibleagáidí cearta daonna a bhaineann le rochtain ar uisce óil sábháilte agus sláintíocht in 2008. Scríobh sí tuarascáil mhionsonraithe in 2009 inar leagadh amach oibleagáidí um chearta an duine i leith sláintíocht, agus d'fhreagair CESCR trí rá gur chóir go mbeadh sláintíocht aitheanta ag gach stát. Tar éis dianchaibidlíochta, d'admhaigh 122 tír go foirmiúil "Ceart an duine ar uisce agus sláintíocht" i Rún 64/292 ón gComhthionól Ginearálta an 28 Iúil 2010. D’aithin sé an ceart atá ag gach duine rochtain a bheith aige ar dhóthain uisce le haghaidh úsáidí pearsanta agus tí (idir 50 agus 100 lítear uisce in aghaidh an duine in aghaidh an lae), a chaithfidh a bheith sábháilte, inghlactha agus ar phraghas réasúnta (níor cheart go mbeadh costais uisce níos airde ná 3% d'ioncam teaghlaigh), agus ar féidir teacht orthu go fisiciúil (ní mór go mbeadh an fhoinse uisce laistigh de 1,000 méadar ón mbaile agus ón am bailithe níos mó ná 30 nóiméad). Dhearbhaigh an Comhthionól Ginearálta go bhfuil uisce óil glan "riachtanach do thaitneamh iomlán na beatha agus gach ceart eile an duine/ " I mí Mheán Fómhair 2010, ghlac Comhairle na NA um Chearta an Duine rún a aithníonn ceart an duine ar uisce agus sláintíochta fháil mar chuid den cheart caighdeán leordhóthanach maireachtála a bheith acu. [[File:Mwamongu water source.jpg|thumb|Foinse uisce i sráidbhaile Mwamanongu, An Tansáin.]] Leathnaíodh sainordú Catarina de Albuquerque mar "Saineolaí neamhspleách ar shaincheist na n-oibleagáidí um chearta an duine a bhaineann le rochtain ar uisce óil agus sláintíocht shábháilte" agus athainmníodh í mar "Rapóirtéir Speisialta ar chearta an duine chun uisce óil sábháilte agus sláintíocht", tar éis na rúin sa bhliain 2010. Trína cuid tuarascálacha don Chomhairle um Chearta an Duine agus do Chomhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe na NA, lean sí uirthi ag soiléiriú scóip agus ábhar cheart an duine chun uisce agus sláintíochta. Mar Rapóirtéir Speisialta, thug sí aghaidh ar shaincheisteanna amhail: Oibleagáidí um Chearta an Duine a Bhaineann le Soláthar Seirbhíse Neamhstáit in Uisce agus Sláintíocht (2010); Maoiniú chun Cearta Uisce agus Sláintíochta a Réadú (2011); Fuíolluisce; bainistíocht i réadú na gceart chun uisce agus sláintíocht (2013); agus inbhuanaitheacht agus neamh-aischéimniú i réadú na gceart chun uisce agus sláintíocht (2013). Ceapadh Léo Heller in 2014 mar an dara Rapóirtéir Speisialta ar chearta an duine ar uisce óil agus sláintíocht. Le rúin ina dhiaidh sin cuireadh síneadh le sainordú an Rapóirtéir Speisialta agus sainíodh ról gach stáit maidir leis na cearta sin. Glaodh "Cearta an Duine maidir le hUisce Óil Sábháilte agus Sláintíocht " ar Rún 7/169 de chuid an Chomhthionóil Ghinearálta is déanaí de 2015. D'aithin sé an t-idirdhealú idir an ceart chun uisce agus an ceart chun sláintíochta. Rinneadh an cinneadh seo mar gheall ar imní faoin gceart chun sláintíocht a bheith overlooked nuair i gcomparáid leis an gceart chun uisce. an cinneadh seo. de bharr imní faoin gceart chun sláintíochta a bheith dearmadta i gcomparáid leis an gceart chun uisce. ==Dlí-eolaíocht idirnáisiúnta== ===An Chúirt Idir-Mheiriceánach um Chearta an Duine=== Rinneadh an ceart chun uisce a mheas i gcás na Cúirte Idir-Mheiriceánach um Chearta an Duine de Chomhphobal Dúchasach Sawhoyamaxa v. [[Paragua]] (Béarla: Sawhoyamaxa Indigenous Community v. Paraguay.). Bhain na saincheisteanna le teip an stáit aitheantas a thabhairt do chearta maoine na bpobal dúchasach ar thailte sinsearacha. Sa bhliain 1991, choinnigh an stát an pobal dúchasach Sawhoyamaxa amach as an talamh agus mar thoradh air sin chaill siad rochtain ar bhunseirbhísí riachtanacha, amhail uisce, bia, scolaíocht agus seirbhísí sláinte. Tháinig sé seo faoi raon feidhme Choinbhinsiún Mheiriceá um Chearta an Duine; ag cur isteach ar an gceart chun na beatha. Tá uisce san áireamh sa cheart seo, mar chuid de rochtain ar thalamh. D'éiligh na cúirteanna go dtabharfaí na tailte ar ais, go gcuirfí cúiteamh ar fáil, agus go gcuirfí earraí agus seirbhísí bunúsacha i bhfeidhm, fad a bhí an pobal i mbun a gcuid tailte a fháil ar ais. ===An Lárionad Idirnáisiúnta um Dhíospóidí Infheistíochta a Réiteach=== Baineann na cásanna seo a leanas ón Lárionad Idirnáisiúnta um Dhíospóidí Infheistíochta a Réiteach (LIDIR) leis na conarthaí a bunaíodh idir rialtais agus corparáidí chun uiscebhealaí a chothabháil. Cé go mbaineann na cásanna le ceisteanna infheistíochta, tá sé tugtha faoi deara ag tráchtairí go bhfuil tionchar indíreach an chirt chun uisce ar na breithiúnais suntasach.<ref>[https://books.google.com/books?id=hUwgAwAAQBAJ&pg=PA296&lpg=PA296&dq=Azurix+Corp+v+Argentina+right+to+water&source=bl&ots=XoLKHTEWxm&sig=yWaUyOJ_lW-6ukbZ7cKloySEvtk&hl=ru&sa=X&ei=S2FnU5PgIIH1kQX7pYGABQ&ved=0CDQQ6AEwAg#v=onepage&q=Azurix%20Corp%20v%20Argentina%20right%20to%20water&f=false], Global Public Interest in International Investment Law, Andreas Kulick, 2012 at 303.</ref> Léiríonn sonraí an Bhainc Dhomhanda gur tháinig méadú mór ar phríobháidiú uisce ag tosú sna 1990idí agus gur lean fás suntasach ar phríobháidiú go dtí na 2000í..<ref>{{Cite journal|last=Bakker|first=Karen|date=27 Feb 2013|title=Neoliberal Versus Postneoliberal Water: Geographies of Privatization and Resistance|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=103|issue=2|pages=253–260|doi=10.1080/00045608.2013.756246|s2cid=143834419}}</ref> ===''Azurix Corp v. an Airgintín''=== Is é an chéad chás suntasach maidir leis an gceart chun uisce san LIDIR ná cás ''Azurix Corp v. An Airgintín''.<ref>[https://icsid.worldbank.org/ICSID/FrontServlet?requestType=CasesRH&actionVal=showDoc&docId=DC507_En&caseId=C5 ''Azurix Corp v. Argentina''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304003503/https://icsid.worldbank.org/ICSID/FrontServlet?requestType=CasesRH&actionVal=showDoc&docId=DC507_En&caseId=C5 |date=2016-03-04 }}, ICSID Case No ARB/01/12.</ref> Bhí an t-aighneas idir Poblacht na hAirgintíne agus Azurix Corporation maidir le neamhréireachtaí a d'eascair as conradh 30 bliain idir na páirtithe chun soláthar uisce na gcúigí éagsúla a reáchtáil. Déantar breithniú maidir leis an gceart chun uisce go hintuigthe le linn na headrána le haghaidh cúitimh, i gcás ina gcinntear go raibh Azurix i dteideal toradh cóir a fháil ar luach margaidh na hinfheistíochta. Ba é seo seachas an US$438.6 milliún a iarradh, ag lua nach bhféadfadh duine gnó a bheith ag súil le toradh den sórt sin, i bhfianaise na dteorainneacha ar mhéaduithe ar phraghsanna uisce agus ar fheabhsuithe a bheadh ag teastáil chun córas uisce glan a fheidhmíonn go maith a chinntiú.<ref>[https://icsid.worldbank.org/ICSID/FrontServlet?requestType=CasesRH&actionVal=showDoc&docId=DC507_En&caseId=C5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304003503/https://icsid.worldbank.org/ICSID/FrontServlet?requestType=CasesRH&actionVal=showDoc&docId=DC507_En&caseId=C5|date=2016-03-04}}, Azurix Corp v Argentina ICSID Case No ARB/01/12 at 149.</ref> ===''Biwater Gauff Teo v. An Tansáin''=== Ar an dara dul síos, is cás den chineál céanna a chasadh ar an LIDIR ná cás Biwater Gauff Ltd v. an Tansáin.<ref>[https://icsid.worldbank.org/ICSID/FrontServlet?requestType=CasesRH&actionVal=showDoc&docId=DC1590_En&caseId=C67 ''Biwater Gauff (Tanzania) Ltd v. Tanzania''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304003519/https://icsid.worldbank.org/ICSID/FrontServlet?requestType=CasesRH&actionVal=showDoc&docId=DC1590_En&caseId=C67 |date=2016-03-04 }}, ICSID Case No ARB/05/22.</ref> Ba chás é seo arís de chuid cuideachta phríobháideach uisce i ndíospóid chonarthach le rialtas, an uair seo Poblacht Aontaithe na Tansáine. Bhain an conradh seo le hoibriú agus le bainistiú chóras uisce Dar es Salaam. I mí na Bealtaine 2005, chuir rialtas na Tansáine deireadh leis an gconradh le Biwater Gauff mar gheall ar a theip a líomhnaíodh maidir le ráthaíochtaí feidhmíochta a chomhlíonadh. I mí Iúil 2008, d'eisigh an Binse a chinneadh ar an gcás, ag dearbhú gur sháraigh rialtas na Tansáine an comhaontú le Biwater Gauff.<ref>[http://www.business-humanrights.org/Categories/Lawlawsuits/Lawsuitsregulatoryaction/LawsuitsSelectedcases/Biwater-Tanzaniaarbitration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130924155917/http://www.business-humanrights.org/Categories/Lawlawsuits/Lawsuitsregulatoryaction/LawsuitsSelectedcases/Biwater-Tanzaniaarbitration|date=2013-09-24}}, Business & Human RIghts Resource Centre, Biwater-Tanzania arbitration.</ref> Níor bhronn sé, áfach, damáistí airgeadaíochta ar Biwater,<ref>{{Cite web|title=Biwater v. Tanzania|url=https://investmentpolicy.unctad.org/investment-dispute-settlement/cases/202/biwater-v-tanzania|access-date=2020-12-12|website=UNCTAD Investment Policy Hub|teideal=Cóip cartlainne|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231208061047/https://investmentpolicy.unctad.org/investment-dispute-settlement/cases/202/biwater-v-tanzania|archivedate=2023-12-08|dátarochtana=2022-09-25}}</ref> ag admháil go raibh imní faoi leas an phobail ríthábhachtach san aighneas. ==Ceart ar uisce sa dlí baile== Gan comhlacht idirnáisiúnta a bheith ann ar féidir leis é a fhorfheidhmiú, braitheann ceart an duine ar uisce ar ghníomhaíocht na gcúirteanna náisiúnta.<ref>[http://lawecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1020&context=lucilr], McGraw, George S. "Defining and Defending the Right to Water and its Minimum Core: Legal Construction and the Role of National Jurisprudence" ''Loyola University Chicago International Law Review'' Vol. 8, No. 2, 127-204 (2011) at 137.</ref> Bunaíodh an bonn dó seo trí chearta eacnamaíocha, sóisialta agus cultúrtha (CESC) a bhunreachtú ar cheann amháin de dhá bhealach: mar “ treoirphrionsabail ” ar spriocanna iad agus is minic nach bhfuil siad inbhreithnithe; nó mar a chosnaítear go sainráite agus atá infhorfheidhmithe trí na cúirteanna.<ref>[http://www.kaupapature.org.nz/store/doc/Pickard_-_Poole.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129135516/http://www.kaupapature.org.nz/store/doc/Pickard_-_Poole.pdf|date=2018-01-29}}, Natalie Baird and Diana Pickard "Economic, social and cultural rights: a proposal for a constitutional peg in the ground" [2013] NZLJ 289 at 297</ref> ===An Afraic Theas=== San Afraic Theas, tá an ceart ar uisce cumhdaithe sa bhunreacht agus á chur i bhfeidhm le gnáthreachtanna. Is fianaise é seo ar mhodhnú beag ar an dara teicníc um bhunreachtú ar a dtugtar "samhail na reachtaíochta fochuideachta ". Ciallaíonn sé seo go ndéantar cuid mhór d’ábhar agus de chur chun feidhme an chirt le gnáthreacht intíre a bhfuil seasamh bunreachtúil aige. ==tagairtí== [[Catagóir:Uisce]] 3lle7xx3jlzih1664sb38woysnulntg 0 106150 1329782 1232046 2026-10-12T22:58:07Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329782 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|imatge=[[Íomhá:Angelo Badalamenti.jpg|220px]]}} [[Cumadóir]] ab ea '''Angelo Badalamenti''' ([[22 Márta]] [[1937]] – [[11 Nollaig]] [[2022]]). == Beatha == Rugadh Badalamenti i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrach]] in 1925 do thuismitheoirí a tháinig go Meiriceá ón t[[An tSicil|Sicil]] san [[An Iodáil|Iodáil]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/17-nollaig-2022-tír-eoghain-cxJQmrPHXsq/|teideal=Nuacht Mhall (podcast), Tír Eoghain|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=17 Nollaig 2022|language=ga-IE|work=Listen Notes|dátarochtana=2022-12-28}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bhain sé clú agus cáil amach as a chuid oibre in éineacht leis an déantóir scannán [[David Lynch]] sna hochtóidí: an scannán Blue Velvet in 1986 agus ansin an tsraith theilifíse Twin Peaks in 1990. Bhí ról lárnach ag a cheol uaigneach sa seó sin, ar a raibh tionchar an tsnagcheoil le brath.<ref name=":0" /> D'oibrigh Badalamenti le neart ceoltóirí aitheanta eile agus ar an tsraith dheireanach de Twin Peaks in 2017. Mar shampla, d’oibrigh sé le [[Dolores O'Riordan]] sa bhliain 2004 ar fhuaimrian an scannáin ''“Evilenko”'' . === Pearsanta === Bhí Badalamenti pósta agus bhí beirt chlainne aige. Fuair sé bás sa bhaile in New Jersey ar [[11 Nollaig]] [[2022]]. == Féach freisin == * [[Dolores O'Riordan]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Badalamenti, Angelo}} [[Catagóir:Cumadóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1937]] [[Catagóir:Básanna in 2022]] ayeeetd8ie3a73neg9b4nixnharqp53 0 106152 1329813 1322154 2026-10-13T06:06:30Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329813 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:National Ignition Facility achieves fusion ignition.webm|mion|5 Nollaig 2022: Lawrence Livermore National Laboratory, National Ignition Facility ]] [[Íomhá:Nuclear fusion forces diagram.svg|mion]] Chun [[Comhleá núicléach|comhleá]] [[Comhleá núicléach|núicléach]] a chur chun cinn, ní mór na [[Núicléas adamhach|núicléis]] bheaga atá araon luchtaithe go dearfach a bhrú chomh gar sin dá chéile go sáraítear a gcomhéaradh. I dtíortha ar fud [[An Domhan|an domhain]], táthar ag iarraidh an t-[[Imoibriú slabhrúil|imoibriú]] seo a chur ar siúl ar bhonn leanúnach stiúrtha chun '''fuinneamh comhleá''' a fháil uaidh agus [[Cumhacht|cumhacht leictreach]] a ghiniúint uaidh sin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|issue=Coiscéaim}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/environment/2022/dec/13/what-is-nuclear-fusion-what-have-scientists-achieved-ignition|teideal=What is nuclear fusion and what have scientists achieved?|dáta=2022-12-13|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2022-12-28}}</ref> Dá mbeadh fuinneamh comhleá againn, ní bheadh [[astaíochtaí gás ceaptha]] teasa ná dramhaíl radaighníomhach ann.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/17-nollaig-2022-tír-eoghain-cxJQmrPHXsq/|teideal=Nuacht Mhall (podcast), Tír Eoghain|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=17 Nollaig 2022|language=ga-IE|work=Listen Notes|dátarochtana=2022-12-28}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ar 5 Nollaig 2022, dúirt eolaithe<ref>Lawrence Livermore National Laboratory, National Ignition Facility</ref> in [[California]] go raibh "mórfhionnachtain" déanta acu ab fhéidir an bealach a réiteach don fhuinneamh glan san am atá romhainn. Tar éis leathchéad bliain de thaighde ar chomhleá núicléach, maítear gur scaoileadh ní bá mhó fuinnimh ná a cuireadh isteach den chéad uair, feiniméan ar a dtugtar adhaint nó méadú fuinnimh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.imperial.ac.uk/news/242258/breakthrough-fusion-experiment-generates-excess-energy/|teideal=‘Breakthrough’ as fusion experiment generates excess energy for the first time {{!}} Imperial News {{!}} Imperial College London|language=en|work=Imperial News|dátarochtana=2022-12-28}}</ref> Chuir eolaithe ar fud an domhain fáilte roimh an fhionnachtain seo, ach tá a lán le déanamh sula mbeidh fuinneamh comhleá glan ann.<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/dec/17/dont-bank-on-nuclear-fusion-to-save-the-world-from-a-climate-catastrophe-i-have-seen-it-all-before|teideal=Despite the hype, we shouldn’t bank on nuclear fusion to save the world from climate catastrophe {{!}} Robin McKie|dáta=2022-12-17|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2022-12-28}}</ref> == Féach freisin == * [[Comhleá núicléach]] == Nasic == * ITER<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.iter.org/|teideal=ITER - the way to new energy|language=en|work=ITER|dátarochtana=2022-12-28}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=ITER|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=ITER&oldid=1129763338|journal=Wikipedia|date=2022-12-27|language=en}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Fuinneamh núicléach]] [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] [[Catagóir:Acmhainní in-athnuaite]] hlf4wk25v1uezbvostu86iunqakaf0w 0 107992 1329726 1329297 2026-10-12T13:10:29Z Conradder 34685 /* Torthaí */ naisc 1329726 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''toghcháin áitiúla i d[[Tuaisceart Éireann]]''' ar [[18 Bealtaine]] [[2023]]. Toghadh 462 comhairleoir i 11 ceantar comhairle. Fuair páirtithe náisiúnacha níos mó vótaí ná páirtithe aontachtacha i dtoghcán i dTuaisceart Éireann den chéad uair riamh, in iomlán Náisiúnaithe: 301k vóta nó 41% (̟+5% ó 2019), Aontachtaithe 281k vóta nó 38% (laghdú 4% ó 2019), Neamhailínithe 21%.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-65655547|teideal=NI council elections 2023: Sinn Féin largest party in NI local government|dáta=2023-05-20|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2023-05-23}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/may/20/sinn-fein-hail-momentous-result-as-party-set-to-become-largest-in-ni-councils|teideal=Sinn Féin hail ‘momentous’ result as party set to become largest in NI councils|údar=P. A. Media|dáta=2023-05-20|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2023-05-23}}</ref> Ní hamháin go raibh farasbarr 22 comhairleoir ag Sinn Féin ar an DUP ach bhí iomlán na vótaí a fuair páirtithe a chaitheann an lipéad ‘náisiúnach’ in Stormont 19,000 chun tosaigh ar an méid a fuair na páirtithe a chláraíonn mar ‘aontachtaithe’.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/learscail-pholaitiuil-an-tuaiscirt-ag-eiri-nios-glaise/|teideal=Léarscáil pholaitiúil an Tuaiscirt ag éirí níos glaise|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=24 Bealtaine 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-05-24}}</ref> Vótáil 55% de na toghthóirí. Caitheadh níos mó vótaí i gceantracha Náisiúnacha ná mar a caitheadh i gceantracha Aontachtacha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Comhaireamh ar bun i dtoghcháin áitiúla Thuaisceart Éireann|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0519/1384517-comhaireamh-ar-bun-i-dtoghchain-aitiula-thuaisceart-eireann/|date=2023-05-19|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Póilín Ní Chiaráin, Iriseoir Béal Feirste.|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22252238-poilin-ni-chiarain-iriseoir-beal-feirste/|language=ga-IE|author=ADHMHAIDIN/ RnaG|date=18 Bealtaine 2023}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Toghcháin Áitiúla Ó Thuaidh|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22253109-tus-aite-toghchain-aitiula-o-thuaidh/|language=ga-IE|author=Tús Áite / RnaG|date=19 Bea 2023}}</ref> === Cúlra === Agus gan aon fheidhmeannas ag obair in Stormont ag an am, bhí deis ag daoine a dtuairim a nochtadh faoin tsáinn pholaitiúil, go háirithe baghcat an DUP ar roinnt na cumhachta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://peig.ie/2023/05/muintir-an-tuaiscirt-ag-dul-chuig-na-bothanna-votala/|teideal=Muintir an Tuaiscirt ag dul chuig na bothanna vótála|údar=Tuairisc|dáta=2023-05-18|language=ga-IE|work=PEIG.ie|dátarochtana=2023-05-20}}</ref><ref>agóid an DUP in aghaidh an phrótacail iarBhreatimeachta ba chúis leis an tionól agus an feidhmeannas gan a bheith ag obair.</ref> {{Main|Creat Windsor}} == Torthaí == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan=2 | Comhairle ! colspan=2 |[[Sinn Féin|SF]]<br/><small>(N)</small> ! colspan=2 |[[PAD]]<br/><small>(A)</small> ! colspan=2 |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|PCTÉ]]<br/><small>(E)</small> ! colspan=2 |[[PAU]]<br/><small>(A)</small> ! colspan=2 |[[PSDLO]]<br/><small>(N)</small> ! colspan=2 |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]]<br/><small>(A)</small> ! colspan=2 |[[Comhaontas Glas|Glas]]<br/><small>(E)</small> ! colspan=2 |[[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|PSB]]<br/><small>(E)</small> ! colspan=2 |[[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]]<br/><small>(A)</small> ! colspan=2 |[[Neamhspleách|Neamh.]] ! rowspan=2 | Iomlán ! colspan=2 | [[Aontachtóirí na hÉireann|A]] ! colspan=2 | [[Náisiúnachas in Éirinn|N]] ! colspan=2 | E ! rowspan=2 | Smacht |- ! colspan=2 style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Neamhspleách/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Neamhspleách/meta/color}}" | |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge Aontroim agus Baile na Mainistreach, 2023|Aontroim agus Baile na Mainistreach]] | 9 | {{increase}}4 | 13 | {{decrease}}1 | 8 | {{increase}}1 | 7 | {{decrease}}2 | 1 | {{decrease}}3 |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — | 2 | {{increase}}1 | '''40''' | 20 | {{decrease}}3 | 10 | {{increase}}1 | 10 | {{increase}}2 | Gan tromlach |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge na hArda agus an Dúin Thuaidh, 2023|Na hArda agus an Dún Thuaidh]] |colspan=2| — | 14 | {{steady}} | 12 | {{increase}}2 | 8 | {{steady}} | 1 | {{steady}} | 0 | {{decrease}}1 | 2 | {{decrease}}1 |colspan=2| — |colspan=2| — | 3 | {{steady}} | '''40''' | style="background:#F5DDD6" | 24 | {{decrease}}1 | 1 | {{steady}} | 15 | {{increase}}1 | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | Aon. |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge Chathair Ard Mhacha, Droichead na Banna agus Craigavon, 2023|Ard Mhacha, Droichead na Banna & Craigavon]] | 15 | {{increase}}5 | 13 | {{increase}}2 | 4 | {{increase}}1 | 6 | {{decrease}}4 | 1 | {{decrease}}5 | 1 | {{increase}}1 |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{steady}} | '''41''' | style="background:#F5DDD6" | 21 | {{decrease}}1 | 16 | {{steady}} | 4 | {{increase}}1 | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | Aon. |- | [[Toghchán Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste, 2023|Béal Feirste]] | 22 | {{increase}}4 | 14 | {{decrease}}1 | 11 | {{increase}}1 | 2 | {{steady}} | 5 | {{decrease}}1 | 1 | {{increase}}1 | 3 | {{decrease}}1 | 1 | {{decrease}}2 | 0 | {{decrease}}2 | 1 | {{increase}}1 | '''60''' | 17 | {{decrease}}2 | 28 | {{increase}}4 | 15 | {{decrease}}2 | Gan tromlach |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge Chósta Chlochán an Aifir agus na Glinnte, 2023|Cósta Chlochán an Aifir agus na Glinnte]] | 12 | {{increase}}3 | 13 | {{decrease}}1 | 5 | {{increase}}3 | 4 | {{decrease}}3 | 3 | {{decrease}}3 | 2 | {{increase}}2 |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{steady}} | — | {{decrease}}1 | '''40''' | 20 | {{decrease}}2 | 15 | {{steady}} | 5 | {{increase}}3 | Gan tromlach |- | [[Toghchán Chomhairle Chathair Dhoire agus Cheantar an tSratha Báin, 2023|Doire agus an Srath Bán]] | 18 | {{increase}}7 | 5 | {{decrease}}2 | 0 | {{decrease}}2 | 3 | {{increase}}1 | 10 | {{decrease}}1 |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{decrease}}1 |colspan=2| — | 3 | {{decrease}}1 | '''40''' | 8 | {{decrease}}1 | style="background:#DDEEEC" | 31 | {{increase}}4 | 1 | {{decrease}}3 | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}; color:white" | Náis. |- | [[Toghchán Chomhairle Ceantair Fhear Manach agus na hÓmaí, 2023|Fear Manach agus na hÓmaí]] | 21 | {{increase}}6 | 6 | {{increase}}1 | 2 | {{increase}}1 | 7 | {{decrease}}2 | 3 | {{decrease}}2 |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{decrease}}3 | '''40''' | 13 | {{decrease}}1 | style="background:#DDEEEC" | 25 | {{increase}}1 | 2 | {{steady}} | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}; color:white" | Náis. |- | [[Toghchán Chomhairle Cathrach Lios na gCearrbhach agus an Caisleán Riabhach, 2023|Lios na gCearrbhach agus an Caisleán Riabhach]] | 4 | {{increase}}2 | 14 | {{decrease}}1 | 13 | {{increase}}4 | 6 | {{decrease}}5 | 2 | {{steady}} |colspan=2| — | 0 | {{decrease}}1 |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{increase}}1 | '''40''' | style="background:#F5DDD6" | 21 | {{decrease}}5 | 6 | {{increase}}2 | 13 | {{increase}}3 | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | Aon. |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge Aontroim Láir agus Thoir, 2023|Aontroim Lár agus Thoir ]] | 4 | {{increase}}2 | 14 | {{decrease}}1 | 7 | {{steady}} | 8 | {{increase}}1 | 0 | {{decrease}}1 | 5 | {{steady}} | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | 2 | {{decrease}}1 | '''40''' | style="background:#F5DDD6" | 29 | {{decrease}}1 | 4 | {{increase}}1 | 7 | {{steady}} | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | Aon. |- | [[Toghchán Chomhairle Ceantair Lár Uladh, 2023|Lár Uladh]] | 19 | {{increase}}2 | 11 | {{increase}}2 | colspan=2|— | 2 | {{decrease}}4 | 5 | {{steady}} | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | 3 | {{increase}}1 | '''40''' | 13 | {{decrease}}2 | style="background:#DDEEEC" | 27 | {{increase}}2 | 0 | {{steady}} | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}; color:white" | Náis. |- | [[Toghchán Chomhairle Ceantair an Iúir, Mhúrn agus an Dúin, 2023| An tIúr, Múrna agus an Dún]] | 20 | {{increase}}4 | 5 | {{increase}}2 | 5 | {{increase}}3 | 1 | {{decrease}}3 | 8 | {{decrease}}3 | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | 2 | {{decrease}}3 | '''41''' | 6 | {{decrease}}2 | style="background:#DDEEEC" | 30 | {{steady}} | 5 | {{increase}}2 | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}; color:white" | Náis. |- ! Iomlán ! 144 | {{increase}}39 ! 122 | {{steady}} ! 67 | {{increase}}14 ! 54 | {{decrease}}21 ! 39 | {{decrease}}20 ! 9 | {{increase}}3 ! 5 | {{decrease}}3 ! 2 | {{decrease}}3 ! 1 | {{decrease}}2 ! 19 | {{decrease}}5 ! 462 ! 192 | {{decrease}}21 ! 193 | {{increase}}15 ! 77 | {{increase}}7 ! |} === Sinn Féin === Bhí an líon is mó comhairleoirí (144 ̘+39 vs 2019), agus an sciar is mó de na vótaí (31̥% de na vótaí, ̟+8% vs 2019), ag [[Sinn Féin]] don chéad uair riamh i dTuaisceart Éireann. Bhain Sinn Féin suíocháin ó gach páirtí ach is ón SDLP a bhain siad leath na suíochán sa bhreis a ghnóthaigh siad. Rinne vótóirí náisiúnacha cinneadh go seolfadh siad teachtaireacht chuig an DUP go raibh sé doghlactha post an chéad-aire a cheilt ar ionadaí náisiúnach a thuill é.<ref name=":1" /> Scéal mór ab ea é gur bhain Sinn Féin suíocháin i ndúnáras na n-aontachtach ar an m[[An Baile Meánach|Baile Meánach]] agus i [[Lios na gCearrbhach]]. Bhí áthas an domhain ar [[Michelle O'Neill|Michelle O’Neill]] agus [[Mary Lou McDonald]] iad ag maíomh gur léirigh a gcaithréim go raibh polaitíocht dhearfach ag teastáil ón bpobal agus gur gá filleadh ar Stormont agus fóint ar riachtanais na ndaoine.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/caithreim-shinn-fein-ardu-7-7-ar-a-votai-ceadrogha/|teideal=Caithréim Shinn Féin, ardú 7.7% ar a vótaí céadrogha|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=20 Bealtaine 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-05-20}}</ref> Ba chosúil gurb í Comhairle Ceantair na hArda agus an Dúin Thuaidh an t-aon ait nach mbeadh ionadaí ag Sinn Fein, ach mhéadaigh siad a vóta ansin freisin. === DUP === Bhí sciar seasmhach de na vótaí ag an [[DUP]], a bheag nó a mhór (23% de na vótaí, ̟-1% vs 2019), i gcomparáid le 2019, agus 122 comhairleoir acu (gan athrú). Bhí an ceannaire, [[Jeffrey Donaldson]], in ann a mhaíomh gur dhaingnigh an DUP a dhún.<ref name=":1" /> === Alliance === Bhí Alliance (Páirtí na Comhghuaillíochta) sa tríú hait (13% de na vótaí, ̟+2% vs 2019 agus 67 comhairleoir acu, +14 vs 2019)) agus iad chun cinn ar an UUP sa cheathrú háit agus an SDLP a bhí níos faide siar. === UUP === 54 suíochán, 11% de na vótaí, laghdú 21 suíochán agus -3% ó 2019 === SDLP === 39 suíochán, 9% de na vótaí, laghdú 20 suíochán agus -3% ó 2019 === Mionpháirtithe === D’éirigh go holc leis na mionpháirtithe, [[Comhaontas Glas|An Comhaontas Glas]], [[Pobal roimh Bhrabach]], an PUP agus [[Aontú]].<ref name=":0" /> === Na ceantair === Bhí 462 suíochán le líonadh ar aon cheann déag do chomhairlí. An 11 ceantar comhairle sa Tuaisceart: Comhairle Chathair Bhéal Feirste; Comhairle Ceantair Lár Uladh; Comhairle Ceantair an Iúir, Mhúrn agus an Dúin; Comhairle Dhoire agus an tSratha Báin; Comhairle Bhardasach Aontroma agus Bhaile na Mainistreach; Comhairle Ceantair na hArda agus an Dúin Thuaidh; Comhairle Cathrach Lios na gCearrbhach agus an Chaisleáin Riabhaigh; Comhairle Buirge Chathair Ard Mhacha, Dhroichead na Banna agus Craigavon; Comhairle Chósta an Chlocháin agus na nGlinnte; agus Comhairle Buirge Lár agus Oirthear Aontroma. Níos mó == Féach freisin == * [[Creat Windsor]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin áitiúla na hÉireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla i dTuaisceart Éireann]] 1ldop1l75pjnhfz44xwufddhj3imxcz 1329728 1329726 2026-10-12T13:25:27Z Conradder 34685 /* Torthaí */ gram 1329728 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''toghcháin áitiúla i d[[Tuaisceart Éireann]]''' ar [[18 Bealtaine]] [[2023]]. Toghadh 462 comhairleoir i 11 ceantar comhairle. Fuair páirtithe náisiúnacha níos mó vótaí ná páirtithe aontachtacha i dtoghcán i dTuaisceart Éireann den chéad uair riamh, in iomlán Náisiúnaithe: 301k vóta nó 41% (̟+5% ó 2019), Aontachtaithe 281k vóta nó 38% (laghdú 4% ó 2019), Neamhailínithe 21%.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-65655547|teideal=NI council elections 2023: Sinn Féin largest party in NI local government|dáta=2023-05-20|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2023-05-23}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/may/20/sinn-fein-hail-momentous-result-as-party-set-to-become-largest-in-ni-councils|teideal=Sinn Féin hail ‘momentous’ result as party set to become largest in NI councils|údar=P. A. Media|dáta=2023-05-20|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2023-05-23}}</ref> Ní hamháin go raibh farasbarr 22 comhairleoir ag Sinn Féin ar an DUP ach bhí iomlán na vótaí a fuair páirtithe a chaitheann an lipéad ‘náisiúnach’ in Stormont 19,000 chun tosaigh ar an méid a fuair na páirtithe a chláraíonn mar ‘aontachtaithe’.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/learscail-pholaitiuil-an-tuaiscirt-ag-eiri-nios-glaise/|teideal=Léarscáil pholaitiúil an Tuaiscirt ag éirí níos glaise|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=24 Bealtaine 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-05-24}}</ref> Vótáil 55% de na toghthóirí. Caitheadh níos mó vótaí i gceantracha Náisiúnacha ná mar a caitheadh i gceantracha Aontachtacha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Comhaireamh ar bun i dtoghcháin áitiúla Thuaisceart Éireann|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0519/1384517-comhaireamh-ar-bun-i-dtoghchain-aitiula-thuaisceart-eireann/|date=2023-05-19|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Póilín Ní Chiaráin, Iriseoir Béal Feirste.|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22252238-poilin-ni-chiarain-iriseoir-beal-feirste/|language=ga-IE|author=ADHMHAIDIN/ RnaG|date=18 Bealtaine 2023}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Toghcháin Áitiúla Ó Thuaidh|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22253109-tus-aite-toghchain-aitiula-o-thuaidh/|language=ga-IE|author=Tús Áite / RnaG|date=19 Bea 2023}}</ref> === Cúlra === Agus gan aon fheidhmeannas ag obair in Stormont ag an am, bhí deis ag daoine a dtuairim a nochtadh faoin tsáinn pholaitiúil, go háirithe baghcat an DUP ar roinnt na cumhachta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://peig.ie/2023/05/muintir-an-tuaiscirt-ag-dul-chuig-na-bothanna-votala/|teideal=Muintir an Tuaiscirt ag dul chuig na bothanna vótála|údar=Tuairisc|dáta=2023-05-18|language=ga-IE|work=PEIG.ie|dátarochtana=2023-05-20}}</ref><ref>agóid an DUP in aghaidh an phrótacail iarBhreatimeachta ba chúis leis an tionól agus an feidhmeannas gan a bheith ag obair.</ref> {{Main|Creat Windsor}} == Torthaí == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan=2 | Comhairle ! colspan=2 |[[Sinn Féin|SF]]<br/><small>(N)</small> ! colspan=2 |[[PAD]]<br/><small>(A)</small> ! colspan=2 |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|PCTÉ]]<br/><small>(E)</small> ! colspan=2 |[[PAU]]<br/><small>(A)</small> ! colspan=2 |[[PSDLO]]<br/><small>(N)</small> ! colspan=2 |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]]<br/><small>(A)</small> ! colspan=2 |[[Comhaontas Glas|Glas]]<br/><small>(E)</small> ! colspan=2 |[[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|PSB]]<br/><small>(E)</small> ! colspan=2 |[[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]]<br/><small>(A)</small> ! colspan=2 |[[Neamhspleách|Neamh.]] ! rowspan=2 | Iomlán ! colspan=2 | [[Aontachtóirí na hÉireann|A]] ! colspan=2 | [[Náisiúnachas in Éirinn|N]] ! colspan=2 | E ! rowspan=2 | Smacht |- ! colspan=2 style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Neamhspleách/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Neamhspleách/meta/color}}" | |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge Aontroma agus Bhaile na Mainistreach, 2023|Aontroim agus Baile na Mainistreach]] | 9 | {{increase}}4 | 13 | {{decrease}}1 | 8 | {{increase}}1 | 7 | {{decrease}}2 | 1 | {{decrease}}3 |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — | 2 | {{increase}}1 | '''40''' | 20 | {{decrease}}3 | 10 | {{increase}}1 | 10 | {{increase}}2 | Gan tromlach |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge na hArda agus an Dúin Thuaidh, 2023|Na hArda agus an Dún Thuaidh]] |colspan=2| — | 14 | {{steady}} | 12 | {{increase}}2 | 8 | {{steady}} | 1 | {{steady}} | 0 | {{decrease}}1 | 2 | {{decrease}}1 |colspan=2| — |colspan=2| — | 3 | {{steady}} | '''40''' | style="background:#F5DDD6" | 24 | {{decrease}}1 | 1 | {{steady}} | 15 | {{increase}}1 | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | Aon. |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge Chathair Ard Mhacha, Droichead na Banna agus Craigavon, 2023|Ard Mhacha, Droichead na Banna & Craigavon]] | 15 | {{increase}}5 | 13 | {{increase}}2 | 4 | {{increase}}1 | 6 | {{decrease}}4 | 1 | {{decrease}}5 | 1 | {{increase}}1 |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{steady}} | '''41''' | style="background:#F5DDD6" | 21 | {{decrease}}1 | 16 | {{steady}} | 4 | {{increase}}1 | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | Aon. |- | [[Toghchán Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste, 2023|Béal Feirste]] | 22 | {{increase}}4 | 14 | {{decrease}}1 | 11 | {{increase}}1 | 2 | {{steady}} | 5 | {{decrease}}1 | 1 | {{increase}}1 | 3 | {{decrease}}1 | 1 | {{decrease}}2 | 0 | {{decrease}}2 | 1 | {{increase}}1 | '''60''' | 17 | {{decrease}}2 | 28 | {{increase}}4 | 15 | {{decrease}}2 | Gan tromlach |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge Chósta Chlochán an Aifir agus na Glinnte, 2023|Cósta Chlochán an Aifir agus na Glinnte]] | 12 | {{increase}}3 | 13 | {{decrease}}1 | 5 | {{increase}}3 | 4 | {{decrease}}3 | 3 | {{decrease}}3 | 2 | {{increase}}2 |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{steady}} | — | {{decrease}}1 | '''40''' | 20 | {{decrease}}2 | 15 | {{steady}} | 5 | {{increase}}3 | Gan tromlach |- | [[Toghchán Chomhairle Chathair Dhoire agus Cheantar an tSratha Báin, 2023|Doire agus an Srath Bán]] | 18 | {{increase}}7 | 5 | {{decrease}}2 | 0 | {{decrease}}2 | 3 | {{increase}}1 | 10 | {{decrease}}1 |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{decrease}}1 |colspan=2| — | 3 | {{decrease}}1 | '''40''' | 8 | {{decrease}}1 | style="background:#DDEEEC" | 31 | {{increase}}4 | 1 | {{decrease}}3 | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}; color:white" | Náis. |- | [[Toghchán Chomhairle Ceantair Fhear Manach agus na hÓmaí, 2023|Fear Manach agus na hÓmaí]] | 21 | {{increase}}6 | 6 | {{increase}}1 | 2 | {{increase}}1 | 7 | {{decrease}}2 | 3 | {{decrease}}2 |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{decrease}}3 | '''40''' | 13 | {{decrease}}1 | style="background:#DDEEEC" | 25 | {{increase}}1 | 2 | {{steady}} | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}; color:white" | Náis. |- | [[Toghchán Chomhairle Cathrach Lios na gCearrbhach agus an Caisleán Riabhach, 2023|Lios na gCearrbhach agus an Caisleán Riabhach]] | 4 | {{increase}}2 | 14 | {{decrease}}1 | 13 | {{increase}}4 | 6 | {{decrease}}5 | 2 | {{steady}} |colspan=2| — | 0 | {{decrease}}1 |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{increase}}1 | '''40''' | style="background:#F5DDD6" | 21 | {{decrease}}5 | 6 | {{increase}}2 | 13 | {{increase}}3 | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | Aon. |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir, 2023|Aontroim Lár agus Thoir ]] | 4 | {{increase}}2 | 14 | {{decrease}}1 | 7 | {{steady}} | 8 | {{increase}}1 | 0 | {{decrease}}1 | 5 | {{steady}} | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | 2 | {{decrease}}1 | '''40''' | style="background:#F5DDD6" | 29 | {{decrease}}1 | 4 | {{increase}}1 | 7 | {{steady}} | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | Aon. |- | [[Toghchán Chomhairle Ceantair Lár Uladh, 2023|Lár Uladh]] | 19 | {{increase}}2 | 11 | {{increase}}2 | colspan=2|— | 2 | {{decrease}}4 | 5 | {{steady}} | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | 3 | {{increase}}1 | '''40''' | 13 | {{decrease}}2 | style="background:#DDEEEC" | 27 | {{increase}}2 | 0 | {{steady}} | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}; color:white" | Náis. |- | [[Toghchán Chomhairle Ceantair an Iúir, Mhúrn agus an Dúin, 2023| An tIúr, Múrna agus an Dún]] | 20 | {{increase}}4 | 5 | {{increase}}2 | 5 | {{increase}}3 | 1 | {{decrease}}3 | 8 | {{decrease}}3 | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | 2 | {{decrease}}3 | '''41''' | 6 | {{decrease}}2 | style="background:#DDEEEC" | 30 | {{steady}} | 5 | {{increase}}2 | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}; color:white" | Náis. |- ! Iomlán ! 144 | {{increase}}39 ! 122 | {{steady}} ! 67 | {{increase}}14 ! 54 | {{decrease}}21 ! 39 | {{decrease}}20 ! 9 | {{increase}}3 ! 5 | {{decrease}}3 ! 2 | {{decrease}}3 ! 1 | {{decrease}}2 ! 19 | {{decrease}}5 ! 462 ! 192 | {{decrease}}21 ! 193 | {{increase}}15 ! 77 | {{increase}}7 ! |} === Sinn Féin === Bhí an líon is mó comhairleoirí (144 ̘+39 vs 2019), agus an sciar is mó de na vótaí (31̥% de na vótaí, ̟+8% vs 2019), ag [[Sinn Féin]] don chéad uair riamh i dTuaisceart Éireann. Bhain Sinn Féin suíocháin ó gach páirtí ach is ón SDLP a bhain siad leath na suíochán sa bhreis a ghnóthaigh siad. Rinne vótóirí náisiúnacha cinneadh go seolfadh siad teachtaireacht chuig an DUP go raibh sé doghlactha post an chéad-aire a cheilt ar ionadaí náisiúnach a thuill é.<ref name=":1" /> Scéal mór ab ea é gur bhain Sinn Féin suíocháin i ndúnáras na n-aontachtach ar an m[[An Baile Meánach|Baile Meánach]] agus i [[Lios na gCearrbhach]]. Bhí áthas an domhain ar [[Michelle O'Neill|Michelle O’Neill]] agus [[Mary Lou McDonald]] iad ag maíomh gur léirigh a gcaithréim go raibh polaitíocht dhearfach ag teastáil ón bpobal agus gur gá filleadh ar Stormont agus fóint ar riachtanais na ndaoine.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/caithreim-shinn-fein-ardu-7-7-ar-a-votai-ceadrogha/|teideal=Caithréim Shinn Féin, ardú 7.7% ar a vótaí céadrogha|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=20 Bealtaine 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-05-20}}</ref> Ba chosúil gurb í Comhairle Ceantair na hArda agus an Dúin Thuaidh an t-aon ait nach mbeadh ionadaí ag Sinn Fein, ach mhéadaigh siad a vóta ansin freisin. === DUP === Bhí sciar seasmhach de na vótaí ag an [[DUP]], a bheag nó a mhór (23% de na vótaí, ̟-1% vs 2019), i gcomparáid le 2019, agus 122 comhairleoir acu (gan athrú). Bhí an ceannaire, [[Jeffrey Donaldson]], in ann a mhaíomh gur dhaingnigh an DUP a dhún.<ref name=":1" /> === Alliance === Bhí Alliance (Páirtí na Comhghuaillíochta) sa tríú hait (13% de na vótaí, ̟+2% vs 2019 agus 67 comhairleoir acu, +14 vs 2019)) agus iad chun cinn ar an UUP sa cheathrú háit agus an SDLP a bhí níos faide siar. === UUP === 54 suíochán, 11% de na vótaí, laghdú 21 suíochán agus -3% ó 2019 === SDLP === 39 suíochán, 9% de na vótaí, laghdú 20 suíochán agus -3% ó 2019 === Mionpháirtithe === D’éirigh go holc leis na mionpháirtithe, [[Comhaontas Glas|An Comhaontas Glas]], [[Pobal roimh Bhrabach]], an PUP agus [[Aontú]].<ref name=":0" /> === Na ceantair === Bhí 462 suíochán le líonadh ar aon cheann déag do chomhairlí. An 11 ceantar comhairle sa Tuaisceart: Comhairle Chathair Bhéal Feirste; Comhairle Ceantair Lár Uladh; Comhairle Ceantair an Iúir, Mhúrn agus an Dúin; Comhairle Dhoire agus an tSratha Báin; Comhairle Bhardasach Aontroma agus Bhaile na Mainistreach; Comhairle Ceantair na hArda agus an Dúin Thuaidh; Comhairle Cathrach Lios na gCearrbhach agus an Chaisleáin Riabhaigh; Comhairle Buirge Chathair Ard Mhacha, Dhroichead na Banna agus Craigavon; Comhairle Chósta an Chlocháin agus na nGlinnte; agus Comhairle Buirge Lár agus Oirthear Aontroma. Níos mó == Féach freisin == * [[Creat Windsor]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin áitiúla na hÉireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla i dTuaisceart Éireann]] djjvf3n66cr0jrh9z9z3tdoxr27i82o 1329730 1329728 2026-10-12T13:33:42Z Conradder 34685 /* Torthaí */ 1329730 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''toghcháin áitiúla i d[[Tuaisceart Éireann]]''' ar [[18 Bealtaine]] [[2023]]. Toghadh 462 comhairleoir i 11 ceantar comhairle. Fuair páirtithe náisiúnacha níos mó vótaí ná páirtithe aontachtacha i dtoghcán i dTuaisceart Éireann den chéad uair riamh, in iomlán Náisiúnaithe: 301k vóta nó 41% (̟+5% ó 2019), Aontachtaithe 281k vóta nó 38% (laghdú 4% ó 2019), Neamhailínithe 21%.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-65655547|teideal=NI council elections 2023: Sinn Féin largest party in NI local government|dáta=2023-05-20|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2023-05-23}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/may/20/sinn-fein-hail-momentous-result-as-party-set-to-become-largest-in-ni-councils|teideal=Sinn Féin hail ‘momentous’ result as party set to become largest in NI councils|údar=P. A. Media|dáta=2023-05-20|language=en-GB|work=The Guardian|dátarochtana=2023-05-23}}</ref> Ní hamháin go raibh farasbarr 22 comhairleoir ag Sinn Féin ar an DUP ach bhí iomlán na vótaí a fuair páirtithe a chaitheann an lipéad ‘náisiúnach’ in Stormont 19,000 chun tosaigh ar an méid a fuair na páirtithe a chláraíonn mar ‘aontachtaithe’.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/learscail-pholaitiuil-an-tuaiscirt-ag-eiri-nios-glaise/|teideal=Léarscáil pholaitiúil an Tuaiscirt ag éirí níos glaise|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=24 Bealtaine 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-05-24}}</ref> Vótáil 55% de na toghthóirí. Caitheadh níos mó vótaí i gceantracha Náisiúnacha ná mar a caitheadh i gceantracha Aontachtacha.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Comhaireamh ar bun i dtoghcháin áitiúla Thuaisceart Éireann|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0519/1384517-comhaireamh-ar-bun-i-dtoghchain-aitiula-thuaisceart-eireann/|date=2023-05-19|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Póilín Ní Chiaráin, Iriseoir Béal Feirste.|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22252238-poilin-ni-chiarain-iriseoir-beal-feirste/|language=ga-IE|author=ADHMHAIDIN/ RnaG|date=18 Bealtaine 2023}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Toghcháin Áitiúla Ó Thuaidh|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22253109-tus-aite-toghchain-aitiula-o-thuaidh/|language=ga-IE|author=Tús Áite / RnaG|date=19 Bea 2023}}</ref> === Cúlra === Agus gan aon fheidhmeannas ag obair in Stormont ag an am, bhí deis ag daoine a dtuairim a nochtadh faoin tsáinn pholaitiúil, go háirithe baghcat an DUP ar roinnt na cumhachta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://peig.ie/2023/05/muintir-an-tuaiscirt-ag-dul-chuig-na-bothanna-votala/|teideal=Muintir an Tuaiscirt ag dul chuig na bothanna vótála|údar=Tuairisc|dáta=2023-05-18|language=ga-IE|work=PEIG.ie|dátarochtana=2023-05-20}}</ref><ref>agóid an DUP in aghaidh an phrótacail iarBhreatimeachta ba chúis leis an tionól agus an feidhmeannas gan a bheith ag obair.</ref> {{Main|Creat Windsor}} == Torthaí == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan=2 | Comhairle ! colspan=2 |[[Sinn Féin|SF]]<br/><small>(N)</small> ! colspan=2 |[[PAD]]<br/><small>(A)</small> ! colspan=2 |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|PCTÉ]]<br/><small>(E)</small> ! colspan=2 |[[PAU]]<br/><small>(A)</small> ! colspan=2 |[[PSDLO]]<br/><small>(N)</small> ! colspan=2 |[[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]]<br/><small>(A)</small> ! colspan=2 |[[Comhaontas Glas|Glas]]<br/><small>(E)</small> ! colspan=2 |[[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|PSB]]<br/><small>(E)</small> ! colspan=2 |[[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]]<br/><small>(A)</small> ! colspan=2 |[[Neamhspleách|Neamh.]] ! rowspan=2 | Iomlán ! colspan=2 | [[Aontachtóirí na hÉireann|A]] ! colspan=2 | [[Náisiúnachas in Éirinn|N]] ! colspan=2 | E ! rowspan=2 | Smacht |- ! colspan=2 style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{People Before Profit Alliance/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Neamhspleách/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}" | ! colspan=2 style="background:{{Neamhspleách/meta/color}}" | |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge Aontroma agus Bhaile na Mainistreach, 2023|Aontroim agus Baile na Mainistreach]] | 9 | {{increase}}4 | 13 | {{decrease}}1 | 8 | {{increase}}1 | 7 | {{decrease}}2 | 1 | {{decrease}}3 |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — | 2 | {{increase}}1 | '''40''' | 20 | {{decrease}}3 | 10 | {{increase}}1 | 10 | {{increase}}2 | Gan tromlach |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge na hArda agus an Dúin Thuaidh, 2023|Na hArda agus an Dún Thuaidh]] |colspan=2| — | 14 | {{steady}} | 12 | {{increase}}2 | 8 | {{steady}} | 1 | {{steady}} | 0 | {{decrease}}1 | 2 | {{decrease}}1 |colspan=2| — |colspan=2| — | 3 | {{steady}} | '''40''' | style="background:#F5DDD6" | 24 | {{decrease}}1 | 1 | {{steady}} | 15 | {{increase}}1 | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | Aon. |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge Chathair Ard Mhacha, Droichead na Banna agus Craigavon, 2023|Ard Mhacha, Droichead na Banna & Craigavon]] | 15 | {{increase}}5 | 13 | {{increase}}2 | 4 | {{increase}}1 | 6 | {{decrease}}4 | 1 | {{decrease}}5 | 1 | {{increase}}1 |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{steady}} | '''41''' | style="background:#F5DDD6" | 21 | {{decrease}}1 | 16 | {{steady}} | 4 | {{increase}}1 | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | Aon. |- | [[Toghchán Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste, 2023|Béal Feirste]] | 22 | {{increase}}4 | 14 | {{decrease}}1 | 11 | {{increase}}1 | 2 | {{steady}} | 5 | {{decrease}}1 | 1 | {{increase}}1 | 3 | {{decrease}}1 | 1 | {{decrease}}2 | 0 | {{decrease}}2 | 1 | {{increase}}1 | '''60''' | 17 | {{decrease}}2 | 28 | {{increase}}4 | 15 | {{decrease}}2 | Gan tromlach |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge Chósta Chlochán an Aifir agus na Glinnte, 2023|Cósta Chlochán an Aifir agus na Glinnte]] | 12 | {{increase}}3 | 13 | {{decrease}}1 | 5 | {{increase}}3 | 4 | {{decrease}}3 | 3 | {{decrease}}3 | 2 | {{increase}}2 |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{steady}} | — | {{decrease}}1 | '''40''' | 20 | {{decrease}}2 | 15 | {{steady}} | 5 | {{increase}}3 | Gan tromlach |- | [[Toghchán Chomhairle Chathair Dhoire agus Cheantar an tSratha Báin, 2023|Doire agus an Srath Bán]] | 18 | {{increase}}7 | 5 | {{decrease}}2 | 0 | {{decrease}}2 | 3 | {{increase}}1 | 10 | {{decrease}}1 |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{decrease}}1 |colspan=2| — | 3 | {{decrease}}1 | '''40''' | 8 | {{decrease}}1 | style="background:#DDEEEC" | 31 | {{increase}}4 | 1 | {{decrease}}3 | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}; color:white" | Náis. |- | [[Toghchán Chomhairle Ceantair Fhear Manach agus na hÓmaí, 2023|Fear Manach agus na hÓmaí]] | 21 | {{increase}}6 | 6 | {{increase}}1 | 2 | {{increase}}1 | 7 | {{decrease}}2 | 3 | {{decrease}}2 |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{decrease}}3 | '''40''' | 13 | {{decrease}}1 | style="background:#DDEEEC" | 25 | {{increase}}1 | 2 | {{steady}} | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}; color:white" | Náis. |- | [[Toghchán Chomhairle Cathrach Lios na gCearrbhach agus an Chaisleáin Riabhaigh, 2023|Lios na gCearrbhach agus an Caisleán Riabhach]] | 4 | {{increase}}2 | 14 | {{decrease}}1 | 13 | {{increase}}4 | 6 | {{decrease}}5 | 2 | {{steady}} |colspan=2| — | 0 | {{decrease}}1 |colspan=2| — |colspan=2| — | 1 | {{increase}}1 | '''40''' | style="background:#F5DDD6" | 21 | {{decrease}}5 | 6 | {{increase}}2 | 13 | {{increase}}3 | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | Aon. |- | [[Toghchán Chomhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir, 2023|Aontroim Lár agus Thoir ]] | 4 | {{increase}}2 | 14 | {{decrease}}1 | 7 | {{steady}} | 8 | {{increase}}1 | 0 | {{decrease}}1 | 5 | {{steady}} | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | 2 | {{decrease}}1 | '''40''' | style="background:#F5DDD6" | 29 | {{decrease}}1 | 4 | {{increase}}1 | 7 | {{steady}} | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}}" | Aon. |- | [[Toghchán Chomhairle Ceantair Lár Uladh, 2023|Lár Uladh]] | 19 | {{increase}}2 | 11 | {{increase}}2 | colspan=2|— | 2 | {{decrease}}4 | 5 | {{steady}} | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | 3 | {{increase}}1 | '''40''' | 13 | {{decrease}}2 | style="background:#DDEEEC" | 27 | {{increase}}2 | 0 | {{steady}} | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}; color:white" | Náis. |- | [[Toghchán Chomhairle Ceantair an Iúir, Mhúrn agus an Dúin, 2023| An tIúr, Múrna agus an Dún]] | 20 | {{increase}}4 | 5 | {{increase}}2 | 5 | {{increase}}3 | 1 | {{decrease}}3 | 8 | {{decrease}}3 | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | colspan=2|— | 2 | {{decrease}}3 | '''41''' | 6 | {{decrease}}2 | style="background:#DDEEEC" | 30 | {{steady}} | 5 | {{increase}}2 | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}}; color:white" | Náis. |- ! Iomlán ! 144 | {{increase}}39 ! 122 | {{steady}} ! 67 | {{increase}}14 ! 54 | {{decrease}}21 ! 39 | {{decrease}}20 ! 9 | {{increase}}3 ! 5 | {{decrease}}3 ! 2 | {{decrease}}3 ! 1 | {{decrease}}2 ! 19 | {{decrease}}5 ! 462 ! 192 | {{decrease}}21 ! 193 | {{increase}}15 ! 77 | {{increase}}7 ! |} === Sinn Féin === Bhí an líon is mó comhairleoirí (144 ̘+39 vs 2019), agus an sciar is mó de na vótaí (31̥% de na vótaí, ̟+8% vs 2019), ag [[Sinn Féin]] don chéad uair riamh i dTuaisceart Éireann. Bhain Sinn Féin suíocháin ó gach páirtí ach is ón SDLP a bhain siad leath na suíochán sa bhreis a ghnóthaigh siad. Rinne vótóirí náisiúnacha cinneadh go seolfadh siad teachtaireacht chuig an DUP go raibh sé doghlactha post an chéad-aire a cheilt ar ionadaí náisiúnach a thuill é.<ref name=":1" /> Scéal mór ab ea é gur bhain Sinn Féin suíocháin i ndúnáras na n-aontachtach ar an m[[An Baile Meánach|Baile Meánach]] agus i [[Lios na gCearrbhach]]. Bhí áthas an domhain ar [[Michelle O'Neill|Michelle O’Neill]] agus [[Mary Lou McDonald]] iad ag maíomh gur léirigh a gcaithréim go raibh polaitíocht dhearfach ag teastáil ón bpobal agus gur gá filleadh ar Stormont agus fóint ar riachtanais na ndaoine.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/caithreim-shinn-fein-ardu-7-7-ar-a-votai-ceadrogha/|teideal=Caithréim Shinn Féin, ardú 7.7% ar a vótaí céadrogha|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=20 Bealtaine 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-05-20}}</ref> Ba chosúil gurb í Comhairle Ceantair na hArda agus an Dúin Thuaidh an t-aon ait nach mbeadh ionadaí ag Sinn Fein, ach mhéadaigh siad a vóta ansin freisin. === DUP === Bhí sciar seasmhach de na vótaí ag an [[DUP]], a bheag nó a mhór (23% de na vótaí, ̟-1% vs 2019), i gcomparáid le 2019, agus 122 comhairleoir acu (gan athrú). Bhí an ceannaire, [[Jeffrey Donaldson]], in ann a mhaíomh gur dhaingnigh an DUP a dhún.<ref name=":1" /> === Alliance === Bhí Alliance (Páirtí na Comhghuaillíochta) sa tríú hait (13% de na vótaí, ̟+2% vs 2019 agus 67 comhairleoir acu, +14 vs 2019)) agus iad chun cinn ar an UUP sa cheathrú háit agus an SDLP a bhí níos faide siar. === UUP === 54 suíochán, 11% de na vótaí, laghdú 21 suíochán agus -3% ó 2019 === SDLP === 39 suíochán, 9% de na vótaí, laghdú 20 suíochán agus -3% ó 2019 === Mionpháirtithe === D’éirigh go holc leis na mionpháirtithe, [[Comhaontas Glas|An Comhaontas Glas]], [[Pobal roimh Bhrabach]], an PUP agus [[Aontú]].<ref name=":0" /> === Na ceantair === Bhí 462 suíochán le líonadh ar aon cheann déag do chomhairlí. An 11 ceantar comhairle sa Tuaisceart: Comhairle Chathair Bhéal Feirste; Comhairle Ceantair Lár Uladh; Comhairle Ceantair an Iúir, Mhúrn agus an Dúin; Comhairle Dhoire agus an tSratha Báin; Comhairle Bhardasach Aontroma agus Bhaile na Mainistreach; Comhairle Ceantair na hArda agus an Dúin Thuaidh; Comhairle Cathrach Lios na gCearrbhach agus an Chaisleáin Riabhaigh; Comhairle Buirge Chathair Ard Mhacha, Dhroichead na Banna agus Craigavon; Comhairle Chósta an Chlocháin agus na nGlinnte; agus Comhairle Buirge Lár agus Oirthear Aontroma. Níos mó == Féach freisin == * [[Creat Windsor]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin áitiúla na hÉireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla i dTuaisceart Éireann]] j82kmj466lyuuntbr1weixlpnmyhfqr 0 108874 1329805 1222940 2026-10-13T04:40:31Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329805 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bean ghnó is ea '''Deirdre Anne''' "'''Dee'''" '''Forbes''' (a rugadh 1 Feabhra 1967), agus Ardstiúrthóir RTÉ ó Aibreán 2016 go Meitheamh 2023 D'éirigh sí as a post sin de bharr na conspóide faoi na híocaíochtaí faoi cheilt a déanadh leis an gcraoltóir. [[Ryan Tubridy]].<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Ceannasaí RTÉ tar éis éirí as faoin scannal íocaíochtaí|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0626/1391169-ceannasai-rte-tar-eis-eiri-as-faoin-scannal-iocaiochtai/|date=2023-06-26|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Saol == I n[[Drom Dhá Liag]] in iarthar Chorcaí a rugadh Forbes. Bhain sí céim sa stair agus sa pholaitíocht amach in [[An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|UCD]] in 1988. === Londain === Bhí Dee Forbes lonnaithe i Londain, áit ar chaith sí níos mó ná 27 bliain idir 1989-2016, ag obair do chraoltóirí agus don ghníomhaireacht fógraíochta Young and Rubicam. Stiúir Forbes gnónna Turner Broadcasting sa Ríocht Aontaithe agus in Éirinn sna 2000idí. Chaith sí roinnt blianta ag obair le Turner i róil éagsúla tráchtála. Ba í Ceann na nDíolachán Fógraíochta don Eoraip freisin í. Thosaigh Forbes ag obair le Discovery Networks Northern Europe in 2010 mar Cheann oibríocht na Ríochta Aontaithe/ na hÉireann. Chuir sí lena cuid freagrachtaí de réir a chéile go dtí go raibh sí i gceannas ar réigiún Thuaisceart na hEorpa. D'éirigh sí ina hUachtarán agus ina Stiúrthóir Bainistíochta.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://about.rte.ie/wp-content/uploads/2020/05/rte-suil-siar-ar-an-mbliain-2017.pdf|teideal=Súil siar 2017|údar=RTÉ|dáta=2017|dátarochtana=2023}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Íomhá:Discovery - Fra global til lokal - NMD 2015 (17193749737).jpg|clé|mion|Forbes sa bhliain 2015]] === RTÉ === Ceapadh Dee Forbes ina Príomh-Stiúrthóir ar RTÉ le héifeacht ón 11 Iúil 2016. Faoi cheannasaíocht Dee Forbes sa bhliain 2017, bhí atheagar iomlán curtha ar struchtúr na heagraíochta. Faoin bplean ‘Aon RTÉ Amháin’, tháinig "ré nua teicneolaíochta" i bhfeidhm "lena mbaineann léiriúchán ilardán agus comhdhlúthú na meán."<ref name=":1" /> [[Íomhá:Ryan Tubridy, 2018.jpg|clé|mion|Ryan Tubridy, 2018]] ==== Scannal Tubridy ==== Bhí Forbes i gceannas ar na comhráití leis an ngníomhaire a bhí ag Ryan Tubridy, i dteannta feidhmeannaigh shinsearacha eile de chuid RTÉ i rith 2017-2022. Dúirt sí gur lorg siad socrú leis an láithreoir a choinneáil ach conradh nua a réiteach le 15% de choigilt a aimsiú, agus "tagadh ar shocrú a chinntigh laghdú ar chostas RTÉ".<ref name=":0" /> D'admhaigh RTÉ gur íoc RTÉ €345,000 faoi cheilt le Ryan Tubridy, airgead sa mbreis ar a thuarastal nár tuairiscíodh don phobal ná don [[An tOireachtas|Oireachtas]]. Tháinig an scannal chun solas tar éis fiosrú ón iniúchóir Deloitte.<ref name=":0" /> Níos déanaí, dhiúltaigh RTÉ conradh fostaíochta Forbes a sholáthar do Choiste na gCuntas Poiblí i nDáil Éireann, agus eolas a sholáthar maidir leis na pacáistí airgeadais scoir a tugadh dí agus d'iar-Stiúrthóir Tráchtála an chraoltóra,Geraldine O'Leary agus iar-Phríomh Oifigeach Airgeadais, Breda O'Keefe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Níl conradh fostaíochta Dee Forbes á sholáthar ag RTÉ|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0922/1406672-nil-conradh-fostaiocht-dee-forbes-a-sholathar-ag-rte/|date=2023-09-22|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref>{{Main|Scannal íocaíochta RTÉ}} === Eile === Bhí Forbes ina stiúrthóir neamhfheidhmiúcháin ar bhord [[The Irish Times]] tráth agus bhí sí ar bhord [[Munster Rugby]] <ref name=":1" /> == Féach freisin == * [[Ryan Tubridy]], [[Kevin Bakhurst]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Lucht RTÉ]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1967]] [[Catagóir:Lucht gnó na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] {{DEFAULTSORT: Forbes, Dee}} [[Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn]] 9f7djax7gtlebkt0vfqplzmbmjblywx 0 110225 1329732 1309255 2026-10-12T15:21:22Z Eomurchadha 4240 1329732 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is oíche [[Amhránaíocht|amhránaíochta]] mhíosúil Ghaeilge é '''Amhránaithe an Chlub''' a bunaíodh sa bhliain 2021. Tagann siad le chéile an chéad Déardaoin den mhí i g[[Club Chonradh na Gaeilge]] i mBÁC de ghnáth (''Tigh Uí Bhruaidí'' anois), agus in áiteanna eile uaireanta. Bíonn aíonna speisialta aitheanta acu go minic agus múintear amhráin ag an oíche freisin. Bhí [[Róisín Seoighe]], [[Liam Ó Maonlaí]], [[Séamus agus Caoimhe Uí Fhlatharta]], [[An Chéad Ghlúin Eile]] agus go leor eile ag casadh ann. Cuirtear fáilte roimh chách, idir amhránaithe is éisteoirí. Cuirtear fáilte roimh gach saghas seánra amhrán i nGaeilge: sean-nós, amhráin thraidisiúnta agus stíleanna nua-aimseartha ar nós rapcheoil agus popcheoil freisin. Bíonn fáilte roimh amhráin sna teangacha Ceilteacha freisin agus i dteanga ar bith seachas an Béarla. Eagraíodh Comórtas amháin nuachumtha den chéad uair in 2026, agus bhí 20 amhránaí istigh air. ==== Dúnadh Sealadach an Chlub (2024-2027) ==== Tá Amhránaithe an Chlub ag leanúint ar aghaidh agus Club Chonradh na Gaeilge dúnta d'athchóiriú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/conradh-na-gaeilge-ag-imeacht-o-shraid-fhearchair-agus-tus-a-chur-le-hobair-thogala-do-larionad-nua/|teideal=Conradh na Gaeilge ag imeacht ó Shráid Fhearchair agus tús á chur le hobair thógála do lárionad nua|dáta=2024-09-03|language=ga-IE|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-02-06}}</ref> Bíonn an oíche amhránaíochta ag tarlúint anois i d'''Tigh Uí Bhruaidí''' (Briodys) ar [[Sráid Mhaoilbhríde|Shráid Mhaoilbhríde]]. ==Féach freisin== * [[Iarla Ó Muirthile]] * [[Sean-nós (amhránaíocht)|Sean-nós]] ==Naisc sheachtracha== * [https://www.instagram.com/amhranaithe/ Amhránaithe an Chlub ar Instagram] * [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdjhq5hFordXaRBD3GLNrCLTBjrRkOwDUITBQey3575mI9fBA/viewform?usp=dialog Is féidir clárú dá nuachtlitir anseo] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Amhranaithe an Chlub}} [[Catagóir:Cumainn Ghaeilge]] [[Catagóir:Cumainn amhránaíochta]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Club Chonradh na Gaeilge]] {{síol}} [[Catagóir:An Ghaeilge i mBaile Átha Cliath]] lof3gfl0ow9pw4et9cwyfbuqqyab5ew 1329826 1329732 2026-10-13T09:36:37Z Eomurchadha 4240 1329826 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is oíche [[Amhránaíocht|amhránaíochta]] mhíosúil Ghaeilge é '''Amhránaithe an Chlub''' a bunaíodh sa bhliain 2021. Tagann siad le chéile an chéad Déardaoin den mhí i g[[Club Chonradh na Gaeilge]] i mBÁC de ghnáth (''Tigh Uí Bhruaidí'' anois), agus in áiteanna eile uaireanta. Bíonn aíonna speisialta aitheanta acu go minic agus múintear amhráin ag an oíche freisin. Bhí [[Róisín Seoighe]], [[Liam Ó Maonlaí]], [[Séamus agus Caoimhe Uí Fhlatharta]], [[An Chéad Ghlúin Eile]] agus go leor eile ag casadh ann. Cuirtear fáilte roimh chách, idir amhránaithe is éisteoirí. Cuirtear fáilte roimh gach saghas seánra amhrán i nGaeilge: sean-nós, amhráin thraidisiúnta agus stíleanna nua-aimseartha ar nós rapcheoil agus popcheoil freisin. Bíonn fáilte roimh amhráin sna teangacha Ceilteacha freisin agus i dteanga ar bith seachas an Béarla. Eagraíodh Comórtas Amhrán Nuachumtha den chéad uair in 2026, agus bhí 20 amhránaí istigh air. ==== Dúnadh Sealadach an Chlub (2024-2027) ==== Tá Amhránaithe an Chlub ag leanúint ar aghaidh agus Club Chonradh na Gaeilge dúnta d'athchóiriú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/conradh-na-gaeilge-ag-imeacht-o-shraid-fhearchair-agus-tus-a-chur-le-hobair-thogala-do-larionad-nua/|teideal=Conradh na Gaeilge ag imeacht ó Shráid Fhearchair agus tús á chur le hobair thógála do lárionad nua|dáta=2024-09-03|language=ga-IE|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-02-06}}</ref> Bíonn an oíche amhránaíochta ag tarlúint anois i d'''Tigh Uí Bhruaidí''' (Briodys) ar [[Sráid Mhaoilbhríde|Shráid Mhaoilbhríde]]. ==Féach freisin== * [[Iarla Ó Muirthile]] * [[Sean-nós (amhránaíocht)|Sean-nós]] ==Naisc sheachtracha== * [https://www.instagram.com/amhranaithe/ Amhránaithe an Chlub ar Instagram] * [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdjhq5hFordXaRBD3GLNrCLTBjrRkOwDUITBQey3575mI9fBA/viewform?usp=dialog Is féidir clárú dá nuachtlitir anseo] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Amhranaithe an Chlub}} [[Catagóir:Cumainn Ghaeilge]] [[Catagóir:Cumainn amhránaíochta]] [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] [[Catagóir:Ceol na Gaeilge]] [[Catagóir:Club Chonradh na Gaeilge]] {{síol}} [[Catagóir:An Ghaeilge i mBaile Átha Cliath]] bldlh1iuesiw8calond9acystahqkpf 0 111561 1329795 1298778 2026-10-13T03:12:29Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329795 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Coláiste samhraidh Gaeilge a bunaíodh in 1912 i ngar do [[Carraig an Chabhaltaigh|Charraig an Chabhaltaigh]], [[Contae an Chláir]] is ea '''Coláiste Uí Chomhraidhe'''<ref>i mBéarla, ''O’Curry Irish College''</ref> (nó '''Coláiste Eoghain Uí Chomhraidhe'''; litriú caighdeánach '''Coláiste Eoghain Uí Chomhraí''').<ref name=":0">{{Lua idirlín|teideal=Stair ghairid Choláiste Eoghain Uí Chomhraidhe, Co. an Chláir|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/01/stair-ghairid-cholaiste-eoghain-ui-chomhraidhe-co-an-chlair/|work=An Páipéar|dáta=2026-01-30|dátarochtana=2026-01-31|language=ga-IE|údar=Kerron Ó Luain}}</ref> Ba í [[Neilí Ní Bhriain]] a bhunaigh an coláiste le cúnamh ó [[Seán Tóibín|Sheán Tóibín]] agus [[Conradh na Gaeilge]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://kilkee.clareheritage.org/places/the-foundation-of-ocurry-college|teideal=The Foundation of O'Curry College|dáta=2023-11-25|last=Concannon|first=Síle|dátarochtana=2024-02-06}}</ref> Dúnadh an coláiste in 2017 mar gheall ar fhadhbanna sábháilteachta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://clarechampion.ie/carrigaholt-irish-college-forced-to-close/|teideal=Carrigaholt Irish college forced to close|dáta=2017|dátarochtana=2024-02-05|archivedate=2021-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201103423/https://clarechampion.ie/carrigaholt-irish-college-forced-to-close/}}</ref> Faoi láthair, in 2026, tá pobal na háite ag iarraidh airgead a bhailiú chun an seanfhoirgneamh a athchóiriú agus tionscal nua a chur ar bun.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.colaistechomhraidhe.com/ |teideal=Cóip cartlainne |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240206023118/http://www.colaistechomhraidhe.com/ |archivedate=2024-02-06 |dátarochtana=2024-02-06}}</ref><ref>{{Lua idirlín|teideal=Planning permission sought in Clare to rejuvenate former Irish college|url=https://www.independent.ie/regionals/clare/news/planning-permission-sought-in-clare-to-rejuvenate-former-irish-college/a2091448032.html|work=Irish Independent|dáta=2025-06-10|dátarochtana=2026-01-31|language=en}}</ref><ref name=":0" /> == Daoine a d'fhreastail ar an gcoláiste == * [[Seoirse Mac Clúin]]<ref name='Ainm0'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=27|title=MAC CLÚIN, Seoirse (1894–1949) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-06|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> * [[Risteard Mac Siacuis]]<ref name='Ainm2'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1585|title=MAC SIACUIS, Risteard (1912–1989) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-06|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> * [[Mainchín Seoighe]]<ref name='Ainm3'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1863|title=SEOIGHE, Mainchín (1920–2006) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-06|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> * [[Sadhbh Trinseach]]<ref name='Ainm1'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=300|title=TRINSEACH, Sadhbh (1891–1918) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-06|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> == Múinteoirí == * [[Pádraig Ághas (múinteoir)|Pádraig Ághas]]<ref name='Ainm6'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=177|title=ÁGHAS, Pádraig (1885–1966) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-06|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> * [[Tomás de Bhál]]<ref name='Ainm9'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=418|title=DE BHÁL, Tomás (1878–1956) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-06|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> * [[Donnchadh Ó Briain]]<ref name='Ainm7'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=179|title=Ó BRIAIN, Donnchadh (1897–1981) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-06|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> * [[Pádraig Ó hAichir]]<ref name='Ainm8'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=338|title=Ó hAICHIR, Pádraig (1871–1914) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-06|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> * [[Seán Ó Murchadha]]<ref name='Ainm4'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1921|title=Ó MURCHADHA, Seán (1898–1946) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-06|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> * [[Seán Tóibín]]<ref name='Ainm5'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=174|title=TÓIBÍN, Seán (1882–1971) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-06|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [https://www.gofundme.com/f/colaiste-Irish-College Suíomh idirlín] * [https://www.gofundme.com/f/colaiste-Irish-College Feachtas tiomsaithe airgid] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Coláistí samhraidh|Chomhraidhe]] [[Catagóir:Contae an Chláir]] [[Catagóir:Cultúrlanna]] [[Catagóir:Ionaid saoire cois trá de réir thír]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i gContae an Chláir]] sxlio7zar9jd3xk95qdnrcnccezr5iv 0 113937 1329821 1271657 2026-10-13T07:59:32Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329821 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is aisteoir Indiach é '''Kajol Devgan''' (née Mukherjee; rugadh 5 Lúnasa 1974), ar a dtugtar '''Kajol''' gan ainm. Déantar cur síos uirthi sna meáin mar cheann de na haisteoirí is rathúla sa phictiúrlann Hiondúis, agus tá go leor gradaim faighte aici, ar nós sé Ghradam Filmfare, lena n-áirítear cúig cinn de na hAisteoirí is Fearr a bhuaigh an taifead. In 2011, thug Rialtas na hIndia onóir di leis an Padma Shri. Iníon Tanuja agus Shomu Mukherjee, rinne Kajol a céad aisteoireacht le Bekhudi (1992) agus í fós ar scoil. D'éirigh sí as a cuid staidéir ina dhiaidh sin, agus bhí rath tráchtála uirthi in Baazigar (1993), agus Yeh Dillagi (1994). Bhunaigh rólanna sna rómánsacha is fearr Dilwale Dulhania Le Jayenge (1995) agus Kuch Kuch Hota Hai (1998) í mar phríomhréalta sna 1990idí agus ghnóthaigh sí dhá Ghradam Filmfare don Aisteoir is Fearr. Fuair ​​​​sí léirthuiscint freisin as marú síceapatach a imirt in Gupt: The Hidden Truth (1997) agus avenger in Dushman (1998). Tar éis di a bheith ina réalta sa dráma teaghlaigh Kabhi Khushi Kabhie Gham... (2001), a bhuaigh an tríú Gradam Filmfare di, ghlac Kajol saoire sabóideach as aisteoireacht lánaimseartha agus is annamh a d’oibrigh sí thar na blianta amach romhainn. Bhuaigh sí dhá ghradam eile don Aisteoir is Fearr ag Filmfare as a bheith ina réalta sa scéinséir rómánsúil Fanaa (2006) agus sa dráma My Name Is Khan (2010). Ba iad an greann Dilwale (2015) agus an scannán tréimhse Tanhaji (2020) a tháinig na heisiúintí ba mhó a mhéadaigh sí. Tá sí ina réalta ó shin sna tionscadail sruthú Tribhanga (2021), The Trial (2023) agus Do Patti (2024). ==Scannáin== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Bliain ! scope="col" | Teideal ! scope="col" | Ról ! scope="col" class="unsortable" | Nóta ! scope="col" class="unsortable" | {{Tooltip|Tagairtí|Tagairt}} |- | 1992 ! scope="row" | ''[[Bekhudi]]'' | Radhika | | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20150119003101/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534482</ref> |- | 1993 ! scope="row" | ''[[Baazigar]]'' | {{Sort|Chopra|Priya Chopra}} | | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20150119003106/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538506/Baazigar</ref> |- | rowspan="2" | 1994 ! scope="row" | ''[[Yeh Dillagi]]'' | Sapna | | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20150119012715/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/503514</ref> |- ! scope="row" | ''[[Udhaar Ki Zindagi]]'' | Sita | | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20140714223231/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201816/Yeh%20Dillagi</ref><br/><ref>https://web.archive.org/web/20110918200232/http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/awards/8615/index.html</ref> |- | rowspan="5" | 1995 ! scope="row" | ''[[Karan Arjun]]'' | {{Sort|Saxena|Sonia Saxena}} | | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20150119012721/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201865/Karan%20Arjun</ref> |- ! scope="row" | ''[[Taaqat (1995 film)|Taaqat]]'' | Kavita | | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20150108185118/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540446</ref> |- ! scope="row" | ''[[Hulchul (1995 film)|Hulchul]]'' | Sharmili Sinha | | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20150119003711/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538501/Hulchul</ref> |- ! scope="row" | ''[[Gundaraj]]'' | Ritu | | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20150119012718/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534748/Gundaraj</ref> |- ! scope="row" | ''[[Dilwale Dulhania Le Jayenge]]'' | {{Sort|Singh|Simran Singh}} | | style="text-align:center;" |<ref name="DDLJ" /> |- | 1996 ! scope="row" | ''[[Bambai Ka Babu (1996 film)|Bambai Ka Babu]]'' | Neha | | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20150119003242/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538935</ref> |- | rowspan="4" | 1997 ! scope="row" | ''[[Minsara Kanavu]]'' | Priya | Scannán Tamil | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20150204010435/http://indiatoday.intoday.in/story/google-doodle-celebrates-ms-subbulakshmi-97th-birthday/1/310023.html</ref> |- ! scope="row" | ''[[Gupt: The Hidden Truth|Gupt]]'' | {{Sort|Diwan|Isha Diwan}} | | style="text-align:center;" |<ref name="Gupt" /> |- ! scope="row" | ''[[Hameshaa]]'' | Rani Sharma/ Reshma{{efn|name=dual|Kajol performed dual roles in the film.<ref>https://web.archive.org/web/20150207122549/http://indiatoday.intoday.in/story/film-review-hameshaa-starring-saif-ali-khan-kajol-aditya-pancholi/1/276939.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20151219061418/http://www.rediff.com/entertai/1998/jun/04dush.html </ref><ref>https://web.archive.org/web/20150207120107/http://www.bollywoodhungama.com/movies/reviews/type/view/id/610</ref> | | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20150119003239/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534764/Hamesha</ref> |- ! scope="row" | ''[[Ishq (1997 film)|Ishq]]'' | Kajal Jindal | | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20150119012859/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/61320</ref> |- | rowspan="5" | 1998 ! scope="row" | ''[[Pyaar Kiya To Darna Kya (1998 film)|Pyaar Kiya To Darna Kya]]'' | {{Sort|Thakur|Muskaan Thakur}} | | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20140831110700/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540246</ref> |- ! scope="row" | ''[[Duplicate (1998 film)|Duplicate]]'' | Simran Singh | Cameo | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20191121150347/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/did-you-know/did-you-know-that-kajol-played-a-cameo-in-shah-rukh-khan-starrer-duplicate/articleshow/72156873.cm </ref> |- ! scope="row" | ''[[Dushman (1998 film)|Dushman]]'' |Naina/Sonia Sehgal {{efn|name=dual}} | | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20150119004138/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539225/Dushman |archive-date=19 January 2015 }}</ref><br /><ref name="awards" /> |- ! scope="row" | ''[[Pyaar To Hona Hi Tha]]'' | Sanjana Patel | | style="text-align:center;" |<ref>https://web.archive.org/web/20150119004655/http://www.bollywoodhungama.com/index/search/q/Pyar%20to%20hona%20hi%20tha?q=Pyar+to+hona+hi+tha</ref><br /><ref name="awards" /> |- ! scope="row" | ''[[Kuch Kuch Hota Hai]]'' | Anjali Sharma | | style="text-align:center;" |<ref name="Koimoi" /> |- | rowspan="3" | 1999 ! scope="row" | ''[[Dil Kya Kare]]'' | {{Sort|Rai|Nandita Rai}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Dil Kya Kare (1999) |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 2011 |access-date=18 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119003908/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201713/Dil%20Kya%20Kare |archive-date=19 January 2015 }}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Hum Aapke Dil Mein Rehte Hain]]'' | Megha Verma | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Hum Aapke Dil Mein Rehte Hain (1999) |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 2011 |access-date=18 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119004658/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201837/Hum%20Aapke%20Dil%20Mein%20Rehte%20Hain |archive-date=19 January 2015 }}</ref><br /><ref name="awards" /> |- ! scope="row" | ''[[Hote Hote Pyar Ho Gaya]]'' | Pinky | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Hote Hote Pyaar Ho Gaya (1999) |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 2011 |access-date=18 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119002938/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534884/Hote%20Hote%20Pyaar%20Ho%20Gaya |archive-date=19 January 2015 }}</ref> |- | 2000 ! scope="row" | ''[[Raju Chacha]]'' | Sanjana Bakshi/ Anna | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Raju Chacha (2000) |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 2011 |access-date=18 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119003947/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201624/Raju%20Chacha |archive-date=19 January 2015 }}</ref> |- | rowspan="2" | 2001 ! scope="row" | ''[[Kuch Khatti Kuch Meethi]]'' | Sweety/Tina Khanna{{efn|name=dual}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Kuch Khatti Kuch Meethi (2001) |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 2011 |access-date=18 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119012806/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201871/Kuch%20Khatti%20Kuch%20Meethi |archive-date=19 January 2015 }}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Kabhi Khushi Kabhie Gham...]]'' | Anjali Sharma Raichand | | style="text-align:center;" |<ref name="Koimoi" /> |- | 2003 ! scope="row" | ''[[Kal Ho Naa Ho]]'' | í féin | Cameo san amhrán "Maahi Ve" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Kal Ho Naa Ho (2003) |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 2011 |access-date=18 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119004507/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201866/Kal%20Ho%20Naa%20Ho |archive-date=19 January 2015 }}</ref> |- | rowspan="2" | 2006 ! scope="row" | ''[[Fanaa (2006 film)|Fanaa]]'' | {{Sort|Beg|Zooni Ali Beg}} | Chomh maith leis sin athsheinm amhránaí don amhrán "Mere Haath Mein" | style="text-align:center;" |<ref name="Koimoi" /><br /><ref>{{cite book|last1=Shahab |first1=S.K. |title=Pakistan Illustrated, Volume 16, Issues 4–6 |date=25 October 2010 |publisher=[[University of Michigan]] |pages=50 |url=https://books.google.com/books?id=CDkTAQAAMAAJ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150608094212/https://books.google.com/books?id=CDkTAQAAMAAJ |archive-date= 8 June 2015 }}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Kabhi Alvida Naa Kehna]]'' | í féin | Cameo in song "Rock N Roll Soniye" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Kabhi Alvida Naa Kehna (2006) |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 2011 |access-date=18 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119004602/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/509037/Kabhi%20Alvida%20Naa%20Kehna |archive-date=19 January 2015 }}</ref> |- | 2007 ! scope="row" | ''[[Om Shanti Om]]'' | í féin | Cameo san amhrán "Deewangi Deewangi" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Om Shanti Om (2007) |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 2011 |access-date=18 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714234032/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54373/Om%20Shanti%20Om |archive-date=14 July 2014 }}</ref> |- | rowspan="3" | 2008 ! scope="row" | ''[[U Me Aur Hum]]'' | Piya Mehra | | style="text-align:center;" |<ref name="awards" /><br /><ref>{{cite web|title=U Me Aur Hum (2008) |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 2011 |access-date=18 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119004035/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201801/U%20Me%20Aur%20Hum |archive-date=19 January 2015 }}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Haal-e-Dil|Haal-e-dil]]'' | í féin | Cameo san amhrán "Oye Hoye" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Haal-e-Dil (2008) |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 2011 |access-date=18 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119003428/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54394/Haal-e-dil |archive-date=19 January 2015 }}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Rab Ne Bana Di Jodi]]'' | [[Nargis]] | Cameo san amhrán "[[Phir Milenge Chalte Chalte]]" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Rab Ne Bana Di Jodi (2008) |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 2011 |access-date=18 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119004823/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/56215/Rab%20Ne%20Bana%20Di%20Jodi |archive-date=19 January 2015 }}</ref> |- | rowspan="3" | 2010 ! scope="row" | ''[[My Name Is Khan]]'' | Mandira Rathod Khan | | style="text-align:center;" |<ref name="Koimoi" /> |- ! scope="row" | ''[[We Are Family (2010 film)|We Are Family]]'' | Maya | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=We Are Family (2010) |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 2011 |access-date=18 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119004131/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/536232/We%20Are%20Family |archive-date=19 January 2015 }}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Toonpur Ka Superrhero|Toonpur Ka Superhero]]'' | Priya Verma Kumar | Scannán beoite | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Toonpur Ka Superrhero (2010) |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 2011 |access-date=18 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119005034/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/541133/Toonpur%20Ka%20Superrhero |archive-date=19 January 2015 }}</ref> |- |2012 ! scope="row" | ''[[Student of the Year]]'' | í féin | Cameo san amhrán "[[Disco Deewane]]" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Kajol's cameo in 'The Disco Song' in SOTY |url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/news/type/view/id/1557411/Kajol's%20cameo%20in%20'The%20Disco%20Song'%20in%20SOTY |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=18 January 2015 |date=1 September 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119003903/http://www.bollywoodhungama.com/movies/news/type/view/id/1557411/Kajol%27s%20cameo%20in%20%27The%20Disco%20Song%27%20in%20SOTY |archive-date=19 January 2015 }}</ref> |- || 2015 ! scope="row" |''[[Dilwale (2015 film)|Dilwale]]'' |{{sort|Malik|Meera Malik}} | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/5172936/Rohit-Shettys-Dilwale-to-star-Shah-Rukh-Khan-Kajol-Varun-Dhawan-and-Kriti-Sanon |title=Rohit Shetty's Dilwale to star Shah Rukh Khan, Kajol, Varun Dhawan and Kriti Sanon |work=Daily News and Analysis |date=14 March 2015 |access-date=15 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315221656/http://www.bollywoodhungama.com/news/5172936/Rohit-Shettys-Dilwale-to-star-Shah-Rukh-Khan-Kajol-Varun-Dhawan-and-Kriti-Sanon |archive-date=15 March 2015 }}</ref><br /><ref>{{cite news |title=Nominations for the 61st Britannia Filmfare Awards |url=http://www.filmfare.com/news/nominations-for-the-61st-britannia-filmfare-awards-11809.html |work=Filmfare |date=11 January 2016 |access-date=11 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112103208/http://www.filmfare.com/news/nominations-for-the-61st-britannia-filmfare-awards-11809.html |archive-date=12 January 2016 }}</ref> |- | 2017 ! scope="row" | ''[[Velaiilla Pattadhari 2]]'' |{{sort| Parameshwar|Vasundhara Parameshwar}} | Scannán Tamil | style="text-align:center;" |<ref name=":0">{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/vip2s-vasundhara-is-like-me-says-kajol/article19240666.ece |title=VIP2's Vasundhara is like me, says Kajol |last=Ramanujam |first=Srinivasa |date=8 July 2017 |work=The Hindu |access-date=28 July 2017 |archive-url=https://archive.today/20170728051651/http://www.thehindu.com/entertainment/movies/vip2s-vasundhara-is-like-me-says-kajol/article19240666.ece |archive-date=28 July 2017 |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''[[Helicopter Eela]]'' | Eela Raiturkar | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/movie-review/helicopter-eela-movie-review-kajols-film-barely-skims-the-surface-of-issues-between-mothers-and-sons/articleshow/66171933.cms|title=Helicopter Eela movie review: Kajol's film barely skims the surface of issues between mothers and sons|last=Guha|first=Kunal|work=Mumbai Mirror|access-date=12 October 2018|date=12 October 2018|arachive-date=12 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012033925/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/movie-review/helicopter-eela-movie-review-kajols-film-barely-skims-the-surface-of-issues-between-mothers-and-sons/articleshow/66171933.cms|url-status=live|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=6 Nollaig 2024|archivedate=12 Deireadh Fómhair 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181012033925/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/movie-review/helicopter-eela-movie-review-kajols-film-barely-skims-the-surface-of-issues-between-mothers-and-sons/articleshow/66171933.cms}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Zero (2018 film)|Zero]]'' | í féin | Cameo | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|last=Lohana|first=Avinash|url=http://punemirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/dwarf-srk-serenades-his-lovely-ladies-again/articleshow/60916407.cms|title='Dwarf' SRK serenades his lovely ladies again|work=Pune Mirror|date=3 October 2017|access-date=11 November 2017|archive-date=29 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171029175920/http://punemirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/dwarf-srk-serenades-his-lovely-ladies-again/articleshow/60916407.cms|url-status=dead|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=6 Nollaig 2024|archivedate=29 Deireadh Fómhair 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171029175920/http://punemirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/dwarf-srk-serenades-his-lovely-ladies-again/articleshow/60916407.cms}}</ref> |- | rowspan="2" |2020 ! scope="row" | ''[[Tanhaji]]'' |Savitri Bai | | style="text-align:center;" |<ref name="tanhaji" /> |- ! scope="row" |''[[Devi (2020 film)|Devi]]'' |Jyoti |Scannán gearr | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kajol-shruti-haasan-neha-dhupia-neena-kulkarni-among-others-star-short-film-titled-devi/|title=Kajol, Shruti Haasan, Neha Dhupia, Neena Kulkarni among others star in short film titled Devi|website=Bollywood Hungama|date=16 January 2020|access-date=16 January 2020|archive-date=17 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117151319/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kajol-shruti-haasan-neha-dhupia-neena-kulkarni-among-others-star-short-film-titled-devi/|url-status=live}}</ref> |- | 2021 ! scope="row" |''[[Tribhanga (film)|Tribhanga]]'' | Anuradha Apte | | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|title=Kajol's digital debut with Netflix's Tribhanga set for January 2021 premiere : Bollywood News|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kajols-digital-debut-with-netflixs-tribhanga-set-for-january-2021-premiere/|access-date=26 December 2020|website=Bollywood Hungama|date=24 December 2020|archive-date=25 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225154400/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kajols-digital-debut-with-netflixs-tribhanga-set-for-january-2021-premiere/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/ajay-devgns-first-netflix-production-tribhanga-directed-by-renuka-shahane-goes-on-floors-7476131.html|title=Ajay Devgn's first Netflix production Tribhanga, directed by Renuka Shahane, goes on floors|date=10 October 2019|website=Firstpost|language=en|access-date=30 December 2019|archive-date=10 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210021236/https://www.firstpost.com/entertainment/ajay-devgns-first-netflix-production-tribhanga-directed-by-renuka-shahane-goes-on-floors-7476131.html|url-status=live}}</ref> |- | 2022 ! scope="row" align="left" | ''[[Salaam Venky]]'' |Kolavennu Sujata Krishnan | | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|date=11 February 2022|title=Kajol begins shoot for Revathy's directorial Salaam Venky- "A story that needed to be told"|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kajol-begins-shoot-revathys-directorial-salaam-venky-story-needed-told/|work=Bollywood Hungama|access-date=11 February 2022|language=en|archive-date=11 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211053522/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kajol-begins-shoot-revathys-directorial-salaam-venky-story-needed-told/|url-status=live}}</ref> |- |2023 ! scope="row" | ''[[Lust Stories 2]]'' |Devyani Singh | Segment: "Tilchatta" | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web |date=2022-07-12 |title=Kajol Devgn To Star In Lust Stories Season 2 {{!}} IB |url=https://www.instantbollywood.com/2022/07/12/lust-stories-season-2-cast-update/ |access-date=2022-12-14 |website=www.instantbollywood.com |language=en-US |archive-date=14 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214002936/https://www.instantbollywood.com/2022/07/12/lust-stories-season-2-cast-update/ |url-status=live }}</ref> |- |2024 ! scope="row" | ''[[Do Patti]]'' |Vidya Jyothi Kanwar | | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|date=18 August 2022|title='Do Patti', starring Kajol and Kriti Sanon, goes on floors|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/do-patti-starring-kajol-and-kriti-sanon-goes-on-floors/article67209447.ece/|access-date=18 August 2013|work=The Hindu|archive-date=18 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230818130913/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/do-patti-starring-kajol-and-kriti-sanon-goes-on-floors/article67209447.ece|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="3" |TBA ! scope="row" align="left" style="background:#ffc;" | ''Sarzameen'' | | | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web |date=2023-03-02 |title=Sarzameen: Kajol, Prithviraj Sukumaran and Ibrahim Ali Khan's Film Gets a Title; Shooting for Kayoze Irani's Upcoming Movie Has Begun (View Pic) {{!}} 🎥 LatestLY |url=https://www.latestly.com/socially/entertainment/bollywood/sarzameen-kajol-prithviraj-sukumaran-and-ibrahim-ali-khan-join-kayoze-iranis-upcoming-action-thriller-view-pic-4902529.html |access-date=2023-03-12 |website=LatestLY |language=en |archive-date=12 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312144358/https://www.latestly.com/socially/entertainment/bollywood/sarzameen-kajol-prithviraj-sukumaran-and-ibrahim-ali-khan-join-kayoze-iranis-upcoming-action-thriller-view-pic-4902529.html |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" align="left" style="background:#ffc;" | ''[[Maharagni- Queen of Queens]]'' | Maya |Scannánaíocht |<ref>{{Cite web |date=2024-05-25 |title=Kajol to pull off action in her next film with Prabhu Deva, Naseeruddin |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ht-exclusive-kajol-to-pull-off-action-in-her-next-film-with-prabhu-deva-naseeruddin-shah-101716547458765-amp.html |access-date=2024-05-25 |website=Hindustantimes |language=en |archive-date=26 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526134100/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ht-exclusive-kajol-to-pull-off-action-in-her-next-film-with-prabhu-deva-naseeruddin-shah-101716547458765-amp.html |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" align="left" style="background:#ffc;" | ''Maa'' | | |<ref>{{Cite web |date=2024-03-15 |title=Ajay Devgn reunites with Shaitaan writers for another horror film; wife Kajol to play female lead? |url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ajay-devgn-reunites-with-shaitaan-writers-for-another-horror-film-wife-kajol-to-play-female-lead-entertainment-news-2839827/ |access-date=2024-03-15 |website=Bollywood Life |language=en |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315151705/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ajay-devgn-reunites-with-shaitaan-writers-for-another-horror-film-wife-kajol-to-play-female-lead-entertainment-news-2839827/ |url-status=live |teideal=Cóip cartlainne |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240315151705/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ajay-devgn-reunites-with-shaitaan-writers-for-another-horror-film-wife-kajol-to-play-female-lead-entertainment-news-2839827/ |archivedate=2024-03-15 |dátarochtana=2024-12-06 }}</ref> |} ==Teilifís== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Bliain ! scope="col" | Teideal ! scope="col" class="unsortable"| Ról ! scope="col" class="unsortable" | {{Tooltip|Tagairtí|Tagairt}} |- | 2008 !scope="row"| ''[[Rock-N-Roll Family]]'' | Judge | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Sheikh |first1=Amina |title=Reality show budgets soar with celebrity anchors' pay |url=http://www.business-standard.com/article/companies/reality-show-budgets-soar-with-celebrity-anchors-39-pay-108083101040_1.html |access-date=21 January 2015 |work=[[Business Standard]] |date=31 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016003158/http://www.business-standard.com/article/companies/reality-show-budgets-soar-with-celebrity-anchors-39-pay-108083101040_1.html |archive-date=16 October 2015 }}</ref> |- |2023-present !scope="row" align="left"| ''[[The Trial (Indian TV series)|The Trial]]'' |Noyonika Sengupta |<ref>{{Cite web |date=2024-10-06 |title=EXCLUSIVE PHOTOS! Kajol Begins Shooting For The Trial Season 2 With Asrani. See BTS Pics |url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/web-series/exclusive-photos-kajol-begins-shooting-for-the-trial-season-2-with-asrani-see-bts-pics-article-113984658 |access-date=2024-10-06 |website=Times Now |language=en}}</ref> |} <references group="lower-alpha" /> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1974]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Aisteoirí]] n6gvqisq4g2hbth4ht2yi6e21gwissb 0 114382 1329806 1329682 2026-10-13T04:50:12Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329806 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Fist.svg|alt=Stionsal dubh de dhorn|mion|Rosc gnímh le [[Rónán Mac Aodha Bhuí]] ab ea "dorn san aer" chun misneach a mhúscailt sna [[An Ghaeilge|Gaeil]]]] Féile cheoil é '''Dorn san Aer''' i n[[Gaoth Dobhair]]. Cuirtear ar siúl é thar trí lá i Mí Mheán Fómhair, le ceiliúradh a dhéanamh ar shaol agus ar oidhreacht [[Rónán Mac Aodha Bhuí|Rónáin Mhic Aodha Bhuí]]. Tá ainm na Féile bunaithe ar mhana spreagúil Mhic Aodha Bhuí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/scoth-na-gceoltoiri-ag-feile-nua-in-omos-don-chraoltoir-ronan-mac-aodha-bhui/a144494120.html|teideal=Scoth na gceoltóirí ag féile nua in ómós don chraoltóir Rónán Mac Aodha Bhuí|dáta=2024-06-26|language=|work=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|dátarochtana=2024-07-02}}</ref> Cuireann Dorn san Aer ardán agus fáilte roimh mheascán craiceáilte de ghrúpaí agus d’imeachtaí i rith an deireadh seachtaine: [[Rac-cheol|rac]], [[Hip hap|hip-hop]], traid-leictreach, [[Ceol traidisiúnta na hÉireann|ceol Gaelach]], ska, [[Reigé|reggae]], [[Miotal trom (ceol)|miotal]], chomh maith le cainteanna spreagúla, imeachtaí teaghlaigh, comórtas ‘Cath na mBannaí’, Racadamh agus go leor eile. Tar éis gur cuireadh an fhéile ar siúl den chéad uair go rathúil, bhí [[Áine Ní Bhreisleáin]] ag dréim nach mbeadh ann sin ach tús.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=[[Áine Ní Bhreisleáin]]|date=02 Deireadh Fómhair 2024|url=https://www.independent.ie/seachtain/bhi-ronan-linn-ag-dorn-san-aer-ina-choimeadai-craice-agus-comhluadair-ard-ri-na-ngael/a165204825.html|title=Bhí Rónán linn ag Dorn san Aer, ina choimeádaí craice agus comhluadair|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 5}}</ref> I Mí Lúnasa 2025 fógraíodh go raibh an dara bhliain de Dhorn san Aer ar na bacáin. Beidh ar a laghad 20 banna ceoil ag glacadh páirt i mbliana, ina measc an banna miotail as Albain [[Gun Ghaol]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Olaf Furniss and Derick Mackinnon|date=17 Lúnasa 2025|url=https://www.scotsman.com/whats-on/arts-and-entertainment/under-the-radar-gun-ghaol-5272415|title=Under the Radar: Gun Ghaol|journal=[[The Scotsman]]|language=Béarla}}</ref> [[Bréag (banna)|Bréag]], [[Grooveline]], [[Huartan]], [[Macdara Ó Faoláin]], [[Ceann Gólaim]], [[Dysania]], [[Ramper]], [[Piaras Ó Lorcáin]] agus [[An Crann Óg]].<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/feile-cheoil-in-omos-do-ronan-mac-aodha-bhui-le-reachtail-i-ngaeltacht-dhun-na-ngall-aris-i-mbliana/|teideal=Féile cheoil in ómós do Rónán Mac Aodha Bhuí le reáchtáil i nGaeltacht Dhún na nGall arís i mbliana|dáta=2025-08-06|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-09-07}}</ref> == Oscailt oifigiúil == Is í an gníomhaí [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann|cearta sibhialta]] [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette McAliskey]] a d'oscail an fhéile go hoifigiúil in [[Amharclann Ghaoth Dobhair]] den chéad uair riamh sa bhliain 2024, á rá gur sheas Rónán Mac Aodha Bhuí "leis an duine a raibh leatrom déanta orthu agus rinne sé obair deich nduine leis an teanga a chothú agus a neartú".<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/meain/raidio/feile-dorn-san-aer-in-omos-do-ronan-le-titim-amach-faoi-scath-na-hearagaile/|teideal=Féile Dorn San Aer in ómós do Rónán le titim amach faoi scáth na hEaragaile|údar=|dáta=2024-06-26|language=|work=[[Nós (iris)|NÓS]]|dátarochtana=2024-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240626155512/https://nos.ie/cultur/ceol/feile-dorn-san-aer-in-omos-do-ronan-le-titim-amach-faoi-scath-na-hearagaile/|archivedate=26 Meitheamh 2024}}</ref><ref name=":0" /> Is í Ambasadóir na [[Údarás na Palaistíne|Palaistíne]] go hÉirinn, an [[Dr. Jilan Wahba Abdalmajid]] a d'oscail an fhéile i mbliana, rud a dhéanfaidh sí in [[An Araibis|Araibis]] le h[[ateangaireacht]] chomhuaineach go Gaeilge.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=[[Storm Eaton-Kilgallen]]|date=13 Lúnasa 2025|url=https://www.independent.ie/seachtain/beidh-an-dorn-san-aer-ag-na-gaeil-aris-eile-le-scoth-na-siamsaiochta/a1296975238.html|title=Beidh an Dorn san Aer ag na Gaeil arís eile le scoth na siamsaíochta|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 4}}</ref> Bhí [[Uachtarán na hÉireann]] [[Caitríona Ní Chonghaile|Catherine Connolly]] mar aoi speisialta ag oscailt oifigiúil na féile sa bhliain 2026.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Áine Ní Bhreisleáin]]|date=30 Meán Fómhair 2026|url=https://www.independent.ie/seachtain/bhi-spiorad-ronain-beo-i-bhfeile-dorn-san-aer/a/162334465.html|title=Bhí spiorad Rónáin beo i bhféile Dorn san Aer|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]|pages=lch 5}}</ref><ref name=":3" /> == Ceol == [[Íomhá:Amharclann2.jpg|alt=Radharc ar aghaidh na hamharclainne|mion|Bhí [[Amharclann Ghaoth Dobhair]] ina príomhionad amháin de chuid na féile]]Bíonn imeachtaí ar siúl i dtrí ionad: Amharclann Ghaoth Dobhair i lár na paróiste, Teach Hiúdaí Beag "croílár spioradálta an [[An Cabaret Craiceáilte|Chabaret Craiceáilte]]", agus Ionad Cois Locha atá faoi bhun na h[[An Earagail|Earagaile]]. San ionad mór sin bíonn ceol á chasadh ar cheithre stáitse: An Príomhstáitse, Stáitse Chúl an Tí, Stáitse Chath na mBannaí, agus Stáitse Ghéill Slí.<ref name=":2" /> === Bannaí 2024 === I measc na daoine a bhí ag ceol ag an bhféile tá:<ref>{{Lua idirlín|url=https://dornsanaer.ie/|teideal=Féile Dorn San Aer|language=|work=Dorn San Aer|dátarochtana=2024-07-02}}</ref> {{columns-list|colwidth=10em| * [[Bréag (banna ceoil)|Bréag]] * [[Huartan]] * [[IMLÉ]] * [[John Spillane]] * [[Grooveline|GrooveLine]] * [[Boss Sound Manifesto]] * [[Cigire na bPuntaí]] * [[Súil Amháin]] * [[Diane Ní Chanainn & Na Clubmen]] * [[Spásas (banna ceoil)|Spásas]] * [[Na Fíréin]] * [[Eoghan Ó Ceannabháin]] * [[Róisín Chambers]] * [[The Elephant Brothers]] * [[Eve Belle]] * [[Emma Ní Fhíoruisce]] * DJ-áil le [[Seán Ó Cuireáin]] * [[Ciarán Mac Fheidhlimidh]] * Ceoltóirí [[Toraigh|Thoraí]] * Ceol ón [[An Úcráin|Úcráin]] }} === Bannaí 2025 === {{columns-list|colwidth=10em| * [[Bréag (banna ceoil)|Bréag]] * [[Grooveline]] * [[Huartan]] * [[Cigire na bPuntaí]] * [[Gun Ghaol]] * [[Ceann Gólaim]] * [[Macdara Ó Faoláin]] * [[The Hot Whiskeys]] * [[Dysania]] * [[Ramper]] * [[Piaras Ó Lorcáin]] * Ceol ar an Loch * [[An Crann Óg]] * [[Unrepentant Reggae Sounds]] * Ceoltóirí [[Toraigh|Thoraí]] * Súp an Domhnaigh }} === Bannaí 2026 === {{columns-list|colwidth=10em| * [[Kíla]] * [[Grooveline]] * [[Bréag (banna ceoil)|Bréag]] * [[The Shan Vans]] * [[Burnchurch]] * [[Trá Pháidín]] * [[Torby]] * [[Ushmush]] * [[HHH|Hhh]] * [[Cúán de Búrca]] * [[TART]] * [[Corr Mhóna]] * [[o.n.m.]] * [[Emma Ní Fhíoruisce]] * [[Megan Nic Fhionnghaile]] * [[Diane Ní Chanainn]] * [[Cór Thaobh a' Leithid]] * [[Ceoltóirí as Tóraigh]] * [[Sáile (banna ceoil)|Sáile]] }} === Cath na mBannaí === Tugadh ardán do bhannaí agus ceoltóirí nuálacha dul san iomaíocht le chéile agus a gcuid ceoil a chur os comhair an tslua, agus airgead mór le buachan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dornsanaer.ie/CathNamBannai.html|teideal=Cath na mBannaí|language=|work=Dorn San Aer|dátarochtana=19 Meán Fómhair 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240908015819/https://dornsanaer.ie/CathNamBannai.html|archivedate=08 Meán Fómhair 2024}}</ref> {{Cquote |An bhfuil tú i do réabhlóidí ceoil? An bhfuil tú i mbanna ceoil nó an ceoltóir thú? Cuir isteach ar chomórtas Chath na mBannaí mar chuid d'Fhéile Dhorn San Aer. |author=Dorn san Aer }} Ba iad a bhain an chéad duais sa bhliain 2024 ná [[EARTHMOVER|Earthmover]] as an g[[An Chabrach|Cabrach]].<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22437519/|teideal=Cath na mBannaí, Feile Dorn San Aer.|dáta=2024-10-01|work=[[RTÉ Raidió na Gaeltachta]]|dátarochtana=2025-09-06}}</ref> Ba iad [[TART]] a bhuaigh Cath na mBannaí 2025.<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/news/dorn-san-aer-2026-emma-ni-fhioruisce-cuan-de-burca-grooveline-agus-nios-mo/|teideal=Dorn San Aer 2026: Emma Ní Fhíoruisce, Cúán de Búrca, GrooveLine agus níos mó!|údar=[[Conor Torbóid]]|work=[[NÓS]]|dátarochtana=2026-09-29}}</ref> == Imeachtaí eile == === Dráma === Cuireadh dráma grinn cliste faoi "Na Glúine Briste", grúpa geabairí, ar an ardán i 2024. Ógánaigh as An Chrannóg a bhí i mbun an dráma, iníon Rónáin féin ina measc.<ref name=":0" /> === Racadamh === Is "acadamh don cheol nua-aimseartha" atá sa Racadamh ina mbíonn aíonna speisialta i mbun "ceardlanna do cheoltóirí agus meantóireacht do dhaoine atá ag dul i mbun na ceirde."<ref name=":1" /> Ar na daoine atá tar éis máistir-ranganna a chur ar fáil ann faoi cheird na scríbhneoireachta ceoil agus faoi thaifead agus [[Léiritheoir ceoil|léiriú ceoil]] tá [[Marcus Mac Conghail]], [[Cian Mac Carthaigh]] ó [[IMLÉ]], agus [[Rob Mulhern|Robert Mulhern]] ó [[Tuath (grúpa ceoil)|Tuath]] agus ó [[Súil Amháin]] a bhí i mbun na máistir-ranganna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dornsanaer.ie/sceideal.html|teideal=Dorn San Aer - Gaoth Dobhair - 2024|language=|work=Dorn San Aer|dátarochtana=24 Meán Fómhair 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240924195642/https://www.dornsanaer.ie/sceideal.html|archivedate=24 Meán Fómhair 2024}}</ref> === Ceol ar an Loch === Ceolchoirmeacha dlútha le haoicheoltóirí speisialta i mbád ar thuras i gciúnas [[Loch Dhún Lúiche]] faoi scáth na h[[An Earagail|Earagaile]].<ref name=":2" /> == Naisc sheachtracha == * Suíomh gréasáin: [https://www.dornsanaer.ie/ dornsanaer.ie] * [https://www.dornsanaer.ie/eolas.html Láithreacha ⁊ Lóistín] * [https://dornsanaer.ie/cath-na-mbannai/ Cuir isteach ar Chath na mBannaí] == Féach freisin == * [[Rónán Mac Aodha Bhuí]] * [[An Cabaret Craiceáilte]] * [[Féile na Gealaí]] == Léitheoireacht bhreise == * [[Nós (iris)|''NÓS'']]: [https://web.archive.org/web/20240626155512/https://nos.ie/cultur/ceol/feile-dorn-san-aer-in-omos-do-ronan-le-titim-amach-faoi-scath-na-hearagaile/ Féile Dorn San Aer in ómós do Rónán le titim amach faoi scáth na hEaragaile]<ref group="nóta">{{Lua idirlín |url=https://nos.ie/cultur/ceol/feile-dorn-san-aer-in-omos-do-ronan-le-titim-amach-faoi-scath-na-hearagaile/ |teideal=Cóip cartlainne |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240626155512/https://nos.ie/cultur/ceol/feile-dorn-san-aer-in-omos-do-ronan-le-titim-amach-faoi-scath-na-hearagaile/ |archivedate=2024-06-26 |dátarochtana=2024-07-02}}</ref> * [[Tuairisc.ie]]: [https://tuairisc.ie/is-mian-linn-an-splanc-a-las-ronan-a-choinneail-beo-feile-cheoil-nua-bunaithe-in-omos-do-ronan-mac-aodha-bhui/ ‘Is mian linn an splanc a las Rónán a choinneáil beo’ – féile cheoil nua bunaithe in ómós do Rónán Mac Aodha Bhuí] * ''[[Hotpress]]'': [https://www.hotpress.com/culture/bernadette-mcaliskey-to-lead-dorn-san-aer-festival-to-celebrate-life-of-ronan-mac-aodha-bui-23033370 Bernadette McAliskey to lead Dorn San Aer festival to celebrate life of Ronán Mac Aodha Bhuí] * [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]]: [https://www.rte.ie/gaeilge/2024/0621/1455800-dorn-san-aer/ Féile Úr "DORN SAN AER" in ómós do RÓNÁN MAC AODHA BHUÍ] * ''[[Seachtain]]'': [https://www.independent.ie/seachtain/scoth-na-gceoltoiri-ag-feile-nua-in-omos-don-chraoltoir-ronan-mac-aodha-bhui/a144494120.html Scoth na gceoltóirí ag féile nua in ómós don chraoltóir Rónán Mac Aodha Bhuí] == Tagairtí == {{reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} [[Catagóir: Féilte Gaeilge]] [[Catagóir: Féilte Éireannacha|*]] [[Catagóir: Féilte ceoil|*]] [[Catagóir: Féilte rac-cheoil|*]] [[Catagóir: Féilte ealaíon]] [[Catagóir: Ceol Comhaimseartha na Gaeilge]] [[Catagóir: Rapálaithe Gaeilge|*]] [[Catagóir: Racghrúpaí Gaeilge|*]] [[Catagóir: Popcheol i nGaeilge‎|*]] [[Catagóir: Gaoth Dobhair]] [[Catagóir: Gaeltacht Thír Chonaill]] [[Catagóir: Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir: Amharclann Ghaoth Dobhair]] [[Catagóir: Tigh Hiúdaí Bhig]] [[Catagóir: Ionad Cois Locha]] [[Catagóir: Féilte a bunaíodh in 2024]] [[Catagóir: Bunaithe sa bhliain 2024]] [[Catagóir: Bunaithe sna 2020í]] {{Síolta ceol}} hn1nysjonrshl6lnfblj67d8b44fdux 0 116960 1329784 1251691 2026-10-13T00:08:57Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329784 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir as Albain é '''Bill Bowman''' [[Ball de Pharlaimint na hAlban|BPA]]. Rugadh agus tógadh i [[Dùn Èideann|nDún Éideann]] é agus bhain sé céim Baitsiléara Tráchtála ó [[Ollscoil Dhún Éideann]]. Rinneadh cuntasóir de agus d'oibrigh sé do KPMG in [[Obar Dheathain]] agus [[An Rómáin|sa Rómáin]]. D'fhill sé ar an Ríocht Aontaithe sa bhliain 2013 agus chinn sé dul leis an bpolaitíocht. Tháinig sé i gcomharbacht ar Alex Johnstone mar bhall liosta i bParlaimint na hAlban d’[[Ear-Thuath na h-Alba (toghcheantar parlaiminte na hAlban)|Ear-Thuath na h-Alba]] nuair a fuair an tUasal Johnstone bás sa bhliain 2016. == Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20241211095441/https://www.theyworkforyou.com/msp/25599/bill_bowman Bill Bowman] == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1950]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Iarscoláirí Ollscoil Dhún Éideann]] [[Catagóir:BPA Coimeádach]] sll4n49d16wsgkylafxh3euh4poureg 0 117724 1329796 1257579 2026-10-13T03:16:00Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329796 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is í '''Comhairle Arcaibh''', an t-údarás áitiúil d'[[Inse Orc]], ceann de na 32 limistéar comhairle in Albain. Cruthaíodh í sa bhliain [[1975]] ón iar-Chomhairle Siorrachd Arcaibh leis an Achd Riaghaltais Ionadail (Alba) 1973.. <ref>{{Cite web-en|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1973/65/contents|title=Local Government (Scotland) Act 1973|language=en}}</ref> Soláthraíonn an Chomhairle seirbhísí i réimsí sláinte comhshaoil, bóithre, obair shóisialta, forbairt pobail, forbairt eagraíochtúil, forbairt eacnamaíoch, caighdeáin tógála, caighdeáin trádála, tithíocht, dramhaíl, oideachas, reiligí, calafoirt agus cuanta srl..<ref>[https://www.orkney.gov.uk/Council/C/council.htm Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240511055343/https://www.orkney.gov.uk/Council/C/council.htm |date=2024-05-11 }}, orkney.gov.uk. Aisghafa 3 Iúil 2015.</ref> Bailíonn an Chomhairle muirear comhairle. Is í an chomhairle an t-údarás cuain d’Orc freisin agus déanann a rannóg seirbhísí mara bainistiú ar oibriú 29 cé agus cuan na n-oileán.<ref>[http://www.orkneyharbours.com/aboutus.asp Marine Services] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704223944/http://www.orkneyharbours.com/aboutus.asp |date=2015-07-04 }}, orkneyharbours.com. Retrieved 3 July 2015.</ref> ==Stair== Bhí Inse Orc á riaradh ag [Coimisinéirí Soláthair] ó 1667 agus ansin ag [Comhairle Arcaibh] ó 1890 go 1975. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-tír-gd}} [[Catagóir:Comhairle Árcaibh]] 6wj5w04hb50lfxeo8vrjxwwq6142jxg 0 118582 1329808 1264778 2026-10-13T05:15:07Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329808 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Ar an 19 Bealtaine 1997'','' mharaigh dílseoirí '''Seán Brown''', 61 bliain d'aois, cathaoirleach [[Cumann Lúthchleas Gael]] i m[[Baile Eachaidh]] i gContae Dhoire. Lámhaigh agus mharaigh an LVF é i m[[Baile Raghnaill, Contae Aontroma|Baile Raghnaill]], Co Aontroma, go gairid ina dhiaidh sin. Níor cúisíodh éinne riamh agus bhí fiosrú na bpóilíní lochtach. Bhí amhras ar an teaghlach go raibh gníomhairí stáit claonpháirteach sa bhfuadach agus sa marú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tosaiocht-do-ghniomhairi-stait-ar-an-bhfirinne-faoi-dhunmharu/|teideal=Tús áite tugtha do ghníomhairí stáit ar an bhfírinne faoi dhúnmharú|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=14 Aibreán 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-04-08}}</ref> == Imeachtaí == D'fhuadaigh dílseoirí ón LVF Brown taobh amuigh de chlubtheach CLG Wolfe Tones Bhaile Eachaidh i gCo Dhoire, ceantar beag tuaithe i nDeisceart Dhoire. Rinne comhaltaí d’Óglaigh na nDílseoirí (Loyalist Volunteer Force) luíochán roimh Brown ag 11:25pm nuair a bhí geataí na páirce traenála á gcur faoi ghlas aige. Fuadaíodh é, buaileadh é agus caitheadh sa chloigeann sé huaire é. Fuarthas é in aice lena charr a bhí trí thine an mhaidin dár gcionn i mBaile Raghnaill, Co. Aontroma. Theith déantóirí na coire ón láthair, dream a raibh slad uafásach déanta acu a d’fhágfadh a lorg ar an bpobal sin go ceann deicheanna de bhlianta ina dhiaidh sin. Bhí ardmheas ar Brown agus bhain an gníomh brúidiúil foréigin preab as an bpobal ar fad. Bhain bás Browncorraí as gach cumann CLG in Éirinn. Bhí a sheanchara, [[Seamus Heaney]], croíbhriste. Nuair a chuala sé an scéal, sheol sé facs chuig an ''[[Irish News]]'' chun dea-thoil agus macántacht Brown a dhéanamh soiléir. Bliain roimhe sin, roinn Heaney an stáitse le Brown ag imeacht trasphobail a bhí eagraithe ag Brown sa chumann chun duais Nobel an fhile a cheiliúradh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://about.rte.ie/ie/2024/04/19/leargas-tugtha-sa-chlar-faisneise-murder-of-a-gaa-chairman-ar-na-ceisteanna-nar-freagraiodh-a-bhi-ag-teaghlach-sean-brown-agus-an-data-a-achtofar-acht-oidhreachta-na-dtriobloidi-ag-teannadh-linn/|teideal=Léargas tugtha sa chlár faisnéise Murder of a GAA Chairman ar na ceisteanna nár freagraíodh a bhí ag teaghlach Sean Brown agus an dáta a achtófar Acht Oidhreachta na dTrioblóidí ag teannadh linn|údar=RTÉ|dáta=2024-04-19|language=ga-IE|work=About RTÉ|dátarochtana=2025-04-08}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Laistigh de dhá lá ó dhúnmharú Seán Brown, dúirt Constáblacht Ríoga Uladh go raibh Óglaigh na nDílseoirí freagrach as an dúnmharú. Creideann náisiúnaithe go raibh póilíní an RUC bainteach leis an marú agus nár fiosraíodh é i gceart dá bharr sin. Sceith bhéil is ea é as claonpháirtíocht agus as faillí san dualgas fiosrú éifeachtach a dhéanamh. == Fiosrúcháin == In 2004 cháin Ombudsman na bPóilíní fiosrú lochtach, easnamhach an RUC agus rinne an Fhoireann Fiosrúchán Stairiúil [HET], foireann atá scortha anois, an rud céanna. Bhí feachtas fada ag an teaghlach sa tóir ar fhreagraí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/oidhreacht-na-dtriobloidi-raiteas-nar-shasaigh-einne-2/|teideal=Oidhreacht na dTrioblóidí – ráiteas nár shásaigh éinne|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=15 Bealtaine 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-04-08}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.limerickleader.ie/news/northern-ireland/1324103/incomprehensible-irish-government-has-not-provided-brown-documents-coroner.html|teideal=‘Incomprehensible’ Irish Government has not provided Brown documents – coroner|údar=Staff Reporter|dáta=2023-10-16|language=en|work=www.limerickleader.ie|dátarochtana=2025-04-08}}</ref> In 2022 fógraíodh san Ard-Chúirt i mBéal Feirste go raibh Bridie, baintreach Shean Brown, agus an PSNI tagtha ar réiteach sa chás a thóg sí ag cur mí-iompar in oifig phoiblí agus faillí ina dhualgas i leith an Phríomh-Chonstábla. Ghabh an PSNI leithscéal agus d’aontaigh socraíocht nár foilsíodh. In 2024 chinn an Cróinéir, an Breitheamh Kinney, nárbh fhéidir leanúint le hionchoisne toisc lear mór faisnéise de chuid an stáit a bheith á ceilt, ar bhonn na slándála náisiúnta, ar an bpróiseas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/stop-curtha-le-hionchoisne-shean-brown-ag-rundacht-faoi-ghniomhairi-stait/|teideal=Stop curtha le hionchoisne Sheán Brown ag rúndacht faoi ghníomhairí Stáit|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=6 Márta 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-04-08}}</ref> Tháinig sé chun solais níos déanaí sa bhliain 2024 go raibh cúigear is fiche bainteach leis an marú, gníomhairí stáit ina measc. Rialaigh breitheamh nárbh fhéidir ionchoisne a thabhairt chun críche toisc go raibh faisnéis riachtanach á ceilt chun slándáil an stáit a chosaint. D’ordaigh an breitheamh gur fiosrú poiblí oifigiúil an t-aon phróiseas a mbeadh sé ar a chumas déileáil leis an gcás.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/muintir-shean-brown-ag-dul-chun-cuirte-ag-eileamh-an-chirt-don-57u-huair/|teideal=Muintir Sheán Brown ag dul chun cúirte ag éileamh an chirt don 57ú huair|údar=Póilín Ní Chiaráin Dé Céadaoin,|dáta=8 Eanáir 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-04-08}}</ref> Dhiúltaigh an Státrúnaí [[Hilary Benn]] fiosrú poiblí. Dúirt sé le Bridie Brown, baintreach an fhir mhairbh, a dhul i muinín an Choimisiúin a bunaíodh faoin [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023|Acht Oidhreachta]], an [[Coimisiún Neamhspleách um Athmhuintearas agus Aimsiú Eolais|ICRIR]]. Ní raibh iontaoibh ag an teaghlach as an gCoimisiún agus chuaigh siad ar ais chun cúirte. I mí na Nollag 2024 rialaigh an Ardchúirt go raibh dlíthe chearta an duine á sárú ag an rialtas agus d’ordaigh fiosrú poiblí. Oíche chinn bhliana d’fhógair Oifig Thuaisceart Éireann go raibh achomharc á dhéanamh ag an Státrúnaí Hilary Benn in aghaidh an bhreithiúnais. Mhaígh siad go raibh ábhair thromchúiseacha, ceisteanna bunreachtúla ina measc, ag eascairt ón rialú. Ar an 8 Aibreán 2025, dúirt Príomh-Aire na Breataine Keir Starmer in Westminster go raibh a rialtas ag déanamh a marana ar rialú a rinne an Chúirt i mBéal Feirste maidir le fiosrúchán poiblí.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dúnmharú Sheáin Brown: 'an Bhreatain ag breathnú ar rialú cúirte'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0408/1506422-dunmharu-sheain-brown-an-bhreatain-ag-breathnu-ar-rialu-cuirte/|date=2025-04-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar an 1 Bealtaine 2025, d'fhógair Londain go raibh siad le ghabháil ag an gCúirt Uachtarach le ordú a thug an Chúirt Achomhairc i mBéal Feirste gan mhoill a chur ar neamhní. Bhí muintir Brown cáinteach freisin nár chuir Rúnaí Stáit Thuaisceart Éireann ar an eolas iad agus gur ar an nuacht a fuair bean chéile Sheáin, Bridie, amach faoi.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Díomá ar mhuintir Sheán Brown faoi achomharc Rialtas na Breataine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0501/1510562-dioma-ar-mhuintir-shean-brown-faoi-achomharc-rialtas-na-breataine/|date=2025-05-01|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Pat Finucane]] * [[Claonpháirteachas]] * [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]] * [[Coimisiún Neamhspleách um Athmhuintearas agus Aimsiú Eolais]] == Naisc sheachtracha == * ''Murder of a GAA Chairman'' (Clár RTE, 2024) == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:1997]] [[Catagóir:Dúnmharuithe]] [[Catagóir:Stair Chontae Dhoire]] [[Catagóir:Comhcheilg choiriúil]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] h06phhadgyqy9ef0ceft1r5ssmhf3ih 0 118726 1329825 1263462 2026-10-13T09:34:40Z Eomurchadha 4240 1329825 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is tánaiste ar Chonradh na Gaeilge é '''John Prendergast'''. Cé gur as Trá Lí do Prendergast tá ceangal láidir aige le [[Corca Dhuibhne]], óir is as an gceantar sin a mháthair chríonna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/obair-thabhachtach-is-ea-i-agus-is-pribhleid-a-bheidh-ann-oifigeach-pleanala-teanga-ceaptha-do-chiarrai-thiar/|teideal=‘Obair thábhachtach is ea í agus is pribhléid a bheidh ann’ – Oifigeach Pleanála Teanga ceaptha do Chiarraí Thiar|údar=Pádraic Ó Ciardha|dáta=7 Feabhra 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-04-17}}</ref> == Gairm == Bhain Prendergast a chéim amach sa Ghaeilge agus sa Dlí i g[[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh|Coláiste na hOllscoile i gCorcaigh]], agus ghnóthaigh sé Céim an Mháistir sa Léann Ceilteach agus Breatnais in [[Ollscoil Caerdyyd]] sa Bhreatain Bheag in 2016.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ciarraioch-tofa-ina-thanaiste-ar-chonradh-na-gaeilge/|teideal=Ciarraíoch tofa ina Thánaiste ar Chonradh na Gaeilge|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=17 Aibreán 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-04-17}}</ref> Bhí tréimhse caite aige in 2016/2017 ina theagascóir Gaeilge in [[Alba Nuadh|Albain Nua]] i gCeanada ar an scéim ICUF<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Global Gael: Travelling the world with Irish|url=https://www.rte.ie/gaeilge/2017/0628/884987-global-gael-travelling-the-world-with-irish/|date=2017-06-28|language=ga|author=Siún Ní Dhuinn}}</ref> agus in [[Ollscoil Notre Dame]] sna Stáit Aontaithe ar an scéim Fulbright (2018/2019). Chaith Prendergast 2019-2024 ina oifigeach pleanála teanga i gCorca Dhuibhne leis an eagraíocht Tobar Dhuibhne / Comharchumann Forbartha Chorca Dhuibhne, an naoú duine ag an am a ceapadh ina oifigeach pleanála faoin Phróiseas Pleanála Teanga sa Ghaeltacht.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21871946/|teideal=RnaG • An Saol ó Dheas - Oifigeach Pleanála Teanga Chorca Dhuibhne: conas tá ag éirí leo faoi láthair.|údar=John Prendergast|dáta=26 Samhain 20|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2025-04-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22499036/|teideal=RnaG - An Saol ó Dheas, An t-iar Oifigeach Pleanála Teanga le Tobar Dhuibhne ag labhairt faoin bpróiséis do phleananna teanga nua do cheantair Ghaeltachta.|údar=John Prendergast|dáta=2025-03-20|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2025-04-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22399132/|teideal=John Prendergast; slán le Corca Dhuibhne inniubh tar éis a bheith mar Oifigeach Pleanála Teanga Thobar Dhuibhne|údar=RnaG • An Saol ó Dheas|dáta=22 Bealtaine 24|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2025-04-17}}</ref> Bhí Prendergast ceapaithe ar Choiste Comhairleach Gaeilge ag an Aire Catherine Martin in 2022.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=John Prendergast;Ceapaithe air Choiste Comhairleach na Gaeilge.|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22113729-john-prendergastceapaithe-air-choiste-comhairleac/|language=ga-IE|author=RnaG • An Saol ó Dheas|date=27 Meitheamh 22}}</ref> D'éirigh sé ina Oifigeach Pleanála Teanga i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath in 2024. Chríochnaigh sé a PhD i bhFeidhmiú na Pleanála Teanga in Éirinn in Ollscoil Chaerdydd i 2025 agus faoi láthair is Bainisteoir Abhcóideachta le Conradh na Gaeilge é. In 2025, bhí Prendergast tofa ina thánaiste ar [[Conradh na Gaeilge|Chonradh na Gaeilge]].<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Ciarán Mac Giolla Bhéin]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Prendergast, John}} [[Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe teanga]] [[Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge]] tw5fmiu06yg6v85iqj6xp3mg09qwnig 0 118762 1329803 1264389 2026-10-13T04:24:33Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329803 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta‎}} Is í '''Cúirt Uachtarach''' '''na Ríochta Aontaithe'''<ref>i mBéarla, ''Supreme Court of the United Kingdom''</ref> an t-údarás [[Breitheamh|breithiúnach]] is airde sa Ríocht Aontaithe<ref>{{Lua idirlín|url=https://supremecourt.uk/|teideal=The Supreme Court of the United Kingdom|language=en|work=supremecourt.uk|dátarochtana=2025-04-20}}</ref><ref>In Albain, achomharc i gcásanna sibhialta (seachas cásanna coiriúla) chuig Cúirt Uachtarach nua na Ríochta Aontaithe</ref>. Cúirt achomhairc dheiridh is í an Chúirt Uachtarach agus déanann sí athbhreithniú breithiúnach, i gcomhar leis an [[Ard-Chúirt (Éire)|Ard-Chúirt]], ar Achtanna na Ríochta Aontaithe. Tá an Chúirt suite i bParliament Square, [[Westminster]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://supremecourt.uk/visit-the-court/plan-your-visit|teideal=Plan your visit - UK Supreme Court|language=en|work=supremecourt.uk|dátarochtana=2025-04-20}}</ref> [[Íomhá:Badge of the Supreme Court of the United Kingdom 2.svg|clé|mion|306x306px]] [[Íomhá:Lord-Kerr (cropped).jpg|clé|mion|293x293px|[[Brian Kerr, An Tiarna Kerr den Tamhnach Mhór]], as Tuaisceart Éireann, ina Bhreitheamh go dtí gur éirigh sé as i mí Mheán Fómhair 2020.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-55143670|teideal=Lord Kerr of Tonaghmore: Former Supreme Court judge dies at 72|dáta=2020-12-01|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2020-12-01}}</ref>]] == Cásanna == [[Pat Finucane|'''Dúnmharú Pat Finucane''']]. I mí Feabhra 2019, rialaigh [[Cúirt Uachtarach na Ríochta Aontaithe]] i [[Londain]] nár rinneadh fiosrú ar an dúnmharú a chomhlíon riachtanais [[Cearta daonna|chearta daonna]]. D'éiligh muintir Finucane fiosrú poiblí neamhspleách ach níor ordaigh na tiarnaí breithimh é; dúirt siad gur faoin stát cinneadh a dhéanamh cén sórt fiosraithe a mbeadh riachtanach agus a mbeadh rath air.<ref name=":13">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/maru-pat-finucane-an-choir-nach-feidir-i-a-cheilt-le-seanadh-na-meilt-ama/|teideal=Marú Pat Finucane – an choir nach féidir í a cheilt le séanadh ná meilt ama|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=14 Deireadh Fómhair 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-09-11}}</ref> [[Domhain-cheastóireacht|'''Domhain-cheastóireacht.''']] Ar 15 Nollaig 2021, rialaigh an Chúirt go raibh sé mícheart ag na póilíní sa Tuaisceart gan fiosrúchán a bhunú faoin gcaoi ar caitheadh le ceithre fhear déag ar thug Arm na Breataine drochíde dóibh sna [[1970idí]]. Rialaigh an chúirt go raibh cinneadh na bpóilíní gan an scéal a fhiosrú bunaithe ar thuarascáil a bhí "fíorlochtach" agus nár chóir aon ghlacadh a bheith leis.<ref name=":12">{{Luaigh foilseachán|title=Cinneadh gan líomhaintí faoi chéasadh a fhiosrú "mícheart"|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/1215/1266864-cinneadh-gan-liomhainti-faoi-cheasadh-a-fhiosru-micheart/|date=2021-12-15|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Neamhspleáchas na hAlban|'''Neamhspleáchas na hAlban''']]''.''Sa bhliain 2022, lorg an [[Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba|SNP]] reifreann a chlárú - gan beannacht ó Westminster - ó Chúirt Uachtarach na Ríochta Aontaithe, ach shocraigh an Chúirt go raibh an straitéis seo mídhleathach.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/av/uk-scotland-63729838|teideal=Court rejects Scottish government indyref2 case|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2022-11-24}}</ref> I mí Feabhra 2023, rialaigh an Chúirt go raibh [[An Prótacal um Thuaisceart Éireann|'''Prótacal an Tuaiscirt''']] “dleathach”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Prótacal an Tuaiscirt "dleathach" - Cúirt Uachtarach na Breataine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0208/1354417-protacal-an-tuaiscirt-dleathach-cuirt-uachtarach-na-breataine/|date=2023-02-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/11-feabhra-2023-ard-mhacha-5OjktunxSa-/|teideal=Nuacht Mhall|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=11 Feabhra 2023|dátarochtana=2023}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ar an 15 Samhain 2023, rialaigh an Chúirt go raibh '''[[Plean tearmainn na Ríochta Aontaithe in Ruanda|plean Rialtas na Breataine inimircigh a chur go dtí Ruanda]]''' neamhdhleathach. Dúirt an Breitheamh Robert Reed go raibh baol ann go seolfaí ar ais chuig a dtíortha dúchais daoine a chuirfí go dtí Ruanda. Bhí an rialú bunaithe ar an g[[Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine]].<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Plean inimircigh a chur go dtí Ruanda 'neamhdhleathach'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1115/1416606-plean-inimircigh-a-chur-go-dti-ruanda-neamhdhleathach/|date=2023-11-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ar an 16 Aibreán 2025, thug an Chúirt breithiúnas<ref>{{Lua idirlín|url=https://supremecourt.uk/uploads/uksc_2024_0042_press_summary_8a42145662.pdf|teideal=Summary|údar=supremecourt.uk|dáta=16 Aibreán 2025|dátarochtana=2025}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.supremecourt.uk/cases/uksc-2024-0042|teideal=For Women Scotland Ltd (Appellant) v The Scottish Ministers (Respondent) - UK Supreme Court|language=en|work=www.supremecourt.uk|dátarochtana=2025-04-19}}</ref> ina ndeirtear go mbaineann na téarmaí '[[bean]]' agus 'gnéas' le bean bhitheolaíoch agus gnéas bitheolaíoch amháin, rud a d'fhág '''mná [[Trasinscneach|trasinscneacha]]''' taobh amuigh den sainmhíniú. Chuir feachtasóirí inscne-chriticiúla fáilte roimh an rialú. Ach ar an taobh eile bhí imní ann nach dtabharfar cosaint cheart don phobal [[trasinscneach]]. Tháinig an fhógairt seo go gairid i ndiaidh céimeanna eile maidir le cearta daoine trasinscneacha sna Stáit Aontaithe agus san Ungáir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/19-aibre%C3%A1n-2025-t%C3%ADr-eoghain/id1525428808?i=1000704122467|teideal=Nuacht Mhall (Tír Eoghain)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=19 Aibreán 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-04-19}}</ref> ==Féach freisin== * [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] * [[Cúirt Uachtarach na hÉireann]] * [[Brian Kerr, An Tiarna Kerr den Tamhnach Mhór]], as Tuaisceart Éireann, ina Bhreitheamh de Chúirt Uachtarach na Ríochta Aontaithe go dtí gur éirigh sé as i mí Mheán Fómhair 2020.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-55143670|teideal=Lord Kerr of Tonaghmore: Former Supreme Court judge dies at 72|dáta=2020-12-01|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2020-12-01}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cúirteanna uachtaracha]] [[Catagóir:Rialtas na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Cúirteanna na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Dlíthe na Ríochta Aontaithe]] 6fu54v2pkcimqnf9peq13f14h251t0z 0 118996 1329790 1264835 2026-10-13T02:02:01Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329790 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is comhairleoir polaitiúil Meiriceánach é '''Christopher Joseph LaCivita''' (rugadh 1966) agus iar-chomhpháirtí i FP1 Strategies,<ref name="fp1strategies.com">{{Cite web-en|url=http://fp1strategies.com/wp-content/uploads/2019/02/Lacivita_release.pdf|title=FP1 Expands Team With New Partner Chris LaCivita|access-date=February 22, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223131445/https://fp1strategies.com/wp-content/uploads/2019/02/Lacivita_release.pdf|archive-date=February 23, 2019}}</ref> gnólacht náisiúnta gnóthaí poiblí agus feachtasaíochta. Le déanaí, bhí sé ina chomhairleoir sinsearach d'fheachtas uachtaránachta rathúil [[Donald Trump]] sa bhliain 2024.<ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://www.politico.com/news/2023/01/12/trump-2024-campaign-south-carolina-00077612|title=Trump prepares to open next phase of 2024 campaign in South Carolina|author=Isenstadt|first=Alex|date=January 12, 2023|language=en|work=POLITICO|access-date=March 3, 2023}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/us-news/2023/jan/13/trump-events-secure-2024-republican-nomination|teideal= Trump to ramp up efforts to secure 2024 Republican nomination after slow start|language=en-GB|work=The Guardian}}</ref> Tugadh creidiúint do na Swift Boat Veterans, grúpa neamhspleách caiteachais as tionchar suntasach a bheith aige ar olltoghachán uachtaránachta 2004 trí ionsaí géar a dhéanamh ar thaifead míleata [[John Kerry]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2008/06/22/us/politics/22kerry.html|teideal=Veterans Rebut ‘Swift Boat’ Charges Against Kerry in Answer to Challenge|language=en-US|work=The New York Times}}</ref> a ndearna an iris [[Mother Jones]] cur síos air mar "smear campaign," (feachtas clúmhillte), agus ar thug NPR "discredited" nó neamhiontaofa.<ref>{{Cite web-en|url=https://m.kuow.org/stories/a-brief-history-of-swift-boating-from-john-kerry-to-tim-walz|title=A brief history of swift boating, from John Kerry to Tim Walz|author=Treisman|first=Rachel|date=2024-08-10|language=en|work=m.kuow.org|access-date=2024-09-01}}</ref> ó 2004 i leith, tá sé ina uachtarán ar an ngnólacht Advancing Strategies LLC. Bhí LaCivita ag obair le Crosslink Strategy roimhe seo, gnólacht comhairleoireachta stocaireachta agus polaitíochta coimeádach a bhunaigh Terry Nelson, iar-chomhairleoir de chuid [[John McCain]], agus ina chomhpháirtí bunaidh de chuid FP1 é freisin. == Luathshaol agus oideachas == Rugadh LaCivita i [[McKeesport, Pennsylvania]], agus d'fhás sé aníos i gceantar [[Richmond, Virginia]], áit a bhain sé céim amach [[Midlothian High School]]. Ba [[Meiriceánaigh Iodálacha|Iodálach-Meiriceánach]] den chéad ghlúin é a athair agus ba [[Gael-Mheiriceánaigh|Éireannach-Meiriceánach]] den chéad ghlúin a mháthair.<ref>{{Cite web-en|url=https://richmond.com/news/powhatans-lacivita-a-political-warrior-on-national-stage/article_876c7a9b-a658-5ca7-a6ee-18792fc00c38.html|title=Powhatan's LaCivita a political warrior on national stage|author=Hester|first=Wesley P.|date=June 12, 2011|language=en|work=Richmond Times-Dispatch|access-date=March 19, 2022}}</ref> Bhain sé céim bhaitsiléara amach san [[eolaíocht pholaitiúil]] ó Ollscoil Chomhlathais Virginia sa bhliain 1989. Chuaigh sé isteach i gCór Mara na Stát Aontaithe agus bronnadh Croí Corcra air as créachtaí a fuair sé agus é ar seirbhís i [[Cogadh na Murascaille|gCogadh na Murascaille Peirse]] i 1991; scaoileadh as na Muirshaighdiúirí é mar sháirsint.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.richmond.com/news/about-chris-lacivita/article_99988f8e-b56a-5c54-b201-ad0cc0492deb.html|teideal=About Chris LaCivita|work=[[Richmond Times-Dispatch|Times-Dispatch]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241009205711/https://richmond.com/news/about-chris-lacivita/article_99988f8e-b56a-5c54-b201-ad0cc0492deb.html|archivedate=2024-10-09|dátarochtana=2025-05-02}}</ref> Ina dhiaidh sin mhúin sé ar bhonn páirtaimseartha in Ollscoil Regent agus chuir sé tús le gairm bheatha nua mar chomhairleoir polaitiúil. ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIodáile]] [[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1966]] 91bih5qit682idwwifukvegm0gne286 2 120000 1329765 1329599 2026-10-12T18:42:38Z Marcas.oduinn 33120 /* Teicneolaíocht agus geilleagar */ 1329765 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] # ''[[:en:Radiative forcing|Radiative forcing]]'' - [[ Forsáil radantach]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == RAD == {{short description|Concept for changes to the energy flows through a planetary atmosphere}} [[File:Physical Drivers of climate change.svg|thumb|300px|The assessment of radiative forcing and [[climate sensitivity]] shows which physical parameters are contributing to temperature changes.<ref name="IPCC-2021-2">IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001.</ref>{{rp|7}} Parameters shown with orange bars lead to a temperature increase (due to positive radiative forcings), whereas parameters shown with blue bars lead to a temperature decrease (due to negative radiative forcing). |alt=Warming contributions of various GHGs, agents, factors [name the year that the contributions pertain to] [*correct reference given under the 'Talk' tab*]. Plus, the figure is inaccurate; at least wrt. to methane.]]'''Radiative forcing''' (or '''climate forcing'''<ref>{{cite web|url=https://earthobservatory.nasa.gov/Features/EnergyBalance/page7.php|title=Climate and Earth's Energy Budget: Feature Articles|first=Lindsey|last=Rebecca|date=14 January 2009|website=earthobservatory.nasa.gov|access-date=3 April 2018|archive-date=10 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410141354/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance/page7.php|url-status=live}}</ref>) is a concept used to quantify a change to the [[Earth's energy budget|balance of energy]] flowing through a planetary atmosphere. Various factors contribute to this change in energy balance, such as concentrations of [[Greenhouse gas|greenhouse gases]] and [[Aerosol|aerosols]], and changes in [[albedo|surface albedo]] and [[solar irradiance]]. In more technical terms, it is defined as "the change in the net, downward minus upward, [[radiative flux]] (expressed in W/m²) due to a change in an external driver of climate change."<ref name="IPCC-2021-1" />{{rp|2245}} These external drivers are distinguished from [[climate change feedback|feedbacks]] and [[Climate variability and change|variability]] that are internal to the [[climate system]], and that further influence the direction and magnitude of [[Earth's energy imbalance|imbalance]]. Radiative forcing on Earth is meaningfully evaluated at the [[tropopause]] and at the [[stratopause]]. It is quantified in units of [[watt]]s per square [[meter]], and often summarized as an average over the total surface area of the globe. A planet in radiative equilibrium with its parent star and the rest of space can be characterized by net zero radiative forcing and by a [[planetary equilibrium temperature]].<ref>{{Cite book|title=Fundamental planetary science: physics, chemistry, and habitability|last1=Lissauer |first1=Jack Jonathan|last2=De Pater |first2=Imke |isbn=978-0-521-85330-9|location=New York City|oclc=808009225|date = 16 September 2013}}</ref> Radiative forcing is not ''a thing'' in the sense that a single instrument can independently measure it. Rather it is a scientific concept and entity whose strength can be estimated from more fundamental [[Outline of physics#General concepts|physics principles]]. Scientists use measurements of changes in atmospheric parameters to calculate the radiative forcing.<ref name="nrcrf">{{cite book |title=Radiative Forcing of Climate Change: Expanding the Concept and Addressing Uncertainties |author=National Research Council |publisher=The National Academic Press |year=2005 |doi=10.17226/11175|isbn=978-0-309-09506-8 }}</ref>{{rp|1–4}} The IPCC summarized the current [[Scientific consensus on climate change|scientific consensus about radiative forcing]] changes as follows: "Human-caused radiative forcing of 2.72 W/m² in 2019 relative to 1750 has warmed the climate system. This warming is mainly due to increased GHG concentrations, partly reduced by cooling due to increased aerosol concentrations".<ref name="IPCC-2021-2" />{{rp|11}} The atmospheric burden of greenhouse gases due to human activity has grown especially rapidly during the last several decades (since about year 1950). For [[carbon dioxide]], the 50% increase (''C/C₀'' = 1.5) realized as of year 2020 since 1750 corresponds to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +2.17 W/m².<ref name="noaa aggi" /> Assuming no change in the emissions growth path, a doubling of concentrations (''C/C₀'' = 2) within the next several decades would correspond to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +3.71 W/m². Radiative forcing can be a useful way to compare the growing warming influence of different anthropogenic greenhouse gases over time. The radiative forcing of long-lived and well-mixed greenhouse gases have been increasing in earth's atmosphere since the industrial revolution.<ref name="noaa aggi" /> Carbon dioxide has the biggest impact on total forcing, while [[methane]] and [[chlorofluorocarbons]] (CFCs) play smaller roles as time goes on.<ref name="noaa aggi" /> The five major greenhouse gases ([[water vapor]], carbon dioxide, methane, [[nitrous oxide]] and [[ozone]]) account for about 96% of the direct radiative forcing by long-lived greenhouse gas increases since 1750. The remaining 4% is contributed by the 15 minor [[halogenated]] gases. {{TOC limit|3}} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 1crs8n14iwlooaj3wt6j0730ocro8sx 1329767 1329765 2026-10-12T18:53:11Z Marcas.oduinn 33120 /* Forsáil radantach */ 1329767 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] # ''[[:en:Radiative forcing|Radiative forcing]]'' - [[ Forsáil radantach]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Forsáil radantach == [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg | mion | 300px | '' The assessment of radiative forcing and [[climate sensitivity]] shows which physical parameters are contributing to temperature changes. <ref name=IPCC-2021-2>IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001.</ref> {{rp|7}} Parameters shown with orange bars lead to a temperature increase (due to positive radiative forcings), whereas parameters shown with blue bars lead to a temperature decrease (due to negative radiative forcing)]] '' '''Radiative forcing''' (or '''climate forcing''' <ref name=eonasa>{{cite web|url=https://earthobservatory.nasa.gov/Features/EnergyBalance/page7.php | teideal = Climate and Earth's Energy Budget: Feature Articles | ainm = Lindsey | sloinne = Rebecca | dáta = 14 Eanáir 2009 | work = earthobservatory.nasa.gov | dátarochtana = 3 Aibreán 2018 | archive-date=10 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410141354/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance/page7.php|url-status=live}}</ref> ) is a concept used to quantify a change to the [[Earth's energy budget|balance of energy]] flowing through a planetary atmosphere. Various factors contribute to this change in energy balance, such as concentrations of [[Greenhouse gas|greenhouse gases]] and [[Aerosol|aerosols]], and changes in [[albedo|surface albedo]] and [[solar irradiance]]. In more technical terms, it is defined as "the change in the net, downward minus upward, [[radiative flux]] (expressed in W/m²) due to a change in an external driver of climate change."<ref name=IPCC-2021-1 />{{rp|2245}} These external drivers are distinguished from [[climate change feedback|feedbacks]] and [[Climate variability and change|variability]] that are internal to the [[climate system]], and that further influence the direction and magnitude of [[Earth's energy imbalance|imbalance]]. Radiative forcing on Earth is meaningfully evaluated at the [[tropopause]] and at the [[stratopause]]. It is quantified in units of [[watt]]s per square [[meter]], and often summarized as an average over the total surface area of the globe. '' A planet in radiative equilibrium with its parent star and the rest of space can be characterized by net zero radiative forcing and by a [[planetary equilibrium temperature]]. <ref name=>{{cite book | title=Fundamental planetary science: physics, chemistry, and habitability | last1=Lissauer | first1=Jack Jonathan|last2=De Pater | first2=Imke |isbn=978-0-521-85330-9 | location=New York City | oclc=808009225 | date = 16 September 2013}}</ref> '' Radiative forcing is not ''a thing'' in the sense that a single instrument can independently measure it. Rather it is a scientific concept and entity whose strength can be estimated from more fundamental [[Outline of physics#General concepts|physics principles]]. Scientists use measurements of changes in atmospheric parameters to calculate the radiative forcing. <ref name=nrcrf>{{cite book | title=Radiative Forcing of Climate Change: Expanding the Concept and Addressing Uncertainties | author=National Research Council | publisher=The National Academic Press | year=2005 | doi=10.17226/11175 | isbn=978-0-309-09506-8}}</ref> {{rp|1–4}} '' The IPCC summarized the current [[Scientific consensus on climate change|scientific consensus about radiative forcing]] changes as follows: "Human-caused radiative forcing of 2.72 W/m² in 2019 relative to 1750 has warmed the climate system. This warming is mainly due to increased GHG concentrations, partly reduced by cooling due to increased aerosol concentrations".<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|11}} '' The atmospheric burden of greenhouse gases due to human activity has grown especially rapidly during the last several decades (since about year 1950). For [[carbon dioxide]], the 50% increase (''C/C₀'' = 1.5) realized as of year 2020 since 1750 corresponds to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +2.17 W/m².<ref name="noaa aggi" /> Assuming no change in the emissions growth path, a doubling of concentrations (''C/C₀'' = 2) within the next several decades would correspond to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +3.71 W/m². '' Radiative forcing can be a useful way to compare the growing warming influence of different anthropogenic greenhouse gases over time. The radiative forcing of long-lived and well-mixed greenhouse gases have been increasing in earth's atmosphere since the industrial revolution.<ref name="noaa aggi" /> Carbon dioxide has the biggest impact on total forcing, while [[methane]] and [[chlorofluorocarbons]] (CFCs) play smaller roles as time goes on.<ref name="noaa aggi" /> The five major greenhouse gases ([[water vapor]], carbon dioxide, methane, [[nitrous oxide]] and [[ozone]]) account for about 96% of the direct radiative forcing by long-lived greenhouse gas increases since 1750. The remaining 4% is contributed by the 15 minor [[halogenated]] gases. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name="noaa aggi">{{Include-USGov |agency=NOAA |url=https://gml.noaa.gov/aggi/aggi.html |title=THE NOAA ANNUAL GREENHOUSE GAS INDEX (AGGI) |publisher=NOAA/ESRL |author=Butler, James H. and Montzka, Steven J. |date=2022| access-date=7 March 2023}}</ref> <ref name="IPCC-2021-1">IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf Annex VII: Glossary] [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ k9h3kw516rfsqgs5jltaeymeazi2pl8 1329768 1329767 2026-10-12T18:56:31Z Marcas.oduinn 33120 1329768 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] # ''[[:en:Radiative forcing|Radiative forcing]]'' - [[ Forsáil radantach]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Forsáil radantach == [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg | mion | 300px | '' The assessment of radiative forcing and [[climate sensitivity]] shows which physical parameters are contributing to temperature changes. <ref name=IPCC-2021-2>IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001.</ref> {{rp|7}} Parameters shown with orange bars lead to a temperature increase (due to positive radiative forcings), whereas parameters shown with blue bars lead to a temperature decrease (due to negative radiative forcing)]] '' '''Radiative forcing''' (or '''climate forcing''' <ref name=eonasa>{{cite web|url=https://earthobservatory.nasa.gov/Features/EnergyBalance/page7.php | teideal = Climate and Earth's Energy Budget: Feature Articles | ainm = Lindsey | sloinne = Rebecca | dáta = 14 Eanáir 2009 | work = earthobservatory.nasa.gov | dátarochtana = 3 Aibreán 2018 | archive-date=10 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410141354/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance/page7.php|url-status=live}}</ref> ) is a concept used to quantify a change to the [[Earth's energy budget|balance of energy]] flowing through a planetary atmosphere. Various factors contribute to this change in energy balance, such as concentrations of [[Greenhouse gas|greenhouse gases]] and [[Aerosol|aerosols]], and changes in [[albedo|surface albedo]] and [[solar irradiance]]. In more technical terms, it is defined as "the change in the net, downward minus upward, [[radiative flux]] (expressed in W/m²) due to a change in an external driver of climate change."<ref name=IPCC-2021-1 />{{rp|2245}} These external drivers are distinguished from [[climate change feedback|feedbacks]] and [[Climate variability and change|variability]] that are internal to the [[climate system]], and that further influence the direction and magnitude of [[Earth's energy imbalance|imbalance]]. Radiative forcing on Earth is meaningfully evaluated at the [[tropopause]] and at the [[stratopause]]. It is quantified in units of [[watt]]s per square [[meter]], and often summarized as an average over the total surface area of the globe. '' A planet in radiative equilibrium with its parent star and the rest of space can be characterized by net zero radiative forcing and by a [[planetary equilibrium temperature]]. <ref name=>{{cite book | title=Fundamental planetary science: physics, chemistry, and habitability | last1=Lissauer | first1=Jack Jonathan|last2=De Pater | first2=Imke |isbn=978-0-521-85330-9 | location=New York City | oclc=808009225 | date = 16 September 2013}}</ref> '' Radiative forcing is not ''a thing'' in the sense that a single instrument can independently measure it. Rather it is a scientific concept and entity whose strength can be estimated from more fundamental [[Outline of physics#General concepts|physics principles]]. Scientists use measurements of changes in atmospheric parameters to calculate the radiative forcing. <ref name=nrcrf>{{cite book | title=Radiative Forcing of Climate Change: Expanding the Concept and Addressing Uncertainties | author=National Research Council | publisher=The National Academic Press | year=2005 | doi=10.17226/11175 | isbn=978-0-309-09506-8}}</ref> {{rp|1–4}} '' The IPCC summarized the current [[Scientific consensus on climate change|scientific consensus about radiative forcing]] changes as follows: "Human-caused radiative forcing of 2.72 W/m² in 2019 relative to 1750 has warmed the climate system. This warming is mainly due to increased GHG concentrations, partly reduced by cooling due to increased aerosol concentrations".<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|11}} '' The atmospheric burden of greenhouse gases due to human activity has grown especially rapidly during the last several decades (since about year 1950). For [[carbon dioxide]], the 50% increase (''C/C₀'' = 1.5) realized as of year 2020 since 1750 corresponds to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +2.17 W/m².<ref name="noaa aggi" /> Assuming no change in the emissions growth path, a doubling of concentrations (''C/C₀'' = 2) within the next several decades would correspond to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +3.71 W/m². '' Radiative forcing can be a useful way to compare the growing warming influence of different anthropogenic greenhouse gases over time. The radiative forcing of long-lived and well-mixed greenhouse gases have been increasing in earth's atmosphere since the industrial revolution.<ref name="noaa aggi" /> Carbon dioxide has the biggest impact on total forcing, while [[methane]] and [[chlorofluorocarbons]] (CFCs) play smaller roles as time goes on.<ref name="noaa aggi" /> The five major greenhouse gases ([[water vapor]], carbon dioxide, methane, [[nitrous oxide]] and [[ozone]]) account for about 96% of the direct radiative forcing by long-lived greenhouse gas increases since 1750. The remaining 4% is contributed by the 15 minor [[halogenated]] gases. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name="noaa aggi">{{lua idirlín | | url = https://gml.noaa.gov/aggi/aggi.html | teideal = The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI) | foilsitheoir =bNOAA/ESRL | údar = Butler, James H. and Montzka, Steven J. | dáta = 2022 | dátarochtana = 7 Márta 2023}}</ref> <ref name="IPCC-2021-1">IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf Annex VII: Glossary] [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 3iphqcxrrsq739gciswy52cuvm6qbv7 1329769 1329768 2026-10-12T19:45:35Z Marcas.oduinn 33120 /* Forsáil radantach */ 1329769 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] # ''[[:en:Radiative forcing|Radiative forcing]]'' - [[ Forsáil radantach]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Forsáil radantach == [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg | mion | 300px | '' The assessment of radiative forcing and [[climate sensitivity]] shows which physical parameters are contributing to temperature changes. <ref name=IPCC-2021-2>IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001.</ref> {{rp|7}} Parameters shown with orange bars lead to a temperature increase (due to positive radiative forcings), whereas parameters shown with blue bars lead to a temperature decrease (due to negative radiative forcing)]] '' '''Radiative forcing''' (or '''climate forcing'''<ref name=eonasa />) is a concept used to quantify a change to the [[Buiséad fuinnimh an Domhain|balance of energy]] flowing through a planetary atmosphere. Various factors contribute to this change in energy balance, such as concentrations of [[Gás ceaptha teasa|greenhouse gases]] and [[Aerasól|aerosols]], and changes in [[Ailbéideacht|surface albedo]] and [[ionradantas gréine]]. In more technical terms, it is defined as "the change in the net, downward minus upward, [[radiative flux]] (expressed in W/m²) due to a change in an external driver of climate change."<ref name=IPCC-2021-1 />{{rp|2245}} These external drivers are distinguished from [[climate change feedback|feedbacks]] and [[Climate variability and change|variability]] that are internal to the [[climate system]], and that further influence the direction and magnitude of [[Earth's energy imbalance|imbalance]]. Radiative forcing on Earth is meaningfully evaluated at the [[tropopause]] and at the [[stratopause]]. It is quantified in units of [[watt]]s per square [[meter]], and often summarized as an average over the total surface area of the globe. '' A planet in radiative equilibrium with its parent star and the rest of space can be characterized by net zero radiative forcing and by a [[planetary equilibrium temperature]]. <ref name=>{{cite book | title=Fundamental planetary science: physics, chemistry, and habitability | last1=Lissauer | first1=Jack Jonathan|last2=De Pater | first2=Imke |isbn=978-0-521-85330-9 | location=New York City | oclc=808009225 | date = 16 September 2013}}</ref> '' Radiative forcing is not ''a thing'' in the sense that a single instrument can independently measure it. Rather it is a scientific concept and entity whose strength can be estimated from more fundamental [[Outline of physics#General concepts|physics principles]]. Scientists use measurements of changes in atmospheric parameters to calculate the radiative forcing. <ref name=nrcrf>{{cite book | title=Radiative Forcing of Climate Change: Expanding the Concept and Addressing Uncertainties | author=National Research Council | publisher=The National Academic Press | year=2005 | doi=10.17226/11175 | isbn=978-0-309-09506-8}}</ref> {{rp|1–4}} '' The IPCC summarized the current [[Scientific consensus on climate change|scientific consensus about radiative forcing]] changes as follows: "Human-caused radiative forcing of 2.72 W/m² in 2019 relative to 1750 has warmed the climate system. This warming is mainly due to increased GHG concentrations, partly reduced by cooling due to increased aerosol concentrations".<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|11}} '' The atmospheric burden of greenhouse gases due to human activity has grown especially rapidly during the last several decades (since about year 1950). For [[carbon dioxide]], the 50% increase (''C/C₀'' = 1.5) realized as of year 2020 since 1750 corresponds to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +2.17 W/m².<ref name="noaa aggi" /> Assuming no change in the emissions growth path, a doubling of concentrations (''C/C₀'' = 2) within the next several decades would correspond to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +3.71 W/m². '' Radiative forcing can be a useful way to compare the growing warming influence of different anthropogenic greenhouse gases over time. The radiative forcing of long-lived and well-mixed greenhouse gases have been increasing in earth's atmosphere since the industrial revolution.<ref name="noaa aggi" /> Carbon dioxide has the biggest impact on total forcing, while [[methane]] and [[chlorofluorocarbons]] (CFCs) play smaller roles as time goes on.<ref name="noaa aggi" /> The five major greenhouse gases ([[water vapor]], carbon dioxide, methane, [[nitrous oxide]] and [[ozone]]) account for about 96% of the direct radiative forcing by long-lived greenhouse gas increases since 1750. The remaining 4% is contributed by the 15 minor [[halogenated]] gases. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=eonasa>{{lua idirlín | url = https://earthobservatory.nasa.gov/Features/EnergyBalance/page7.php | teideal = Climate and Earth's Energy Budget: Feature Articles | ainm = Lindsey | sloinne = Rebecca | dáta = 14 Eanáir 2009 | work = earthobservatory.nasa.gov | dátarochtana = 3 Aibreán 2018 | archive-date=10 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410141354/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance/page7.php | url-status=live}}</ref> <ref name="noaa aggi">{{lua idirlín | | url = https://gml.noaa.gov/aggi/aggi.html | teideal = The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI) | foilsitheoir =bNOAA/ESRL | údar = Butler, James H. and Montzka, Steven J. | dáta = 2022 | dátarochtana = 7 Márta 2023}}</ref> <ref name="IPCC-2021-1">IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf Annex VII: Glossary] [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ox7n01udexnbbwf2w6shjtjsd2oewuc 1329770 1329769 2026-10-12T21:23:46Z Marcas.oduinn 33120 /* Forsáil radantach */ 1329770 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] # ''[[:en:Radiative forcing|Radiative forcing]]'' - [[ Forsáil radantach]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Forsáil radantach == [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg | mion | 300px | '' The assessment of radiative forcing and [[climate sensitivity]] shows which physical parameters are contributing to temperature changes.<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|7}} Parameters shown with orange bars lead to a temperature increase (due to positive radiative forcings), whereas parameters shown with blue bars lead to a temperature decrease (due to negative radiative forcing)]] '' '''Radiative forcing''' (or '''climate forcing'''<ref name=eonasa />) is a concept used to quantify a change to the [[Buiséad fuinnimh an Domhain|balance of energy]] flowing through a planetary atmosphere. Various factors contribute to this change in energy balance, such as concentrations of [[Gás ceaptha teasa|greenhouse gases]] and [[Aerasól|aerosols]], and changes in [[Ailbéideacht|surface albedo]] and [[ionradantas gréine]]. In more technical terms, it is defined as "the change in the net, downward minus upward, [[flosc radantach]] (expressed in W/m²) due to a change in an external driver of climate change."<ref name=IPCC-2021-1 />{{rp|2245}} These external drivers are distinguished from [[climate change feedback|feedbacks]] and [[Climate variability and change|variability]] that are internal to the [[climate system]], and that further influence the direction and magnitude of [[Earth's energy imbalance|imbalance]]. Radiative forcing on Earth is meaningfully evaluated at the [[tropopause]] and at the [[stratopause]]. It is quantified in units of [[watt]]s per square [[meter]], and often summarized as an average over the total surface area of the globe. '' A planet in radiative equilibrium with its parent star and the rest of space can be characterized by net zero radiative forcing and by a [[planetary equilibrium temperature]].<ref name=Lissauer2013 /> '' Radiative forcing is not ''a thing'' in the sense that a single instrument can independently measure it. Rather it is a scientific concept and entity whose strength can be estimated from more fundamental [[Outline of physics#General concepts|physics principles]]. Scientists use measurements of changes in atmospheric parameters to calculate the radiative forcing. <ref name=nrcrf>{{cite book | title=Radiative Forcing of Climate Change: Expanding the Concept and Addressing Uncertainties | author=National Research Council | publisher=The National Academic Press | year=2005 | doi=10.17226/11175 | isbn=978-0-309-09506-8}}</ref> {{rp|1–4}} '' The IPCC summarized the current [[Scientific consensus on climate change|scientific consensus about radiative forcing]] changes as follows: "Human-caused radiative forcing of 2.72 W/m² in 2019 relative to 1750 has warmed the climate system. This warming is mainly due to increased GHG concentrations, partly reduced by cooling due to increased aerosol concentrations".<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|11}} '' The atmospheric burden of greenhouse gases due to human activity has grown especially rapidly during the last several decades (since about year 1950). For [[dé-ocsaíd charbóin]], the 50% increase (''C/C₀'' = 1.5) realized as of year 2020 since 1750 corresponds to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +2.17 W/m².<ref name="noaa aggi" /> Assuming no change in the emissions growth path, a doubling of concentrations (''C/C₀'' = 2) within the next several decades would correspond to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +3.71 W/m². '' Radiative forcing can be a useful way to compare the growing warming influence of different anthropogenic greenhouse gases over time. The radiative forcing of long-lived and well-mixed greenhouse gases have been increasing in earth's atmosphere since the industrial revolution.<ref name="noaa aggi" /> Carbon dioxide has the biggest impact on total forcing, while [[meatán]] and [[clórafluaracarbón]] (CFCs) play smaller roles as time goes on.<ref name="noaa aggi" /> The five major greenhouse gases ([[galuisce]], carbon dioxide, methane, [[ocsaíd nítriúil]] and [[ózón]]) account for about 96% of the direct radiative forcing by long-lived greenhouse gas increases since 1750. The remaining 4% is contributed by the 15 minor [[halogenated]] gases. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=IPCC-2021-2>IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001.</ref> <ref name=eonasa>{{lua idirlín | url = https://earthobservatory.nasa.gov/Features/EnergyBalance/page7.php | teideal = Climate and Earth's Energy Budget: Feature Articles | ainm = Lindsey | sloinne = Rebecca | dáta = 14 Eanáir 2009 | work = earthobservatory.nasa.gov | dátarochtana = 3 Aibreán 2018 | archive-date=10 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410141354/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance/page7.php | url-status=live}}</ref> <ref name="noaa aggi">{{lua idirlín | | url = https://gml.noaa.gov/aggi/aggi.html | teideal = The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI) | foilsitheoir =bNOAA/ESRL | údar = Butler, James H. and Montzka, Steven J. | dáta = 2022 | dátarochtana = 7 Márta 2023}}</ref> <ref name="IPCC-2021-1">IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf Annex VII: Glossary] [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.</ref> <ref name=Lissauer2013>{{cite book | title=Fundamental planetary science: physics, chemistry, and habitability | last1=Lissauer | first1=Jack Jonathan | last2=De Pater | first2=Imke | isbn=978-0-521-85330-9 | location=New York City | oclc=808009225 | date=16 September 2013}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 272dxl32txtsncotjj63bj28d32syup 1329772 1329770 2026-10-12T21:39:27Z Marcas.oduinn 33120 /* Forsáil radantach */ 1329772 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] # ''[[:en:Radiative forcing|Radiative forcing]]'' - [[ Forsáil radantach]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Forsáil radantach == [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg | mion | 300px | '' The assessment of radiative forcing and [[climate sensitivity]] shows which physical parameters are contributing to temperature changes.<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|7}} Parameters shown with orange bars lead to a temperature increase (due to positive radiative forcings), whereas parameters shown with blue bars lead to a temperature decrease (due to negative radiative forcing)]] '' '''Radiative forcing''' (or '''climate forcing'''<ref name=eonasa />) is a concept used to quantify a change to the [[Buiséad fuinnimh an Domhain|balance of energy]] flowing through a planetary atmosphere. Various factors contribute to this change in energy balance, such as concentrations of [[Gás ceaptha teasa|greenhouse gases]] and [[Aerasól|aerosols]], and changes in [[Ailbéideacht|surface albedo]] and [[ionradantas gréine]]. In more technical terms, it is defined as "the change in the net, downward minus upward, [[flosc radantach]] (expressed in W/m²) due to a change in an external driver of climate change."<ref name=IPCC-2021-1 />{{rp|2245}} These external drivers are distinguished from [[aisfhotha athrú aeráide|feedbacks]] and [[inathraitheacht agus athrú aeráide|variability]] that are internal to the [[córas aeráide]], and that further influence the direction and magnitude of [[Buiséad fuinnimh an Domhain#Míchothrom fuinnimh an Domhain|imbalance]]. Radiative forcing on Earth is meaningfully evaluated at the [[Trópastad]] and at the [[stratastad]]. It is quantified in units of [[vata]] per square [[méadar]], and often summarized as an average over the total surface area of the globe. '' A planet in radiative equilibrium with its parent star and the rest of space can be characterized by net zero radiative forcing and by a [[planetary equilibrium temperature]].<ref name=Lissauer2013 /> '' Radiative forcing is not ''a thing'' in the sense that a single instrument can independently measure it. Rather it is a scientific concept and entity whose strength can be estimated from more fundamental [[Outline of physics#General concepts|physics principles]]. Scientists use measurements of changes in atmospheric parameters to calculate the radiative forcing. <ref name=nrcrf>{{cite book | title=Radiative Forcing of Climate Change: Expanding the Concept and Addressing Uncertainties | author=National Research Council | publisher=The National Academic Press | year=2005 | doi=10.17226/11175 | isbn=978-0-309-09506-8}}</ref> {{rp|1–4}} '' The IPCC summarized the current [[Scientific consensus on climate change|scientific consensus about radiative forcing]] changes as follows: "Human-caused radiative forcing of 2.72 W/m² in 2019 relative to 1750 has warmed the climate system. This warming is mainly due to increased GHG concentrations, partly reduced by cooling due to increased aerosol concentrations".<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|11}} '' The atmospheric burden of greenhouse gases due to human activity has grown especially rapidly during the last several decades (since about year 1950). For [[dé-ocsaíd charbóin]], the 50% increase (''C/C₀'' = 1.5) realized as of year 2020 since 1750 corresponds to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +2.17 W/m².<ref name="noaa aggi" /> Assuming no change in the emissions growth path, a doubling of concentrations (''C/C₀'' = 2) within the next several decades would correspond to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +3.71 W/m². '' Radiative forcing can be a useful way to compare the growing warming influence of different anthropogenic greenhouse gases over time. The radiative forcing of long-lived and well-mixed greenhouse gases have been increasing in earth's atmosphere since the industrial revolution.<ref name="noaa aggi" /> Carbon dioxide has the biggest impact on total forcing, while [[meatán]] and [[clórafluaracarbón]] (CFCs) play smaller roles as time goes on.<ref name="noaa aggi" /> The five major greenhouse gases ([[galuisce]], carbon dioxide, methane, [[ocsaíd nítriúil]] and [[ózón]]) account for about 96% of the direct radiative forcing by long-lived greenhouse gas increases since 1750. The remaining 4% is contributed by the 15 minor [[halaiginiú]] gases. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=IPCC-2021-2>IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001.</ref> <ref name=eonasa>{{lua idirlín | url = https://earthobservatory.nasa.gov/Features/EnergyBalance/page7.php | teideal = Climate and Earth's Energy Budget: Feature Articles | ainm = Lindsey | sloinne = Rebecca | dáta = 14 Eanáir 2009 | work = earthobservatory.nasa.gov | dátarochtana = 3 Aibreán 2018 | archive-date=10 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410141354/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance/page7.php | url-status=live}}</ref> <ref name="noaa aggi">{{lua idirlín | | url = https://gml.noaa.gov/aggi/aggi.html | teideal = The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI) | foilsitheoir =bNOAA/ESRL | údar = Butler, James H. and Montzka, Steven J. | dáta = 2022 | dátarochtana = 7 Márta 2023}}</ref> <ref name="IPCC-2021-1">IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf Annex VII: Glossary] [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.</ref> <ref name=Lissauer2013>{{cite book | title=Fundamental planetary science: physics, chemistry, and habitability | last1=Lissauer | first1=Jack Jonathan | last2=De Pater | first2=Imke | isbn=978-0-521-85330-9 | location=New York City | oclc=808009225 | date=16 September 2013}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ hwm6xib1mgdp83cvv4c8aojwgtbd521 1329773 1329772 2026-10-12T21:47:51Z Marcas.oduinn 33120 /* Forsáil radantach */ 1329773 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] # ''[[:en:Radiative forcing|Radiative forcing]]'' - [[ Forsáil radantach]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Forsáil radantach == [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg | mion | 300px | '' The assessment of radiative forcing and [[climate sensitivity]] shows which physical parameters are contributing to temperature changes.<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|7}} Parameters shown with orange bars lead to a temperature increase (due to positive radiative forcings), whereas parameters shown with blue bars lead to a temperature decrease (due to negative radiative forcing)]] '' '''Radiative forcing''' (or '''climate forcing'''<ref name=eonasa />) is a concept used to quantify a change to the [[Buiséad fuinnimh an Domhain|balance of energy]] flowing through a planetary atmosphere. Various factors contribute to this change in energy balance, such as concentrations of [[Gás ceaptha teasa|greenhouse gases]] and [[Aerasól|aerosols]], and changes in [[Ailbéideacht|surface albedo]] and [[ionradantas gréine]]. In more technical terms, it is defined as "the change in the net, downward minus upward, [[flosc radantach]] (expressed in W/m²) due to a change in an external driver of climate change."<ref name=IPCC-2021-1 />{{rp|2245}} These external drivers are distinguished from [[aisfhotha athrú aeráide|feedbacks]] and [[inathraitheacht agus athrú aeráide|variability]] that are internal to the [[córas aeráide]], and that further influence the direction and magnitude of [[Buiséad fuinnimh an Domhain#Míchothrom fuinnimh an Domhain|imbalance]]. Radiative forcing on Earth is meaningfully evaluated at the [[Trópastad]] and at the [[stratastad]]. It is quantified in units of [[vata]] per square [[méadar]], and often summarized as an average over the total surface area of the globe. '' A planet in radiative equilibrium with its parent star and the rest of space can be characterized by net zero radiative forcing and by a [[planetary equilibrium temperature]].<ref name=Lissauer2013 /> '' Radiative forcing is not ''a thing'' in the sense that a single instrument can independently measure it. Rather it is a scientific concept and entity whose strength can be estimated from more fundamental [[Outline of physics#General concepts|physics principles]]. Scientists use measurements of changes in atmospheric parameters to calculate the radiative forcing. <ref name=nrcrf>{{cite book | title=Radiative Forcing of Climate Change: Expanding the Concept and Addressing Uncertainties | author=National Research Council | publisher=The National Academic Press | year=2005 | doi=10.17226/11175 | isbn=978-0-309-09506-8}}</ref> {{rp|1–4}} '' The IPCC summarized the current [[comhdhearcadh eolaíoch ar athrú aeráide|scientific consensus about radiative forcing]] changes as follows: "Human-caused radiative forcing of 2.72 W/m² in 2019 relative to 1750 has warmed the climate system. This warming is mainly due to increased GHG concentrations, partly reduced by cooling due to increased aerosol concentrations".<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|11}} '' The atmospheric burden of greenhouse gases due to human activity has grown especially rapidly during the last several decades (since about year 1950). For [[dé-ocsaíd charbóin]], the 50% increase (''C/C₀'' = 1.5) realized as of year 2020 since 1750 corresponds to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +2.17 W/m².<ref name="noaa aggi" /> Assuming no change in the emissions growth path, a doubling of concentrations (''C/C₀'' = 2) within the next several decades would correspond to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +3.71 W/m². '' Radiative forcing can be a useful way to compare the growing warming influence of different anthropogenic greenhouse gases over time. The radiative forcing of long-lived and well-mixed greenhouse gases have been increasing in earth's atmosphere since the industrial revolution.<ref name="noaa aggi" /> Carbon dioxide has the biggest impact on total forcing, while [[meatán]] and [[clórafluaracarbón]] (CFCs) play smaller roles as time goes on.<ref name="noaa aggi" /> The five major greenhouse gases ([[galuisce]], carbon dioxide, methane, [[ocsaíd nítriúil]] and [[ózón]]) account for about 96% of the direct radiative forcing by long-lived greenhouse gas increases since 1750. The remaining 4% is contributed by the 15 minor [[halaiginiú]] gases. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=IPCC-2021-2>IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001.</ref> <ref name=eonasa>{{lua idirlín | url = https://earthobservatory.nasa.gov/Features/EnergyBalance/page7.php | teideal = Climate and Earth's Energy Budget: Feature Articles | ainm = Lindsey | sloinne = Rebecca | dáta = 14 Eanáir 2009 | work = earthobservatory.nasa.gov | dátarochtana = 3 Aibreán 2018 | archive-date=10 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410141354/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance/page7.php | url-status=live}}</ref> <ref name="noaa aggi">{{lua idirlín | | url = https://gml.noaa.gov/aggi/aggi.html | teideal = The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI) | foilsitheoir =bNOAA/ESRL | údar = Butler, James H. and Montzka, Steven J. | dáta = 2022 | dátarochtana = 7 Márta 2023}}</ref> <ref name="IPCC-2021-1">IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf Annex VII: Glossary] [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.</ref> <ref name=Lissauer2013>{{cite book | title=Fundamental planetary science: physics, chemistry, and habitability | last1=Lissauer | first1=Jack Jonathan | last2=De Pater | first2=Imke | isbn=978-0-521-85330-9 | location=New York City | oclc=808009225 | date=16 September 2013}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 0wvea6p6g0bos5bitunpuo0vr7d886e 1329777 1329773 2026-10-12T22:43:43Z Marcas.oduinn 33120 /* Forsáil radantach */ 1329777 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] # ''[[:en:Radiative forcing|Radiative forcing]]'' - [[ Forsáil radantach]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Forsáil radantach == [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg | mion | 300px | '' The assessment of radiative forcing and [[climate sensitivity]] shows which physical parameters are contributing to temperature changes.<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|7}} Parameters shown with orange bars lead to a temperature increase (due to positive radiative forcings), whereas parameters shown with blue bars lead to a temperature decrease (due to negative radiative forcing)]] '' '''Radiative forcing''' (or '''climate forcing'''<ref name=eonasa />) is a concept used to quantify a change to the [[Buiséad fuinnimh an Domhain|balance of energy]] flowing through a planetary atmosphere. Various factors contribute to this change in energy balance, such as concentrations of [[Gás ceaptha teasa|greenhouse gases]] and [[Aerasól|aerosols]], and changes in [[Ailbéideacht|surface albedo]] and [[ionradantas gréine]]. In more technical terms, it is defined as "the change in the net, downward minus upward, [[flosc radantach]] (expressed in W/m²) due to a change in an external driver of climate change."<ref name=IPCC-2021-1 />{{rp|2245}} These external drivers are distinguished from [[aisfhotha athrú aeráide|feedbacks]] and [[inathraitheacht agus athrú aeráide|variability]] that are internal to the [[córas aeráide]], and that further influence the direction and magnitude of [[Buiséad fuinnimh an Domhain#Míchothrom fuinnimh an Domhain|imbalance]]. Radiative forcing on Earth is meaningfully evaluated at the [[Trópastad]] and at the [[stratastad]]. It is quantified in units of [[vata]] per square [[méadar]], and often summarized as an average over the total surface area of the globe. '' A planet in radiative equilibrium with its parent star and the rest of space can be characterized by net zero radiative forcing and by a [[planetary equilibrium temperature]].<ref name=Lissauer2013 /> '' Radiative forcing is not ''a thing'' in the sense that a single instrument can independently measure it. Rather it is a scientific concept and entity whose strength can be estimated from more fundamental [[fisic|physics principles]]. Scientists use measurements of changes in atmospheric parameters to calculate the radiative forcing.<ref name=nrcrf />{{rp|1–4}} '' The IPCC summarized the current [[comhdhearcadh eolaíoch maidir le hathrú aeráide|scientific consensus about radiative forcing]] changes as follows: "Human-caused radiative forcing of 2.72 W/m² in 2019 relative to 1750 has warmed the climate system. This warming is mainly due to increased GHG concentrations, partly reduced by cooling due to increased aerosol concentrations".<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|11}} '' The atmospheric burden of greenhouse gases due to human activity has grown especially rapidly during the last several decades (since about year 1950). For [[dé-ocsaíd charbóin]], the 50% increase (''C/C₀'' = 1.5) realized as of year 2020 since 1750 corresponds to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +2.17 W/m².<ref name="noaa aggi" /> Assuming no change in the emissions growth path, a doubling of concentrations (''C/C₀'' = 2) within the next several decades would correspond to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +3.71 W/m². '' Radiative forcing can be a useful way to compare the growing warming influence of different anthropogenic greenhouse gases over time. The radiative forcing of long-lived and well-mixed greenhouse gases have been increasing in earth's atmosphere since the industrial revolution.<ref name="noaa aggi" /> Carbon dioxide has the biggest impact on total forcing, while [[meatán]] and [[clórafluaracarbón]] (CFCs) play smaller roles as time goes on.<ref name="noaa aggi" /> The five major greenhouse gases ([[galuisce]], carbon dioxide, methane, [[ocsaíd nítriúil]] and [[ózón]]) account for about 96% of the direct radiative forcing by long-lived greenhouse gas increases since 1750. The remaining 4% is contributed by the 15 minor [[halaiginiú]] gases. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=IPCC-2021-2>IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001.</ref> <ref name=eonasa>{{lua idirlín | url = https://earthobservatory.nasa.gov/Features/EnergyBalance/page7.php | teideal = Climate and Earth's Energy Budget: Feature Articles | ainm = Lindsey | sloinne = Rebecca | dáta = 14 Eanáir 2009 | work = earthobservatory.nasa.gov | dátarochtana = 3 Aibreán 2018 | archive-date=10 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410141354/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance/page7.php | url-status=live}}</ref> <ref name="noaa aggi">{{lua idirlín | | url = https://gml.noaa.gov/aggi/aggi.html | teideal = The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI) | foilsitheoir =bNOAA/ESRL | údar = Butler, James H. and Montzka, Steven J. | dáta = 2022 | dátarochtana = 7 Márta 2023}}</ref> <ref name="IPCC-2021-1">IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf Annex VII: Glossary] [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.</ref> <ref name=Lissauer2013>{{cite book | title=Fundamental planetary science: physics, chemistry, and habitability | last1=Lissauer | first1=Jack Jonathan | last2=De Pater | first2=Imke | isbn=978-0-521-85330-9 | location=New York City | oclc=808009225 | date=16 September 2013}}</ref> <ref name=nrcrf>{{cite book | title=Radiative Forcing of Climate Change: Expanding the Concept and Addressing Uncertainties | author=National Research Council | publisher=The National Academic Press | year=2005 | doi=10.17226/11175 | isbn=978-0-309-09506-8}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ bsz1w0h186pwsi99ya8p2s2454i1btz 1329779 1329777 2026-10-12T22:45:09Z Marcas.oduinn 33120 /* Cúiseanna */ 1329779 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:Climate system]]'' - [[Córas aeráide]] # ''[[:en:Radiative forcing|Radiative forcing]]'' - [[ Forsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Forsáil radantach == [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg | mion | 300px | '' The assessment of radiative forcing and [[climate sensitivity]] shows which physical parameters are contributing to temperature changes.<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|7}} Parameters shown with orange bars lead to a temperature increase (due to positive radiative forcings), whereas parameters shown with blue bars lead to a temperature decrease (due to negative radiative forcing)]] '' '''Radiative forcing''' (or '''climate forcing'''<ref name=eonasa />) is a concept used to quantify a change to the [[Buiséad fuinnimh an Domhain|balance of energy]] flowing through a planetary atmosphere. Various factors contribute to this change in energy balance, such as concentrations of [[Gás ceaptha teasa|greenhouse gases]] and [[Aerasól|aerosols]], and changes in [[Ailbéideacht|surface albedo]] and [[ionradantas gréine]]. In more technical terms, it is defined as "the change in the net, downward minus upward, [[flosc radantach]] (expressed in W/m²) due to a change in an external driver of climate change."<ref name=IPCC-2021-1 />{{rp|2245}} These external drivers are distinguished from [[aisfhotha athrú aeráide|feedbacks]] and [[inathraitheacht agus athrú aeráide|variability]] that are internal to the [[córas aeráide]], and that further influence the direction and magnitude of [[Buiséad fuinnimh an Domhain#Míchothrom fuinnimh an Domhain|imbalance]]. Radiative forcing on Earth is meaningfully evaluated at the [[Trópastad]] and at the [[stratastad]]. It is quantified in units of [[vata]] per square [[méadar]], and often summarized as an average over the total surface area of the globe. '' A planet in radiative equilibrium with its parent star and the rest of space can be characterized by net zero radiative forcing and by a [[planetary equilibrium temperature]].<ref name=Lissauer2013 /> '' Radiative forcing is not ''a thing'' in the sense that a single instrument can independently measure it. Rather it is a scientific concept and entity whose strength can be estimated from more fundamental [[fisic|physics principles]]. Scientists use measurements of changes in atmospheric parameters to calculate the radiative forcing.<ref name=nrcrf />{{rp|1–4}} '' The IPCC summarized the current [[comhdhearcadh eolaíoch maidir le hathrú aeráide|scientific consensus about radiative forcing]] changes as follows: "Human-caused radiative forcing of 2.72 W/m² in 2019 relative to 1750 has warmed the climate system. This warming is mainly due to increased GHG concentrations, partly reduced by cooling due to increased aerosol concentrations".<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|11}} '' The atmospheric burden of greenhouse gases due to human activity has grown especially rapidly during the last several decades (since about year 1950). For [[dé-ocsaíd charbóin]], the 50% increase (''C/C₀'' = 1.5) realized as of year 2020 since 1750 corresponds to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +2.17 W/m².<ref name="noaa aggi" /> Assuming no change in the emissions growth path, a doubling of concentrations (''C/C₀'' = 2) within the next several decades would correspond to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +3.71 W/m². '' Radiative forcing can be a useful way to compare the growing warming influence of different anthropogenic greenhouse gases over time. The radiative forcing of long-lived and well-mixed greenhouse gases have been increasing in earth's atmosphere since the industrial revolution.<ref name="noaa aggi" /> Carbon dioxide has the biggest impact on total forcing, while [[meatán]] and [[clórafluaracarbón]] (CFCs) play smaller roles as time goes on.<ref name="noaa aggi" /> The five major greenhouse gases ([[galuisce]], carbon dioxide, methane, [[ocsaíd nítriúil]] and [[ózón]]) account for about 96% of the direct radiative forcing by long-lived greenhouse gas increases since 1750. The remaining 4% is contributed by the 15 minor [[halaiginiú]] gases. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=IPCC-2021-2>IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001.</ref> <ref name=eonasa>{{lua idirlín | url = https://earthobservatory.nasa.gov/Features/EnergyBalance/page7.php | teideal = Climate and Earth's Energy Budget: Feature Articles | ainm = Lindsey | sloinne = Rebecca | dáta = 14 Eanáir 2009 | work = earthobservatory.nasa.gov | dátarochtana = 3 Aibreán 2018 | archive-date=10 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410141354/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance/page7.php | url-status=live}}</ref> <ref name="noaa aggi">{{lua idirlín | | url = https://gml.noaa.gov/aggi/aggi.html | teideal = The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI) | foilsitheoir =bNOAA/ESRL | údar = Butler, James H. and Montzka, Steven J. | dáta = 2022 | dátarochtana = 7 Márta 2023}}</ref> <ref name="IPCC-2021-1">IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf Annex VII: Glossary] [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.</ref> <ref name=Lissauer2013>{{cite book | title=Fundamental planetary science: physics, chemistry, and habitability | last1=Lissauer | first1=Jack Jonathan | last2=De Pater | first2=Imke | isbn=978-0-521-85330-9 | location=New York City | oclc=808009225 | date=16 September 2013}}</ref> <ref name=nrcrf>{{cite book | title=Radiative Forcing of Climate Change: Expanding the Concept and Addressing Uncertainties | author=National Research Council | publisher=The National Academic Press | year=2005 | doi=10.17226/11175 | isbn=978-0-309-09506-8}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ejn1xli2zz4eu79itdsmbgfeqcyfuny 1329780 1329779 2026-10-12T22:45:24Z Marcas.oduinn 33120 /* Cúiseanna */ 1329780 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:Climate system|Climate system]]'' - [[Córas aeráide]] # ''[[:en:Radiative forcing|Radiative forcing]]'' - [[ Forsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Forsáil radantach == [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg | mion | 300px | '' The assessment of radiative forcing and [[climate sensitivity]] shows which physical parameters are contributing to temperature changes.<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|7}} Parameters shown with orange bars lead to a temperature increase (due to positive radiative forcings), whereas parameters shown with blue bars lead to a temperature decrease (due to negative radiative forcing)]] '' '''Radiative forcing''' (or '''climate forcing'''<ref name=eonasa />) is a concept used to quantify a change to the [[Buiséad fuinnimh an Domhain|balance of energy]] flowing through a planetary atmosphere. Various factors contribute to this change in energy balance, such as concentrations of [[Gás ceaptha teasa|greenhouse gases]] and [[Aerasól|aerosols]], and changes in [[Ailbéideacht|surface albedo]] and [[ionradantas gréine]]. In more technical terms, it is defined as "the change in the net, downward minus upward, [[flosc radantach]] (expressed in W/m²) due to a change in an external driver of climate change."<ref name=IPCC-2021-1 />{{rp|2245}} These external drivers are distinguished from [[aisfhotha athrú aeráide|feedbacks]] and [[inathraitheacht agus athrú aeráide|variability]] that are internal to the [[córas aeráide]], and that further influence the direction and magnitude of [[Buiséad fuinnimh an Domhain#Míchothrom fuinnimh an Domhain|imbalance]]. Radiative forcing on Earth is meaningfully evaluated at the [[Trópastad]] and at the [[stratastad]]. It is quantified in units of [[vata]] per square [[méadar]], and often summarized as an average over the total surface area of the globe. '' A planet in radiative equilibrium with its parent star and the rest of space can be characterized by net zero radiative forcing and by a [[planetary equilibrium temperature]].<ref name=Lissauer2013 /> '' Radiative forcing is not ''a thing'' in the sense that a single instrument can independently measure it. Rather it is a scientific concept and entity whose strength can be estimated from more fundamental [[fisic|physics principles]]. Scientists use measurements of changes in atmospheric parameters to calculate the radiative forcing.<ref name=nrcrf />{{rp|1–4}} '' The IPCC summarized the current [[comhdhearcadh eolaíoch maidir le hathrú aeráide|scientific consensus about radiative forcing]] changes as follows: "Human-caused radiative forcing of 2.72 W/m² in 2019 relative to 1750 has warmed the climate system. This warming is mainly due to increased GHG concentrations, partly reduced by cooling due to increased aerosol concentrations".<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|11}} '' The atmospheric burden of greenhouse gases due to human activity has grown especially rapidly during the last several decades (since about year 1950). For [[dé-ocsaíd charbóin]], the 50% increase (''C/C₀'' = 1.5) realized as of year 2020 since 1750 corresponds to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +2.17 W/m².<ref name="noaa aggi" /> Assuming no change in the emissions growth path, a doubling of concentrations (''C/C₀'' = 2) within the next several decades would correspond to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +3.71 W/m². '' Radiative forcing can be a useful way to compare the growing warming influence of different anthropogenic greenhouse gases over time. The radiative forcing of long-lived and well-mixed greenhouse gases have been increasing in earth's atmosphere since the industrial revolution.<ref name="noaa aggi" /> Carbon dioxide has the biggest impact on total forcing, while [[meatán]] and [[clórafluaracarbón]] (CFCs) play smaller roles as time goes on.<ref name="noaa aggi" /> The five major greenhouse gases ([[galuisce]], carbon dioxide, methane, [[ocsaíd nítriúil]] and [[ózón]]) account for about 96% of the direct radiative forcing by long-lived greenhouse gas increases since 1750. The remaining 4% is contributed by the 15 minor [[halaiginiú]] gases. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=IPCC-2021-2>IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001.</ref> <ref name=eonasa>{{lua idirlín | url = https://earthobservatory.nasa.gov/Features/EnergyBalance/page7.php | teideal = Climate and Earth's Energy Budget: Feature Articles | ainm = Lindsey | sloinne = Rebecca | dáta = 14 Eanáir 2009 | work = earthobservatory.nasa.gov | dátarochtana = 3 Aibreán 2018 | archive-date=10 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410141354/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance/page7.php | url-status=live}}</ref> <ref name="noaa aggi">{{lua idirlín | | url = https://gml.noaa.gov/aggi/aggi.html | teideal = The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI) | foilsitheoir =bNOAA/ESRL | údar = Butler, James H. and Montzka, Steven J. | dáta = 2022 | dátarochtana = 7 Márta 2023}}</ref> <ref name="IPCC-2021-1">IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf Annex VII: Glossary] [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.</ref> <ref name=Lissauer2013>{{cite book | title=Fundamental planetary science: physics, chemistry, and habitability | last1=Lissauer | first1=Jack Jonathan | last2=De Pater | first2=Imke | isbn=978-0-521-85330-9 | location=New York City | oclc=808009225 | date=16 September 2013}}</ref> <ref name=nrcrf>{{cite book | title=Radiative Forcing of Climate Change: Expanding the Concept and Addressing Uncertainties | author=National Research Council | publisher=The National Academic Press | year=2005 | doi=10.17226/11175 | isbn=978-0-309-09506-8}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ szlxmg923e4eeodzemtlf3dyd1gllgo 1329820 1329780 2026-10-13T07:24:27Z Marcas.oduinn 33120 1329820 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:Climate system|Climate system]]'' - [[Córas aeráide]] # ''[[:en:Radiative forcing|Radiative forcing]]'' - [[ Forsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Forsáil radantach == [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg | mion | 300px | '' Taispeántar anseo na gnéithe a bhfuil tionchar acu ar athrú teochta trí fhorsáil radantach agus [[íogaireacht aeráide]].<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|7}} Dearg: méadú; gorm: laghdú]] '' '''Forsáil radantach''' (nó '''forsáil aeráide'''<ref name=eonasa />) is a concept used to quantify a change to the [[Buiséad fuinnimh an Domhain|balance of energy]] flowing through a planetary atmosphere. Various factors contribute to this change in energy balance,'' amhail is tiúchan [[gás ceaptha teasa]] agus [[aerasól]], agus athruithe in [[Ailbéideacht|ailbéideacht dromchla]] agus [[ionradantas gréine]]. Go teicniúil, sainítear é mar "an glan-athrú i bh[[flosc radantach]] (in [[vata|W]]/[[méadar|m]]², faighte mar mheán thar an domhan) de bharr athraithe i dtiománaí/tiúscair seachtrach athraithe aeráide."<ref name=IPCC-2021-1 />{{rp|2245}} Tá idirdhealú ann idir na tiománaithe agus [[aisfhotha athrú aeráide|aisfhothaí]] agus [[inathraitheacht agus athrú aeráide|inathraitheacht]] agus inmheánach don {{h|córas aeráide}}. Tomhaistear forsáil radantach is evaluated san [[trópastad]] agus san [[stratastad]]. '' A planet in radiative equilibrium with its parent star and the rest of space can be characterized by net zero radiative forcing and by a [[planetary equilibrium temperature]].<ref name=Lissauer2013 /> '' Radiative forcing is not ''a thing'' in the sense that a single instrument can independently measure it. Rather it is a scientific concept and entity whose strength can be estimated from more fundamental [[fisic|physics principles]]. Scientists use measurements of changes in atmospheric parameters to calculate the radiative forcing.<ref name=nrcrf />{{rp|1–4}} '' The IPCC summarized the current [[comhdhearcadh eolaíoch maidir le hathrú aeráide|scientific consensus about radiative forcing]] changes as follows: "Human-caused radiative forcing of 2.72 W/m² in 2019 relative to 1750 has warmed the climate system. This warming is mainly due to increased GHG concentrations, partly reduced by cooling due to increased aerosol concentrations".<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|11}} '' The atmospheric burden of greenhouse gases due to human activity has grown especially rapidly during the last several decades (since about year 1950). For [[dé-ocsaíd charbóin]], the 50% increase (''C/C₀'' = 1.5) realized as of year 2020 since 1750 corresponds to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +2.17 W/m².<ref name="noaa aggi" /> Assuming no change in the emissions growth path, a doubling of concentrations (''C/C₀'' = 2) within the next several decades would correspond to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +3.71 W/m². '' Radiative forcing can be a useful way to compare the growing warming influence of different anthropogenic greenhouse gases over time. The radiative forcing of long-lived and well-mixed greenhouse gases have been increasing in earth's atmosphere since the industrial revolution.<ref name="noaa aggi" /> Carbon dioxide has the biggest impact on total forcing, while [[meatán]] and [[clórafluaracarbón]] (CFCs) play smaller roles as time goes on.<ref name="noaa aggi" /> The five major greenhouse gases ([[galuisce]], carbon dioxide, methane, [[ocsaíd nítriúil]] and [[ózón]]) account for about 96% of the direct radiative forcing by long-lived greenhouse gas increases since 1750. The remaining 4% is contributed by the 15 minor [[halaiginiú]] gases. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=IPCC-2021-2>IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001.</ref> <ref name=eonasa>{{lua idirlín | url = https://earthobservatory.nasa.gov/Features/EnergyBalance/page7.php | teideal = Climate and Earth's Energy Budget: Feature Articles | ainm = Lindsey | sloinne = Rebecca | dáta = 14 Eanáir 2009 | work = earthobservatory.nasa.gov | dátarochtana = 3 Aibreán 2018 | archive-date=10 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410141354/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance/page7.php | url-status=live}}</ref> <ref name="noaa aggi">{{lua idirlín | | url = https://gml.noaa.gov/aggi/aggi.html | teideal = The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI) | foilsitheoir =bNOAA/ESRL | údar = Butler, James H. and Montzka, Steven J. | dáta = 2022 | dátarochtana = 7 Márta 2023}}</ref> <ref name="IPCC-2021-1">IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf Annex VII: Glossary] [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.</ref> <ref name=Lissauer2013>{{cite book | title=Fundamental planetary science: physics, chemistry, and habitability | last1=Lissauer | first1=Jack Jonathan | last2=De Pater | first2=Imke | isbn=978-0-521-85330-9 | location=New York City | oclc=808009225 | date=16 September 2013}}</ref> <ref name=nrcrf>{{cite book | title=Radiative Forcing of Climate Change: Expanding the Concept and Addressing Uncertainties | author=National Research Council | publisher=The National Academic Press | year=2005 | doi=10.17226/11175 | isbn=978-0-309-09506-8}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ kic7c3i6nv6005hqoh08yjqt5qe2cts 1329830 1329820 2026-10-13T11:33:42Z Marcas.oduinn 33120 /* Forsáil radantach */ 1329830 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]] # ''[[:en:Climate system|Climate system]]'' - [[Córas aeráide]] # ''[[:en:Radiative forcing|Radiative forcing]]'' - [[ Forsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht tonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Forsáil radantach == [[Íomhá:Physical Drivers of climate change.svg | mion | 300px | '' Taispeántar anseo na gnéithe a bhfuil tionchar acu ar athrú teochta trí fhorsáil radantach agus [[íogaireacht aeráide]].<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|7}} Dearg: méadú; gorm: laghdú]] Is tomhas é '''forsáil radantach''' (nó '''forsáil aeráide'''<ref name=eonasa />) chun athrú sa [[Buiséad fuinnimh an Domhain|bhuiséad fuinnimh]] a mheasúnú agus an fuinneamh ag sreabhadh trí atmaisféar pláinéid. Tá gnéithe éagsúla ann a bhfuil tionchar acu ar an chothrom an bhuiséid seo, amhail is tiúchan [[gás ceaptha teasa]] agus [[aerasól]], agus athruithe in [[Ailbéideacht|ailbéideacht dromchla]] agus [[ionradantas gréine]]. Go teicniúil, sainítear é mar "an glan-athrú i bh[[flosc radantach]] (in [[vata|W]]/[[méadar|m]]², faighte mar mheán thar an domhan) de bharr athraithe i dtiománaí/tiúscair seachtrach athraithe aeráide."<ref name=IPCC-2021-1 />{{rp|2245}} Tá idirdhealú ann idir na tiománaithe agus [[aisfhotha athrú aeráide|aisfhothaí]] agus [[inathraitheacht agus athrú aeráide|inathraitheacht]] agus inmheánach don {{h|córas aeráide}}. Tomhaistear forsáil radantach is evaluated sa [[trópastad]] agus sa [[stratastad]]. '' A planet in radiative equilibrium with its parent star and the rest of space can be characterized by net zero radiative forcing and by a [[planetary equilibrium temperature]].<ref name=Lissauer2013 /> '' Radiative forcing is not ''a thing'' in the sense that a single instrument can independently measure it. Rather it is a scientific concept and entity whose strength can be estimated from more fundamental [[fisic|physics principles]]. Scientists use measurements of changes in atmospheric parameters to calculate the radiative forcing.<ref name=nrcrf />{{rp|1–4}} '' The [[Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide|PIRAA]] summarized the current [[comhdhearcadh eolaíoch maidir le hathrú aeráide|scientific consensus about radiative forcing]] changes as follows: "Human-caused radiative forcing of 2.72 W/m² in 2019 relative to 1750 has warmed the climate system. This warming is mainly due to increased GHG concentrations, partly reduced by cooling due to increased aerosol concentrations".<ref name=IPCC-2021-2 />{{rp|11}} '' The atmospheric burden of greenhouse gases due to human activity has grown especially rapidly during the last several decades (since about year 1950). For [[dé-ocsaíd charbóin]], the 50% increase (''C/C₀'' = 1.5) realized as of year 2020 since 1750 corresponds to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +2.17 W/m².<ref name="noaa aggi" /> Assuming no change in the emissions growth path, a doubling of concentrations (''C/C₀'' = 2) within the next several decades would correspond to a cumulative radiative forcing change (ΔF) of +3.71 W/m². '' Radiative forcing can be a useful way to compare the growing warming influence of different anthropogenic greenhouse gases over time. The radiative forcing of long-lived and well-mixed greenhouse gases have been increasing in earth's atmosphere since the industrial revolution.<ref name="noaa aggi" /> Carbon dioxide has the biggest impact on total forcing, while [[meatán]] and [[clórafluaracarbón]] (CFCs) play smaller roles as time goes on.<ref name="noaa aggi" /> The five major greenhouse gases ([[galuisce]], carbon dioxide, methane, [[ocsaíd nítriúil]] and [[ózón]]) account for about 96% of the direct radiative forcing by long-lived greenhouse gas increases since 1750. The remaining 4% is contributed by the 15 minor [[halaiginiú]] gases. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=IPCC-2021-2>IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001.</ref> <ref name=eonasa>{{lua idirlín | url = https://earthobservatory.nasa.gov/Features/EnergyBalance/page7.php | teideal = Climate and Earth's Energy Budget: Feature Articles | ainm = Lindsey | sloinne = Rebecca | dáta = 14 Eanáir 2009 | work = earthobservatory.nasa.gov | dátarochtana = 3 Aibreán 2018 | archive-date=10 April 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410141354/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance/page7.php | url-status=live}}</ref> <ref name="noaa aggi">{{lua idirlín | | url = https://gml.noaa.gov/aggi/aggi.html | teideal = The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI) | foilsitheoir =bNOAA/ESRL | údar = Butler, James H. and Montzka, Steven J. | dáta = 2022 | dátarochtana = 7 Márta 2023}}</ref> <ref name="IPCC-2021-1">IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf Annex VII: Glossary], Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eag). In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change], Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eag). Cambridge University Press, Cambridge, Ríocht Aontaithe agus Nua Eabhrac, NY, USA, ll. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.</ref> <ref name=Lissauer2013>{{cite book | title=Fundamental planetary science: physics, chemistry, and habitability | last1=Lissauer | first1=Jack Jonathan | last2=De Pater | first2=Imke | isbn=978-0-521-85330-9 | location=Nua Eabhrac | oclc=808009225 | date=16 September 2013}}</ref> <ref name=nrcrf>{{cite book | title=Radiative Forcing of Climate Change: Expanding the Concept and Addressing Uncertainties | author=National Research Council | publisher=The National Academic Press | year=2005 | doi=10.17226/11175 | isbn=978-0-309-09506-8}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ie9o2utt4xt0yw8gzf49eksicm4x976 0 121538 1329786 1318444 2026-10-13T00:33:06Z Поль Крол Злой Диктатор 45252 1329786 wikitext text/x-wiki Is éard atá i gceist le '''liobrálachas sóisialta'''<ref>i mBéarla, ''social liberalism''</ref> ná fealsúnacht pholaitíochta atá suite idir an [[liobrálachas]] clasaiceach agus an [[sóisialachas]]. Creideann an liobrálach sóisialta : '''Ó thaobh an liobrálachais de:''' * I saoirse an duine aonair * I gcearta sibhialta agus daonlathas * I saormhargadh (go bunúsach) '''Ach freisin (an ghné shóisialta):''' * Go bhfuil ról lárnach ag an stát chun cothromaíocht shóisialta a chruthú * Go gcaithfidh an rialtas idirghabháil sa gheilleagar chun daoine a chosaint * I gcóras leasa shóisialta láidir (cúram sláinte, oideachas, pinsin, srl.) * Go gcaithfidh an stát cabhrú leo siúd atá faoi mhíbhuntáiste '''Samplaí de pháirtithe sóisialliobrálach:''' * D66 san Ísiltír * [[Fianna Fáil]] in Éirinn * An [[Páirtí Daonlathach Liobrálach]] sa Ríocht Aontaithe == Féach freisin == * [[Liobrálachas]] * [[Liobraíochas (fealsúnacht)]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Liobrálachas]] q09f1q2pg5ter2hbtrqjcanevnhqt1l 0 122681 1329812 1295684 2026-10-13T06:05:56Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329812 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is [[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireacht]] an [[Aontas Eorpach|Aontais Eorpaigh]] (AE) laistigh den [[limistéar saoirse, slándála agus ceartais]] í an '''Ghníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta'''<ref name=iate /> (Béarla: ''European Border and Coast Guard Agency''), aitheanta de ghnáth mar '''Frontex''' (ón bhFraincis ''frontières extérieures'').<ref name=CELEX:32019R1896 /><ref name=defensie2014 /> Tá ceanncheathrú aici i [[Vársá]], an Pholainn. Cuireann Frontex [[rialú teorann]] i bhfeidhm i [[Limistéar Schengen]]i dteannta le [[garda teorann|gardaí teorann]] agus [[garda cósta|cósta]] na [[ballstát den Aontas Eorpach|mballstát]].<ref name=CELEX:32019R1896 />{{rp|1}} Is é sainchúram na gníomhaireachta go hoifigiúil ná "tacú go héifeachtach leis na Ballstáit ar an láthair ina gcuid iarrachtaí chun na teorainneacha seachtracha a chosaint".<ref name=CELEX:32019R1896 />{{rp|(5)}} Tá cead aici idirghabháil a dhéanamh ach amháin sa chas "ina bhfágtar go bhfuil rialú ag teorainneacha seachtracha chomh neamhéifeachtach sin go bhféadfaí feidhmiú limistéar Schengen a chur i mbaol".<ref name=CELEX:32019R1896 />{{rp|57}} Bunaíodh Frontex ar dtús sa bhliain 2004 faoin ainm an '''Ghníomhaireacht Eorpach chun Comhar Oibríochtúil a Bhainistiú ag Teorainneacha Seachtracha Bhallstáit an Aontais Eorpaigh'''.<ref name=iate2 /><ref name=CELEX:32019R1896 /> Mar fhreagairt ar an n[[géarchéim imirce san Eoraip]] of 2015–2016, mhol [[an Coimisiún Eorpach]] ar an 15ú Nollaig 2015 sainchúram Frontex a leathnú agus í a athrú ó bhonn faoin ainm a '''Ghníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta'''.<ref name=eu2015 /> Thug [[an Chomhairle Eorpach]] tacú leis an moladh,<ref name=Robinson2015 /> agus i ndiaidh vóta i b[[Parlaimint na hEorpa]], seoladh í ar an 6ú Deireadh Fómhair 2016 ag an teorainn idir [[an Bhulgáir]] agus [[an Tuirc]].<ref name=ec2023 /> I mí na Samhna 2019, leathnaíodh sainchúram agus acmhainní na gníomhaireachta arís.<ref name=CELEX:32019R1896 /> Mhéadaigh buiséad Frontex ó €143 milliún don bhliain 2015<ref name=budget2015 /> go dtí €1.12 billiún don bhliain 2025.<ref name=budget2025 /> Bhí 2523 duine ar fhoireann na gníomhaireachta sa bhliain 2024<ref name=WhyUs /> ach tá plean ann chun an mhéid sin a mhéadú go 10,000 duine faoin mbliain 2027.<ref name=ec2019 /><ref name=eu-budget-2020 /><ref name=Leyen2019 /> == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=iate>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/3567409/ga | teideal = Téarma: Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 29-01-2026}}</ref> <ref name=iate2>{{lua idirlín | url = https://iate.europa.eu/entry/result/931577/ga | teideal = Téarma: an Ghníomhaireacht Eorpach chun Comhar Oibríochtúil a Bhainistiú ag Teorainneacha Seachtracha Bhallstáit an Aontais Eorpaigh | foilsitheoir = [[IATE]] | dátarochtana = 30-01-2926}}</ref> <ref name=CELEX:32019R1896>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32019R1896 | teideal = Rialachán (AE) 2019/1896 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 13 Samhain 2019 maidir leis an nGarda Teorann agus Cósta Eorpach agus lena n-aisghairtear Rialacháin (AE) Uimh. 1052/2013 agus (AE) 2016/1624 | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 29-01-2026}}</ref> <ref name=defensie2014>{{lua idirlín | dáta = 2014-02-13 | teideal = Frontex - International cooperation | url = https://english.defensie.nl/topics/international-cooperation/other-countries/frontex#:~:text=In%202004,%20the%20European%20Council,(French%20for%20external%20borders). | dátarochtana = 2025-03-08 | work = english.defensie.nl | teanga = en-GB | archiveurl = https://web.archive.org/web/20250429182925/https://english.defensie.nl/topics/international-cooperation/other-countries/frontex#:~:text=In%202004,%20the%20European%20Council,(French%20for%20external%20borders). | archivedate = 2025-04-29}}</ref> <ref name=eu2015>{{lua idirlín | teideal = European Agenda on Migration: Securing Europe's External Borders | url = http://europa.eu/rapid/press-release_MEMO-15-6332_en.htm | work = europa.eu| foilsitheoir = Coimisiún Eorpach | dátarochtana = 15ú Nollaig 2015}}</ref> <ref name=Robinson2015>{{cite news | sloinne = Robinson | ainm = Duncan | last2=Spiegel | first2=Peter | dáta = 18ú Nollaig 2015 | teideal = EU border guard proposal wins wide support | work = Financial Times | url = http://www.ft.com/intl/cms/s/0/0b7ce862-a59b-11e5-9101-8718f09f6ece.html}}</ref> <ref name=ec2023>{{lua idirlín | url = http://ec.europa.eu/news/2016/10/20161006_en.htm | teideal = News | work = European Commission | dáta = 5ú Iúil 2023}}</ref> <ref name=budget2015>{{lua idirlín | work = Frontex | teideal = Budget 2015 | url = https://frontex.europa.eu/assets/Key_Documents/Budget/Budget_2015_N3.pdf}}</ref> <ref name=budget2025>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX:32025B00847 | teideal = Ráiteas ioncaim agus caiteachais don bhliain airgeadais 2025 — an Ghníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta (Frontex) | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 29-01-2026}}</ref> <ref name=ec2019>{{lua idirlín | dáta = 17ú Aibreán 2019 | teideal = European Border and Coast Guard: Stronger EU borders with a new standing corps of 10,000 border guards | url = https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_19_2166 | dátarochtana = 25ú Iúil 2021 | work = European Commission | teanga = en}}</ref> <ref name=WhyUs>{{lua idirlín | teideal = Frontex Careers | url = https://frontex.europa.eu/careers/who-we-are/why-us/ | work = Frontex | dartraighe = 10ú Lúnasa 2021}}</ref> <ref name=eu-budget-2020>{{lua idirlín | teideal = EU budget 2020 | url = https://europa.eu/rapid/press-release_IP-19-2809_en.htm | foilsitheoir = European Commission | dátarochtana = 18ú Lúnasa 2019}}</ref> <ref name=Leyen2019>{{lua idirlín | teideal = Opening Statement in the European Parliament Plenary Session by Ursula von der Leyen, Candidate for President of the European Commission | url = https://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-19-4230_en.htm | work = European Commission | dátarochtana = 19ú Lúnasa 2019}}</ref> }} {{síol-eu}} {{Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|state=collapsed}} [[Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]] em8by2dr0si0c1hioap4petij6lh996 0 126992 1329771 1319615 2026-10-12T21:36:03Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329771 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |llengua=[[An Ghaeilge]] |genere=Iris nuachta <!--|tema=Príomhábhar--> |publicat_a=[[Conamara]] |edicions=76 |distribucio=Ar líne |web=http://anghaeltacht.net/ce/cartlann/index.html|tancament=Bealtaine 2008}} Ba irisleabhar nuachta ar líne é '''''[[An Cúléisteoir]]'''''. Chuirfeadh sé béim faoi leith ar eachtraí i n[[An Ghaeltacht|Gaeltacht]] [[Cúige Chonnacht|Chonnacht]].<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://imeall.blogspot.com/2005/12/|teideal=An tImeall #52: Tá na Podchraoltóirí ag Teacht|work=[[An tImeall]]|dátarochtana=2026-06-28|dáta=1 Nollaig 2005}} ~03:30–04:30</ref> Bhí sé gníomhach idir Eanáir 2005<ref>{{Luaigh foilseachán|date=1 Eanáir 2005|url=http://anghaeltacht.net/ce/cartlann/0101.html|title=Cuireadh don Phobal|journal=[[An Cúléisteoir]]|volume=Iml 01|issue=Eag 01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815224127/http://anghaeltacht.net/ce/cartlann/0101.html |date=15 Lúnasa 2022 }}</ref> agus Bealtaine 2009, nuair a fógraíodh nach mbeifí ag leanúint leis á fhoilsiú ceal maoinithe agus ama.<ref>{{Luaigh foilseachán|date=1 Eanáir 2005|url=http://anghaeltacht.net/ce/|title=[Fógra]|journal=[[An Cúléisteoir]]|volume=Iml 03|issue=Eag 20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260422231731/http://anghaeltacht.net/ce/ |date=22 Aibreán 2026 }}</ref> ==Féach freisin== * ''[[Beo!]]'' * ''[[Cuisle (iris)|Cuisle]]'' * ''[[Iris an Phléaráca|Pléaráca]]'' * ''[[Goitse]]'' * ''[[Nuacht24]]'' ==Nascanna amach== * Suíomh oifigiúil: [http://anghaeltacht.net/ce/cartlann/index.html ''An Cúléisteoir''] {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Culeisteoir, An}} [[Catagóir:Soláthraithe nuachta i nGaeilge]] [[Catagóir:Soláthraithe Éireannacha nuachta]] [[Catagóir:Irisí nuachta]] [[Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge]] [[Catagóir:Irisí Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Coicíseáin]] [[Catagóir:Tréimhseacháin neamhrialta]] [[Catagóir:Cultúr na Gaeltachta]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2005]] [[Catagóir:Bunaithe sna 2000í]] {{Síol-irisleabhar}} ndbqm5yxca5nyd1fkbsnrt0ett6gz2h 0 126999 1329811 1319505 2026-10-13T06:01:03Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329811 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Ar an 4 Iúil 1776, ghlac an Dara [[Comhdháil Ilchríochach]] le '''Forógra Saoirse Mheiriceá''', doiciméad a dhearbhaigh go raibh na 13 choilíneacht, a bhí faoi smacht na Breataine, ina Stáit saor agus neamhspleách. Ba é [[Thomas Jefferson]] príomhúdar an Fhorógra. Is lá ceiliúrtha é an 4 Iúil do mhuintir Stáit Aontaithe Mheiriceá ó shin, [[Lá Saoirse Mheiriceá]]. Meastar gur rugadh triúr de shínitheoirí an Fhorógra in Éirinn, agus gur de bhunadh Éireannach cúigear eile.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/ochtar-eireannach-a-shinigh-forogra-na-saoirse-250-bliain-o-shin/a/158047638.html|teideal=Ochtar Éireannach a shínigh Forógra na Saoirse 250 bliain ó shin|údar=Laura Ní Aoidhne|dáta=2026-07-01|language=ga-IE|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-07-04}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://about.rte.ie/ie/2026/06/26/clar-faisneise-nua-freedom-founder-thomas-mckean-and-the-american-revolution-le-craoladh-ar-rte/|teideal=Clár faisnéise nua Freedom Founder: Thomas McKean and the American Revolution le craoladh ar RTÉ|údar=Emily Burns|dáta=2026-06-26|language=ga-IE|work=About RTÉ|dátarochtana=2026-07-04}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thejournal.ie/rol-na-ngael-i-reabhloid-mheircea-a-chioradh-i-scannan-nua-ar-tg4-7079301-Jun2026/|teideal=An ról a bhí ag sinsir chraoltóra i réabhlóid Mheiriceá tugtha chun solais i scannán nua TG4|údar=Concubhar Ó Liatháin|dáta=2026-06-27|language=en|work=TheJournal.ie|dátarochtana=2026-07-04}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/06/reabhloid-mheiricea-agus-lorg-na-ngael-a-fhiosru-i-gclar-nua-ar-tg4/|teideal=Réabhlóid Mheiriceá agus lorg na nGael á fhiosrú i gclár nua ar TG4|údar=Eagarthóir|dáta=2026-06-26|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-04}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/a-aghaidh-a-tabhairt-ag-an-taoiseach-ar-an-teach-ban-do-chruinniu-le-huachtaran-sam-donald-trump/|teideal=A aghaidh á tabhairt ag an Taoiseach ar an Teach Bán do chruinniú le hUachtarán SAM Donald Trump|dáta=2026-03-17|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-04}}</ref> [[Íomhá:Composition draft.jpg|clé|mion|220x220px|an chéad dréacht, le Thomas Jefferson]] [[Íomhá:Writing the Declaration of Independence 1776 cph.3g09904.jpg|clé|mion|293x293px|Franklin, Adams agus Jefferson, le Jean Leon Gerome Ferris, 1900]] [[Íomhá:Declaration independenceFXD.jpg|clé|mion|220x220px|Ar an 11 Meitheamh, cheap an Chomhdháil Coiste na gCúigear chun forógra a dhréachtú. le John Trumbull, 1819]] [[Íomhá:Independence Hall Assembly Room.jpg|clé|mion|220x220px|Chas an an Dara [[Comhdháil Ilchríochach]] san "Independence Hall Assembly Room", Philadelphia, Pennsylvania, le linn Meitheamh-Lúnasa 1776]] [[Íomhá:James Smith (Hillsdale College animation).webm|clé|mion|220x220px|Físeán: [[James Smith]] as Tír Eoghain<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=James Smith (Pennsylvania politician)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Smith_(Pennsylvania_politician)&oldid=1362489392|journal=Wikipedia|date=2026-07-04|language=en}}</ref>]] [[Íomhá:George Taylor (Hillsdale College animation).webm|clé|mion|220x220px|Físeán: [[George Taylor]] as Éireann<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=George Taylor (Pennsylvania politician)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Taylor_(Pennsylvania_politician)&oldid=1351381361|journal=Wikipedia|date=2026-04-27|language=en}}</ref>]] [[Íomhá:Matthew Thornton (Hillsdale College animation).webm|clé|mion|220x220px|Físeán: [[Matthew Thornton]] as Éireann<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Matthew Thornton|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Matthew_Thornton&oldid=1353582034|journal=Wikipedia|date=2026-05-11|language=en}}</ref>]] [[Íomhá:The Story of America- The Declaration of Independence.webm|clé|mion|220x220px|Físeán :"<bdi>The Story of America" ([[An Teach Bán]] de chuid Trump in 2026 le Hillsdale College)</bdi>]] == Cúlra == Thosaigh [[Cogadh Saoirse Mheiriceá]] i mí Aibreáin 1775, le cathanna Lexington agus Concord. I mí an Mheithimh 1776, chuir [[Richard Henry Lee]], ionadaí ó Virginia, rún faoi bhráid na Comhdhála Ilchríochaí — ar a dtugtar Rún Lee — ag maíomh gur cheart do na coilíneachtaí a bheith saor agus neamhspleách go hiomlán ón mBreatain. Ar an 11 Meitheamh, cheap an Chomhdháil Coiste na gCúigear chun forógra a dhréachtú a mhíneodh agus a chosnódh an cinneadh sin os comhair an domhain. == Dréachtú an Fhorógra == Bhí cúigear ar an gcoiste dréachtaithe: Thomas Jefferson (Virginia), John Adams (Massachusetts), Benjamin Franklin (Pennsylvania), Robert R. Livingston (Nua-Eabhrac) agus Roger Sherman (Connecticut). D'iarr an coiste ar Jefferson an chéad dréacht a scríobh, agus rinne sé sin idir an 11 agus an 28 Meitheamh, go príomha ina sheomra cónaithe i bhFilideilfia. Bhí tionchar mór ag fealsúnacht John Locke, ag paimfléad Thomas Paine dar teideal ''Common Sense'', agus ag Dearbhú Chearta Virginia (a scríobh George Mason) ar dhréacht Jefferson. Nuair a bhí an dréacht réidh, chuir Adams agus Franklin roinnt athruithe beaga leis, agus cuireadh os comhair na Comhdhála é an 28 Meitheamh. Bhain an Chomhdháil thart ar an gceathrú cuid den téacs bunaidh de, ina measc sliocht ina gcáineadh Jefferson trádáil na sclábhaithe go géar — baineadh amach é seo ar mhaithe le toilteanas Carolina Theas, na Seoirsia, agus roinnt stát ó thuaidh. == Ábhar an Fhorógra == Tá trí chuid ag an bhForógra. Sa chéad chuid, an réamhrá, leagtar amach an fhealsúnacht pholaitiúil is bun leis an ndoiciméad. Agus nuair a éiríonn rialtas millteach do na cearta seo, go bhfuil sé de cheart ag an bpobal é a athrú nó a chur ar leataobh.<ref name="tuairisc">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-an-t-adh-ar-eirinn-nach-bhfuil-easpa-muinine-chomh-forleathan-agus-ata-sna-stait-aontaithe/|teideal=Tá an t-ádh ar Éirinn nach bhfuil easpa muiníne chomh forleathan agus atá sna Stáit Aontaithe|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-04|údar=Cathal Mac Coille|dáta=4 Iúil 2026}}</ref> Sa dara cuid, liostaítear breis is fiche gearán i gcoinne Rí [[Seoirse III na Breataine Móire agus na hÉireann|Seoirse III na Breataine]] — diúltú dlíthe córa a cheadú, arm buan a choinneáil gan toiliú na gcoilíneachtaí, cáin a ghearradh gan ionadaíocht, agus cosc ar thriail os comhair giúiré ina measc. Sa tríú cuid, an dearbhú féin, fógraítear go bhfuil na coilíneachtaí ina Stáit shaora agus neamhspleácha, saor ó gach dílseacht don Choróin Bhriotanach, agus go bhfuil lánchumhacht acu cogadh a fhearadh, síocháin a dhéanamh, agus conarthaí a shíniú le náisiúin eile. '''Aistriúcháin''':<blockquote>“Táimid den bharúil gur ríléir gur cruthaíodh gach fear ar bhonn cothrom agus gur bhronn an Cruthaitheoir cearta doshannta áirithe orthu, ina measc Beatha, Saoirse agus tóraíocht Sonais.<ref name="tuairisc" /> Ionas go mbuanófaí na cearta seo caithfear an ceart a thabhairt do dhaoine a rialtas féin a roghnú. Más rud é go dtosaíonn an rialtas sin ag baint saoirse ón bpobal ba cheart go mbeadh cead ag muintir na tíre deireadh a chur leis an rialtas sin agus ceannairí nua a phiocadh ina áit… Mar sin, fógraímid, ionadaithe Stáit Aontaithe Mheiriceá atá bailithe le chéile anseo go bhfuil sé de cheart ag na coilíneachtaí seo a bheith saor agus nach ceart dúinn a bheith dílis do Rí na Breataine. Ba cheart gach ceangail le Ríocht na Breataine a bhriseadh. Tá sé de cheart againn caidrimh a bhunú, síocháin a bhunú agus trádáil a dhéanamh le tíortha eile agus sinn neamhspleách. Ba cheart dúinn a bheith cosúil le gach tír neamhspleách eile ar domhan."<ref>{{Lua idirlín|url=https://tairseachcogg.ie/Container/Documents/18-go-20-R%C3%A9abhl%C3%B3id-Mheirice%C3%A1-na-Fraince-agus-%C3%89ir%C3%AD-Amach-1798_20230105085134289.pdf|teideal=18-20 Réabhlóid Mheiriceá, na Fraince agus Éirí Amach 1798|údar=tairseachcogg.ie|dátarochtana=2026}}</ref></blockquote> == Glacadh agus síniú == Is minic a mheastar gur ar an 4 Iúil a síníodh an Forógra, ach ní hea go beacht. Ar an 2 Iúil a ghlac an Chomhdháil le Rún Lee féin (an cinneadh iarbhír neamhspleáchas a dhearbhú); ar an 4 Iúil a ghlac sí le téacs an Fhorógra tar éis trí lá díospóireachta; agus ba ar an 2 Lúnasa 1776 a shínigh formhór na n‑ionadaithe an cóip chriostalaithe ar pár. Ba é [[John Hancock]], Uachtarán na Comhdhála, an chéad duine a shínigh, agus a shíniú mór, feiceálach ar cheann de na cinn is aitheanta i stair Mheiriceá. Cúigear ionadaí a shínigh níos déanaí fós, tar éis an 2 Lúnasa; sa deireadh, 56 ionadaí ar fad a chuir a lámh leis an doiciméad. == Na Gaeil agus an Forógra == Meastar gur rugadh triúr de shínitheoirí an Fhorógra in Éirinn, agus gur de bhunadh Éireannach cúigear eile,<ref name=":0"/> ina measc bhí [[James Smith]]<ref name=":1" /> as Tír Eoghain, George Taylor<ref name=":2" /> agus Matthew Thornton.<ref name=":3" /> == Tionchar == Sheas Forógra Saoirse Mheiriceá mar inspioráid do náisiúnaithe ar fud fad na cruinne a bhí ag lorg a gcuid saoirse, [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach na hÉireann]] agus na h[[Cumann na nÉireannach Aontaithe|Éireannaigh Aontaithe]] in 1798 ina measc. In 1886, bhronn muintir na Fraince [[Dealbh na Saoirse]] ar mhuintir na Stát Aontaithe chun comóradh a dhéanamh ar chéad bliain ó shíniú an Fhorógra; tá dáta an 4 Iúil 1776 scríofa i litreacha Rómhánacha ar an tábla ina lámh chlé. In 1916, agus [[Forógra na Poblachta]] á chruthú, feictear go soiléir an tionchar a d'imir Forógra Mheiriceá ar cheannas stáit a bhaint amach ag Éirinn.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Lá Saoirse Mheiriceá]]  * [[Cogadh Saoirse Mheiriceá]] (1775-1783) * [[Dealbh na Saoirse]]  * [[Forógra na Poblachta|Forógra na Poblachta (]]Éire) == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:1776]] [[Catagóir:Doiciméid dlí]] 4aumj7m0g935e5pyu6t55fvxyadfw2f 0 127671 1329766 1329701 2026-10-12T18:43:03Z Unknown artist 32980 /* Cairt Scórála */ 1329766 wikitext text/x-wiki {{Bosca comórtas ceoil |ainm_cláir = [[Strictly Come Dancing]] |sraith = 24 |tír = [[An Ríocht Aontaithe]] |céad_chraoladh = 19 Meán Fómhair 2026 |craoladh_deireanach = 19 Nollaig 2026 |breithiúna = [[Craig Revel Horwood]]<br>[[Motsi Mabuse]]<br>[[Shirley Ballas]]<br>[[Anton Du Beke]] |óstaigh = [[Emma Willis]]<br>[[Josh Widdecombe]]<br>[[Johannes Radebe]] |craoltóir = [[BBC One]] |buaiteoir = |as = |amhrán = |seánra = |seo_caite = Strictly Come Dancing (sraith 23) |seo_chugainn = |bliain = 2026 }} Is comórtas damhsa teilifíse é '''''[[Strictly Come Dancing]]''''', a thosaigh sa [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] sa bhliain 2004. Tá sé ar [[BBC One]]. Cuireadh tús leis an bhfichiú sraith ar 19 Meán Fómhair 2026, agus chríochnóidh sí i mí na 19 Nollag 2026. Is iad [[Shirley Ballas]], [[Craig Revel Horwood]], [[Motsi Mabuse]] agus [[Anton du Beke]] na breithimh don sraith seo. ==Cúplaí== {| class="wikitable" style="margin:auto; text-align:center; font-size:95%;" |- ! Duine cáiliúil ! Gairmí ! Toradh |- |[[Chris Appleton]] |[[Amy Dowden]] |style="background:#f4c7b8;"|Seachtain 1<br>{{small|4 Deireadh Fómhair 2026}} |- |[[Melanie Walters]] |[[Aljaž Škorjanec]] |style="background:#f4c7b8;"|Seachtain 2<br>{{small|11 Deireadh Fómhair 2026}} |- |[[Bethany Antonia]] |[[Nancy Xu]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Cach Mercer]] |[[Maddie Ingoldsby]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Dani Dyer]] |[[Nikita Kuzmin]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Delta Goodrem]] |[[Kai Widdrington]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Graeme Hall]] |[[Lauren Oakley]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Jamie Winstone]] |[[Carlos Gu]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[John Nellis]] |[[Katya Jones]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Lacey Turner]] |[[Vito Coppola]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Lawrence Robb]] |[[Jowita Przystał]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Sarah Storey]] |[[Julian Caillon]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Shaun Wright-Phillips]] |[[Alexis Warr]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Tabby Stoecker]] |[[Mark Karmalita]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |- |[[Will Best]] |[[Dianne Buswell]] |style="background:lightblue"|Rannpháirteach |} == Cairt Scórála == {| class="wikitable sortable" style="margin: auto; text-align: center" |- !Cúpla !Áit !1 !2 !1+2 !3 !4 |- |<div style="float:left;">Bethany & Nancy | |26 |27 |53 |bgcolor=lightgreen|27 | |- |<div style="float:left;">Cach & Maddie | |20 |29 |49 |31 | |- |<div style="float:left;">Dani & Nikita | |22 |23 |45 |27 | |- |<div style="float:left;">Delta & Kai | |29 |30 |{{green|'''59'''}} |{{green|'''33'''}} |— |- |<div style="float:left;">Graeme & Lauren | |24 |{{green|'''31'''}} |55 |bgcolor=lightgreen|25 | |- |<div style="float:left;">Jamie & Carlos | |21 |21 |bgcolor=lightblue|42 |28 | |- |<div style="float:left;">John & Katya | |{{green|'''31'''}} |23 |54 |20 | |- |<div style="float:left;">Lacey & Vito | |27 |28 |55 |26 | |- |<div style="float:left;">Lawrence & Jowita | |20 |19 |bgcolor=lightgreen|39 |20 | |- |<div style="float:left;">Sarah & Julian | |{{red|''15''}} |24 |39 |20 | |- |<div style="float:left;">Shaun & Alexis | |{{red|''15''}} |25 |40 |bgcolor=lightblue|{{red|''15''}} | |- |<div style="float:left;">Tabby & Mark | |22 |28 |50 |31 | |- |<div style="float:left;">Will & Dianne | |18 |19 |bgcolor=lightgreen|37 |25 | |- |<div style="float:left;">Melanie & Aljaž |14 |{{red|''15''}} |{{red|''15''}} |{{red|''30''}} |bgcolor=orange|17 |bgcolor=darkgrey| |- |<div style="float:left;">Chris & Amy |15 |16 |17 |bgcolor=orange|33 |colspan=2 bgcolor=darkgrey| |} == Tagairtí == {{reflist}} {{Strictly Come Dancing}} [[Catagóir:Strictly Come Dancing]] [[Catagóir:2026 séasúir teilifíse]] 6bfmccl79pmr32yqlotym2jnkv7lvwn 0 128444 1329817 1328195 2026-10-13T06:46:24Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329817 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[speiceas]] [[Aves|éan]] [[Passeriformes|pasaireach]] é an '''''Grallaria ridgelyi,''''' ar a dtugtar freisin '''tororoí jocotoco''' nó '''chululú hocotoco''' <ref name="seo2">{{Nombres aves SEO 8|fechaacceso=5 de septiembre de 2016. P. 109}}</ref> a bhaineann leis an [[Géineas|ngéineas]] mór ''Grallaria'' den fhine Grallariidae, a bhí san áireamh roimhe seo sna Formicariidae. <ref name="AB2">[http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=6F24D8CBD3C6FBE6 Tororoí Jocotoco ''Grallaria ridgelyi'' Krabbe, Agro, Rice, Jacome, Navarrete & Sornoza, 1999] en ''Avibase''. Consultado el 5 de septiembre de 2016.</ref> Faightear é in [[Eacuadór]] agus [[Peiriú|i Peiriú]] . Aimsíodh é sa bhliain 1997, agus rinneadh cur síos eolaíoch air sa bhliain 1999 == Gnáthóg == deargTá sé dáilte feadh dheisceart na [[Na hAindéis|nAindéas]] in Eacuadór i Zamora-Chinchipe (abhantrach uachtarach [[Río Chinchipe|Chinchipe]] ) agus thuaisceart Pheiriú i gCajamarca . <ref name="ONeill">{{Luaigh foilseachán|year=2021|title=An ornithological survey of the southern Cordillera del Cóndor including the first record of Jocotoco Antpitta (''Grallaria ridgelyi'') for Peru|journal=Boletín de la Unión de Ornitólogos del Perú|volume=16|issue=1|pages=36–56|url=https://boletinunop.weebly.com/uploads/6/2/2/6/62265985/boletin_unop_vol._16_n°1_2021_-_oneill.pdf}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Maireann sé i scrobarnach na sléibhte síorghlasa taise, le [[Brífít|brífítí]], crainn ísle agus bambú den chuid is mó, ag airde idir 2300&nbsp;agus 2680[[Méadar|m]] . == Cur síos == Tomhaiseann sé 22 cm ar fhad. Tá coróin dhubh air; aghaidh beagnach go hiomlán dubhliath, seachas a chroiméal bán; droim liathdhonn, le dath meirgeach ar na sciatháin agus stríoca dubha ar an droim agus na guaillí; tá an chuid íochtarach liathbhán. Tá an t-imreasc dearg, tá an gob dubh, agus tá na cosa liath. == Beathú == Beathaíonn sé ar [[Coleoptera|chiaróga]], [[Seangán|seangáin]] agus [[Feithid|feithidí]] eile agus a [[Larbha|larbhaí]], péisteanna talún, [[Mílechosach|mílechosaigh]] agus [[Inveirteabrach|inveirteabraigh]] eile. == Tagairtí == {{Reflist}} ==Féach freisin== * [https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2026/sep/13/bird-ecuador-rare-species-jocotoco-antpitta-foundation-conservation-biodiversity-aoe The bird that changed Ecuador: how a chance discovery of a rare species helped to save many more] == Naisc sheachtracha == * [http://www.hbw.com/ibc/species/jocotoco-antpitta-grallaria-ridgelyi Físeáin, grianghraif agus fuaimeanna ó '''''Grallaria ridgelyi'''''] i The Internet Bird Collection. * [http://www.xeno-canto.org/species/grallaria-ridgelyi Fuaimeanna agus léarscáil dáileacháin '''''Grallaria ridgelyi'''''] i xeno-canto. * [https://web.archive.org/web/20070927032733/http://www.mindobirds.com.ec/images/jocotoco.jpg Jocotoco Antpitta photo]; ''Mindobirds''. * [https://web.archive.org/web/20110930032802/http://www.worldlandtrust.org/projects/antpitta.htm Jocotoco Antpitta ''Grallaria ridgelyi'']; ''World Land Trust''. Arna rochtain ar 22 Feabhra 2007Consultado el 22 de febrero de 2007. [[Catagóir:Grallaria |ridlargelyi]] [[Catagóir:Éin Mheiriceá Theas]] [[Catagóir:Éin na nAindéas]] [[Catagóir:Tacsóin, a ndearna Niels Krabbe cur síos orthu]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu i 1999]] jwgi2v16vydj2ftw91qnjcjkzx0ytmz 0 128461 1329818 1328439 2026-10-13T07:04:59Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1329818 wikitext text/x-wiki  {{Notelist}}Is polaiteoir Breatnach í '''Helen Jenner''' (rugadh 1988) atá ina Ceannaire ar an bhFreasúra sa Bhreatain Bheag agus ina Ceannaire ar Reform UK Wales ó Mheán Fómhair 2026. Tá sí ina Scáth-Aire Rialtais um Oideachas agus an Bhreatnais agus ina [[Comhalta an tSeanaid|ball den Senedd]] (BS) do Bangor Conwy Môn ó Bhealtaine 2026. Bhí sí ina Leas-Cheannaire ar Reform UK Wales ó Aibreán go Meán Fómhair 2026. == Cúlra agus luathghairme == Rugadh Jenner i ''[[Castell-nedd]]'', agus tógadh í i [[Bodorgan]], Ynys Môn, ag freastal ar Ysgol David Hughes . Rinne sí staidéar ar litríocht an Bhéarla in Ollscoil Bangor ; Sa bhliain 2006, bhí sí ina ball den bhanna punc The Mephs (gearr do Mephistophelean Engines of Pleasure). <ref>{{Cite web-en|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6lym1ngzngzo|title=From punk to politics - the making of new Reform Wales leader Helen Jenner|author=Browne|first=Adrian|date=22 September 2026|work=BBC News}}</ref> D’oibrigh Jenner mar mhúinteoir ag [[:en:Brit_School|Brit School]] i Londain ina dhiaidh sin, agus d’fhill sí ar an mBreatain Bheag i mí an Mhárta 2019. <ref name="NWC2019">{{Lua idirlín|url=https://www.northwaleschronicle.co.uk/news/18079486.chance-get-know-ynys-mons-parliamentary-candidates-standing-election/|work=North Wales Chronicle}}</ref> == Gairmréim pholaitiúil == Sheas Jenner i dtoghcheantar [[Ynys Môn (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Ynys Môn]] i [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019|dtoghchán ginearálta 2019]], do Reform UK faoina hainm roimhe seo, [[Reform UK|Brexit Party]], áit ar tháinig sí sa cheathrú háit as ceathrar iarrthóirí, ag fáil 6% den vóta. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/politics/constituencies/W07000041|work=BBC News}}</ref> I mí an Mhárta 2026, fógraíodh gurbh í Jenner an príomhiarrthóir ar liosta Reform UK Wales do thoghcheantar Bangor, Conwy, Môn . Go gairid ina dhiaidh sin, i mí Aibreáin 2026, fógraíodh í mar chéad leascheannaire an pháirtí. <ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://nation.cymru/news/reform-wales-appoints-deputy-leader-as-senedd-campaign-threatens-to-stall/|work=[[Nation.Cymru]]}}</ref> Toghadh í go rathúil. Ar an 19 Bealtaine 2026 ceapadh í mar Scáth-Aire um Oideachas agus don Bhreatnais i scáth comh-aireacht Thomas . <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.walesonline.co.uk/news/politics/reform-uk-announce-shadow-cabinet-33976064|language=en-GB|work=[[Wales Online]]}}</ref> Ar an 15 Meán Fómhair 2026, ceapadh Jenner ina ceannaire eatramhach ar Reform UK Wales, i ndiaidh éirí as [[Daniel Thomas (polaiteoir)|Dan Thomas]] ; <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cqde0xkgpy2xo|work=BBC News}}</ref> toghadh í mar cheannaire buan i dtoghchán ceannaireachta, agus fógraíodh na torthaí ar an 21 Meán Fómhair. <ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cjly4p95y3zko|work=[[BBC]]}}</ref> == Saol pearsanta == Is cainteoir líofa Breatnaise í Jenner. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crm924rpm0jo|title=I was told I should not be at the National Eisteddfod, says Reform MS|author=Deans|first=David|date=2026-08-27|language=en-GB|work=[[BBC News]]|access-date=2026-08-27}}</ref> Is é Emmett Jenner a fear céile, ball gníomhach de Reform in Wales chomh maith. <ref name=":0" /> == Féach freisin == * 7ú Senedd * Liosta de pholaiteoirí [[:en:List_of_Reform_UK_politicians|Reform UK]] * Liosta de na daoine a d’éirigh as an bPáirtí Coimeádach agus a chuaigh leReform UK * Liosta de bhaill baineanna an Senedd == Nótaí == Etholaethau seneddol yw '''Ynys Môn''', sy'n danfon un cynrychiolydd o'r etholaeth i Senedd San Steffan. Yr Aelod Seneddol cyfredol yw {{Swits Ynys Môn i enw'r AS}}. Dewiswyd Megan Lloyd George i sefyll yn etholiad cyffredinol 1929 yn dilyn cryn ddylawad gan ei rhieni ar y dewis. Cafodd 13,181 pleidlais gyda mwyafrif o 5,618 yn erbyn yr ymgeisydd Llafur, William Edwards. Hi oedd y ddynes gyntaf i'w hethol yn Aelod Seneddol dros etholaeth Gymreig. Ni safodd Llafur yn etholiad 1931 ac fe gadwodd Megan y sedd (fel y gwnaeth yn 1935) er i Lafur ymladd y sedd y flwyddyn honno. Ynys Môn yw'r unig etholaeth yng Nghymru i gael ei chynyrchioli yn San Steffan gan bedair plaid wahanol yn ystod yr 20g. Daliodd Megan Lloyd George y sedd dros y Rhyddfrydwyr o 1929 hyd 1951, yna trechwyd hi gan Cledwyn Hughes dros y Blaid Lafur o 1951 hyd 1979; enillodd Keith Best y sedd dros y Ceidwadwyr o 1979 hyd 1987 a Ieuan Wyn Jones dros Blaid Cymru o 1987 hyd 2001. == Tagairtí == == Naisc sheachtracha == * [https://senedd.wales/people/helen-jenner-ms/ Próifíl] ag an [[Senedd Cymru|Senedd]] * [https://web.archive.org/web/20260921135158/https://www.theyworkforyou.com/ms/26738/helen_jenner Taifead sa Senedd] ag TheyWorkForYou [[Catagóir:Daoine beo]] rcqslhu5bho4a3avog820cwkogb5py8 0 128576 1329725 2026-10-12T12:01:50Z ~2026-54754-44 77850 Leathanach cruthaithe le 'chacha' 1329725 wikitext text/x-wiki chacha axrktotmzyr9u34bkkcru4vperybsdg 0 128577 1329727 2026-10-12T13:18:12Z Conradder 34685 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Toghchán Chomhairle Ceantair Lár Uladh''' ar 18 Bealtaine 2023, le gach dara [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023|Toghcháin Áitiúla]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. Cuireadh moill coicís ar an toghchán chun comhthráth a sheachaint leis [[Corónú Shéarlais III agus Camilla|an chorónú]]. Toghadh 40 ar [[Comhairle Ceantair Lár Uladh|an chomhairle]] trí [[Aonvóta inaistrithe]] == Torthaí == ==A...' 1329727 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Toghchán Chomhairle Ceantair Lár Uladh''' ar 18 Bealtaine 2023, le gach dara [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023|Toghcháin Áitiúla]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. Cuireadh moill coicís ar an toghchán chun comhthráth a sheachaint leis [[Corónú Shéarlais III agus Camilla|an chorónú]]. Toghadh 40 ar [[Comhairle Ceantair Lár Uladh|an chomhairle]] trí [[Aonvóta inaistrithe]] == Torthaí == ==Achoimre dhúiche== ==Torthaí na ndúichí== ===Carn Tochair === ===An Chorr Chríochach === ===Dún Geanainn === ===Gleann Clochar=== ===Machaire Fíolta=== ===Maigh Fhoghlach=== ===Torann=== == Athruithe i rith an téarma == ===† Comhthofa=== ===‡ Athruithe ceangail === == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023]] mey1xhjxcgdrd4kcc74dt94kc8nuxmh 1329731 1329727 2026-10-12T14:52:34Z Conradder 34685 /* Torthaí */ 1329731 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Toghchán Chomhairle Ceantair Lár Uladh''' ar 18 Bealtaine 2023, le gach dara [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023|Toghcháin Áitiúla]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. Cuireadh moill coicís ar an toghchán chun comhthráth a sheachaint leis [[Corónú Shéarlais III agus Camilla|an chorónú]]. Toghadh 40 ar [[Comhairle Ceantair Lár Uladh|an chomhairle]] trí [[Aonvóta inaistrithe]] == Torthaí == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; margin-bottom: 10px;" ! colspan="10" | Toradh Toghcháin 2023 i [[Comhairle Ceantair Lár Uladh|Lár Uladh]] |- ! colspan ="2" |Páirtí ! Suíocháin ! Méaduithe ! Caillteanais ! Glan-mhéadú <br/>nó caillteanas ! Suíocháin % ! Vótaí % ! Vótaí ! +/− |- ! style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | | [[Sinn Féin]] ||19 ||2||0 ||{{increase}}2||47.50||'''47.16'''||'''31,384'''||{{increase}}7.31 |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | | [[PAD]] ||11|| 2 ||0 ||{{increase}}2 ||27.50||20.81 ||14,045||{{decrease}}2.37 |- ! style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | | [[PSDLO]] ||5 ||1 ||2|| {{decrease}}1 ||12.50||8.38||5,660||{{decrease}}6.02 |- ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | | [[Neamhspleáchas (polaitíocht)|Neamhspleáchas]] ||3 (a) ||1 ||0 ||{{increase}}1 ||7.50 ||7.75||5,230 ||{{increase}}1.96 |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | | [[PAU]] ||2 ||0 ||4 ||{{decrease}}4 ||5.0 ||7.27 ||4,908 ||{{decrease}}6.30 |- ! style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};" | | [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|GTA]] ||0|| 0 ||0 ||{{steady}}0|| 0.00 ||3.97 ||2,682 ||{{increase}}3.58 |- ! style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | | [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||0 ||0 ||0 ||{{steady}}0 ||0.00 ||2.82 ||1,904 ||{{increase}}1.59 |- ! style="background:{{Aontú/meta/color}};" | | [[Aontú]] ||0 ||0 ||0 ||{{steady}}0 ||0.00 ||2.82 ||1,904 ||{{increase}}1.59 |- |scope="row" style="background:{{Cross-Community Labour Alternative/meta/color}};"| |Lucht Oibre Eile||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.40 ||268 ||''Nua'' |- ! colspan ="2" | Iomlán: || 40 || || || || || || 67,505|| |- |} <small>'''Nóta''': Is iad "vótaí" an chéad rogha vótaí</small> * (a) Dúirt an triúr neamhspleách go n-aithníonn iad mar "phoblachtaigh neamhspleácha" ==Achoimre dhúiche== ==Torthaí na ndúichí== ===Carn Tochair === ===An Chorr Chríochach === ===Dún Geanainn === ===Gleann Clochar=== ===Machaire Fíolta=== ===Maigh Fhoghlach=== ===Torann=== == Athruithe i rith an téarma == ===† Comhthofa=== ===‡ Athruithe ceangail === == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023]] ipgop4sbnaq8f89jyuionkqkz5aloot 1329828 1329731 2026-10-13T11:10:06Z Conradder 34685 /* Achoimre dhúiche */ 1329828 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Toghchán Chomhairle Ceantair Lár Uladh''' ar 18 Bealtaine 2023, le gach dara [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023|Toghcháin Áitiúla]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. Cuireadh moill coicís ar an toghchán chun comhthráth a sheachaint leis [[Corónú Shéarlais III agus Camilla|an chorónú]]. Toghadh 40 ar [[Comhairle Ceantair Lár Uladh|an chomhairle]] trí [[Aonvóta inaistrithe]] == Torthaí == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; margin-bottom: 10px;" ! colspan="10" | Toradh Toghcháin 2023 i [[Comhairle Ceantair Lár Uladh|Lár Uladh]] |- ! colspan ="2" |Páirtí ! Suíocháin ! Méaduithe ! Caillteanais ! Glan-mhéadú <br/>nó caillteanas ! Suíocháin % ! Vótaí % ! Vótaí ! +/− |- ! style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | | [[Sinn Féin]] ||19 ||2||0 ||{{increase}}2||47.50||'''47.16'''||'''31,384'''||{{increase}}7.31 |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | | [[PAD]] ||11|| 2 ||0 ||{{increase}}2 ||27.50||20.81 ||14,045||{{decrease}}2.37 |- ! style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | | [[PSDLO]] ||5 ||1 ||2|| {{decrease}}1 ||12.50||8.38||5,660||{{decrease}}6.02 |- ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | | [[Neamhspleáchas (polaitíocht)|Neamhspleáchas]] ||3 (a) ||1 ||0 ||{{increase}}1 ||7.50 ||7.75||5,230 ||{{increase}}1.96 |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | | [[PAU]] ||2 ||0 ||4 ||{{decrease}}4 ||5.0 ||7.27 ||4,908 ||{{decrease}}6.30 |- ! style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};" | | [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|GTA]] ||0|| 0 ||0 ||{{steady}}0|| 0.00 ||3.97 ||2,682 ||{{increase}}3.58 |- ! style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | | [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||0 ||0 ||0 ||{{steady}}0 ||0.00 ||2.82 ||1,904 ||{{increase}}1.59 |- ! style="background:{{Aontú/meta/color}};" | | [[Aontú]] ||0 ||0 ||0 ||{{steady}}0 ||0.00 ||2.82 ||1,904 ||{{increase}}1.59 |- |scope="row" style="background:{{Cross-Community Labour Alternative/meta/color}};"| |Lucht Oibre Eile||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.40 ||268 ||''Nua'' |- ! colspan ="2" | Iomlán: || 40 || || || || || || 67,505|| |- |} <small>'''Nóta''': Is iad "vótaí" an chéad rogha vótaí</small> * (a) Dúirt an triúr neamhspleách go n-aithníonn iad mar "phoblachtaigh neamhspleácha" ==Achoimre dhúiche== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- class="unsortable" align="centre" !rowspan=2 align="left"|Ceantar ! % <br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> !rowspan=2|Iomlán<br />Comhairleoirí<br /> |- class="unsortable" align="center" ! colspan=2| Sinn Féin ! colspan=2 | PAD ! colspan=2 | PSDLO !colspan=2 | PAU !colspan=2 | GTA !colspan=2 | PCTÉ !colspan=2 | Neamhspleách <br/> agus eile |- |align="left"|Carn Tochair |bgcolor="#008800"|65.47 |bgcolor="#008800"|'''4''' {{increase}} 1 |13.69 |'''1''' {{steady}} |9.39 |0 {{decrease}} 1 |0.00 |0 {{steady}} |6.00 |0 {{steady}} |0.00 |0 {{steady}} |5.45 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Gleann Clochar |bgcolor="#008800"|35.79 |bgcolor="#008800"|'''2''' {{steady}} |30.04 |'''2''' {{steady}} |9.74 |0 {{decrease}} 1 |11.74 |'''1''' {{steady}} |0.00 |0 {{steady}} |0.00 |0 {{steady}} |12.68 |'''1''' {{increase}} 1 |'''6''' |- |align="left"|An Chorr Chríochach |bgcolor="#008800"|49.99 |bgcolor="#008800"|'''3''' {{steady}} |19.61 |'''2''' {{increase}} 1 |7.48 |'''1''' {{steady}} |11.94 |'''1''' {{decrease}} 1 |6.44 |0 {{steady}} |4.12 |0 {{steady}} |0.43 |0 {{steady}} |'''7''' |- |align="left"|Dún Geanainn |28.39 |'''2''' {{increase}} 1 |bgcolor="#D46A4C"|28.64 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |6.25 |'''1''' {{steady}} |5.48 |0 {{decrease}} 1 |3.11 |0 {{steady}} |4.90 |0 {{steady}} |23.13 |'''1''' {{steady}} |'''6''' |- |align="left"|Machaire Fíolta |bgcolor="#008800"|43.68 |bgcolor="#008800"|'''2''' {{steady}} |25.55 |'''2''' {{steady}} |9.74 |'''1''' {{steady}} |7.11 |0 {{steady}} |8.13 |0 {{steady}} |5.79 |0 {{steady}} |0.00 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Maigh Fhoghlach |bgcolor="#008800"|57.21 |bgcolor="#008800"|'''3''' {{steady}} |17.07 |'''1''' {{steady}} |7.11 |'''1''' {{increase}} 1 |6.47 |0 {{decrease}} 1 |5.67 |0 {{steady}} |2.70 |0 {{steady}} |3.79 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Torann |bgcolor="#008800"|51.61 |bgcolor="#008800"|'''3''' {{steady}} |11.00 |'''1''' {{increase}} 1 |9.04 |'''1''' {{steady}} |6.72 |0 {{decrease}} 1 |0.00 |0 {{steady}} |2.67 |0 {{steady}} |18.97 |'''1''' {{steady}} |'''6''' |- class="unsortable" class="sortbottom" style="background:#C9C9C9" |align="left"| '''Total''' |'''47.16''' |'''19''' {{increase}} 2 |'''20.81''' |'''11''' {{increase}} 2 |'''8.39''' |'''5''' {{decrease}} 1 |'''7.27''' |'''2''' {{decrease}} 4 |'''3.97''' |0 {{steady}} |'''2.82''' |0 {{steady}} |'''9.59''' |'''3''' {{increase}} 1 |'''40''' |- |} ==Torthaí na ndúichí== ===Carn Tochair === ===An Chorr Chríochach === ===Dún Geanainn === ===Gleann Clochar=== ===Machaire Fíolta=== ===Maigh Fhoghlach=== ===Torann=== == Athruithe i rith an téarma == ===† Comhthofa=== ===‡ Athruithe ceangail === == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023]] c27d7snsvtxyu182qoljgo98j1rq8q4 0 128578 1329729 2026-10-12T13:29:35Z Conradder 34685 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Toghchán Chomhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir''' ar 18 Bealtaine 2023, le gach dara [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023|Toghcháin Áitiúla]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. Cuireadh moill coicís ar an toghchán chun comhthráth a sheachaint leis [[Corónú Shéarlais III agus Camilla|an chorónú]]. Toghadh 40 ar [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|an chomhairle]] trí Aonvóta inaistri...' 1329729 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Toghchán Chomhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir''' ar 18 Bealtaine 2023, le gach dara [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023|Toghcháin Áitiúla]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. Cuireadh moill coicís ar an toghchán chun comhthráth a sheachaint leis [[Corónú Shéarlais III agus Camilla|an chorónú]]. Toghadh 40 ar [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|an chomhairle]] trí [[Aonvóta inaistrithe]] == Torthaí == ==Achoimre dhúiche== ==Torthaí na ndúichí== ===An Baile Meánach === ===Taobh na Banna=== ===Bráid=== ===Caisleán Charraig=== ===Bóthar an Chósta === ===Cnoc Each=== ===Loch Latharna=== == Athruithe i rith an téarma == ===† Comhthofa=== ===‡ Athruithe ceangail === == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023]] 2kfi4d4mlmzbimmqn4y8w0r0o059s0o 0 128579 1329750 2026-10-12T17:13:11Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:es:Special:Redirect/revision/170412736|Sandi Toksvig]]" 1329750 wikitext text/x-wiki Is scríbhneoir, fuirseoir agus láithreoir raidió, amharclainne agus teilifíse í '''Sandra Birgitte Toksvig''', Oifigeach d'Ord Impireacht na Breataine <ref>{{Cite web-en|url=https://www.bbc.com/news/uk-26893270|title=Sandi Toksvig and BBC cameraman Darren Conway receive OBEs|date=4 de abril de 2014|language=inglés|work=[[BBC News]]|access-date=29 de junio de 2024}}</ref> ( [[Cóbanhávan]], [[an Danmhairg]], 3 Bealtaine, 1958), <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Toksvig, Sandra Birgitte, (Sandi)|journal=Who's Who|date=1 de diciembre de 2007|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.37818|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford, Inglaterra, Reino Unido|language=inglés}}</ref> a bhfuil dé-náisiúntacht aici: Danmhargach agus Briotanach. Is gníomhaí polaitiúil í freisin, tar éis di Páirtí Comhionannais na mBan a bhunú in 2015 leis an iriseoir Catherine Mayer. Tá drámaí, úrscéalta agus leabhair do pháistí scríofa aici. Sa bhliain 1994, tháinig sí amach mar leispiach. <ref name="comingout">{{Cite web-en|url=https://www.telegraph.co.uk/women/life/sandi-toksvig-i-knew-from-the-earliest-time-that-i-was-gay/|title=Sandi Toksvig: 'Coming out was terrifying. We had death threats and had to go into hiding with the children for two weeks'|date=1 de agosto de 2016|language=inglés|work=[[The Telegraph]]|access-date=28 de junio de 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425123407/https://www.telegraph.co.uk/women/life/sandi-toksvig-i-knew-from-the-earliest-time-that-i-was-gay/|archive-date=25 de abril de 2024}}</ref> Sa bhliain 2016, tháinig Toksvig i gcomharbacht ar [[Stephen Fry]] chun an [[BBC|tráth]] na gceist ''QI'' (i séasúr N) a chur i láthair, tar éis dó a bheith ina aoi arís agus arís eile agus deich mbliana a chaitheamh mar láithreoir an chláir phainéil ''The News Quiz'' ar [[BBC Radio 4]] . Ó 2017 go 2020, bhí sí ina comhláithreoir ar an seó ''The Great British Bake Off'' in éineacht leis an bhfear grinn [[Noel Fielding]] . Sa bhliain 2020, d’éirigh sí as an bpost seo agus tháinig Matt Lucas ina háit. <ref name="bakeoff1">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2017/mar/16/noel-fielding-and-sandi-toksvig-to-host-new-great-british-bake-off|title=Noel Fielding and Sandi Toksvig to host new Great British Bake Off|date=16 de marzo de 2017|language=inglés|work=[[The Guardian]]|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> <ref name="bakeoff2">{{Cite web-en|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-51133199|title=The Great British Bake Off: Sandi Toksvig to leave after three years|date=16 de enero de 2020|language=inglés|work=[[BBC News]]|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> Bhí Toksvig ina cathaoirleach ar Lón na mBan na Bliana — lón carthanachta bliantúil urraithe ag Fondúireacht na mBan na Bliana — ó 2015 go 2017. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.womenoftheyear.co.uk/news/sandi-toksvig-president/|title=Sandi Toksvig: President|date=20 de enero de 2015|language=inglés|work=Women of the Year|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> == Blianta luatha == Rugadh Toksvig i gCóbanhávan na Danmhairge. Iriseoir Danmhargach ab ea a athair, Claus Toksvig, chomh maith le craoltóir agus comhfhreagraí eachtrach. Mar gheall air seo, chaith Toksvig formhór a óige lasmuigh den Danmhairg, go príomha i gCathair Nua-Eabhrac. Is Briotanach í a máthair, Julie Anne Toksvig (née Brett). <ref>{{Cite web-en|url=https://www.heraldscotland.com/news/13127990.Sandi_Toksvig_minds_her_manners/|title=Sandi Toksvig minds her manners|date=18 de octubre de 2013|language=inglés|work=[[The Herald]]|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> Tá deartháir níos sine aici, Nick, atá ina iriseoir, agus deirfiúr níos óige, Jenifer, scríbhneoir scáileáin, a rugadh nuair a bhí Sandi 12 bliana d'aois. Ag aois 24, ceapadh Sandi mar chaomhnóir dlíthiúil Jenifer. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.thetimes.com/article/relative-values-sandi-toksvig-and-her-sister-jeni-qm378b57hhp|title=Relative values: Sandi Toksvig and her sister Jeni|date=9 de noviembre de 2003|language=inglés|work=[[The Sunday Times]]|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> <ref>{{Cite web-en|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/how-we-met-1599365.html|title=How We Met|date=2 de septiembre de 1995|language=inglés|work=[[The Independent]]|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> Sa bhliain 1969, chlúdaigh a hathair [[Apollo 11|tuirlingt an chéad duine ar an ngealach]] ó ionad rialaithe misean [[NASA]] i Houston, agus bhí Sandi ina theannta. Le linn an tuirlingthe ar an ngealach, bhí lámh rúnaí [[Neil Armstrong]], a bhí neirbhíseach, ag Sandi. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.radiotimes.com/tv/entertainment/reality-tv/sandi-toksvig-qi-bake-off-mp-politics-gender-pay/|title=Sandi Toksvig: ‘Standing as an MP? I’m not going to say no to anything’|date=17 de septiembre de 2018|language=inglés|work=[[Radio Times]]|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> {{Sfn|Toksvig|2009}} Cé go raibh a hathair ag obair i Londain, d’fhreastail Sandi ar Scoil phríobháideach Tormead do Chailíní, a bhí suite in aice le [[Guildford]] . Bhí a céad phost, ag 18 mbliana d’aois, mar oibreoir soilsithe ar an gceoldráma rac-cheoil ''Jesus Christ Superstar'' . {{Sfn|Toksvig|2009}} <ref>{{Cite web-en|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/3670221/Sandi-Toksvig-All-the-worlds-backstage.html|title=Sandi Toksvig: All the world's backstage|date=30 de diciembre de 2007|language=inglés|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=28 de junio de 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007195508/https://www.telegraph.co.uk/culture/3670221/Sandi-Toksvig-All-the-worlds-backstage.html|archive-date=7 de octubre de 2023}}</ref> Rinne sé staidéar ar an dlí, ar an tseandálaíocht agus ar antraipeolaíocht i gColáiste Girton, [[Ollscoil Cambridge]], áit ar bhain sé céim den chéad scoth amach agus fuair sé dhá ghradam (Gradam Raemaekers agus Gradam Theresa Montefiore) as a chuid torthaí den scoth. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/education/2012/jan/23/sandi-toksvig-chancellor-portsmouth-university|title=Sandi Toksvig becomes chancellor of Portsmouth University|date=23 de enero de 2012|language=inglés|work=[[The Guardian]]|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> Ba é an Tiarna Denning duine dá mhaoirseoirí tráchtas. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.comedy.co.uk/tv/qi/episodes/9/8/|title=QI Series I, Episode 8 - Inequality|language=inglés|work=British Comedy Guide|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> Toksvig nació en 1958 en Copenhague, Dinamarca. El so padre, Claus Toksvig, yera un periodista, emisora y corresponsal estranxeru danés; de resultes, Toksvig pasó la mayor parte de la so mocedá fora de Dinamarca, na so mayoría na ciudá de Nueva York. La so madre, Julie Anne Toksvig (de soltera Brett), ye británica.Tien un hermanu mayor, Nick, que ye periodista, y una hermana menor, Jenifer, una libretista, que nació cuando Sandi tenía 12 años. Cuando Sandi tenía 24 años, foi nomada tutora legal de Jenifer.En 1969, el so padre cubrió l' aterrizaxe del primer home na lluna dende' l control de la misión; ella taba sosteniendo la mano del secretariu de Neil Armstrong mientres l' aterrizaxe.El so padre, que yera un fíu de la familia de los sos padres, foi un fíu de la familia de los sos padres. El so primer trabayu, a la edá de 18 años, foi como operador de follow spot pal musical Jesus Christ Superstar.[5][6] [[Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1958]] [[Catagóir:Leathanaigh ina bhfuil naisc chuig ábhar síntiús amháin]] [[Catagóir:Mná]] mnj3j09pennmbqqmg9ybtvjvhfgw2y2 1329751 1329750 2026-10-12T17:14:50Z Ériugena 188 1329751 wikitext text/x-wiki Is scríbhneoir, fuirseoir agus láithreoir raidió, amharclainne agus teilifíse í '''Sandra Birgitte Toksvig''', Oifigeach d'Ord Impireacht na Breataine <ref>{{Cite web-en|url=https://www.bbc.com/news/uk-26893270|title=Sandi Toksvig and BBC cameraman Darren Conway receive OBEs|date=4 de abril de 2014|language=inglés|work=[[BBC News]]|access-date=29 de junio de 2024}}</ref> ( [[Cóbanhávan]], [[an Danmhairg]], 3 Bealtaine, 1958), <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Toksvig, Sandra Birgitte, (Sandi)|journal=Who's Who|date=1 de diciembre de 2007|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.37818|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford, Inglaterra, Reino Unido|language=inglés}}</ref> a bhfuil dé-náisiúntacht aici: Danmhargach agus Briotanach. Is gníomhaí polaitiúil í freisin, tar éis di Páirtí Comhionannais na mBan a bhunú in 2015 leis an iriseoir Catherine Mayer. Tá drámaí, úrscéalta agus leabhair do pháistí scríofa aici. Sa bhliain 1994, tháinig sí amach mar leispiach. <ref name="comingout">{{Cite web-en|url=https://www.telegraph.co.uk/women/life/sandi-toksvig-i-knew-from-the-earliest-time-that-i-was-gay/|title=Sandi Toksvig: 'Coming out was terrifying. We had death threats and had to go into hiding with the children for two weeks'|date=1 de agosto de 2016|language=inglés|work=[[The Telegraph]]|access-date=28 de junio de 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425123407/https://www.telegraph.co.uk/women/life/sandi-toksvig-i-knew-from-the-earliest-time-that-i-was-gay/|archive-date=25 de abril de 2024}}</ref> Sa bhliain 2016, tháinig Toksvig i gcomharbacht ar [[Stephen Fry]] chun an [[BBC|tráth]] na gceist ''QI'' (i séasúr N) a chur i láthair, tar éis dó a bheith ina aoi arís agus arís eile agus deich mbliana a chaitheamh mar láithreoir an chláir phainéil ''The News Quiz'' ar [[BBC Radio 4]] . Ó 2017 go 2020, bhí sí ina comhláithreoir ar an seó ''The Great British Bake Off'' in éineacht leis an bhfear grinn [[Noel Fielding]] . Sa bhliain 2020, d’éirigh sí as an bpost seo agus tháinig Matt Lucas ina háit. <ref name="bakeoff1">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2017/mar/16/noel-fielding-and-sandi-toksvig-to-host-new-great-british-bake-off|title=Noel Fielding and Sandi Toksvig to host new Great British Bake Off|date=16 de marzo de 2017|language=inglés|work=[[The Guardian]]|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> <ref name="bakeoff2">{{Cite web-en|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-51133199|title=The Great British Bake Off: Sandi Toksvig to leave after three years|date=16 de enero de 2020|language=inglés|work=[[BBC News]]|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> Bhí Toksvig ina cathaoirleach ar Lón na mBan na Bliana — lón carthanachta bliantúil urraithe ag Fondúireacht na mBan na Bliana — ó 2015 go 2017. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.womenoftheyear.co.uk/news/sandi-toksvig-president/|title=Sandi Toksvig: President|date=20 de enero de 2015|language=inglés|work=Women of the Year|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> == Luathbhlianta == [[Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1958]] [[Catagóir:Leathanaigh ina bhfuil naisc chuig ábhar síntiús amháin]] [[Catagóir:Mná]] tdg680en3e5m9stua9fnd8bbvyuk1rj 1329754 1329751 2026-10-12T17:39:06Z Ériugena 188 1329754 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Is craoltóir, fuirseoir, láithreoir agus scríbhneoir Danmhargach-Briotanach í Sandra Birgitte Toksvig (a rugadh ar 3 Bealtaine 1958) <ref>{{Cite journal|date=2007-12-01|title=Toksvig, Sandra Birgitte, (Sandi), (born 3 May 1958), writer and comedian|journal=Who's Who|language=en|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.37818}}</ref> ar raidió, stáitse agus teilifís na Breataine. Tá drámaí, úrscéalta agus leabhair do pháistí scríofa aici. Is gníomhaí polaitiúil í freisin, tar éis di an Women's Equality Party, atá díscaoilte anois, a chomhbhunú in 2015.<ref name=":1">{{Cite news |last=Walker |first=Peter |date=2024-11-17 |teideal=Women's Equality party members vote to dissolve organisation |url=https://www.theguardian.com/politics/2024/nov/17/womens-equality-party-wep-members-vote-dissolve-organisation |access-date=2025-07-18 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> In 1994, d'fhógair Toksvig go raibh sí ina leispiach.<ref name="The Telegraph">{{cite news |date=1 August 2016 |teideal=Sandi Toksvig: 'Coming out was terrifying. We had death threats and had to go into hiding with the children for two weeks' |url=https://www.telegraph.co.uk/women/life/sandi-toksvig-i-knew-from-the-earliest-time-that-i-was-gay/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/women/life/sandi-toksvig-i-knew-from-the-earliest-time-that-i-was-gay/ |archive-date=12 January 2022 |access-date=17 January 2019 |work=The Telegraph}}{{cbignore}}</ref> Sa bhliain 2016, tháinig Toksvig i gcomharbacht ar [[Stephen Fry]] chun an [[BBC|tráth]] na gceist ''QI'' (i séasúr N) a chur i láthair, tar éis dó a bheith ina aoi arís agus arís eile agus deich mbliana a chaitheamh mar láithreoir an chláir phainéil ''The News Quiz'' ar [[BBC Radio 4]] . Ó 2017 go 2020, bhí sí ina comhláithreoir ar an seó ''The Great British Bake Off'' in éineacht leis an bhfear grinn [[Noel Fielding]] . Sa bhliain 2020, d’éirigh sí as an bpost seo agus tháinig Matt Lucas ina háit. <ref name="bakeoff1">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2017/mar/16/noel-fielding-and-sandi-toksvig-to-host-new-great-british-bake-off|title=Noel Fielding and Sandi Toksvig to host new Great British Bake Off|date=16 de marzo de 2017|language=inglés|work=[[The Guardian]]|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> <ref name="bakeoff2">{{Cite web-en|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-51133199|title=The Great British Bake Off: Sandi Toksvig to leave after three years|date=16 de enero de 2020|language=inglés|work=[[BBC News]]|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> Bhí Toksvig ina cathaoirleach ar ''Women of the Year Lunch'', carthanachta bliantúil urraithe ag ''Women of the Year Foundation'' — ó 2015 go 2017. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.womenoftheyear.co.uk/news/sandi-toksvig-president/|title=Sandi Toksvig: President|date=20 de enero de 2015|language=inglés|work=Women of the Year|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> == Luathbhlianta == ==Tagairtí== [[Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1958]] [[Catagóir:Leathanaigh ina bhfuil naisc chuig ábhar síntiús amháin]] [[Catagóir:Mná]] 26h5fh1aq8srkm1al7tor86yxemrty5 1329755 1329754 2026-10-12T17:39:37Z Ériugena 188 1329755 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Is craoltóir, fuirseoir, láithreoir agus scríbhneoir Danmhargach-Briotanach í '''Sandra Birgitte Toksvig''' (a rugadh ar 3 Bealtaine 1958) <ref>{{Cite journal|date=2007-12-01|title=Toksvig, Sandra Birgitte, (Sandi), (born 3 May 1958), writer and comedian|journal=Who's Who|language=en|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.37818}}</ref> ar raidió, stáitse agus teilifís na Breataine. Tá drámaí, úrscéalta agus leabhair do pháistí scríofa aici. Is gníomhaí polaitiúil í freisin, tar éis di an Women's Equality Party, atá díscaoilte anois, a chomhbhunú in 2015.<ref name=":1">{{Cite news |last=Walker |first=Peter |date=2024-11-17 |teideal=Women's Equality party members vote to dissolve organisation |url=https://www.theguardian.com/politics/2024/nov/17/womens-equality-party-wep-members-vote-dissolve-organisation |access-date=2025-07-18 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> In 1994, d'fhógair Toksvig go raibh sí ina leispiach.<ref name="The Telegraph">{{cite news |date=1 August 2016 |teideal=Sandi Toksvig: 'Coming out was terrifying. We had death threats and had to go into hiding with the children for two weeks' |url=https://www.telegraph.co.uk/women/life/sandi-toksvig-i-knew-from-the-earliest-time-that-i-was-gay/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/women/life/sandi-toksvig-i-knew-from-the-earliest-time-that-i-was-gay/ |archive-date=12 January 2022 |access-date=17 January 2019 |work=The Telegraph}}{{cbignore}}</ref> Sa bhliain 2016, tháinig Toksvig i gcomharbacht ar [[Stephen Fry]] chun an [[BBC|tráth]] na gceist ''QI'' (i séasúr N) a chur i láthair, tar éis dó a bheith ina aoi arís agus arís eile agus deich mbliana a chaitheamh mar láithreoir an chláir phainéil ''The News Quiz'' ar [[BBC Radio 4]] . Ó 2017 go 2020, bhí sí ina comhláithreoir ar an seó ''The Great British Bake Off'' in éineacht leis an bhfear grinn [[Noel Fielding]] . Sa bhliain 2020, d’éirigh sí as an bpost seo agus tháinig Matt Lucas ina háit. <ref name="bakeoff1">{{Cite web-en|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2017/mar/16/noel-fielding-and-sandi-toksvig-to-host-new-great-british-bake-off|title=Noel Fielding and Sandi Toksvig to host new Great British Bake Off|date=16 de marzo de 2017|language=inglés|work=[[The Guardian]]|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> <ref name="bakeoff2">{{Cite web-en|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-51133199|title=The Great British Bake Off: Sandi Toksvig to leave after three years|date=16 de enero de 2020|language=inglés|work=[[BBC News]]|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> Bhí Toksvig ina cathaoirleach ar ''Women of the Year Lunch'', carthanachta bliantúil urraithe ag ''Women of the Year Foundation'' — ó 2015 go 2017. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.womenoftheyear.co.uk/news/sandi-toksvig-president/|title=Sandi Toksvig: President|date=20 de enero de 2015|language=inglés|work=Women of the Year|access-date=28 de junio de 2024}}</ref> == Luathbhlianta == ==Tagairtí== [[Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1958]] [[Catagóir:Leathanaigh ina bhfuil naisc chuig ábhar síntiús amháin]] [[Catagóir:Mná]] d9wdbrfl0ghkpq2dd26aoflrtjzpao6 0 128580 1329762 2026-10-12T18:34:42Z Marcas.oduinn 33120 Cruthaithe ó enwiki 1329762 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba mheánaoisíoch, clasaicíoch agus pailéagrafóir meireacánach é '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=:0 /> '''Colker''' (19 Márta 1927 – 8 Aibreán 2020).<ref name=Murphy2009 /><ref name=Donaldson1972 /> Bhí sé ina bhall dáimhe in [[Ollscoil Virginia]] in mbliain 1953 go dtí go ndeachaigh sé ar scor in 1998. Tá cáil aige as uacht na catalóige a rinne sé, an 'Chatalóg Colker' de lámhscríbhinní meánaoiseacha Laidine le fáil i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha Bhí dhá chomhaltacht iarchéime ag Colker sna 1950í chuig [[Ollscoil Pháras]], [[Comhaltacht Fulbright]] ina measc.<ref name=:4 /> Chuaigh sé san roinn clasaiceach ag Ollscoil Virginia (UVA) sa bhliain 1953 mar a chéad mheánaoisíoch,<ref name=:4 /> agus chaith sé an chuid eile dá ghairm beatha ann.<ref name=:1 /> Rinne Colker cathaoirleacht ar an roinn clasaiceach UVA ón mblian 1964 go dtí 1968, agus d'éirigh sé ina lán-ollamh le léann clasaiceach sa bhliain 1967.<ref name=:4 /> Ina chuid taighde, chuir sé béim ar [[pailéagrafaíocht]] agus [[critic théacsúil]].<ref name=:2 /> Le linn na 1950í, thosaigh Colker ag déanamh catalóige dosna 450 lámhscríbhinn meánaoiseacha Laidine atá le fáil i Leabharlann Choláiste na Tríonóide.<ref name=:0 /> Thug sé cuairt go minic ar Bhaile Átha Cliath<ref name=:1 /> le feadh 30 bliain ag obair ar an gcatalóg.<ref name=:0 /> Sa bhliain 1977, bhain sé [[Comhaltacht Guggenheim]] amach,<ref name=:4 /> agus céim onórach ó {{h|Coláiste na Tríonóide}} sa bhliain 1987.<ref name=:1 /> Foilsíodh catalóg Colker sa bhliain 1991 faoin teideal ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts'',<ref name=:0 /> aitheanta de ghnáth an 'Colker catalogue'.<ref name=:3 /> Ba é an chéad lánchatalóg de lámhscríbhinní Laidine na leabharlainne.<ref name=:0 /> Chuaigh Colker ar scor ó Ollscoil Virginia sa bhliain 1998.<ref name=:2 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Murphy2009>{{cite journal | last=Murphy | first=Margaret | date=2009 | title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 | journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies | language=en | volume=3 | issue=1 | pages=115–116 | doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Donaldson1972>{{cite journal | last=Donaldson | first=Robert | year=1972 | title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) | url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 | journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics | volume=6 | issue=3 |page=84}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal = Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin | teanga = en | dáta = 15 Feabhra 2018}}</ref> <ref name=:1>{{lua idirlín | dáta = 2020-05-28 | teideal = In Memoriam Marvin Colker | url = https://classics.as.virginia.edu/memoriam-marvin-colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = Department of Classics, University of Virginia | teanga = en}}</ref> <ref name=:2>{{lua idirlín | dáta = 2020-04-11 | teideal = Marvin Leonard Colker | url = https://camws.org/colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = camws.orh | teanga = en}}</ref> <ref name=:3>{{cite journal | last=Maxwell | first=Jane | date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history | url=https://www.jstor.org/stable/26316909 | journal=Hermathena | issue=194 | pages=9–22 | issn=0018-0750}}</ref> <ref name=:4>{{cite book | last=Mikalson | first=Jon D. | url=https://www.academia.edu/34305045/History_of_Classics_at_the_University_of_Virginia_1825_1970 | title=An Informal, Slightly Hagiographic History of Classics At the University of Virginia, From 1825 – 1970 | date=Summer 2015 | publisher=University of Virginia}}</ref> }} dgj1m5n877tpq3nuexq3i9y2y8yievz 1329763 1329762 2026-10-12T18:36:30Z Marcas.oduinn 33120 /* */ +ceannteidil 1329763 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba mheánaoisíoch, clasaicíoch agus pailéagrafóir meireacánach é '''Marvin Leonard "Mark"'''<ref name=:0 /> '''Colker''' (19 Márta 1927 – 8 Aibreán 2020).<ref name=Murphy2009 /><ref name=Donaldson1972 /> Bhí sé ina bhall dáimhe in [[Ollscoil Virginia]] in mbliain 1953 go dtí go ndeachaigh sé ar scor in 1998. Tá cáil aige as uacht na catalóige a rinne sé, an 'Chatalóg Colker' de lámhscríbhinní meánaoiseacha Laidine le fáil i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. == Gairm bheatha == Bhí dhá chomhaltacht iarchéime ag Colker sna 1950í chuig [[Ollscoil Pháras]], [[Comhaltacht Fulbright]] ina measc.<ref name=:4 /> Chuaigh sé san roinn clasaiceach ag Ollscoil Virginia (UVA) sa bhliain 1953 mar a chéad mheánaoisíoch,<ref name=:4 /> agus chaith sé an chuid eile dá ghairm beatha ann.<ref name=:1 /> Rinne Colker cathaoirleacht ar an roinn clasaiceach UVA ón mblian 1964 go dtí 1968, agus d'éirigh sé ina lán-ollamh le léann clasaiceach sa bhliain 1967.<ref name=:4 /> Ina chuid taighde, chuir sé béim ar [[pailéagrafaíocht]] agus [[critic théacsúil]].<ref name=:2 /> Le linn na 1950í, thosaigh Colker ag déanamh catalóige dosna 450 lámhscríbhinn meánaoiseacha Laidine atá le fáil i Leabharlann Choláiste na Tríonóide.<ref name=:0 /> Thug sé cuairt go minic ar Bhaile Átha Cliath<ref name=:1 /> le feadh 30 bliain ag obair ar an gcatalóg.<ref name=:0 /> Sa bhliain 1977, bhain sé [[Comhaltacht Guggenheim]] amach,<ref name=:4 /> agus céim onórach ó {{h|Coláiste na Tríonóide}} sa bhliain 1987.<ref name=:1 /> Foilsíodh catalóg Colker sa bhliain 1991 faoin teideal ''Trinity College Dublin Library: Descriptive Catalogue of the Medieval and Renaissance Latin Manuscripts'',<ref name=:0 /> aitheanta de ghnáth an 'Colker catalogue'.<ref name=:3 /> Ba é an chéad lánchatalóg de lámhscríbhinní Laidine na leabharlainne.<ref name=:0 /> Chuaigh Colker ar scor ó Ollscoil Virginia sa bhliain 1998.<ref name=:2 /> == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Murphy2009>{{cite journal | last=Murphy | first=Margaret | date=2009 | title=Trinity College Library Dublin. Descriptive Catalogue of the Mediaeval and Renaissance Latin Manuscripts. Supplement One by Marvin L. Colker (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/960305 | journal=Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies | language=en | volume=3 | issue=1 | pages=115–116 | doi=10.1353/eol.2009.a960305 |issn=2329-0846 | url-access=subscription}}</ref> <ref name=Donaldson1972>{{cite journal | last=Donaldson | first=Robert | year=1972 | title=Long Room: Bulletin of the Friends of the Library, Trinity College, Dublin (Book Review) | url=https://www.proquest.com/openview/403479e4180dfc88225ce2e7999338c7/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1817457 | journal=The Bibliotheck; a Scottish Journal of Bibliography and Allied Topics | volume=6 | issue=3 |page=84}}</ref> <ref name=:0>{{lua idirlín | sloinne = | ainm = | teideal = Pioneering work of Prof Colker honoured with exhibition and journal publication | url = https://www.tcd.ie/news_events/articles/pioneering-work-of-prof-colker-honoured-with-exhibition-and-journal-publication/ | dátarochtana = 2026-07-30 | work = Trinity College Dublin | teanga = en | dáta = 15 Feabhra 2018}}</ref> <ref name=:1>{{lua idirlín | dáta = 2020-05-28 | teideal = In Memoriam Marvin Colker | url = https://classics.as.virginia.edu/memoriam-marvin-colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = Department of Classics, University of Virginia | teanga = en}}</ref> <ref name=:2>{{lua idirlín | dáta = 2020-04-11 | teideal = Marvin Leonard Colker | url = https://camws.org/colker | dátarochtana = 2026-07-29 | work = camws.orh | teanga = en}}</ref> <ref name=:3>{{cite journal | last=Maxwell | first=Jane | date=2013 |title=The ‘Colker catalogue’: a brief history | url=https://www.jstor.org/stable/26316909 | journal=Hermathena | issue=194 | pages=9–22 | issn=0018-0750}}</ref> <ref name=:4>{{cite book | last=Mikalson | first=Jon D. | url=https://www.academia.edu/34305045/History_of_Classics_at_the_University_of_Virginia_1825_1970 | title=An Informal, Slightly Hagiographic History of Classics At the University of Virginia, From 1825 – 1970 | date=Summer 2015 | publisher=University of Virginia}}</ref> }} gxw9um85afd25ubbf890fotdi3lxr99 0 128581 1329785 2026-10-13T00:09:15Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '{{teideal iodálach}} Téarma Laidine is ea '''''ultra vires''''' a chiallaíonn “thar an chumhacht”. I gcás ina dtéann duine nó eintiteas thar a chumhachtaí iarbhír.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.citizensinformation.ie/ga/justice/legal-terms-explained/#lffcd7|teideal=Téarmaí dlíthiúla mínithe|údar=Citizensinformation.ie|language=ga-IE|work=www.citizensinformation.ie|foilsitheoir=Citizensinformation.ie|dátarochtana=2026-10-13}}</ref> == Fé...' 1329785 wikitext text/x-wiki {{teideal iodálach}} Téarma Laidine is ea '''''ultra vires''''' a chiallaíonn “thar an chumhacht”. I gcás ina dtéann duine nó eintiteas thar a chumhachtaí iarbhír.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.citizensinformation.ie/ga/justice/legal-terms-explained/#lffcd7|teideal=Téarmaí dlíthiúla mínithe|údar=Citizensinformation.ie|language=ga-IE|work=www.citizensinformation.ie|foilsitheoir=Citizensinformation.ie|dátarochtana=2026-10-13}}</ref> == Féach freisin == * ''[[Catagóir:Focail agus frásaí Laidine]]''[[:Catagóir:Focail agus frásaí Laidine|Focail agus frásaí Laidine]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Téarmaí dlí]] [[Catagóir:Téarmaí dlíthiúla na Laidine]] [[Catagóir:Focail agus frásaí Laidine]] g6dykm4jejisi0xgp4u92yh4ha1fbpk 0 128582 1329827 2026-10-13T09:54:22Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:gd:Special:Redirect/revision/574537|Donna Strickland]]" 1329827 wikitext text/x-wiki Is fisiceoir optúil Ceanadach í '''Donna Strickland''' . Rugadh í i 1959 i [[Guelph]] agus bhí sí ina scoláire in [[Oilthigh MhicMhaighstir|Ollscoil]] [[:gd:Oilthigh_MhicMhaighstir|MhicMhaighstir]] . Scríobh sí tráchtas faoi [[Gérard Mourou]] in [[Oilthigh Rochester|Ollscoil Rochester]] áit ar d'fhorbair siad ''chirped pulse amplification''. Rinne sí taighde i gCeanada, i Saotharlann Náisiúnta Laurence Livermore agus in Ollscoil Princeton sular bhog sí go [[Oilthigh Waterloo|hOllscoil Waterloo]] áit ar ceapadh ina hollamh í sa bhliain 2002. Bhí sí ina huachtarán ar Chumann Optóiméadrach [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Mheiriceá]] in 2013. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.osa.org/en-us/history/biographies/donna-t-strickland/}}</ref> m4wpiakzafrtduhg1vsdhwtohezzqff