Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5701 1330234 1284000 2026-10-20T08:49:54Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1330234 wikitext text/x-wiki {{Deireadh Fómhair}} Is é an '''20 Deireadh Fómhair''' an 293ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 294ú lá i mbliain bhisigh. Tá 72 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Guatamala]] - ''Lá na réabhlóide'' == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1620]] — [[Albert Cuyp]], péintéir tírdhreacha Ísiltíreach (b. [[1691]]) * [[1632]] — [[Christopher Wren]], ailtire Sasanach (b. [[1723]]) * [[1740]] — [[Isabelle de Charrière]], scríbhneoir agus cumadóir Fraincise (b. [[1805]]) * [[1819]] — [[Cyrus West Field]], fear gnó Meiriceánach (b. [[1956]]) * [[1854]] — [[Arthur Rimbaud]], file Francach (b. [[1891]]) * [[1882]] — [[Bela Lugosi]], aisteoir Ungárach-Meiriceánach (b. [[1956]]) * [[1891]] — [[James Chadwick]], fisiceoir Sasanach (b. [[1974]]) * [[1892]] — [[Eoin Ó Dubhthaigh]], polaiteoir agus saighdiúir Éireannach agus ceannaire na Léinte Gorma (b. [[1944]]) * [[1925]] — [[Pádraig Tyers]], imreoir peil Ghaelach (b. [[2010]]) * [[1938]] — [[Kathy Kirby]], amhránaí Sasanach (b. [[2011]]) * [[1941]] — [[Mike Murphy]], láithreoir Éireannach * [[1942]] — [[Philomena Begley]], amhránaí Éireannach * [[1946]] — [[Elfriede Jelinek]], scríbhneoir Ostarach * [[1950]] — [[Tom Petty]], ceoltóir Meiriceánach (b. [[2017]]) * [[1952]] — [[Russell Bowers]], polaiteoir Meiriceánach * [[1955]] — [[Sheldon Whitehouse]], polaiteoir Meiriceánach * [[1956]] — [[Danny Boyle]], stiúrthóir Sasanach de phór na hÉireann * [[1959]] — [[Declan Kidney]], bainisteoir rugbaí Éireannach * [[1962]] — [[Nioclás Inglis]], iománaí Éireannach * [[1963]] — [[Vladimir Solovyov (iriseoir)|Vladimir Solovyov]], iriseoir Rúiseach * [[1964]] — [[Kamala Harris]], 49ú Leas-Uachtarán na Stát Aontaithe * [[1971]] — [[Dannii Minogue]], ceoltóir popcheoil Astrálach * [[1971]] — [[Snoop Dogg]], rapcheoltóir Meiriceánach * [[1972]] — [[Brian Schatze]], polaiteoir SAM * [[1976]] — [[John Leonard]], imreoir peil Ghaelach * [[1979]] — [[Paul O'Connell]], imreoir rugbaí * [[1984]] — [[Andrew Trimble]], imreoir rugbaí * [[1984]] — [[Lynn Ruane]], polaiteoir Éireannach * [[1988]] — [[Daniel McCrossan]], polaiteoir as Contae Thír Eoghain * [[1989]] — [[Yanina Wickmayer]], imreoir leadóige Beilgeach * [[1997]] — [[Andrey Rublev (leadóg)|Andrey Rublev]], imreoir leadóige Rúiseach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1740]] — [[Séarlas VI, Impire Naofa Rómhánach|Séarlas VI]], Impire Naofa Rómhánach (r. [[1685]]) * [[1890]] — [[Richard Francis Burton]], taiscéalaí, scríbhneoir, agus saighdiúir Sasanach (r. [[1821]]) * [[1964]] — [[Herbert C. Hoover]], 31ú uachtarán na Stát Aontaithe (r. [[1874]]) * [[1970]] — [[Ted "Kid" Lewis]], dornálaí Briotanach (r. [[1893]]) * [[1980]] — [[Robert Whittaker]], éiceolaí Meiriceánach (r. [[1920]]) * [[1984]] — [[Paul Dirac]], fisiceoir teoiriciúil Briotanach (r. [[1902]]) * [[1987]] — [[Andrey Kolmogorov|Andrey Nikolayevich Kolmogorov]], matamaiticeoir Rúiseach (r. [[1903]]) * [[1990]] — [[Joel McCrea]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1905]]) * [[1994]] — [[Burt Lancaster]], aisteoir scannán Meiriceánach {r. [[1913]]) * [[1999]] — [[Seán Ó Loingsigh]], 4ú Taoiseach na hÉireann (r. [[1917]]) * [[2011]] — [[Muammar Gaddafi]], polaiteoir agus Uachtarán na Libia (r. [[1942]]) == Tarluithe eile == * [[1944]] - [[Dara Cogadh Domhanda]]: saoradh [[Béalgrád]] * [[1952]] - Fógraíodh staid éigeandála sa [[an Chéinia|Chéinia]] agus gabhadh ceannairí amhrasta d'[[Éirí Amach na Mau Mau]] * [[1968]] - Phós [[Jacqueline Kennedy Onassis|Jackie Kennedy]] agus [[Aristotle Onassis]] * [[1973]] - Osclaíodh [[Áras Ceoldrámaíochta Sydney|an tÁras Ceoldrámaíochta]] i [[Sydney]] * [[1977]] - Thuairteáil eitleán leis an bhanna [[Lynyrd Skynyrd]] ar bord i gcoillearnach i [[Mississippi]]. Maraíodh seisear. * [[2000]] - Scaoileadh saor as príosún i [[Maenmar]] an gníomhaí cearta daonna [[James Mawdsley]] * [[2002]] - Craoladh an ''[[Top Gear]]'' athmhúscailte ar an [[BBC]] * [[2011]] - [[Cogadh Cathartha na Libia (2011)|Cogadh Cathartha na Libia]]: ghabh fórsaí reibiliúnach [[Muammar Gaddafi]] agus a mhac, [[Mutassim Gaddafi|Mutassim]], agus mharaigh siad iad. * [[2022]] - D'éirigh [[Liz Truss]] as [[Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe]] i ndiaidh 49 lá <!--idirvicí--> [[Catagóir:Dátaí|1022]] [[Catagóir:Míonna|Deireadh Fómhair, 22]] 4b1dg0ijf9fvm81pcouzrum9qnpkqri 0 7315 1330224 1061578 2026-10-20T01:08:52Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330224 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} [[Íomhá:Khoi-San.png|thumb|Teangacha Khoisan (buí)]] Is iad na '''teangacha Khoisan''' an fhine teangacha is lú san [[An Afraic|Afraic]]. Sa lá atá inniu ann, labhraíonn muintir an fhásaigh Kalahari in iardheisceart na hAfraice iad, chomh maith le pobail bheaga sa [[An Tansáin|Tansáin]]. Is í an teanga Khoisan is mó a labhraítear ná an teanga [[Nama]], atá ó dhúchas ag 250,000 duine, agus is í an teanga [[Sandawe]] sa Tansáin an dara teanga is fairsinge, agus í á labhairt ag 40,000 cainteoir. An chuid is mó de na teangacha seo, is teangacha neamhfhorleathana iad atá ag saothrú an bháis cheana féin, agus cuid mhór acu níltear á saothrú mar theangacha scríofa. Aicmitear na teangacha [[Hadza]] agus Sandawe sa Tansáin san fhine seo, ach le fírinne, tá craobhacha na fine seo an-difriúil le chéile, agus tá roinnt teangeolaithe barúlach nach bhfuil san fhine teangacha seo ach hipitéis nach bhfuil cruthaithe go fóill. Ba é an teangeolaí Meiriceánach Joseph Greenberg a shainaithin an fhine teangacha seo an chéad uair, ach is é an teist atá ar Ghreenberg go bhfuil sé i bhfad rófhonnmhar chun finte teangacha a aithint agus teangacha a ghrúpáil iontu. Is é an tuiscint atá ag teacht chun solais faoi láthair ná gur teangacha aonaraíocha gan ghaolta iad an teanga Sandawe agus an teanga Hadza, agus gur trí fhine teangacha iad an chuid eile de na teangacha Khoisan, mar atá, na teangacha Khoe-Kwadi, na teangacha Kx'a, agus na teangacha Tuu. Ní aicmiú deifnídeach é seo go fóill, áfach. Mar shampla, cé go nglactar leis inniu nach bhfuil gaolta ar bith ag an teanga úd Hadza, táthar ag déanamh gur féidir go bhfuil lúb ghaoil ag an teanga Sandawe leis na teangacha Khoe-Kwadi i ndiaidh an iomláin. Is iad na [[smeach-chonsan|smeach-chonsain]] a thuill a gclú do na teangacha Khoisan i measc na dteangeolaithe. Sa teanga [[Ju/'hoan]], tá thart ar 30 smeach-chonsan agus 90 fóinéim éagsúla go léir, ina measc gutaí faraingeacha, gutaí sárfharaingeacha agus 4 thon. Tá na teangacha [[!Xóõ]] agus [[‡Hõã]] chomh casta céanna. Ní úsáideann ach dornán beag teangacha na smeach-chonsain mar fhóinéimí. Tá cúpla [[Teangacha Bantúcha|teanga Bhantúch]] i ndeisceart na hAfraice, go háirithe an teanga [[Xhosa]], an t[[Súlúis]] agus an teanga [[Sesotho]] tar éis na smeachanna a fháil ar iasacht ó na teangacha Khoisan. Thairis sin, tá siad le cloisteáil sa teanga Dahalo sa Chéinia, teanga a bhaineann leis an ngrúpa [[Teangacha Cúisiteacha|Cúisiteach]] agus sa teanga [[Damin]] san [[An Astráil|Astráil]], teanga mharbh nach mbaintí úsáid aisti ach i searmanais áirithe. Is í an teanga Damin an t-aon teanga amháin taobh amuigh den Afraic a bhfuil na smeachanna in úsáid inti. Go ginearálta, is [[teanga scoite|teangacha scoite]] iad na teangacha Khoisan. Mar sin, bíonn ordú, dul agus comhréir na bhfocal níos tábhachtaí ná an t-infhilleadh. Sna teangacha Khoisan a labhraítear sa Tansáin, áfach, bíonn iarmhíreanna gramadúla sách coitianta. Teangacha beaga iad na teangacha Khoisan, agus cuid mhór acu ag saothrú an bháis cheana féin. Is í an teanga Khoekhoe nó Khoekhoegowab an ceann is líonmhaire cainteoirí de na teangacha seo, agus dhá chéad míle go leith de dhaoine á labhairt ó dhúchas. Ceann de na teangacha Khoe-Kwadi í, agus stádas réasúnta láidir aici sa Namaib. ==Na teangacha Khoe-Kwad== Is í an teanga Khoekhoegowab an ceann is tábhachtaí de na teangacha Khoe. Is é an gaol is dlúithe atá aici ná an teanga Khoemana, ach is teanga í sin atá beagnach marbh: an dream eitneach a mbaineann sí léi, mar atá, an treibh úd ''Griqua'' nó ''Griekwa'', chuaigh sí leis an [[Afracáinis]] mar theanga, cé go bhfuil féiniúlacht ar leith ag an dream eitneach i gcónaí. Craobh eile de na teangacha Khoe iad na teangacha a labhraítear i nGaineamhlach Kalahari - na teangacha Tshu-Khwe. Áirítear dhá ghrúpa canúintí taobh thiar den fhoghrúpa Tshu-Khwe, mar atá, an grúpa thiar (na canúintí nó na teangacha úd Kxoe, Naro agus Gǁana–Gǀw) agus an grúpa thoir (na teangacha úd Shua agus Tsoa). Tá siad chomh gar don teanga Khoekhoegowab is gur féidir comh-intuigtheacht áirithe a aithint idir iad agus an leagan caighdeánaithe den teanga Khoekhoegowab. Maidir leis an teanga Kwad, is teanga mharbh í a bhíodh á labhairt in [[Angóla]]. Tá sí aicmithe in aon fhine leis na teangacha Khoe, ach i ndáiríre níl sí doiciméadaithe ach ar éigean, agus ní furasta a rá cé acu a bhí gaol aici leis na teangacha Khoe nó nach raibh. ==Na teangacha Tuu== Tá an chuid is mó de na teangacha seo marbh. An t-aon teanga a labhraítear i gcónaí, is í an teanga !Xoon (Taa, Xóõ) í, agus í ó dhúchas ag ceithre mhíle duine. Is iad an teanga seo agus an teanga úd Nossob (nó Nossob Íochtarach) an dá cheann i gcraobh Taa na dteangacha Tuu, ach tá an teanga Nossob marbh inniu. Tá na teangacha sa chraobh eile, !Kwi (!Ui), imithe nó ag foghlaim an bháis. An teanga ǀXam, as ar tháinig mana na hAfraice Theas, ceann de na teangacha !Kwi í, ach fuair na cainteoirí deireanacha dúchais bás sna 1910idí. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90321 Crann ginealais na dteangacha Khoisan] * [https://web.archive.org/web/20041023213811/http://ling.cornell.edu/khoisan/index.htm Teangeolaíocht Khoisan ag Ollscoil Cornell] {{síol}} [[Catagóir:Finte teangacha|Khoisan]] fw3a4ik7jmk08uuukino9awk4t297tw 0 7643 1330170 1330123 2026-10-19T16:25:32Z Aaronapplis 796 Stair 1330170 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is tír thalamhiata i ndeisceart na h[[An Afraic|Afraice]] í '''Leosóta''', nó Ríocht Leosóta go hoifigiúil. Tá sí timpeallaithe go hiomlán ag an [[An Afraic Theas|Afraic Theas]] agus tá achar de thart ar 30,355 km² inti. Is í [[Maseru]] an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír. Tá tírdhreach sléibhtiúil aici, agus tá sí ar cheann den bheagán tíortha ar domhan a bhfuil a críoch iomlán os cionn 1,000 méadar os cionn leibhéal na farraige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ls/about-lesotho/|teideal=About Lesotho|language=en|work=Government of Lesotho|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> Tá daonra de thart ar 2.36 milliún duine ag Leosóta, de réir sonraí an Bhainc Dhomhanda don bhliain 2025.<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.worldbank.org/|teideal=World Bank Open Data|work=World Bank Open Data|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> Is iad an tSeisotho agus an [[An Béarla|Béarla]] teangacha oifigiúla na tíre. Bhain Leosóta neamhspleáchas amach ón m[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Breatain]] an 4 Deireadh Fómhair 1966, agus is monarcacht bhunreachtúil í. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/lesotho|teideal=Lesotho {{!}} World Bank Group|language=en|work=www.worldbank.org|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> == Tíreolaíocht agus aeráid == Is tír thalamhiata í Leosóta atá suite i ndeisceart na hAfraice agus atá timpeallaithe go hiomlán ag an Afraic Theas. Tá achar de thart ar 30,355 ciliméadar cearnach inti. Tá tírdhreach sléibhtiúil aici, agus tá sí ar an aon tír neamhspleách ar domhan a bhfuil a críoch iomlán os cionn 1,000 méadar os cionn leibhéal na farraige.<ref name="WBgeography">[https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15930-WB_Lesotho%20Country%20Profile-WEB.pdf ''Lesotho: Climate Risk Country Profile''], an Banc Domhanda.</ref> Roinntear an tír go geografach i gceithre phríomhréigiún: na hísealchríocha san iarthar, na bunchnoic, na hardtailte sléibhtiúla agus gleann na Senqu. Tá na hísealchríocha suite feadh theorainn thiar na tíre, áit a bhfuil cuid mhór den daonra agus den ghníomhaíocht eacnamaíoch comhchruinnithe. Tá na hardtailte, lena n-áirítear sliabhraonta na Maloti agus na Drakensberg, níos airde agus níos garbha. Is é Thabana Ntlenyana, atá 3,482 méadar ar airde, an pointe is airde sa tír agus san Afraic Theas.<ref name="WBgeography" /><ref name="GovLesotho">[https://www.gov.ls/about-lesotho/ “About Lesotho”], Rialtas Leosóta.</ref> Tá tábhacht mhór ag baint le haibhneacha Leosóta. Tá foinse na Senqu, ar a dtugtar an Orange san Afraic Theas, suite sa tír, agus tá córais abhann eile, lena n-áirítear an Mohokare agus an Makhaleng, tábhachtach don tíreolaíocht agus d'acmhainní uisce an réigiúin.<ref name="WBgeography" /> Tá ról suntasach ag acmhainní uisce Leosóta sa soláthar uisce agus i bhforbairt eacnamaíoch na tíre agus na hAfraice Theas.<ref>[https://www.worldbank.org/en/country/lesotho/publication/climate-change-key-for-lesothos-domestic-and-industrial-water-security-agricultural-production-and-regional-water-transfers “Climate Change Key for Lesotho’s Domestic and Industrial Water Security”], an Banc Domhanda.</ref> Tá [[aeráid]] mheasartha ag Leosóta, ach bíonn difríochtaí suntasacha ann de réir airde agus réigiúin. Bíonn na samhraí níos teo agus níos fliche de ghnáth, agus bíonn na geimhrí fuar agus tirim. Titeann formhór na báistí i rith na míonna teo, agus bíonn sioc agus titim sneachta coitianta sna hardtailte le linn an gheimhridh.<ref name="GovLesotho" /><ref name="WBgeography" /> Tá éagsúlacht mhór sa bháisteach ar fud na tíre, agus bíonn ceantair áirithe níos leochailí ná ceantair eile i leith triomaigh agus tuilte.<ref>[https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/lesotho/era5-historical “Lesotho: Historical Climate”], Tairseach Eolais Aeráide an Bhainc Dhomhanda.</ref> Bíonn tionchar ag an aeráid agus ag an tírdhreach ar [[Talmhaíocht|thalmhaíocht]], ar innilt beostoic agus ar shlí bheatha na ndaoine. Tá dúshláin chomhshaoil roimh an tír, lena n-áirítear creimeadh ithreach, triomaigh agus tuilte, agus tá [[athrú aeráide]] ag cur leis an éiginnteacht a bhaineann le báisteach agus le hacmhainní uisce.<ref>[https://www.worldbank.org/en/country/lesotho/publication/climate-change-key-for-lesothos-domestic-and-industrial-water-security-agricultural-production-and-regional-water-transfers “Climate Change Key for Lesotho’s Domestic and Industrial Water Security”], an Banc Domhanda.</ref> == Stair == === Bunús Ríocht na Basotho === Bhí pobail éagsúla ina gcónaí sa réigiún atá anois ina Leosóta sular tháinig ríocht na Basotho chun cinn. Le linn an 19ú haois, chuir cogaí agus imirce i ndeisceart na hAfraice isteach go mór ar an réigiún. Sa chomhthéacs sin, tháinig ceannaire darb ainm Moshoeshoe I chun cinn agus bhunaigh sé pobal polaitiúil a d'fhás ina Ríocht na Basotho.<ref name="OxfordHistory">Motlatsi Thabane, [[doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.1328|“History of Lesotho”]], ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', 20 Meán Fómhair 2023.</ref> Faoi cheannaireacht Moshoeshoe I, tháinig grúpaí éagsúla le chéile agus bunaíodh lonnaíocht dhaingean ar ardchlár Thaba Bosiu. Bhí ról lárnach ag an gceannaireacht sin i gcruthú fhéiniúlacht pholaitiúil na Basotho agus i gcosaint a gcuid tailte ar bhrú ó chumhachtaí comharsanacha.<ref name="OxfordHistory" /> === Cosaint na Breataine agus riail choilíneach === De réir mar a leathnaigh lonnaitheoirí [[Bóraigh|Bóracha]] ón Saorstát Oráisteach isteach sa réigiún, tháinig coimhlintí chun cinn idir iad agus na Basotho maidir le talamh. D'iarr Moshoeshoe I cosaint na Breataine, agus rinneadh cosantóir Briotanach de Basutoland ar an 12 Márta 1868. Chaill na Basotho cuid dá dtailte le linn na gcoimhlintí sin.<ref name="SAHistory">[https://sahistory.org.za/dated-event/basutoland-now-lesotho-becomes-british-territory “Basutoland (now Lesotho) becomes British territory”], South African History Online.</ref> Sa bhliain 1871, cuireadh Basutoland faoi riarachán [[Coilíneacht na Rinne|Choilíneacht na Rinne]], ach in 1884 tugadh ar ais faoi rialú díreach [[Impireacht na Breataine|Choróin na Breataine]] é. Tharla an t-athrú tar éis coimhlintí idir na Basotho agus údaráis choilíneacha, lena n-áirítear an Cogadh Gunnaí in 1880–1881. D'fhan Basutoland faoi riail na Breataine go dtí gur bhain sé neamhspleáchas amach.<ref name="OxfordHistory" /><ref name="SAHistory" /> === Neamhspleáchas === Le linn an 20ú haois, tháinig méadú ar an éileamh ar fhéinriail pholaitiúil. Bunaíodh institiúidí ionadaíocha agus reáchtáladh toghcháin i Basutoland sna blianta roimh an neamhspleáchas. Ar an 4 Deireadh Fómhair 1966, tháinig Basutoland chun bheith ina stát neamhspleách faoin ainm Leosóta, agus tháinig Moshoeshoe II chun bheith ina rí. Ba é Leabua Jonathan an chéad phríomh-aire tar éis an neamhspleáchais.<ref name="UKIndependence">[https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1966/24/enacted ''Lesotho Independence Act 1966''], reachtaíocht na Ríochta Aontaithe.</ref><ref name="OxfordHistory" /> === Éagobhsaíocht pholaitiúil agus filleadh ar an daonlathas === Bhí éagobhsaíocht pholaitiúil i gceist i mblianta tosaigh an neamhspleáchais. Tar éis thoghchán 1970, dhiúltaigh rialtas Leabua Jonathan glacadh le toradh a thug an bua, de réir tuairiscí forleathana, don fhreasúra. Cuireadh an toghchán ar ceal, fógraíodh staid éigeandála agus cuireadh srianta ar an saol polaitiúil. Lean an Basotho National Party i gceannas ar an tír go dtí gur cuireadh deireadh lena réimeas tar éis coup míleata in 1986.<ref name="USHistory">[https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm “Lesotho”], Roinn Stáit na Stát Aontaithe, ''Background Notes''.</ref> Tháinig an t-arm i gcumhacht in 1986, agus tháinig athruithe ar ról an rí agus ar struchtúr an rialtais sna blianta ina dhiaidh sin. Sa bhliain 1993, reáchtáladh toghcháin dhaonlathacha agus tháinig an Basutoland Congress Party i gcumhacht. Níor imigh an teannas polaitiúil as an tír, áfach, agus lean díospóidí faoi thoghcháin, faoi chomhghuaillíochtaí páirtithe agus faoi ról na n-institiúidí stáit sna blianta ina dhiaidh sin.<ref name="USHistory" /><ref name="FreedomHouse">[https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2025 ''Freedom in the World 2025: Lesotho''], Freedom House.</ref> Sa bhliain 2022, bhuaigh páirtí Revolution for Prosperity, faoi cheannaireacht Sam Matekane, an toghchán náisiúnta. Cuireadh rialtas comhrialtais le chéile agus insealbhaíodh Matekane mar phríomh-aire ar an 28 Deireadh Fómhair 2022. Leanann leasú bunreachtúil agus athchóiriú toghcháin de bheith ina saincheisteanna tábhachtacha i bpolaitíocht na tíre.<ref name="BTI">[https://bti-project.org/en/reports/country-report/LSO ''BTI 2026 Country Report: Lesotho''].</ref><ref name="LENA2026">[https://www.lena.gov.ls/lesotho-reflects-on-six-decades-of-independence/ “Lesotho reflects on six decades of independence”], Lesotho News Agency, Márta 2026.</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} {{Comhlathas na Náisiún}} {{DEFAULTSORT:Leosota}} [[Catagóir:Leosóta]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe]] [[Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún]] [[Catagóir:Tíortha na hAfraice]] 2tqgfx9yvqjvpc4rwuz3vg8u5fotod5 1330211 1330170 2026-10-19T22:31:44Z Aaronapplis 796 Daonra agus cultúr & Geilleagar 1330211 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is tír thalamhiata i ndeisceart na h[[An Afraic|Afraice]] í '''Leosóta''', nó Ríocht Leosóta go hoifigiúil. Tá sí timpeallaithe go hiomlán ag an [[An Afraic Theas|Afraic Theas]] agus tá achar de thart ar 30,355 km² inti. Is í [[Maseru]] an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír. Tá tírdhreach sléibhtiúil aici, agus tá sí ar cheann den bheagán tíortha ar domhan a bhfuil a críoch iomlán os cionn 1,000 méadar os cionn leibhéal na farraige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ls/about-lesotho/|teideal=About Lesotho|language=en|work=Government of Lesotho|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> Tá daonra de thart ar 2.36 milliún duine ag Leosóta, de réir sonraí an Bhainc Dhomhanda don bhliain 2025.<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.worldbank.org/|teideal=World Bank Open Data|work=World Bank Open Data|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> Is iad an tSeisotho agus an [[An Béarla|Béarla]] teangacha oifigiúla na tíre. Bhain Leosóta neamhspleáchas amach ón m[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Breatain]] an 4 Deireadh Fómhair 1966, agus is monarcacht bhunreachtúil í. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/lesotho|teideal=Lesotho {{!}} World Bank Group|language=en|work=www.worldbank.org|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> == Tíreolaíocht agus aeráid == Is tír thalamhiata í Leosóta atá suite i ndeisceart na hAfraice agus atá timpeallaithe go hiomlán ag an Afraic Theas. Tá achar de thart ar 30,355 ciliméadar cearnach inti. Tá tírdhreach sléibhtiúil aici, agus tá sí ar an aon tír neamhspleách ar domhan a bhfuil a críoch iomlán os cionn 1,000 méadar os cionn leibhéal na farraige.<ref name="WBgeography">[https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15930-WB_Lesotho%20Country%20Profile-WEB.pdf ''Lesotho: Climate Risk Country Profile''], an Banc Domhanda.</ref> Roinntear an tír go geografach i gceithre phríomhréigiún: na hísealchríocha san iarthar, na bunchnoic, na hardtailte sléibhtiúla agus gleann na Senqu. Tá na hísealchríocha suite feadh theorainn thiar na tíre, áit a bhfuil cuid mhór den daonra agus den ghníomhaíocht eacnamaíoch comhchruinnithe. Tá na hardtailte, lena n-áirítear sliabhraonta na Maloti agus na Drakensberg, níos airde agus níos garbha. Is é Thabana Ntlenyana, atá 3,482 méadar ar airde, an pointe is airde sa tír agus san Afraic Theas.<ref name="WBgeography" /><ref name="GovLesotho">[https://www.gov.ls/about-lesotho/ “About Lesotho”], Rialtas Leosóta.</ref> Tá tábhacht mhór ag baint le haibhneacha Leosóta. Tá foinse na Senqu, ar a dtugtar an Orange san Afraic Theas, suite sa tír, agus tá córais abhann eile, lena n-áirítear an Mohokare agus an Makhaleng, tábhachtach don tíreolaíocht agus d'acmhainní uisce an réigiúin.<ref name="WBgeography" /> Tá ról suntasach ag acmhainní uisce Leosóta sa soláthar uisce agus i bhforbairt eacnamaíoch na tíre agus na hAfraice Theas.<ref>[https://www.worldbank.org/en/country/lesotho/publication/climate-change-key-for-lesothos-domestic-and-industrial-water-security-agricultural-production-and-regional-water-transfers “Climate Change Key for Lesotho’s Domestic and Industrial Water Security”], an Banc Domhanda.</ref> Tá [[aeráid]] mheasartha ag Leosóta, ach bíonn difríochtaí suntasacha ann de réir airde agus réigiúin. Bíonn na samhraí níos teo agus níos fliche de ghnáth, agus bíonn na geimhrí fuar agus tirim. Titeann formhór na báistí i rith na míonna teo, agus bíonn sioc agus titim sneachta coitianta sna hardtailte le linn an gheimhridh.<ref name="GovLesotho" /><ref name="WBgeography" /> Tá éagsúlacht mhór sa bháisteach ar fud na tíre, agus bíonn ceantair áirithe níos leochailí ná ceantair eile i leith triomaigh agus tuilte.<ref>[https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/lesotho/era5-historical “Lesotho: Historical Climate”], Tairseach Eolais Aeráide an Bhainc Dhomhanda.</ref> Bíonn tionchar ag an aeráid agus ag an tírdhreach ar [[Talmhaíocht|thalmhaíocht]], ar innilt beostoic agus ar shlí bheatha na ndaoine. Tá dúshláin chomhshaoil roimh an tír, lena n-áirítear creimeadh ithreach, triomaigh agus tuilte, agus tá [[athrú aeráide]] ag cur leis an éiginnteacht a bhaineann le báisteach agus le hacmhainní uisce.<ref>[https://www.worldbank.org/en/country/lesotho/publication/climate-change-key-for-lesothos-domestic-and-industrial-water-security-agricultural-production-and-regional-water-transfers “Climate Change Key for Lesotho’s Domestic and Industrial Water Security”], an Banc Domhanda.</ref> == Stair == === Bunús Ríocht na Basotho === Bhí pobail éagsúla ina gcónaí sa réigiún atá anois ina Leosóta sular tháinig ríocht na Basotho chun cinn. Le linn an 19ú haois, chuir cogaí agus imirce i ndeisceart na hAfraice isteach go mór ar an réigiún. Sa chomhthéacs sin, tháinig ceannaire darb ainm Moshoeshoe I chun cinn agus bhunaigh sé pobal polaitiúil a d'fhás ina Ríocht na Basotho.<ref name="OxfordHistory">Motlatsi Thabane, [[doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.1328|“History of Lesotho”]], ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', 20 Meán Fómhair 2023.</ref> Faoi cheannaireacht Moshoeshoe I, tháinig grúpaí éagsúla le chéile agus bunaíodh lonnaíocht dhaingean ar ardchlár Thaba Bosiu. Bhí ról lárnach ag an gceannaireacht sin i gcruthú fhéiniúlacht pholaitiúil na Basotho agus i gcosaint a gcuid tailte ar bhrú ó chumhachtaí comharsanacha.<ref name="OxfordHistory" /> === Cosaint na Breataine agus riail choilíneach === De réir mar a leathnaigh lonnaitheoirí [[Bóraigh|Bóracha]] ón Saorstát Oráisteach isteach sa réigiún, tháinig coimhlintí chun cinn idir iad agus na Basotho maidir le talamh. D'iarr Moshoeshoe I cosaint na Breataine, agus rinneadh cosantóir Briotanach de Basutoland ar an 12 Márta 1868. Chaill na Basotho cuid dá dtailte le linn na gcoimhlintí sin.<ref name="SAHistory">[https://sahistory.org.za/dated-event/basutoland-now-lesotho-becomes-british-territory “Basutoland (now Lesotho) becomes British territory”], South African History Online.</ref> Sa bhliain 1871, cuireadh Basutoland faoi riarachán [[Coilíneacht na Rinne|Choilíneacht na Rinne]], ach in 1884 tugadh ar ais faoi rialú díreach [[Impireacht na Breataine|Choróin na Breataine]] é. Tharla an t-athrú tar éis coimhlintí idir na Basotho agus údaráis choilíneacha, lena n-áirítear an Cogadh Gunnaí in 1880–1881. D'fhan Basutoland faoi riail na Breataine go dtí gur bhain sé neamhspleáchas amach.<ref name="OxfordHistory" /><ref name="SAHistory" /> === Neamhspleáchas === Le linn an 20ú haois, tháinig méadú ar an éileamh ar fhéinriail pholaitiúil. Bunaíodh institiúidí ionadaíocha agus reáchtáladh toghcháin i Basutoland sna blianta roimh an neamhspleáchas. Ar an 4 Deireadh Fómhair 1966, tháinig Basutoland chun bheith ina stát neamhspleách faoin ainm Leosóta, agus tháinig Moshoeshoe II chun bheith ina rí. Ba é Leabua Jonathan an chéad phríomh-aire tar éis an neamhspleáchais.<ref name="UKIndependence">[https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1966/24/enacted ''Lesotho Independence Act 1966''], reachtaíocht na Ríochta Aontaithe.</ref><ref name="OxfordHistory" /> === Éagobhsaíocht pholaitiúil agus filleadh ar an daonlathas === Bhí éagobhsaíocht pholaitiúil i gceist i mblianta tosaigh an neamhspleáchais. Tar éis thoghchán 1970, dhiúltaigh rialtas Leabua Jonathan glacadh le toradh a thug an bua, de réir tuairiscí forleathana, don fhreasúra. Cuireadh an toghchán ar ceal, fógraíodh staid éigeandála agus cuireadh srianta ar an saol polaitiúil. Lean an Basotho National Party i gceannas ar an tír go dtí gur cuireadh deireadh lena réimeas tar éis coup míleata in 1986.<ref name="USHistory">[https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm “Lesotho”], Roinn Stáit na Stát Aontaithe, ''Background Notes''.</ref> Tháinig an t-arm i gcumhacht in 1986, agus tháinig athruithe ar ról an rí agus ar struchtúr an rialtais sna blianta ina dhiaidh sin. Sa bhliain 1993, reáchtáladh toghcháin dhaonlathacha agus tháinig an Basutoland Congress Party i gcumhacht. Níor imigh an teannas polaitiúil as an tír, áfach, agus lean díospóidí faoi thoghcháin, faoi chomhghuaillíochtaí páirtithe agus faoi ról na n-institiúidí stáit sna blianta ina dhiaidh sin.<ref name="USHistory" /><ref name="FreedomHouse">[https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2025 ''Freedom in the World 2025: Lesotho''], Freedom House.</ref> Sa bhliain 2022, bhuaigh páirtí Revolution for Prosperity, faoi cheannaireacht Sam Matekane, an toghchán náisiúnta. Cuireadh rialtas comhrialtais le chéile agus insealbhaíodh Matekane mar phríomh-aire ar an 28 Deireadh Fómhair 2022. Leanann leasú bunreachtúil agus athchóiriú toghcháin de bheith ina saincheisteanna tábhachtacha i bpolaitíocht na tíre.<ref name="BTI">[https://bti-project.org/en/reports/country-report/LSO ''BTI 2026 Country Report: Lesotho''].</ref><ref name="LENA2026">[https://www.lena.gov.ls/lesotho-reflects-on-six-decades-of-independence/ “Lesotho reflects on six decades of independence”], Lesotho News Agency, Márta 2026.</ref> == Daonra agus cultúr == Tá daonra Leosóta comhdhéanta den chuid is mó de mhuintir na Basotho, pobal a bhfuil teanga agus traidisiúin chomhroinnte acu. De réir meastachán ón mBanc Domhanda, bhí 2,363,325 duine ina gcónaí sa tír in 2025.<ref name="WorldBankPopulation">[https://data.worldbank.org/country/LS Lesotho — Data], an Banc Domhanda.</ref> Sa daonáireamh náisiúnta in 2016, taifeadadh daonra de 2,007,201 duine.<ref name="Census">[https://www.bos.gov.ls/census.htm Lesotho Population and Housing Census], Biúró Staidrimh Leosóta.</ref> === Teangacha === Is iad an tSeisotho (''Sesotho'') agus an [[An Béarla|Béarla]] teangacha oifigiúla Leosóta.<ref name="Factbook">[https://theworldfactbook.org/country/lesotho.html ''The World Factbook: Lesotho''], CIA World Factbook.</ref> Is í an tSeisotho príomhtheanga mhuintir na Basotho agus úsáidtear í go forleathan sa ghnáthshaol, sa chultúr agus sa chumarsáid phoiblí. Úsáidtear an Béarla go háirithe sa riarachán, san oideachas agus i gcomhthéacsanna foirmiúla. Labhraítear teangacha eile i bpobail áirithe freisin, lena n-áirítear an Fhuthi, an [[An Chóisis|Chóisis]] agus an [[An tSúlúis|Súlúis]].<ref name="Factbook" /> === Daonra agus féiniúlacht === Tugtar ''Mosotho'' ar dhuine amháin de mhuintir na Basotho agus ''Basotho'' ar an bpobal ina iomláine. Tá féiniúlacht na Basotho ceangailte go dlúth le stair ríocht Leosóta, le teanga na Seisotho agus le traidisiúin a forbraíodh thar na glúnta. Tá an chuid is mó de dhaonra na tíre den ghrúpa eitneach Sotho, agus tá pobail eile ann freisin, lena n-áirítear pobail Nguni.<ref name="Factbook" /> === Creideamh === Is í an [[An Chríostaíocht|Chríostaíocht]] an príomhreiligiún i Leosóta. Tá pobail [[An Protastúnachas|Phrotastúnacha]] agus [[An Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitliceacha]] araon suntasach, agus tá traidisiúin reiligiúnacha eile agus daoine nach mbaineann le reiligiún ar leith sa tír freisin.<ref name="Factbook" /> Tá ról tábhachtach ag eaglaisí i gcuid de shaol sóisialta agus pobail na tíre, lena n-áirítear an t-oideachas agus gníomhaíochtaí pobail. === Traidisiúin agus cultúr === [[Íomhá:Mokorotlo.jpg|mion|Mokorotlo, hata traidisiúnta de mhuintir na Basotho]] Ceann de na siombailí cultúrtha is aitheanta i Leosóta ná an ''mokorotlo'', hata traidisiúnta cónúil a dhéantar as féar fite. Tá an hata le feiceáil i siombalachas náisiúnta na tíre agus tá dlúthbhaint aige le féiniúlacht na Basotho. Tá ceardaíocht na hataí seo, lena n-áirítear na scileanna agus an t-eolas a bhaineann lena ndéanamh, ina cuid thábhachtach d'oidhreacht chultúrtha Leosóta.<ref name="UNESCOHat">[https://ich.unesco.org/en/sustainable-development-and-living-heritage-01395 “The knowledge, craft techniques and skill of making the Basotho hat / Moliea-Nyeoe”], UNESCO, ainmniúchán 2026.</ref> Is gné shuntasach eile d'éadaí traidisiúnta na Basotho iad na pluideanna daite ar a dtugtar ''likobo''. Caitear iad chun cosaint a thabhairt ar an bhfuacht agus mar chuid den ghnáthéadaí agus den fheisteas traidisiúnta. Tá clú ar Leosóta freisin as táirgí déanta as [[olann]] agus as mohair, snáithín a fhaightear ó [[Gabhar|ghabhair]] Angóra.<ref name="HighCommission">[https://lesothohc.org.uk/people-and-culture/ “People and Culture”], Ard-Choimisiún Ríocht Leosóta sa Ríocht Aontaithe.</ref> Tá ceol, damhsa, scéalaíocht agus searmanais phobail mar chuid de shaol cultúrtha na tíre. Cuirtear traidisiúin ar aghaidh idir na glúnta, agus tá an tSeisotho tábhachtach i litríocht, i gceol agus i nathanna béaloidis na Basotho. Bíonn tionchar ag an saol comhaimseartha, ag an oideachas agus ag na naisc eacnamaíocha leis an Afraic Theas ar chultúr na tíre chomh maith. == Geilleagar == Tá geilleagar Leosóta dlúthcheangailte le geilleagar na hAfraice Theas, an tír atá timpeallaithe go hiomlán aige. Tá talmhaíocht, teicstílí, mianadóireacht agus onnmhairiú uisce i measc na bpríomhghníomhaíochtaí eacnamaíocha. Bíonn tionchar suntasach ag trádáil réigiúnach agus ag an éileamh idirnáisiúnta ar fheidhmíocht gheilleagar na tíre.<ref name="WorldBankEconomy">[https://www.worldbank.org/ext/en/country/lesotho ''Lesotho''], an Banc Domhanda.</ref><ref name="TradeGov">[https://www.trade.gov/country-commercial-guides/lesotho-market-overview ''Lesotho: Market Overview''], Roinn Tráchtála na Stát Aontaithe, 6 Lúnasa 2025.</ref> === Talmhaíocht agus beostoc === Tá talmhaíocht agus feirmeoireacht beostoic tábhachtach do shlite beatha i gceantair thuaithe. Saothraítear [[arbhar Indiach]] agus [[cruithneacht]], agus coinnítear [[Caora|caoirigh]] agus gabhair. Tá tábhacht ar leith ag baint le táirgeadh olann agus mohair, snáithín a fhaightear ó ghabhair Angóra. Cuireann an tírdhreach sléibhtiúil, creimeadh ithreach agus triomaigh teorainn le táirgeacht talmhaíochta, agus bíonn tionchar ag dálaí aimsire ar ioncam feirmeoirí.<ref name="WorldBankEconomy" /> === Tionscal agus mianadóireacht === Tá tionscal na teicstíle agus na n-éadaí ar cheann de na príomhthionscail déantúsaíochta i Leosóta agus is foinse thábhachtach fostaíochta é. Déantar éadaí le honnmhairiú chuig margaí eachtracha, go háirithe [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stáit Aontaithe]] agus an Afraic Theas. Tá an earnáil leochaileach d'athruithe i mbeartas trádála idirnáisiúnta agus d'éileamh ó mhargaí eachtracha.<ref name="TradeGov" /> Tá mianadóireacht [[Diamant|diamaint]] tábhachtach freisin. Tá mianach Letseng aitheanta as diamaint mhóra ardluacha a tháirgeadh. Mar sin féin, bíonn tionchar ag praghsanna idirnáisiúnta agus ag éileamh an mhargaidh ar fhostaíocht agus ar ioncam na hearnála. In 2025, laghdaigh an mianach a lucht saothair de bharr an laghdaithe ar phraghsanna diamaint.<ref name="ReutersDiamonds">[https://www.reuters.com/business/world-at-work/lesothos-biggest-diamond-mine-cuts-20-workforce-price-slump-persists-2025-09-04/ “Lesotho's biggest diamond mine cuts 20% of workforce as price slump persists”], Reuters, 4 Meán Fómhair 2025.</ref> === Acmhainní uisce === Tá uisce ar cheann de na hacmhainní nádúrtha is luachmhaire atá ag Leosóta. Trí Thionscadal Uisce Gharbhchríocha Leosóta, aistrítear uisce ó ardchríocha na tíre chuig an Afraic Theas. Faigheann Leosóta ioncam as an soláthar seo, agus cuireann an tionscadal bonneagar ar fáil chun uisce a stóráil agus a iompar. Tá tábhacht réigiúnach leis freisin, mar go soláthraíonn sé uisce do cheantair thionsclaíocha agus uirbeacha san Afraic Theas.<ref name="WorldBankEconomy" /><ref name="LHWP">[https://www.lhda.org.ls/ Lesotho Highlands Development Authority], faisnéis faoin Tionscadal Uisce Gharbhchríocha Leosóta.</ref> === Trádáil agus dúshláin eacnamaíocha === Is í an Afraic Theas an príomh-chomhpháirtí trádála atá ag Leosóta, agus tagann cuid mhór d'allmhairí na tíre ón tír chomharsanach sin.<ref name="TradeGov" /> Bíonn dúshláin shuntasacha roimh an ngeilleagar, lena n-áirítear dífhostaíocht, bochtaineacht agus spleáchas ar líon measartha beag earnálacha onnmhairithe. Tá éagsúlú an gheilleagair, forbairt gnólachtaí agus feabhas ar scileanna agus ar bhonneagar tábhachtach chun fostaíocht agus ioncam a mhéadú san fhadtéarma.<ref name="WorldBankEconomy" /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} {{Comhlathas na Náisiún}} {{DEFAULTSORT:Leosota}} [[Catagóir:Leosóta]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe]] [[Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún]] [[Catagóir:Tíortha na hAfraice]] sssc76xfo96wen24m6mic16fcg7n7g0 1330212 1330211 2026-10-19T22:40:17Z Aaronapplis 796 Polaitíocht agus Rialtas 1330212 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is tír thalamhiata i ndeisceart na h[[An Afraic|Afraice]] í '''Leosóta''', nó Ríocht Leosóta go hoifigiúil. Tá sí timpeallaithe go hiomlán ag an [[An Afraic Theas|Afraic Theas]] agus tá achar de thart ar 30,355 km² inti. Is í [[Maseru]] an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír. Tá tírdhreach sléibhtiúil aici, agus tá sí ar cheann den bheagán tíortha ar domhan a bhfuil a críoch iomlán os cionn 1,000 méadar os cionn leibhéal na farraige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ls/about-lesotho/|teideal=About Lesotho|language=en|work=Government of Lesotho|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> Tá daonra de thart ar 2.36 milliún duine ag Leosóta, de réir sonraí an Bhainc Dhomhanda don bhliain 2025.<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.worldbank.org/|teideal=World Bank Open Data|work=World Bank Open Data|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> Is iad an tSeisotho agus an [[An Béarla|Béarla]] teangacha oifigiúla na tíre. Bhain Leosóta neamhspleáchas amach ón m[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Breatain]] an 4 Deireadh Fómhair 1966, agus is monarcacht bhunreachtúil í. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/lesotho|teideal=Lesotho {{!}} World Bank Group|language=en|work=www.worldbank.org|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> == Tíreolaíocht agus aeráid == Is tír thalamhiata í Leosóta atá suite i ndeisceart na hAfraice agus atá timpeallaithe go hiomlán ag an Afraic Theas. Tá achar de thart ar 30,355 ciliméadar cearnach inti. Tá tírdhreach sléibhtiúil aici, agus tá sí ar an aon tír neamhspleách ar domhan a bhfuil a críoch iomlán os cionn 1,000 méadar os cionn leibhéal na farraige.<ref name="WBgeography">[https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15930-WB_Lesotho%20Country%20Profile-WEB.pdf ''Lesotho: Climate Risk Country Profile''], an Banc Domhanda.</ref> Roinntear an tír go geografach i gceithre phríomhréigiún: na hísealchríocha san iarthar, na bunchnoic, na hardtailte sléibhtiúla agus gleann na Senqu. Tá na hísealchríocha suite feadh theorainn thiar na tíre, áit a bhfuil cuid mhór den daonra agus den ghníomhaíocht eacnamaíoch comhchruinnithe. Tá na hardtailte, lena n-áirítear sliabhraonta na Maloti agus na Drakensberg, níos airde agus níos garbha. Is é Thabana Ntlenyana, atá 3,482 méadar ar airde, an pointe is airde sa tír agus san Afraic Theas.<ref name="WBgeography" /><ref name="GovLesotho">[https://www.gov.ls/about-lesotho/ “About Lesotho”], Rialtas Leosóta.</ref> Tá tábhacht mhór ag baint le haibhneacha Leosóta. Tá foinse na Senqu, ar a dtugtar an Orange san Afraic Theas, suite sa tír, agus tá córais abhann eile, lena n-áirítear an Mohokare agus an Makhaleng, tábhachtach don tíreolaíocht agus d'acmhainní uisce an réigiúin.<ref name="WBgeography" /> Tá ról suntasach ag acmhainní uisce Leosóta sa soláthar uisce agus i bhforbairt eacnamaíoch na tíre agus na hAfraice Theas.<ref>[https://www.worldbank.org/en/country/lesotho/publication/climate-change-key-for-lesothos-domestic-and-industrial-water-security-agricultural-production-and-regional-water-transfers “Climate Change Key for Lesotho’s Domestic and Industrial Water Security”], an Banc Domhanda.</ref> Tá [[aeráid]] mheasartha ag Leosóta, ach bíonn difríochtaí suntasacha ann de réir airde agus réigiúin. Bíonn na samhraí níos teo agus níos fliche de ghnáth, agus bíonn na geimhrí fuar agus tirim. Titeann formhór na báistí i rith na míonna teo, agus bíonn sioc agus titim sneachta coitianta sna hardtailte le linn an gheimhridh.<ref name="GovLesotho" /><ref name="WBgeography" /> Tá éagsúlacht mhór sa bháisteach ar fud na tíre, agus bíonn ceantair áirithe níos leochailí ná ceantair eile i leith triomaigh agus tuilte.<ref>[https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/lesotho/era5-historical “Lesotho: Historical Climate”], Tairseach Eolais Aeráide an Bhainc Dhomhanda.</ref> Bíonn tionchar ag an aeráid agus ag an tírdhreach ar [[Talmhaíocht|thalmhaíocht]], ar innilt beostoic agus ar shlí bheatha na ndaoine. Tá dúshláin chomhshaoil roimh an tír, lena n-áirítear creimeadh ithreach, triomaigh agus tuilte, agus tá [[athrú aeráide]] ag cur leis an éiginnteacht a bhaineann le báisteach agus le hacmhainní uisce.<ref>[https://www.worldbank.org/en/country/lesotho/publication/climate-change-key-for-lesothos-domestic-and-industrial-water-security-agricultural-production-and-regional-water-transfers “Climate Change Key for Lesotho’s Domestic and Industrial Water Security”], an Banc Domhanda.</ref> == Stair == === Bunús Ríocht na Basotho === Bhí pobail éagsúla ina gcónaí sa réigiún atá anois ina Leosóta sular tháinig ríocht na Basotho chun cinn. Le linn an 19ú haois, chuir cogaí agus imirce i ndeisceart na hAfraice isteach go mór ar an réigiún. Sa chomhthéacs sin, tháinig ceannaire darb ainm Moshoeshoe I chun cinn agus bhunaigh sé pobal polaitiúil a d'fhás ina Ríocht na Basotho.<ref name="OxfordHistory">Motlatsi Thabane, [[doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.1328|“History of Lesotho”]], ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', 20 Meán Fómhair 2023.</ref> Faoi cheannaireacht Moshoeshoe I, tháinig grúpaí éagsúla le chéile agus bunaíodh lonnaíocht dhaingean ar ardchlár Thaba Bosiu. Bhí ról lárnach ag an gceannaireacht sin i gcruthú fhéiniúlacht pholaitiúil na Basotho agus i gcosaint a gcuid tailte ar bhrú ó chumhachtaí comharsanacha.<ref name="OxfordHistory" /> === Cosaint na Breataine agus riail choilíneach === De réir mar a leathnaigh lonnaitheoirí [[Bóraigh|Bóracha]] ón Saorstát Oráisteach isteach sa réigiún, tháinig coimhlintí chun cinn idir iad agus na Basotho maidir le talamh. D'iarr Moshoeshoe I cosaint na Breataine, agus rinneadh cosantóir Briotanach de Basutoland ar an 12 Márta 1868. Chaill na Basotho cuid dá dtailte le linn na gcoimhlintí sin.<ref name="SAHistory">[https://sahistory.org.za/dated-event/basutoland-now-lesotho-becomes-british-territory “Basutoland (now Lesotho) becomes British territory”], South African History Online.</ref> Sa bhliain 1871, cuireadh Basutoland faoi riarachán [[Coilíneacht na Rinne|Choilíneacht na Rinne]], ach in 1884 tugadh ar ais faoi rialú díreach [[Impireacht na Breataine|Choróin na Breataine]] é. Tharla an t-athrú tar éis coimhlintí idir na Basotho agus údaráis choilíneacha, lena n-áirítear an Cogadh Gunnaí in 1880–1881. D'fhan Basutoland faoi riail na Breataine go dtí gur bhain sé neamhspleáchas amach.<ref name="OxfordHistory" /><ref name="SAHistory" /> === Neamhspleáchas === Le linn an 20ú haois, tháinig méadú ar an éileamh ar fhéinriail pholaitiúil. Bunaíodh institiúidí ionadaíocha agus reáchtáladh toghcháin i Basutoland sna blianta roimh an neamhspleáchas. Ar an 4 Deireadh Fómhair 1966, tháinig Basutoland chun bheith ina stát neamhspleách faoin ainm Leosóta, agus tháinig Moshoeshoe II chun bheith ina rí. Ba é Leabua Jonathan an chéad phríomh-aire tar éis an neamhspleáchais.<ref name="UKIndependence">[https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1966/24/enacted ''Lesotho Independence Act 1966''], reachtaíocht na Ríochta Aontaithe.</ref><ref name="OxfordHistory" /> === Éagobhsaíocht pholaitiúil agus filleadh ar an daonlathas === Bhí éagobhsaíocht pholaitiúil i gceist i mblianta tosaigh an neamhspleáchais. Tar éis thoghchán 1970, dhiúltaigh rialtas Leabua Jonathan glacadh le toradh a thug an bua, de réir tuairiscí forleathana, don fhreasúra. Cuireadh an toghchán ar ceal, fógraíodh staid éigeandála agus cuireadh srianta ar an saol polaitiúil. Lean an Basotho National Party i gceannas ar an tír go dtí gur cuireadh deireadh lena réimeas tar éis coup míleata in 1986.<ref name="USHistory">[https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm “Lesotho”], Roinn Stáit na Stát Aontaithe, ''Background Notes''.</ref> Tháinig an t-arm i gcumhacht in 1986, agus tháinig athruithe ar ról an rí agus ar struchtúr an rialtais sna blianta ina dhiaidh sin. Sa bhliain 1993, reáchtáladh toghcháin dhaonlathacha agus tháinig an Basutoland Congress Party i gcumhacht. Níor imigh an teannas polaitiúil as an tír, áfach, agus lean díospóidí faoi thoghcháin, faoi chomhghuaillíochtaí páirtithe agus faoi ról na n-institiúidí stáit sna blianta ina dhiaidh sin.<ref name="USHistory" /><ref name="FreedomHouse">[https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2025 ''Freedom in the World 2025: Lesotho''], Freedom House.</ref> Sa bhliain 2022, bhuaigh páirtí Revolution for Prosperity, faoi cheannaireacht Sam Matekane, an toghchán náisiúnta. Cuireadh rialtas comhrialtais le chéile agus insealbhaíodh Matekane mar phríomh-aire ar an 28 Deireadh Fómhair 2022. Leanann leasú bunreachtúil agus athchóiriú toghcháin de bheith ina saincheisteanna tábhachtacha i bpolaitíocht na tíre.<ref name="BTI">[https://bti-project.org/en/reports/country-report/LSO ''BTI 2026 Country Report: Lesotho''].</ref><ref name="LENA2026">[https://www.lena.gov.ls/lesotho-reflects-on-six-decades-of-independence/ “Lesotho reflects on six decades of independence”], Lesotho News Agency, Márta 2026.</ref> == Daonra agus cultúr == Tá daonra Leosóta comhdhéanta den chuid is mó de mhuintir na Basotho, pobal a bhfuil teanga agus traidisiúin chomhroinnte acu. De réir meastachán ón mBanc Domhanda, bhí 2,363,325 duine ina gcónaí sa tír in 2025.<ref name="WorldBankPopulation">[https://data.worldbank.org/country/LS Lesotho — Data], an Banc Domhanda.</ref> Sa daonáireamh náisiúnta in 2016, taifeadadh daonra de 2,007,201 duine.<ref name="Census">[https://www.bos.gov.ls/census.htm Lesotho Population and Housing Census], Biúró Staidrimh Leosóta.</ref> === Teangacha === Is iad an tSeisotho (''Sesotho'') agus an [[An Béarla|Béarla]] teangacha oifigiúla Leosóta.<ref name="Factbook">[https://theworldfactbook.org/country/lesotho.html ''The World Factbook: Lesotho''], CIA World Factbook.</ref> Is í an tSeisotho príomhtheanga mhuintir na Basotho agus úsáidtear í go forleathan sa ghnáthshaol, sa chultúr agus sa chumarsáid phoiblí. Úsáidtear an Béarla go háirithe sa riarachán, san oideachas agus i gcomhthéacsanna foirmiúla. Labhraítear teangacha eile i bpobail áirithe freisin, lena n-áirítear an Fhuthi, an [[An Chóisis|Chóisis]] agus an [[An tSúlúis|Súlúis]].<ref name="Factbook" /> === Daonra agus féiniúlacht === Tugtar ''Mosotho'' ar dhuine amháin de mhuintir na Basotho agus ''Basotho'' ar an bpobal ina iomláine. Tá féiniúlacht na Basotho ceangailte go dlúth le stair ríocht Leosóta, le teanga na Seisotho agus le traidisiúin a forbraíodh thar na glúnta. Tá an chuid is mó de dhaonra na tíre den ghrúpa eitneach Sotho, agus tá pobail eile ann freisin, lena n-áirítear pobail Nguni.<ref name="Factbook" /> === Creideamh === Is í an [[An Chríostaíocht|Chríostaíocht]] an príomhreiligiún i Leosóta. Tá pobail [[An Protastúnachas|Phrotastúnacha]] agus [[An Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitliceacha]] araon suntasach, agus tá traidisiúin reiligiúnacha eile agus daoine nach mbaineann le reiligiún ar leith sa tír freisin.<ref name="Factbook" /> Tá ról tábhachtach ag eaglaisí i gcuid de shaol sóisialta agus pobail na tíre, lena n-áirítear an t-oideachas agus gníomhaíochtaí pobail. === Traidisiúin agus cultúr === [[Íomhá:Mokorotlo.jpg|mion|Mokorotlo, hata traidisiúnta de mhuintir na Basotho]] Ceann de na siombailí cultúrtha is aitheanta i Leosóta ná an ''mokorotlo'', hata traidisiúnta cónúil a dhéantar as féar fite. Tá an hata le feiceáil i siombalachas náisiúnta na tíre agus tá dlúthbhaint aige le féiniúlacht na Basotho. Tá ceardaíocht na hataí seo, lena n-áirítear na scileanna agus an t-eolas a bhaineann lena ndéanamh, ina cuid thábhachtach d'oidhreacht chultúrtha Leosóta.<ref name="UNESCOHat">[https://ich.unesco.org/en/sustainable-development-and-living-heritage-01395 “The knowledge, craft techniques and skill of making the Basotho hat / Moliea-Nyeoe”], UNESCO, ainmniúchán 2026.</ref> Is gné shuntasach eile d'éadaí traidisiúnta na Basotho iad na pluideanna daite ar a dtugtar ''likobo''. Caitear iad chun cosaint a thabhairt ar an bhfuacht agus mar chuid den ghnáthéadaí agus den fheisteas traidisiúnta. Tá clú ar Leosóta freisin as táirgí déanta as [[olann]] agus as mohair, snáithín a fhaightear ó [[Gabhar|ghabhair]] Angóra.<ref name="HighCommission">[https://lesothohc.org.uk/people-and-culture/ “People and Culture”], Ard-Choimisiún Ríocht Leosóta sa Ríocht Aontaithe.</ref> Tá ceol, damhsa, scéalaíocht agus searmanais phobail mar chuid de shaol cultúrtha na tíre. Cuirtear traidisiúin ar aghaidh idir na glúnta, agus tá an tSeisotho tábhachtach i litríocht, i gceol agus i nathanna béaloidis na Basotho. Bíonn tionchar ag an saol comhaimseartha, ag an oideachas agus ag na naisc eacnamaíocha leis an Afraic Theas ar chultúr na tíre chomh maith. == Geilleagar == Tá geilleagar Leosóta dlúthcheangailte le geilleagar na hAfraice Theas, an tír atá timpeallaithe go hiomlán aige. Tá talmhaíocht, teicstílí, mianadóireacht agus onnmhairiú uisce i measc na bpríomhghníomhaíochtaí eacnamaíocha. Bíonn tionchar suntasach ag trádáil réigiúnach agus ag an éileamh idirnáisiúnta ar fheidhmíocht gheilleagar na tíre.<ref name="WorldBankEconomy">[https://www.worldbank.org/ext/en/country/lesotho ''Lesotho''], an Banc Domhanda.</ref><ref name="TradeGov">[https://www.trade.gov/country-commercial-guides/lesotho-market-overview ''Lesotho: Market Overview''], Roinn Tráchtála na Stát Aontaithe, 6 Lúnasa 2025.</ref> === Talmhaíocht agus beostoc === Tá talmhaíocht agus feirmeoireacht beostoic tábhachtach do shlite beatha i gceantair thuaithe. Saothraítear [[arbhar Indiach]] agus [[cruithneacht]], agus coinnítear [[Caora|caoirigh]] agus gabhair. Tá tábhacht ar leith ag baint le táirgeadh olann agus mohair, snáithín a fhaightear ó ghabhair Angóra. Cuireann an tírdhreach sléibhtiúil, creimeadh ithreach agus triomaigh teorainn le táirgeacht talmhaíochta, agus bíonn tionchar ag dálaí aimsire ar ioncam feirmeoirí.<ref name="WorldBankEconomy" /> === Tionscal agus mianadóireacht === Tá tionscal na teicstíle agus na n-éadaí ar cheann de na príomhthionscail déantúsaíochta i Leosóta agus is foinse thábhachtach fostaíochta é. Déantar éadaí le honnmhairiú chuig margaí eachtracha, go háirithe [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stáit Aontaithe]] agus an Afraic Theas. Tá an earnáil leochaileach d'athruithe i mbeartas trádála idirnáisiúnta agus d'éileamh ó mhargaí eachtracha.<ref name="TradeGov" /> Tá mianadóireacht [[Diamant|diamaint]] tábhachtach freisin. Tá mianach Letseng aitheanta as diamaint mhóra ardluacha a tháirgeadh. Mar sin féin, bíonn tionchar ag praghsanna idirnáisiúnta agus ag éileamh an mhargaidh ar fhostaíocht agus ar ioncam na hearnála. In 2025, laghdaigh an mianach a lucht saothair de bharr an laghdaithe ar phraghsanna diamaint.<ref name="ReutersDiamonds">[https://www.reuters.com/business/world-at-work/lesothos-biggest-diamond-mine-cuts-20-workforce-price-slump-persists-2025-09-04/ “Lesotho's biggest diamond mine cuts 20% of workforce as price slump persists”], Reuters, 4 Meán Fómhair 2025.</ref> === Acmhainní uisce === Tá uisce ar cheann de na hacmhainní nádúrtha is luachmhaire atá ag Leosóta. Trí Thionscadal Uisce Gharbhchríocha Leosóta, aistrítear uisce ó ardchríocha na tíre chuig an Afraic Theas. Faigheann Leosóta ioncam as an soláthar seo, agus cuireann an tionscadal bonneagar ar fáil chun uisce a stóráil agus a iompar. Tá tábhacht réigiúnach leis freisin, mar go soláthraíonn sé uisce do cheantair thionsclaíocha agus uirbeacha san Afraic Theas.<ref name="WorldBankEconomy" /><ref name="LHWP">[https://www.lhda.org.ls/ Lesotho Highlands Development Authority], faisnéis faoin Tionscadal Uisce Gharbhchríocha Leosóta.</ref> === Trádáil agus dúshláin eacnamaíocha === Is í an Afraic Theas an príomh-chomhpháirtí trádála atá ag Leosóta, agus tagann cuid mhór d'allmhairí na tíre ón tír chomharsanach sin.<ref name="TradeGov" /> Bíonn dúshláin shuntasacha roimh an ngeilleagar, lena n-áirítear dífhostaíocht, bochtaineacht agus spleáchas ar líon measartha beag earnálacha onnmhairithe. Tá éagsúlú an gheilleagair, forbairt gnólachtaí agus feabhas ar scileanna agus ar bhonneagar tábhachtach chun fostaíocht agus ioncam a mhéadú san fhadtéarma.<ref name="WorldBankEconomy" /> == Rialtas agus polaitíocht == Is monarcacht bhunreachtúil í Leosóta. Is é an rí ceann stáit na tíre agus is é an príomh-aire ceann an rialtais. Tá an córas polaitiúil bunaithe ar bhunreacht 1993, arna leasú ó shin. Tá dhá sheomra i bParlaimint Leosóta: an Tionól Náisiúnta agus an Seanad.<ref name="Parliament">[https://parliament.ls/ Parliament of Lesotho], suíomh oifigiúil Pharlaimint Leosóta.</ref><ref name="Constitution">[https://www.constituteproject.org/constitution/Lesotho_2025 Bunreacht Leosóta], Constitute Project.</ref> === An mhonarcacht agus an rialtas === Is é Letsie III rí Leosóta. Is monarc oidhreachtúil é, agus tá a ról rialaithe teoranta ag an mbunreacht. Feidhmíonn sé mar cheann stáit agus mar shiombail d'aontacht náisiúnta mhuintir na Basotho. De réir na socruithe bunreachtúla, níor cheart don mhonarcacht a bheith páirteach i bpolaitíocht na bpáirtithe.<ref name="King">[https://theking.parliament.ls/about/ The Office of the King], Oifig an Rí.</ref> Is é Sam Matekane an príomh-aire. Bhunaigh sé páirtí Revolution for Prosperity (RFP) in 2022, agus bhuaigh an páirtí sin olltoghchán Dheireadh Fómhair na bliana céanna. Insealbhaíodh Matekane mar phríomh-aire ar an 28 Deireadh Fómhair 2022.<ref name="Cabinet">[https://www.gov.ls/cabinet/ Cabinet], Rialtas Leosóta.</ref> Tá an príomh-aire agus an comh-aireacht freagrach as beartas an rialtais agus as riarachán laethúil na tíre. === An pharlaimint agus an córas toghcháin === Tá 120 ball sa Tionól Náisiúnta, an seomra íochtarach den pharlaimint. Toghtar 80 acu i dtoghcheantair aonair, agus leithdháiltear na 40 suíochán eile de réir ionadaíochta cionmhaire. Comhcheanglaíonn an córas sin ionadaíocht áitiúil agus ionadaíocht bunaithe ar thacaíocht na bpáirtithe ar fud na tíre. Maireann téarma na parlaiminte cúig bliana de ghnáth, mura ndíscaoiltear í níos luaithe.<ref name="Parliament" /><ref name="Constitution" /> Tá 33 ball sa Seanad, an seomra uachtarach. Is taoisigh oidhreachtúla iad 22 acu, agus ainmnítear an 11 bhall eile de réir na socruithe bunreachtúla. I measc fheidhmeanna na parlaiminte tá reachtaíocht a achtú agus maoirseacht a dhéanamh ar obair an rialtais.<ref name="Parliament" /> === Dúshláin pholaitiúla agus athchóiriú === Bhí éagobhsaíocht pholaitiúil agus rialtais chomhrialtais leochaileacha ina ndúshláin do Leosóta le blianta fada. Bhí díospóireachtaí ann faoi athchóiriú bunreachtúil, faoin gcóras toghcháin agus faoi fheidhmiú na n-institiúidí stáit. In 2026, bhí athchóiriú an chórais toghcháin fós ina cheist pholaitiúil thábhachtach. I mí na Bealtaine na bliana sin, foilsíodh bille leasaithe maidir le toghcháin an Tionóil Náisiúnta ar shuíomh oifigiúil na parlaiminte.<ref name="ElectoralBill">[https://nationalassembly.parliament.ls/2026/05/31/national-assembly-electoral-amendment-bill-2026-from-parliament/ “National Assembly Electoral (Amendment) Bill, 2026 from Parliament”], Tionól Náisiúnta Leosóta.</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} {{Comhlathas na Náisiún}} {{DEFAULTSORT:Leosota}} [[Catagóir:Leosóta]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe]] [[Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún]] [[Catagóir:Tíortha na hAfraice]] 1e4r21lfb3dce8tjvvmfu7h5kfn3zjq 1330213 1330212 2026-10-19T22:42:19Z Aaronapplis 796 1330213 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is tír thalamhiata i ndeisceart na h[[An Afraic|Afraice]] í '''Leosóta''', nó Ríocht Leosóta go hoifigiúil. Tá sí timpeallaithe go hiomlán ag an [[An Afraic Theas|Afraic Theas]] agus tá achar de thart ar 30,355 km² inti. Is í [[Maseru]] an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír. Tá tírdhreach sléibhtiúil aici, agus tá sí ar cheann den bheagán tíortha ar domhan a bhfuil a críoch iomlán os cionn 1,000 méadar os cionn leibhéal na farraige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ls/about-lesotho/|teideal=About Lesotho|language=en|work=Government of Lesotho|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> Tá daonra de thart ar 2.36 milliún duine ag Leosóta, de réir sonraí an Bhainc Dhomhanda don bhliain 2025.<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.worldbank.org/|teideal=World Bank Open Data|work=World Bank Open Data|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> Is iad an tSeisotho agus an [[An Béarla|Béarla]] teangacha oifigiúla na tíre. Bhain Leosóta neamhspleáchas amach ón m[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Breatain]] an 4 Deireadh Fómhair 1966, agus is monarcacht bhunreachtúil í. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/lesotho|teideal=Lesotho {{!}} World Bank Group|language=en|work=www.worldbank.org|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> == Tíreolaíocht agus aeráid == Is tír thalamhiata í Leosóta atá suite i ndeisceart na hAfraice agus atá timpeallaithe go hiomlán ag an Afraic Theas. Tá achar de thart ar 30,355 ciliméadar cearnach inti. Tá tírdhreach sléibhtiúil aici, agus tá sí ar an aon tír neamhspleách ar domhan a bhfuil a críoch iomlán os cionn 1,000 méadar os cionn leibhéal na farraige.<ref name="WBgeography">[https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15930-WB_Lesotho%20Country%20Profile-WEB.pdf ''Lesotho: Climate Risk Country Profile''], an Banc Domhanda.</ref> Roinntear an tír go geografach i gceithre phríomhréigiún: na hísealchríocha san iarthar, na bunchnoic, na hardtailte sléibhtiúla agus gleann na Senqu. Tá na hísealchríocha suite feadh theorainn thiar na tíre, áit a bhfuil cuid mhór den daonra agus den ghníomhaíocht eacnamaíoch comhchruinnithe. Tá na hardtailte, lena n-áirítear sliabhraonta na Maloti agus na Drakensberg, níos airde agus níos garbha. Is é Thabana Ntlenyana, atá 3,482 méadar ar airde, an pointe is airde sa tír agus san Afraic Theas.<ref name="WBgeography" /><ref name="GovLesotho">[https://www.gov.ls/about-lesotho/ “About Lesotho”], Rialtas Leosóta.</ref> Tá tábhacht mhór ag baint le haibhneacha Leosóta. Tá foinse na Senqu, ar a dtugtar an Orange san Afraic Theas, suite sa tír, agus tá córais abhann eile, lena n-áirítear an Mohokare agus an Makhaleng, tábhachtach don tíreolaíocht agus d'acmhainní uisce an réigiúin.<ref name="WBgeography" /> Tá ról suntasach ag acmhainní uisce Leosóta sa soláthar uisce agus i bhforbairt eacnamaíoch na tíre agus na hAfraice Theas.<ref>[https://www.worldbank.org/en/country/lesotho/publication/climate-change-key-for-lesothos-domestic-and-industrial-water-security-agricultural-production-and-regional-water-transfers “Climate Change Key for Lesotho’s Domestic and Industrial Water Security”], an Banc Domhanda.</ref> Tá [[aeráid]] mheasartha ag Leosóta, ach bíonn difríochtaí suntasacha ann de réir airde agus réigiúin. Bíonn na samhraí níos teo agus níos fliche de ghnáth, agus bíonn na geimhrí fuar agus tirim. Titeann formhór na báistí i rith na míonna teo, agus bíonn sioc agus titim sneachta coitianta sna hardtailte le linn an gheimhridh.<ref name="GovLesotho" /><ref name="WBgeography" /> Tá éagsúlacht mhór sa bháisteach ar fud na tíre, agus bíonn ceantair áirithe níos leochailí ná ceantair eile i leith triomaigh agus tuilte.<ref>[https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/lesotho/era5-historical “Lesotho: Historical Climate”], Tairseach Eolais Aeráide an Bhainc Dhomhanda.</ref> Bíonn tionchar ag an aeráid agus ag an tírdhreach ar [[Talmhaíocht|thalmhaíocht]], ar innilt beostoic agus ar shlí bheatha na ndaoine. Tá dúshláin chomhshaoil roimh an tír, lena n-áirítear creimeadh ithreach, triomaigh agus tuilte, agus tá [[athrú aeráide]] ag cur leis an éiginnteacht a bhaineann le báisteach agus le hacmhainní uisce.<ref>[https://www.worldbank.org/en/country/lesotho/publication/climate-change-key-for-lesothos-domestic-and-industrial-water-security-agricultural-production-and-regional-water-transfers “Climate Change Key for Lesotho’s Domestic and Industrial Water Security”], an Banc Domhanda.</ref> == Stair == === Bunús Ríocht na Basotho === Bhí pobail éagsúla ina gcónaí sa réigiún atá anois ina Leosóta sular tháinig ríocht na Basotho chun cinn. Le linn an 19ú haois, chuir cogaí agus imirce i ndeisceart na hAfraice isteach go mór ar an réigiún. Sa chomhthéacs sin, tháinig ceannaire darb ainm Moshoeshoe I chun cinn agus bhunaigh sé pobal polaitiúil a d'fhás ina Ríocht na Basotho.<ref name="OxfordHistory">Motlatsi Thabane, [[doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.1328|“History of Lesotho”]], ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', 20 Meán Fómhair 2023.</ref> Faoi cheannaireacht Moshoeshoe I, tháinig grúpaí éagsúla le chéile agus bunaíodh lonnaíocht dhaingean ar ardchlár Thaba Bosiu. Bhí ról lárnach ag an gceannaireacht sin i gcruthú fhéiniúlacht pholaitiúil na Basotho agus i gcosaint a gcuid tailte ar bhrú ó chumhachtaí comharsanacha.<ref name="OxfordHistory" /> === Cosaint na Breataine agus riail choilíneach === De réir mar a leathnaigh lonnaitheoirí [[Bóraigh|Bóracha]] ón Saorstát Oráisteach isteach sa réigiún, tháinig coimhlintí chun cinn idir iad agus na Basotho maidir le talamh. D'iarr Moshoeshoe I cosaint na Breataine, agus rinneadh cosantóir Briotanach de Basutoland ar an 12 Márta 1868. Chaill na Basotho cuid dá dtailte le linn na gcoimhlintí sin.<ref name="SAHistory">[https://sahistory.org.za/dated-event/basutoland-now-lesotho-becomes-british-territory “Basutoland (now Lesotho) becomes British territory”], South African History Online.</ref> Sa bhliain 1871, cuireadh Basutoland faoi riarachán [[Coilíneacht na Rinne|Choilíneacht na Rinne]], ach in 1884 tugadh ar ais faoi rialú díreach [[Impireacht na Breataine|Choróin na Breataine]] é. Tharla an t-athrú tar éis coimhlintí idir na Basotho agus údaráis choilíneacha, lena n-áirítear an Cogadh Gunnaí in 1880–1881. D'fhan Basutoland faoi riail na Breataine go dtí gur bhain sé neamhspleáchas amach.<ref name="OxfordHistory" /><ref name="SAHistory" /> === Neamhspleáchas === Le linn an 20ú haois, tháinig méadú ar an éileamh ar fhéinriail pholaitiúil. Bunaíodh institiúidí ionadaíocha agus reáchtáladh toghcháin i Basutoland sna blianta roimh an neamhspleáchas. Ar an 4 Deireadh Fómhair 1966, tháinig Basutoland chun bheith ina stát neamhspleách faoin ainm Leosóta, agus tháinig Moshoeshoe II chun bheith ina rí. Ba é Leabua Jonathan an chéad phríomh-aire tar éis an neamhspleáchais.<ref name="UKIndependence">[https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1966/24/enacted ''Lesotho Independence Act 1966''], reachtaíocht na Ríochta Aontaithe.</ref><ref name="OxfordHistory" /> === Éagobhsaíocht pholaitiúil agus filleadh ar an daonlathas === Bhí éagobhsaíocht pholaitiúil i gceist i mblianta tosaigh an neamhspleáchais. Tar éis thoghchán 1970, dhiúltaigh rialtas Leabua Jonathan glacadh le toradh a thug an bua, de réir tuairiscí forleathana, don fhreasúra. Cuireadh an toghchán ar ceal, fógraíodh staid éigeandála agus cuireadh srianta ar an saol polaitiúil. Lean an Basotho National Party i gceannas ar an tír go dtí gur cuireadh deireadh lena réimeas tar éis coup míleata in 1986.<ref name="USHistory">[https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm “Lesotho”], Roinn Stáit na Stát Aontaithe, ''Background Notes''.</ref> Tháinig an t-arm i gcumhacht in 1986, agus tháinig athruithe ar ról an rí agus ar struchtúr an rialtais sna blianta ina dhiaidh sin. Sa bhliain 1993, reáchtáladh toghcháin dhaonlathacha agus tháinig an Basutoland Congress Party i gcumhacht. Níor imigh an teannas polaitiúil as an tír, áfach, agus lean díospóidí faoi thoghcháin, faoi chomhghuaillíochtaí páirtithe agus faoi ról na n-institiúidí stáit sna blianta ina dhiaidh sin.<ref name="USHistory" /><ref name="FreedomHouse">[https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2025 ''Freedom in the World 2025: Lesotho''], Freedom House.</ref> Sa bhliain 2022, bhuaigh páirtí Revolution for Prosperity, faoi cheannaireacht Sam Matekane, an toghchán náisiúnta. Cuireadh rialtas comhrialtais le chéile agus insealbhaíodh Matekane mar phríomh-aire ar an 28 Deireadh Fómhair 2022. Leanann leasú bunreachtúil agus athchóiriú toghcháin de bheith ina saincheisteanna tábhachtacha i bpolaitíocht na tíre.<ref name="BTI">[https://bti-project.org/en/reports/country-report/LSO ''BTI 2026 Country Report: Lesotho''].</ref><ref name="LENA2026">[https://www.lena.gov.ls/lesotho-reflects-on-six-decades-of-independence/ “Lesotho reflects on six decades of independence”], Lesotho News Agency, Márta 2026.</ref> == Daonra agus cultúr == Tá daonra Leosóta comhdhéanta den chuid is mó de mhuintir na Basotho, pobal a bhfuil teanga agus traidisiúin chomhroinnte acu. De réir meastachán ón mBanc Domhanda, bhí 2,363,325 duine ina gcónaí sa tír in 2025.<ref name="WorldBankPopulation">[https://data.worldbank.org/country/LS Lesotho — Data], an Banc Domhanda.</ref> Sa daonáireamh náisiúnta in 2016, taifeadadh daonra de 2,007,201 duine.<ref name="Census">[https://www.bos.gov.ls/census.htm Lesotho Population and Housing Census], Biúró Staidrimh Leosóta.</ref> === Teangacha === Is iad an tSeisotho (''Sesotho'') agus an [[An Béarla|Béarla]] teangacha oifigiúla Leosóta.<ref name="Factbook">[https://theworldfactbook.org/country/lesotho.html ''The World Factbook: Lesotho''], CIA World Factbook.</ref> Is í an tSeisotho príomhtheanga mhuintir na Basotho agus úsáidtear í go forleathan sa ghnáthshaol, sa chultúr agus sa chumarsáid phoiblí. Úsáidtear an Béarla go háirithe sa riarachán, san oideachas agus i gcomhthéacsanna foirmiúla. Labhraítear teangacha eile i bpobail áirithe freisin, lena n-áirítear an Fhuthi, an [[An Chóisis|Chóisis]] agus an [[An tSúlúis|Súlúis]].<ref name="Factbook" /> === Daonra agus féiniúlacht === Tugtar ''Mosotho'' ar dhuine amháin de mhuintir na Basotho agus ''Basotho'' ar an bpobal ina iomláine. Tá féiniúlacht na Basotho ceangailte go dlúth le stair ríocht Leosóta, le teanga na Seisotho agus le traidisiúin a forbraíodh thar na glúnta. Tá an chuid is mó de dhaonra na tíre den ghrúpa eitneach Sotho, agus tá pobail eile ann freisin, lena n-áirítear pobail Nguni.<ref name="Factbook" /> === Creideamh === Is í an [[An Chríostaíocht|Chríostaíocht]] an príomhreiligiún i Leosóta. Tá pobail [[An Protastúnachas|Phrotastúnacha]] agus [[An Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitliceacha]] araon suntasach, agus tá traidisiúin reiligiúnacha eile agus daoine nach mbaineann le reiligiún ar leith sa tír freisin.<ref name="Factbook" /> Tá ról tábhachtach ag eaglaisí i gcuid de shaol sóisialta agus pobail na tíre, lena n-áirítear an t-oideachas agus gníomhaíochtaí pobail. === Traidisiúin agus cultúr === [[Íomhá:Mokorotlo.jpg|mion|Mokorotlo, hata traidisiúnta de mhuintir na Basotho]] Ceann de na siombailí cultúrtha is aitheanta i Leosóta ná an ''mokorotlo'', hata traidisiúnta cónúil a dhéantar as féar fite. Tá an hata le feiceáil i siombalachas náisiúnta na tíre agus tá dlúthbhaint aige le féiniúlacht na Basotho. Tá ceardaíocht na hataí seo, lena n-áirítear na scileanna agus an t-eolas a bhaineann lena ndéanamh, ina cuid thábhachtach d'oidhreacht chultúrtha Leosóta.<ref name="UNESCOHat">[https://ich.unesco.org/en/sustainable-development-and-living-heritage-01395 “The knowledge, craft techniques and skill of making the Basotho hat / Moliea-Nyeoe”], UNESCO, ainmniúchán 2026.</ref> Is gné shuntasach eile d'éadaí traidisiúnta na Basotho iad na pluideanna daite ar a dtugtar ''likobo''. Caitear iad chun cosaint a thabhairt ar an bhfuacht agus mar chuid den ghnáthéadaí agus den fheisteas traidisiúnta. Tá clú ar Leosóta freisin as táirgí déanta as [[olann]] agus as mohair, snáithín a fhaightear ó [[Gabhar|ghabhair]] Angóra.<ref name="HighCommission">[https://lesothohc.org.uk/people-and-culture/ “People and Culture”], Ard-Choimisiún Ríocht Leosóta sa Ríocht Aontaithe.</ref> Tá ceol, damhsa, scéalaíocht agus searmanais phobail mar chuid de shaol cultúrtha na tíre. Cuirtear traidisiúin ar aghaidh idir na glúnta, agus tá an tSeisotho tábhachtach i litríocht, i gceol agus i nathanna béaloidis na Basotho. Bíonn tionchar ag an saol comhaimseartha, ag an oideachas agus ag na naisc eacnamaíocha leis an Afraic Theas ar chultúr na tíre chomh maith. == Geilleagar == Tá geilleagar Leosóta dlúthcheangailte le geilleagar na hAfraice Theas, an tír atá timpeallaithe go hiomlán aige. Tá talmhaíocht, teicstílí, mianadóireacht agus onnmhairiú uisce i measc na bpríomhghníomhaíochtaí eacnamaíocha. Bíonn tionchar suntasach ag trádáil réigiúnach agus ag an éileamh idirnáisiúnta ar fheidhmíocht gheilleagar na tíre.<ref name="WorldBankEconomy">[https://www.worldbank.org/ext/en/country/lesotho ''Lesotho''], an Banc Domhanda.</ref><ref name="TradeGov">[https://www.trade.gov/country-commercial-guides/lesotho-market-overview ''Lesotho: Market Overview''], Roinn Tráchtála na Stát Aontaithe, 6 Lúnasa 2025.</ref> === Talmhaíocht agus beostoc === Tá talmhaíocht agus feirmeoireacht beostoic tábhachtach do shlite beatha i gceantair thuaithe. Saothraítear [[arbhar Indiach]] agus [[cruithneacht]], agus coinnítear [[Caora|caoirigh]] agus gabhair. Tá tábhacht ar leith ag baint le táirgeadh olann agus mohair, snáithín a fhaightear ó ghabhair Angóra. Cuireann an tírdhreach sléibhtiúil, creimeadh ithreach agus triomaigh teorainn le táirgeacht talmhaíochta, agus bíonn tionchar ag dálaí aimsire ar ioncam feirmeoirí.<ref name="WorldBankEconomy" /> === Tionscal agus mianadóireacht === Tá tionscal na teicstíle agus na n-éadaí ar cheann de na príomhthionscail déantúsaíochta i Leosóta agus is foinse thábhachtach fostaíochta é. Déantar éadaí le honnmhairiú chuig margaí eachtracha, go háirithe [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stáit Aontaithe]] agus an Afraic Theas. Tá an earnáil leochaileach d'athruithe i mbeartas trádála idirnáisiúnta agus d'éileamh ó mhargaí eachtracha.<ref name="TradeGov" /> Tá mianadóireacht [[Diamant|diamaint]] tábhachtach freisin. Tá mianach Letseng aitheanta as diamaint mhóra ardluacha a tháirgeadh. Mar sin féin, bíonn tionchar ag praghsanna idirnáisiúnta agus ag éileamh an mhargaidh ar fhostaíocht agus ar ioncam na hearnála. In 2025, laghdaigh an mianach a lucht saothair de bharr an laghdaithe ar phraghsanna diamaint.<ref name="ReutersDiamonds">[https://www.reuters.com/business/world-at-work/lesothos-biggest-diamond-mine-cuts-20-workforce-price-slump-persists-2025-09-04/ “Lesotho's biggest diamond mine cuts 20% of workforce as price slump persists”], Reuters, 4 Meán Fómhair 2025.</ref> === Acmhainní uisce === Tá uisce ar cheann de na hacmhainní nádúrtha is luachmhaire atá ag Leosóta. Trí Thionscadal Uisce Gharbhchríocha Leosóta, aistrítear uisce ó ardchríocha na tíre chuig an Afraic Theas. Faigheann Leosóta ioncam as an soláthar seo, agus cuireann an tionscadal bonneagar ar fáil chun uisce a stóráil agus a iompar. Tá tábhacht réigiúnach leis freisin, mar go soláthraíonn sé uisce do cheantair thionsclaíocha agus uirbeacha san Afraic Theas.<ref name="WorldBankEconomy" /><ref name="LHWP">[https://www.lhda.org.ls/ Lesotho Highlands Development Authority], faisnéis faoin Tionscadal Uisce Gharbhchríocha Leosóta.</ref> === Trádáil agus dúshláin eacnamaíocha === Is í an Afraic Theas an príomh-chomhpháirtí trádála atá ag Leosóta, agus tagann cuid mhór d'allmhairí na tíre ón tír chomharsanach sin.<ref name="TradeGov" /> Bíonn dúshláin shuntasacha roimh an ngeilleagar, lena n-áirítear dífhostaíocht, bochtaineacht agus spleáchas ar líon measartha beag earnálacha onnmhairithe. Tá éagsúlú an gheilleagair, forbairt gnólachtaí agus feabhas ar scileanna agus ar bhonneagar tábhachtach chun fostaíocht agus ioncam a mhéadú san fhadtéarma.<ref name="WorldBankEconomy" /> == Rialtas agus polaitíocht == Is monarcacht bhunreachtúil í Leosóta. Is é an rí ceann stáit na tíre agus is é an príomh-aire ceann an rialtais. Tá an córas polaitiúil bunaithe ar bhunreacht 1993, arna leasú ó shin. Tá dhá sheomra i bParlaimint Leosóta: an Tionól Náisiúnta agus an Seanad.<ref name="Parliament">[https://parliament.ls/ Parliament of Lesotho], suíomh oifigiúil Pharlaimint Leosóta.</ref><ref name="Constitution">[https://www.constituteproject.org/constitution/Lesotho_2025 Bunreacht Leosóta], Constitute Project.</ref> === An mhonarcacht agus an rialtas === Is é [[Letsie III]] rí Leosóta. Is monarc oidhreachtúil é, agus tá a ról rialaithe teoranta ag an mbunreacht. Feidhmíonn sé mar cheann stáit agus mar shiombail d'aontacht náisiúnta mhuintir na Basotho. De réir na socruithe bunreachtúla, níor cheart don mhonarcacht a bheith páirteach i bpolaitíocht na bpáirtithe.<ref name="King">[https://theking.parliament.ls/about/ The Office of the King], Oifig an Rí.</ref> Is é Sam Matekane an príomh-aire. Bhunaigh sé páirtí Revolution for Prosperity (RFP) in 2022, agus bhuaigh an páirtí sin olltoghchán Dheireadh Fómhair na bliana céanna. Insealbhaíodh Matekane mar phríomh-aire ar an 28 Deireadh Fómhair 2022.<ref name="Cabinet">[https://www.gov.ls/cabinet/ Cabinet], Rialtas Leosóta.</ref> Tá an príomh-aire agus an comh-aireacht freagrach as beartas an rialtais agus as riarachán laethúil na tíre. === An pharlaimint agus an córas toghcháin === Tá 120 ball sa Tionól Náisiúnta, an seomra íochtarach den pharlaimint. Toghtar 80 acu i dtoghcheantair aonair, agus leithdháiltear na 40 suíochán eile de réir ionadaíochta cionmhaire. Comhcheanglaíonn an córas sin ionadaíocht áitiúil agus ionadaíocht bunaithe ar thacaíocht na bpáirtithe ar fud na tíre. Maireann téarma na parlaiminte cúig bliana de ghnáth, mura ndíscaoiltear í níos luaithe.<ref name="Parliament" /><ref name="Constitution" /> Tá 33 ball sa Seanad, an seomra uachtarach. Is taoisigh oidhreachtúla iad 22 acu, agus ainmnítear an 11 bhall eile de réir na socruithe bunreachtúla. I measc fheidhmeanna na parlaiminte tá reachtaíocht a achtú agus maoirseacht a dhéanamh ar obair an rialtais.<ref name="Parliament" /> === Dúshláin pholaitiúla agus athchóiriú === Bhí éagobhsaíocht pholaitiúil agus rialtais chomhrialtais leochaileacha ina ndúshláin do Leosóta le blianta fada. Bhí díospóireachtaí ann faoi athchóiriú bunreachtúil, faoin gcóras toghcháin agus faoi fheidhmiú na n-institiúidí stáit. In 2026, bhí athchóiriú an chórais toghcháin fós ina cheist pholaitiúil thábhachtach. I mí na Bealtaine na bliana sin, foilsíodh bille leasaithe maidir le toghcháin an Tionóil Náisiúnta ar shuíomh oifigiúil na parlaiminte.<ref name="ElectoralBill">[https://nationalassembly.parliament.ls/2026/05/31/national-assembly-electoral-amendment-bill-2026-from-parliament/ “National Assembly Electoral (Amendment) Bill, 2026 from Parliament”], Tionól Náisiúnta Leosóta.</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} {{Comhlathas na Náisiún}} {{DEFAULTSORT:Leosota}} [[Catagóir:Leosóta]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe]] [[Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún]] [[Catagóir:Tíortha na hAfraice]] 0yv9b8g6uvaktckb051rtquwsou5byt 1330217 1330213 2026-10-19T23:18:25Z Aaronapplis 796 /* Daonra agus féiniúlacht */ 1330217 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is tír thalamhiata i ndeisceart na h[[An Afraic|Afraice]] í '''Leosóta''', nó Ríocht Leosóta go hoifigiúil. Tá sí timpeallaithe go hiomlán ag an [[An Afraic Theas|Afraic Theas]] agus tá achar de thart ar 30,355 km² inti. Is í [[Maseru]] an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír. Tá tírdhreach sléibhtiúil aici, agus tá sí ar cheann den bheagán tíortha ar domhan a bhfuil a críoch iomlán os cionn 1,000 méadar os cionn leibhéal na farraige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ls/about-lesotho/|teideal=About Lesotho|language=en|work=Government of Lesotho|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> Tá daonra de thart ar 2.36 milliún duine ag Leosóta, de réir sonraí an Bhainc Dhomhanda don bhliain 2025.<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.worldbank.org/|teideal=World Bank Open Data|work=World Bank Open Data|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> Is iad an tSeisotho agus an [[An Béarla|Béarla]] teangacha oifigiúla na tíre. Bhain Leosóta neamhspleáchas amach ón m[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Breatain]] an 4 Deireadh Fómhair 1966, agus is monarcacht bhunreachtúil í. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/lesotho|teideal=Lesotho {{!}} World Bank Group|language=en|work=www.worldbank.org|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> == Tíreolaíocht agus aeráid == Is tír thalamhiata í Leosóta atá suite i ndeisceart na hAfraice agus atá timpeallaithe go hiomlán ag an Afraic Theas. Tá achar de thart ar 30,355 ciliméadar cearnach inti. Tá tírdhreach sléibhtiúil aici, agus tá sí ar an aon tír neamhspleách ar domhan a bhfuil a críoch iomlán os cionn 1,000 méadar os cionn leibhéal na farraige.<ref name="WBgeography">[https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15930-WB_Lesotho%20Country%20Profile-WEB.pdf ''Lesotho: Climate Risk Country Profile''], an Banc Domhanda.</ref> Roinntear an tír go geografach i gceithre phríomhréigiún: na hísealchríocha san iarthar, na bunchnoic, na hardtailte sléibhtiúla agus gleann na Senqu. Tá na hísealchríocha suite feadh theorainn thiar na tíre, áit a bhfuil cuid mhór den daonra agus den ghníomhaíocht eacnamaíoch comhchruinnithe. Tá na hardtailte, lena n-áirítear sliabhraonta na Maloti agus na Drakensberg, níos airde agus níos garbha. Is é Thabana Ntlenyana, atá 3,482 méadar ar airde, an pointe is airde sa tír agus san Afraic Theas.<ref name="WBgeography" /><ref name="GovLesotho">[https://www.gov.ls/about-lesotho/ “About Lesotho”], Rialtas Leosóta.</ref> Tá tábhacht mhór ag baint le haibhneacha Leosóta. Tá foinse na Senqu, ar a dtugtar an Orange san Afraic Theas, suite sa tír, agus tá córais abhann eile, lena n-áirítear an Mohokare agus an Makhaleng, tábhachtach don tíreolaíocht agus d'acmhainní uisce an réigiúin.<ref name="WBgeography" /> Tá ról suntasach ag acmhainní uisce Leosóta sa soláthar uisce agus i bhforbairt eacnamaíoch na tíre agus na hAfraice Theas.<ref>[https://www.worldbank.org/en/country/lesotho/publication/climate-change-key-for-lesothos-domestic-and-industrial-water-security-agricultural-production-and-regional-water-transfers “Climate Change Key for Lesotho’s Domestic and Industrial Water Security”], an Banc Domhanda.</ref> Tá [[aeráid]] mheasartha ag Leosóta, ach bíonn difríochtaí suntasacha ann de réir airde agus réigiúin. Bíonn na samhraí níos teo agus níos fliche de ghnáth, agus bíonn na geimhrí fuar agus tirim. Titeann formhór na báistí i rith na míonna teo, agus bíonn sioc agus titim sneachta coitianta sna hardtailte le linn an gheimhridh.<ref name="GovLesotho" /><ref name="WBgeography" /> Tá éagsúlacht mhór sa bháisteach ar fud na tíre, agus bíonn ceantair áirithe níos leochailí ná ceantair eile i leith triomaigh agus tuilte.<ref>[https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/lesotho/era5-historical “Lesotho: Historical Climate”], Tairseach Eolais Aeráide an Bhainc Dhomhanda.</ref> Bíonn tionchar ag an aeráid agus ag an tírdhreach ar [[Talmhaíocht|thalmhaíocht]], ar innilt beostoic agus ar shlí bheatha na ndaoine. Tá dúshláin chomhshaoil roimh an tír, lena n-áirítear creimeadh ithreach, triomaigh agus tuilte, agus tá [[athrú aeráide]] ag cur leis an éiginnteacht a bhaineann le báisteach agus le hacmhainní uisce.<ref>[https://www.worldbank.org/en/country/lesotho/publication/climate-change-key-for-lesothos-domestic-and-industrial-water-security-agricultural-production-and-regional-water-transfers “Climate Change Key for Lesotho’s Domestic and Industrial Water Security”], an Banc Domhanda.</ref> == Stair == === Bunús Ríocht na Basotho === Bhí pobail éagsúla ina gcónaí sa réigiún atá anois ina Leosóta sular tháinig ríocht na Basotho chun cinn. Le linn an 19ú haois, chuir cogaí agus imirce i ndeisceart na hAfraice isteach go mór ar an réigiún. Sa chomhthéacs sin, tháinig ceannaire darb ainm Moshoeshoe I chun cinn agus bhunaigh sé pobal polaitiúil a d'fhás ina Ríocht na Basotho.<ref name="OxfordHistory">Motlatsi Thabane, [[doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.1328|“History of Lesotho”]], ''Oxford Research Encyclopedia of African History'', 20 Meán Fómhair 2023.</ref> Faoi cheannaireacht Moshoeshoe I, tháinig grúpaí éagsúla le chéile agus bunaíodh lonnaíocht dhaingean ar ardchlár Thaba Bosiu. Bhí ról lárnach ag an gceannaireacht sin i gcruthú fhéiniúlacht pholaitiúil na Basotho agus i gcosaint a gcuid tailte ar bhrú ó chumhachtaí comharsanacha.<ref name="OxfordHistory" /> === Cosaint na Breataine agus riail choilíneach === De réir mar a leathnaigh lonnaitheoirí [[Bóraigh|Bóracha]] ón Saorstát Oráisteach isteach sa réigiún, tháinig coimhlintí chun cinn idir iad agus na Basotho maidir le talamh. D'iarr Moshoeshoe I cosaint na Breataine, agus rinneadh cosantóir Briotanach de Basutoland ar an 12 Márta 1868. Chaill na Basotho cuid dá dtailte le linn na gcoimhlintí sin.<ref name="SAHistory">[https://sahistory.org.za/dated-event/basutoland-now-lesotho-becomes-british-territory “Basutoland (now Lesotho) becomes British territory”], South African History Online.</ref> Sa bhliain 1871, cuireadh Basutoland faoi riarachán [[Coilíneacht na Rinne|Choilíneacht na Rinne]], ach in 1884 tugadh ar ais faoi rialú díreach [[Impireacht na Breataine|Choróin na Breataine]] é. Tharla an t-athrú tar éis coimhlintí idir na Basotho agus údaráis choilíneacha, lena n-áirítear an Cogadh Gunnaí in 1880–1881. D'fhan Basutoland faoi riail na Breataine go dtí gur bhain sé neamhspleáchas amach.<ref name="OxfordHistory" /><ref name="SAHistory" /> === Neamhspleáchas === Le linn an 20ú haois, tháinig méadú ar an éileamh ar fhéinriail pholaitiúil. Bunaíodh institiúidí ionadaíocha agus reáchtáladh toghcháin i Basutoland sna blianta roimh an neamhspleáchas. Ar an 4 Deireadh Fómhair 1966, tháinig Basutoland chun bheith ina stát neamhspleách faoin ainm Leosóta, agus tháinig Moshoeshoe II chun bheith ina rí. Ba é Leabua Jonathan an chéad phríomh-aire tar éis an neamhspleáchais.<ref name="UKIndependence">[https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1966/24/enacted ''Lesotho Independence Act 1966''], reachtaíocht na Ríochta Aontaithe.</ref><ref name="OxfordHistory" /> === Éagobhsaíocht pholaitiúil agus filleadh ar an daonlathas === Bhí éagobhsaíocht pholaitiúil i gceist i mblianta tosaigh an neamhspleáchais. Tar éis thoghchán 1970, dhiúltaigh rialtas Leabua Jonathan glacadh le toradh a thug an bua, de réir tuairiscí forleathana, don fhreasúra. Cuireadh an toghchán ar ceal, fógraíodh staid éigeandála agus cuireadh srianta ar an saol polaitiúil. Lean an Basotho National Party i gceannas ar an tír go dtí gur cuireadh deireadh lena réimeas tar éis coup míleata in 1986.<ref name="USHistory">[https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm “Lesotho”], Roinn Stáit na Stát Aontaithe, ''Background Notes''.</ref> Tháinig an t-arm i gcumhacht in 1986, agus tháinig athruithe ar ról an rí agus ar struchtúr an rialtais sna blianta ina dhiaidh sin. Sa bhliain 1993, reáchtáladh toghcháin dhaonlathacha agus tháinig an Basutoland Congress Party i gcumhacht. Níor imigh an teannas polaitiúil as an tír, áfach, agus lean díospóidí faoi thoghcháin, faoi chomhghuaillíochtaí páirtithe agus faoi ról na n-institiúidí stáit sna blianta ina dhiaidh sin.<ref name="USHistory" /><ref name="FreedomHouse">[https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2025 ''Freedom in the World 2025: Lesotho''], Freedom House.</ref> Sa bhliain 2022, bhuaigh páirtí Revolution for Prosperity, faoi cheannaireacht Sam Matekane, an toghchán náisiúnta. Cuireadh rialtas comhrialtais le chéile agus insealbhaíodh Matekane mar phríomh-aire ar an 28 Deireadh Fómhair 2022. Leanann leasú bunreachtúil agus athchóiriú toghcháin de bheith ina saincheisteanna tábhachtacha i bpolaitíocht na tíre.<ref name="BTI">[https://bti-project.org/en/reports/country-report/LSO ''BTI 2026 Country Report: Lesotho''].</ref><ref name="LENA2026">[https://www.lena.gov.ls/lesotho-reflects-on-six-decades-of-independence/ “Lesotho reflects on six decades of independence”], Lesotho News Agency, Márta 2026.</ref> == Daonra agus cultúr == Tá daonra Leosóta comhdhéanta den chuid is mó de mhuintir na Basotho, pobal a bhfuil teanga agus traidisiúin chomhroinnte acu. De réir meastachán ón mBanc Domhanda, bhí 2,363,325 duine ina gcónaí sa tír in 2025.<ref name="WorldBankPopulation">[https://data.worldbank.org/country/LS Lesotho — Data], an Banc Domhanda.</ref> Sa daonáireamh náisiúnta in 2016, taifeadadh daonra de 2,007,201 duine.<ref name="Census">[https://www.bos.gov.ls/census.htm Lesotho Population and Housing Census], Biúró Staidrimh Leosóta.</ref> === Teangacha === Is iad an tSeisotho (''Sesotho'') agus an [[An Béarla|Béarla]] teangacha oifigiúla Leosóta.<ref name="Factbook">[https://theworldfactbook.org/country/lesotho.html ''The World Factbook: Lesotho''], CIA World Factbook.</ref> Is í an tSeisotho príomhtheanga mhuintir na Basotho agus úsáidtear í go forleathan sa ghnáthshaol, sa chultúr agus sa chumarsáid phoiblí. Úsáidtear an Béarla go háirithe sa riarachán, san oideachas agus i gcomhthéacsanna foirmiúla. Labhraítear teangacha eile i bpobail áirithe freisin, lena n-áirítear an Fhuthi, an [[An Chóisis|Chóisis]] agus an [[An tSúlúis|Súlúis]].<ref name="Factbook" /> === Creideamh agus féiniúlacht === Tugtar ''Mosotho'' ar dhuine amháin de mhuintir na Basotho agus ''Basotho'' ar an bpobal ina iomláine. Tá féiniúlacht na Basotho ceangailte go dlúth le stair ríocht Leosóta, le teanga na Seisotho agus le traidisiúin a forbraíodh thar na glúnta. Tá an chuid is mó de dhaonra na tíre den ghrúpa eitneach Sotho, agus tá pobail eile ann freisin, lena n-áirítear pobail Nguni.<ref name="Factbook" /> Is í an [[An Chríostaíocht|Chríostaíocht]] an príomhreiligiún i Leosóta. Tá pobail [[An Protastúnachas|Phrotastúnacha]] agus [[An Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitliceacha]] araon suntasach, agus tá traidisiúin reiligiúnacha eile agus daoine nach mbaineann le reiligiún ar leith sa tír freisin.<ref name="Factbook" /> Tá ról tábhachtach ag eaglaisí i gcuid de shaol sóisialta agus pobail na tíre, lena n-áirítear an t-oideachas agus gníomhaíochtaí pobail. === Traidisiúin agus cultúr === [[Íomhá:Mokorotlo.jpg|mion|Mokorotlo, hata traidisiúnta de mhuintir na Basotho]] Ceann de na siombailí cultúrtha is aitheanta i Leosóta ná an ''mokorotlo'', hata traidisiúnta cónúil a dhéantar as féar fite. Tá an hata le feiceáil i siombalachas náisiúnta na tíre agus tá dlúthbhaint aige le féiniúlacht na Basotho. Tá ceardaíocht na hataí seo, lena n-áirítear na scileanna agus an t-eolas a bhaineann lena ndéanamh, ina cuid thábhachtach d'oidhreacht chultúrtha Leosóta.<ref name="UNESCOHat">[https://ich.unesco.org/en/sustainable-development-and-living-heritage-01395 “The knowledge, craft techniques and skill of making the Basotho hat / Moliea-Nyeoe”], UNESCO, ainmniúchán 2026.</ref> Is gné shuntasach eile d'éadaí traidisiúnta na Basotho iad na pluideanna daite ar a dtugtar ''likobo''. Caitear iad chun cosaint a thabhairt ar an bhfuacht agus mar chuid den ghnáthéadaí agus den fheisteas traidisiúnta. Tá clú ar Leosóta freisin as táirgí déanta as [[olann]] agus as mohair, snáithín a fhaightear ó [[Gabhar|ghabhair]] Angóra.<ref name="HighCommission">[https://lesothohc.org.uk/people-and-culture/ “People and Culture”], Ard-Choimisiún Ríocht Leosóta sa Ríocht Aontaithe.</ref> Tá ceol, damhsa, scéalaíocht agus searmanais phobail mar chuid de shaol cultúrtha na tíre. Cuirtear traidisiúin ar aghaidh idir na glúnta, agus tá an tSeisotho tábhachtach i litríocht, i gceol agus i nathanna béaloidis na Basotho. Bíonn tionchar ag an saol comhaimseartha, ag an oideachas agus ag na naisc eacnamaíocha leis an Afraic Theas ar chultúr na tíre chomh maith. == Geilleagar == Tá geilleagar Leosóta dlúthcheangailte le geilleagar na hAfraice Theas, an tír atá timpeallaithe go hiomlán aige. Tá talmhaíocht, teicstílí, mianadóireacht agus onnmhairiú uisce i measc na bpríomhghníomhaíochtaí eacnamaíocha. Bíonn tionchar suntasach ag trádáil réigiúnach agus ag an éileamh idirnáisiúnta ar fheidhmíocht gheilleagar na tíre.<ref name="WorldBankEconomy">[https://www.worldbank.org/ext/en/country/lesotho ''Lesotho''], an Banc Domhanda.</ref><ref name="TradeGov">[https://www.trade.gov/country-commercial-guides/lesotho-market-overview ''Lesotho: Market Overview''], Roinn Tráchtála na Stát Aontaithe, 6 Lúnasa 2025.</ref> === Talmhaíocht agus beostoc === Tá talmhaíocht agus feirmeoireacht beostoic tábhachtach do shlite beatha i gceantair thuaithe. Saothraítear [[arbhar Indiach]] agus [[cruithneacht]], agus coinnítear [[Caora|caoirigh]] agus gabhair. Tá tábhacht ar leith ag baint le táirgeadh olann agus mohair, snáithín a fhaightear ó ghabhair Angóra. Cuireann an tírdhreach sléibhtiúil, creimeadh ithreach agus triomaigh teorainn le táirgeacht talmhaíochta, agus bíonn tionchar ag dálaí aimsire ar ioncam feirmeoirí.<ref name="WorldBankEconomy" /> === Tionscal agus mianadóireacht === Tá tionscal na teicstíle agus na n-éadaí ar cheann de na príomhthionscail déantúsaíochta i Leosóta agus is foinse thábhachtach fostaíochta é. Déantar éadaí le honnmhairiú chuig margaí eachtracha, go háirithe [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stáit Aontaithe]] agus an Afraic Theas. Tá an earnáil leochaileach d'athruithe i mbeartas trádála idirnáisiúnta agus d'éileamh ó mhargaí eachtracha.<ref name="TradeGov" /> Tá mianadóireacht [[Diamant|diamaint]] tábhachtach freisin. Tá mianach Letseng aitheanta as diamaint mhóra ardluacha a tháirgeadh. Mar sin féin, bíonn tionchar ag praghsanna idirnáisiúnta agus ag éileamh an mhargaidh ar fhostaíocht agus ar ioncam na hearnála. In 2025, laghdaigh an mianach a lucht saothair de bharr an laghdaithe ar phraghsanna diamaint.<ref name="ReutersDiamonds">[https://www.reuters.com/business/world-at-work/lesothos-biggest-diamond-mine-cuts-20-workforce-price-slump-persists-2025-09-04/ “Lesotho's biggest diamond mine cuts 20% of workforce as price slump persists”], Reuters, 4 Meán Fómhair 2025.</ref> === Acmhainní uisce === Tá uisce ar cheann de na hacmhainní nádúrtha is luachmhaire atá ag Leosóta. Trí Thionscadal Uisce Gharbhchríocha Leosóta, aistrítear uisce ó ardchríocha na tíre chuig an Afraic Theas. Faigheann Leosóta ioncam as an soláthar seo, agus cuireann an tionscadal bonneagar ar fáil chun uisce a stóráil agus a iompar. Tá tábhacht réigiúnach leis freisin, mar go soláthraíonn sé uisce do cheantair thionsclaíocha agus uirbeacha san Afraic Theas.<ref name="WorldBankEconomy" /><ref name="LHWP">[https://www.lhda.org.ls/ Lesotho Highlands Development Authority], faisnéis faoin Tionscadal Uisce Gharbhchríocha Leosóta.</ref> === Trádáil agus dúshláin eacnamaíocha === Is í an Afraic Theas an príomh-chomhpháirtí trádála atá ag Leosóta, agus tagann cuid mhór d'allmhairí na tíre ón tír chomharsanach sin.<ref name="TradeGov" /> Bíonn dúshláin shuntasacha roimh an ngeilleagar, lena n-áirítear dífhostaíocht, bochtaineacht agus spleáchas ar líon measartha beag earnálacha onnmhairithe. Tá éagsúlú an gheilleagair, forbairt gnólachtaí agus feabhas ar scileanna agus ar bhonneagar tábhachtach chun fostaíocht agus ioncam a mhéadú san fhadtéarma.<ref name="WorldBankEconomy" /> == Rialtas agus polaitíocht == Is monarcacht bhunreachtúil í Leosóta. Is é an rí ceann stáit na tíre agus is é an príomh-aire ceann an rialtais. Tá an córas polaitiúil bunaithe ar bhunreacht 1993, arna leasú ó shin. Tá dhá sheomra i bParlaimint Leosóta: an Tionól Náisiúnta agus an Seanad.<ref name="Parliament">[https://parliament.ls/ Parliament of Lesotho], suíomh oifigiúil Pharlaimint Leosóta.</ref><ref name="Constitution">[https://www.constituteproject.org/constitution/Lesotho_2025 Bunreacht Leosóta], Constitute Project.</ref> === An mhonarcacht agus an rialtas === Is é [[Letsie III]] rí Leosóta. Is monarc oidhreachtúil é, agus tá a ról rialaithe teoranta ag an mbunreacht. Feidhmíonn sé mar cheann stáit agus mar shiombail d'aontacht náisiúnta mhuintir na Basotho. De réir na socruithe bunreachtúla, níor cheart don mhonarcacht a bheith páirteach i bpolaitíocht na bpáirtithe.<ref name="King">[https://theking.parliament.ls/about/ The Office of the King], Oifig an Rí.</ref> Is é Sam Matekane an príomh-aire. Bhunaigh sé páirtí Revolution for Prosperity (RFP) in 2022, agus bhuaigh an páirtí sin olltoghchán Dheireadh Fómhair na bliana céanna. Insealbhaíodh Matekane mar phríomh-aire ar an 28 Deireadh Fómhair 2022.<ref name="Cabinet">[https://www.gov.ls/cabinet/ Cabinet], Rialtas Leosóta.</ref> Tá an príomh-aire agus an comh-aireacht freagrach as beartas an rialtais agus as riarachán laethúil na tíre. === An pharlaimint agus an córas toghcháin === Tá 120 ball sa Tionól Náisiúnta, an seomra íochtarach den pharlaimint. Toghtar 80 acu i dtoghcheantair aonair, agus leithdháiltear na 40 suíochán eile de réir ionadaíochta cionmhaire. Comhcheanglaíonn an córas sin ionadaíocht áitiúil agus ionadaíocht bunaithe ar thacaíocht na bpáirtithe ar fud na tíre. Maireann téarma na parlaiminte cúig bliana de ghnáth, mura ndíscaoiltear í níos luaithe.<ref name="Parliament" /><ref name="Constitution" /> Tá 33 ball sa Seanad, an seomra uachtarach. Is taoisigh oidhreachtúla iad 22 acu, agus ainmnítear an 11 bhall eile de réir na socruithe bunreachtúla. I measc fheidhmeanna na parlaiminte tá reachtaíocht a achtú agus maoirseacht a dhéanamh ar obair an rialtais.<ref name="Parliament" /> === Dúshláin pholaitiúla agus athchóiriú === Bhí éagobhsaíocht pholaitiúil agus rialtais chomhrialtais leochaileacha ina ndúshláin do Leosóta le blianta fada. Bhí díospóireachtaí ann faoi athchóiriú bunreachtúil, faoin gcóras toghcháin agus faoi fheidhmiú na n-institiúidí stáit. In 2026, bhí athchóiriú an chórais toghcháin fós ina cheist pholaitiúil thábhachtach. I mí na Bealtaine na bliana sin, foilsíodh bille leasaithe maidir le toghcháin an Tionóil Náisiúnta ar shuíomh oifigiúil na parlaiminte.<ref name="ElectoralBill">[https://nationalassembly.parliament.ls/2026/05/31/national-assembly-electoral-amendment-bill-2026-from-parliament/ “National Assembly Electoral (Amendment) Bill, 2026 from Parliament”], Tionól Náisiúnta Leosóta.</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} {{Comhlathas na Náisiún}} {{DEFAULTSORT:Leosota}} [[Catagóir:Leosóta]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe]] [[Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún]] [[Catagóir:Tíortha na hAfraice]] hjh101rx2wg43he1huw47d3fhsszp82 0 13847 1330223 1328627 2026-10-20T01:07:38Z Aaronapplis 796 Réamhrá 1330223 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is tír oileánda í '''São Tomé agus Príncipe''' atá suite i [[Murascaill na Guine]], amach ó chósta na h[[An Afraic|Afraice]] Láir, gar don mheánchiorcal. Tá dhá phríomh-oileán sa tír, São Tomé agus Príncipe, atá timpeall 145 ciliméadar óna chéile, chomh maith le roinnt oileán agus oileán beag eile de bhunús bolcánach. Is í [[São Tomé (Cathair)|São Tomé]] an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír. Is í an [[An Phortaingéilis|Phortaingéilis]] teanga oifigiúil na tíre.<ref>{{Lua idirlín |url=https://turismo.gov.st/en/pourquoi-sao-tome-et-principe/nature/island-paradise |teideal=An Island Paradise |foilsitheoir=Turismo de São Tomé e Príncipe |dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Thángthas ar na hoileáin ag taiscéalaithe [[An Phortaingéil|Portaingéalacha]] sa 15ú haois agus rinneadh coilíneacht Phortaingéalach díobh. Le linn na tréimhse coilíní, forbraíodh plandálacha [[siúcra]], [[caife]] agus [[Crann cacó|cócó]], agus baineadh leas as saothar [[Sclábhaíocht|sclábhaithe]] agus, ina dhiaidh sin, as saothar oibrithe ar conradh faoi dhálaí dúshaothraithe. Bhain São Tomé agus Príncipe neamhspleáchas amach ón bPortaingéil ar an 12 Iúil 1975. Ó shin i leith, tá córas polaitiúil ilpháirtí forbartha aici, cé go bhfuil dúshláin eacnamaíocha agus pholaitiúla fós le sárú ag an tír. De réir meastachán ón mBanc Domhanda, bhí thart ar 240,000 duine ina gcónaí i São Tomé agus Príncipe in 2025.<ref>{{Lua idirlín |url=https://data.worldbank.org/country/sao-tome-and-principe |teideal=Sao Tome and Principe: Data |foilsitheoir=An Banc Domhanda |dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Is de shliocht Afracach formhór an daonra, agus tá pobal ilchineálach ann a bhfuil tionchar ag cultúir na hAfraice agus na Portaingéile orthu. Chomh maith leis an bPortaingéilis, labhraítear roinnt teangacha [[Criól|creólacha]] ar na hoileáin. ==Stair== [[File:Johannes Vingboons - 't eylant St. Thome (1665).jpg|thumb|clé|Léarscáil de São Tomé le Johannes Vingboons (1665).]] Bhí São Tomé agus Príncipe gan daoine nuair a bhain na Portaingéalaigh amach iad timpeall 1470. João de Santarém agus Pêro Escobar a tháinig trasna orthu. Síleadh go mbeadh na hoileáin go maith chun trádáil leis an míntir. Ba dheacair lonnaitheoirí a mhealladh, agus ba dhaoine nach raibh meas orthu sa Phortaingéil, go háirithe [[An Giúdachas|Giúdaigh]], is mó a tháinig ar dtús.<ref>{{cite web |url=http://www.aish.com/h/9av/aas/52421817.html |teideal=The Expulsion 1492 Chronicles, mír XI: "The Vale of Tears", ag lua Joseph Hacohen (1496–1577); agus mír XVII, ag lua Samuel Usque, údar ón 16ú haois |publisher=Aish.com |date=2009-08-04 |accessdate=2013-09-29 |dátarochtana=2019-05-12 |archivedate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131003125410/http://www.aish.com/h/9av/aas/52421817.html }}</ref> Faoi 1515, b’iostaí sclábhaithe iad São Tomé agus Príncipe agus iad ag freastal ar thrádáil sclábhaithe an chósta timpeall Elmina.<ref name="Bakewell">{{cite book|author=Ivor Wilks and Akan Wangara|editor=Peter John Bakewell|title=Mines of Silver and Gold in the Americas|url=https://books.google.com/books?id=oBhmQgAACAAJ|date=January 1997|publisher=Variorum|isbn=978-0-86078-513-2|chapter=Portuguese in the Fifteenth and Sixteenth Centuries|location=Aldershot|page=24}}</ref> [[File:Forte_de_S%C3%A3o_Sebasti%C3%A3o_-_S%C3%A3o_Tom%C3%A9_(8084256064).jpg|thumb|clé|Iarsmalann São Sebastião in São Tomé]] Bhí dianghá le hoibrithe chun siúcra a shaothrú, agus thug na Portaingéalaigh an táinte sclábhaithe isteach ón míntír. Faoi lár an 16ú haois, ní raibh bualadh na n-oileán le fáil san Afraic i ngeall ar an méid siúcra a bhí á easpórtáil ag na Portaingéalaigh. Ghlac Ríocht na Portaingéile seilbh ar São Tomé agus Príncipe in 1522 agus in 1573 faoi seach. Ach tháinig laghdú ar an mbrabach de bharr a raibh de shiúcra á shaothrú sa leathsféar thiar, agus ba dheacair smacht a choinneáil ar an daonra mór sclábhaithe toisc nach raibh sé d’acmhainní ag an bPortaingéil chuige. Chuaigh saothrú an tsiúcra i laghad ar feadh céad bliain. Faoi lár an 17ú haois bhí athrú tagtha ar gheilleagar São Tomé agus é mar chaladh idirthurais ag longa a bhí ag tabhairt sclábhaithe ó mhíntír na hAfraice go dtí an tIarthar. Sa 19ú haois tugadh dhá bharr margaidh nua isteach, caife agus pónairí cócó, barraí a d’oir don ithir bholcánach. Ba ghearr go raibh plandálacha móra (nó "roças") le fáil ar an gcuid is mó den talamh maith agus iad i seilbh comhlachtaí Portaingéalacha nó tiarnaí talún thar lear. Faoi 1908 ba é São Tomé an áit is mó a raibh cócó á shaothrú ann agus is é an barr is tábhachtaí fós ann é. Thug córas seo na bplandálacha údarás mór do na bainisteoirí plandála, agus tugadh drochíde do na hoibrithe dá bharr. Chuir [[an Phortaingéil]] deireadh leis an sclábhaíocht in 1876, ach ní raibh deireadh leis an obair éigeantais. I dtús an 20ú haois, tharla conspóid idirnáisiúnta faoin drochúsáid á tabhairt d’oibrithe conartha ó Angóla. Lean achrann lucht oibre i bhfad ina dhiaidh sin. Sa bhliain1953, bhí círéibeacha ann, agus mharaigh na húdaráis cúpla céad oibrí Afracach. Tá cuimhne fós ar “shléacht Baterá”, agus déanann an rialtas ceiliúradh air. ==Neamhspleáchas (1975)== [[File:Sao_Tome_Cathedral_7_(16223085806).jpg|thumb|Ardeaglais São Tomé]] Sa chuid dhéanach de na 1950í, nuair a bhí náisiúin nua eile san Afraic ag éileamh neamhspleáchais, bhunaigh baicle de mhuintir São Tomé “Movimento de Libertação de São Tomé e Príncipe” (“An Ghluaiseacht um Shaoradh São Tomé agus Príncipe”) (MLSTP) agus chuir lárionad ar bun sa Ghabún, tír a bhí láimh leo. Treascraíodh [[deachtóireacht]] Marcelo Caetano sa Phortaingéil i Mí Aibreáin 1974 agus shocraigh an rialtas nua ar scaradh le coilíneachtaí na Portaingéile. Tar éis rialtais idithréimhsigh bhain São Tomé agus Príncipe neamhspleáchas amach ar an 12 Iúil 1975 agus toghadh Manuel Pinto da Costa, iar-Ard-Rúnaí MLSTP, mar an gcéad Uachtarán. In 1990 bhí São Tomé ar na chéad tíortha Afracacha a ndearnadh leasú daonlathach orthu. Cheadaigh an dlí páirtithe freasúra agus as sin amach bhí toghcháin shaora ann. Ghabh an t-arm cumhacht ar feadh seachtaine i Mí Iúil 2003 agus iad ag gearán faoi bhreabaireacht agus nach roinnfí teacht isteach ón ola go cothrom. Rinneadh socrú a lig don Uachtarán Fradique de Menezes (a toghadh in 2001) dul i gcumhacht arís. Sa bhliain 2009, rinneadh iarracht ar an Uachtarán a threascairt, ach thug sé pardún do na cealgairí tar éis gur cuireadh i mbraighdeanas iad.<ref>[https://web.archive.org/web/20110826043116/http://www.orange.co.bw/news/?m=201001&paged=450 Sao Tome president pardons coup plotter]. Orange Botswana Portal. January 7, 2010.</ref> ==Polaitíocht== [[File:Palais présidentiel à São Tomé (7).jpg|thumb|upright|220px|Pálás Uachtaránach São Tomé agus Príncipe]] Toghtar Uachtarán na poblachta le haghaidh téarma cúig bliana le vótáil na ndaoine uile agus ballóid rúnda, agus caithfidh sé tromlach glan na vótaí a fháil. Tá cead ag an Uachtarán fanacht i gcumhacht dhá théarma i ndiaidh a chéile. Is é an tUachtarán a roghnaíonn an príomh-aire, agus roghnaíonn an príomh-aire na ceithre bhall déag den chomh-aireacht. Tá cúig bhall is caoga ag Tionól Náisiúnta São Tomé agus Príncipe. Toghtar iad le haghaidh téarma ceithre bliana, agus cruinníonn siad le chéile dhá uair in aghaidh na bliana. Is í an Chúirt Uachtarach an t-údarás is airde i gcúrsaí dlí. Tá na breithiúna neamhspleách de réir ab bhunreachta. ==Tíreolaíocht== [[File:S. Tomé 1 023 (2269889386).jpg|thumb|[[Ilhéu das Rolas]]]] [[File:São Tomé - Pico Cão Grande.jpg|thumb|upright|Pico Cão Grande]] Tá São Tomé agus Príncipe suite san Atlantach meánchiorclach agus Murascaill na Guine, timpeall 300 agus 250 faoi seach amach ó chósta thiar thuaidh [[an Ghabúin]]. Baineann siad le líne bholcánach Chamarún, líne a bhfuil baint aici freisin le hoileáin Annobón san iardheisceart agus le Bioko san oirthuaisceart (ar cuid den Ghuine Mheánchiorclach iad), agus le Sliabh Chamarún ar chósta Murascaill na Guine. Tá São Tomé 50 ciliméadar ar fad agus 30 ciliméadar ar leithead agus é ar an gceann is sléibhtiúla den dá oileán. Tá Príncipe timpeall 30 ciliméadar ar fad agus sé chiliméadar ar leithead. Tagann srutháin aníos learga na sléibhte ar an dá oileán agus iad ag rith chun na farraige tríd an bhforaois agus trí pháirceanna. Tá an Meánchiorcal le fáil díreach laisteas d’Oileán São Tomé. ===Aeráid=== Aeráid thrópaiceach atá ann ag leibhéal na farraige: é te agus marbhánta le meánteocht 27° C nach athraíonn mórán. Níos faide suas tá meánteocht bhliantúil 20° C ann agus bíonn na hoícheanta fionnuar. Ní hionann an bháisteach bhliantúil i ngach áit, 5,000 mm ar na learga thiar theas agus 1,000 mm sna hísleáin thuaidh. Idir Mí Dheireadh Fómhair agus Mí an Mheithimh a thiteann an bháisteach. ===Fiadhúlra=== Níl mórán mamach le fáil in São Tomé agus Príncipe, cé go bhfuil dallóg fraoigh ann agus roinnt speicis de sciatháin leathair. Is mó ná sin an méid éan agus plandaí atá ann. Orthu sin tá an íbis is lú ar domhan, an t-éan gréine is mó ar domhan, scréachán neamhchoitianta São Tomé agus roinnt speicis mhóra de bheagóinia. Tá tábhacht leis an tír mar áit neadaireachta turtar. Orthu tá an turtar frithghobach (''Eretmochelys imbricata''). === Caidreamh Coigríche === Tá ambasáidí ag São Tomé agus Príncipe in Angóla, sa Bheilg, sa Ghabún, sa Phortaingéil agus sna Stáit Aontaithe. Thug sé aitheantas do Dhaon-Phoblacht na Síne in 2016. Tá misean buan chun na Náisiún Aontaithe aige i Nua-Eabhrac agus tá Oifig Comhfhreagraí Thaidhleoireachta Idirnáisiúnta aige. Tá São Tomé agus Príncipe ar na stáit a bhunaigh Comhphobal Thíortha na Portaingéilise. === Cúrsaí míleata === Is beag iad fórsaí míleata São Tomé agus Príncipe. Tá ceithre chraobh ann: an tArm, an Garda Cósta, Garda an Uachtaráin agus an Garda Náisúnta. ==Geilleagar== [[File:Fresh Cacao from São Tomé & Príncipe (4859837584).jpg|thumb|left|upright|Cócó in São Tomé]] [[File:Grainsofparadisefruits.jpg|thumb|right|Aframomum melegueta (Ossame): Piobar in São Tomé agus Príncipe]] Tá geilleagar São Tomé agus Príncipe ag brath ar churaíocht phlandála ón 19ú haois i leith. Nuair a d’éirigh an tír neamhspleách bhí plandálacha le fáil ar 90% den talamh curaíochta, plandálacha ar le Portaingéalaigh iad. Ghlac gnólachta stáit seilbh ar na plandálacha sin. Is é an cócó an barr is mó saothrú agus tá 95% d’easpórtálacha talmhaíocha ag brath air. Easportáiltear copra, eithní pailme agus caife chomh maith. Iomportálann an tír tromlach a cuid bia mar nach saothraítear a oiread barraí bia sa bhaile is a chothódh pobal na tíre.<ref name="AMD">{{cite book|author1=Mary E. Lassanyi|author2=Wayne Olson|title=Agricultural Marketing Directory for U.S. & Africa Trade|url=https://books.google.com/books?id=ep5oOZ8m0PoC&pg=PA206|date=1 July 1997|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-0-7881-4479-0|page=206}}</ref> In 1997 measadh gur iomportáladh 90% de bhia na tíre.<ref name="AMD"/> Le beagán blianta anuas tá an rialtas ag iarraidh saothrú barraí bia a mhéadú. Cuireadh a lán tionscadal ar bun chuige agus cuid mhór den mhaoiniú faighte ó dheontóirí ón iasacht. [[File:In the city center, the new marketplace bustles with activity..jpg|thumb|''Mercado Côco-côco'', margadh i gcathair São Tomé]] [[File:Sao Tome 9 (16061450608).jpg|thumb|deas|Lár chathair São Tomé]] [[File:Airside View of the Terminal Building - São Tomé International Airport.JPG|thumb|deas|Aerphort Idirnáisiúnta São Tomé]] Cé is moite den churaíocht, is iad na gnóthaí is tábhachtaí an iascaireacht agus beagán tionscal a phróiseálann táirgí talmhaíocha áitiúla agus a dhéanann roinnt bunearraí. D’fhéadfadh an turasóireacht a chur chun cinn agus tá an rialtas ag iarraidh feabhas a chur ar infreastruchtúr an tionscail sin. Tá iarracht éigin á déanamh ar ghnólachtaí príobháideacha a ghríosú sa tionscal turasóireachta.<ref>Brígida Rocha Brito and others, ''Turismo em Meio Insular Africano: Potencialidades, constrangimentos e impactos'', Lisbon: Gerpress, 2010</ref> Tá timpeall 11% d’oibrithe ar fostú ag an rialtas. Tar éis go bhfuarthas neamhspleáchas bhí an chuid ba mhó de na modhanna táirgeachta faoi smacht an stáit. Sna 1980í agus na 1990í tháinig laghdú mór ar shaothrú cócó agus mheath an geilleagar dá réir. In 1987 chuir an rialtas clár athchóirithe de chuid an Chiste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta (CAI) i bhfeidhm agus thosaigh sé ag ligean gnólachtaí príobháideacha isteach. In 2000 laghdaíodh cuid mhór d’fhiacha na tíre mar gheall ar thionscnamh de chuid CAI agus an Bhainc Dhomhanda ach tá an laghdú seo á mheasúnú i gcónaí. Tá súil ag an rialtas go bhfaighidh an tír teacht isteach mór de thoradh shaothrú na hola. Déantar trádáil mhór leis an bPortaingéil, go háirithe agus earraí á n-iompórtáil. Is ón Aontas Eorpach is mó a iompórtáiltear bia, déantúsáin, innealra, agus gléasra iompair. ==Daonra== In 2010 measadh go raibh 163,784 duine ina gcónaí ann.<ref>[https://web.archive.org/web/20120315200529/http://www.ine.st/populacao.htm População: Observada, Estimada e Projectada (1991/2001)]. Ine.st. Aimsithe ar 2013-08-09.</ref> Tá timpeall 157,000 duine ina gcónaí ar São Tomé agus 6,000 duine ar Príncipe. Shíolraigh a bhformhór mór ó dhaoine as tíortha éagsúla a thug na Portaingéalaigh chun na n-oileán ón mbliain 1470 amach. Sna 1970í ghluais slua isteach agus amach: d’imigh formhór na bPortaingéalach agus tháinig na céadta daoine de chuid São Tomé abhaile ina ndídeanaithe ó Angóla. === Grúpaí eitneacha === Tá na grúpaí eitneacha a leanas le fáil in São Tomé agus Príncipe: * ''Mestiços'' nó daoine de shíol measctha a shíolraíonn ó choilínigh Phortaingéalacha agus ó sclábhaithe Afracacha a tháinig fadó ó Bheinin, ón nGabún, ó chríoch an Chongó agus ó Angóla. Tugtar ''filhos da terra'' nó "clann na tíre" ar na daoine seo freisin. * ''Angolares'', daoine a bhfuil de chlú orthu go síolraíonn siad ó sclábhaithe ó Angóla a tháinig slán ó bhriseadh loinge in 1540 agus a shaothraíonn a gcuid le hiascaireacht. * ''Forros'', daoine a shíolraíonn ónar saoradh nuair a cuireadh an sclabhaíocht ar ceal. * ''Serviçais'', oibrithe conartha ó Angóla, ó Mhósaimbíc agus ó Cabo Verde atá in gcónaí go sealadach sna hoileáin. * ''Tongas'', clann oibrithe conartha ach a rugadh sna hoileáin. * Eorpaigh. * Áisigh ar Sínigh a bhformhór agus daoine ina measc ar de shíol Portaingéalach agus Síneach iad as Macau. === Teangacha === Is í an Phortaingéilis an teanga náisiúnta agus í á labhairt ag timpeall 98% den daonra. Tá crióil á labhairt ann freisin: Forro (36%), Criól Cabo Verde (8%), Angolar (6%) agus Príncipense (1%). Múintear Fraincis (6%) agus Béarla (4%) ar scoil. === Reiligiún === Bianeann an chuid is mó de na daoine leis an Eaglais Chaitliceach. Tá a lán daoine ann a bhaineann le hEaglais Ateachtach an tSeachtú Lá agus le heaglaisí Soiscéalacha eile. Tá pobal beag Ioslamach ann atá ag dul i méid. [ [[File:Casa da Cultura à São Tomé (1).jpg|thumb|''Casa da Cultura'', São Tomé agus Príncipe]] ==Oideachas== Ní mór do dhaltaí fanacht ar scoil ar feadh ceithre bliana. Ach tá seomraí ranga, téacsleabhair agus ábhar foghlama gann, agus tá na múinteoirí oilte agus íoctha go dona. Ní reáchtáiltear na scoileanna go héifeachtúil agus is beag lámh atá ag an bpobal i riar na scoileanna. Is beag airgead atá le fáil sa tír féin chun na scoileanna a choinneáil ar siúl agus tagann tromlach an mhaoinithe ón iasacht.<ref>>http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2001/sao-tome-principe.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111073741/http://www.dol.gov/ILAB/media/reports/iclp/tda2001/sao-tome-principe.htm |date=2010-11-11 }} "São Tomé and Príncipe"]. ''2001 Findings on the Worst Forms of Child Labor''. [[Bureau of International Labor Affairs]], [[U.S. Department of Labor]] (2002).</ref> Tá dhá institiúid tríú leibhéal ann: an Licéam Náisiúnta agus Ollscoil São Tomé agus Príncipe. ==Cultúr== D’fhág an Afraic agus an Phortaingéil a rian ar chultúr na tíre. Rugadh a lán scríbhneoirí in São Tomé agus Príncipe, cé gur minic a chuaigh siad chun cónaithe i dtíortha eile. * Olinda Beja (1946–), úrscéalaí<ref>{{cite web|url=http://www.palimage.pt/autor.php?autorid=aut14 |teideal=Palimage: Olinda Beja |publisher=Palimage.pt |date= |accessdate=2011-11-11 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725001140/http://www.palimage.pt/autor.php?autorid=aut14 |archivedate=2011-07-25 |df= }}</ref> * Sara Pinto Coelho (1913–1990), drámadóir agus scríbhneoir ficsin * Caetano da Costa Alegre (1864–1890), file * Mário Domingues (1899–1977), úrscéalaí<ref>{{cite web |author=Cavaleiro da Torre |url=http://torredahistoriaiberica.blogspot.com/2009/01/admirvel-mrio-domingues-das-pasmosas.html |teideal=Torre da História Ibérica: Admirável Mário Domingues |publisher=Torredahistoriaiberica.blogspot.com |date=2004-02-27 |accessdate=2011-11-11 |dátarochtana=2019-05-12 |archivedate=2015-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713165015/http://torredahistoriaiberica.blogspot.com/2009/01/admirvel-mrio-domingues-das-pasmosas.html }}</ref> * Conceição Lima (1962–), file * M. Manuela Margarido (1925–2007), file<ref>[http://www.publico.pt/Cultura/morreu-a-poetisa-saotomense-manuela-margarido_1287955 Morreu a poetisa são-tomense Manuela Margarido] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905152949/http://www.publico.pt/Cultura/morreu-a-poetisa-saotomense-manuela-margarido_1287955 |date=2012-09-05 }}, ''Publico'', 11 March 2007.</ref> * Alda do Espírito Santo (1926–2010), file * José Francisco Tenreiro (1921–1963), criticeoir agus file<ref>Hans M. Zell, Carol Bundy, Virginia Coulon, ''A New Reader's Guide to African Literature'', 1983, lch 498.</ref> === Ceol === Baineann na rithimí ''ússua'' agus ''socopé'' le São Tomé agus baineann ''dêxa'' le Príncipe. Tá damhsaí ag roinnt leo, agus maítear go bhfuil lorg na Portaingéile ar an gceol agus ar na damhsaí. Bhí tábhacht leis an mbanna Leoninos, a bunaíodh in 1959 agus a díscaoileadh in 1965. Ansin bunaíodh Os Úntués, banna a raibh lorg Mheiriceá, na hAirgintíne, an Chongó agus Chúba ar a gcuid ceoil agus a thug an giotár leictreach isteach. Bunaíodh bannaí eile, leithéidí Mindelo, grúpa a nasc rithimí de chuid São Tomé le rebita, rithim Angólach, chun ''puxa'' a chruthú. Sa dara cuid den 20ú haois tháinig scríbhneoirí amhrán agus ceoltóirí nua ar an bhfód, agus fuair ceol São Tomé áit lonnaithe i Liospóin féin. === Cócaireacht === Iasc, arbhar, pónairí agus bananaí bruite an príomhbhia.<ref name="Evans">{{cite book|title=The Recipes of Africa|url=https://books.google.com/books?id=FJxlWwrVcKcC&pg=PA174|publisher=Dyfed Lloyd Evans|pages=174–176}}</ref><ref name="Becker">{{cite book|author=Kathleen Becker|title=Sao Tome and Principe|url=https://books.google.com/books?id=e59TqbPNAB0C&pg=PA74|date=23 July 2008|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-216-3|pages=74–79}}</ref> Tá éileamh mór ar bhananaí, anainn agus abhcáid, agus úsáidtear spíosraí teo go forleathan.<ref name="Evans"/> Úsáidtear caife mar spíosra nó mar bhlastanas.<ref name="Evans"/> Is minic a réitítear bricfeasta as fuílleach an tsuipéir agus tá tóir ar uibheagáin.<ref name="Becker"/> === Spórt === Is é an sacar an spórt is mó a bhfuil tóir air. Tá sé faoi cheannas Chónaidhm Shacair São Tomé, dream a bhaineann le Cónaidhm an tSacair Afracaigh.<ref>{{cite web|author= |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/17293721 |teideal=BBC Sport&nbsp;– Sao Tome e Principe rocket up Fifa rankings |publisher=Bbc.co.uk |date=2012-03-07 |accessdate=2013-12-03}}</ref> ==Nótaí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== * [https://web.archive.org/web/20091224031040/http://www.gov.st/ Página Oficial do Governo de São Tomé e Príncipe] – Leathanach Oifigiúil Rialtas São Tomé agus Príncipe * [https://web.archive.org/web/20051022122318/http://www.presidencia.st/ Presidência da República Democrática de São Tomé e Príncipe] – Uachtarán Phoblacht Daonlathach São Tomé agus Príncipe * [http://www.parlamento.st/ Assembleia Nacional de São Tomé e Príncipe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430035407/http://www.parlamento.st/ |date=2011-04-30 }} – Tionól Náisiúnta São Tomé agus Príncipe * [http://www.ine.st/ Instituto Nacional de Estatística] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091113141805/http://www.ine.st/ |date=2009-11-13 }} – Institiúid Náisiúnta Staidrimh * [http://www.bcstp.st/ Banc Lárnach São Tomé agus Príncipe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115142646/http://www.bcstp.st/ |date=2019-11-15 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/sao-tome-and-principe.html An Ceann Stáit agus Baill na Comh-Aireachta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130917181644/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/sao-tome-and-principe.html |date=2013-09-17 }} {{commons|Category:São Tomé and Príncipe}} [[Catagóir:São Tomé agus Príncipe| ]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe]] 6vyzuedb2bt5wbrnsp5w8qjsryeqzjj 1330225 1330223 2026-10-20T01:10:21Z Aaronapplis 796 1330225 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is tír oileánda í '''São Tomé agus Príncipe''' atá suite i [[Murascaill na Guine]], amach ó chósta na h[[An Afraic|Afraice]] Láir, gar don mheánchiorcal. Tá dhá phríomh-oileán sa tír, São Tomé agus Príncipe, atá timpeall 145 ciliméadar óna chéile, chomh maith le roinnt oileán agus oileán beag eile de bhunús bolcánach. Is í [[São Tomé (Cathair)|São Tomé]] an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír. Is í an [[An Phortaingéilis|Phortaingéilis]] teanga oifigiúil na tíre.<ref>{{Lua idirlín |url=https://turismo.gov.st/en/pourquoi-sao-tome-et-principe/nature/island-paradise |teideal=An Island Paradise |foilsitheoir=Turismo de São Tomé e Príncipe |dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Thángthas ar na hoileáin ag taiscéalaithe [[An Phortaingéil|Portaingéalacha]] sa 15ú haois agus rinneadh coilíneacht Phortaingéalach díobh. Le linn na tréimhse coilíní, forbraíodh plandálacha [[siúcra]], [[caife]] agus [[Crann cacó|cócó]], agus baineadh leas as saothar [[Sclábhaíocht|sclábhaithe]] agus, ina dhiaidh sin, as saothar oibrithe ar conradh faoi dhálaí dúshaothraithe. Bhain São Tomé agus Príncipe neamhspleáchas amach ón bPortaingéil ar an 12 Iúil 1975. Ó shin i leith, tá córas polaitiúil ilpháirtí forbartha aici, cé go bhfuil dúshláin eacnamaíocha agus pholaitiúla fós le sárú ag an tír. De réir meastachán ón mBanc Domhanda, bhí thart ar 240,000 duine ina gcónaí i São Tomé agus Príncipe in 2025.<ref>{{Lua idirlín |url=https://data.worldbank.org/country/sao-tome-and-principe |teideal=Sao Tome and Principe: Data |foilsitheoir=An Banc Domhanda |dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Is de shliocht Afracach formhór an daonra, agus tá pobal ilchineálach ann a bhfuil tionchar ag cultúir na hAfraice agus na Portaingéile orthu. Chomh maith leis an bPortaingéilis, labhraítear roinnt teangacha [[Criól|creólacha]] ar na hoileáin. ==Stair== [[File:Johannes Vingboons - 't eylant St. Thome (1665).jpg|thumb|clé|Léarscáil de São Tomé le Johannes Vingboons (1665).]] Bhí São Tomé agus Príncipe gan daoine nuair a bhain na Portaingéalaigh amach iad timpeall 1470. João de Santarém agus Pêro Escobar a tháinig trasna orthu. Síleadh go mbeadh na hoileáin go maith chun trádáil leis an míntir. Ba dheacair lonnaitheoirí a mhealladh, agus ba dhaoine nach raibh meas orthu sa Phortaingéil, go háirithe [[An Giúdachas|Giúdaigh]], is mó a tháinig ar dtús.<ref>{{cite web |url=http://www.aish.com/h/9av/aas/52421817.html |teideal=The Expulsion 1492 Chronicles, mír XI: "The Vale of Tears", ag lua Joseph Hacohen (1496–1577); agus mír XVII, ag lua Samuel Usque, údar ón 16ú haois |publisher=Aish.com |date=2009-08-04 |accessdate=2013-09-29 |dátarochtana=2019-05-12 |archivedate=2013-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131003125410/http://www.aish.com/h/9av/aas/52421817.html }}</ref> Faoi 1515, b’iostaí sclábhaithe iad São Tomé agus Príncipe agus iad ag freastal ar thrádáil sclábhaithe an chósta timpeall Elmina.<ref name="Bakewell">{{cite book|author=Ivor Wilks and Akan Wangara|editor=Peter John Bakewell|title=Mines of Silver and Gold in the Americas|url=https://books.google.com/books?id=oBhmQgAACAAJ|date=January 1997|publisher=Variorum|isbn=978-0-86078-513-2|chapter=Portuguese in the Fifteenth and Sixteenth Centuries|location=Aldershot|page=24}}</ref> [[File:Forte_de_S%C3%A3o_Sebasti%C3%A3o_-_S%C3%A3o_Tom%C3%A9_(8084256064).jpg|thumb|clé|Iarsmalann São Sebastião in São Tomé]] Bhí dianghá le hoibrithe chun siúcra a shaothrú, agus thug na Portaingéalaigh an táinte sclábhaithe isteach ón míntír. Faoi lár an 16ú haois, ní raibh bualadh na n-oileán le fáil san Afraic i ngeall ar an méid siúcra a bhí á easpórtáil ag na Portaingéalaigh. Ghlac Ríocht na Portaingéile seilbh ar São Tomé agus Príncipe in 1522 agus in 1573 faoi seach. Ach tháinig laghdú ar an mbrabach de bharr a raibh de shiúcra á shaothrú sa leathsféar thiar, agus ba dheacair smacht a choinneáil ar an daonra mór sclábhaithe toisc nach raibh sé d’acmhainní ag an bPortaingéil chuige. Chuaigh saothrú an tsiúcra i laghad ar feadh céad bliain. Faoi lár an 17ú haois bhí athrú tagtha ar gheilleagar São Tomé agus é mar chaladh idirthurais ag longa a bhí ag tabhairt sclábhaithe ó mhíntír na hAfraice go dtí an tIarthar. Sa 19ú haois tugadh dhá bharr margaidh nua isteach, caife agus pónairí cócó, barraí a d’oir don ithir bholcánach. Ba ghearr go raibh plandálacha móra (nó "roças") le fáil ar an gcuid is mó den talamh maith agus iad i seilbh comhlachtaí Portaingéalacha nó tiarnaí talún thar lear. Faoi 1908 ba é São Tomé an áit is mó a raibh cócó á shaothrú ann agus is é an barr is tábhachtaí fós ann é. Thug córas seo na bplandálacha údarás mór do na bainisteoirí plandála, agus tugadh drochíde do na hoibrithe dá bharr. Chuir [[an Phortaingéil]] deireadh leis an sclábhaíocht in 1876, ach ní raibh deireadh leis an obair éigeantais. I dtús an 20ú haois, tharla conspóid idirnáisiúnta faoin drochúsáid á tabhairt d’oibrithe conartha ó Angóla. Lean achrann lucht oibre i bhfad ina dhiaidh sin. Sa bhliain1953, bhí círéibeacha ann, agus mharaigh na húdaráis cúpla céad oibrí Afracach. Tá cuimhne fós ar “shléacht Baterá”, agus déanann an rialtas ceiliúradh air. ==Neamhspleáchas (1975)== [[File:Sao_Tome_Cathedral_7_(16223085806).jpg|thumb|Ardeaglais São Tomé]] Sa chuid dhéanach de na 1950í, nuair a bhí náisiúin nua eile san Afraic ag éileamh neamhspleáchais, bhunaigh baicle de mhuintir São Tomé “Movimento de Libertação de São Tomé e Príncipe” (“An Ghluaiseacht um Shaoradh São Tomé agus Príncipe”) (MLSTP) agus chuir lárionad ar bun sa Ghabún, tír a bhí láimh leo. Treascraíodh [[deachtóireacht]] Marcelo Caetano sa Phortaingéil i Mí Aibreáin 1974 agus shocraigh an rialtas nua ar scaradh le coilíneachtaí na Portaingéile. Tar éis rialtais idithréimhsigh bhain São Tomé agus Príncipe neamhspleáchas amach ar an 12 Iúil 1975 agus toghadh Manuel Pinto da Costa, iar-Ard-Rúnaí MLSTP, mar an gcéad Uachtarán. In 1990 bhí São Tomé ar na chéad tíortha Afracacha a ndearnadh leasú daonlathach orthu. Cheadaigh an dlí páirtithe freasúra agus as sin amach bhí toghcháin shaora ann. Ghabh an t-arm cumhacht ar feadh seachtaine i Mí Iúil 2003 agus iad ag gearán faoi bhreabaireacht agus nach roinnfí teacht isteach ón ola go cothrom. Rinneadh socrú a lig don Uachtarán Fradique de Menezes (a toghadh in 2001) dul i gcumhacht arís. Sa bhliain 2009, rinneadh iarracht ar an Uachtarán a threascairt, ach thug sé pardún do na cealgairí tar éis gur cuireadh i mbraighdeanas iad.<ref>[https://web.archive.org/web/20110826043116/http://www.orange.co.bw/news/?m=201001&paged=450 Sao Tome president pardons coup plotter]. Orange Botswana Portal. January 7, 2010.</ref> ==Polaitíocht== [[File:Palais présidentiel à São Tomé (7).jpg|thumb|upright|220px|Pálás Uachtaránach São Tomé agus Príncipe]] Toghtar Uachtarán na poblachta le haghaidh téarma cúig bliana le vótáil na ndaoine uile agus ballóid rúnda, agus caithfidh sé tromlach glan na vótaí a fháil. Tá cead ag an Uachtarán fanacht i gcumhacht dhá théarma i ndiaidh a chéile. Is é an tUachtarán a roghnaíonn an príomh-aire, agus roghnaíonn an príomh-aire na ceithre bhall déag den chomh-aireacht. Tá cúig bhall is caoga ag Tionól Náisiúnta São Tomé agus Príncipe. Toghtar iad le haghaidh téarma ceithre bliana, agus cruinníonn siad le chéile dhá uair in aghaidh na bliana. Is í an Chúirt Uachtarach an t-údarás is airde i gcúrsaí dlí. Tá na breithiúna neamhspleách de réir ab bhunreachta. ==Tíreolaíocht== [[File:S. Tomé 1 023 (2269889386).jpg|thumb|[[Ilhéu das Rolas]]]] [[File:São Tomé - Pico Cão Grande.jpg|thumb|upright|Pico Cão Grande]] Tá São Tomé agus Príncipe suite san Atlantach meánchiorclach agus Murascaill na Guine, timpeall 300 agus 250 faoi seach amach ó chósta thiar thuaidh [[an Ghabúin]]. Baineann siad le líne bholcánach Chamarún, líne a bhfuil baint aici freisin le hoileáin Annobón san iardheisceart agus le Bioko san oirthuaisceart (ar cuid den Ghuine Mheánchiorclach iad), agus le Sliabh Chamarún ar chósta Murascaill na Guine. Tá São Tomé 50 ciliméadar ar fad agus 30 ciliméadar ar leithead agus é ar an gceann is sléibhtiúla den dá oileán. Tá Príncipe timpeall 30 ciliméadar ar fad agus sé chiliméadar ar leithead. Tagann srutháin aníos learga na sléibhte ar an dá oileán agus iad ag rith chun na farraige tríd an bhforaois agus trí pháirceanna. Tá an Meánchiorcal le fáil díreach laisteas d’Oileán São Tomé. ===Aeráid=== Aeráid thrópaiceach atá ann ag leibhéal na farraige: é te agus marbhánta le meánteocht 27° C nach athraíonn mórán. Níos faide suas tá meánteocht bhliantúil 20° C ann agus bíonn na hoícheanta fionnuar. Ní hionann an bháisteach bhliantúil i ngach áit, 5,000 mm ar na learga thiar theas agus 1,000 mm sna hísleáin thuaidh. Idir Mí Dheireadh Fómhair agus Mí an Mheithimh a thiteann an bháisteach. ===Fiadhúlra=== Níl mórán mamach le fáil in São Tomé agus Príncipe, cé go bhfuil dallóg fraoigh ann agus roinnt speicis de sciatháin leathair. Is mó ná sin an méid éan agus plandaí atá ann. Orthu sin tá an íbis is lú ar domhan, an t-éan gréine is mó ar domhan, scréachán neamhchoitianta São Tomé agus roinnt speicis mhóra de bheagóinia. Tá tábhacht leis an tír mar áit neadaireachta turtar. Orthu tá an turtar frithghobach (''Eretmochelys imbricata''). === Caidreamh Coigríche === Tá ambasáidí ag São Tomé agus Príncipe in Angóla, sa Bheilg, sa Ghabún, sa Phortaingéil agus sna Stáit Aontaithe. Thug sé aitheantas do Dhaon-Phoblacht na Síne in 2016. Tá misean buan chun na Náisiún Aontaithe aige i Nua-Eabhrac agus tá Oifig Comhfhreagraí Thaidhleoireachta Idirnáisiúnta aige. Tá São Tomé agus Príncipe ar na stáit a bhunaigh Comhphobal Thíortha na Portaingéilise. === Cúrsaí míleata === Is beag iad fórsaí míleata São Tomé agus Príncipe. Tá ceithre chraobh ann: an tArm, an Garda Cósta, Garda an Uachtaráin agus an Garda Náisúnta. ==Geilleagar== [[File:Fresh Cacao from São Tomé & Príncipe (4859837584).jpg|thumb|left|upright|Cócó in São Tomé]] [[File:Grainsofparadisefruits.jpg|thumb|right|Aframomum melegueta (Ossame): Piobar in São Tomé agus Príncipe]] Tá geilleagar São Tomé agus Príncipe ag brath ar churaíocht phlandála ón 19ú haois i leith. Nuair a d’éirigh an tír neamhspleách bhí plandálacha le fáil ar 90% den talamh curaíochta, plandálacha ar le Portaingéalaigh iad. Ghlac gnólachta stáit seilbh ar na plandálacha sin. Is é an cócó an barr is mó saothrú agus tá 95% d’easpórtálacha talmhaíocha ag brath air. Easportáiltear copra, eithní pailme agus caife chomh maith. Iomportálann an tír tromlach a cuid bia mar nach saothraítear a oiread barraí bia sa bhaile is a chothódh pobal na tíre.<ref name="AMD">{{cite book|author1=Mary E. Lassanyi|author2=Wayne Olson|title=Agricultural Marketing Directory for U.S. & Africa Trade|url=https://books.google.com/books?id=ep5oOZ8m0PoC&pg=PA206|date=1 July 1997|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-0-7881-4479-0|page=206}}</ref> In 1997 measadh gur iomportáladh 90% de bhia na tíre.<ref name="AMD"/> Le beagán blianta anuas tá an rialtas ag iarraidh saothrú barraí bia a mhéadú. Cuireadh a lán tionscadal ar bun chuige agus cuid mhór den mhaoiniú faighte ó dheontóirí ón iasacht. [[File:In the city center, the new marketplace bustles with activity..jpg|thumb|''Mercado Côco-côco'', margadh i gcathair São Tomé]] [[File:Sao Tome 9 (16061450608).jpg|thumb|deas|Lár chathair São Tomé]] [[File:Airside View of the Terminal Building - São Tomé International Airport.JPG|thumb|deas|Aerphort Idirnáisiúnta São Tomé]] Cé is moite den churaíocht, is iad na gnóthaí is tábhachtaí an iascaireacht agus beagán tionscal a phróiseálann táirgí talmhaíocha áitiúla agus a dhéanann roinnt bunearraí. D’fhéadfadh an turasóireacht a chur chun cinn agus tá an rialtas ag iarraidh feabhas a chur ar infreastruchtúr an tionscail sin. Tá iarracht éigin á déanamh ar ghnólachtaí príobháideacha a ghríosú sa tionscal turasóireachta.<ref>Brígida Rocha Brito and others, ''Turismo em Meio Insular Africano: Potencialidades, constrangimentos e impactos'', Lisbon: Gerpress, 2010</ref> Tá timpeall 11% d’oibrithe ar fostú ag an rialtas. Tar éis go bhfuarthas neamhspleáchas bhí an chuid ba mhó de na modhanna táirgeachta faoi smacht an stáit. Sna 1980í agus na 1990í tháinig laghdú mór ar shaothrú cócó agus mheath an geilleagar dá réir. In 1987 chuir an rialtas clár athchóirithe de chuid an Chiste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta (CAI) i bhfeidhm agus thosaigh sé ag ligean gnólachtaí príobháideacha isteach. In 2000 laghdaíodh cuid mhór d’fhiacha na tíre mar gheall ar thionscnamh de chuid CAI agus an Bhainc Dhomhanda ach tá an laghdú seo á mheasúnú i gcónaí. Tá súil ag an rialtas go bhfaighidh an tír teacht isteach mór de thoradh shaothrú na hola. Déantar trádáil mhór leis an bPortaingéil, go háirithe agus earraí á n-iompórtáil. Is ón Aontas Eorpach is mó a iompórtáiltear bia, déantúsáin, innealra, agus gléasra iompair. ==Daonra== In 2010 measadh go raibh 163,784 duine ina gcónaí ann.<ref>[https://web.archive.org/web/20120315200529/http://www.ine.st/populacao.htm População: Observada, Estimada e Projectada (1991/2001)]. Ine.st. Aimsithe ar 2013-08-09.</ref> Tá timpeall 157,000 duine ina gcónaí ar São Tomé agus 6,000 duine ar Príncipe. Shíolraigh a bhformhór mór ó dhaoine as tíortha éagsúla a thug na Portaingéalaigh chun na n-oileán ón mbliain 1470 amach. Sna 1970í ghluais slua isteach agus amach: d’imigh formhór na bPortaingéalach agus tháinig na céadta daoine de chuid São Tomé abhaile ina ndídeanaithe ó Angóla. === Grúpaí eitneacha === Tá na grúpaí eitneacha a leanas le fáil in São Tomé agus Príncipe: * ''Mestiços'' nó daoine de shíol measctha a shíolraíonn ó choilínigh Phortaingéalacha agus ó sclábhaithe Afracacha a tháinig fadó ó Bheinin, ón nGabún, ó chríoch an Chongó agus ó Angóla. Tugtar ''filhos da terra'' nó "clann na tíre" ar na daoine seo freisin. * ''Angolares'', daoine a bhfuil de chlú orthu go síolraíonn siad ó sclábhaithe ó Angóla a tháinig slán ó bhriseadh loinge in 1540 agus a shaothraíonn a gcuid le hiascaireacht. * ''Forros'', daoine a shíolraíonn ónar saoradh nuair a cuireadh an sclabhaíocht ar ceal. * ''Serviçais'', oibrithe conartha ó Angóla, ó Mhósaimbíc agus ó Cabo Verde atá in gcónaí go sealadach sna hoileáin. * ''Tongas'', clann oibrithe conartha ach a rugadh sna hoileáin. * Eorpaigh. * Áisigh ar Sínigh a bhformhór agus daoine ina measc ar de shíol Portaingéalach agus Síneach iad as Macau. === Teangacha === Is í an Phortaingéilis an teanga náisiúnta agus í á labhairt ag timpeall 98% den daonra. Tá crióil á labhairt ann freisin: Forro (36%), Criól Cabo Verde (8%), Angolar (6%) agus Príncipense (1%). Múintear Fraincis (6%) agus Béarla (4%) ar scoil. === Reiligiún === Bianeann an chuid is mó de na daoine leis an Eaglais Chaitliceach. Tá a lán daoine ann a bhaineann le hEaglais Ateachtach an tSeachtú Lá agus le heaglaisí Soiscéalacha eile. Tá pobal beag Ioslamach ann atá ag dul i méid. [ [[File:Casa da Cultura à São Tomé (1).jpg|thumb|''Casa da Cultura'', São Tomé agus Príncipe]] ==Oideachas== Ní mór do dhaltaí fanacht ar scoil ar feadh ceithre bliana. Ach tá seomraí ranga, téacsleabhair agus ábhar foghlama gann, agus tá na múinteoirí oilte agus íoctha go dona. Ní reáchtáiltear na scoileanna go héifeachtúil agus is beag lámh atá ag an bpobal i riar na scoileanna. Is beag airgead atá le fáil sa tír féin chun na scoileanna a choinneáil ar siúl agus tagann tromlach an mhaoinithe ón iasacht.<ref>>http://www.dol.gov/ilab/media/reports/iclp/tda2001/sao-tome-principe.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111073741/http://www.dol.gov/ILAB/media/reports/iclp/tda2001/sao-tome-principe.htm |date=2010-11-11 }} "São Tomé and Príncipe"]. ''2001 Findings on the Worst Forms of Child Labor''. [[Bureau of International Labor Affairs]], [[U.S. Department of Labor]] (2002).</ref> Tá dhá institiúid tríú leibhéal ann: an Licéam Náisiúnta agus Ollscoil São Tomé agus Príncipe. ==Cultúr== D’fhág an Afraic agus an Phortaingéil a rian ar chultúr na tíre. Rugadh a lán scríbhneoirí in São Tomé agus Príncipe, cé gur minic a chuaigh siad chun cónaithe i dtíortha eile. * Olinda Beja (1946–), úrscéalaí<ref>{{cite web|url=http://www.palimage.pt/autor.php?autorid=aut14 |teideal=Palimage: Olinda Beja |publisher=Palimage.pt |date= |accessdate=2011-11-11 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725001140/http://www.palimage.pt/autor.php?autorid=aut14 |archivedate=2011-07-25 |df= }}</ref> * Sara Pinto Coelho (1913–1990), drámadóir agus scríbhneoir ficsin * Caetano da Costa Alegre (1864–1890), file * Mário Domingues (1899–1977), úrscéalaí<ref>{{cite web |author=Cavaleiro da Torre |url=http://torredahistoriaiberica.blogspot.com/2009/01/admirvel-mrio-domingues-das-pasmosas.html |teideal=Torre da História Ibérica: Admirável Mário Domingues |publisher=Torredahistoriaiberica.blogspot.com |date=2004-02-27 |accessdate=2011-11-11 |dátarochtana=2019-05-12 |archivedate=2015-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713165015/http://torredahistoriaiberica.blogspot.com/2009/01/admirvel-mrio-domingues-das-pasmosas.html }}</ref> * Conceição Lima (1962–), file * M. Manuela Margarido (1925–2007), file<ref>[http://www.publico.pt/Cultura/morreu-a-poetisa-saotomense-manuela-margarido_1287955 Morreu a poetisa são-tomense Manuela Margarido] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905152949/http://www.publico.pt/Cultura/morreu-a-poetisa-saotomense-manuela-margarido_1287955 |date=2012-09-05 }}, ''Publico'', 11 March 2007.</ref> * Alda do Espírito Santo (1926–2010), file * José Francisco Tenreiro (1921–1963), criticeoir agus file<ref>Hans M. Zell, Carol Bundy, Virginia Coulon, ''A New Reader's Guide to African Literature'', 1983, lch 498.</ref> === Ceol === Baineann na rithimí ''ússua'' agus ''socopé'' le São Tomé agus baineann ''dêxa'' le Príncipe. Tá damhsaí ag roinnt leo, agus maítear go bhfuil lorg na Portaingéile ar an gceol agus ar na damhsaí. Bhí tábhacht leis an mbanna Leoninos, a bunaíodh in 1959 agus a díscaoileadh in 1965. Ansin bunaíodh Os Úntués, banna a raibh lorg Mheiriceá, na hAirgintíne, an Chongó agus Chúba ar a gcuid ceoil agus a thug an giotár leictreach isteach. Bunaíodh bannaí eile, leithéidí Mindelo, grúpa a nasc rithimí de chuid São Tomé le rebita, rithim Angólach, chun ''puxa'' a chruthú. Sa dara cuid den 20ú haois tháinig scríbhneoirí amhrán agus ceoltóirí nua ar an bhfód, agus fuair ceol São Tomé áit lonnaithe i Liospóin féin. === Cócaireacht === Iasc, arbhar, pónairí agus bananaí bruite an príomhbhia.<ref name="Evans">{{cite book|title=The Recipes of Africa|url=https://books.google.com/books?id=FJxlWwrVcKcC&pg=PA174|publisher=Dyfed Lloyd Evans|pages=174–176}}</ref><ref name="Becker">{{cite book|author=Kathleen Becker|title=Sao Tome and Principe|url=https://books.google.com/books?id=e59TqbPNAB0C&pg=PA74|date=23 July 2008|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-216-3|pages=74–79}}</ref> Tá éileamh mór ar bhananaí, anainn agus abhcáid, agus úsáidtear spíosraí teo go forleathan.<ref name="Evans"/> Úsáidtear caife mar spíosra nó mar bhlastanas.<ref name="Evans"/> Is minic a réitítear bricfeasta as fuílleach an tsuipéir agus tá tóir ar uibheagáin.<ref name="Becker"/> === Spórt === Is é an sacar an spórt is mó a bhfuil tóir air. Tá sé faoi cheannas Chónaidhm Shacair São Tomé, dream a bhaineann le Cónaidhm an tSacair Afracaigh.<ref>{{cite web|author= |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/17293721 |teideal=BBC Sport&nbsp;– Sao Tome e Principe rocket up Fifa rankings |publisher=Bbc.co.uk |date=2012-03-07 |accessdate=2013-12-03}}</ref> ==Nótaí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== * [https://web.archive.org/web/20091224031040/http://www.gov.st/ Página Oficial do Governo de São Tomé e Príncipe] – Leathanach Oifigiúil Rialtas São Tomé agus Príncipe * [https://web.archive.org/web/20051022122318/http://www.presidencia.st/ Presidência da República Democrática de São Tomé e Príncipe] – Uachtarán Phoblacht Daonlathach São Tomé agus Príncipe * [http://www.parlamento.st/ Assembleia Nacional de São Tomé e Príncipe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430035407/http://www.parlamento.st/ |date=2011-04-30 }} – Tionól Náisiúnta São Tomé agus Príncipe * [http://www.ine.st/ Instituto Nacional de Estatística] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091113141805/http://www.ine.st/ |date=2009-11-13 }} – Institiúid Náisiúnta Staidrimh * [http://www.bcstp.st/ Banc Lárnach São Tomé agus Príncipe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115142646/http://www.bcstp.st/ |date=2019-11-15 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/sao-tome-and-principe.html An Ceann Stáit agus Baill na Comh-Aireachta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130917181644/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/sao-tome-and-principe.html |date=2013-09-17 }} {{commons|Category:São Tomé and Príncipe}} [[Catagóir:São Tomé agus Príncipe| ]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe]] [[Catagóir:Tíortha na hAfraice]] q4x6h9wrr003jys6copjjr23uhlxist 0 16160 1330202 1328560 2026-10-19T20:10:02Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330202 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:California Clipper 500.jpg|220x220px|clé|Ar bord loinge chuig California ag tús an Fhudair]] Thosaigh '''[[Fuadar óir|Fuadar Óir]] Chalifornia''' ar an [[24 Eanáir]], [[1848]] le fionnachtain [[ór|óir]] ag [[Muileann Sutter]] (Béarla: ''Sutter's Mills'') i gColoma, [[California]]. Scaip an nuacht chuig gach cearn den tír agus thar sáile, agus mheall an scéal 300,000 duine go California ón chuid eile de SAM agus thar lear. == Forbhreathnú == [[Íomhá:CalGoldRushMap.jpg|thumb|Bealaí chuig California in 1849]] [[Íomhá:SanFranciscoharbor1851c sharp.jpg|thumb|Loingeas trádála ag líonadh duganna San Francisco i 1850 nó 1851.]] [[Íomhá:The Attack.jpg|thumb|Ionsaí na mbunduchasaigh ar lonnaíocht mianadóirí]] Chuireadh tús leis an bh[[Fuadar óir|Fuadar Óir]] ag [[Muileann Sutter]], gearr do [[Coloma|Choloma]]. D'aimsigh James W. Marshall píosaí óir agus é i mbun oibre mar shaoiste, ag tógáil muileann sábhadóireachta, a obair don téisclimí [[John Sutter]]. Chonaic Marshall giotaí den mhiotail ag soilsiú ar bhruach [[Abhainn Mheiriceánach]]. Gan a mhór a dhéanamh de, chuir Marshall agus Sutter na píosaí mhiotail faoi thriail, go príobháideach. Dearbhaíodh gur ór a bhí faighte acu. Cheap Sutter go mbeadh na sluaite ann ar thóir an óir agus ar an drochuair bhí an ceart aige. Gan mórán moille, spréigh ráflaí amach faoin scéal. Dearbhaíodh scéal a d'fhoilsigh Samuel Brennan faoi, foilsitheoir [[Nuachtán|nuachtáin]] i San Francisco, i Mí Márta 1848. == Eolas == * [[Hubert Howe Bancroft|Bancroft, Hubert Howe]] (1884–1890) ''[http://www.1st-hand-history.org/Hhb/HHBindex.htm History of California],'' vols. 18–24. * {{cite news | last = Gaither|first=Chris|coauthor=Chmielewski, Dawn C. | teideal= Google Bets Big on Videos | foilsitheoir= Los Angeles Times | dáta= [[2006-10-10]] | url = http://www.latimes.com/business/la-fi-google10oct10,0,1747609.story?coll=la-home-business | accessdate = 2006-10-10 }} Archived .pdf version of the page: [http://msl1.mit.edu/furdlog/docs/latimes/2006-10-10_latimes_google_youtube.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070616151921/http://msl1.mit.edu/furdlog/docs/latimes/2006-10-10_latimes_google_youtube.pdf |date=2007-06-16 }} * ''Harper's New Monthly Magazine'' March 1855, volume 10, issue 58, p.543, [https://web.archive.org/web/20200529061148/http://collections.library.cornell.edu/moa_new/browse.html?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fharp%2Fharp0010%2F&tif=00553.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABK4014-0010-69 complete text online]. == Breis léitheoireachta == * Burchell, Robert A. (Summer 1974). "The Loss of a Reputation; or, The Image of California in Britain before 1875". California Historical Quarterly 53 (3): 115–130. ISSN 0097-6059. * Burns, John F. and Richard J. Orsi (eds.) (2003). Taming the elephant: politics, government, and law in pioneer California. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. ISBN 0-520-23413-8. Retrieved on 2007-02-14. * Drager, K.; C. Fracchia (1997). The golden dream: California from Gold Rush to statehood. Portland, Oregon: Graphic Arts Center Publishing Company. ISBN 1-55868-312-7. * Eifler, Mark A. (2002). Gold Rush capitalists: greed and growth in Sacramento. Albuquerque: University of New Mexico Press. ISBN 0-8263-2822-9. * Holliday, J. S.; William Swain [1981] (2002). The world rushed in: the California Gold Rush experience. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-3464-X. * Hurtado, Albert L. (2006). John Sutter: a life on the North American frontier. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-3772-X. * Johnson, Susan Lee (2001). Roaring Camp: the social world of the California Gold Rush. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-32099-5. * Klare, Normand E. (2005). The final voyage of the SS Central America 1857. Ashland, Oregon: Klare Taylor Publishers. ISBN 0-9764403-0-X.[[Íomhá:CalifornianNewspaperGoldFoundMarch15-1848.jpg|mion]] * Levy, JoAnn [1990] (1992). They saw the elephant: women in the California Gold Rush. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-2473-3. * Owens, Kenneth N. (ed.) (2002). Riches for all: the California Gold Rush and the world. Lincoln: University of Nebraska Press. ISBN 0-8032-8617-1. * Roberts, Brian (2000). American alchemy: the California Gold Rush and middle-class culture. Chapel Hill: University of North Carolina Press. ISBN 0-8078-4856-5. * [[Íomhá:Gold Rush flyer.jpg|mion]]Rohrbough, Malcolm J. (1998). Days of gold: the California Gold Rush and American nation. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. ISBN 0-520-21659-8. * Watson, Matthew A. (2005). "The Argonauts of '49: Class, Gender, and Partnership in Bret Harte's West.". Western American Literature 40 (1): 33–53. ISSN 0043-3462. == Naisc sheachtracha == * [http://www.pbs.org/wgbh/amex/goldrush/peopleevents/p_hill.html PBS: Slavery in the California Gold Rush] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218155742/http://www.pbs.org/wgbh/amex/goldrush/peopleevents/p_hill.html |date=2007-12-18 }} * [http://www.museumca.org/goldrush/index.html Gold Rush! Oakland Museum of California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206080210/http://museumca.org/goldrush/index.html |date=2010-12-06 }} * [http://www.sfmuseum.org/hist/chron1.html California Gold Rush chronology] * [http://www.museumsiskiyoutrail.org Museum of the Siskiyou Trail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415171721/http://www.museumsiskiyoutrail.org/ |date=2012-04-15 }} * [http://www.sfmuseum.net/hist2/gold.html Description by John Sutter of the Discovery of Gold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517182116/http://www.sfmuseum.net/hist2/gold.html |date=2011-05-17 }} * [[Íomhá:California gold rush 1948 U.S. stamp.1.jpg|mion]][http://www.isu.edu/~trinmich/teacher.html#anchor778135 Commentary accompanying PBS documentary film "The Gold Rush"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207054032/http://isu.edu/~trinmich/teacher.html#anchor778135 |date=2009-02-07 }} * [http://www.parks.ca.gov/?page_id=484 Marshall Gold Discovery State Historic Park] * [http://www.oldecolomatheatre.com/page3.html Olde Coloma Theatre Gold Rush Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070716155042/http://www.oldecolomatheatre.com/page3.html |date=2007-07-16 }} * [http://www.parks.ca.gov/default.asp?page_id=552 Columbia State Historic Park] *[http://www.sfmuseum.net/hist6/impact.html Impact of Gold Rush on California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517182242/http://www.sfmuseum.net/hist6/impact.html |date=2011-05-17 }} * [http://www.calgoldrush.com/resources/gr_timeline.html California Gold Rush timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121081218/http://www.calgoldrush.com/resources/gr_timeline.html |date=2010-11-21 }} * [http://www.pbs.org/goldrush/funfacts.html#anchor261419 The Gold Rush: fun facts] * [http://virtual.yosemite.cc.ca.us/ghayes/goldrush.htm Gold Rush geology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121230234814/http://virtual.yosemite.cc.ca.us/ghayes/goldrush.htm |date=2012-12-30 }} * [http://pubs.usgs.gov/gip/prospect1/goldgip.html USGS circular on the geology of gold] * [http://www.parks.ca.gov/?page_id=457 Weaverville State Historic Park] * [http://www.parks.ca.gov/?page_id=456 Shasta State Historic Park] * [http://www.calgoldrush.com/part3/03asians.html Chinese name for California and Chinese miners in California] * [http://www.museumca.org/goldrush/getin-pr01.html San Francisco harbor Gold Rush archaeology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227172242/http://museumca.org/goldrush/getin-pr01.html |date=2011-12-27 }} * [https://web.archive.org/web/20080117053503/http://www.nps.gov/archive/safr/local/frolic.html Gold Rush era ship wreck] * [http://www.sscentralamerica.com/history.html S.S. Central America information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124225358/http://www.sscentralamerica.com/history.html |date=2016-11-24 }} * [http://www.pacificwestcom.com/klare/ Final voyage of the S.S. Central America] * [http://www.ncgold.com/History/california-gold-rush.html Stories of the People who lived the California Gold Rush] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810080108/http://www.ncgold.com/History/california-gold-rush.html |date=2011-08-10 }} * [http://www.doradovista.com/DVGold.html A brief history of gold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227024435/http://www.doradovista.com/DVGold.html |date=2007-12-27 }} * [http://www.davidrumsey.com/directory/when/California+Gold+Rush/ Historic Maps of the California Gold Rush] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:California]] [[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Ór]] docklcye6jvlz95mjgjw2xw8ztoi8ul 0 17539 1330233 1323936 2026-10-20T08:28:56Z TGcoa 21229 1330233 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |méid=300px |coinbhleacht=Cogadh Cathartha na Fionlainne |íomhá=Jaakarit_vaasan_torilla.jpg |méid_íomhá=280px |teideal_íomhá=Fianóglaigh Fhionlannacha in Vaasa tar éis dóibh filleadh ón nGearmáin |dáta=[[27 Eanáir]] – [[15 Bealtaine]] [[1918]] |áit=[[An Fhionlainn]] |toradh=Bua leis na Gardaí Bána. Deireadh le [[rialtas]] na Rúise san Fhionlainn. Ceannasaíocht na Gearmáine go Nollaig 1918. |comhraiceoir1={{bratach|Finland 1918 (state)|Na Gardaí Bána}} <br /> {{bratach|the German Empire|Impireacht na Gearmáine}} |comhraiceoir2= [[Íomhá:Red flag.svg|22px]] [[Na Gardaí Dearga]] <br /> [[Íomhá:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[An Rúis Shóivéadach (RSFSR)]] |ceannasaí1=[[C. G. E. Mannerheim]] <br /> [[Ernst Linder]] <br /> [[Ernst Löfström]] <br /> [[Martin Wetzer]] <br /> [[Karl Wilkman]] <br /> ... srl ... |ceannasaí2=[[Ali Aaltonen]] <br /> [[Eero Haapalainen]] <br /> [[Eino Rahja]] <br /> [[Adolf Taimi]] <br /> [[Kullervo Manner]] <br /> [[Hugo Salmela]] <br /> ... srl ... |líon_comhraic1=80–90,000 Fionlannaigh, 550 Sualainnaigh, 13,000 Gearmánaigh |líon_comhraic2=80–90,000 Fionlannaigh, 4–10,000 Rúisigh |taismigh1=~5,500 |taismigh2=~28,000 |}} [[Cogadh]] ab ea '''Cogadh Cathartha na Fionlainne''' a fearadh s[[an Fhionlainn]] idir trúpaí Sheanad na Fionlainne (arbh ionann é agus rialtas na Fionlainne san am) agus gardaí Thoscaireacht Phobail na Fionlainne idir an [[27 Eanáir]] agus an [[15 Bealtaine]] [[1918]]. San [[Fionlainnis|Fhionlainnis]], ''sisällissota'' nó ''kansalaissota'' a thugtar air; úsáideann lucht na heite deise an t-ainm ''vapaussota'' nó "Cogadh na Saoirse", agus d'fheicfeá an leagan ''luokkasota'' nó "Cogadh na nAicmí" ag scríbhneoirí ón eite chlé (uaireanta, baintear leas as na leaganacha ''vuoden 1918 sota'', cogadh na bliana 1918, nó ''vuoden 1918 tapahtumat'', imeachtaí na bliana 1918). Thugtaí "na Dearga" nó "na Gardaí Dearga" ar thrúpaí na Toscaireachta Pobail, agus b'iad "na Bána" nó "na Gardaí Bána" díormaí an tSeanaid. Fuair na Dearga tacaíocht ón [[An tAontas Sóivéadach|Rúis Shóivéadach]], agus tháinig Arm [[Impireacht na Gearmáine]] chun fortachta do na Bána. Bhí roinnt óglach ón [[An tSualainn|tSualainn]] ag cuidiú leis na Bána fosta. [[Íomhá:Tampere destroyed in Civil War.jpg|mion|220px|[[Tampere]] sa bhliain 1918. Bhí cath Tampere ar an gcath ba mhó sa chogadh seo. Nuair a bhí na Dearga ag éalú roimh na Bána a bhí ag druidim isteach aduaidh, fuair siad dídean sa chathair. Sa deireadh, bhí an chathair imdhruidte ag na Bána, agus chuir na sluaite móra Dearga istigh ansin troid éadóchasach ar a son.]] Bhí Cogadh Cathartha na Fionlainne fite fuaite leis an ngéarchéim uile-Eorpach san am céanna, is é sin, timpeall ar dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda|an Chéad Chogaidh Dhomhanda]]. De dheasca an chogaidh, thit an tóin as [[Impireacht na Rúise]], agus thosaigh na fórsaí polaitiúla éagsúla ag troid faoin gcumhacht. San Fhionlainn, chuaigh scoilt tríd an náisiún chomh maith, agus dá thoradh sin, tháinig dhá lárionad cumhachta ar an bhfód, agus a chuid trúpaí armtha ag an dá cheann acu. Sa deireadh, phléasc cogadh amach idir na Bána is na Dearga nuair a bhí Mí Eanáir 1918 ag druidim chun deireanais. I ndeireadh an chogaidh, b'iad na Bána a bhris an cath ar na Dearga. Scaoil [[an Rúis]] a greim den Fhionlainn, ach ansin, fágadh an tír faoi smacht na Gearmáine go deireadh an chogaidh. Nuair a chaill [[an Ghearmáin]] an cogadh, chuaigh [[neamhspleáchas na Fionlainne]] i bhfeidhm faoi dheireadh, ach faoi bhrú na gcumhachtaí móra in Iarthar na hEorpa, chaithfeadh na Fionlannaigh poblacht dhaonlathach a ghairm dá dtír. Roimhe sin, bhí sé socraithe cheana féin go gcorónófaí an prionsa Gearmánach [[Friedrich Karl von Hessen-Kassel]] ina rí ar an tír. B'éigean don phrionsa a ríocht a thabhairt suas, áfach, ó nár éirigh leis an nGearmáin an Chéad Chogadh Domhanda a bhuachan. Is é an Cogadh Cathartha an tréimhse is mó conspóide i stair na Fionlainne, agus d'fhág sé goimh ar an tír agus ar an tsochaí a bhí i bhfad ag goilliúint ar na Fionlannaigh. Mar is gnách i gcogadh cathartha, rinne lucht leanúna an dá thaobh a lán ainghníomhartha coiriúla. Le linn an chogaidh agus ina dhiaidh, caitheadh na céadta duine i dtóin phríosúin ar an tsiocair go raibh baint éigin acu leis na Dearga. Fuair timpeall ar thríocha seacht míle duine bás sa chogadh. Triúr as gach ceathrar, ba Dearga iad, agus bhásaigh an chuid is mó acu sna campaí géibhinn i ndiaidh an chogaidh, murar maraíodh scun scan iad tar éis dóibh iad féin a ghéilleadh do na Bána. Le linn thréimhse an sceimhle, dúnmharaíodh cuid mhaith Bána, chomh maith le Rúisigh a bhí ag cur fúthu sa tír. An chuid eile de na mairbh, fuair siad bás i bpáirc an áir. [[Íomhá:General_Map_of_the_Grand_Duchy_of_Finland._Indicating_Postal_Roads,_Stations_and_the_Distance_in_Versts_Between_Them-_According_to_the_Latest_Verified_Data_in_St._Petersburg_in_1825_WDL353.png|mion|220px|Léarscáil Rúiseach d'Ard-Diúcacht na Fionlainne, 1825]][[Íomhá:Demonstration_at_Helsinki_Senate_Square.jpg|mion|220px|Agóid, Heilsincí, 1917]] == Ainmneacha an chogaidh == Tá an cogadh cathartha inniu féin ina chnámh spairne idir na Fionlannaigh, agus mar sin, is fada nach raibh siad in ann aontú le chéile faoi ainm ceart an chogaidh. Ar chúiseanna polaitiúla nó idé-eolaíocha, bhí ainmneacha cosúil le ''vapaussota'' ("Cogadh na Saoirse"), ''luokkasota'' ("Cogadh na nAicmí"), ''punakapina'' ("Ceannairc na nDearg") agus ''torpparikapina'' ("Ceannairc na Scológ" nó "Ceannairc na dTionóntaí Talún") in úsáid. Iad siúd nach maith leo tacaíocht a léiriú d'aon taobh, is fearr leo ainmneacha cosúil le ''kansalaissota'' ("an Cogadh Cathartha"), ''vallankumous'' ("an Réabhlóid"), ''kapina'' ("an Cheannairc") nó ''veljessota'' ("Cogadh na nDeartháracha" - cuir an ceann seo i gcomparáid le "[[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh na gCarad]]" in Éirinn). Níos neodraí fós, is féidir "cogadh na bliana 1918" nó "imeachtaí an Earraigh 1918" a thabhairt ar an gcogadh. Thug rialtas na nDearg - Toscaireacht an Phobail - "réabhlóid" (''vallankumous'') ar na himeachtaí ó thús. Bhí "troid na saoirse", ''vapaustaistelu'', in úsáid ag na Dearga chomh maith, go háirithe ag ócáidí sollúnta ar nós sochraidí, agus tagairt á déanamh do dhuine de na Gardaí Dearga a fuair bás i bpáirc an áir. Bhí an téarma ''kansalaissota'', "cogadh cathartha", le cloisteáil ar an dá thaobh go coitianta. Thairis sin, ba ghnách leis na Bána trácht ar an gceannairc (''kapina'') nó ar an gceannairc dhearg (''punakapina''). Nuair a bhí an cogadh ag druidim chun deireanais, d'éirigh sé ní ba choitianta i measc na mBán ''vapaussota'', "cogadh na saoirse", a rá, agus iad ag cur béime ar an gcogadh mar throid in aghaidh na Rúise Deirge, a bhí ag tacú le Dearga na Fionlainne. Inniu, is gnách leis na staraithe an téarma ''sisällissota'' (téarma nua-aimseartha ar chogadh cathartha, ach is é is ciall leis focal ar fhocal ná "an cogadh inmheánach") a úsáid, ós rud é go bhfuil sé níos neodraí ná na téarmaí eile. Thairis sin, is fearr é ná ''kansalaissota'' ("cogadh na saoránach") mar ainm ar chogadh cathartha, ós rud é gur féidir le saighdiúirí ó thíortha eile páirt a ghlacadh i gcogadh "inmheánach" i dtír eile. Mar a dúirt an staraí Fionlannach Heikki Ylikangas, is fearr an téarma ''sisällissota'' a úsáid, nó bhí "saoránaigh" ó cheithre thír (an Fhionlainn, an Rúis, an Ghearmáin agus an tSualainn) ag troid, agus mar sin, ní bheadh sé chomh ciallmhar céanna úsáid a bhaint as an leagan ''kansalaissota''. Nuair a tháinig deireadh leis an Aontas Sóivéadach, thosaigh daoine áirithe ar an eite dheas an leagan ''vapaussota'' a úsáid arís. Is ar éigean a d'fheicfeá é ag daoine nach mbeadh ag iarraidh tuiscint pholaitiúil ar leith ar an gcogadh a chur chun cinn. == Cúlra agus cúiseanna an chogaidh == Is féidir bunrúta an chogaidh a aithint sa dóigh a raibh Ard-Diúcacht na Fionlainne ag éirí ní ba shaibhre agus ní ba nua-aimseartha i rith na naoú haoise déag. Bhí an tionsclaíocht ag fás, agus na daoine ag éirí ní ba líonmhaire. Thairis sin, bhí siad ní ba cheanndána ag cur a gcuid barúlacha polaitiúla in iúl. D'athraigh struchtúr na sochaí, nuair a d'éirigh aicme na bhfeirmeoirí agus aicme na mbuirgéiseach ní ba chumhachtaí. Thairis sin, áfach, chuir na hidé-eolaíochtaí nua - an Sóisialachas, an Náisiúnachas agus an Liobrálachas féin - sracadh úr sa [[lucht oibre]] sna monarchana agus sna scológa bochta faoin tuath. Tháinig gluaiseacht an lucht oibre ar an bhfód san Fhionlainn faoi dheireadh na naoú haoise déag. B'iad na gluaiseachtaí pobail éagsúla, na gluaiseachtaí athbheochana reiligiúnacha san áireamh, a thug an chéad spreagadh. Faoi thionchar an Náisiúnachais, bhí gluaiseacht an lucht oibre féin sásta cuspóirí áirithe na náisiúnaithe a chur chun cinn, go háirithe ardú stádais na Fionlainnise in aghaidh na Rúisise agus na Sualainnise. Sa bhliain 1905, chuaigh lucht oibre na Fionlainne ar stailc lena ndlúthpháirtíocht a léiriú don réabhlóid a phléasc amach sa Rúis san am céanna. B'ansin a chuala gach Fionlannach iomrá ar an ngluaiseacht sin agus b'ansin a tuigeadh chomh láidir is a bhí sí. An Dáil, nó an Pharlaimint, a bhí ag rialú na Fionlainne (a fhad is a cheadódh impire na Rúise) go nuige sin, bhí sí bunaithe ar an aicmeachas, agus ó nach "aicme" oifigiúil a bhí sa lucht oibre, ní raibh ceart ag na hoibrithe vóta a chaitheamh. Sa bhliain 1906, tháinig córas nua i bhfeidhm, agus fuair gach saoránach, na mná chomh maith leis na fir, cead vótála i dtoghcháin na parlaiminte. Níor bhain an leasú seo mórán den teannas sóisialta, áfach, nó ní raibh an tImpire sásta na billí radacacha a shíniú a bhí á rith ag na Feisirí Fionlannacha. D'éirigh an lucht oibre mífhoighneach agus míshásta leis an gcóras polaitiúil. Thairis sin, bhí na náisiúnaithe ag dul chun radacachais agus ag dul i mbun na láimhe láidre le saoirse a bhaint amach don Fhionlainn. Nuair a phléasc an Chéad Chogadh Domhanda amach, tháinig gluaiseacht rúnda ar an bhfód san Fhionlainn - ''jääkäriliike'', nó Gluaiseacht na bhFianóglach - a bhí ag earcú fear óg le haghaidh arm na Gearmáine. Bhí sé de chuspóir ag an ngluaiseacht seo go bhféadfadh na hóglaigh cath a chur ar na Rúisigh agus oiliúint saighdiúra a fháil in arm na Gearmáine a chuirfeadh ar a gcumas níos déanaí cogadh ceart saoirse a fhearadh ar son na Fionlainne agus in aghaidh na Rúise.[[Íomhá:Russian_sailors_celebrating_February_Revolution_in_Helsinki.jpg|clé|mion|220px|Saighdiúirí Rúiseacha, Heilsincí, 1917]]Ní mór a lua freisin go raibh meath ag teacht ar chóras polaitiúil Impireacht na Rúise ó thús na fichiú haoise i leith, go háirithe i ndiaidh don Chéad Chogadh Domhanda briseadh amach. Sna sálaí ag an gcogadh, tháinig an ghéarchéim pholaitiúil. Sa deireadh, thit an tír as a chéile go hiomlán, agus na dreamanna éagsúla ag dréim leis an gcumhacht agus ag cur troda ar a chéile. [[Íomhá:Valkoisten_konekiväärikomppania_Leinolassa_Tampereen_valtauksen_jälkeen_19.4.1918_(26970230675).jpg|clé|mion|220px|Saighdiúirí bána in Leinola, Tampere]] De dheasca an dá réabhlóid sa Rúis sa bhliain 1917, scoilt an Fhionlainn ina dhá leath ó thaobh na polaitíochta de. Chuir na Boilséivigh brú ar na Sóisialaigh Fhionlannacha réabhlóid a chur i gcrích sa tír le Sóisialachas a chur ar bun. Tá sé ina chnámh spairne, áfach, cén ról a bhí ag na Sóisialaigh Rúiseacha in imeachtaí na bliana 1918 san Fhionlainn. Mar sin féin, is tábhachtach cuimhne a choinneáil air gur cuid den Rúis ab ea an Fhionlainn san am. D'fhág an t-aicmeachas a lorg ar na Fionlannaigh, agus iad deighilte ina dhá ndream ó thaobh na heacnamaíochta, na polaitíochta agus na gcúrsaí sóisialta de: na huaisle in aghaidh na cosmhuintire, an lucht ar an anchuid in aghaidh an lucht ar an ngannchuid, na fostóirí in aghaidh an lucht oibre, agus araile. Buíochas leis an gcaipitleachas tionsclaíoch, bhí saol an lucht oibre ag dul i bhfeabhas de réir a chéile ó dheireadh na naoú haoise déag i leith. Ón taobh eile de, áfach, bhí an uasalaicme ag saibhriú i bhfad ní ba sciobtha. Nuair a tháinig deireadh le cumhacht an Impire sa bhliain 1917, ní raibh na Fionlannaigh in ann cur le chéile le síocháin inmheánach a chur ar bun ina dtír. Ina áit sin, thosaigh an eite dheas agus an eite chlé ag cur troda ar a chéile faoin gcumhacht. Bhí an dá thaobh ag iarraidh neamhspleáchas a bhaint amach don Fhionlainn mar stát ar leith, ach ní raibh siad ag teacht le chéile faoi aon rud eile. Bhí a lán deacrachtaí éagsúla ag dul leis an ngéarchéim seo. Bhí an bia ag éirí gann agus an dífhostaíocht ag dul chun donais. Dá réir sin, thosaigh an lucht oibre ag dul ar stailc agus ag tarraingt trioblóidí. Ní raibh constáblacht ná fórsa póilíní ann a mbeadh muinín ag gach dream polaitiúil astu. Mar sin, thosaigh an uasalaicme agus na buirgéisigh ag bunú Gardaí Bána (''järjestyskunta'', nó "cór síochána"; ní ba déanaí, thugtaí ''suojeluskunta'' nó "cór cosanta" ar thrúpa den chineál seo). San am céanna, bhí an lucht oibre ag bunú Gardaí Síochána (''järjestyskaarti''), nó Gardaí Dearga. (Tabhair faoi deara gurb é "ord" nó "ordú" is bunchiall leis an bhfocal Fionlainnise ''järjestys'', ach is fearr "síocháin" a úsáid mar aistriúchán Gaeilge, ó thagraíonn an focal sin do "shíocháin" inmheánach na sochaí freisin, de ghnáth.) Rinne na Gardaí seo téisclim chun cogaidh, agus iad ag dul chun radacachais dá réir. Bhí an náisiún go léir buartha faoina raibh le teacht, ach thar aon rud eile, bhí eagla ar an dá thaobh roimh an taobh eile. Go háirithe i rith na stailce móire i Mí na Samhna 1917, bhí na cúrsaí ag dul chun teannais go luath. Bhí na polaiteoirí sibhialta ag cailleadh cumhachta do na ceannasaithe armtha. Sa deireadh, ní raibh an cogadh le seachaint. == Réamhstair an chogaidh == === An Réabhlóid i Mí na Márta === Thug [[Nioclás II na Rúise|Nioclás a Dó]], Impire na Rúise, suas a choróin in Pskov ar an [[15 Márta]] [[1917]]. B'iad na Feisirí - [[parlaimint]] na Rúise, nó an Dúma - a chuaigh i gceannas ar an tír, in éineacht leis an Rialtas Sealadach a fuair a chumhacht ón bparlaimint. Bhí an Rúis ag iarraidh an Fhionlainn a thabhairt chun Rúiseachais le blianta anuas, ach tháinig deireadh leis an bhfeachtas sin anois, nuair a d'eisigh an Rialtas Sealadach "Forógra na Márta" ar an [[20 Márta]] [[1917]]. Leis an bhforógra seo, fuair na Fionlannaigh ar ais a seanfhéinrialtas. Le fírinne, ní bhfuair parlaimint na Fionlainne riamh roimhe seo na cumhachtaí a bhí geallta di sa bhliain 1906. Ó bhí na Daonlathaigh Shóisialta tar éis toghcháin na bliana 1916 a bhuachan, ceapadh Seanad, nó rialtas, don tír a raibh Oskari Tokoi ina chathaoirleach (ina phríomh-aire) air. Bhí seisear Sóisialach agus seisear neamh-Shóisialach ar an Seanad, agus chrom siad ar a gcuid oibre ar an 26 Márta 1917. [[Íomhá:Portrait of Akseli Gallen-Kallela during the Finnish Civil War (33894864120).jpg|mion|220px|Akseli Gallen-Kallela]] B'iad na rudaí a bhí ar chlár oibre an tSeanaid ná an daonlathas a fhairsingiú agus an ceart crosta a bhaint de Rialtas Sealadach na Rúise i gcúrsaí inmheánacha na Fionlainne. Thairis sin, theastaigh ón Seanad daonlathas an rialtais áitiúil a fhorbairt agus na himthosca oibre a fheabhsú trí dhlíthe a reachtú faoi na huaireanta oibre, faoi chúrsaí an leasa shóisialta, faoin scolaíocht éigeantach agus faoi shaoirse an choinsiasa i gcúrsaí creidimh. Bhí na coimeádaigh (Páirtí na Sualainniseoirí, Páirtí na Sean-Fhionlannach agus an chuid de Pháirtí na bhFionlannach Óg a dtugtaí "na fáinleoga" uirthi) agus na neamh-Shóisialaigh eile (na Fionlannaigh Óga Liobrálacha, nó "na gealbhain", chomh maith le páirtí na bhfeirmeoirí) sásta go maith leis an rialtas nua. Bhí an tImpire tar éis a choróin a thabhairt suas, agus daonlathas ag teacht in áit na hImpireachta sa Rúis féin. Bhí deireadh curtha le hiarrachtaí na bhfrithghníomhach i rialtas an Impire an tír a thabhairt chun Rúiseachais. Bhíothas dóchasach as forbairt na heacnamaíochta sa todhchaí. San am céanna, chreid an lucht oibre go bhféadfaí na srianta go léir a bhaint de ghníomhaíocht pholaitiúil na heite clé. Bhí an cosc ar na stailceanna le cur ar ceal, chomh maith leis na teorainneacha a bhí le cead cainte agus clóbhuailte go dtí sin. Bhí an chuma ag teacht ar an scéal go bhfaigheadh an lucht oibre a gceart sa tsochaí. An dóchas mór a bhí ag na Fionlannaigh as an todhchaí, níor mhair sé ach tamall. Bhí an saol ag dul chun míshuaimhnis sa tír, agus síocháin na sochaí ag titim as a chéile. Bhí sochaí an aicmeachais agus sochaí an daonlathais in achrann a chéile. Ó thaobh amháin de, bhí cuid mhór de dhearcadh agus de mheon an tseanchórais beo i gcónaí, ach ón taobh eile de, bhí a lán de mhuintir na tíre míshásta glacadh le héagothromaíocht an tseansaoil, agus iad tar éis an chéad bhlaiseadh a fháil den tsaoirse agus den daonlathas. Ní raibh a fhios ag na daoine go fóill, áfach, cén chosúlacht ba chóir a bheith ar shochaí dhaonlathach, agus mar sin, bhí todhchaí na tíre ina cúis easaontais agus achrainn eatarthu. Bhí na cúrsaí ag athrú chomh sciobtha agus gur chuir sé scáth eagla ar na coimeádaigh agus ar na buirgéisigh. Maidir leis an lucht oibre, áfach, bhí siadsan barúlach nach raibh an saol sách luath ag dul i bhfeabhas. Mar sin, bhí siad ag dréim le réabhlóid. [[Íomhá:Vallankumouskokous.jpg|mion|220px|Saighdiúirí Rúiseacha san Fhionlainn, Márta 1917]] Chuaigh staid eacnamúil na tíre chun donais go mór i rith na bliana 1917. I dtús an Chéad Chogaidh Dhomhanda, tháinig borradh mór faoi gheilleagar na Fionlainne, rud a mhothaigh idir íseal agus uasal sa saol laethúil. Nuair a thosaigh an réabhlóid sa Rúis, áfach, tháinig claochlú mór ar na cúrsaí, agus an t-airgeadra ag cailleadh a luacha is an dífhostaíocht ag dul i méadaíocht. Bhain an claochlú seo an-stangadh as an lucht oibre, agus iad ag éirí buartha faoin saol. Chuaigh cuid acu ar stailc, agus bhí trioblóidí anseo agus ansiúd. === Seanad Tokoi === Faoi na himthosca seo, ba chóir do na dreamanna éagsúla sa tsochaí diantacaíocht a thabhairt d'[[Oskari Tokoi]] agus a Sheanad leis an tír a choinneáil suaimhneach. Mar a thiontaigh an scéal amach, áfach, rialtas an-lag a bhí i Seanad Tokoi. B'é oighear an scéil nach raibh na Sóisialaithe ná na neamh-Shóisialaithe sásta freastal ceart a dhéanamh ar oibreacha an tSeanaid. Bhí an dá thaobh in achrann a chéile, agus ní raibh na polaiteoirí ab fhearr sásta comhoibriú le chéile. Ní raibh cumhacht eacnamúil ag an lucht oibre, cé go raibh tromlach na parlaiminte acu. Ní raibh tromlach na parlaiminte ag na neamh-Shóisialaithe, ach b'iadsan ba mhó cumhachta i gcúrsaí na heacnamaíochta. [[Íomhá:P-E-Svinhufvud.jpg|mion|220px|Pehr Evind Svinhufvud]] Tháinig Pehr Evind Svinhufvud i gceannas ar an Seanad i ndiaidh Tokoi, ach ní raibh seisean ábalta a dhath tábhachtach a chur i gcrích ach an oiread. An chumhacht pholaitiúil a d'fhág an tImpire Rúiseach ina dhiaidh, bhí sí scaipthe ar fud na háite: bhí cuid di ag rialtas sealadach na Rúise, cuid eile ag Seanad na Fionlainne, cuid ag an bparlaimint, agus cuid eile fós ag cóip na sráide - ag comhairlí na n-oibrithe agus na saighdiúirí, ag na coistí stailce agus ag na fostóirí is na rachmasóirí. Ní raibh sé indéanta, áfach, gairm chruinnithe a chur ar na dreamanna difriúla seo go léir, le go dtiocfaidís le chéile le todhchaí na tíre a phlé in éineacht - bhí an iomarca mímhuiníne acu as a chéile. Ní raibh fad saoil i ndán do rialtas Oskari Tokoi, nó bhí ceithre fhadhb mhóra le fuascailt aige: na stailceanna in Earrach na bliana 1917, ganntanas an bhia, caidreamh na Fionlainne leis an Rúis agus ceist na póilíneachta. Bhí an Seanad ábalta na stailceoirí a shásamh réasúnta saoráideach. B'é an t-éileamh ba mhó a bhí ag na stailceoirí ná lá oibre ocht n-uaire an chloig. Thairis sin, theastaigh uathu tuilleadh pá, ó bhí an boilsciú ag creimeadh luach an airgid. Nuair a chuaigh na fostóirí agus an lucht oibre i ndáil chomhairle le chéile, socraíodh na ceisteanna seo, chun leasa don lucht oibre den chuid ba mhó. Chuir an toradh sin an-sracadh sa lucht oibre, ach san am céanna, bhí na fostóirí an-mhíshásta, toisc go raibh siad tar éis a lán a chailleadh ar na stailceanna, agus iad scanraithe fosta ag na trioblóidí foréigneacha a tháinig sna sálaí ag na stailceanna. Thairis sin, fuair na hoibrithe lámh chúnta ó shaighdiúirí radacacha Rúiseacha in áiteanna. Bhí an lucht oibre ag tonnadh isteach sna ceardchumainn. Ní raibh ach 40,000 oibrí sna ceardchumainn i ndeireadh na bliana 1916, ach nuair a bhí bliain amháin thart, bhí 160,000 duine acu ann. Lena leas-san a chosaint ar choinscleo an lucht oibre, bhunaigh na fostóirí agus na feirmeoirí láreagraíochtaí dóibh féin i bhFómhar na bliana 1917, chomh maith. I rith an Chéad Chogadh Domhanda, thosaigh an bia ag rith gann ar na Fionlannaigh. Sa bhliain 1917, ní raibh arbhar ag teacht ón Rúis le haghaidh aráin a thuilleadh, rud a chuir go mór leis an nganntanas. Ar an 2 Meitheamh 1917, reachtaíodh an tAcht um Bia leis an mbeagán bia a roinnt go cothrom. Ní raibh na húdaráis in inmhe, áfach, an dlí a chur i bhfeidhm ar aon nós, agus d'imigh cuid mhór den bhia ar an margadh dubh. Mar sin, bhí praghsanna an bhia ag dul in airde i gcónaí, beag beann ar an Acht. Ní raibh ann go bunúsach ach ganntanas arbhair, áfach. Bhí an bia ar ciondáil, agus ní raibh an t-arbhar aráin chomh lárnach sin mar bhia agus nach bhféadfaí rud éigin eile a ithe ina áit. Ní raibh aon ghorta mór ag bagairt ar Dheisceart na Fionlainne roimh chogadh na bliana 1918. Ina dhiaidh sin féin, bhí ceist an ocrais ina ceist mhór pholaitiúil, agus an lucht oibre ag dul chun radacachais toisc go raibh eagla orthu roimh an ngorta. === Acht na gCumhachtaí === [[Íomhá:Tampereen_punakaartin_komppania_rintamalla_(26936605946).jpg|mion|220px|Gardaí Dearga, Tampere, 1918]]Nuair a thug Ard-Diúc na Fionlainne, an tImpire Nioclás a Dó, suas a choróin, thit a chuid cumhachtaí le Rialtas Sealadach na Rúise. Ní raibh fad saoil daite don rialtas sin, agus ní raibh sé soiléir cad é an bhaint, i ndiaidh an iomláin, a bhí aige leis an bhFionlainn. Faoi imthosca na réabhlóide, agus an Rúis féin ag titim as a chéile, ba mhinic a d'athraigh comhdhéanamh an rialtais, agus ón taobh eile de, bhí cumhacht na gcomhairlí áitiúla agus na gcoistí réigiúnacha de chineálacha difriúla ag fás. Sa bhliain 1917, bhí na páirtithe polaitiúla go léir dírithe ar fhéinrialtas na tíre a chur i bhfeidhm arís - bhí sé lagaithe go mór ó thosaigh an Impireacht ar é a bhaint den Fhionlainn ón mbliain 1899 anuas - agus tuilleadh neamhspleáchais a bhaint amach don tír, a fhad agus ab fhéidir. Nuair a bhí trioblóidí agus bruíonachas ar siúl sa tír, agus na grúpaí éagsúla polaitiúla ag cur catha ar a chéile, d'éirigh na neamh-Shóisialaithe drochamhrasach i dtaobh na n-iarrachtaí chun tuilleadh a chur le cumhachtaí na parlaiminte. Maidir leis na Sóisialaithe, bhí siadsan ag iarraidh saoirse a bhaint amach don tír, rud a chuirfeadh, dá n-éireodh leis, le cumhacht agus le seasamh a bpáirtí féin i bpolaitíocht inmheánach na tíre. Ar dtús, bhí na Sóisialaithe ag lorg tacaíochta ó na páirtithe polaitiúla Rúiseacha dá gcuid pleananna, ach b'iad Léinín agus na Boilséivigh an t-aon dream polaitiúil amháin a thug freagra dearfach. Bhí Léinín ag dréim le ''coup d'état'' ó Shamhradh na bliana 1917 i leith, agus é ag tacú le scéimeanna na Sóisialaithe san Fhionlainn ar chúiseanna oirbheartaíochta: dá n-éireodh leo, lagódh ar sheasamh an Rialtais Shealadaigh sa Rúis féin.[[Íomhá:Ven_tunnustaa_Suomen_itsenisyyden.png|mion|220px|An doiciméad inar aithin Léinín agus na Boilséivigh neamhspleáchas na Fionlainne, 31 Nollaig 1917]]Scoilt Seanad Tokoi faoi cheist na cumhachta is airde san Fhionlainn. Bhí dhá bhille dréachtaithe leis an gceist seo a fhreagairt. B'é an Seanadóir Antti Tulenheimo, ó pháirtí na bhFionlannach Óg, agus an coiste a raibh sé ina chathaoirleach air a dhréachtaigh an chéad cheann acu, agus mar sin, tugadh ''Lex Tulenheimo'' ar an mbille. An bille eile arís, tháinig sé ó na Sóisialaithe. De réir Lex Tulenheimo, gheobhadh an Seanad (is é sin, rialtas na Fionlainne) an chuid ba mhó de na cumhachtaí a bhí ag Rialtas Sealadach na Rúise. D'fhágfaí faoi na Rúisigh polasaithe míleata agus eachtracha na Fionlainne a shocrú agus gairm chruinnithe nó lánscor a chur ar an bparlaimint. Maidir leis an gcineál Acht Cumhachtaí a bhí dréachtaithe ag na Sóisialaithe, ní fhágfaí ach na gnóthaí míleata agus eachtracha faoi na Rúisigh, agus gheobhadh an pharlaimint an chuid ba mhó de na cumhachtaí. B'é bille na Sóisialaithe a fuair faomhadh na Parlaiminte, agus sa bhreis ar na Sóisialaithe, vótáil na náisiúnaithe buirgéiseacha agus páirtí na bhfeirmeoirí ar a son. Bhí na feisirí coimeádacha an-mhíshásta leis an Acht a bhronnfadh an oiread sin cumhachtaí ar an bparlaimint, agus d'fhógair cúpla duine acu go n-éireoidís as an bparlaimint scun scan. [[Íomhá:Kenraali_C._G._E._Mannerheim_(26936604946).jpg|mion|220px|An Ginearál C. G. E. Mannerheim, 1918]] Bhí dóchas ag na Sóisialaithe as na Boilséivigh le tacaíocht a thabhairt d'Acht na gCumhachtaí, ach níor éirigh leis an iarracht a rinne na Boilséivigh an chumhacht a shealbhú i gCathair Pheadair ar an 16-18 Mí Iúil 1917 le cuidiú na saighdiúirí is an lucht oibre. Mhair an Rialtas Sealadach ag rialú na Rúise, agus b'é Aleksandr Kerenskiy a chuaigh i gceannas ar an rialtas. Ní raibh an Rialtas Sealadach sásta faomhadh a thabhairt d'Acht na gCumhachtaí. A mhalairt ar fad, chuir siad tuilleadh saighdiúirí Rúiseacha ar garastún san Fhionlainn, agus scoir siad parlaimint na Fionlainne ar an 31 Mí Iúil. Bhí parlaimint nua le toghadh in olltoghchán neamhghnách i Mí Dheireadh Fómhair 1917. I rith an tSamhraidh 1917, chuaigh an Fhionlainn go mór i dtábhacht i súile rialtas na Rúise, nó ghlac siad leis go raibh an tír ag teastáil uathu mar sciath chosanta do Chathair Pheadair, agus mar sin, ba leasc leo tuilleadh neamhspleáchais a ghéilleadh do na Fionlannaigh. Tháinig deireadh le Seanad Oskari Tokoi ar an 13-17 Mí Lúnasa 1917, nuair a d'fhág na seanadóirí tábhachtacha Sóisialacha slán aige. Sna holltoghcháin ar an 1-2 Mí Dheireadh Fómhair 1917, ní bhfuair na Daonlathaigh Shóisialta an oiread vótaí agus sna toghcháin roimhe sin, agus fágadh san fhreasúra iad. In áit tuilleadh cumhachta a bhaint amach, bhí an lucht oibre ag cailleadh a raibh acu roimhe sin - bhí roth mór an tsaoil ag casadh ina n-aghaidh. B'é ba thoradh air sin gur thosaigh an lucht oibre ag éirí éadóchasach faoin daonlathas agus ag dul chun radacachais, go háirithe nuair nach raibh ag maolú ar an nganntanas bia. D'athraigh an ról a bhí á dhéanamh ag gluaiseacht an lucht oibre i bpolaitíocht na tíre. Roimhe sin, bhí an ghluaiseacht ag iarraidh tuilleadh cearta, stádais agus cumhachta a bhaint amach di. Anois, chaithfeadh sí an méid a bhí aici cheana féin a chosaint is a choimeád. Na coimeádaigh Fhionlannacha a bhí ag cur in aghaidh Acht na gCumhachtaí, bhain siad leas as an dearcadh diúltach a bhí ag an Rialtas Sealadach ar an Acht. Bhí siad ag tacú le cinneadh na Rúiseach ar pharlaimint na Fionlainne a scor. Bhí Carl Enckell, polaiteoir buirgéiseach, ina [[Státrúnaí Lánchumhachtach na Fionlainne|Státrúnaí Lánchumhachtach]] (ionadaí oifigiúil d'Ard-Diúcacht na Fionlainne) i gCathair Pheadair, agus é go hoscailte ag cur leas a pháirtí féin chun cinn ansin.[[Íomhá:Kullervo_Manner.jpg|mion|220px|Kullervo Manner, ceannasaí na nGardaí Dearga]]Sa deireadh, ní dheachaigh eachtra Acht na gCumhachtaí chun leasa do na Sóisialaithe ná do na coimeádaigh, nó dá dheasca sin, níor fágadh rialtas láidir sa tír - rialtas a d'fhéadfadh an tsíocháin inmheánach a chinntiú. Ní raibh parlaimint ar bith ann ó Mhí Lúnasa go dtí Mí na Samhna. An chéad duine a fuair bás i ngéarchéim na mblianta 1917-1918, b'iad na póilíní a mharaigh é, agus ní de thaisme a rinneadh é: fear oibre a bhí ann agus é ina phicéad stailce in Ypäjä (ceantar tuaithe é Ypäjä agus é suite in Iardheisceart na Fionlainne, idir [[Forssa]] agus [[Loimaa]]). Nuair nach raibh rialtas eile ann, b'iad lucht na ngunnaí - na Gardaí Dearga agus na Gardaí Bána - a shealbhaigh an chumhacht. === Réabhlóid Dheireadh Fómhair agus an Stailc Mhór i Mí na Samhna === Ar an 7 Mí na Samhna, 1917, chuir na Boilséivigh faoi cheannas Léinín an Rialtas Sealadach as cumhacht. B'é sin [[Réabhlóid Dheireadh Fómhair]], nó de réir Fhéilire Iúil a bhí in úsáid sa Rúis san am, is i nDeireadh Fómhair a tharla sé. San am céanna, bhí parlaimint agus parlaiminteachas na Fionlainne ag teacht chucu arís. Bhí an scoilt idir an eite chlé agus an eite dheas tar éis dul chun donais go mór mór san idirlinn. Bhí na Sóisialaithe ag plé na bhféidearthachtaí leis an gcumhacht a thabhairt ar ais don lucht oibre, agus greim an fhir bháite ag na coimeádaigh ar an gcumhacht a bhí acu, ó bhí réabhlóid nua na Rúise ag bagairt ar chearta na heite deise. [[Íomhá:Tokoi Albert Gebhard 1915.jpg|clé|mion|220px|[[Oskari Tokoi]]  ]] Tháinig an pharlaimint, a raibh an tromlach ag na neamh-Shóisialaithe inti, le chéile an chéad uair ar an 1 Mí na Samhna 1917, agus ar an 9 Mí na Samhna, chinn na Feisirí ar thriúracht a cheapadh le gnó cheann an stáit a dhéanamh. B'iad na triúraithe seo [[Santeri Alkio]] (páirtí na bhfeirmeoirí), [[Pehr Evind Svinhufvud]] (páirtí na bhFionlannach Óg) agus [[Oskari Tokoi]] (na Daonlathaigh Shóisialta). Níor éirigh leis an triúracht, áfach, dul i gceannas ar an tír i gceart. Maidir leis an bpáirtí Daonlathach Sóisialta agus gluaiseacht an lucht oibre go léir, chaithfidís ceann den dá rogha a bhaint: cromadh ar obair fhoighneach shíochánta i bhfreasúra na parlaiminte, nó dul chun réabhlóide. Rinne na Sóisialaithe neamhshuim den triúracht, agus chuir siad clár oibre dá gcuid féin faoi bhráid an náisiúin, clár oibre a raibh na focail ''Me vaadimme'' ("Tá Muid ag Éileamh") mar theideal air. Is éard a bhí á éileamh acu ná leasuithe éagsúla sóisialta a chur i gcrích, na Cóir Chosanta (is é sin, na Gardaí Bána) a chur ar ceal, Acht na gCumhachtaí a rith is a fhaomhadh, agus torthaí an toghcháin ó Mhí Dheireadh Fómhair a chur ar neamhní. Níor bhac na neamh-Shóisialaithe leis an gclár oibre seo a ghlacadh i ndáiríre, agus ní dhearna an pharlaimint plé ar bith air. [[Íomhá:FinnishCivilWarMapBegin.svg|mion|220px|Na bunlínte i dtús an chogaidh{{legend|royalblue|Ceantair faoi smacht na mBán}}{{legend|white|Ionsaí na mBán}}{{legend|tomato|Ceantair faoi smacht na nDearg}}{{legend|maroon|Ionsaí na nDearg}}{{Legend-line|black solid 2px|Gréasán iarnróid}}]]Bhí na Boilséivigh ag cur brú ar na Sóisialaithe Fionlannacha dul chun réabhlóide. Bhí siad fiú ag bagairt an réabhlóid san Fhionlainn a thosú beag beann ar Pháirtí Daonlathach Sóisialta na Fionlainne, mura mbeadh de shracadh sna comrádaithe Fionlannacha an obair a dhéanamh as a stuaim féin. I Mí na Samhna, thosaigh na Boilséivigh Fhionlannacha [[Eino Rahja]], [[Jukka Rahja]] agus [[Adolf Taimi]] - réabhlóidithe a bhí gníomhach i gCathair Pheadair chomh maith leis an bhFionlainn - an lámh in uachtar a fháil ar Ghardaí Síochána an Lucht Oibre (na Gardaí Dearga). Bhí tábhacht ar leith leis an bhFionlainn do na Boilséivigh. Ó thaobh amháin de, bhí muinín ag Léinín as na saighdiúirí Rúiseacha a bhí ar garastún san Fhionlainn teacht chun fortachta dó in am an ghátair in aghaidh na Rúiseach frith-Bhoilséiveach, dá ndéanfaidís iarracht Léinín a chur as cumhacht. Ón taobh eile de, bheadh an Fhionlainn ina sciath chosanta in aghaidh na Gearmáine Impiriúla. Maidir leis na Sóisialaithe Fionlannacha, bhí siad ag dréim le neamhspleáchas a lorg ó rialtas Léinín ar an 10 Mí na Samhna, ach níor lorg, ó bhí Cathair Pheadair trí chéile i gcónaí. Ní raibh réabhlóidithe drogallacha na Fionlainne sásta géilleadh don bhrú leanúnach a bhí na Boilséivigh a chur orthu. Bhí siad idir eatarthu i gcónaí. Bhí Léinín ar a sheachnadh ón Rialtas Sealadach i Heilsincí i dtús an fhómhair, agus san am sin, bhí sé i dteagmháil leis na Sóisialaithe Fionlannacha. Mar sin, bhí a fhios ag na Sóisialaithe san Fhionlainn go raibh rud éigin cosúil le Réabhlóid Dheireadh Fómhair ar na bacáin. Ní raibh siad, áfach, tar éis pleananna comhoibrithe a shocrú leis na Boilséivigh roimh ré. Nuair a tháinig an dream nua i gcumhacht i gCathair Pheadair, osclaíodh doirse nua do na Sóisialaithe Fionlannacha, ar bhain an diomua sna toghcháin an-mhealladh astu. Bhí an Páirtí Daonlathach Sóisialta á stiúradh ag lucht na measarthachta, agus ní deargréabhlóidithe a bhí sna feisirí parlaiminte ach an oiread. Fuair an réabhlóideachas tacaíocht ó chuid de na ceardchumainn agus ó na Gardaí Dearga úrearcaithe. Ní raibh na Boilséivigh i gCathair Pheadair féin róshocair i gcumhacht go fóill, ach an oiread. B'éigean do Léinín trúpaí a aistriú ón bhFionlainn go dtí an phríomhchathair, agus eagla air roimh an bhfrithréabhlóid. [[Íomhá:Finnish Civil War as The Defense of the Sampo.jpg|mion|220px|Bolscaireacht sa bhliain 1918]] Ar an 9 Mí na Samhna 1917, bhunaigh eagraíochtaí an lucht oibre (an Páirtí Daonlathach Sóisialta, na ceardchumainn agus na Gardaí Dearga) Lárchomhairle Réabhlóide an Lucht Oibre le gníomhaíocht na n-eagraíochtaí éagsúla a chomhordú. Ní raibh an Lárchomhairle seo rófhonnmhar chun réabhlóide, nó nuair a chuaigh ceist na réabhlóide ar vóta sa Lárchomhairle i ndiaidh don pharlaimint droim láimhe a thabhairt don chlár oibre ''Tá Muid ag Éileamh'', ní raibh ach ochtar ball den Lárchomhairle i bhfách leis an réabhlóid, in aghaidh an ochtar déag eile. Ina dhiaidh sin féin, d'fhógair an Lárchomhairle agus na ceardchumainn ollstailc san Fhionlainn. I ndiaidh cúpla lá, bhí 85,000 fear oibre ar stailc ar fud na tíre, agus na coistí áitiúla stailce i seilbh na coda ba mhó de na bailte móra i nDeisceart na Fionlainne. Ní raibh na Sóisialaithe measartha ach ag iarraidh brú polaitiúil a chur ar an bparlaimint, ach ar ndóigh, bhí na radacaigh ag dréim le ''coup d'état'' agus le réabhlóid, agus dóchas acu as na stailceoirí leis an ngnó a dhéanamh. [[Íomhá:Riihimäen naiskaarti 1918.jpg|mion|220px|Banghardaí Dearga ó Riihimäki, 1918]] D'éirigh leis an stailc mhór chomh maith is go raibh an lucht oibre ag dul chun radacachais agus tuilleadh Sóisialaithe ag éileamh ''coup d'état''. Ar an 16 Mí na Samhna, chuaigh ceist na réabhlóide ar vóta sa Lárchomhairle arís, agus an iarracht seo, vótáil tromlach beag ar son an ''coup d'état''. B'iad na ceardchumainn agus na Gardaí Dearga ba mhó a bhí á éileamh. Níor cuireadh an cinneadh i gcrích go fóill, áfach. Na coimeasáir a ceapadh don Choiste Feidhmiúcháin, dhiúltaigh siad na pleananna a chomhlíonadh. Mar sin, cinneadh ar dheireadh a chur leis an stailc mhór ar an 19 Mí na Samhna. [[Íomhá:Germans in Smolna.jpg|mion|220px|Na [[Gearmánaigh]] in Smolna, 1918]] Chuir an Stailc Mhór cor i gcinniúint na tíre ar a lán bealaí. I ndiaidh imeachtaí Mhí na Samhna agus na gcomhairlí a cinneadh, thosaigh scoilt ag teacht ar ghluaiseacht an lucht oibre féin faoi cheist na réabhlóide. I ndiaidh na stailce féin, áfach, ní raibh gach duine de cheannairí na Sóisialaithe tar éis a intinn féin a dhéanamh suas, agus d'fhéadfadh duine a vótáil ar son lucht na réabhlóide ag ócáid amháin tacaíocht a thabhairt do lucht na measarthachta nuair a bhí ceist éigin eile á plé. Le linn na stailce móire, áfach, chaill ceannairí an pháirtí cuid mhór den smacht a bhí acu ar ghluaiseacht an lucht oibre: ní raibh na radacaigh sásta aird a thabhairt ar na horduithe ó cheannairí an pháirtí a thuilleadh. Fuair na Sóisialaithe measartha tacaíocht ón gcuid eile den pharlaimint, nuair a glacadh leis na hachtanna faoi lá oibre ocht n-uaire an chloig agus faoin daonlathas sa rialtas áitiúil. Bhí cuid den lucht oibre barúlach nach bhfaigheadh na hachtanna seo faomhadh na parlaiminte choíche murach an stailc mhór. Bhain sé mealladh mór as Léinín agus na Boilséivigh nach raibh na Fionlannaigh sásta dul chun réabhlóide i ndiaidh an iomláin. Nuair a bhí an bhliain 1917 ag druidim chun deireanais, ní raibh súil ag Léinín as na Fionlannaigh a thuilleadh le ''coup d'état'' Boilséiveach a chur i gcrích san Fhionlainn. Leis an Stailc Mhór, tháinig chun solais go raibh an-easaontas idir na Boilséivigh Rúiseacha agus na Daonlathaigh Shóisialta Fhionlannacha. I ndiaidh na díomá, d'fhéach Léinín lena mhuinín a chur i radacaigh chlé na Fionlainne agus sna Boilséivigh Fhionlannacha a bhí ag iarraidh brú a chur ar chosmhuintir ghluaiseacht an lucht oibre beag beann ar cheannairí an Pháirtí Dhaonlathaigh Shóisialta. Thar aon rud eile, áfach, chuir an Stailc Mhór ding idir na Sóisialaithe agus na neamh-Shóisialaithe. Le linn na stailce, chuaigh an foréigean polaitiúil chun donais, nó mharaigh na Gardaí Dearga seisear déag de dhaoine nach raibh ag tacú leis na Sóisialaithe. Thairis sin, fuair ceathrar déag de Ghardaí Bána agus ceathrar de Ghardaí Dearga bás sna scliúchais. Bhí an Fhionlainn i mbealach an chogaidh chathartha. [[Íomhá:Juho kusti paasikivi and Pehr Evind Svinhufvud 1918.jpg|mion|220px|Juho Kusti Paasikivi agus Pehr Evind Svinhufvud, 1918]] === An Neamhspleáchas === Roimh Réabhlóid Dheireadh Fómhair, b'iad na Daonlathaigh Shóisialta ba mhó a bhí ag éileamh neamhspleáchais don Fhionlainn. I ndiaidh na réabhlóide, chuaigh na buirgéisigh chun tosaigh san obair sin, nó shíl siad go gcuirfeadh neamhspleáchas na tíre ar a gcumas na Sóisialaithe a chur faoi smacht. Mar sin, ar an 15 Mí na Samhna, ghlac parlaimint na Fionlainne an chumhacht is airde sa tír. Ar an 27 Mí na Samhna, ceapadh Seanad nó rialtas nua a raibh Pehr Evind Svinhufvud ina chathaoirleach air. Ní raibh ach polaiteoirí neamh-Shóisialacha ina mbaill den tSeanad seo, ar a dtugtar Seanad an Neamhspleáchais: * [[Pehr Evind Svinhufvud]], cathaoirleach an tSeanaid, páirtí na bhFionlannach Óg. Bhí Svinhufvud le seal a chaitheamh ina Uachtarán ar an bhFionlainn. * Onni Talas, i mbun chúrsaí an dlí is an chirt, páirtí na bhFionlannach Óg * Arthur Castrén, i mbun na gcúrsaí inmheánacha, páirtí na bhFionlannach Óg * Alexander Frey ag cabhrú le Castrén, [[Svenska Folkpartiet|páirtí lucht labhartha na Sualainnise san Fhionlainn]] * Juhani Arajärvi, cúrsaí an airgeadais, na Sean-Fhionlannaigh * [[Emil Nestor Setälä]], cúrsaí na heaglaise agus an oideachais, na Fionlannaigh Óga * [[Kyösti Kallio]], cúrsaí na talmhaíochta, páirtí na bhfeirmeoirí. Bhí Kallio ina Uachtarán ar an bhFionlainn ní ba dheireanaí. * Eero Yrjö Pehkonen, ag cabhrú le Kallio, páirtí na bhfeirmeoirí * Jalmar Castrén, cúrsaí an tráchta agus na n-oibreacha poiblí, na Fionlannaigh Óga * Henrik Gabriel Renvall, cúrsaí na trádála agus na tionsclaíochta, na Fionlannaigh Óga * Oskari Wilho Louhivuori, cúrsaí an leasa shóisialta, na Sean-Fhionlannaigh Ar an 4 Mí na Nollag, d'eisigh an Seanad seo an chéad dréacht d'fhorógra [[Neamhspleáchas na Fionlainne|neamhspleáchais na Fionlainne]]. Ghlac an pharlaimint leis an bhforógra i ndiaidh guthaíochta ar an 6 Mí na Nollag 1917, agus is é an lá sin Lá Náisiúnta na Fionlainne inniu, nó ''itsenäisyyspäivä'' - Lá an Neamhspleáchais. Chaith na Sóisialaithe vóta in aghaidh an bhille, áfach, agus dhréachtaigh siad forógra neamhspleáchais dá gcuid féin. [[Íomhá:Vihdin naiskaarti 1918.jpg|mion|220px|Banghardaí Dearga ó Vihti]] [[Íomhá:Finnish Civil War uniforms.JPG|mion|220px|Éidí an dá thaobh sa Chogadh Cathartha]] Níor bacadh mórán le Forógra an Neamhspleáchais san Fhionlainn ag an am. Cé go raibh an náisiúnachas ag dul i dtreise san Fhionlainn le fada, ní rabhthas ag éileamh neamhspleáchais iomláin fiú sna blianta 1899-1917, nuair a bhí na Rúisigh ag iarraidh an féinrialtas a chur ar ceal agus an tír a thabhairt chun Rúiseachais. Ina áit sin, bhí na Fionlannaigh ag dréim le hathbhunú an tseanfhéinrialtais nó le hathaontú na Fionlainne leis an tSualainn mar phrionsacht. Nuair a gaireadh poblacht neamhspleách den Fhionlainn, ní raibh ann go bunúsach ach cineál fuascailte éigeandála. Sa deireadh thiar thall, ní raibh ceachtar den dá mhórghrúpa cumhachta - na Sóisialaithe agus na buirgéisigh - ábalta an neamhspleáchas a chinntiú don Fhionlainn gan tacaíocht a lorg ón gceann eile. Ní raibh aon tír choimhthíoch tar éis aitheantas a thabhairt do neamhspleáchas na Fionlainne, agus d'admhaigh an Seanad féin gur chóir aitheantas na Rúise Sóivéadaí a fháil roimh aon rud eile. Bheadh na tíortha eile sásta glacadh leis an bPoblacht nua, dá mbeadh an Rúis Shóivéadach toilteanach slán agus beannacht a fhágáil ag an bhFionlainn faoi chroí mór maith. Ó b'iad na Sóisialaithe an dream ba mhó a bhí cairdiúil leis na Boilséivigh, chuaigh an Seanad ina dtuilleamaí le haitheantas na mBoilséiveach a iarraidh. Bhí fréamhacha na Sóisialaithe féin sa náisiúnachas Fionlannach, agus mar sin, chuaigh siad ag lorg an neamhspleáchais ó Léinín i Mí na Nollag. Theastaigh an neamhspleáchas ó na Sóisialaithe freisin, nó bhí an náisiúnachas láidir i measc lucht a dtacaíochta féin, agus iad buartha go gcaillfidís vótaí mura n-éireodh leo aitheantas Léinín a bhaint amach. [[Íomhá:Johannes Pettersen, Red soldier in the Finnish Civil War (1918).png|mion|220px|Johannes Pettersen, garda dearg (1918)]] Le fírinne, ní raibh todhchaí an rialtais Bhoilséivigh soiléir go fóill i Mí na Nollag 1917, agus is dócha go mbeadh Léinín sásta neamhspleáchas a thabhairt do na Fionlannaigh fiú gan na Sóisialaithe mar lucht eadrána. Bhí Svinhufvud sách naimhdeach i leith na mBoilséiveach, rud a chuir cúl áirithe ar na himeachtaí. Sa deireadh thiar thall, ar an 31 Mí na Nollag 1917, chroith Léinín lámh le Svinhufvud agus é ag síneadh doiciméad an aitheantais chuige, doiciméad a bhí sínithe ag ceannairí na mBoilséiveach. Roimh thús an chogaidh chathartha, fuair an Fhionlainn aitheantas a neamhspleáchais ón Rúis Shóivéadach, ón nGearmáin, ó Impireacht na hOstaire is na hUngáire, ón bhFrainc, ón tSualainn, ón Danmhairg, ón Iorua, ón Eilvéis, agus ón nGréig. Ní raibh Sasana agus na Stáit Aontaithe sásta glacadh leis an bhFionlainn mar thír neamhspleách go fóill. Bhí an Chéad Chogadh Domhanda á chur go fóill, agus an Fhionlainn ag comhoibriú leis an nGearmáin. Maidir leis an Rúis, bhí na cumhachtaí Iartharacha ag súil le rialtas frith-Bhoilséiveach a theacht i gceann na gcúrsaí i gCathair Pheadair a bheadh sásta an tír a tharraingt isteach sa chogadh in athuair. San am céanna, bhí an Ghearmáin agus rialtas Boilséiveach na Rúise díreach ag tosú ag socrú síochána ar chathéadan thoir an Chéad Chogaidh Dhomhanda. Chuaigh siad i dteagmháil le chéile ar an 1 Nollaig 1917, agus stad na trúpaí den lámhach ar an 6 Nollaig. Síníodh an chéad chonradh faoin sos cogaidh ar an 15 Nollaig, agus chuaigh ionadaithe an dá thaobh i gcomhchainteanna faoin tsíocháin in Brest-Litovsk (inniu, Bieraście sa Bhealarúis) ar an 22 Nollaig. Bhí an Ghearmáin tar éis an Pholainn agus an Liotuáin a fhorghabháil, agus súil ag na Gearmánaigh go bhféadfaidís an dá thír a shealbhú don Ghearmáin. Thairis sin, áfach, bhí an Eastóin, an Laitvia, an Úcráin agus an Fhionlainn ag teastáil ón nGearmáin. === Gardaí Dearga, Gardaí Bána === [[Íomhá:Punaisia1918.jpg|mion|220px|Gardaí Dearga, 1918]] [[Íomhá:LimingaSoldier13years.jpg|mion|220px|Garda ó Liminka nach raibh ach trí bliana déag d'aois]] I ndiaidh Réabhlóid na Feabhra sa bhliain 1917, thit an tóin as na fórsaí slándála sa Rúis, an ghnáthchonstáblacht chomh maith leis na póilíní airm. Leis an éagmais seo a leigheas, bunaíodh fórsaí slándála neamharmtha ar dtús. I Mí na Márta agus i Mí Aibreáin, thosaigh na hiarrachtaí chun gardaí síochána - Cóir Chosanta - a bhunú in iardheisceart na Fionlainne. Faoin am seo a chuaigh an lucht oibre ag earcú fear le haghaidh a gcuid gardaí síochána féin. I dtosach báire, bhí an dá chineál gardaí ceaptha le bheith ag coimeád na síochána áitiúla, ach ansin, tháinig malairt cuma ar na cúrsaí. Na stailceanna a thosaigh sna monarchana agus sa talmhaíocht in Earrach na bliana 1917, chomh maith leis na trioblóidí a bhí ag dul leis an nganntanas bia níos deireanaí, agus imeachtaí den chineál seo, thaispeáin siad go raibh blas láidir den bhrúghrúpa polaitiúil ar an dá shórt gardaí. Creidtear go coitianta gur ceann de na cúiseanna ba mhó leis an gcogadh ná nach raibh fórsaí láidre slándála ná cosanta sa tír. Ní féidir a rá nach mbeadh cuid mhór den cheart anseo, ach is é an míniú is fearr le staraithe an lae inniu ná gur thit an tsochaí go léir as a chéile. In Earrach na bliana 1917, bhí aon rialtas amháin sa tír, is é sin, Seanad Tokoi, ach ní raibh fórsaí maithe slándála ann. Le teacht an Fhómhair, bhí na cúrsaí bun os cionn leis an Earrach: ní raibh rialtas ceart ann, ach bhí dhá chineál fórsaí slándála ann. I ndeireadh na bliana 1917, tháinig an chumhacht fheidhmitheach chuici féin arís, agus thosaigh Seanad Svinhufvud ag cur na síochána ar bun arís. Faoin am seo, áfach, bhí an dá chineál Gardaí tar éis cumhacht a thiomsú chucu féin beag beann ar an rialtas, agus nuair a chinn an Seanad arm oifigiúil na Fionlainne a ghairm de na Bána, phléasc cogadh amach idir iadsan agus na Dearga. ==== Na Cóir Chosanta ==== I rith an tSamhraidh 1917, bhunaigh coimeádaigh agus buirgéisigh cóir chosanta ar fud na tíre. Bhí 250-300 cór ann le teacht an Fhómhair. B'é coimeád na síochána ba phríomhthucaid le bunú na gcór seo, ach ar chósta thiar na tíre, thosaigh an mhíshástacht leis na reachtanna um choigistiú an bhia ag imirt a tionchair ar na cóir. In iardheisceart na tíre agus i gceantar Satakunta (timpeall ar [[Pori]], [[Rauma]], agus [[Kokemäki]]), bhí na cúrsaí ag dul chun teannais idir na feirmeoirí saibhre agus na scológa bochta. In oirthear na tíre, bhí na náisiúnaithe Fionlannacha an-ghníomhach ag iarraidh téisclim armtha a dhéanamh le go bhféadfaí an tír a scaradh agus a choinneáil scartha ón Rúis. I Mí na Nollag 1917, bhí 20,000 fear ar fiannas sna Cóir Chosanta, agus i gceann an chéad mhí eile, bhí an oiread eile ann - 40,000 ar fad. Fuarthas na raidhfilí ó cheannaithe arm i gCathair Pheadair agus in Viipuri (in oirthear na Fionlainne, inniu [[Vyborg]] sa Rúis). I ndiaidh na stailce móire i Mí na Samhna 1917, thosaigh na cóir chosanta éagsúla ag teacht le chéile leis na cuspóirí céanna a bhaint amach: na saighdiúirí Rúiseacha a ruaigeadh as an bhFionlainn, na Gardaí Dearga a choinneáil faoi smacht, an tsíocháin agus an tslándáil phoiblí a chur ar bun sa tír arís agus leas polaitiúil na mbuirgéiseach a chosaint. Níor éirigh leis na Cóir Chosanta, áfach, cur le chéile i gceart ach tamall i ndiaidh thús an chogaidh. An dóigh a raibh na Cóir Chosanta ag gníomhú beag beann ar a chéile in Eanáir 1918, chuir sé tuilleadh luais faoin bhforbairt i dtreo an chogaidh. ==== Na Gardaí Dearga ==== Ar dtús, ba leasc leis an bPáirtí Daonlathach Sóisialta gardaí síochána lucht oibre a bhunú. Na gardaí dearga a bunaíodh sa bhliain 1905, chuaigh siad chun cearmansaíochta ar an bpáirtí féin sa deireadh, agus mar sin, níor theastaigh ón bpáirtí an botún céanna a dhéanamh in athuair. Ar an 12 Bealtaine 1917, tháinig sean-Ghardaí na bliana 1905 le chéile i mórchruinniú Kaisaniemi i Heilsincí, agus bhí cruinnithe den chineál chéanna in Tampere agus in áiteanna eile freisin leis na sean-Ghardaí Dearga a athbheochan. Bhí an páirtí an-mhíshásta go rabhthas ag baint fola as an seancholm seo. Ní féidir a rá gurbh ionann mar rud iad Gardaí Síochána an Lucht Oibre agus na Gardaí Dearga i dtús báire. In áiteanna, bhí idir Ghardaí Síochána agus Ghardaí Dearga ag druileáil, agus na Gardaí Síochána ní ba láidre, de ghnáth. I ndiaidh na díospóireachta faoi Acht na gCumhachtaí, chomh maith le scor na parlaiminte agus leis an olltoghchán nach raibh ag fabhrú don pháirtí, tháinig athrú dearcaidh ar na Daonlathaigh Shóisialta féin ar na Gardaí. Thairis sin, bhí a fhios ag Sóisialaithe na Fionlainne go raibh Boilséivigh na Rúise ag beartú an chumhacht a shealbhú i gCathair Pheadair, agus theastaigh ó na Sóisialaithe san Fhionlainn aithris a dhéanamh orthu. Ar an 20 Deireadh Fómhair 1917 thug na ceardchumainn agus an páirtí ordú oifigiúil chun Gardaí Síochána a bhunú i Heilsincí chomh maith le háiteanna eile. Go bunúsach, theastaigh uathu nach n-earcófaí ach gníomhaithe iontaofa de chuid an Pháirtí agus na gceardchumann ina nGardaí. Bhí Gardaí Síochána an Lucht Oibre ceaptha leis an tsíocháin a choimeád agus a chosaint, ach san am céanna, ba ghléas nua iad le tuilleadh cumhachta a bhaint amach don eite chlé. Bunaíodh cuid mhaith Gardaí den chineál seo i nDeireadh Fómhair agus le linn na stailce móire i Mí na Samhna, nó bhí timpeall ar 350 díorma ann i ndiaidh na stailce. Bhí 30,000-35,000 fear ar fiannas i nGardaí an Lucht Oibre i ndeireadh na bliana 1917, agus iad ag dul chun tábhachta mar mheáchanlár cumhachta sa tír. Fuair na Gardaí seo an chuid ba mhó de na raidhfilí ó na Rúisigh. === Na Gardaí Dearga ag dul chun radacachais === [[Íomhá:German troops in Finland 1918.jpg|mion|220px|Saighdiúirí Gearmánacha i Heilsincí, 1918]] [[Íomhá:Evert Eloranta.jpg|mion|220px|Evert Eloranta]] I rith na stailce móire i Mí na Samhna 1917, chuaigh cuid mhór de Ghardaí Síochána an Lucht Oibre chun radacachais, díreach mar ab eagal le lucht ceannais an Pháirtí Dhaonlathaigh Shóisialta. Thosaigh siad ag déanamh foréigin ar dhaoine ar chúiseanna polaitiúla, agus iad ag iarraidh dul ó smacht an pháirtí, cosúil leis an mbliain 1905. Mar sin, bhí an Páirtí tar éis meáchanlár cumhachta nua a bhunú sa tír, díreach mar a rinne na buirgéisigh, nuair a chuir siad tús leis na Cóir Chosanta. Bhí na Cóir Chosanta féin ag éirí i bhfad ní ba mhíshásta leis na Gardaí Dearga, ó tuigeadh dóibh go bhféadfadh na Sóisialaithe radacacha réabhlóideacha a bheith dainséarach i ndáiríre. Ansin, chuaigh na coimeádaigh ag lorg cuidithe ón nGearmáin. Na gníomhaithe radacacha náisiúnaíocha a bhí ag iarraidh neamhspleáchas a bhaint amach don tír le cuidiú na Gearmáine, fuair siad tacaíocht phríomhshruth na mbuirgéiseach anois. Is dócha go bpléascfadh an cogadh cathartha amach chomh moch le Mí na Samhna 1917, dá mbeadh níos mó raidhfilí ag an dá chineál Gardaí. Chomh deireanach le Mí na Nollag 1917, d'eisigh an Páirtí Daonlathach Sóisialta forógra oifigiúil ag áitiú gur chóir do Ghardaí an Lucht Oibre urraim a thabhairt don Pháirtí. Mar sin féin, i dtús na bliana 1918, dhiúltaigh na Gardaí Dearga ba láidre i ndeisceart na tíre - na cinn i Heilsincí, in Kotka agus i dTúrcú - do na forógraí seo, agus iad ag tabhairt dúshlán an Pháirtí go hoscailte. Bhí an lá ag na radacaigh, agus bhris an cogadh amach. San am céanna, thosaigh Arm Bán na Fionlainne ag forbairt ar dhúshraith na gCór Cosanta, agus sa deireadh, chuir an tArm seo cogadh ar Fhionlannaigh eile. Is léir go raibh an chuid ba mhó de chosmhuintir an Pháirtí Dhaonlathaigh Shóisialta in aghaidh an réabhlóideachais agus an chogaidh chathartha. Iad siúd a ghlac an cinneadh deireanach, b'iad na ceannairí sin de chuid an pháirtí a bhí ag braiteoireacht idir an réabhlóid agus an parlaiminteachas ó Fhómhar na bliana 1917 ar aghaidh. Bhí cuid de na daoine measartha den bharúil gurbh fhearr scoilteadh glan a dhéanamh agus na radacaigh a chaitheamh as an bpáirtí. Bhí eagla ar an gcuid eile de lucht na measarthachta, áfach, roimh na Cóir Chosanta, agus na Gardaí Dearga ag teastáil uathu mar sciath chosanta. Cosúil leis sin, bhí lucht na measarthachta ag cailleadh cumhachta ar an taobh eile den chlaí, agus iad siúd a bhí ag éileamh go gcuirfí na Dearga faoi chois le lámh láidir ag fáil tuilleadh tacaíochta. [[Íomhá:Red officers.jpg|mion|220px|Oifigigh dhearga]] === Cnámh na hUillinne === I rith na bliana 1917, theip ar an dá bhloc cumhachta síocháin inmheánach na sochaí a shábháil. I Mí Eanáir 1918, chuaigh na cúrsaí go sciobtha chun géaradais, nó má rinne ceann den dá pháirtí a dhath as bealach - aon bheart feiceálach polaitiúil nó míleata - thug an páirtí eile cor in aghaidh an chaim ar an toirt. Ní raibh na Bána ná na Dearga fonnmhar chun comhréitigh, agus an dá thaobh ag déanamh téisclime chun cogaidh, ag ceannach raidhfilí agus lón cogaidh. Bhí na Gardaí Dearga fiú ag éirí bagrach ar lucht na measarthachta sa Pháirtí Daonlathach Sóisialta. Ar an 12 Eanáir 1918, bhronn an Pharlaimint na cumhachtaí ar an Seanad "an tsíocháin a dhaingniú" sa tír, le cuidiú na gCór Cosanta. Nuair a chuala na Gardaí Dearga iomrá air seo, tháinig an-deifir orthu ullmhú chun cogaidh. Ar ndóigh, bhí an dá thaobh ag áitiú ar lucht a leanúna go raibh na Gardaí de dhíth mar sciath chosanta ar an taobh eile.[[Íomhá:Red_Guard_armoured_train.jpg|mion|220px|Traein armtha in Vyborg]]Cuireadh gairm ar Carl Gustaf Emil Mannerheim, ginearál Fionlannach in Arm Impiriúil na Rúise, dul i gceannas ar na Cóir Chosanta. Ar an 25 Eanáir 1918, gaireadh Arm Sheanad na Fionlainne de na Cóir Chosanta. Níor ghlac na Gardaí Dearga leis seo, go háirithe ó bhí siad ag dul i dtreise buíochas leis an gcoinsíneacht arm a bhí geallta ag Léinín agus a tháinig go dtí an Fhionlainn ar an 26-27 Eanáir. Thosaigh na chéad scliúchais idir an dá chineál gardaí ar an 17-20 Eanáir in Viipuri agus in áiteanna eile in oirthear na tíre, rud a raibh an dá thaobh ciontach ann. Ar an 26 Eanáir, chuaigh na fíor-Ghardaí Dearga agus Gardaí Síochána an Lucht Oibre le chéile in aon eagraíocht armtha amháin, mar atá, Gardaí Dearga na Fionlainne, agus cuireadh gairm shlógtha ar na gardaí seo ar an 27 Eanáir ar a haon déag a chlog san oíche. I nDeisceart na hOstrabóitne, thosaigh na Cóir Chosanta ag dí-armáil na ngarastún Rúiseach ar an 28 Eanáir, de réir mar a d'ordaigh Mannerheim. Bhí Cogadh Cathartha na Fionlainne pléasctha amach. == Cuspóirí an Chogaidh == === An Dá Fhionlainn === Nuair a d'iompaigh géarchéim na Fionlainne ina cogadh cathartha, chuir an dá thaobh de phríomhchuspóir rompu féin an namhaid a chloí agus leas a lucht leanúna féin a chinntiú. Ní raibh ceachtar den dá thaobh ag cur in aghaidh neamhspleáchas na Fionlainne, ach bhí siad ag teacht salach ar a chéile faoi cé a bhí i dteideal na cumhachta polaitiúla agus cén déanamh ba chóir a chur ar struchtúr polaitiúil inmheánach na Fionlainne. Ón taobh eile de, bhí dornán daoine ar an dá thaobh nach raibh dóchasach as neamhspleáchas na Fionlainne, agus iad den tuairim gur chóir an tír a chur faoi choimirce na Rúise (mar a theastaigh ó dhaoine den chineál seo i measc na nDearg) nó na Gearmáine (mar a theastaigh óna leithéidí sin i measc na mBán). Dhréachtaigh Toscaireacht Phobail na Fionlainne, agus Kullervo Manner i gceannas uirthi, bille bunreachta don tír a bhí bunaithe ar smaointeachas Sóisialach Daonlathach, agus tionchar air ag bunreachtanna na Stát Aontaithe agus na hEilvéise. Bhí idéalachas Réabhlóid na Fraince le haithint ar an dréachtdhoiciméad seo chomh maith. Ar an 23 Feabhra 1918, chuir an Toscaireacht Phobail an bille seo faoi bhráid Phríomhchomhairle an Lucht Oibre, agus ar an 1 Márta, shínigh an Toscaireacht agus Rialtas Boilséiveach na Rúise conradh comhoibrithe le chéile.[[Íomhá:FinnishCivilWarMapMiddle.svg|mion|220px|Ionsaithe go dtí an 6 Aibreán 1918: Tampere agus Cath Rautu{{legend|royalblue|Ceantair faoi smacht na mBán}}{{legend|white|Ionsaí na mBán}}{{legend|tomato|Ceantair faoi smacht na nDearg}}{{legend|maroon|Ionsaí na nDearg}}{{Legend-line|black solid 2px|Gréasán iarnróid}}]]Cuireadh i leith na nDearg, níos deireanaí, go ndéanfaidís poblacht Shóivéadach den tír dá ngnóthóidís an cogadh. Níorbh é sin an cuspóir a bhí ag an Toscaireacht Phobail féin ná ag lucht na measarthachta san Fhionlainn Dhearg. Ón taobh eile de, áfach, bhí Boilséivigh Fhionlannacha agus Gardaí Dearga radacacha ann agus iad i bhfad ní b'fhonnmhaire chun an Fhionlainn a aontú leis an Rúis Shóivéadach. Is dócha go mbeadh coimhlint bhinbeach idir an dá chineál Sóisialaithe - iad siúd a raibh neamhspleáchas ag teastáil uathu agus an dornán a bheadh sásta an Fhionlainn a shóivéadú - dá mbeadh an lá ag na Dearga sa chogadh chathartha. Bhí sé de chuspóir ag an Seanad in Vaasa an chumhacht i ndeisceart na tíre a bhaint amach don rialtas buirgéiseach in athuair. I ndiaidh an bhua sa chogadh, bhí cumhacht an rialtais le daingniú is le cinntiú le lámh láidir - le tacaíocht na gCór Cosanta nó fiú Arm Impiriúil na Gearmáine. Bhí cuid mhór de na Bána inbharúla nach raibh an iomarca daonlathais oiriúnach do na Fionlannaigh - féach na Dearga mar shampla - agus gur chóir srianta a chur leis an daonlathas trí chóras monarcach a chur ar bun. Bhí lucht na measarthachta ar an taobh Bán ag cur in aghaidh an mhonarcachais agus ladar na Gearmáine i gcúrsaí na Fionlainne, go háirithe i dtús an chogaidh. Cosúil leis sin, bhí an Ginearál Mannerheim agus na hóglaigh a fuair oiliúint in Arm na Gearmáine ag teacht salach ar a chéile faoi ról na Gearmáine. Bhí a fhios ag Mannerheim nach raibh na Gardaí Dearga thar mholadh beirte mar shaighdiúirí agus nach raibh cuma ab fhearr ná sin ar arm na Rúise faoi láthair. Mar sin, bhí sé barúlach go dtiocfadh raidhfilí Gearmánacha isteach áisiúil, ach ní raibh saighdiúirí Gearmánacha ag teastáil uaidh. Bhí na hóglaigh - na ''Jäger'' - agus na gníomhaithe a d'earcaigh na ''Jäger'' den tuairim, arís, gur chóir don Fhionlainn comhoibriú go dlúth leis na Gearmánaigh. Chreid Mannerheim go mbeadh an lá leis na comhghuaillithe sa chogadh mór, agus bhí cuspóirí pearsanta aige nach raibh teoranta don Fhionlainn. Is amhlaidh a theastaigh uaidh an rialtas Boilséiveach a chloí i gcomhar le ginearáil Bhána na Rúise agus leis na Sasanaigh agus na Francaigh. Bhí Mannerheim agus na Bána eile ar aon fhocal, áfach, faoi chomh riachtanach agus a bhí sé tuilleadh tailte a shealbhú in Oirthear na Cairéile - bhí canúintí á labhairt ansin a bhí gaolmhar leis an bhFionlainnis, ach ní raibh na ceantair sin ina gcuid d'Ard-Diúcacht na Fionlainne riamh. === An Rúis is an Ghearmáin === Ag caitheamh an chéad spléachaidh duit ar chuspóirí agus ar ghníomhartha na Rúise Sóivéadaí san Fhionlainn, shílfeá go raibh siad ag teacht salach ar a chéile. Ar dtús, bhronn siad neamhspleáchas ar an bhFionlainn agus ar roinnt tíortha eile a bhí ag iarraidh slán a fhágáil ag an Rúis. Ina dhiaidh sin, áfach, d'fhorghabh na Sóivéadaigh cuid mhór de na tíortha seo arís, agus iad ag áitiú nach raibh siad ach ag teacht chun fortachta dá gcuid cairde ansin. Le fírinne, b'fhearr le Léinín an Fhionlainn a choinneáil faoi fhorlámhas na Rúise ar chúiseanna míleata agus fiú inmheánacha, ach b'éigean an tír a thabhairt suas. Bhí an Ghearmáin ag cur brú ar na Sóivéadaigh, agus na trúpaí Francacha agus Sasanacha ag dul i dtír sa Rúis féin le ladar a chur i gcúrsaí inmheánacha na tíre. Thairis sin, bhí sé ag dul rite leis na Boilséivigh greim a choinneáil ar an Rúis féin, agus an tír ina cíor thuathail i ndiaidh na réabhlóide. Mar sin, chuir Léinín an plána mín ar cheist na Fionlainne, agus é ag tabhairt le fios go raibh sé sásta saoirse a thabhairt do na Fionlannaigh faoi chroí mór maith, le teann na mórurraime a bhí aige do phrionsabal an fhéinchinntiúcháin náisiúnta. Nuair a bhris an cogadh amach sa bhliain 1918, áfach, chuidigh sé go fial flaithiúil leis na Gardaí Dearga san Fhionlainn. Dá mbeadh an lá leis na Dearga, mhaolódh sé go mór ar chruachás na mBoilséiveach. Is beag cabhair a bhí na Rúisigh in ann a thabhairt do na Dearga san Fhionlainn, agus iad féin i ndrocháit. Fuair na Dearga dhá chineál tacaíochta ón Rúis Shóivéadach: idir raidhfilí do na Gardaí Dearga Fionlannacha agus shaighdiúirí, is é sin, trúpaí Rúiseacha a bhí dílis don rialtas Boilséiveach. Na trúpaí Impiriúla - iarshaighdiúirí de chuid Arm Impiriúil na Rúise - a bhí fágtha ar an mblár fholamh san Fhionlainn, bhí siad ag imeacht as an tír go tiubh téirimeach, agus Leon Trotscaí ag áitiú orthu an Fhionlainn a thréigean. Is é an cuspóir a chuir Trotscaí roimhe féin ná arm nua a chur i dtoll le chéile don Rúis Shóivéadach i gCathair Pheadair - Arm Dearg an Lucht Oibre agus na dTuathánach. Is é an ráiteas poiblí a chuala an saol mór ó Léinín ná: "Cuirfidh muid raidhfilí go dtí an Fhionlainn, ach staonfaidh muid ó thrúpaí a chur ansin, ó tháinig chun solais nach féidir muinín a chur sna trúpaí." Mar sin féin, bhí an rialtas Sóivéadach ag cur trúpaí armtha go dtí an Fhionlainn chomh maith. Thairis sin, d'fhógair na Sóivéadaigh cogadh do "Ghardaí Bána frithréabhlóideacha na Fionlainne". Bhí siad míshásta, ar ndóigh, leis an dóigh a raibh na Fionlannaigh Bhána ag dí-armáil na dtrúpaí Rúiseacha i nDeisceart na h[[An Ostrabóitne|Ostrabóitne]], agus thairis sin, bhí siad dóchasach go mbrisfeadh réabhlóid Shóisialach amach i Lár na hEorpa chomh maith, faoi thionchar na Rúise. Bhí an Rúis chomh fannlag san am agus nach raibh i gceist le fógairt seo an chogaidh ach iarracht chun brú polaitiúil a chur ar an bhFionlainn.[[Íomhá:FinnishCivilWarMapEnd.svg|mion|220px|Na Gearmánaigh sa deisceart, agus ionsaithe sa Chairéil{{legend|royalblue|Ceantair faoi smacht na mBán nó na nGearmánach}}{{legend|white|Ionsaí na mBán}}{{legend|grey|Ionsaí na nGearmánach}}{{legend|tomato|Ceantair faoi smacht na nDearg}}{{Legend-line|black solid 2px|Gréasán iarnróid}}]]Maidir le hImpireacht na Gearmáine, bhí cúiseanna cumhachta, eacnamaíochta agus míleata aici le ladar a chur i gcúrsaí inmheánacha na Fionlainne. Theastaigh ó na Gearmánaigh a n-úsáid féin a bhaint as acmhainní nádúrtha na tíre. Ó bhí Cathair Pheadair in aice le teorainn thoir na Fionlainne, shíl na Gearmánaigh go bhféadfaidís brú míleata agus polaitiúil a chur ar phríomhchathair na Rúise trí thrúpaí a chur ar garastún in Oirthear na Fionlainne. Thairis sin, bhí na Gearmánaigh buartha faoin ngníomhaíocht a bhí idir lámha ag Cabhlach Ríoga na Sasanach san Aigéan Artach agus chois Murmansk. D'iarr na náisiúnaithe Fionlannacha ar na Gearmánaigh dul i dtír san Fhionlainn i samhradh na bliana 1917, ach san am sin, b'é príomhchuspóir na Gearmáine ná conradh síochána a shíniú leis na Rúisigh, ionas go bhféadfadh an Ghearmáin iomlán a trúpaí a chaitheamh sa chathéadan thiar. Thosaigh na comhchainteanna síochána in Brest-Litovsk i Mí na Nollag 1917, ach le linn na gcomhchainteanna, fuair na Fionlannaigh geallúint go raibh na hÓglaigh Fhionlannacha le teacht abhaile ón nGearmáin a thúisce agus ab fhéidir. Thairis sin, dhíol na Gearmánaigh 70,000 raidhfil leis na Cóir Chosanta. Ar an 10 Feabhra 1918, chinn Trotscaí ar éirí as na comhchainteanna, cé go raibh Léinín toilteanach an tsíocháin a shocrú leis na Gearmánaigh. Chomhairligh na Gearmánaigh cromadh ar an gcogaíocht arís, ó nach raibh síocháin ar bith le teacht. Anois, áfach, thug siad le fios do na gluaiseachtaí náisiúnaíocha san Fhionlainn agus sna tíortha eile a bhí ag iarraidh a neamhspleáchas a bhaint amach ón Rúis go dtiocfaidís chun fortachta dóibh ach iad cabhair a iarraidh ar an nGearmáin. Rinne an Seanadóir E. Hjelt mar a hiarradh air. D'ionsaigh na Gearmánaigh an Rúis ar an toirt, agus ní raibh na Rúisigh ábalta an t-ionradh a stopadh. Ar an 3 Márta 1918, shínigh Léinín an conradh síochána in Brest-Litovsk, agus é sásta an Úcráin, an Pholainn, an Fhionlainn, agus na tíortha Baltacha a thabhairt uaidh. Bhí lucht ceannasaíochta an Airm Impiriúil sa Ghearmáin tar éis Léinín a chur go dtí an Rúis le súil is go n-éireodh leo síocháin chomh fabhrach seo a bhaint amach ón Rúis, agus fíoraíodh an dóchas anois. == Imeachtaí an Chogaidh == === Scliúchais sa Chairéil === Glactar leis go coitianta gur thosaigh na Gardaí Dearga ar an gcogaíocht ag a haon déag san oíche ar an 27 Eanáir 1918, agus gur chrom na Bána ar an obair chéanna ag a trí ar maidin ar an 28 Eanáir, is é sin, ceithre huaire an chloig níos déanaí. Ní raibh an scéal chomh simplí sin, nó roimhe sin féin, thosaigh an dá chineál Gardaí ag cur catha ar a chéile sa Chairéil - in Oirthear na Fionlainne - agus chuaigh na scliúchais sin an oiread i ngéaradas agus go raibh cogadh cathartha ar siúl ansin i bhfad roimh dheireadh Mhí Eanáir. Bhí cathair Viipuri, cathair mhór Oirthear na Fionlainne, ar ceann de na háiteanna ba thábhachtaí ó thaobh na cogaíochta de, agus creidtear go raibh lucht ceannasaíochta an dá chineál Gardaí ag saighdeadh a gcuid cairde in Viipuri chun gnímh. Theastaigh ón dá thaobh Viipuri a shealbhú, ach thairis sin, bhí cuid mhór raidhfilí agus trealaimh chogaidh eile sa chathair a bhí de dhíth ar na Dearga agus ar na Bána araon. Thosaigh an chogaíocht ar an 17-20 Eanáir 1918. Ar dtús, chreach na Dearga armlann an Chóir Chosanta áitiúil, ach go gairid ina dhiaidh sin, cheap na Bána coinsíneacht raidhfilí a bhí ag dul do na Dearga in [[Mikkeli]]. Ar an 21 Eanáir, d'iarr na Bána in Viipuri ar na cóir chosanta sna ceantair thuaithe máguaird teacht chun fortachta dóibh, agus ar an 22 Eanáir, shealbhaigh an mhuintir isteach seo stáisiún iarnróid na cathrach. Sa deireadh thiar thall, áfach, b'éigean dóibh cúlú ó lár na cathrach go Venäjänsaari. Lean an cathlán leis ag cur troda ar an 27 Eanáir in Kämärä taobh theas de Viipuri, áit ar stop sé na traenacha arm a bhí ag teacht ó Chathair Pheadair, agus na Gardaí Bána ag iarraidh na raidhfilí agus an lón cogaidh a bhí ag teacht ar na traenacha seo a sciobadh leo. Bhí na traenacha ag iompar na n-arm a bhí geallta ag Léinín do Ghardaí Dearga na Fionlainne, agus b'iad Eino Rahja agus Jukka Rahja - na deartháireacha Boilséiveacha Fionlannacha - a bhí i gceannas ar na traenacha. Sa deireadh thiar, b'éigean do na Gardaí Bána an cath faoi na traenacha a thabhairt suas, agus bhain na traenacha amach Viipuri sa deireadh. B'iad na Dearga a d'fhan i gceannas ar an gcathair ar feadh tamaill.[[Íomhá:Punapäällikkö_Verner_Lehtimäki_(26901643321).jpg|clé|mion|220px|Garda dearg Verner Lehtimäki, 1918]]Ghlac saighdiúirí Rúiseacha páirt sna scliúchais sa Chairéil, ach má ghlac féin, ní raibh ceannasaíocht ná comandracht ann a choinneodh faoi smacht iad. Bhí saighdiúirí Rúiseacha measctha tríd na Dearga a bhí ag cur troda ar na Bána sa chathair ar an 19 Eanáir agus ar an 22 Eanáir, ach d'fhan an chuid ba mhó den gharastún thiar sna beairicí, nó ní raibh de chroí acu an áit a fhágáil. Ar an 23 Eanáir, áfach, thug coimiseár cúrsaí cogaidh na Rúise, N. Podvoysky, ordú do na saighdiúirí Rúiseacha na Gardaí Bána sa cheantar a dhí-armáil. Idir an dá linn, bhí an cogadh idir na Bána agus na Dearga ag dul i ngéaradas go tiubh, nó bhí na Cóir Chosanta tar éis trúpaí Rúiseacha a dhí-armáil in Sortavala, in Antrea agus in Joensuu. An t-ordú seo a thug Podvoysky, ní raibh sé ag teacht le cinneadh an choiste réigiúnaigh Rúisigh, a bhí den tuairim gurbh fhearr do na saighdiúirí Rúiseacha gan ladar a chur i gcúrsaí inmheánacha na Fionlainne. Sa deireadh thiar, b'éigean do Podvoysky a ordú a tharraingt siar, nó ní raibh na saighdiúirí Rúiseacha in Viipuri sásta aird a thabhairt air pé scéal é.[[Íomhá:Jääkärien_paraati_Vaasan_torilla_26.2.1918_(26970229625).jpg|mion|220px|Paráid na bhFianóglach agus C. G. E. Mannerheim, Vaasa, 26 Feabhra 1918]]Bhí lucht ceannasaíochta na nDearg i Heilsincí buartha faoin dóigh a raibh na Bána ag iarraidh na traenacha arm a stopadh, agus ar an 23 Eanáir, chuir siad gairm shlógtha ar na Gardaí Dearga timpeall an iarnróid ó Heilsincí go Cathair Pheadair. Bhí na Gardaí seo leis an iarnród agus na traenacha a chosaint ar na Bána. Rinne an ghairm shlógtha seo luas leis an réabhlóid san Fhionlainn. Mar shampla, bhí Kotka suite chois an iarnróid, agus na Gardaí Dearga ansin an-líonmhar agus an-láidir. Nuair a chonaic na Bána na sluaite Dearga seo ag máirseáil chun cogaidh, ní raibh siad mall ag tabhairt freagra. Ar an 22 Eanáir 1918, díreach nuair a bhí na Bána agus na Dearga ag troid a chéile timpeall Viipuri, chuir an Leifteanant Woldemar Hägglund (duine de na ''Jäger'', na hÓglaigh a tháinig ón nGearmáin), agus é i gceannas ar na Bána ansin, an sreangscéal seo chuig Mannerheim: ''Tá fir na Cairéile go léir ag dul chun cogaidh leis an tír a shaoradh ó náire na hainrialach. Tá muinín againn as fir chróga na hOstrabóitne go gcomhlíonfaidh siad a ndualgas chomh maith.'' === Tús an Chogaidh === [[Íomhá:FiatPanssariautoValkoistenHallussa.jpg|mion|220px|Gluaisteán armúrtha de chuid na nGardaí Dearga sealbhaithe ag na Bána - Tampere, 1918]] Le teacht na hoíche ar an 26 Eanáir, d'ardaigh na Dearga laindéar dearg ar thúr Áras an Lucht Oibre i Heilsincí mar chomhartha go raibh réabhlóid tosaithe sa chathair. Shealbhaigh na Gardaí Dearga Heilsincí ar maidin ar an 28 Eanáir. Thréig seisear Seanadóirí an phríomhchathair le haghaidh a thabhairt ar Vaasa, áit ar lean siad leo ag obair mar Sheanad Vaasa. D'fhéach Pehr Evind Svinhufvud, cathaoirleach an tSeanaid (is é sin, an Príomh-Aire), d'fhéach sé le Vaasa a bhaint amach ar eitleán de chuid chabhlach na Rúise, ach níor éirigh leis an eitleoir Fionlannach an t-inneall a thosú. Sa deireadh, thug an ''Tarmo'', bristeoir oighir Fionlannach, an Príomh-Aire go Taillinn san Eastóin, agus ina dhiaidh sin, rinne Svinhufvud a bhealach tríd an nGearmáin agus an tSualainn go Tuaisceart na Fionlainne. Níor éalaigh gach duine de na polaiteoirí buirgéiseacha go Vaasa. D'fhan [[Kaarlo Juho Ståhlberg]] agus Lauri Ingman, mar shampla, ar a seachnadh i Heilsincí go dtí gur tháinig na Gearmánaigh. Ar dtús, bhí an cathéadan idir an Fhionlainn Dhearg agus an Fhionlainn Bhán ag rith, a bheag nó a mhór, de réir na líne [[Pori]] - [[Ikaalinen]] - [[Kuru]] - [[Vilppula]] - [[Länkipohja]] - [[Padasjoki]] - [[Heinola]] - [[Mäntyharju]] - [[Savitaipale]] - [[Lappeenranta]] - [[Kamennogorsk|Antrea]] - [[Sosnovo|Rautu]]. Ar an dá thaobh, áfach, fágadh an dream "mícheart" i seilbh na corr-áite. San Fhionlainn Bhán, d'éirigh leis na Dearga [[Oulu]], [[Tornio]], [[Kemi]], [[Raahe]], [[Kuopio]] agus [[Varkaus]] a shealbhú. San Fhionlainn Dhearg, arís, bhí na Bána i gceannas ar [[Uusikaupunki]], [[Siuntio]], [[Kirkkonummi]] agus timpeallacht [[Porvoo]]. Níor mhair na hoileáin imdhruidte i bhfad, áfach. An cineál trúpaí a raibh an lámh in uachtar acu sna ceantair máguaird, ghabh siad na "bunáiteanna" seo i rith na Feabhra. Bhí an-pháirt ag na hiarnróid sa chogadh seo, agus na trúpaí á n-iompar ar na traenacha. Mar sin, is iomaí cath a cuireadh faoi na hacomhail iarnróid cosúil le [[Haapamäki]], [[Tampere]], [[Kouvola]] agus [[Vyborg|Viipuri]]. Bhí timpeall ar 50,000-90,000 saighdiúir ag troid ar gach taobh i rith an chogaidh. Óglaigh - is é sin, saighdiúirí saorthoilteanacha - ab ea an chuid ba mhó de na Dearga. Ar an taobh bán, bhí timpeall ar 11,000-15,000 saighdiúir deonach ag troid. An chuid eile de na trúpaí, ba choinscríofaigh iad, nó cuireadh an Coinscríobh Ginearálta i bhfeidhm san Fhionlainn Bhán ar an 18 Feabhra 1918. An chuid ba mhó de na hóglaigh a chuaigh san arm ar an dá thaobh ní raibh siad ach ar lorg tuarastail agus bia, ach ar ndóigh, is follasach go raibh tucaidí idéalacha ag cuid mhór acu freisin, agus ba mhinic a bhí a muintir ag cur brú orthu liostáil. Ar an taobh dearg, bunaíodh, fiú, complachtaí bansaighdiúirí, agus cailíní óga ag troid iontu - timpeall ar dhá mhíle bean ar fad. Bhí cuid mhaith déagóirí óga páirteach sa chogadh ar an dá thaobh, nach raibh ach 15 go 17 mbliana d'aois. B'iad na feirmeoirí agus an lucht léinn crann taca an Airm Bháin. Maidir leis na Gardaí Dearga, fir oibre ó na cathracha agus scológa bochta ón tuath a bhí ina mbunús. [[Íomhá:Red women in Ruovesi.jpg|mion|220px|Banghardaí dearga, Ruovesi]] === Na Gardaí Dearga ag Cogaíocht === I dtús an chogaidh, ó dheireadh Mhí Eanáir go lár na Márta, b'iad na Dearga a bhí ag ionsaí agus ag dul chun cinn. Ar dtús, b'é Ali Aaltonen a bhí ina cheannasaí ar an Arm, ina dhiaidh sin Eero Haapalainen. Tháinig triúracht cheannasaíochta i gcomharbas ar Haapalainen, a raibh Eino Rahja, Adolf Taimi, agus Evert Eloranta uirthi. D'fhág siadsan an cheannasaíocht ag Kullervo Manner ina ndiaidh. Ní raibh sé i bhfad ag teacht chun solais nach raibh na Dearga thar mholadh beirte mar fhórsaí armtha. Ní raibh mórán oiliúna míleata ar na hoifigigh ná ar na gnáthshaighdiúirí. Ar dtús, bhí na hurchair thaismeacha ní ba dhainséaraí ná an lámhach a bhí ag teacht ó na trúpaí bána. Ní raibh eagraíocht cheart ar an arm ach an oiread. Dáiríre, is ar éigean a bhí an t-arm dearg ag obair ar aon leibhéal ab airde ná an complacht. Toghadh na cinn chomplachta as measc na ngnáthshaighdiúirí ar vóta, rud a d'fhág go raibh siad an-éagsúil mar cheannasaithe. Ní raibh na Gardaí Dearga in ann mórán teannais ná eagla a sheasamh i machaire an áir, agus ba mhinic a tháinig táinrith agus scaipeadh na mionéan orthu. D'fhéadfadh trúpa iomlán saighdiúirí an cathéadan a thréigean agus filleadh abhaile. [[Íomhá:Firing squad in Lankipohja.jpg|mion|220px|Scuad lámhaigh, Länkipohja, 1918]] Is léir gurb iomaí ceannasaí nua sciliúil a d'éirigh as measc na nGardaí Dearga trína ghaisce a thaispeáint go praiticiúil. Fir den chineál seo ab ea Hugo Salmela, Mikko Kokko, Oskari Rantala agus Jalmari Parikka. Níor leor cúpla fear a raibh éirim cheannasaíochta acu, áfach, le fadhbanna na nGardaí Dearga go léir a fhuascailt. D'fhéach na Dearga leis an ngalar a leigheas trí Scoil Mhíleata Kallio a bhunú i gceantar Kallio i Heilsincí le hoiliúint a chur ar oifigigh nua Dhearga, ach briseadh an cogadh ar na Dearga sula raibh an chéad chúrsa críochnaithe. Sa deireadh, chuaigh ionsaithe na nDearg in abar faoi lár Mhí na Márta, ó bhí an misneach ag teip ar na gnáthshaighdiúirí, agus na scileanna oirbheartaíochta gann ag na hoifigigh. Bhí an-fhrustrachas ar na Dearga nuair a fuair siad amach nach raibh mórán maithe iontu le cogadh a chur, agus is féidir a mhaíomh gurbh é an frustrachas seo ba chúis le cuid mhór den Sceimhle Dearg. D'éirigh leis na Dearga, áfach, an-troid a chur ar a son in [[Hauho]] agus in [[Tuulos]] nuair a bhí an tAibreán ag druidim chun deiridh. Sna cathanna seo, bhí na Dearga ag cosaint na sibhialtach a bhí ag éalú leo go dtí an Rúis roimh na trúpaí Bána, ach bhí an cogadh caillte cheana féin. === Na Trúpaí Rúiseacha san Fhionlainn === Bhí arm na Rúise ag titim as a chéile le teann tuirse agus lagmhisnigh i ndiaidh an chogaidh fhada. Mar sin, níor ghlac saighdiúirí Rúiseacha mórán páirte sna cathanna, ach amháin sa chuid den Chairéil a bhí ag críochantacht le Cathair Pheadair. I bhFómhar na bliana 1917, bhí timpeall is céad míle fear de chuid shean-Arm Impiriúil na Rúise ar garastún sa tír. Nuair a bhí an bhliain 1917 ag druidim chun deiridh, bhí an uimhir seo ag dul i laghad go tiubh, nó bhí na saighdiúirí ag fágáil na tíre mar a bhí pleanáilte, ach thairis sin, is iomaí fear a thréig an t-arm scun scan, gan chead a iarraidh ar aon duine. I dtús an Chogaidh Chathartha, bhí timpeall is seachtó míle saighdiúir Rúiseach fágtha san Fhionlainn, agus nuair a chuaigh Síocháin Brest-Litovsk i bhfeidhm idir an Rúis Shóivéadach agus an Ghearmáin ar an 3 Márta 1918, ní raibh ach tríocha míle acu fanta. Le teacht an Aibreáin, bhí an chuid ba mhó de shaighdiúirí na hImpireachta glanta leis as an tír. Sa deireadh, ní raibh ach 7,000-10,000 saighdiúir Rúiseach páirteach in imeachtaí an Chogaidh Chathartha san Fhionlainn. Bhí cuid acu ar garastún sa tír ó thús ama, agus tháinig an chuid eile ó Chathair Pheadair le linn an chogaidh. Níor éirigh leis na Dearga mórán de na fir seo a chur ag troid ach an oiread: ní raibh ach cúpla míle acu i bpáirc an áir ag aon am ar leith. Ón taobh eile de, bhí oifigigh Rúiseacha ag cabhrú leis na Dearga go deireadh na Feabhra, cosúil leis an gCoirnéal M. Svetchnikov in iarthar na Fionlainne agus I. Yeremeyev in oirthear na tíre. Ní raibh an comhoibriú ag dul go maith, áfach, nó ní raibh Fionlainnis ag na Rúisigh ná mórán Rúisise ag na Fionlannaigh, agus ní raibh muinín ag an dá dhream as a chéile ach an oiread. Fiú nuair a bhí na Dearga ag ionsaí, agus na Rúisigh ag cuidiú leo, ní raibh siad ábalta líne an chathéadain a aistriú ó thuaidh. Nuair a thosaigh na Gearmánaigh agus na Rúisigh ag cur cogaidh ar a chéile in athuair ar an 18 Feabhra 1918, aistríodh cuid mhór trúpaí Rúiseacha go Cathair Pheadair, agus ní raibh siad le filleadh go dtí an Fhionlainn. Bhí an Rúis Shóivéadach ag tacú leis na Dearga i gcónaí trí raidhfilí agus lón cogaidh a chur chucu, ach ní raibh tuilleadh saighdiúirí ag teacht anoir. Bhí trúpaí Rúiseacha gníomhach i gCuing na Cairéile go deireadh an chogaidh, agus iad ag tacú leis na Dearga ansin, ach b'é an rud ba mhó a bhí i gceist acu ansin ná Cathair Pheadair a chosaint. === Na Gardaí Bána ag Cogaíocht === Dhí-armáil na Bána na trúpaí Rúiseacha i nDeisceart na hOstrabóitne ón 28 go dtí an 31 Eanáir, agus ní raibh mórán achrainn ann. An Coiste Réigiúnach, a bhí ag déanamh ionadaíochta don Rúis san Fhionlainn, thug sé le fios ar an 24 Eanáir don tSeanad in Vaasa go raibh na trúpaí Rúiseacha "á gcur abhaile mar a bhí pleanáilte". Ar an 30 Eanáir, d'eisigh an Seanad in Vaasa agus Ceanncheathrú an Ghinearáil Mannerheim in éineacht forógra do na saighdiúirí Rúiseacha, ag rá nach raibh "arm na bhfeirmeoirí Fionlannacha" ag cur cogaidh ar na saighdiúirí Rúiseacha. Ón taobh eile de, áfach, is í an bholscaireacht a fuair gnáthshaighdiúirí na mBán le cloisteáil gurbh iad na Rúisigh na príomhnaimhde. Cuid mhór de na hoifigigh Rúiseacha a bhí fanta san Fhionlainn, thacaigh siad leis na Bána. I dtús na bliana 1918, d'ordaigh an rialtas Sóivéadach do na garastúin Rúiseacha san Fhionlainn neodracht a chleachtadh i leith chúrsaí inmheánacha na Fionlainne, agus d'eisigh cúpla coiste áitiúil de chuid na saighdiúirí Rúiseacha forógraí neodrachta dá gcuid féin. Mar sin, bhí na hoifigigh Rúiseacha anseo agus ansiúd ag comhoibriú go dlúth leis na Cóir Chosanta. Chabhraigh an Leas-Aimiréal Nikolay Podgurskiy, ceannasaí an chabhlaigh chosanta Rúisigh i Murascaill na Bóitne, leis an nGinearál Mannerheim an garastún Rúiseach in Vaasa a dhí-armáil. [[Íomhá:Verner Lehtimäki Finnish Civil War.JPG|mion|220px|Verner Lehtimäki, garda dearg, 1918]] In éiric na tacaíochta a fuair sé ó na hoifigigh Rúiseacha, d'fhéach Mannerheim chuige go bhfaighfidís tuarastal, aíocht, agus bia. D'fhág sé cead a gcos acu in Vaasa chomh maith. In Seinäjoki, d'fhan na trúpaí Rúiseacha ina seanáit. Gheall Mannerheim do na Rúisigh go bhfaighfidís coimirce aistir as an tír agus go dtabharfaí a gcuid arm ar ais dóibh ag an teorainn. Ní raibh Mannerheim ábalta an gealltanas seo a chomhlíonadh, áfach. Nuair a tháinig na hÓglaigh ón nGearmáin go Vaasa, d'athraigh an dearcadh ar na Rúisigh go mór. Cuireadh na Rúisigh faoi ghlas i gcampaí géibhinn, agus na trúpaí Bána ag baint a n-úsáide féin as raidhfilí na Rúiseach. I dtús an chogaidh, d'éirigh ina chath idir na Bána agus na Rúisigh in [[Ruovesi]], in [[Vilppula]], chois [[Mäntyharju]] agus sa Chairéil. Faoi lár Mhí na Márta 1918, fuair na Bána an lámh in uachtar, agus bhí an chóir leo go deireadh an chogaidh. B'í proifisiúntacht na n-oifigeach, thar aon rud eile, a shocraigh an scéal. An chuid ba mhó de na hoifigigh Bhána, bhí seal caite acu ar fiannas in Arm Impiriúil na Rúise. Thairis sin, bhí óglaigh eachtrannacha ann, chomh maith leis na hÓglaigh Fhionlannacha a tháinig ón nGearmáin. Bhí 1,300 duine de na hóglaigh seo, na ''jääkärit'', páirteach sa chogadh. Dá réir sin, bhí na Bána níos eolaí ar oirbheartaíocht agus ar straitéis an chogaidh, ar phleanáil agus ar fheidhmiú na n-oibríochtaí. Ón taobh eile de, ba léanmhar an scéal é go ndeachaigh na ''jääkärit'' go dtí an Ghearmáin le bheith in ann saoirse a bhaint amach dá dtír, agus gur tháinig siad abhaile le cath a chur ar chuid dá muintir féin. Lucht oibre a bhí i gcuid de na ''jääkärit'' féin, agus chaithfidís cogadh a chur ar a muintir agus ar a n-aicme féin. Le fírinne, d'fhan thart ar dhá chéad fear de na hóglaigh seo thiar sa Ghearmáin, agus ní raibh siad páirteach i gcogadh cathartha na Fionlainne ar aon nós. Maidir leis na gnáthshaighdiúirí sna Gardaí Bána, is iomaí fear acu nach bhfuair mórán oiliúna ach oiread leis na Dearga. D'fhéadfadh na saighdiúirí a bheith ag siúl leo go hoscailte trasna an mhachaire, gan a bheith ag iarraidh dul ar foscadh ó philéir an namhad, agus iad ag scaoileadh rompu gan aimsiú gan aidhmeáil. Cosúil leis na Dearga, d'fhéadfadh na Bána an cathéadan a thréigean as a stuaim féin le scíth a ligean, gan a thuiscint cé chomh dáiríre a bhí an cás ina raibh siad. Rinne na Cóir Chosanta cúpla iarracht le hoiliúint chogaidh a sholáthar dá gcuid saighdiúirí i scoileanna tacair in Vöyri agus in Vimpeli, ach tríd is tríd, b'iad na ''jääkärit'', na hÓglaigh Fhionlannacha in Arm na Gearmáine, an t-aon dream amháin a raibh idir oiliúint mhíleata orthu agus taithí ar an gcogaíocht acu. Bhí na cúrsaí idé-eolaíochta ag déanamh scime do lucht ceannais na mBán chomh maith. Shíl siad gurbh fhéidir nach mbeadh cuid mhór de na saighdiúirí sásta cogadh a chur ar na Dearga Fionlannacha. Ní raibh na feirmeoirí beaga ó Lár na Fionlainne agus ón Tuaisceart ní ba shaibhre ná an lucht oibre ar an taobh Dearg, agus d'fhéadfaidís, fiú, tuiscint áirithe a léiriú do thucaidí cogaíochta na nDearg. Mar sin, chuir bolscaireacht na mBán an-bhéim ar ról na Rúiseach sa chogadh agus ar chomhoibriú na nDearg leis na Rúisigh. An coinscríobh a cuireadh i bhfeidhm sa chuid Bhán den tír, chuir sé d'iallach ar gach fear dul sna saighdiúirí, iad siúd san áireamh a d'fhéadfadh a bheith fabhrach do na Dearga sa chuid sin den tír. Ón taobh eile de, áirítear gur staon timpeall is 30,000 fear ó dhul in Arm na mBán cé go raibh siad in aois inchoinscríofa, toisc go raibh luiteamas acu leis na Dearga, agus iad drogallach cogadh a chur ar lucht a gcomhbharúla. Is gá a lua freisin go raibh cuid mhór de mhuintir na tuaithe cráifeach go maith, agus iad ag cur in aghaidh an tSóisialachais, ó shíl siad gurbh ionann é agus aindiachas agus éigreideamh. I dteanga na saighdiúireachta, is gnách "Gardaí" a thabhairt ar thrúpaí den chéad scoth a bhfuil traidisiún ar leith agus ''ethos'' ar leith acu, cf. mar shampla, na ''Coldstream '''Guards''''' in Arm na Breataine Móire. An dóigh a n-úsáidtear an téarma sin (''kaarti'' as Fionlainnis) i gcomhthéacs an Chogaidh Chathartha san Fhionlainn, níl sé ag teacht go rómhaith leis an traidisiún míleata. Ní scothdhíormaí a bhí i gceist leis na "Gardaí" san Fhionlainn ar aon nós, ach díormaí tacair a earcaíodh as measc na cosmhuintire. === Cath Tampere === B'é an beart cogaidh ba thábhachtaí dá ndearna na Bána ná Cath Tampere ón 16 Márta go dtí an 6 Aibreán 1918. De thoradh an chatha, shealbhaigh na Bána an áit ba mhó tionsclaíochta sa tír ó na Dearga. Ullmhúcháin don chath faoi Tampere ab ea an briseadh tríd an bhfronta a rinne na Bána in Länkipohja i gceantar Längelmäki taobh thoir thuaidh den chathair, chomh maith leis na cathanna lastuaidh agus taobh thiar thuaidh de Tampere ar feadh na líne a rith trí Vilppula, Kuru, Kyröskoski agus Suodenniemi. Nuair a bhuaigh na Bána na cathanna in Lempäälä ar an 24 Márta agus in Siuro ar an 26 Márta, bhí Tampere imdhruidte ag na Bána. Bhí cath Tampere ar an gcath ba mhó a cuireadh i gCríoch Lochlann riamh, agus 16,000 saighdiúir páirteach ann ar an taobh Bán, 14,000 ar an taobh Dearg. Faoin am seo, bhí na Dearga ag éirí cleachta ar an gcogadh, agus iad dáigh dána dásachtach ag cosaint na cathrach. Níor thaise do na Bána ach an oiread, nó chuir siad rogha a dtrúpaí sa chath. Ar Dhéardaoin Mandála na Fola, an 28 Márta, bhí na Dearga ábalta fanacht ar foscadh agus aimsiú ceart a fháil, agus d'éirigh leo an-éirleach a dhéanamh ar na Bána. Maraíodh leathchéad fear de na hóglaigh a fuair oiliúint sa Ghearmáin, agus chaill aonaid áirithe san Arm Bán níos mó ná fear as gach beirt. An t-ionsaí a shocraigh an scéal sa deireadh, cuireadh tús leis le lámhach láidir airtléire a bhí dírithe ar lár na cathrach, ar an 3 Aibreán 1918. Bhí trúpaí an dá thaobh ag cur troda faoi gach teach, mar is dual do chathanna cathrach. San am seo, freisin, ní raibh mórán eachtrannach páirteach sa chathair, nó bhí an chuid ba mhó de na Rúisigh glanta as an tír, agus ní raibh teacht na nGearmánach ach ar na bacáin. [[Íomhá:Punaisten ruumiita Kalevankankaan hautausmaalla Tampereen taistelun jälkeen (26365985413).jpg|mion|220px|Reilig Kaleva tar éis Chath Tampere (Aibreán 1918)]] Maraíodh 700-900 duine de na Gardaí Bána. Chaill na Gardaí Dearga 1,000-1,500 duine, ina measc Hugo Salmela, duine de na hoifigigh ab fhearr dá raibh acu. Cimíodh 11,000-12,000 Garda Dearg. Fuair 71 sibhialtach bás, an chuid ba mhó acu faoi chith na n-urchar as na gunnaí móra airtléire. Chuaigh cuid mhór de na sibhialtaigh ar lorg foscaidh sna teampaill, ar nós Ardeaglais Tampere agus Eaglais Alastair (''Aleksanterinkirkko''). Chuaigh ceantair áirithe den chathair, go háirithe Tammela agus Kyttälä, de dhroim an tsaoil go hiomlán. I ndiaidh chath Tampere, thréig na Dearga iarthar na tíre. Bhí cathanna móra á gcur in oirthear na Fionlainne i gcónaí, go háirithe timpeall Viipuri. Ghabh na Bána an chathair sin ar an 29 Aibreán. Bhí 18,500 saighdiúir Bán agus 7,000 duine de na Gardaí Dearga páirteach sa chath seo. Fuair leathchéad fear de na Bána bás sa chath seo, agus dealraíonn sé gur bhásaigh deichniúr nó dáréag ar an taobh Dearg in aghaidh gach Garda Bán acu siúd. Cimíodh na mílte Dearga freisin, agus tháinig na Bána i seilbh an-chreiche: trí chéad gunna mór airtléire, dhá chéad inneallghunna, traein armúrtha, agus cuid mhór bia agus lón cogaidh. === Teacht na nGearmánach === [[Íomhá:SaksalaisiaHelsingissa.jpg|mion|220px|Saighdiúirí Gearmánacha agus gunna MG 08 i Heilsincí]]Nuair a bhí na Gardaí Bána díreach ag ionsaí Dheisceart na Fionlainne ar chathéadan leathan, tháinig díormaí Gearmánacha i dtír in Hanko ar an 3 Aibreán 1918 faoi cheannas an Mhaorghinearáil Rüdiger von der Goltz, deich míle saighdiúir ar fad. Thairis sin, tháinig díorma eile i dtír in Loviisa ar an 7 Aibreán. Trí mhíle saighdiúir Gearmánacha a bhí ann agus iad faoi cheannas oifigigh dar shloinne Brandenstein. Roimhe sin, bhí siad ar garastún i dTaillinn san Eastóin. Na saighdiúirí a bhí ag ascnamh leo ó Hanko, bhain siad amach Heilsincí ar an 10 Aibreán, agus d'éirigh ina chath idir iad agus na Dearga sa chathair. Ceithre lá ina dhiaidh, bhí na Dearga cloíte acu. Fuair na Gearmánaigh cabhair ó na Bána a bhí ar a seachnadh sa chathair, agus ghlac cúpla míle acu siúd páirt sna cathanna. Ar an 21 Aibreán, thit Hyvinkää leis na Gearmánaigh, agus ar an 22 Aibreán, shealbhaigh siad Riihimäki. Ceithre lá ina dhiaidh sin, ghabh siad Hämeenlinna. Na Gearmánaigh a tháinig i dtír in Loviisa, shroich siad Lahti ar an 19 Aibreán, agus nuair a chuaigh siad i seilbh na háite, sháigh siad isteach ding idir Dearga an Oirthir agus Dearga an Iarthair. Le cuidiú na nGearmánach, fuair na Bána an ceann is fearr ar na Dearga go sciobtha. Ón taobh eile de, bhí an Fhionlainn faoi smacht ag na Gearmánaigh anois. === Ról na Sualainne sa Chogadh === Níor ghlac an tSualainn páirt i gcogadh cathartha na Fionlainne, ach fuair ceanncheathrú na mBán tacaíocht agus cabhair ó 84 oifigeach deonach Sualannach. Thairis sin, tháinig díorma d'óglaigh Shualannacha go dtí an Fhionlainn faoi cheannas an Chaptaein Hjalmar Frisell le troid ar son chúis na mBán. Ní raibh ach timpeall ar leathchéad saighdiúir ann nó níos lú fós, agus b'fhearr cathlán a thabhairt ar an "mbriogáid" seo. Thairis sin, áfach, d'fhéach saighdiúirí Sualannacha le hOileáin Åland idir an Fhionlainn agus an tSualainn a shealbhú ar an 15 Feabhra 1918. Is í an tSualainnis an t-aon teanga amháin a labhraítear sna hoileáin, agus thug an tSualainn le fios gur "iarr muintir Åland orthu teacht chun fortachta" do na hoileáin. Is dóichí, áfach, go raibh lucht rialtais na Sualainne buartha faoi chomh cóngarach agus atá na hoileáin do phríomhchathair a dtíre. Ar an 5 Márta 1918, áfach, chuaigh na Gearmánaigh i dtír sna hoileáin, agus b'éigean do na Sualannaigh filleadh abhaile. Bhí an duine deireanach acu bailithe leis i dtús Mhí na Bealtaine. === An Cogadh san Aer === [[Íomhá:Kaksi_punaista_teloitetaan_Kiviniemessä_Karjalan_kannaksella_11.4.1918_(26364614704).jpg|mion|220px|Scuad lámhaigh bán, Kiviniemi]]Na haerfoirt mhíleata a bhí ag na Rúisigh san Fhionlainn, stop siad ag obair, nuair a d'fhill na heitleoirí go dtí an Rúis, agus an chuid ba mhó acu meáite ar pháirt a ghlacadh i gcogadh cathartha na tíre seo ar thaobh na "mBán" ansin. Fágadh dornán d'eitleáin Rúiseacha ag na Dearga, go háirithe muireitleáin - is é sin, eitleáin nach raibh ábalta tuirlingt ach ar an uisce. Ní raibh eitleoirí Fionlannacha ar fáil, agus mar sin, d'earcaigh na Dearga cúpla eitleoir Rúiseach a bhí fágtha san Fhionlainn. Thosaigh eitleoireacht na nDearg i gceart, nuair a cuireadh cúig eitleán ó Viipuri go Riihimäki faoi dheireadh Mhí Feabhra. Bhunaigh na Dearga aerscuadrúin i Heilsincí, in Tampere, in Utti in aice le Kouvola, agus in Viipuri. Ní féidir a rá go mbeadh "aerfhórsa" ag na Dearga, nó bhí gach aerscuadrún ag oibriú mar chuid de na trúpaí ar chathéadan a réigiúin féin. Bunaíodh scoil eitleoireachta i Heilsincí, ach níor chríochnaigh aon duine de na daltaí a chúrsa sular ghabh na Gearmánaigh agus na Bána an chathair. Maidir leis na heitleáin a tháinig go Riihimäki, fuair scuadrún Tampere dhá cheann acu agus cuireadh an chuid eile go Kouvola. Na heitleáin a cuireadh go Tampere, b'eitleán spiaireachta ceann acu, den tíopa Nieuport 10, agus b'eitleán trodaíochta an ceann eile, den chineál Nieuport 17. Chuaigh ceathrar eitleoirí Rúiseacha go Tampere freisin, maille le seisear meicneoirí, agus rinneadh an chéad eitilt chogaidh ar an 1 Márta 1918.[[Íomhá:Viipurin_lääninvankila_1918.jpg|mion|220px|Aibreán 1918: sléacht i bpríosún Vyborg. Dúnmharaíodh 30 garda bán]]Dealraíonn sé go raibh dhá eitleán eile ag na Dearga ar an bhfronta thoir. Shealbhaigh na Bána cúpla eitleán roimh dheireadh an chogaidh, agus an chuid eile ina dhiaidh, murar scriosadh sa chath iad. Bhíodh na heitleáin ag bailiú faisnéise, ag caitheamh buamaí nó duilleoga bolscaireachta agus ag iarraidh suíomh na hairtléire naimhdí a aithint, ach ní raibh mórán maithe iontu. Bhí cúiseanna éagsúla leis seo: ní raibh an cheannasaíocht ag oibriú go maith, agus bhí drochbhail ar na heitleáin, nó níor bhac na meicneoirí le caoi cheart a chur orthu. Bhí na heitleoirí Rúiseacha féin ar nós cuma liom. Fuair na Bána eitleáin ón tSualainn, agus tháinig siad i seilbh roinnt eitleán a d'fhág na Rúisigh ina dhiaidh. Tugadh ceithre eitleán, ceann acu den tíopa Morane-Saulnier Parasol agus an chuid eile den tíopa N.A.B. Albatros, ón tSualainn faoi dheireadh Mhí Feabhra. Bronntanais a bhí i gceist le dhá Albatros, agus ceannaíodh an tríú ceann ar airgead síos. Bhí sé de rún ag na Bána úsáid a bhaint as na heitleáin le tacaíocht a sholáthar do na trúpaí, ach ní raibh na heitleáin seo rófhreastalach ar imthosca an chogaidh chathartha. Ní raibh eitleoirí Fionlannacha ar fáil do na Bána ach an oiread, agus b'éigean dóibh dul i muinín eitleoirí agus meicneoirí Sualannacha. Fuair an Leifteanant Bertil Mårtenson oiliúint an eitleora sa Ghearmáin, ach d'fhan sé sa tír sin le heitleáin a cheannach don Fhionlainn, ionas nár ghlac sé páirt ar bith sa chogadh chathartha. I rith an chogaidh, bhí 29 Sualannach, 7 Rúiseach, 4 Fionlannach agus 2 Danmhargach ag eitilt in aerfhórsa na mBán. Ní raibh i gceist ach spiaireacht agus bailiú faisnéise. Tháinig eitleoirí Gearmánacha in éineacht leis na trúpaí Gearmánacha, ach ní raibh ról tábhachtach ag na heitleáin Ghearmánacha sa chogadh ach an oiread.[[Íomhá:Civil_War_Prison_Camp_in_Helsinki.png|clé|mion|220px|Campa géibhinn in Suomenlinna, Heilsincí]] === An Sceimhle Polaitiúil === Bhí an foréigean polaitiúil - an Sceimhle Dearg agus an Sceimhle Bán, mar a deirtear - fite fuaite le cogadh na bliana 1918. Ba chúis náire don dá thaobh an oiread daoine is a cuireadh chun báis gan chúis cheart, agus rinneadh iarrachtaí na básuithe a mhíniú mar fhoréigean primitíbheach nach raibh go díreach ag teastáil ó aon duine de lucht an cheannais. Is é tuiscint na staraithe ar an mbliain 1918 inniu gur cuid dhoscartha den chogaíocht féin a bhí i gceist le sceimhliú na sibhialtach. Fuair an oirbheartaíocht seo spreagadh ó na cogaí cathartha a cuireadh roimh an gceann seo, ó na feachtais fhorleathana sceimhlithe le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda, agus ón bhforéigean polaitiúil a bhí ag éirí coitianta san Fhionlainn roimh an gcogadh cathartha. B'é ba chuspóir leis an sceimhliú ná struchtúir chumhachta an namhad a scrios agus lagmhisneach a chur ar lucht a leanúna. Díoltas pearsanta nó áitiúil a bhí i gceist i gcéatadán áirithe de na básuithe, ach glactar leis go raibh an tríú cuid den Sceimhle Dearg pleanáilte d'aon turas ag lucht ceannais na nDearg. Maidir leis an Sceimhle Bán, tharla an chuid ba mhó de nuair a ghabh na Bána na críocha Dearga, agus is dóigh leis na staraithe gur cogaíocht phleanáilte eagraithe a bhí i gceist leis. Bhí an dá rialtas - idir Thoscaireacht Phobail na nDearg i Heilsincí agus Seanad na mBán in Vaasa - ag áitiú go raibh siad in aghaidh oirbheartaíocht an sceimhle. [[Íomhá:Rump_Parliament.jpg|mion|220px|"Dáil" i Heilsincí, 1918: oifigigh ón nGearmáin ar chlé, agus an Daonlathach Sóisialta Matti Paasivuori ina aonar ar dheis]] B'iad na Colúin Reatha (Fionlainnis: ''lentävät osastot'', nó "díormaí eitilteacha") a rinne an chuid ba mhó de na hainghníomhartha ar an dá thaobh. Is éard a bhí i gceist leis na Colúin Reatha ná trúpaí bailithe faisnéise nó trúpaí ruathair nach raibh beann ar bith acu ar lucht ceannais áitiúil nó réigiúnach na nDearg nó na mBán - bhí siad ag fáil a gcuid orduithe go díreach ó cheanncheathrú na nDearg nó na mBán. Bhí 10-80 saighdiúir i gcolún den chineál seo, agus capaill acu mar ghléas taistil. De ghnáth, bhí siad ní b'óige ná na Gardaí ar an bhfronta, nó d'fhéadfá teacht ar dhéagóirí óga sna colúin seo nach raibh ach trí nó ceithre bliana déag d'aois. Bhí fear fásta i gceannas ar na buachaillí seo, agus iad umhal dá údarás doshéanta. Bhíodh na colúin reatha ag bailiú faisnéise, ag déanamh ionsaithe tobanna i stíl treallchogaíochta, ag bású daoine a fuair breith an bháis nó ag marú rompu gan fios fátha ná siocair. ==== An Sceimhle Dearg ==== Mharaigh na Dearga timpeall ar mhíle go leith de shibhialtaigh sna críocha a bhí sealbhaithe acu. Básaíodh cuid mhaith acu i rith na Feabhra, nó timpeall ar sheacht gcéad duine. I Mí na Márta, mhaolaigh go mór ar an sceimhle, ach nuair a bhí an cogadh ag teip ar na Dearga agus an Bhealtaine ag teacht, chrom na Dearga ar a gcuid cimí a mharú arís. Is é an cuspóir a bhí leis an Sceimhle Dearg ná iad siúd a mharú a d'fhéadfadh a bheith báúil leis na Bána, toisc go raibh a leithéid de stádas acu sa tsochaí - is é sin, gníomhaithe de chuid na gCór Cosanta, tiarnaí talún, feirmeoirí saibhre, polaiteoirí, póilíní, múinteoirí, státseirbhísigh arda, bainisteoirí tionsclaíochta agus rachmasóirí. Mharaigh na Dearga cuid mhór ministrí de chuid na hEaglaise Liútaránaí, nó go háirithe faoin tuath, ba chuid den chóras traidisiúnta cumhachta iad, de réir na tuisceana a bhí ag na Dearga do na cúrsaí seo. Tharla cuid mhór d'ainghníomhartha na nDearg timpeall Kouvola nó sa cheantar in aice le Toijala. Is gnách "lárphointí an sceimhle" a thabhairt ar na háiteanna seo. Maraíodh 300-350 duine ansin. Ní mór éirleach Suinula a lua freisin. In Suinula i gceantar [[Kangasala]], mharaigh na Dearga cúigear ball déag den Chór Chosanta áitiúil ar an 31 Eanáir. Ar an 25 Aibreán, cuireadh 23 cime chun báis in [[Lappeenranta]], agus ar an 27 Aibreán, básaíodh 30 cime i bpríosún Viipuri. Thairis sin, básaíodh aon chime déag i gColáiste Pori ar an 6 Feabhra, agus lámhachadh seisear oibrí déag de chuid an chomhlachta úd A. Ahlström ar theorainn [[Pori]] agus [[Noormarkku]], in Koliahde, ar an 10 Márta 1918. ==== An Sceimhle Bán ==== [[Íomhá:Finnish_Civil_War_Memorial_Antrea.jpg|mion|220px|Cuimhneachán bán in Antrea (Kamennogorsk na Rúise inniu)]] Sa Sceimhle Bán, maraíodh idir lucht ceannais de chuid na nDearg agus dhaoine de na gnáthcheannairceoirí agus de lucht a dtacaíochta. Cuireadh an bhéim ba mhó orthu siúd a bhí i gceannas ar na Gardaí Dearga, a raibh lámh acu i gcúrsaí riaracháin na nDearg nó a ghlac páirt sa chogadh nó sa Sceimhle Dearg. B'iad na saighdiúirí Rúiseacha ba mhó a bhí thíos leis na básuithe i ndiaidh na gcathanna. Sa deireadh thiar thall, fuair timpeall ar 7,000-10,000 duine bás sa Sceimhle Bán, i bhfad níos mó ná sa Sceimhle Dearg. Ní san am céanna a thit an dá Sceimhle amach. I dtús an chogaidh, i bhFeabhra na bliana 1918, maraíodh timpeall ar 350 duine. Sa chéad mhí eile, cuireadh 500 duine chun báis, ach i rith an Aibreáin agus na Bealtaine, chuaigh an Sceimhle Bán go mór mór chun méadaíochta, nó lámhachadh beagnach dhá mhíle san Aibreán, agus níos mó ná ceithre mhíle sa Bhealtaine. Thosaigh an Sceimhle Bán i ndáiríre, nuair a gabhadh Varkaus, cathair a raibh na Dearga ina seilbh, agus í imdhruidte ag na Bána ó gach taobh. Nuair a ghabh na Bána an áit, agus na Gardaí Dearga cimithe acu, deirtear gur mharaigh siad duine as an deichniúr de na cimí, agus gur caitheadh crainn ar an té a chuirfí chun báis. Mar sin, is gnách "Crannchur Huruslahti" a thabhairt ar na básuithe in Varkaus - loch is ea Huruslahti a bhfuil an chathair tógtha ar an dá thaobh de. Is í fírinne na staire mar a thuigtear inniu é, áfach, ná gur tugadh aird ar ról na ndaoine sna Gardaí Dearga, agus go ndearnadh iarrachtaí gan ach an lucht ceannais a bhású. [[Íomhá:Pohjois-Haagan_veljeshauta.jpg|mion|220px|Olluaigh in Haaga, Heilsincí]] Tharla sluamharú eile in ospidéal Harmoinen ar an 10 Márta 1918. Ní bhfuair ach triúr déag bás, ach bhí siombaileachas an-tromchiallach ag baint leis na himeachtaí seo. Nuair a shealbhaigh na Bána ospidéal machaire na Croise Deirge in Harmoinen, mharaigh siad an t-iomlán, beagnach, de na Dearga a bhí á leigheas san ospidéal, chomh maith le cuid d'fhoireann an ospidéil. Nuair a shroich an sceimhle a bhuaicphointe, seachtain dheireanach an Aibreáin agus an chéad seachtain den Bhealtaine, bhí timpeall ar dhá chéad duine á gcur chun báis in aghaidh an lae. I rith Mhí na Bealtaine, lámhachadh 100-150 bean in Lahti a raibh baint acu leis na Dearga. Cuireadh timpeall ar 300-400 bean chun báis i ndiaidh na gcathanna. Is deacair a rá, áfach, cé a maraíodh go gairid i ndiaidh na gcathanna, nuair a bhí na Bána ag cur a gcuid cimí cogaidh chun báis, agus cé a fuair bás i bpáirc an áir. ==== Iarsmaí an Sceimhle ==== [[Íomhá:Vilhelm Thesleff.gif|mion|220px|An Maorghinearál Vilhelm Aleksander Thesleff]] Tháinig an sceimhle isteach úsáideach ag an dá thaobh sa chogadh chathartha. Ón taobh eile de, áfach, bhí an-leas á bhaint ag do chuid naimhde as na hainghníomhartha a rinne do chuid trúpaí, agus mar sin, d'iompaigh an sceimhle ina fháinne fí: bhí bolscaireacht na mBán ag áitiú go raibh an Sceimhle Bán riachtanach leis an Sceimhle Dearg a stopadh, agus a mhalairt á fhógairt ar an taobh eile den chlaí, ar ndóigh. Bhí ról tábhachtach ag na nuachtáin agus ag an mbolscaireacht sa chogadh seo. Bhí na nuachtáin ag insint scéalta uafáis faoi choireanna cogaidh an taoibh eile agus ag cóiriú is ag dathú na n-imeachtaí. Bhí an dá thaobh ag éileamh díoltais agus ag cur feillbhirt i leith an taoibh eile. Agus, ar ndóigh, bhí an dá chineál Gardaí ag léamh na bolscaireachta seo. Chreid siad nárbh í áit na trócaire áit an chatha, agus go raibh lucht an taoibh eile meáite ar na stéigeacha a stealladh asat ach tú féin teacht rompu. I ndiaidh an chogaidh, is fada a bhí an ghoimh ag goilleadh orthu siúd a chaill cairde nó gaolta sa chogadh, agus na glúnta a tháinig ina ndiaidh sin féin, ba dual dóibh comhionannú a dhéanamh le taobh a muintire féin sa chogadh. Inniu, áfach, tá an ghoimh ag cneasú sa deireadh, agus na daoine in ann a admháil go raibh an dá thaobh ciontach in ainghníomhartha. Tríd is tríd, bhí an Fhionlainn i bhfad ag teacht chuici féin i ndiaidh an chogaidh, agus is féidir a rá go bhfuil an seanfhaltanas le haithint in áiteanna inniu féin. === Deireadh an Chogaidh === Faoi bhrú an ionsaí a bhí á thabhairt ag na Bána agus ag na Gearmánaigh in éineacht, b'éigean don Toscaireacht Phobail Heilsincí a thréigean ar an 8 Aibreán agus aghaidh a thabhairt ar Viipuri. Ar an 25 Aibreán, d'éalaigh an chuid ba mhó acu ar aghaidh go dtí Cathair Pheadair. Bhain teitheadh seo na gceannairí an-mhealladh as na Gardaí Dearga. Na carbháin mhóra de Dhearga a bhí ag iarraidh éalú as an tír, ghéill siad iad féin do na Bána sa deireadh idir Lahti agus Hämeenkoski (nó "Koski", san am sin) i dtús Mhí na Bealtaine. Scoir an cúpla dornán deireanach de na Gardaí Dearga den chath i réigiún Kymenlaakso ar an 5 Bealtaine 1918. Tháinig deireadh leis an gcogadh, nuair a chúlaigh na saighdiúirí Rúiseacha ó bhunáit mhíleata Ino i gCuing na Cairéile ar an 14 Bealtaine. Bhí Gardaí Dearga na Fionlainne cloíte. Ar dtús, bhí gluaiseacht an lucht oibre san Fhionlainn ag cloí leis an síochánachas, ach anois, briseadh an cath orthu i gcogadh cathartha. Cuid de na ceannairí, chuir siad lámh ina mbás féin. Na Gardaí Dearga a tháinig ina mbeo as an gcogadh agus as an sceimhle, imtheorannaíodh sna campaí géibhinn iad le fanacht leis an tsaoirse nó leis an mbás. [[Íomhá:Rüdiger von der Goltz.jpg|mion|220px|An Maorghinearál Rüdiger von der Goltz]] D'fhill na Seanadóirí ó Vaasa go Heilsincí ar an 2 Bealtaine 1918. Níorbh é an tArm Bán a chuir fáilte rompu, ach na saighdiúirí Gearmánacha agus an Maorghinearál Rüdiger von der Goltz, "fíorcheann stáit na Fionlainne". Beag beann ar na Gearmánaigh, d'eagraigh an Ginearál Mannerheim paráid dá chuid díormaí féin i Heilsincí ar an 16 Bealtaine 1918. Ní raibh comhchainteanna síochána ar siúl idir na Bána agus na Dearga riamh, agus níor síníodh conradh síochána ar bith ach an oiread. == Na hImeachtaí i nDiaidh an Chogaidh == Tháinig deireadh leis an gCogadh Cathartha ar an 15 Bealtaine 1918 (gabhadh Fort Ino ar an lá seo<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fort Ino|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Fort_Ino&oldid=920817035|journal=Wikipedia|date=2019-10-12|language=en}}</ref>). Ach má tháinig féin, bhí iarsmaí an chogaidh ag goilliúint ar an tír ar feadh roinnt mhaith blianta. Rinne an cogadh dochar mór do shochaí na Fionlainne, agus easaontas ag scoilteadh na bhFionlannach ina dhá gcampa. Ní hamháin go raibh dhá thaobh an chogaidh in achrann a chéile - ní raibh na Bána go léir ag teacht le chéile ach an oiread. Bhí cuid de na Bána ag tacú leis an monarcacht agus iad ag iarraidh srianta a choinneáil leis an daonlathas. An chuid eile, arís, bhí siad ag tacú leis an bpoblacht, le daonlathas cuimsitheach agus le leasuithe parlaiminteacha. Bhí na coimeádaigh antoisceacha ag cur in aghaidh an pharlaiminteachais ó thús. Maidir leis na coimeádaigh mheasartha, bhí siad ag tacú leis an bparlaiminteachas ar dtús, ach tháinig athrú intinne orthu i ndiaidh an chogaidh. B'í ceist an bhunreachta an rud ba mhó a scoilt na Bána. Bhí an chuid ba mhó de na coimeádaigh agus de na neamh-Shóisialaithe eile barúlach, i ndiaidh agus de thoradh an chogaidh, gur chóir na Gearmánaigh a choinneáil san Fhionlainn a fhad agus ab fhéidir. Thairis sin, bhí na gníomhaithe náisiúnaíocha ag dréim le cuidiú ón nGearmáin chun Oirthear na Cairéile a shealbhú ón Rúis. Thit gluaiseacht an lucht oibre as a chéile freisin, forbairt a thosaigh chomh fada siar le Mí Eanáir 1918. Roghnaigh cuid den ghluaiseacht - na Daonlathaigh Shóisialta - an comhoibriú parlaiminteach leis na neamh-Shóisialaithe. An chuid eile, tugadh Sóisialaithe Clé orthu. Ní raibh mórán difríochta idir iadsan agus na Cumannaigh Réabhlóideacha, a bhí tar éis éalú go dtí an Rúis agus iad ag beartú réabhlóid a chur i gcrích san Fhionlainn le tacaíocht na mBoilséiveach Rúiseach. [[Íomhá:P. E. Svinhufvud.png|mion|220px|P. E. Svinhufvud]] B'é P. E. Svinhufvud a bhí ina Uachtarán sealadach, nó ina Stíobhard Stáit - ceapadh ina cheann stáit é ar an 18 Bealtaine 1918. Maidir leis an rialtas, b'é Seanad buirgéiseach J. K. Paasikivi a bhí ag déanamh an ghnó sin. Bhí an pharlaimint ag obair freisin, ach ar ndóigh, ní raibh an chuid is mó de na feisirí Sóisialacha ag glacadh páirte - bhí siad marbh nó cimithe. Ar ndóigh, chaith Impireacht na Gearmáine a scáth ar an tír go léir, a fhad is a d'fhan siad ar garastún san Fhionlainn. Bhí geilleagar na tíre in ísle brí ar fad. Ní raibh a dhath á iompórtáil ná á easpórtáil, agus bhí idir amhábhair agus lucht oibre ag rith gann ar an tionsclaíocht. Thairis sin, bhí na Fionlannaigh tar éis conradh trádála a shíniú leis an nGearmáin, conradh a chuir srianta le heaspórtáil na dtráchtearraí Fionlannacha. Níor tháinig an tír chuici féin ó thaobh na heacnamaíochta de ach i lár na bhfichidí. B'iad an lucht oibre agus na státseirbhísigh ba mhó a bhí thíos leis an gcúlú eacnamaíochta. Maidir leis na feirmeoirí, áfach, bhí siadsan ag saothrú go maith de réir mar a bhí an bia ag éirí daor. B'í an fhadhb ba mhó sa bhliain 1918 an ganntanas bia. Níor tháinig biseach ar na cúrsaí ach sa bhliain 1919, nuair a thosaigh an bia ag tonnadh isteach ón gcoigríoch. [[Íomhá:JK-Paasikivi-1947.jpg|mion|220px|J. K. Paasikivi]] Ní raibh gach duine sásta leis an "gclaonadh Gearmánach" (''saksalaissuuntaus'') seo. Thar aon duine eile, bhí an Ginearál Mannerheim barúlach nár chóir do na Fionlannaigh an iomarca a ghéilleadh do na Gearmánaigh, agus sa deireadh, d'éirigh sé as ar an 27 Bealtaine 1918. Na Feisirí a bhí fágtha de pharlaimint na Fionlainne - 111 duine den dá chéad - roghnaigh siad bratach nua don Fhionlainn - bratach na croise goirme, atá in úsáid sa lá atá inniu ann. Roimhe sin, bhí na Fionlannaigh ag baint úsáide as bratach dhearg a raibh leon órga uirthi, an leon céanna atá in armas na Fionlainne. I ndiaidh an chogaidh, áfach, bhí an dath dearg ceangailte go ródhlúth den tSóisialachas. Faoi bhrú na Gearmáine, mhol an Seanad don Pharlaimint prionsa Gearmánach, Friedrich Karl Prinz von Hessen, a cheapadh mar Rí don Fhionlainn. Ar an 9 Deireadh Fómhair 1918, ghéill an Pharlaimint don bhrú seo. Bhí an tír ina ríocht anois, ach níor tháinig an Rí i seilbh a ríchathaoireach riamh. Bhí ceapachán an Rí bunaithe ar bhunreacht na Sualainne ón mbliain 1772, bunreacht a bhí i bhfeidhm san Fhionlainn fiú i mblianta na hArd-Diúcachta. Bhí an bunreacht seo ina chnámh spairne, áfach, nó bhí na poblachtánaigh den tuairim go raibh an Fhionlainn ina Poblacht ó lá fógartha an neamhspleáchais (an 6 Nollaig 1917), agus nach raibh de dhíth ach deimhniú foirmeálta na fírice comhlíonta seo a chur leis an mbunreacht. [[Íomhá:General Mannerheim 1918.jpg|mion|220px|Méara Heilsincí ag cur fáilte roimh Mannerheim, 16 Bealtaine 1918]] Bhí na monarcaithe den tuairim nár glacadh ach le "prionsabal na poblachta", agus cibé scéal é, bhí an chuma ag teacht ar an scéal nach mbeadh formhór na mbuirgéiseach sásta leis an bpoblacht. Ní raibh na monarcaithe sásta leis an seanbhunreacht Sualannach ach an oiread, áfach. Theastaigh uathu monarcacht nua-aoiseach a chur ar bun, agus bheadh bunreacht nua de dhíth chuige sin. === Áit na Fionlainne === Is é an cur síos a thugann na staraithe ar staid na Fionlainne ó thaobh an pholasaí eachtraigh de i samhradh na bliana 1918 gur coilíneacht, coimirceas nó bunáit mhíleata de chuid na Gearmáine a bhí inti. Sa bhliain 1914, fuair na Fionlannaigh iad féin idir dhá thine Bealtaine - an Ghearmáin agus an Rúis Impiriúil, an mháthairthír - ach ansin, thuirsigh an cogadh fada an dá thír. I Mí na Nollag 1917, fuair an Fhionlainn a deis: bhí an Rúis agus an Ghearmáin sáite i gcomhchainteanna síochána (ón 6 Nollaig 1917 i leith), ní raibh na saighdiúirí Gearmánacha ag ascnamh ar an bhfronta thoir, agus bhí an Rúis Shóivéadach ina praiseach. Ar feadh tamaillín, bhí sé fágtha faoi na Fionlannaigh féin slán a fhágáil ag an Rúis agus neamhspleáchas iomlán a bhaint amach. B'é an neamhspleáchas an t-aon rud amháin a raibh formhór mór na bhFionlannach ar aon fhocal faoi, agus mar sin, d'éirigh leis an tír an deis seo a thapú. [[Íomhá:Kaarlo Juho Ståhlberg 1919.jpg|mion|220px|Kaarlo Juho Ståhlberg]] Ó nach raibh na Fionlannaigh ar aon fhocal faoi mhórán eile, d'éirigh ina chogadh eatarthu. Idir an dá linn, thosaigh an cogadh arís idir an Rúis agus an Ghearmáin (ar an 18 Feabhra 1918). Na daoine céanna a bhain neamhspleáchas amach don Fhionlainn gan fuil ar bith a dhoirteadh i Mí na Nollag 1917, d'fhág siad an neamhspleáchas sin uathu arís, nuair a thug siad cuireadh don Ghearmáin an tír a ghabháil agus a thabhairt chun síochána. Ina dhiaidh sin, ní raibh cinniúint na Fionlainne fágtha faoi na Fionlannaigh a thuilleadh — bhí sí ag brath ar chríochthoradh an mhórchogaidh. === An Fhuascailt sa Ghearmáin === [[Íomhá:Väinö Tanner.jpg|mion|220px|[[Väinö Tanner]]]] Ar an 11 Samhain 1918, thit an tóin as Impireacht na Gearmáine, agus tháinig deireadh leis an gCéad Chogadh Domhanda. Bhailigh na saighdiúirí Gearmánacha leo as an bhFionlainn ar an 16 Nollaig, agus thug an prionsa Friedrich Karl suas coróin na Fionlainne ar an 20 Nollaig. Ní raibh aon duine san Fhionlainn ag iarraidh monarcacht a dhéanamh den tír a thuilleadh, agus b'iad na poblachtánaigh a fuair an ceann ab fhearr. Gaireadh poblacht dhaonlathach den tír sa deireadh, ar an 17 Iúil 1919, le caoinchead na Sasanach agus na Meiriceánach, a thug aitheantas do neamhspleáchas na Fionlainne ar an 6 nó ar an 7 Bealtaine 1919. Socraíodh an caidreamh idir an Fhionlainn agus an Rúis le Conradh Síochána Tartu a síníodh ar an 14 Deireadh Fómhair 1920. Ar an 25 Iúil 1919, chuaigh an chéad Uachtarán i gceannas ar an tír i ndiaidh toghcháin dhaonlathaigh - Kaarlo Juho Ståhlberg, agus sna holltoghcháin i Mí na Márta 1919, d'éirigh go gleoite leis na Daonlathaigh Shóisialta faoi cheannas [[Väinö Tanner]], Sóisialaí mór le rá nár thug tacaíocht do na Dearga sa chogadh. == Íobartaigh an Chogaidh == {| border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" align="center" style="text-align: right;" class="wikitable" |- ! colspan="5" style="background-color: #cfcfcf; text-align: center;" | Íobartaigh an Chogaidh |- style="background-color: #dfdfdf;" ! style="text-align: left;" | An cineál báis !! Gardaí Dearga agus daoine de lucht a dtacaíochta !! Gardaí Bána agus daoine de lucht a dtacaíochta !! Daoine Eile !! Iomlán |- | style="text-align: left;" | Daoine a fuair bás i bpáirc an áir, le linn na gcathanna | 5 199 | 3 414 | 790 | 9 403 |- | style="text-align: left;" | Daoine a cuireadh chun báis de réir bhreith na cúirte dlí nó ina huireasa, daoine a dúnmharaíodh nó a feallmharaíodh | 7 370 | 1 424 | 926 | 9 720 |- | style="text-align: left;" | Daoine a fuair bás sa champa géibhinn | 11 652 | 4 | 1 790 | 13 446 |- | style="text-align: left;" | Daoine a fuair bás go gairid i ndiaidh a scaoilte saor as an gcampa géibhinn | 607 | - | 6 | 613 |- | style="text-align: left;" | Daoine a ndeachaigh ceal iontu | 1 767 | 46 | 380 | 2 193 |- | style="text-align: left;" | Daoine a cailleadh ar dhóigh eile fós | 443 | 291 | 531 | 1 265 |- ! style="text-align: left;" | Iomlán ! 27 038 ! 5 179 ! 4 423 ! 36 640 |- | colspan=5 style="text-align: left;" | <small>''Foinse: [http://vesta.narc.fi/cgi-bin/db2www/sotasurmaetusivu/stat2 Cartlann Náisiúnta na Fionlainne – Na Básanna Cogaidh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150310022523/http://vesta.narc.fi/cgi-bin/db2www/sotasurmaetusivu/stat2 |date=2015-03-10 }}''</small> |} == An Cogadh Cathartha i gCultúr na Fionlainne == === Litríocht === ==== F. E. Sillanpää ==== [[Íomhá:FransEemilSillanpää.jpg|mion|220px|[[Frans Eemil Sillanpää]]]] Scríobh [[Frans Eemil Sillanpää]], a bhí le [[Duais Nobel na Litríochta]] a bhaint amach sa bhliain 1939, scríobh sé an chéad úrscéal faoin gcogadh chomh luath leis an mbliain 1919, ''Hurskas kurjuus'' ("An Cruatan Cráifeach"). Sa leabhar seo, ghlac sé trua leis na Gardaí Dearga, nó thug sé cur síos ar Juha Toivola, bochtán a bhí chomh dall aineolach is nach raibh sé in ann mórán céille a bhaint as an gcogadh, cé go ndeachaigh sé sna Dearga chomh maith le duine, ionas gur cuireadh chun báis é sa deireadh. ==== Jarl Hemmer ==== Sa bhliain 1931, d'fhoilsigh an scríbhneoir Sualainnise [[Jarl Hemmer]] an t-úrscéal ''En man och hans samvete'' ("Fear agus a Choinsias"), a chaith súil dhaonnachtúil ar an gcogadh. Thuill an leabhar Duais Litríochta Chríoch Lochlann dó. [[Íomhá:Jarl-Hemmer.jpg|mion|220px|Jarl Hemmer]] ==== Väinö Linna ==== B'é an mórúrscéal ''Täällä Pohjantähden alla'' le [[Väinö Linna]] ("Anseo faoin Réalta Pholach") an saothar litríochta ba thábhachtaí a chuaigh i ngleic le himeachtaí an chogaidh. Tháinig sé i gcló ina thrí imleabhar thart faoin mbliain 1960, agus é ag cardáil an chogaidh mar a chonacthas do na Dearga é. D'athraigh sé dearcadh na bhFionlannach ar imeachtaí na bliana 1918 ó bhonn. ==== Viljo Kajava ==== Sna 1960idí a d'fhoilsigh an file [[Viljo Kajava]] a bhailiúchán filíochta faoin gcogadh, ''Tampereen runot'' ("Na Dánta ó Tampere"). [[Íomhá:Leena Lander - Kerava 2012 C IMG 3289.JPG|mion|220px|Leena Lander]] ==== Leena Lander ==== Le déanaí, foilsíodh a lán úrscéalta tábhachtacha faoin gcogadh seo. Sa bhliain 2003, tháinig an t-úrscéal úd ''Käsky'' ("An tOrdú") ó pheann [[Leena Lander]]. Scríbhneoir tíriúil creidiúnach í Lander a bhfuil a lán úrscéalta dúisitheacha foilsithe aici, agus í tar éis seal fada a chaitheamh in Éirinn fosta. Léirigh Amharclann an Raidió san Fhionlainn leagan drámatúil dá húrscéal sa bhliain 2004 faoin teideal ''Susijahti'' ("Seilg an Mhic Thíre"), agus sa bhliain 2008, scannánaíodh an t-úrscéal. [[Íomhá:Antti Tuuri IMG 8543 C.jpg|mion|220px|Antti Tuuri]] ==== Antti Tuuri ==== Sna blianta 2006-2008, d'fhoilsigh an scríbhneoir [[Antti Tuuri]] trí úrscéal faoi imeachtaí na bliana 1918: ''Suuri asejuna Pietarista'' ("Traein Mhór na nArm ó Chathair Pheadair"), ''Kylmien kyytimies'' ("Gíománach na Marbhán"), agus ''Surmanpelto'' ("Gort an Bháis"). ==== Kjell Westö ==== Déanann an duais-úrscéal Sualainnise le [[Kjell Westö]] ón mbliain 2006, ''Där vi en gång gått'' ("An Áit a nDeachaigh Muid Lá den tSaol"), trácht áirithe ar an gcogadh freisin. [[Íomhá:Kjell Westö 01.JPG|mion|220px|Kjell Westö]] === Scannáin === Ar dtús, b'fhearr leis na stiúrthóirí Fionlannacha gan an cogadh seo a chardáil mar phríomhthéama ina gcuid scannán, cé go ndearnadh an corrthrácht air, mar shampla, sa scannán ''Silja, nuorena nukkunut'' ("Silja, a fuair bás go hóg") le Jack Witikka ón mbliain 1956. (Bhí an scannán bunaithe ar an úrscéal ''Nuorena nukkunut'' le Frans Eemil Sillanpää.) Sa bhliain 1957, scannánaigh an stiúrthóir Toivo Jalmari Särkkä úrscéal Jarl Hemmer, ''En man och hans samvete'', faoin teideal Fionlainnise ''1918 - mies ja hänen omatuntonsa'' ("1918 - fear agus a choinsias"). Sna seascaidí agus sna seachtóidí, chuaigh trí imleabhar an úrscéil ''Täällä Pohjantähden alla'' ar an scáileán chomh maith, agus b'é an stiúrthóir Edvin Laine a rinne an obair. Ó na nóchaidí i leith, rinneadh sraith de scannáin mhaithe faoi imeachtaí na bliana 1918, cosúil le ''Aapo'' (ainm an phríomhcharachtair) le Tero Jartti, a chaitheann súil ar chinniúint aon duine amháin sna Gardaí Dearga. Tá ''Aapo'' bunaithe ar ghearrscéal leis an scríbhneoir Runar Schildt. Sa bhliain 1997, léiríodh an scannán ''Lunastus'' ("Slánú"), a thugann cur síos ar choimhlintí inmheánacha an mhinistir Phrotastúnaigh le linn an chogaidh. Sa bhliain 2007, tháinig an scannán ''Raja 1918'' ("An Teorainn sa bhliain 1918") ar an scáileán, agus sa bhliain 2008, scannánaíodh ''Käsky'' ("An tOrdú"), úrscéal [[Leena Lander]]. == Féach freisin == * [[Neamhspleáchas na Fionlainne]] * [[C. G. E. Mannerheim]] * [[Réabhlóid na Rúise 1917]] * [[Cogadh Cathartha na Rúise]] * [[Cogadh an Gheimhridh]] == Tagairtí == {{reflist}} == Foinsí == * Risto Alapuro (1988): ''State and revolution in Finland'' ("An Stát agus an Réabhlóid san Fhionlainn"). ISBN 0-520-05813-5. * Risto Alapuro (1992): ''Valta ja valtio - miksi vallasta tuli ongelma 1900-luvun vaihteessa''. ("An Stát agus an Chumhacht - Cén Fáth a Raibh Ceist na Cumhachta ina Fadhb faoi Chasadh an Chéid.") Sa leabhar: Haapala, P. (Eag.) ''Talous, valta ja valtio. Tutkimuksia 1800-luvun Suomesta'' ("An Geilleagar, an Chumhacht, agus an Stát - Saothair Thaighde faoin bhFionlainn sa naoú haois déag"), lch. 251–267. ISBN 951-9066-53-5. * Risto Alapuro (1993): ''Vallankumous''. ("An Réabhlóid".) San iris ''Historiallinen Aikakauskirja 2/1993'', le léamh ar an Idirlíon: [http://www.uta.fi/koskivoimaa/valta/1918-40/vallankumous.htm] * Osmo Apunen (1987): ''Rajamaasta tasavallaksi''. ("Na Críocha ag Iompú ina bPoblacht".) Sa leabhar: Blomstedt, Y. (Eag.) ''Suomen historia 6, Sortokaudet ja itsenäistyminen'' ("Stair na Fionlainne, Cuid a Sé, Blianta an Rúiseachais agus Tús an Neamhspleáchais"), lch. 47–404. ISBN 951-35-2495-7. * Reino Arimo (1991): ''Saksalaisten sotilaallinen toiminta Suomessa 1918''. ("Gníomhaíocht Mhíleata na nGearmánach san Fhionlainn sa bhliain 1918".) ISBN 951-96174-4-2. * Juhana Aunesluoma & Martti Häikiö (Eag.) (1995): ''Suomen vapaussota 1918. Kartasto ja tutkimusopas''. ("Cogadh Saoirse na Fionlainne 1918. Mapaí agus Treoirleabhar Taighde".) ISBN 951-0-20174-X. * Jari Eerola & Jouni Eerola (1998): ''Henkilötappiot Suomen sisällissodassa 1918''. ("Na Taismigh i gCogadh Cathartha na Fionlainne 1918".) ISBN 952-91-0001-9. * Carl Enckell (1956): ''Poliittiset muistelmani I''. ("Mo Chuid Cuimhní Cinn ó Shaol na Polaitíochta, Imleabhar a hAon"), gan ISBN. * Pertti Haapala (1986): ''Tehtaan valossa. Teollistuminen ja työväestön muodostuminen Tampereella 1820–1920''. ("Le Solas na Monarchan. Forbairt na Tionsclaíochta agus an Lucht Oibre in Tampere sna blianta 1820-1920") ISBN 951-9254-75-7. * Pertti Haapala (1992): ''Työväenluokan synty''. ("Cruthú an Lucht Oibre".) Sa leabhar: Haapala, P. (Eag.) Talous, valta ja valtio. Tutkimuksia 1800-luvun Suomesta, lch. 227–249. ISBN 951-9066-53-5. * Pertti Haapala (1993): ''Luokkasota''. ("Cogadh na nAicmí".) San iris ''Historiallinen Aikakauskirja'' 2/1993, le léamh ar an Idirlíon [http://www.uta.fi/koskivoimaa/valta/1918-40/luokkasota.htm] * Pertti Haapala (1995): ''Kun yhteiskunta hajosi, Suomi 1914–1920''. ("Nuair a Thit an tSochaí as a Chéile. An Fhionlainn sna blianta 1914-1920".) ISBN 951-37-1532-9. * Pertti Haapala (2008): ''Monta totuutta''. ("Is Iomaí Cineál Fírinne".) Sa leabhar: Hoppu, T. et al. (Eag.) ''Tampere 1918'', lch. 255–261. ISBN 978-951-609-369-0. * Viktor Holodkovski (de réir thraslitriú an Bhéarla: ''Viktor Kholodkovskiy''.) (1978): ''Suomen työväen vallankumous 1918''. ("Réabhlóid an Lucht Oibre san Fhionlainn 1918".) Foilsitheoirí Progress, Moscó. * Tuomas Hoppu (2007): ''Tampereen taistelun tappiot 1918''. ("Na Taismigh i gCath Tampere".) ''Sotahistoriallinen Aikakauskirja 26'', lch. 8–32. ISSN-0357-816-X. * Tuomas Hoppu (2008): ''Punaisten asejunasta rintamataisteluihin''. ("Ó Thraein Armtha na nDearg go dtí Cathanna an Fhronta".) Sa leabhar: Hoppu, T. et al. (Eag.) ''Tampere 1918'', lch. 56-61. ISBN 978-951-609-369-0. * Osmo Jussila (2004): ''Suomen Suuriruhtinaskunta 1809–1917''. ("Ard-Diúcacht na Fionlainne sna Blianta 1809-1917".) ISBN 951-0-29500-0. * Osmo Jussila, Seppo Hentilä & Jukka Nevakivi (2006): ''Suomen poliittinen historia 1809–2006''. ("Stair Pholaitiúil na Fionlainne 1809-2006".) ISBN 951-0-31572-9. * Osmo Jussila (2007): ''Suomen historian suuret myytit''. ("Na Miotais Mhóra i Stair na Fionlainne".) ISBN 978-951-0-33103-3. * Jukka Kekkonen (1991): ''Laillisuuden haaksirikko, rikosoikeudenkäyttö Suomessa vuonna 1918''. ("Longbhriseadh na Dlíthiúlachta. Cleachtadh an Dlí Choiriúil san Fhionlainn sa Bhliain 1918") ISBN 951-640-547-9. * Jorma Keränen (Eag.) (1992): ''Suomen itsenäistymisen kronikka''. ("Croinic Neamhspleáchas na Fionlainne".) ISBN 951-20-3800-5. * Eino Ketola (1987): ''Kansalliseen kansanvaltaan. Suomen itsenäisyys, sosiaalidemokraatit ja Venäjän vallankumous 1917''. ("Ar an mBóthar Ard go Daonlathas an Phobail. Neamhspleáchas na Fionlainne, na Daonlathaigh Shóisialta agus Réabhlóid na Rúise sa Bhliain 1917".) ISBN 951-30-6728-9. * Matti Klinge (1997): ''Keisarin Suomi''. ("An Fhionlainn Impiriúil".) ISBN 951-50-0682-1. * Laura Kolbe & Samu Nyström (2008): ''Helsinki 1918. Pääkaupunki ja sota''. ("Heilsincí 1918. An Phríomhchathair agus an Cogadh".) ISBN 978-952-492-138-1. * Matti Lackman (2000): ''Suomen vai Saksan puolesta? Jääkäreiden tuntematon historia''. ("Ar Son na Fionlainne nó na Gearmáine? Stair Anaithnid na nÓglach Fionlannach sa Ghearmáin".) ISBN 951-1-16158-X. * Jussi T. Lappalainen (1981): ''Punakaartin sota'', I–II. ("Cogadh na nGardaí Dearga". Imleabhar a hAon, Imleabhar a Dó.) ISBN 951-859-071-0, ISBN 951-859-072-9. * Jussi T. Lappalainen, Juhani Piilonen, Osmo Rinta-Tassi agus Marja-Leena Salkola (1989): ''Yhden kortin varassa''. ("In Aghaidh an Easa".) ISBN 951-861-638-8. * Eila Linnanmäki (2005): ''Espanjantauti Suomessa. Influenssaepidemia 1918–1920''. ("[[An Fliú Mór]] san Fhionlainn. Eipidéim an Fhliú sna Blianta 1918-1920".) ISBN 951-746-716-8. * Ohto Manninen (Eag.) (1992–1993): ''Itsenäistymisen vuodet 1917–1920'' ("Túsbhlianta an Neamhspleáchais"), imleabhair I–III. ISBN 951-37-0730-X. * Ohto Manninen (1993): ''Vapaussota''. ("Cogadh na Saoirse".) ''Historiallinen Aikakauskirja'' 2/1993, le léamh ar an Idirlíon [http://www.uta.fi/koskivoimaa/valta/1918-40/vapaussota.htm] * Turo Manninen (1982): ''Vapaustaistelu, kansalaissota ja kapina. Taistelun luonne valkoisten sotapropagandassa vuonna 1918''. ("An Troid ar son na Saoirse, an Cogadh Cathartha agus an Cheannairc. Tuiscint na Bolscaireachta Báine ar an gCogadh sa bhliain 1918".) ISBN 951-678-709-6. * Turo Manninen: ''Mannerheim ja tammisunnuntain myytti''. ("Mannerheim agus Miotas an Domhnaigh i Mí Eanáir".) Foilsithe sa nuachtán úd ''Kaleva'' ar an 27 Eanáir 2008, lch. 40-41. * Risto Marjomaa (2004): ''Maailmanvallankumouksen liepeillä''. ("Ar Imeall na Réabhlóide Domhanda".) VNKJS 4/2004. ISBN 952-5354-46-6. * Jukka Mattila & Jarkko Kemppi (2007): ''Suomen vapaussota 1918''. ("Cogadh Saoirse na Fionlainne 1918".) ISBN 978-952-5485-03-5. * Henrik Meinander (1999): ''Tasavallan tiellä''. ("I dTreo na Poblachta".) ''Siteet katkeavat'' (teideal na caibidle: "Scaoiltear na naisc"), lch. 11–52. ISBN 951-50-1055-1. * Henrik Meinander (2006): ''Suomen historia. Linjat, rakenteet, käännekohdat''. ("Stair na Fionlainne. Na Línte, na Struchtúir, na Crosbhealaí".) ISBN 951-0-30809-9. * James Millar (Eag.) (2004): ''Red Guards''. ("Na Gardaí Dearga".) Sa leabhar: ''Encyclopedia of Russian History''. ("Ciclipéid Stair na Rúise".) Lch. 1274. ISBN 0-02-865907-4. * Jaakko Numminen (Eag.) (1989): ''Lenin ja Suomi'' ("Léinín agus an Fhionlainn"), imleabhar a dó. ISBN 951-860-402-9. * Jaakko Paavolainen (1966): ''Poliittiset väkivaltaisuudet Suomessa 1918, 1 Punainen terrori''. ("An Foréigean Polaitiúil san Fhionlainn sa Bhliain 1918, imleabhar a hAon: An Sceimhle Dearg".) Gan ISBN. * Jaakko Paavolainen (1967): ''Poliittiset väkivaltaisuudet Suomessa 1918, 2 Valkoinen terrori''. ("An Foréigean Polaitiúil san Fhionlainn sa Bhliain 1918, imleabhar a Dó: An Sceimhle Bán".) Gan ISBN. * Jaakko Paavolainen (1971): ''Vankileirit Suomessa 1918''. ("Na Campaí Géibhinn san Fhionlainn sa Bhliain 1918".) ISBN 951-30-1015-5. * Jaakko Paavolainen (1974): ''Suomen kansallinen murhenäytelmä''. ("Traigéid Náisiúnta na Fionlainne".) ISBN 951-30-2329-X. * Ulla-Maija Peltonen (2003): ''Muistin paikat. Vuoden 1918 sisällissodan muistamisesta ja unohtamisesta''. ("Áiteanna na Cuimhne. An Dóigh ar Coinníodh Cuimhne ar Chogadh Cathartha na Bliana 1918 agus an Dóigh ar Ligeadh i nDearmad é".) ISBN 951-746-468-1. * Juhani Piilonen (1997): ''Sastamalan historia 3, vuodet 1860–1920''. ("Stair Sastamala, Imleabhar a Trí, na Blianta 1860-1920".) ISBN 951-97691-0-2. * Viljo Rasila (1968): ''Kansalaissodan sosiaalinen tausta''. ("Cúlra Sóisialta an Chogaidh Chathartha".) Tammi. * Hannu Rautkallio (1977): ''Kaupantekoa Suomen itsenäisyydellä''. ("Ag Gáinneáil le Neamhspleáchas na Fionlainne".) ISBN 951-0-08492-1. * Aapo Roselius (2006): ''Amatöörien sota - rintamataisteluiden henkilötappiot Suomen sisällissodassa 1918''. ("Cogadh na nAmaitéarach - na Taismigh sna Cathanna Fronta le linn Chogadh Cathartha na Fionlainne 1918".) VNJKS 1/2006. ISBN 952-5354-92-X * Marja-Leena Salkola (1985): ''Työväenkaartien synty ja kehitys 1917–1918 ennen kansalaissotaa'' ("Cruthú agus Forbairt na nGardaí Lucht Oibre 1917-1918 roimh an gCogadh Cathartha"), iml. I–II. ISBN 951-859-739-1, ISBN 951-859-740-5. * Raimo Salokangas (2003): ''Millainen itsenäinen Suomi?'' ("Cén Cineál Neamhspleáchais don Fhionlainn?") Sa leabhar: Zetterberg, S. (Eag.) ''Suomen historian pikkujättiläinen''("Eolaire Stair na Fionlainne"), lch. 597–613. ISBN 951-0-27365-1. * Aatos Tanskanen (1978): ''Venäläiset Suomen sisällissodassa vuonna 1918''("Na Rúisigh i gCogadh Cathartha na Fionlainne sa Bhliain 1918"), Acta Universitatis Tamperensis serA, vol 91, Ollscoil Tampere. ISBN 951-44-0668-0. * Marko Tikka (2004): ''Kenttäoikeudet. Välittömät rankaisutoimet Suomen sisällissodassa 1918''. ("Na Cúirteanna Machaire. Na Pionóis Láithreacha i gCogadh Cathartha na Fionlainne 1918".) ISBN 951-746-651-X. * Marko Tikka (2006): ''Terrorin aika. Suomen levottomat vuodet 1917–1921''. ("Ré an Sceimhle. Blianta Corracha na Fionlainne 1917-1921".) ISBN 951-20-7051-0. * Mikko Uola (1998): ''Seinää vasten vain; poliittisen väkivallan motiivit Suomessa 1917–1918''. ("In Aice an Bhalla Leat! Tucaidí an Fhoréigin Pholaitiúil san Fhionlainn 1917-1918".) ISBN 951-1-5440-0. * Anthony F. Upton (1980–1981): ''Vallankumous Suomessa 1917–1918'' ("An Réabhlóid san Fhionlainn 1917-1918"), iml. I–II. ISBN 951-26-1828-1, ISBN 951-26-2022-7. * Vesa Vares (1998): ''Kuninkaantekijät. Suomalainen monarkia 1917–1919, myytti ja todellisuus''. ("Lucht Ceaptha an Rí. Monarcacht na Fionlainne 1917-1919, an Miotas agus an Fhírinne") ISBN 951-0-23228-9. * Lars Westerlund (Eag.) (2004): ''Sotaoloissa vuosina 1914–1922 surmansa saaneet'' ("Na Daoine a Fuair Bás faoi Imthoscaí an Chogaidh sna Blianta 1914-1922".) VNKJS 10/2004. ISBN 952-5354-52-0. * Heikki Ylikangas (1986): ''Käännekohdat Suomen historiassa''. ("Na Crosbhealaí i Stair na Fionlainne".) ISBN 951-0-13745-6. * Heikki Ylikangas (1993a): ''Tie Tampereelle''. ("An Bealach go Tampere".) ISBN 951-0-18897-2. * Heikki Ylikangas (Eag.) (1993b): ''Vaikea totuus, vuosi 1918 ja kansallinen tiede''. ("An Fhírinne Shearbh. An Bhliain 1918 agus an Léann Náisiúnta".) ISBN 951-717-768-2. * Heikki Ylikangas (1993c): ''Sisällissota''. ("An Cogadh Cathartha".) ''Historiallinen Aikakauskirja 2/1993'', le léamh ar an Idirlíon [http://www.uta.fi/koskivoimaa/valta/1918-40/sisallissota.htm] * Heikki Ylikangas (2007): ''Suomen historian solmukohdat''. ("Na Cora a Cuireadh i gCinniúint Stairiúil na Fionlainne".) ISBN 978-951-0-32864-4. [[Catagóir:Cogadh Cathartha na Fionlainne| ]] [[Catagóir:Stair na Fionlainne]] [[Catagóir:Cogaí| ]] 39loa7spw03vbd34jw1yoil67ulevdq 0 21894 1330178 1241221 2026-10-19T18:12:39Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330178 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} [[Íomhá:Caffeine.svg|180px|thumb|Struchtúr ceimiceach na caiféine. Alcalóideach xaintíneach í an chaiféin, nó dá gcuirfeá adamh hidrigine in áit gach ceann den trí CH₃, gheofá xaintín.]] Is comhdhúile nádúrtha ceimiceacha iad na h'''alcalóidigh''' a bhfuil adaimh [[Bun (ceimic)|bhunata]] [[nítrigin]]e iontu. Tá an t-ainm féin bunaithe ar an téarma "alcaileach" a chiallaíonn "bunata". I dtús báire, ba nós leis na ceimiceoirí "alcalóideach" a thabhairt ar na comhdhúile bunata go léir a raibh adaimh nítrigine iontu - na haimíní san áireamh. Bíonn alcalóidigh le fáil ina lán [[beothach]], idir bhaictéir, phlandaí, ainmnithe agus fhungais. Táirgí nádúrtha iad den chineál a dtugtar [[meitibilít]]í tánaisteacha orthu. Is é sin, tá ról acu i meitibileacht an bheothaigh, ach níl siad chomh tábhachtach is a gheobhadh an beothach bás ina n-uireasa. Is iomaí alcalóideach a bhfuil nimh, cógas nó druga ann. Is é an modh oibre tipiciúil le halcalóideach a tháirgeadh ná an t-úscadh aigéid agus buin. Is é sin, úsáidtear aigéad leis an alcalóideach bunata a chlaochlú go hian. Tá na hiain níos sothuaslagtha san uisce ná an chomhdhúil neodrach, agus mar sin, faightear tuaslagán atá saibhir san alcalóideach. Ansin, aonraítear an t-alcalóideach as an tuaslagán uisce seo. Is féidir alcalóidigh a úsáid mar chógais nó mar dhrugaí, toisc go n-oibríonn siad ar an orgánach daonna ar go leor bealaí. Ábhair andúile atá i gcuid mhaith acu. Féach, mar shampla, [[cócaon]], [[caiféin]], [[nicitín]], [[moirfín]] agus [[cuinín]]. [[Íomhá:Ephedrine v2.svg|thumb|Struchtúr ceimiceach na heifidríne, alcalóideach feiniolalainíneach]] == Cineálacha == Is gnách na halcalóidigh a rangú de réir a struchtúir cheimicigh. Má thugtar "alcalóideach tropánach" ar alcalóideach áirithe, is ionann é agus a rá go bhfuil sé cosúil leis an tropán ó thaobh an struchtúir de, agus gur féidir móilín an alcalóidigh sin a shamhlú le móilín an tropáin. Tá alcalóidigh eile ann a bhfuil struchtúr a móilíní níos cosúla leis an bpiridín nó leis an bpúirín, agus mar sin de. Nuair nach raibh mórán eolais ann ar bhithshíntéisiú na n-alcalóideach luaití iad le comhdhúile a bhí ann cheana, rud a dhéantaí go fiú i gcás alcalóidigh nach bhfuil adaimh nítrigine ar bith iontu. Má fhaightear breis eolais ar alcalóideach luafar le grúpa nua é, rud is gnách a dhéanamh de réir an aimín a bhfuil tábhacht leis sa síntéisiú. Ní bhíonn an rangú ródhian i gcónaí. Is féidir alcalóideach cuineoilíneach nó alcalóideach iondóileach a thabhairt ar an stricnín, ó tá struchtúr an stricnín cosúil leis an iondóil agus leis an gcuineoilín araon, agus uaireanta b'fhearr béim a chur ar cheann amháin acu ná ar an gceann eile. Tugtar fíor-alcalóidigh orthu siúd a bhfuil fáinne d'adaimh ina móilín, agus adamh nítrigine san fháinne. Thairis sin, ní mór gur féidir struchtúr aimíonaigéid a aithint ar an bhfáinne - is é sin, gur féidir an fáinne sin a chruthú trí shlabhra oscailte adamh an aimíonaigéid a dhúnadh. Is eisceacht iad na halcalóidigh a bhfuil struchtúr a bhfáinne bunaithe ar an bhfeiniolalainín. Tugtar prótalcalóidigh orthu seo. Alcalóidigh bhréige iad na halcalóidigh eile, na cinn phúiríneacha mar shampla. * Nicitín. Tá an t-alcalóideach seo le fáil sa tobac, agus é ar ceann de na halcalóidigh is tábhachtaí amuigh. Is é an nicitín is cúis leis an andúil a chuireann na daoine sa tobac, nó is [[spreagthach]] é. * [[Atroipín]]. Tá sé le fáil go nádúrtha i lus na hoíche (lus mór na coille, ''Atropa belladonna''). Maolaíonn sé feidhmiú na néaróg, agus is féidir leis an croí a stopadh. Alcalóideach tropánach é. * [[Cócaon]]. Alcalóideach tropánach eile atá ann, agus é le fáil go nádúrtha sa chóca. Is gnách cócaon glan a mhínghlanadh lena dhíol mar dhruga mídhlíthiúil, ach úsáidtear duilleoga an chóca go coitianta mar leigheas ar an "ngalar sléibhe", galar ar easpa ocsaigine is cúis leis. Fásann an cóca go nádúrtha i Meiriceá Theas. * Cuinín. Alcalóideach cuineoilíneach atá ann a mbaintear úsáid as le maolú ar an bhfiabhras agus ar an maláire. Ba iad na bundúchasaigh Mheiriceánacha sna hAindéis ba thúisce a thosaigh á úsáid, nó tá sé le fáil go nádúrtha i screamh an chrainn úd ''Cinchona'', crann atá ag fás i Meiriceá Theas. Ba iad na h[[Cumann Íosa|Íosánaigh]] ba túisce a thug eiseamail de screamh an chrainn go dtí an Eoraip. * Brúisín. Alcalóideach cuineoilíneach é. Nimh thritheamhach atá ann, ar nós an stricnín. * Stricnín. Alcalóideach cuineoilíneach atá ann freisin, agus é le fáil go nádúrtha sa chrann ''Strychnos nux-vomica''. Úsáidtear é le héin agus [[Francach (ainmhí)|francaigh]] a mharú. * Moirfín. Alcalóideach feanaintréineach é. Is é an príomh[[oibreán]] gníomhach sa chodlaidín (óipiam). Anailgéiseach atá ann, is é sin, cógas a mhaolaíonn na pianta, ach ón taobh eile de, is druga é chomh maith a gcuireann na daoine andúil ann. * Cóidín. Alcalóideach feanaintréineach eile é agus é an-chosúil leis an moirfín ina struchtúr ceimiceach. Maolaíonn sé pian agus casacht, agus úsáidtear go forleathan é ós rud é nach bhfuil sé leath chomh contúirteach leis an moirfín. * Caiféin. Ceann de na xaintíní (alcalóidigh phúiríneacha) atá ann, agus é le fáil sa chaifé agus sa tae. Spreagthach atá ann. == Tréithe fisiceimeacha == Alcalóidigh ar mheáchan éadrom móilíní nach bhfuil deontóirí nasc hidrigineach acu is minic iad ina leacht le teocht an tseomra - nicitín, mar shampla. Tá bunatacht na n-alcalóideach ag brath ar na péirí leictreon timpeall na n-adamh nítrigine iontu. Ós rud é gur bunanna orgánacha iad, cruthaíonn na halcalóidigh [[Salann (ceimic)|salainn]] in éineacht le haigéid mhianraí ar nós [[aigéad sulfarach]] agus le haigéid orgánacha ar nós [[aigéad tartarach]]. Bíonn na salainn seo níos sothuaslagtha san uisce ná na halcalóidigh féin. == Naisc Sheachtracha == {{cómhaoin|Alkaloid|Alcalóidigh}} * [http://www.iupac.org/ International Union of Pure and Applied Chemistry] * [https://web.archive.org/web/20090706072512/http://www.ansci.cornell.edu/plants/toxicagents/steroid.html Alcalóidigh stéaróideacha] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Comhdhúile orgánacha]] [[Catagóir:Alcalóidigh]] 5t8rp1j1m283591nnejvjbxwq3cotwd 0 23401 1330210 1321146 2026-10-19T22:23:51Z TGcoa 21229 1330210 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Ba í '''an Impireacht Bhiosántach''' leanúint na h[[Impireacht na Róimhe|Impireachta Rómhánaí]] i riocht nua; mhair sí ón Seansaol déanach go dtí titim [[Cathair Chonstaintín|Chathair Chonstaintín]] sa bhliain 1453. Bhí contrárthacht san Impireacht Rómhánach idir an tIarthar Laidineach agus an tOirthear Gréagach, agus d'athraigh an chothromaíocht eatarthu le himeacht na n-aoiseanna. Cé nár briseadh an nasc ó thaobh réim na n-impirí ná ó thaobh chóras an rialtais de, is féidir stair na ré Biosántaí a idirdhealú ó na haoiseanna roimhe sin i stair na hImpireachta Rómhánaí. Níl aon phointe beacht ann inar iompaigh Impireacht na [[An Róimh|Róimhe]] ina hImpireacht Bhiosántach, ach luann staraithe athruithe mar theacht na [[An Ghréigis|Gréigise]] in áit na [[An Laidin|Laidine]]; aistriú na príomhchathrach ón Róimh go Cathair Chonstaintín; agus an suaitheadh reiligiúnach faoi Theodaiseas a hAon, an t-impire a d'fhógair an Chríostaíocht ina reiligiún stáit agus a chuir cosc ar an bpágántacht. Rinne an saineolaí George Ostrogorsky achoimre chruinn ar an bhforbairt: “sintéis den chultúr Gréagach agus den chreideamh Críostaí, faoi chóras rialtais Rómhánach.” Athraíodh teorainneacha na himpireachta le linn a staire, ag leathnú agus ag laghdú le huaillmhianta a rialtóirí. Cé gur cailleadh cuid mhór dá críocha i ndiaidh thitim na Róimhe sa chúigiú haois, bhí an impireacht chomh mór agus a bheadh sí riamh sa chéad aois eile, a bhuí le héachtaí míleata an [[Iustinianus I|Impire Iústainiáin]], a chuir cósta na h[[An Afraic Thuaidh|Afraice Thuaidh]] agus an [[An Iodáil|Iodáil]], an Róimh féin san áireamh, faoi smacht impiriúil arís. Leathnaíodh an teorainn san oirthear le linn réimeas Mharaíciais, agus neartaíodh rialú Biosántach ó thuaidh. Nuair a feallmharaíodh Maraícias, áfach, thosaigh cogadh fiche bliain, agus bhí acmhainní na himpireachta ídithe i ndiaidh na coimhlinte sin. Agus an impireacht lagaithe tar éis na mblianta ag troid, thosaigh na Moslamaigh ag déanamh ionsaithe ar na Biosántaigh sa seachtú haois. I gcaitheamh seacht mbliana, bhain na h[[Arabaigh]] a gcúigí ba luachmhaire de na Biosántaigh: [[an Éigipt]] agus [[an tSiria]]. Tháinig athbheochan le teacht an ríshleachta Mhacadónaigh sa naoú haois. Chuaigh an impireacht i méid agus i saibhreas faoi riail an teaghlaigh sin, sular cailleadh an chuid ba mhó den Anatóil do na Turcaigh i ndiaidh Chath Mhanzikert sa bhliain 1071. Lean an impireacht ag lagú ón uair sin amach. Buaileadh buille mór uirthi le linn [[An Ceathrú Crosáid|na Ceathrú Crosáide]], nuair a gabhadh Cathair Chonstaintín, nuair a cailleadh an t-údarás lárnach, agus nuair a roinneadh an impireacht ina stáit bheaga neamhspleácha a bhíodh in iomaíocht lena chéile. Ghabh na Biosántaigh Cathair Chonstaintín ar ais sa bhliain 1261, éacht a chomharthaigh athbhunú a n-impireachta. Ó shin go dtí a laethanta deiridh, áfach, ní raibh inti ach stát a bhí faoi ionsaí ag naimhde ní ba láidire, agus faoi ualaí éagsúla eile nach raibh sí in ann a iompar. Bhí an impireacht laghdaithe go mór faoin ré úd agus, de réir a chéile, le linn na ceathrú haoise déag agus na cúigiú haoise déag, bhain na [[Turcaigh]] na tíortha beaga a bhí fágtha de na Biosántaigh, go dtí gur cuireadh deireadh leis an Impireacht Bhiosántach le titim Chathair Chonstaintín sa bhliain 1453. == Ainmníocht == Is iomaí ainm a thugtaí ar an impireacht i ndiaidh a titime: “Impireacht na nGréagach”, “Impireacht an Oirthir” agus “An Impireacht Dheireanach” ina measc.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Did the Byzantines call themselves Byzantines? Elements of Eastern Roman identity in the imperial discourse of the seventh century|url=https://doi.org/10.1017/byz.2020.28|journal=Byzantine and Modern Greek Studies|date=2021-02-02|issn=0307-0131|pages=25–41|volume=45|issue=1|doi=10.1017/byz.2020.28|author=Panagiotis Theodoropoulos}}</ref> Bhí na Biosántaigh bródúil as a n-oidhreacht Rómhánach agus as stádas na cathrach sin mar lár an domhain Chríostaí. Ó tharla go raibh a bhféiniúlacht chomh dlúthcheangailte leis an Róimh, is nádúrtha gur thug siad “''Rhomaioi''” (Rómhánaigh) orthu féin.<ref>https://www.britannica.com/question/How-did-the-Byzantine-Empire-get-its-name</ref> Is dócha gur aontaigh na Moslamaigh leo ar an ábhar sin, mar ba é “''Rum''” (Rómhánach) an t-ainm a thugaidís orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Rumi: past and present, east and west ; the life, teaching and poetry of Jalâl al-Din Rumi|url=https://archive.org/details/rumipastpresente0000lewi_f6r2|publisher=Oneworld|date=2001|location=Oxford|author=Franklin Lewis}}</ref> B’fhearr le daoine in iarthar na hEorpa, áfach, an focal “''Graeci''” (Gréagaigh) a úsáid nuair a labhraídís faoina gcomharsana in oirthear na himpireachta, mar gur mhaígh muintir an iarthair gurbh iad féin, agus iad féin amháin, na fíor-Rómhánaigh. Ba é an chéad údar a d’úsáid an téarma “Biosántach” le tagairt a dhéanamh don impireacht ná Laonikos Chalkokondyles (c. 1430 – c. 1470). Céad bliain ina dhiaidh sin, faoi thionchar Chalkokondyles, d’úsáid an staraí Hieronymus Wolf (1516–1580) an téarma (ina shaothar ''Corpus Historiae Byzantinae'') le béim a chur ar an gcodarsnacht idir cultúr na Rómhánach agus cultúr na nGréagach sa Ré Chlasaiceach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Oxford Dictionary of Byzantium. Edited by Alexander P. Kazhdan , New York: Oxford University Press, 1991. 3 vols. xxxi + 2232 pp. $225.00.|url=https://doi.org/10.2307/3168272|journal=Church History|date=1992-06|issn=0009-6407|pages=241–243|volume=61|issue=2|doi=10.2307/3168272|author=Charles A. Frazee}}</ref> Faoin ochtú haois déag, bhí an focal “Biosántach” scaipte go forleathan sa saol acadúil, a bhuí le saothair scríbhneoirí Francacha ar nós Montesquieu, agus is annamh a thugtar aon ainm eile uirthi sa lá atá inniu ann. == Bunús == I ndiaidh bhás [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]] (323 R.Ch.), roinneadh an impireacht a chruthaigh sé idir na Diadóchaí (na ginearáil ba shinsearaí a bhí aige), le gach duine acu i gceannas ar a réigiún féin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Historia de Alejandro Magno / Curcio Rufo, Quinto|url=https://doi.org/10.26754/uz_comedic/comedic_cmdc040|journal=Catálogo de obras medievales impresas en castellano|date=2021-11-25|issn=2530-1985|pages=1–--|volume=2021|issue=2021|doi=10.26754/uz_comedic/comedic_cmdc040|author=María María Sanz Julián}}</ref> Ón tús, bhí na Diadóchaí ag fógairt cogaidh ar a chéile chun a smacht féin a chur ar na codanna eile den iar-impireacht. Mhair an ré coimhlinte seo breis agus céad bliain, sula dtáinig na Rómhánaigh ar an bhfód.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/topic/Diadochoi|teideal=Diadochoi {{!}} Greek history {{!}} Britannica|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2026-01-19}}</ref>[[Íomhá:Nicomedia, portrait of Diocletian.jpg|mion|220px|Dióicléitiánas.]]Ba léir an staid lagaithe ina raibh ríochtaí na nDiadóchaí agus bhain na Rómhánaigh tairbhe as achrann na nGréagach. Cuireadh tús le gabháil na dtíortha sin leis an gCogadh Siriach, agus le linn na n-aoiseanna roimh Chríost, trí chath agus trí scéiméireacht, fuair na Rómhánaigh smacht, céim ar chéim, ar Oirthear na Meánmhara, togra a cuireadh i gcrích nuair a gabhadh Coraint sa bhliain 146 R.Ch. Aois neamhchinnteachta a bhí ann don Impireacht Rómhánach sa tríú céad i ndiaidh bhreith Chríost, leis an oiread dúshlán a bhí roimpi. Bhí a córas rialtais agus a fórsaí míleata i mí-eagar, a laigeacht le feiceáil go soiléir, agus naimhde ar a teorainneacha ag bagairt ionsaithe. Bhí arm na hImpireachta Rómhánaí scartha idir faicsin réigiúnacha, agus tugadh “impirí saighdiúra” ar na ginearáil a bhí ina gceannairí orthu. Mheas duine acu, [[Dióicléitiánas]], go raibh an stát rómhór le fear amháin a bheith i gceannas air agus, in iarracht an fhadhb a réiteach, bhunaigh sé an Teitrearcacht (nó rialú ceathrair), córas ina raibh údarás na himpireachta roinnte idir beirt ''Augustus'' (nó ard-impirí), duine acu a rialódh san iarthar agus an duine eile san oirthear, agus ''Caesar'' (tánaiste) ag gach duine acu a thiocfadh i gcomharbas air tar éis a bháis.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Byzantine Empire|url=http://archive.org/details/byzantineempire00foor|publisher=London : Black|date=1911|coauthors=Pratt - University of Toronto|author=Edward A. Foord}}</ref> D’éirigh go maith leis an gcóras seo go dtí gur cailleadh an t-Impire Constaintias sa bhliain 306. Fógraíodh ansin a mhac, [[Constaintín Mór (Impire na Róimhe)|Constaintín]], ina ''Augustus'' agus ina ''Caesar'' ag an am céanna.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=CONSTANTINE AND THE CHRISTIAN EMPIRE|url=https://doi.org/10.4324/9780203552698|publisher=Taylor & Francis|date=1944|location=Abingdon, UK|author=Charles Matson Odahl}}</ref> Bhris cogadh cathartha amach de bharr na dánachta seo, coimhlint lán scéiméireachta agus tréatúireachta. Ba é Constaintín a tháinig slán as an gcogadh, agus aithníodh é mar ''Augustus'' na himpireachta iomláine sa bhliain 324. Le linn na sé bliana ina dhiaidh sin, atógadh Biosáintiam faoina mhaoirseacht ionas go mbeadh stádas phríomhchathair na himpireachta agus an teideal “an Róimh Nua” tuillte aici (cé gur “Constantinopolis” [Cathair Chonstaintín] a thugtaí uirthi sa ghnáthchaint).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Mango, Cyril (1991). "Constantinople". In Kazhdan, Alexander (ed.). The Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford and New York: Oxford|date=1991|title=The Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford and New York: Oxford|pages=pp. 508-512}}</ref> == Constaintín a hAon agus an Róimh Nua == Ba mhór an cinneadh é an phríomhchathair a aistriú soir, cé nach raibh an Róimh (i ndáiríre) ina lárionad rialtais ag an am sin, agus nach raibh le fada. (Níor chónaigh aon impire sa Róimh ó lár an tríú haois, mar shampla.) Os a choinne sin, is iomaí buntáiste a bhí ag Biosáintiam ó thaobh suíomh na háite de, í suite i lár na Meánmhara agus na mbealaí trádála a bhain léi. Bhí sí lonnaithe idir dhá mhór-roinn agus dhá fharraige, ag ceann thiar Bhóthar an tSíoda, agus bhí rochtain aici ar Bhealach na Spíosraí a shíneadh go dtí [[an Afraic]] agus [[an India]]; dá bhrí sin, bhí Biosáintiam ar cheann de na háiteanna ab fhearr a d’fhéadfadh rialtóir a roghnú mar bhunáit a rialtais. [[Íomhá:Bogolyubov View of Constantinople.jpg|mion|220px|Cathair Chonstaintín]] Chun a chathair nua a chosaint, thug Constaintín faoi bhallaí ollmhóra a thógáil, agus ba iad an struchtúr ba shuntasaí sa chathair nuair a bhí siad críochnaithe. Chomh maith leis na múrtha cosanta, dhaingnigh sé an cuan agus chuir sé cabhlach beag ina thimpeall – beartais a d’fhág gurbh í an Róimh Nua an chathair ba shábháilte sa ré. <ref>Treadgold, Warren (1997). ''A History of Byzantine State and Society''. Stanford, CA: Stanford University Press. p. 89.</ref>Leasaitheoir gníomhach a bhí i gConstaintín, agus d'oibrigh sé chun feabhas a chur ar réimsí éagsúla eile. Thug sé isteach airgeadra seasmhach, an ''solidus'' (bonn óir), in áit an ''aureus'' (bonn óir níos sine a bhí tar éis a luach a chailleadh). D’athchóirigh sé an maorlathas agus an t-arm – dhá leasú a raibh tairbhe aige astu sna cogaí a lean go gairid ina dhiaidh sin. Cé nár fógraíodh an Chríostaíocht ina reiligiún oifigiúil stáit le linn réimeas Chonstaintín, ba é an chéad impire a d’iompaigh uirthi é, agus bhí an rialtas fabhrach dá creidmhigh. Bronnadh pribhléidí éagsúla ar na Críostaithe: tugadh tús áite dóibh agus daoine á n-earcú do phoist sa riarachán; díolmhaíodh na cléirigh ó cháin, agus tugadh údarás breitheamhna sibhialta do na heaspaig. <ref>R. Gerberding and J. H. Moran Cruz, ''Medieval Worlds'' (New York: Houghton Mifflin Company, 2004) pp. 55–56.</ref>Bhunaigh Constaintín prionsabal na neamh-idirghabhála maidir le cúrsaí creidimh (is é sin, ní cheadófaí don impire aon ghné den dogma a shocrú as a stuaim féin), cé gur choinnigh sé an chumhacht chun comhairlí na hEaglaise a ghairm le conspóidí reiligiúnacha a réiteach. <ref>Richards, Jeffrey. ''The Popes and the Papacy in the Early Middle Ages 476–752'' (London: Routledge & Kegan Paul, 1979) pp. 15–16.</ref>Mar sin, thionóil Constaintín Sionad Arles, agus le Comhairle Nícaea neartaíodh ról an impire mar cheannaire ar an Eaglais. == Ré Ionraí agus Titim an Iarthair == Bhí dúshláin éagsúla roimh an impireacht sa chúigiú haois freisin, idir theacht na mBarbarach, chonspóidí teorann agus reibiliúin a tharla de dheasca na staide laige ina raibh sí. Bhí an domhan Rómhánach ina chíor thuathail (fiú sular roinneadh an impireacht idir beirt mhac an Impire Teodaiseas), agus le linn na n-anachainí sin, tháinig na Barbaraigh chun cinn mar fhórsa míleata aontaithe, neamhspleách agus uafásach, agus d’oibrigh siad go díograiseach chun an lámh in uachtar a fháil ar na grúpaí eile san Impireacht Rómhánach. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.metmuseum.org/essays/the-roman-empire-27-b-c-393-a-d|teideal=The Roman Empire (27 B.C.–393 A.D.) - The Metropolitan Museum of Art|údar=Christopher S. Lightfoot|dáta=2000-10-01|language=en|work=www.metmuseum.org|dátarochtana=2026-01-19}}</ref> [[Íomhá:Giovanni Bonazza, busto di Attila (Palazzo Roncale, Rovigo) 01.jpg|mion|220px|Attila.]]Is casta an stair idir na Barbaraigh agus na Rómhánaigh. Tháinig an dá chine i dteagmháil le chéile ag deireadh an cheathrú haois nuair a tháinig sraith treibheanna isteach san impireacht mar dhídeanaithe. Pobail Ghearmánacha ba ea iad, den chuid is mó ([[Gotaigh]], [[Na Viseagotaigh|Viseagotaigh]], Vandail, agus araile), agus iad ag teitheadh ó na [[Hunaigh|Húnaigh]], pobal trodach ón Oirthear a bhí ag leathnú a dteorainneacha trí ionsaithe siar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Naomh Pádraig agus Eaglais Iarthar na hEorpa|url=https://www.jstor.org/stable/41497817|journal=Comhar|date=2010|issn=0010-2369|pages=10–11|volume=70|issue=3|author=Réamonn Ó Muireadhaigh}}</ref> Tháinig an iomarca teifeach róthapa le go bhféadfaí na heachtrannaigh seo a chomhtháthú go síochánta san impireacht – agus d’fhás achrann agus amhras dá bharr. Ar feadh glúnta, bhí na Barbaraigh sáinnithe idir Húnaigh throdacha agus Rómhánaigh dhoicheallacha, agus mhéadaigh an fuath a bhí ag na gnáthdhaoine Barbaracha don tsochaí a bhí ina hóstach acu i gcaitheamh na mblianta úd. I measc cuid de na ceannairí Barbaracha, áfach, d’fhorbair dearcadh fabhrach i leith na Róimhe, a cultúir agus na sibhialtachta a chruthaigh sí. Mar a dúirt Athaulf, rí na [[Na Viseagotaigh|Viseagotach]]: “Go gcuimhnítear mé mar an té a d’athbhunaigh an impireacht, óir is léir nach féidir liom í a athrú.” <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Orosius|title=Historiae adversum paganos|pages=(vii.43.4-6)}}</ref> Tháinig beirt mhac an Impire Teodaiseas i gcomharbacht air mar chomhimpirí i ndiaidh bhás a n-athar sa bhliain 395, le Honóirias ag rialú san iarthar, agus Arcaideas i gceannas ar an oirthear.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Byzantine Empire|url=http://archive.org/details/byzantineempire00foor|publisher=London : Black|date=1911|coauthors=Pratt - University of Toronto|author=Edward A. Foord}}</ref> Ós rud é go raibh sé an-óg, cuireadh Honóirias faoi stiúir an ghinearáil Stiliceo. Mac le máthair Rómhánach agus le hathair Vandalach ba ea Stiliceo, agus chuaigh sé chun cinn faoi lán seoil trí chéimeanna an airm. Tar éis blianta i seirbhís na himpireachta, tugadh d’onóir do Stiliceo é a cheapadh ina gharda cosanta do Theodaiseas, agus rinne an t-impire ginearál de tamall ina dhiaidh sin. Bhí an oiread sin measa ag Teodaiseas ar an ngeinearál leath-Vandalach gur shocraigh sé cleamhnas idir Stiliceo agus a neacht, Flavia Serena, cé go raibh na huaisle míshásta go bpósfadh ball den rítheaghlach Rómhánach fear de chine measctha. Nuair a fuair Teodaiseas bás, d’athraigh ról Stiliceo ó chaomhnóir mhac an impire go leasrí ar an taobh thiar den Impireacht Rómhánach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Child emperor rule in the late Roman West, AD 367-455|publisher=Oxford University Press|date=2013|location=Oxford|author=Meaghan Anne McEvoy}}</ref>Ní raibh Stiliceo sásta leis sin, áfach, agus thosaigh sé ag beartú Rufinus a threascairt, an fear a bhí sa ról céanna in aice le hArcaideas san oirthear. Níorbh fhada gur fhorbair achrann idir an dá thaobh, agus tharla conspóid teorann faoi chúige an Illyricum (réigiún a chomhfhreagraíonn go garbh don [[An Albáin|Albáin]] agus do thíortha na mBalcán thiar sa lá atá inniu ann). Chomh maith lena shuíomh straitéiseach, ba é an Illyricum an áit ba thábhachtaí maidir le hearcaíocht mhíleata. Barbaraigh ba ea formhór na saighdiúirí a bhíodh á n-earcú ag an am sin, agus bhí an líon ollmhór díobh a maraíodh i seirbhís na himpireachta le linn an chogaidh ar cheann de na cúiseanna gearáin agus feirge a spreag na Barbaraigh chun éirí amach in aghaidh na Rómhánach. === Feachtas Alaraic agus Creachadh na Róimhe === Le linn an chúigiú haois, tháinig na Barbaraigh le chéile i gcónaidhmeanna faoi smacht ceannairí éifeachtacha, agus ba é Alaraic a hAon, rí na Viseagotach, an duine ba thábhachtaí de na taoisigh sin. Scéal marthanais i lár coimhlinte anoird agus mímhacántachta atá i mbeathaisnéis Alaraic: choinnigh sé a stádas agus a chéim mar cheannaire cumasach trí stuaim phraiticiúil agus trína dhílseacht a athrú ó fhaicsean go faicsean. Bhí sé ina ghinearál faoi Theodaiseas, <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Alaric the Goth: an Outsider's History of the Fall of Rome|url=https://archive.org/details/alaricgothoutsid0000doug|publisher=W. W. Norton & Company, Incorporated|date=2020|location=Erscheinungsort nicht ermittelbar|author=Douglas Boin}}</ref>ach i ndiaidh bhás an impire sin, ainmníodh Alaraic ina rí ar na Gotaigh, agus chuaigh sé chun cogaidh in aghaidh na hImpireachta Rómhánaí sa bhliain 395, i bhfeachtas creachta tríd an tuath. Tá tuairimí éagsúla ann faoin mbunchúis a bhí lena chinneadh dul i gcomhrac in aghaidh na n-údarás. Go ginearálta, is é tuairim na staraithe go raibh Alaraic faoi bhrú ag na dualgais a bhí air mar rí nua na nGotach; go raibh sé ag iarraidh áit a chinntiú dá phobal i gcóras na himpireachta; agus, ós fear míleata a bhí ann, nach ábhar iontais é gur roghnaigh sé an cogadh mar bhealach chun é sin a bhaint amach.[[Íomhá:Eugenius Roman Empire Partitio circa 395 AD.png|mion|220px|Roinnt na hImpireachta Rómhánaí sa bhliain 395.]]D’athraigh cothromaíocht chumhachta na himpireachta tar éis an tsléachta ar na mílte ban agus leanaí de chuid na mBarbarach a d’ordaigh an t-Impire Honóirias i dtaom paranóia. Tar éis an ainghnímh sin, líonadh arm Alaraic le líon mór Barbarach ar dúnmharaíodh a dteaghlaigh – saighdiúirí gairmiúla iad, agus fonn díoltais orthu. Le tacaíocht na bhfear Viseagotach agus na saighdiúirí nua a bhí earcaithe aige, shocraigh Alaraic feachtas creachta a dhéanamh tríd an Iodáil. Sa bhliain 408, rinne na Barbaraigh a mbealach ó dheas go suaimhneach, “amhail is dá mbeidís ag dul chuig féile”, de réir an staraí. Bhí timpeall 800,000 duine ina gcónaí sa Róimh ag an am sin, an chathair ba mhó sa ré. Níor léirigh na Rómhánaigh mórán misnigh ná stuaime agus na Barbaraigh ag druidim orthu, agus nuair a chuir na Barbaraigh léigear ar an gcathair, leath uafás millteanach i measc na ndaoine. D’iarr na sagairt phágánacha cead ar an bPápa íobairtí a dhéanamh san fhóram. Níor tugadh an cead sin dóibh. Agus an chathair ina cíor thuathail, bhí cúlchaint nimhneach á scaipeadh faoin mbanphrionsa Serena. Gan fianaise ar bith, agus in ainneoin gurbh í baintreach Stiliceo agus neacht an Impire Teodaiseas, dúradh go raibh sí i gcomhcheilg le hAlaraic, agus go raibh sí ag seoladh faisnéise chuig an rí Barbarach. Is dócha go raibh an ráfla seo bunaithe ar an bhfíric go raibh roinnt socruithe polaitiúla pragmatacha déanta ag Stiliceo maidir le hAlaraic le linn an chaidrimh fhada chasta idir an dá cheannaire. I scaoll na héigeandála, ba leor sin chun bás Serena a chinntiú, agus d’ordaigh Seanad na Róimhe go dtachtfaí an banphrionsa. Bhlocáil na Barbaraigh an [[An Tibir|Tibir]] le bac a chur ar an sruth soláthairtí don Róimh. Agus na daoine i mbéal an ghorta, sheol an seanad Rómhánach teachtaí chuig an rí Barbarach chun comhréiteach a dhéanamh agus tubaiste a chosc. Liostaigh Alaraic a chuid éileamh: an t-ór agus an t-airgead go léir, chomh maith le hearraí an tí agus sclábhaithe uile na cathrach, a sheachadadh chuige. Nuair a d’fhiafraigh na teachtaí cad a d’fhágfaí ag na Rómhánaigh, d’fhreagair Alaraic: “a mbeathaí”.<ref>Zosimus. "New History," 5.40.</ref> Íocadh an t-airgead, agus tógadh an léigear. D’fhulaing an Róimh léigear eile an bhliain dár gcionn, áfach.<ref>''The Cambridge Ancient History'' Volume 13, (Cambridge University Press, 1998), p. 125.</ref> D’fhill Alaraic ar an Róimh sa bhliain 409, agus a arm méadaithe ag 40,000 fear a d’earcaigh sé as measc na sclábhaithe a shaor sé tar éis an chéad léigir. An uair seo, d’éiligh Alaraic go n-íocfaí cáin bhliantúil óir agus gráin leis, agus go ngéillfí tailte san Iodáil agus sna Balcáin dá phobal. Bhí fearg ar Alaraic nuair a fuair sé litir a rinne magadh faoina chuid éileamh. Chuir sé deireadh leis an gcaibidlíocht, agus d’ullmhaigh sé a shaighdiúirí i gcomhair cogaidh.<ref>Gibbon, Edward (2 May 2013). ''The history of the decline and fall of the Roman Empire''. Eighteenth Century Collections Online Text Creation Partnership. p. 302. ISBN <bdi>978-0-19-966481-8</bdi>.</ref> Rinne sé athmhachnamh nuair a chuala sé gur earcaigh Honóirias arm de 10,000 Húnach. Thairg Alaraic téarmaí nua: go dtabharfaí tailte i Noricum do na Viseagotaigh, mar aon le cibé méid gráin a mheasfadh na Rómhánaigh a bheith réasúnta. Theip ar an idirbheartaíocht tar éis iarracht fheallmharaithe inar bheag nár maraíodh Alaraic. Ansin, ar buile, dhírigh Alaraic ar sprioc amháin: an Róimh a ghabháil. Sa bhliain 410, tar éis léigir ghairid, osclaíodh na geataí móra. Creachadh mórán de na foirgnimh mhóra. Rinneadh tarcaisne ar mhásailéim na nImpirí Augustus agus Hadrian – tógadh amach an luaithreach agus scaipeadh é. Goideadh gach a bhféadfadh na Barbaraigh a iompar. Scriosadh an Geata Salárach, loiteadh Gairdíní Sallust, agus dódh an Bhaisleac Iúil. In ainneoin an chreachta agus an fhoréigin fhorleathain, níor milleadh baisleacaí Pheadair agus Phóil, cé gur goideadh ''ciborium'' airgid ón bPálás Lataránach. Fágadh pobal na Róimhe cloíte, agus tógadh mórán díobh mar sclábhaithe, Galla Placidia – deirfiúr an impire – ina measc. Éilíodh fuascailt ar roinnt daoine, rinneadh sclábhaithe de chuid eile acu, agus éigníodh mórán sular dúnmharaíodh iad. Ba é sin an chéad uair le 800 bliain a creachadh an Róimh, agus baineadh siar as na daoine ar an dá thaobh den impireacht, óir bhreathnaídís ar an Róimh mar an Chathair Shíoraí. Nocht an tubaiste an laige mhíleata a bhí ar na Rómhánaigh agus a leochailí a bhí Impireacht an Iarthair. Scríobh [[Naomh Iaróm]]: “Má thiteann an Róimh, cad atá slán?” Bhí Impireacht Rómhánach an Iarthair ag teip faoi bhrú fadhbanna seachtracha, agus bhí an creachadh ar cheann de na heachtraí ba mheasa go dtí sin. Bhí treascairt agus reibiliúin ag scriosadh na himpireachta, agus bhí naimhde ar an iomall ag bagairt ionsaithe. Sa bhliain 429, tháinig Geinseiric, rí na Vandal, go dtí an Afraic le harm dá mhuintir féin mar aon lena chomhghuaillithe Alanacha. Sa tréimhse chéanna, d’fhoghlaim na Frainc an buntáiste a bhaineann leis an aontacht, agus thug [[Chlodovechus I|Clóvas a hAon]] ríochtaí beaga na bhFranc faoina cheannas. Thuig na Biosántaigh fírinne an scéil pholaitiúil agus, in áit aghaidh a thabhairt ar Chlóvas, thug siad aitheantas dó. Ainmníodh é ina chonsal agus ina cheannaire ar thailte a chomhfhreagraíonn don Fhrainc sa lá atá inniu ann.<ref>https://www.britannica.com/biography/Clovis-I</ref> San arm Rómhánach, tháinig laghdú ar an dílseacht don impireacht de réir mar a mhéadaigh líon na saighdiúirí Barbaracha ina rangaibh. Creachadh an Róimh níos measa fós sa bhliain 455, agus ba iad na Vandail a rinne an uair sin é.<ref>Salzman 2021, pp. 148, 152–153.</ref> Thit Impireacht an Iarthair faoi dheireadh sa bhliain 476, nuair a baineadh an t-Impire Rómalas Ágastalas den ríchathaoir, agus nuair a ghlac Ódabhacar, rí Barbarach, a áit agus a d’fhógair é féin ina Rí na hIodáile. I gCathair Chonstaintín, tháinig Léó a hAon i gcomharbacht ar Mharcian sa bhliain 457. Cé gur thosaigh sé a réimeas faoi smacht Aspar, an príomhghinearál Alanach, shaor Léó é féin ó thionchar na nAlanach trí chomhghuaillíocht leis na hÍosáraigh, treibh leath-Bharbarach ó dheisceart na hAnatóile. Leis na céadta bliain, ba iad na ceannairí míleata a chorónaíodh na himpirí, agus b’amhlaidh i gcás Léó freisin. Fear diaganta ba ea é, áfach, agus bhunaigh sé nós nua chun béim a chur ar an gceangal idir an Eaglais agus an Impireacht. Chuaigh Léó go dtí an Hagia Sophia agus leag sé an choróin ar an altóir. Agus é ag fágáil na heaglaise, chorónaigh Anatólas, Patrarc Chathair Chonstaintín, é. Mhair an nós seo go dtí an Mheánaois, agus d’éirigh searmanas an chorónaithe níos reiligiúnaí le himeacht na gcéadta bliain.[[Íomhá:Evariste-Vital Luminais - Le Sac de Rome.jpg|mion|220px]]Sa bhliain 468, theip ar iarracht a rinne Léó smacht ar an Afraic Thuaidh a bhaint de na Vandail. Faoin am sin, ní raibh fágtha ag an Impireacht Thiar ach an Iodáil agus na tailte ó dheas den Danóib chomh fada leis na Balcáin. Sa bhliain 466, mar choinníoll dá chomhghuaillíocht leis na hÍosáraigh, phós Léó a iníon Ariadné leis an Íosárach Tarasicodissa, a d’athraigh a ainm go Zéineo. Nuair a cailleadh Léó sa bhliain 474, rinneadh impire de mhac Zéineo agus Ariadné. Corónaíodh é ina Léó a Dó, agus bhí Zéineo ina chomhimpire leis go dtí go bhfuair Léó a Dó bás cúpla mí ina dhiaidh sin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Byzantine Empire|url=http://archive.org/details/byzantineempire00foor|publisher=London : Black|date=1911|coauthors=Pratt - University of Toronto|author=Edward A. Foord}}</ref> Agus Zéineo ag rialú san oirthear, thit impireacht an iarthair nuair a threascair Ódabhacar, ginearál Barbarach, Rómalas Ágastalas sa bhliain 476. Chun an Iodáil a athghabháil, rinne Zéineo comhghuaillíocht le hOstragotaigh Theodóraic. Chuir sé an rí sin chun na hIodáile mar ''magister militum per Italiam'' (is é sin, Ardcheannasaí Míleata na hIodáile). Tháinig Teodóraic in áit Ódabhacar mar rialtóir ar an taobh thiar den impireacht agus, ar an gcaoi sin, fuair Zéineo smacht – go hoifigiúil, ar a laghad – ar an impireacht iomlán, agus fuair sé réidh le hiomaitheoir neamhiontaofa in aon iarraidh amháin. Tar éis bhás Zéineo, fágadh faoina bhaintreach, Ariadné, impire nua a roghnú ina áit, agus ba é Anastaiseas a roghnaigh sí. Cé gur sheanmhaorlathaí é, d’oibrigh Anastaiseas go bríomhar ar mhaithe leis an impireacht. Thug sé isteach córas nua cánach, agus leis an ioncam uaidh bhí sé in ann ballaí cosanta (an Balla Fada) a thógáil siar ó Chathair Chonstaintín chun na Bulgáraigh agus na Slavaigh a choinneáil amach. == Réimeas Iústainiáin a hAon == Sa séú haois, tháinig ré órga na hImpireachta Biosántaí faoi réimeas Iústainiáin a hAon (527–565). Rialtóir an-ghníomhach ba ea é, ar a dtugtar uaireanta “an Rómhánach Deireanach”, mar gurbh é an t-impire deireanach a tógadh le Laidin mar theanga dhúchais, agus mar gur athghabh sé go leor de thailte na hImpireachta Rómhánaí san iarthar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A history of Byzantium|url=https://archive.org/details/historyofbyzanti0000greg_2ndedi|publisher=Wiley-Blackwell|date=2010|location=Chichester, U.K. ; Malden, MA|author=Timothy E. Gregory|pages=p.145}}</ref>[[Íomhá:Mosaic of Justinianus I - Basilica San Vitale (Ravenna).jpg|mion|220px|Iústainián a hAon.]]Ba é an ginearál [[Belisarius|Beileasáirias]] a chuir an saothar míleata sin i gcrích, i gceannas ar arm a d’athghabh cuid mhór de na críocha a cailleadh nuair a thit an Róimh. <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Belisarius|teideal=Belisarius {{!}} Biography, Military Campaigns, & Facts {{!}} Britannica|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2026-01-19}}</ref>Taobh istigh de sheacht mbliana, chloígh na Biosántaigh cósta na hAfraice Thuaidh, sular chuir siad an ríocht Ostragotach faoina smacht. Leis an mbua Biosántach sin, cuireadh an Dalmáit, an tSicil agus leithinis na hIodáile ar ais faoi smacht impiriúil.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Belisarius|teideal=Belisarius {{!}} Biography, Military Campaigns, & Facts {{!}} Britannica|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2026-01-19}}</ref> Le cois na n-éachtaí míleata, d'oibrigh Iústainián go dícheallach ar mhaithe leis an domhan Biosántach i réimsí éagsúla eile. Chuir sé tús le feachtas tógála, agus tá an ardeaglais Hagia Sophia i measc na dtorthaí is suntasaí den obair sin. Maireann oidhreacht eile de réimeas Iústainiáin sa ''Corpus Juris Civilis'' (Corpas an Dlí Shibhialta), atá in úsáid (le mionathruithe) i dtíortha ar fud an domhain go dtí an lá atá inniu ann.<ref>John Henry Merryman and Rogelio Pérez-Perdomo, ''The Civil Law Tradition: An Introduction to the Legal Systems of Europe and Latin America'', 3rd ed. (Stanford: Stanford University Press, 2007), pp. 9–11</ref> Chomh maith lena stuaim i gcúrsaí polaitíochta agus lena uaillmhianta domhanda, bhí cáil ar Iústainián mar fhear diaganta a d’oibrigh go díograiseach ar son an chreidimh Chríostaí. Dá bhrí sin, aithnítear é mar naomh san Eaglais Cheartchreidmheach. Trí chogadh agus trí chonarthaí síochána, bhí na Biosántaigh in ann na [[An Ríshliocht Sasánach|Sasánaigh]] (ríshliocht na Peirse) a choinneáil faoi smacht agus a gcríocha féin a mhéadú ag an am céanna. Ídíodh airgead na mBiosántach sna cogaí, áfach, agus bhí an impireacht níos leochailí tar éis a teorainneacha a leathnú. B’iontach an cháil a bhí ar an impireacht roimh thitim na Róimhe, agus glóir ar leith ag baint léi. Bhí sé sin caillte leis na céadta bliain faoin am ar tháinig Iústainián i gcumhacht, agus é i gceannas ar impireacht a bhí laghdaithe agus íslithe. Mhair smaoineamh na ré órga i samhlaíocht na mBiosántach fós, áfach, agus chuaigh an t-impire sa tóir ar an nglóir sin, le súil go lonródh sí ar a cháil féin. Bhí sé meáite air gurbh é féin a d'athghabhfadh na tailte caillte, agus leis sin mar aidhm aige, chuaigh Iústainián i gcomhairle le Beileasáirias, ginearál in Arm an Oirthir, chun pleananna ionsaithe ar an Afraic Thuaidh a fhorbairt.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Belisarius|teideal=Belisarius {{!}} Biography, Military Campaigns, & Facts {{!}} Britannica|language=en|work=Encyclopedia Britannica|dátarochtana=2026-01-19}}</ref> Sa bhliain 533, lena arm de 18,000 fear, bhuaigh Beileasáirias ar Gheileamar, rí na Vandal, agus cuireadh fáilte laoich roimhe sa bhliain 534 nuair a d’fhill sé ar Chathair Chonstaintín. Agus é sin curtha i gcrích, dhírigh Iústainián ar an Iodáil agus ar chósta na Dalmáite a athghabháil, a bhí faoi smacht na nOstragotach. Gabhadh an tSicil agus Napoli go héasca. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Siege warfare and military organization in the successor states (400-800 AD): Byzantium, the West and Islam|publisher=Brill|date=2013|location=Leiden ; Boston|issue=volume 91|author=Leif Inge Ree Petersen}}</ref>I gcás na Róimhe, áfach, b’éigean do na Biosántaigh léigear a chur uirthi. Níor mhair an léigear i bhfad, agus d’oscail an Pápa na geataí i mí na Nollag sa bhliain 536.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Byzantium. 1: The early centuries|publisher=Viking|date=1988|location=London|author=John Julius Norwich}}</ref> Agus fuinneamh an fheachtais ag dul i méid, bhrúigh na Biosántaigh ó thuaidh ar na Gotaigh tríd an Iodáil. Bhuaigh siad ar na Gotaigh i Milano agus ina gcathair dhaingnithe, Ravenna, áit ar gabhadh an ceannasaí Gotach Vitiges sular tugadh go Cathair Chonstaintín é ina chime.<ref>'''Procopio di Cesarea''' - '''Istoria delle guerre gottiche''' (VI secolo) Traduzione dal greco di Giuseppe Rossi (1838)</ref> Ní túisce a bhí Beileasáirias ar ais i gCathair Chonstaintín ná gur athghrúpáil na Gotaigh (an uair seo faoi cheannas Thóiteala), agus roimh i bhfad bhí siad ag geataí na Róimhe. <ref>Giorgio Ravegnani, ''I Bizantini in Italia'', Bologna, il Mulino, 2004, p.24. ISBN&nbsp;978-88-15-09690-6. </ref>Bhí laghdú tagtha le blianta ar an meas agus ar an muinín a bhí ag Iústainián as Beileasáirias, ach ní raibh de rogha aige ach é a chur chun na hIodáile. In ainneoin amhras Iústainiáin, bhuaigh Beileasáirias ar na Gotaigh arís, agus bhí an Róimh gafa aige sa bhliain 547.<ref>Procopio, ''De Bello Gothico'', III, 24.</ref> Ghlaoigh Iústainián Beileasáirias ar ais chun na cúirte impiriúla. Bhí an Róimh gafa ag Tóiteala don dara huair, agus ba é Nairséis a fuair an t-ordú déileáil leis an uair sin, in áit Bheileasáiriais. I gceannas ar arm ollmhór, thug Nairséis aghaidh ar na Gotaigh i gcath a chríochnaigh le bás Thóiteala. Bhí Nairséis in ann ansin a shaighdiúirí a dhíriú ar Verona, an t-aon daingean a bhí fágtha ag na Gotaigh. Géilleadh an baile do na Biosántaigh i mí Iúil 561. [[Íomhá:Area at the time of Justinian I's death in the Byzantine Empire.png|mion|220px|Méid na hImpireachta Biosántaí ag deireadh réimeas Iústainiáin.]] Le fada an lá, ba mhian le Iústainián an [[An Spáinn|Spáinn]] a ghabháil, agus leis an anord cogaidh a bhí ann, roghnaigh sé an nóiméad ceart lena dheis a thapú. Sa bhliain 552, sheol sé cabhlach go hoirdheisceart na Spáinne, áit ar chuir an t-arm Biosántach an ruaig ar na Viseagotaigh. Cath cinniúnach ba ea é, agus tar éis an bhua bhí formhór na hAfraice Thuaidh, cuid mhór den Spáinn agus roinnt oileán sa Mheánmhuir curtha isteach sa “Loch Rómhánach”. Bhain Iústainián tairbhe mhaith as a pholasaí ionsaitheach san iarthar. San oirthear, áfach, bhí na Biosántaigh ag streachailt i gcogadh cosanta in aghaidh na Sasánach, agus chríochnaigh an cogadh sin le Cath Callinicum agus bua do na Sasánaigh. Cé gur cloíodh na Biosántaigh, fuair Iústainián téarmaí réasúnta maithe tar éis an cogadh a chailleadh. Síníodh conradh inar géilleadh Lazica, ar chósta na Seoirsia, do na Biosántaigh. Leis an réigiún sin faoina smacht, chuir na Biosántaigh bac ar thrádáil na Sasánach sa Mhuir Dhubh. Mhair an tsíocháin ocht mbliana sular chuir Chosroes, rí na Sasánach, deireadh léi agus é ag ionsaí na Measpotaime Rómhánaí. Ghabh na Sasánaigh [[Aintíoch]] go tapa, agus Lazica an bhliain dár gcionn. Cogadh gan fógairt ba ea é, de réir straitéis luathchogaíochta: ghabhadh na Sasánaigh cathair agus d’fhágaidís í ar airgead fuascailte. Chríochnaigh an choimhlint seo nuair a shínigh Iústainián conradh inar aontaigh na Biosántaigh méid áirithe solidí a íoc go bliantúil. Sna blianta céanna, chomh maith leis na hionsaithe Peirseacha, b’éigean do na Biosántaigh aghaidh a thabhairt ar na Bulgáraigh (na Cutrigurigh), a bhí ag teacht isteach sna Balcáin agus ag cur sceimhle ar an réigiún. Thosaigh a bhfeachtas sceimhle sa bhliain 559, agus iad ag comhordú ionsaithe ar fud na Gréige. Bhí arm amháin dírithe ar lár na Gréige, tháinig arm eile go Callaípoil, agus bhí an tríú ceann ag máirseáil ar Chathair Chonstaintín. Cé nach raibh na Bulgáraigh ábalta na ballaí cosanta a shárú, ní raibh na Biosántaigh slán ó sceimhle na ruathar fós. Feachtas mailíseach millteach ba ea a dturas abhaile, agus iad ag milleadh agus ag dó gach baile ar a mbealach. Níor bhagair na Bulgáraigh sin an Impireacht Bhiosántach arís, ach thrasnaigh grúpaí eile an teorainn roimh dheireadh réimeas Iústainiáin, agus gach uair bhí an t-impire in ann srian a chur orthu, trí chogadh, trí chleasaíocht nó trí chomhréiteach. === Saothar Dlí Iústainiáin === Faoin am ar corónaíodh Iústainián sa bhliain 527, bhí carn ollmhór reachtaíochta bailithe, agus bhí athchóiriú na ndlíthe sin ar cheann de na héachtaí ba shuntasaí dá réimeas. Athbhreithníodh na seanleabhair dlí chun athrá agus neamhréir a dhíbirt, chun dlíthe dúblacha a chomhchuibhiú, agus chun dlíthe scaoilte agus béarlagair casta a shimpliú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Justinian and theCorpus Iuris Civilis|url=https://doi.org/10.1017/cco9781139034401.011|publisher=Cambridge University Press|journal=The Cambridge Companion to Roman Law|date=2015-02-16|pages=119–148|author=Wolfgang Kaiser}}</ref> Achoimre ar 2,000 leabhar de dhlí na Róimhe a bhí i gceist, agus bhí na dlíthe sin le hathbhunú ar phrionsabail Chríostaí agus ar bhéasa an domhain Ghréagaigh. Taobh istigh de chúig bliana, bhí ceithre shaothar chruinne mar thoradh ar an obair – ceithre shaothar a rialaigh an caidreamh idir na saoránaigh, agus a shocraigh an caidreamh idir an pobal agus an stát leis na céadta bliain ina dhiaidh sin.<ref>Kaiser, Wolfgang (2015). ''The Cambridge Companion to Roman Law''. pp. 119–148.</ref> === Ceisteanna Reiligiúnacha Ré Iústainiáin === Ré an-reiligiúnach ba ea í, lán de chonspóidí diagachta agus de ghnáthdhaoine creidmheacha, agus ós rud é go mbreathnaídís ar a gceannairí eaglasta chun treoir a fháil i gceisteanna reiligiúnacha, théadh sluaite na gcreidmheach i gcampa amháin nó i gcampa eile maidir leis na dogmaí a bhí á scaipeadh ar fud na himpireachta. B’amhlaidh i gcás na Neastóireachta agus an teagaisc a bhí ina coinne: an tAonnádúrachas. Mhaígh Neastóir agus a lucht leanúna go raibh dhá phearsa in Íosa Críost, agus a ghné dhaonna agus a ghné dhiaga scartha óna chéile. Mheas an Eaglais gur eiriceacht é sin óir, de réir an dogma oifigiúil, níl ach aon phearsa amháin in Íosa, agus a dhá nádúr aontaithe gan scaradh agus gan mheascadh. Glacadh leis an Neastóireacht go háirithe san oirthear, ar an teorainn le ríocht na Sasánach, seannámhaid na mBiosántach, agus bhí imní ann go mbagródh an éagsúlacht reiligiúnach sin aontacht na hImpireachta Biosántaí. Ceist chasta pholaitiúil ba ea í do Iústainián, agus d’fhéach sé le réiteach a fháil nach ndéanfadh coimhthíos le ceachtar den dá dhream sa díospóireacht. Mar sin, ghlaoigh Iústainián ar an bPápa agus ar na heaspaig chun comhairle a thionól – an cúigiú comhairle éacúiméineach. Chuir an t-impire brú láidir ar an bPontaif agus ar na heaspaig an Neastóireacht a dhiúltú, agus tar éis díospóireachta fada, cháin an Pápa an eiriceacht go hoifigiúil i mí Feabhra 554. === Na Círéibeacha Nika === [[Íomhá:Paris -Musée national du Moyen-âge - Feuillet de diptyque - Consul Areobindus présidant les jeux - 001.jpg|mion|220px]] Sa bhliain 532, bhí na Biosántaigh faoi bhrú an cogadh san iarthar a mhaoiniú agus an cháin a íoc san oirthear. Chomh maith le costas na gcúrsaí eachtracha, bhí caiteachas taibhseach an Impire Iústainiáin ag dul thar fóir, agus bhí cúlchiste na himpireachta beagnach ídithe aige. Mar sin, chun an staid eacnamaíoch a fheabhsú, d’fhostaigh Iústainián Seán Chapadóice mar ardbhailitheoir cánach. Rinne an t-oifigeach a dhícheall an t-airgead a bhailiú, agus le hoiread sin díograise gur spreag sé fearg na ndaoine agus sraith eachtraí tubaisteacha.<ref>Charles River Editors (2014). ''The Dark Ages 476–918 these taxes were levied against the rich. Justinian the Great: The Life and Legacy of the Byzantine Emperor''. CreateSpace Independent Publishing Platform. ISBN <bdi>9781503190375</bdi>.</ref> Ré “aráin agus sorcas” ba ea í, agus bhí an-tóir ar rásaí an hipeadróim.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=History of the Byzantine and Greek empires from DCCXVI to MCCCCLIII|url=http://archive.org/details/39020025220461-historyofthebyz|publisher=Edinburgh ; London : W. Blackwood,|date=1854|language=English|author=George Finlay}}</ref>Bhí ceithre fhoireann rásaíochta carbad ann, le lucht leanúna díograiseach ag gach ceann acu, agus bhain na foirne sin le cumainn chumhachtacha. Ba aisteach an scéal é maidir leis na cumainn sin, chomh casta agus a bhí a nádúr agus an ról a bhí acu sa tsochaí. Chun dlúthiomaíocht na rásaí a choinneáil, bhí gá le harm oibrithe de cheirdeanna éagsúla: traenálaithe capall, saoir chairteacha, paraimhíochaineoirí, agus araile. Chomh maith lena n-obair sna rásaí, ghníomhaíodh roinnt fear de chuid na gcumann mar ghardaí cosanta agus mar gheallghlacadóirí dá bpátrúin. Bhí níos mó fós i gceist leis an gceangal eatarthu: d’fheidhmíodh na cumainn mar bhuíonta gríosóirí polaitiúla dá máistrí freisin. Thar na blianta, chuir siad barr feabhais ar an gcaoi a scaipidís teachtaireachtaí a máistrí i measc na ndaoine, agus ós rud é go mbíodh an saol mór bailithe sa hipeadróm, bhaineadh na cumainn tairbhe as an slua ollmhór a bheith faoina smacht agus faoi anáil a gcuid bolscaireachta. Ó am go ham, léirítí toil na ndaoine, nó toil a bpátrún, i gcíréibeacha a d’eagraíodh na cumainn. Ní hé gur ainriail iomlán a bhíodh ann: foréigean polaitiúil measartha teoranta a bhí i gceist, faoi smacht agus faoi shrian ag ceannairí na gcumann. Sa bhliain 532, áfach, bhí tosca éagsúla ann a spreag na daoine chun gníomhú go han-dána, ó thaobh déine a gcuid éileamh agus ó thaobh mhéid na corraíola a chothaigh siad. Mhéadaigh misneach na gcumann i gcomhréir le deacrachtaí an impire, agus é lagaithe faoi bhrú a chogaidh in aghaidh na Sasánach. Spreagadh na cumainn tuilleadh fós nuair a fuair siad tacaíocht ó sheanadóirí a bhí míshásta le polasaithe cánach Iústainiáin. Ar an gcaoi sin a tháinig Cathair Chonstaintín go bruach na réabhlóide, agus ba é cinneadh conspóideach eile de chuid an rialtais an spréach dheireanach a las an tubaiste. Ar an 10 Eanáir, d’éalaigh beirt chimí ó choimeád na n-údarás chun tearmann a iarraidh in eaglais, agus iad beirt faoi bhreith bháis. Fir de chuid na gcumann ba ea iad – duine acu ón gcumann gorm, agus an fear eile ón bhfaicsean glas. Chloígh na póilíní le traidisiún an tearmainn, ach chuir siad garda timpeall na heaglaise le go bhféadfaí na coirpigh a athghabháil. Ar an 13 Eanáir, tháinig slua mór feargach chuig an hipeadróm ag fógairt a ngearán agus a maslaí ar an impire, agus é ag faire orthu ó bhalcóin an pháláis ríoga.<ref>John Malalas, Chronicle, 18.71</ref> Go dtí an rás deireanach, in áit na ngnáthghártha ar son dathanna na bhfoirne, bhí sluaite na gcumann aontaithe ag éileamh go hard go dtabharfaí maithiúnas dá gcomrádaithe. Ag deireadh na rásaíochta, thosaigh siad ag glaoch “''nika''”, is é sin, “buaigh!” Leis sin, thug na dronganna faoin bpálás. Dódh go leor foirgneamh le linn na seachtaine círéibeacha, an ardeaglais Hagia Sophia ina measc. In ainneoin an fhoréigin, lean na rásaí ar aghaidh ar an dara lá den ainriail. An lá sin, bhí an hipeadróm plódaithe le círéibeoirí, agus iad ag béicíl a ngearán. Bhí Iústainián chomh croite ag an radharc – staid agus sráideanna lán de shlua ar mire – gur ghéill sé don éileamh go gcuirfí Seán Chapadóice as a phost. Ní leor géilleadh an impire chun an daoscarshlua a chiúnú, áfach. Níor éirigh leis na saighdiúirí Gotacha na círéibeoirí a chur faoi smacht ach oiread. D’imigh gríosóirí na gcumann ó smacht, agus fad is a bhí a gcuid amhas ag cur na cathrach trí thine, chuaigh a gceannairí ar lorg duine uasal a d’fhéadfaidís a chur in áit Iústainiáin mar impire. Lean an chíréib ar aghaidh ar feadh laethanta. Ar an Domhnach, labhair Iústainián leis an slua arís. D’admhaigh sé go ndearna sé botúin. Ach chuaigh Iústainián níos faide ná sin: gheall sé go dtabharfaí pardún do na círéibeoirí, agus bhí sé chomh huirísle sin gur ghabh sé a leithscéal leis an ngramaisc. Ní raibh fonn maithiúnais ar an ngarscar, áfach, agus d’fhógair na círéibeoirí go dtreascróidís an t-impire – agus gurbh é Heapaiteas a chuirfidís in áit Iústainiáin. Bhí an t-impire ar tí teitheadh, agus b’fhéidir go n-imeodh sé murach a bhean chéile, Téadóra. Deirtear gur áitigh sí ar Iústainián, le neart iomlán a reitrice, fanacht sa phálás: “Níor cheart do rí maireachtáil tar éis dó a choróin a chailleadh”, agus: “Ní fheicfinn an lá nach dtabharfaí ‘a bhanríon’ orm.” <ref>Diehl, Charles. ''Theodora, Empress of Byzantium'' (1972). Frederick Ungar Publishing (translated by S. R. Rosenbaum from the original French ''Theodora, Imperatice de Byzance''), p. 87.</ref>Dúirt sí freisin, de réir Procóipiais: “Is breá an dath an corcra, agus is oiriúnach don taiséadach é.”<ref>J. Evans, "The 'Nika' rebellion and the empress Theodora", in: ''Byzantion'' 54 (1984), pp. 380–382.</ref>[[Íomhá:Dora Ohlfsen chariot race 3.jpg|mion|220px]]Bhí ceannairí an éirí amach sa hipeadróm, agus iad ar tí an choróin a chur ar Heapaiteas, nuair a tháinig an bheirt ghinearál ab ansa le Iústainián – Beileasáirias agus Mundus – go himeall na staide. Foirgneamh fada ubhchruthach ba ea í, gan ach dhá bhealach amach aisti – ag an dá cheann ab fhaide óna chéile. Threoraigh Beileasáirias a chuid fear isteach ar thaobh amháin, agus chuaigh Mundus isteach lena bhuíon féin ar an taobh eile. Sáinníodh ceannaircigh na gcumann idir an dá ghrúpa saighdiúirí, agus thug na trúpaí ruathar faoin slua. Rug Beileasáirias ar Heapaiteas, agus thosaigh Mundus ag sléachtadh na sluaite sáinnithe.<ref>Norwich, John Julius (1999). ''A Short History of Byzantium''. New York: Vintage Books, A Division of Random House, Inc. p. 64. ISBN <bdi>0-679-77269-3</bdi>.</ref> Bhí meascán suaite agus gnáthshaoil ann tar éis ár an hipeadróim, inar maraíodh breis agus 30,000 duine. Cuireadh Heapaiteas chun báis (d’áitigh an bhanríon ar an impire gan trócaire a dhéanamh air), agus díbríodh roinnt de na seanadóirí a thug tacaíocht do na círéibeoirí.<ref>''History of the Byzantine Empire, 324-1453,'' Vasiliev (1958), p. 157.</ref> Coigistíodh eastáit na gceannairceach freisin, cé gur thug Iústainián tailte agus teidil do mhic Heapaiteais níos déanaí. Ba fhada go raibh rásaíocht ar siúl sa hipeadróm arís, cé gur mhair na cumainn san idirlinn (agus b’éigean don rialtas iad a dhíothú sa bhliain dheireanach de réimeas Iústainiáin). Atógadh foirgnimh na cathrach, go háirithe an Hagia Sophia (an Eagna Naofa), ceann de na heaglaisí is cáiliúla agus is áille ar domhan. == Dísheallbhú na nGréagach == Méadaíodh an Impireacht Bhiosántach le linn réimeas Iústainiáin a hAon, a bhuí le stuaim agus le héachtaí an ghinearáil Beileasáirias, cé go raibh greim lag ar na tailte nuachloíte ón tús, agus cailleadh na críocha sin le himeacht na mblianta. Chúngaigh an impireacht go dtí go raibh an teorainn Bhiosántach gar don phríomhchathair, agus a cosaint ligthe i bhfaillí. Tamall gearr tar éis bhás Iústainiáin a hAon, rinne na Lombardaigh ionradh ar an Iodáil, agus ghabh siad smacht ar dhá thrian den leithinis. Sa Spáinn, cailleadh [[Córdoba (An Spáinn)|Córdoba]] go héasca leis na Viseagotaigh, agus thit an chuid eile den chúige níos déanaí. Tháinig na Turcaigh chomh fada leis an gCrimé den chéad uair riamh, agus sa bhliain 577 thrasnaigh sluaite Slavacha an teorainn thoir. Ó tharla gur cailleadh na tailte thiar a gabhadh faoi réimeas Iústainiáin, d’aistrigh lárionad cumhachta na himpireachta soir arís. De réir choinníollacha an chonartha síochána a socraíodh le linn réimeas Iústainiáin a hAon, bhí na Biosántaigh faoi oibleagáid cáin a íoc leis na Sasánaigh. Chloígh na Biosántaigh leis an gconradh go dtí réimeas Iustinus a Dó, a dhiúltaigh an t-airgead a íoc, agus bhris cogadh fada amach de dheasca dhánacht an impire sin. Cuireadh deireadh leis an gcoimhlint sa bhliain 591, nuair a shínigh an t-Impire Maraícias conradh le Chosroes a Dó, an rí Sasánach. Socrú ní ba bhuntáistí do na Biosántaigh ba ea é, inar géilleadh an taobh thiar d’Arméin don Impireacht Bhiosántach. Bhunaigh Maraícias riarachán Biosántach san iarthar, i Ravenna agus i gCartaig (na hexarcachtaí). Timpeall an ama sin, ba ghá aghaidh a thabhairt ar na Slavaigh a bhí ag déanamh ionraidh ar na [[Na Balcáin|Balcáin]]. Ní hamháin gur chreach siad bailte taobh istigh den teorainn, ach thosaigh na Slavaigh sin ag lonnú go buan ann go dtí gur bhunaigh siad a ríochtaí féin. Mhair an cogadh in aghaidh na Slavach ón mbliain 595 go dtí deireadh na bliana 602. D’éirigh an t-arm amach an bhliain sin, agus cuireadh an t-impire agus a mhic chun báis. Le linn an fholúis pholaitiúil a lean, lonnaigh líon mór Slavach i gceantair thuaithe na mBalcán. Roimh i bhfad, ba iad an pobal ba mhó sa réigiún, agus bhí na Gréagaigh fágtha teoranta do bhailte ar an gcósta. == Éigeandáil agus Athrú na hImpireachta (610-711) == Ré athruithe ba ea an seachtú haois, ní hamháin ó thaobh na polaitíochta agus na gcríoch de, ach ó thaobh cúrsaí cultúrtha agus reiligiúnacha freisin. Chuaigh an litríocht chlasaiceach i léig, agus bhí leabhair chreidimh á scríobh ina háit. Sa bhliain 602, dhúnmharaigh Pócas an t-Impire Maraícias chun an choróin a bhaint de. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Byzantium. 1: The early centuries|publisher=Viking|date=1988|location=London|author=John Julius Norwich}}</ref> Comhaontaíonn na foinsí Biosántacha gur thíoránach paranóideach a bhí i bPócas, a chéasadh go dian aon duine a mbíodh amhras aige faoi.<ref>Louis Bréhier, , Éditions Albin Michel, <abbr>coll.</abbr> « Bibliothèque de l'évolution de l'humanité », 1946</ref> <ref>https://www.britannica.com/biography/Phocas</ref>Eagraíodh roinnt plotaí in aghaidh an fhorghabhálaí, ach theip ar scéim i ndiaidh scéime go dtí gur tháinig Hearaiclias thar farraige le cabhlach a raibh íomhá Mhuire ar a sheolta. Ba é a bhain an choróin de Phócas. [[Íomhá:Sasanid Plate, Azerbaijan Museum, Tabriz, Iran.jpg|mion|220px]] Sa bhliain 614, le linn réimeas Hearaicliais, ghabh na Sasánaigh [[Iarúsailéim]], agus thug siad an Chros Naofa leo ón gcathair. Dá bhrí sin, cogadh naofa ba ea é, agus na Biosántaigh ag iompar ''acheiropoieta'' (íocóin a ndeirtí nach ndearna lámh duine iad) mar bhratacha cogaidh. Nuair a theip ar na hAváraigh Cathair Chonstaintín a ghabháil sa bhliain 626, dúradh gurbh í idirghuí Mhuire ba chúis le deireadh an léigir, ós rud é gur threoraigh an Patrarc Sergius mórshiúl le híomhánna den Mhaighdean timpeall na múrtha cosanta. Cibé acu a bhí Muire agus na haingil ar thaobh na mBiosántach nó nach raibh, scriosadh formhór an airm Shasánaigh ag Níneive sa bhliain 627, agus sa bhliain 629 chuir Hearaiclias an Chros Naofa ar ais ina háit cheart in Iarúsailéim. Cé go raibh an lá leo, d’fhág an cogadh na Biosántaigh traochta – agus bhain na hArabaigh tairbhe as sin níos déanaí. Tar éis dóibh a riail a dhaingniú sa Mheánoirthear, dhírigh na hArabaigh a gcuid fuinnimh ar an Anatóil. Ba mhinic ruathair Arabacha isteach i gcríocha na himpireachta, agus cuireadh léigear eile ar Chathair Chonstaintín a mhair ón mbliain 674 go dtí 678. Ruaigeadh na hArabaigh faoi dheireadh le tine Ghréagach, agus síníodh sos cogaidh tríocha bliain idir an Impireacht Bhiosántach agus an Chailifeacht Úmaighiach. Bhris na hArabaigh an conradh go luath, áfach, agus chuaigh Cathair Chonstaintín i léig de réir a chéile de dheasca a gcuid ionsaithe. Thit daonra na cathrach ó 500,000 go dtí níos lú ná 70,000 duine, agus d’éirigh an chathair níos tuathúla dá bharr. Cailleadh [[an Éigipt]] leis na hArabaigh sa bhliain 641, agus leis sin, an soláthar gráin a thagadh ón réigiún sin chuig an impireacht. Ba é Hearaiclias a d’fhógair an tAontoilíochas mar chomhréiteach idir ceartchreideamh na hEaglaise agus eiriceachtaí a bhí níos heitreadocsaí fós, ar nós na Neastóireachta. Leis an ordú céanna, chuir sé cosc ar dhíospóireacht faoin ábhar. Bhí an chonspóid seo, a tharraing an oiread sin trioblóide ar Hearaiclias, beo fós i ré a gharmhic, an tImpire Constans, agus d'eisigh Constans ordú den chineál céanna sa bhliain 648. Ach bhí creideamh na bpatrarcaí níos láidre ná mar a mheas na himpirí, agus ag comhairle eaglasta an bhliain dár gcionn, cháin an Pápa Máirtín an t-impire as a ladar a chur isteach i gcúrsaí creidimh. Theip ar Chonstans ina chuid iarrachtaí bealach láir a aimsiú idir an Eaglais agus na heiricigh. D’ordaigh sé an Pápa a ghabháil, agus tugadh é go Cathair Chonstaintín mar choirpeach. Sa bhliain 653, díbríodh an Pápa bocht go Chersonesus, agus is ann a d’imigh sé ar shlí na fírinne dhá bhliain ina dhiaidh sin. Sa bhliain 668, fuair Constans bás nach raibh chomh glórmhar sin nuair a scoilt giolla a chloigeann le buicéad sna folcadáin. == An Dealbh-bhriseadh == Ag tús na hochtú haoise, bhí an tuairim ag fás i measc codanna den tsochaí Bhiosántach go raibh an urraim a bhí ag an bpobal do na dealbha agus do na pictiúir reiligiúnacha tar éis iompú ina íoladhradh. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=A history of Byzantium|publisher=Wiley-Blackwell|date=2011|location=Malden, Mass.|author=Timothy E. Gregory}}</ref>Bhí an dearcadh seo chomh láidir sin go raibh a lucht tacaíochta ar tí feachtas uafáis a chur ar bun, d’fhonn an Eaglais a ghlanadh dá híocóin agus dá dealbha. Ar an taobh eile den díospóireacht, d’áitigh lucht cosanta na n-íomhánna nach raibh in urraim na n-íocón ach machnamh ar naofacht na bhfigiúr a léiríodh iontu. Bhí an Pápa ar an dara taobh, agus mhínigh sé tuairim na hEaglaise ar an ábhar nuair a d’eisigh sé fógra in aghaidh an íoladhartha. Ba é an t-íoladhradh a cháin an Pápa, seachas na híocóin féin. Bhí an tImpire Léó a Trí go díograiseach in aghaidh na n-íomhánna, áfach, agus níor mheas sé fógra na hEaglaise a bheith ach lag agus leamh. I lár Chathair Chonstaintín, os comhair an Phálás Mhóir, a bhí an Geata Cré-umha (an ''Chalke''), séadchomhartha ollmhór álainn a bhí maisithe le mósáicí agus le dealbha marmair; ba í íomhá Chríost os cionn an gheata an ceann ba cháiliúla díobh. Sa bhliain 726, d’ordaigh an tImpire Léó go mbainfí anuas an íomhá sin, príomhíocón na himpireachta. Sa bhliain 730, d’fhógair Léó feachtas dealbhbhriste. Cuireadh patrarcaí a chuir in aghaidh an fheachtais as a bpoist, tugadh greadadh d’eaglaisigh easumhla, agus cuireadh líon mór cléireach i bpríosún. De bharr an dúshláin a thug an t-impire d’údarás reiligiúnach an Phápa, agus na brúidiúlachta a d’imir sé ar na cléirigh, bhí an caidreamh idir an t-impire agus na patrarcaí millte. Is ansin a d’iompaigh ceannairí na hEaglaise ar na ríthe Francacha mar rialtóirí a d’fhéadfadh ról chosantóirí an Chreidimh agus na Pápachta a ghlacadh orthu féin. Nuair a fuair Léó a Trí bás, bhí an impireacht scoilte ag achrann reiligiúnach a mhairfeadh breis is céad bliain. Lean an polasaí dealbhbhriste faoi oidhre Léó, a mhac Constaintín a Cúig, a bhí níos díograisí fós ná a athair faoin ábhar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=A history of Byzantium|publisher=Wiley-Blackwell|date=2011|location=Malden, Mass.|author=Timothy E. Gregory|pages=p.2}}</ref> Leathnaigh Constaintín an ghéarleanúint: bhí an dream a thugadh ómós do na naoimh agus an dream a ghuíodh os comhair taisí naofa anois i mbéal amhais an impire. Bhí Constaintín chomh gafa leis an bhfeachtas uafásach sin – chomh maith leis an gcogadh in aghaidh na nArabach – gur lig sé cúrsaí na hIodáile i bhfaillí. Thuig an Pápa go raibh sé tréigthe gan chosaint, agus na Lombardaigh ag ionsaí ar fud lár na hIodáile. Mar sin, thrasnaigh sé na hAlpa ag iarraidh cabhrach ar ríthe na bhFranc. Is as na heachtraí sin a d’fhás na Stáit Phápacha ina stát ann féin. Nuair a cailleadh an tImpire Léó a Ceathair leis an eitinn sa bhliain 780, corónaíodh a mhac, Constaintín a Sé, a bhí naoi mbliana d’aois ag an am. Bhí a mháthair, Írín, ina leasrí le linn óige an bhuachalla, agus ba ise a chuir deireadh leis an ngéarleanúint reiligiúnach nuair a ghlaoigh sí comhairle eaglasta (sa bhliain 787) chun polasaí an dealbhbhriste a dhiúltú go hoifigiúil. Agus Constaintín ag teacht in inmhe, d’áitigh Írín ar na ginearáil í féin a aithint mar bhanimpire agus a mac mar chomhimpire faoina smacht. Chuaigh sí thar fóir leis an iarracht sin, áfach, agus i mí Dheireadh Fómhair 790, d’fhógair ceannairí an airm gurbh é Constaintín an t-aon mhonarc amháin san Impireacht Bhiosántach. Bhí easpa stuaime ar Chonstaintín, agus níor mhair a réimeas i bhfad. Mhill sé a cháil, agus chuir sé na daoine ina choinne leis na cinntí conspóideacha a rinne sé, go háirithe nuair a dhall sé a ghinearál dílis, Alexios Mosele. Bhain Írín tairbhe as an droch-cháil a bhí ar a mac, agus thapaigh sí an deis an choróin a bhaint de arís. [[Íomhá:Charlemagne Agostino Cornacchini Vatican 2.jpg|mion|220px|Séarlas Mór, Rí na bhFranc.]] Ba í an chéad bhean a rialaigh an impireacht ina haonar. Ní hamháin gur bhain Írín an choróin de Chonstaintín, ach chinntigh sí gur dalladh é freisin. Le linn na n-eachtraí seo, d’fhorbair caidreamh tairbheach idir an Pápa Léó a Trí agus [[Séarlas Mór]], Rí na bh[[Na Frainc|Franc]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=George Finlay (1854). "History of the Byzantine and Greek empires from DCCXVI to MCCCCLIII" (as English): p.50. Edinburgh ; London : W. Blackwood,.|date=1854|title=History of the Byzantine and Greek empires from DCCXVI to MCCCCLIII|pages=p.50}}</ref> Cuireadh go leor coireanna i leith an Phápa, idir adhaltranas agus mhionn éithigh. Sa bhliain 799, rug buíon dá naimhde air, agus é ar intinn acu a shúile agus a theanga a bhaint as. D’iarr Léó ar Shéarlas é a chosaint, agus cuireadh an Pápa abhaile chun na Róimhe le garda armtha Francach. An bhliain dár gcionn, tháinig Séarlas chun na Róimhe chun freastal ar an triail a bhí ar bun in aghaidh an Phápa. Dúirt Séarlas, a bhí i gceannas ar na himeachtaí, nach raibh sé de cheart ag aon duine breithiúnas a thabhairt ar Phápa. Ar an 23 Nollaig, mhionnaigh an Pápa go raibh sé neamhchiontach, agus cuireadh deireadh leis an gcás. Ag Aifreann Lá Nollag sa bhliain 800, chorónaigh an Pápa Séarlas, agus d’fhógair sé an Francach ina ''Imperator Romanorum'', nó “Impire na Rómhánach”. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Byzantine Empire 1025-1402|url=https://doi.org/10.2307/jj.35928348.4|publisher=University of Wisconsin Press|journal=History of the Byzantine Empire, 324–1453, Volume I|date=2012-11-01|pages=p.92}}</ref> Tá sé ar cheann de na ceisteanna is conspóidí i stair na mBiosántach cad go díreach a bhí i gceist leis an gcorónú agus leis an teideal a thug an Pápa do Shéarlas. Deir roinnt staraithe go raibh an Pápa faoi chomaoin ag an rí Francach as an gcabhair a fuair sé uaidh, agus nach raibh sa searmanas ach beart polaitiúil praiticiúil a ceapadh ar mhaithe leis an mbeirt fhear. Tá tuairim níos carthanaí ag staraithe eile. Dar leo gurbh é “Rí na gCríostaithe” nó “Rí an Domhain Chríostaí” ba bhrí leis an teideal ''Imperator Romanorum'', ós rud é gurbh í an Róimh lárionad na hEaglaise Caitlicí, agus gur bronnadh ról chosantóir an chreidimh agus chreidmhigh an domhain go léir air leis an mbeannacht a thug an Pápa dó. Luann siad freisin, chun tacú lena dteoiric, gur thug Séarlas Mór aitheantas d’Írín mar impire na hImpireachta Rómhánaí, agus go léiríonn sé sin gur aithin sé difríocht idir cúrsaí creidimh agus gnóthaí an tsaoil. Seans go raibh cúis eile ann freisin: chuir sé ceiliúr pósta uirthi timpeall an ama chéanna, agus is dócha gur pósadh polaitiúil a bhí á bheartú aige chun a údarás saolta a neartú. Cibé fírinne a bhí ann, níor tháinig aon ní as plean ar bith chun an dá choróin a aontú trí phósadh. Díreach nuair a tháinig teachtaí Shéarlais go Cathair Chonstaintín leis an gceiliúr a chur ar Írín, ghabh lucht treascartha í, agus cuireadh Nícéipheoras ina háit. == An Ríshliocht Amóiriánach (820–867) == Chomh luath agus a baineadh Írín den ríchathaoir, fógraíodh go n-insealbhófaí an seanadóir Nícéipheoras ina háit. Bhí an iomaíocht idir é agus Séarlas Mór ar cheann de phríomhghnéithe réimeas an impire seo. Bhí an teideal “Impire an Iarthair” glactha ag rí na bhFranc, agus ba mhian le Séarlas go dtabharfaí tailte an iarthair dó freisin. Chloígh Nícéipheoras, áfach, leis an éileamh gurbh é féin an t-aon impire, mar an comharba is déanaí i líne impirí a thosaigh le hOctavian ag bunú na hImpireachta Rómhánaí. Tar éis go leor margála, aontaíodh go dtréigfeadh Séarlas a chuid éileamh ar roinnt tailte san Iodáil agus ar chósta na Dalmáite. Nuair a síníodh an conradh, cailleadh aon dóchas go mbeadh an impireacht aontaithe arís. Maraíodh Nícéipheoras i gcath sa bhliain 811. Chuaigh a chomharba, Mícheál a hAon, níos faide fós chun Séarlas Mór a shásamh: d’aithin sé Séarlas mar ''basileus'' (impire). Tháinig deireadh lena réimeas de dheasca tubaiste mhíleata, agus faoi bhrú na círe tuathail sin, thug sé an choróin do Léó a Cúig, a rialaigh seacht mbliana sular feallmharaíodh é i séipéal an pháláis. Thosaigh ré níos sona faoi réimeas Mhíchíl a Trí. Ní raibh sé ach dhá bhliain d’aois nuair a tháinig sé i gcoróin agus, dá bhrí sin, fágadh rialú na himpireachta faoina mháthair, Téadóra, agus faoin ardchomhairleoir Theoktistos. Neartaíodh an ceangal idir an impireacht agus an Eaglais le linn na leasríochta seo, a tháinig chun deiridh nuair a tháinig Mícheál in inmhe agus nuair a cuireadh Téadóra i gclochar. D’éirigh go maith leis an Impire Mícheál ag tús a réimis, ó thaobh cúrsaí míleata de agus ó thaobh thionchar cultúrtha agus reiligiúnach na himpireachta de. Ruaig sé na Rúisigh nuair a rinne siad iarracht léigear a chur ar Chathair Chonstaintín. Sheol sé misinéirí (Naomh Coireall ina measc) go dtí an Mhoráiv, agus aistriúchán Slavach den Bhíobla Naofa á thabhairt acu do chreidmhigh an réigiúin. Thug sé níos mó airde ar na tíortha ó thuaidh freisin, agus bhunaigh sé caidreamh leis na Rúisigh a mhair na céadta bliain. Sa bhaile, áfach, d’fhás iomaíocht agus formad idir an bheirt fhear ba ghaire do Mhícheál: a chomhairleoir, an Basailias uaillmhianach, agus a uncail, Bardas, a raibh an teideal ''Caesar'' aige. Cé gur dheartháir a mháthar é Bardas, thaobhaigh Mícheál le Basailias, agus thug sé cead dá chomhairleoir a uncail a mharú. Nuair a bhí an dúnmharú déanta, d’fhill Basailias ar an gcúirt ríoga, áit a ndearna Mícheál cinneadh tubaisteach nuair a d’ainmnigh sé Basailias ina chomhimpire. Níor rith sé riamh le Mícheál go bhféadfadh an scéiméir marfach a bhí ardaithe aige go dtí a leibhéal féin feall a dhéanamh air, agus bhí a phort seinnte cheana féin. Le linn cóisire an bhliain dár gcionn, d’ól Mícheál go raibh sé ar deargmheisce, agus d’fhill sé ar a sheomra sa drochstaid sin. Tamall beag ina dhiaidh sin, lean Basailias isteach é, agus a chuid giollaí in éineacht leis. Ghearr duine acu na lámha den impire, sular chuir sé críoch leis an ainghníomh agus leis an impire le sá dá chlaíomh trí ucht Mhíchíl. == An Ríshliocht Macadónach (867–1056) == Le linn réimeas Mhíchíl, cuireadh bunchloch na hAthbheochana Macadónaí. Méadaíodh cáil na hImpireachta Biosántaí le scaipeadh an chreidimh Cheartchreidmhigh. Fuair misinéirí Eaglais an Oirthir fáilte níos cairdiúla ná mar a fuair misinéirí na Róimhe, ós rud é go raibh an dream Ceartchreidmheach in ann cumarsáid a dhéanamh sna teangacha áitiúla. Rinneadh tús maith, mar sin, leis an obair sin, a thosaigh roinnt blianta roimh Bhaisteadh na Rúise. Athchóiríodh an córas talún faoin ríshliocht Macadónach. Ba sheanchleachtadh é go mbíodh úinéirí talún faoi oibleagáid ag an gcoróin seirbhís mhíleata a thabhairt don impireacht. Ós rud é gurbh ionann níos mó úinéirí agus níos mó saighdiúirí, thaobhaigh an rialtas leis na feirmeoirí beaga chun a dtacaíocht a chinntiú sa chogadh in aghaidh na nArabach. == Coimhlint leis na Moslamaigh == Cailleadh an Afraic Thuaidh leis na hArabaigh sa seachtú haois, agus ón réigiún sin seoladh cabhlaigh Mhoslamacha chuig cuanta na hIodáile agus na Dalmáite. I lár na naoú haoise, cuireadh an tSicil, agus cuid de dheisceart na hIodáile, faoi smacht na nArabach, agus cuireadh dlíthe agus srianta ar na daoine dúchais. Bhí bac láidir roimh na hArabaigh níos faide soir, áfach. Sheas na Biosántaigh an fód nuair a tháinig na hairm Arabacha go dtí an Dalmáit, agus roimh i bhfad ba iad na Gréagaigh a bhí sa tóir ar na hArabaigh. Neartaíodh cosaintí an réigiúin, agus ag deireadh na naoú haoise iompaíodh cuid mhór dá mhuintir ar an gCríostaíocht Cheartchreidmheach. Lean an choimhlint leis na hArabaigh ina sáinn ar feadh an chéad leath den deichiú haois, go dtí gur chas an taoide le linn réimeas Nícéipheorais a Dó, a ghabh an Chréit sula raibh sé ina impire, agus cuid mhór den Mheánoirthear tar éis a chorónaithe. Baineadh tuilleadh bua amach i ré chomharba Nícéipheorais, an tImpire Seán Tzimiskes. Tar éis dó an ruaig a chur ar arm measctha de Rúisigh agus de Mhaigiaraigh sa bhliain 971, d’fhill sé ar Chathair Chonstaintín, áit ar cuireadh fáilte laoich roimhe. Dhírigh sé a chuid fórsaí soir ansin chun tailte Arabacha a ghabháil. Thit cathair Arabach i ndiaidh a chéile: Emesa, Heliopolis, Damaisc, Tibéirias, Nasareit, Caesaréa, Siodón, Béiriút, Bíoblós, agus Tripilí, agus ba bheag nár tógadh Iarúsailéim. Bhí an scéal níos deacra don impire i réigiúin eile, agus is beag rath a bhí air san iarthar. Dhaingnigh sé an tionchar Biosántach i dtíortha imeallacha an tuaiscirt, áfach, agus nuair a d’éirigh muintir na Tráice amach, lonnaigh Seán pobal eachtrannach ina measc chun na daoine dúchais a lagú. == Éigeandáil agus Scaradh (1025-1057) == Nuair a cailleadh Basailias a Dó sa bhliain 1025, corónaíodh a dheartháir ina Chonstaintín a hOcht. Bhí sé 65 bliain d’aois ag an am, agus fuair sé bás trí bliana ina dhiaidh sin. Meascán de dhaoine coitianta agus d’intleachtóirí ba ea na rialtóirí a stiúir an Impireacht Bhiosántach sa tréimhse dhá bhliain is tríocha ina dhiaidh sin, ré ar a dtugtar “Rialtas na bhFealsamh”. Bhí triúr iníonacha ag Constaintín a hOcht. Ar leaba a bháis, d’áitigh sé ar a dara hiníon, Zóé, an t-uasal Rómhánas Argyros a phósadh. (Bhí an iníon ba shine ina bean rialta, agus dhiúltaigh an iníon ab óige pósadh.) Bhí cáil ar Rómhánas mar fhear umhal, agus dúradh gurbh é sin an fáth ar roghnaíodh é: le bheith ina fhear céile géilliúil do Zóé, an banimpire Macadónach. B’fhéidir gurbh í an droch-cháil sin a spreag é chun a fhiúntas a chruthú don domhan. Sa bhliain 1030, d’fhéach sé le stop a chur le hionraí na nArabach uair amháin agus go deo. D’eagraigh Rómhánas a chuid fórsaí, agus le harm ollmhór thrasnaigh sé isteach i gcríocha na nArabach agus é ar intinn aige Aleppo a ghabháil. Tháinig deireadh leis an bhfeachtas taobh istigh de cheithre seachtaine nuair a briseadh ar a arm, agus is ar éigean a d’éalaigh sé féin. Chomh maith leis an mbriseadh míleata, rinne Rómhánas praiseach de chiste an rialtais. Bhí cúrsaí airgeadais níos measa ná mar a bhí siad roimhe. Tháinig sé slán as roinnt iarrachtaí dúnmharaithe (a raibh a dheirfiúr chéile, Téadóra, taobh thiar den chuid is mó acu, de réir ráfla), ach sa bhliain 1034 cuireadh deireadh lena shaol, agus dúradh go raibh lámh ag a bhean féin ann an uair sin. Ní aontaíonn na foinsí faoi chúis bhás Rómhánais. Dar le roinnt staraithe gur bás nádúrtha a fuair an t-impire; de réir údar eile, nimhiú mall a bhí i gceist. Bhí scéal ann, fiú, gur báthadh é. Pé scéal é, cailleadh Rómhánas in Aibreán na bliana 1034, agus phós a bhean fear eile an lá céanna. In aon oíche amháin, rinneadh baintreach agus brídeach de Zóé, agus rinneadh impire den ghiolla Mícheál nuair a thug Zóé breab 50 punt óir don Phatrarc Alexios ionas go gcorónódh sé a fear nua ina Mhícheál a Ceathair. Dúradh gur fhorbair an cion idir Zóé agus Mícheál tamall roimhe sin, agus é ina ghiolla sa chúirt. Malartóir airgid ba ea é tráth, fear dathúil, dea-chumtha, dea-bhéasach. Chomh maith leis na buanna sin, áfach, bhí an titimeas go dona air, agus dá bharr sin, ba bheag aird a tugadh ar ráflaí faoi chaidreamh seachphósta eatarthu. Lig Mícheál air go raibh fíorghrá aige dá bhrídeach, a bhí 32 bliain níos sine ná é. Nuair a fuair Mícheál a Ceathair bás sa bhliain 1041, ghlac Zóé lena nia, Mícheál a Cúig, mar mhac uchtaithe agus mar chomharba. Chomh luath agus a corónaíodh é, áfach, chuir seisean Zóé i gclochar, agus shocraigh sé é féin go compordach sa phálás. Bhí sé meáite air an impireacht a rialú ina aonar, ach tháinig cor sa scéal nach raibh súil aige leis. Níor thuig sé an meas agus an cion a bhí ag na gnáthdhaoine ar a mbanimpire, agus baineadh an choróin de go luath tar éis éirí amach a spreag an drochíde a thug sé do Zóé. Ní raibh sí ar ais ar an ríchathaoir ach cúpla mí nuair a phós Zóé fear eile, a tríú fear céile, an t-uasal Constaintín Monomachos (Constaintín a Naoi, tar éis a chorónaithe). Ba bhuaicphointe cinniúnach i stair na hImpireachta Biosántaí é réimeas an Chonstaintín seo, nuair a chuaigh an impireacht in olcas go tapa. Bhí an impireacht tar éis leathnú róthapa, agus cloíodh tailte fairsinge gan riail Bhiosántach a dhaingniú iontu. Tháinig naimhde níos éifeachtaí in áit na seannaimhde agus, ag an am céanna, bhí amhais choimhthíocha tagtha in áit na saighdiúirí gairmiúla Biosántacha a bhí i seirbhís i dtréimhsí níos rathúla. Ag deireadh réimeas Chonstaintín a Naoi, chuaigh an dá thaobh den Eaglais níos faide óna chéile ná riamh. Faoin am sin, bhí na Normannaigh ag gabháil tailte san Iodáil le tamall, agus tar éis catha inar gabhadh é agus inar coinníodh ina chime é, thuig an Pápa nach mbeadh a chuid fórsaí míleata in ann an Róimh a chosaint. Idir an dá linn, bhí na Normannaigh ag bagairt ionsaí ar na Biosántaigh freisin. Mar sin, ba nádúrtha leis na Rómhánaigh go n-aontódh an dá thaobh chun aghaidh a thabhairt ar a namhaid coiteann: na Normannaigh. Tháinig toscaireacht phápach go Cathair Chonstaintín chun comhghuaillíocht a eagrú, ach fuair siad fáilte fhuar. In ainneoin a raibh ag brath ar na cainteanna, theip orthu de bharr achrainn agus aighnis faoi chúrsaí creidimh agus de bharr theasaíocht na bhfear a bhí i gceist. Sheachaid na cléirigh Laidineacha – go pearsanta – litir choinnealbháite chuig an bPatrarc Ceartchreidmheach, agus d’fhreagair an patrarc láithreach le fógra den chineál céanna in aghaidh na gcléireach Laidineach. Ainmníodh an Patrarc Mícheál Cerularius sa litir, chomh maith le Léó, Ardeaspag Ochrid, agus a lucht leanúna; ach níor choinnealbhá ginearálta é. Cé nach raibh sna heachtraí seo scoilt dhearfa idir an tIarthar agus an tOirthear, d’eascair naimhdeas astu, agus chuaigh an caidreamh eatarthu in olcas ina dhiaidh sin. Is í seo an Scoilt Mhór (1054). == Na Comnaenaigh agus na Crosáidí (1081–1185) == === Alacsaías a hAon, bunaitheoir ríshliocht Comnaeneos === De réir a iníne, Anna, a scríobh beathaisnéis air, bhí an Impireacht Bhiosántach ar tí titim as a chéile faoin am ar corónaíodh Alacsaías (c. 1057 – 15 Lúnasa 1118) sa bhliain 1081. Fear míleata ba ea é a raibh taithí aige ar chogadh in aghaidh na dTurcach sula ndeachaigh sé i gcoróin. Lean sé air leis na feachtais mhíleata agus é ina impire. Ruaig sé na Normannaigh nuair a rinne siad ionradh ar iarthar na Gréige. Nuair a bhí na Normannaigh curtha ar ais, dhírigh sé a chuid fórsaí ar na Turcaigh, a bhí ag brú thar theorainn an oirthir. Ba dhealg i bhfeoil na mBiosántach é go raibh na Turcaigh ag cúngú ar imeall na himpireachta, agus na Normannaigh ag bagairt ionsaí ar an taobh eile. Réitíodh na fadhbanna sin nuair a cailleadh beirt dá phríomhnaimhde taobh istigh de sheacht mbliana: Robert Guiscard (1085) agus an Sultán Malik Shah (1092). Thapaigh Alacsaías an deis. Chinntigh sé síocháin agus slándáil i gcuid thoir na himpireachta le conradh síochána a d’áitigh sé ar chomharbaí an tsultáin a shíniú, agus rinne sé comhghuaillíocht le huaisle i ndeisceart na hIodáile. Deirtear gur cheannaire míleata láidir é Alacsaías, ach go bhfuil an scéal níos measctha maidir lena bhainistíocht ar chúrsaí polaitíochta. Thug sé isteach airgeadra nua a d’éirigh go maith leis. Cáineann staraithe an fhabhraíocht a thug sé dá ghaolta, áfach, agus measann siad gur tharraing sí trioblóid ar impirí níos déanaí. Tháinig a mhac, Seán a Dó Comnaeneos (1118–1143), i gcomharbacht air. Le linn a réimis, d’athbhunaigh Seán cuid mhór den ghlóir a cailleadh sna haoiseanna roimhe sin. Ní raibh sé sásta leis an ''status quo'' – an impireacht lag laghdaithe a fágadh aige nuair a tháinig sé i gcoróin – agus dhírigh sé ar sprioc áirithe: an Anatóil a athghabháil ó na Turcaigh. Chuir sé na Turcaigh faoi mhíbhuntáiste agus thug sé cuid mhór den oirthear faoi smacht Biosántach. Bhuaigh sé ar na hairm Ungáracha agus Seirbeacha freisin, sula ndeachaigh sé i gcomhar leis an Impire Lothair a Trí chun srian a choinneáil ar na Normannaigh. Bhí cáil ar Sheán mar rialtóir míleata láidir, agus bhí clú air freisin as a bheith cóir cothrom ina riail intíre. Cuirtear i gcomparáid le Marcas Aurelius é mar cheannaire prionsabálta tuisceanach i ré na brúidiúlachta. Cailleadh é sa bhliain 1143, de bharr créachta ó shaighead nimhithe a fuair sé ar thuras seilge. [[Íomhá:Battle-of-Ager-Sanguinis.jpg|mion|220px]] === Eachtraí san Éigipt === D’ainmnigh Seán a cheathrú mac, Manúil, ina chomharba, agus lean an mac sin treo a athar i gcúrsaí míleata. Chruthaigh sé gur tacadóir iontaofa é do chúis na gcrosáidí nuair a sheol sé cabhlach go dtí an Meánoirthear. Bhí a chomhghuaillí, Amalric, rí Iarúsailéime, ar tí ionradh a dhéanamh ar an Éigipt, agus i bhfómhar na bliana 1169 tháinig an cabhlach Biosántach go dtí an Éigipt chun tacú leis an eachtra: fiche long chogaidh mhóra agus 150 galar faoi stiúir an ''megas doux'', Andronacas Contostephanos. Bhí an cabhlach chomh mór sin gur chuir sé iontas fiú ar Uilliam Thír. Shocraigh na comhghuaillithe ar Damietta a ghabháil mar chéad chéim den fheachtas, agus thosaigh siad ag ullmhú léigir ar an gcalafort. De dheasca easpa pleanála agus easpa cumarsáide, tháinig tubaiste ar na crosáidí. Bhí lóistíocht an chogaidh fhásaigh níos casta ná mar a mheas siad, agus roimh i bhfad b’éigean dóibh an léigear a thréigean. Agus a gcuid soláthairtí ag rith amach, rinne siad iarracht dhíchéillí an chathair a ghabháil le neart. Nuair a theip air sin, rinne Amalric sos cogaidh agus conradh síochána leis na hArabaigh, agus d’fhill na Biosántaigh abhaile. Níor shroich ach leath acu an cuan, áfach, mar bhuail stoirm fhíochmhar an cabhlach go tobann agus maraíodh mórán de na saighdiúirí. Cé gur tháinig deireadh chomh náireach sin leis an eachtra, d’aithin ríthe an réigiúin (Prionsa Aintíoch agus Amalric Iarúsailéime ina measc) Manúil go foirmiúil mar thiarna ar na stáit chrosáideacha, mar go raibh siad níos spleáiche ar chosaint Bhiosántach ná riamh tar éis na tubaiste. San oirthear, atheagraíodh an t-arm Biosántach tar éis dó a bheith buailte go dona ag Cath Myriokephalon (1176). Bhí cáil Mhanúil chomh mór sin gur liostáil sluaite óglach san arm a bhí sé a dhíriú chun na fórsaí Turcacha a scriosadh. Ansin, threoraigh Manúil féin a mharcshlua chun an ruaig a chur ar na Turcaigh ó dheas agus a smacht a dhearbhú ar na críocha a bhí athghafa san Anatóil. In ainneoin a dhíchill, níor éirigh le Manúil an scoilt reiligiúnach san Eaglais a leigheas, cé gur oibrigh sé le cumhachtaí Laidineacha an iarthair agus gur réitigh sé go maith leis an bPápa. === Athbheochan na Dara hAoise Déag === Tar éis ré cogaidh, tháinig ré síochána a mhair go dtí deireadh na haoise. Mar thoradh ar an doirteadh fola agus ar an tslándáil a gnóthaíodh dá bharr, bhí deis ag na Biosántaigh forbairt a dhéanamh ar fud a n-impireachta, a bhí neartaithe agus leathnaithe. Leis na críocha breise, forbraíodh cuid mhór den tír mar thalamh feirme. Lig sin do na bailte fás, agus dá réir sin, feabhsaíodh na naisc trádála a bhain leo. Ní hiad na trádálaithe amháin a bhain tairbhe as an tréimhse rathúil seo, mar bhí a tionchar i bhfad níos leithne. Cuirtear forbairtí áirithe ealaíne síos don fheabhas eacnamaíoch – stíleanna nua mósáice agus ailtireachta, mar shampla – agus scríobhadh leabhair nua ag údair a bhí spreagtha ag saothair na bhfealsamh clasaiceach. == Treascairt agus Míriail == Is mór an difríocht idir ríshleachta Comnaeneos agus Aingealas. Stuaim agus cúram ba shaintréithe den chéad teaghlach, agus a mhalairt ar fad ag an dara teaghlach. Ba é Constaintín Aingealas an sinsear a bhunaigh an ríshliocht a d’iompródh a ainm. Fear misniúil, beoga agus an-dathúil ba ea é, de réir na gcroiniceoirí. Níorbh ionadh, mar sin, gur éirigh le Constaintín Téadóra, iníon an Impire Alacsaías a hAon Comnaeneos, a phósadh. Ba den mheánuasaicme é Constaintín, agus b’fhéidir gurbh é sin an fáth a raibh dearcadh chomh tarcaisneach sin ag an mbanimpire Írín i leith an Aingealaigh. Níor chuir Írín a hamhras faoi Chonstaintín di riamh, agus chuaigh an caidreamh idir í agus a hiníon Téadóra in olcas de bharr an phósta. Ní raibh easpa muiníne ag an impire Manúil a hAon as, áfach, nuair a chinn sé an cabhlach impiriúil a chur faoi cheannas Chonstaintín. Sa bhliain 1154, bhí na Biosántaigh ar tí cogaidh leis na Normannaigh, a bhí ag bailiú a bhfórsaí cabhlaigh gar do chósta na Lacóine. Fuair Constaintín ordú gan dul i ngleic leis na Normannaigh go dtí go dtiocfadh trúpaí breise Biosántacha chun tacú leis. Ach rinne Constaintín neamhaird d’ordú an impire agus, ar chomhairle astralaí, d’ionsaigh sé an cabhlach Normannach, a bhí i bhfad níos mó ná a chabhlach féin. Gabhadh formhór na long Biosántach, mar aon le Constaintín féin, sa ghníomh easumhal díchéillí sin, agus chaith sé roinnt blianta i mbraighdeanas dá bharr. [[Íomhá:Byzantinischer Kampfschwimmer.jpg|mion|220px]] Léirigh Constaintín gur féidir le misneach gan chiall tubaiste mhíleata a tharraingt; ach léirigh a mhac Andronacas nach gá misneach a bheith ann ar chor ar bith chuige sin. Sa bhliain 1176, cuireadh Andronacas i gceannas ar fheachtas in aghaidh na dTurcach i gceantar Charax. Oíche amháin, chuala Andronacas béicíl sa dorchadas. Ní raibh ann ach scata beag gasóg, ach ba leor sin le scanradh a chur ar Andronacas, agus d’imigh sé leis chomh tapa agus a d’iompródh a chapall é. Nuair a chonaic siad an scaoll, lean na saighdiúirí sampla a gceannaire, agus bheadh an ruaig curtha ar an gcolún Biosántach ag buíon bheag Turcach murach stuaim Mhanúil Cantacúiseanas, a chas na saighdiúirí teifeacha thart chun a thaispeáint dóibh nach raibh aon duine sa tóir orthu. Bhí scéal mheatacht Andronacais i mbéal an phobail, agus bhí an tImpire Manúil ar buile faoin easonóir a tharraing a chol ceathrair ar an teaghlach impiriúil. Bhí sé meáite ar éadaí ban a chur ar Andronacas agus an meatachán a chur ag máirseáil sa riocht sin trí shráideanna Chathair Chonstaintín. Tar éis tamaill, mhaolaigh fearg an impire go leor le go bhféadfadh a chomhairleoirí a áitiú air an searmanas náirithe a chur ar ceal. === Anachain Andronacais === Tar éis bhás Mhanúil ar an 24 Meán Fómhair 1180, fágadh an impireacht faoi impire óg, Alacsaías a Dó. Roinnt blianta roimh a bhás, d’áitigh Manúil ar na huaisle mionn a thabhairt go ngéillfidís dá bhean, Máire, dá gcaillfí é sula dtiocfadh a mhac Alacsaías in aois; d’aontaigh na huaisle – ar choinníoll go rachadh Máire i gclochar dá dtarlódh sé sin. De réir an tsocraithe, rinneadh bean rialta de Mháire, cé nach ndeachaigh sí isteach i gclochar. D'fhan máthair an impire sa phálás, áit ar rialaigh sí le cabhair ón ardchomhairleoir Alacsaías Comnaeneos, agus chuaigh cúrsaí an stáit chun donais faoi stiúir na beirte. Banleasrí agus bean Laidineach (Frangach) ba ea Máire, agus ba leor an dá thréith sin chun a seasamh a lagú i ríocht a raibh an ghráin ag dul i méid ann ar na Laidinigh. Níor thuig sí go raibh sí ar oighear tanaí, áfach, agus rinne sí neamhaird den ghearán go raibh sí claonta i bhfabhar na Laidineach. Thuig sí méid an fhuatha nuair a spreagadh círéibeacha ina coinne, agus d’iompaigh corraíl an phobail ina hár. Theith sluaite Laidineach ón bhforéigean, ach maraíodh líon mór acu san ár (sa bhliain 1182). I lár na hanachaine, tháinig Andronacas Comnaeneos ar an bhfód, col ceathrair le Manúil, uasal dathúil dea-chumtha a raibh gean na ndaoine air agus tacaíocht an airm aige. Nuair a corónaíodh ina chomhimpire é i Meán Fómhair na bliana 1183, tugadh le fios go mbeadh sé ina chosantóir ar an impire óg. Is dócha go raibh Alacsaías ag súil go dtiocfadh sé slán ón trioblóid faoi scáth a ghaoil ba shine. Bhí Andronacas meáite, áfach, ar an gcoróin agus an bhean a bhaint d’Alacsaías. Go gairid ina dhiaidh sin, chuir sé amhais chun an buachaill a thachtadh, agus caitheadh corp an impire isteach sa Bhosporas. Rialtóir ciallmhar bríomhar ba ea Andronacas Comnaeneos, a bhí chomh compordach le comhrá béasach intleachtúil agus a bhí le foréigean brúidiúil. Dhírigh sé a chuid fuinnimh ar leasú na himpireachta, a bhí curtha ó rath faoin am sin ag an éilliú agus ag an bhfaillí. Cuireadh deireadh le díol oifigí faoi riail Andronacais. D’fhógair sé gurbh iad cumas agus stuaim an tslat tomhais a bheadh ann feasta san earcaíocht, agus go n-íocfaí tuarastal cuí le hoifigigh fhiúntacha.<ref>G. Ostrogorsky, History of the Byzantine State</ref> Chomh maith le leasú an riaracháin, d’eagraigh Andronacas athchóiriú ar an talamh agus ar an gcóras cánach a bhain leis. Bhí na tuathánaigh buíoch as, cé go raibh na tiarnaí talún míshásta leis. Sa phríomhchathair, áfach, bhí na daoine buartha faoi phearsantacht scoilte dhothuartha an impire, agus d’fhás an eagla roimhe agus an fuath dó. Scoite amach in iargúil a pháláis, chaill Andronacas teagmháil leis an bpríomhchathair agus le cúrsaí eachtracha. Ghabh an t-uasal reibiliúnach Íosác Comnaeneos an Chipir, oileán straitéiseach a bhí lárnach don impireacht, agus bhain an cailleadh sin siar as na Biosántaigh; ba chomhartha é don domhan ar a laige. Agus an mí-ord ag scaipeadh i measc na mBiosántach, thapaigh na Normannaigh an deis tuilleadh críocha Biosántacha a ghabháil. Thit Dyrrachium go héasca leis na Normannaigh, sular chuir siad Teasalónaice faoina smacht (1185). Ansin, d’imir siad díoltas uafásach ar na Biosántaigh as an ár a rinneadh ar na Laidinigh i gCathair Chonstaintín. Díbríodh muintir Theasalónaice as a dtithe agus ghoid na Laidinigh gach a raibh de luach iontu. Creachadh na heaglaisí freisin, cé gur éirigh leis an Easpag Eustathius na Laidinigh a cheansú go leor chun sléacht a sheachaint. Lean na Laidinigh orthu i dtreo Chathair Chonstaintín, agus más go mall a tháinig siad, ba é an fáth gur choinnigh saibhreas na mbailte idir Teasalónaice agus an phríomhchathair siar iad. Leis an tubaiste a tharla i dTeasalónaice, chaill Andronacas cibé tacaíocht a bhí fágtha aige i measc na ngnáthdhaoine, agus nuair a bhí dea-mhéin na ndaoine caillte aige, chaith sé uaidh ról an dea-rialtóra. In áit cothromaíocht chúramach a choinneáil idir na faicsin agus na haicmí, scaoil sé an sceimhle ar an bpobal ar fad. Bhí Andronacas ag iarraidh na gnáthdhaoine a chur faoi chois, ós léir faoin am sin go raibh an pobal tar éis iompú ina choinne. Dhírigh sé ar an uasaicme freisin, mar ba léir don impire gur ar cheann uasail a chuirfí an choróin dá mbainfí de é. Cuireadh cuid mhór de na huaisle i bpríosún ar an leithscéal gur cheannaircigh iad, ach i ndáiríre gabhadh iad mar ghialla le cosaint a fháil ar threascairt óna dteaghlaigh. Chuaigh Andronacas thar fóir leis an straitéis seo nuair a bhagair sé go gcuirfí na huaisle sin chun báis mar thréatúirí. Le caint chomh neamhshrianta sin, chinntigh an t-impire go dtarlódh an treascairt a raibh an oiread sin faitís air roimpi, mar spreag sé na huaisle chun gnímh chun a ngaolta a shábháil. Ó tharla gur de shliocht theaghlaigh Comnaeneos agus Aingealas araon é, bhí Íosác Aingealas i measc na bhfear ab uaisle, agus de réir na slaite tomhais sin, i measc na bhfear ab oiriúnaí don ríchathaoir. In ainneoin a fhola uaisle, áfach, bhí cáil an mheatacháin bhoig ar Íosác. B’fhéidir gur comhartha é ar a laghad measa a bhí air gur fhág Andronacas ainm Íosáic as an liosta uaisle a bhí le gabháil, agus is dócha nach scríobhfaí focal eile faoi Íosác murach Stiofán Hagiochristophorites. Feidhmeannach de chuid an rialtais impiriúil ba ea é, agus bhí sé chomh díograiseach sin ina dhualgas gur ghlac sé air féin Íosác a ghabháil. Bhí eagla ar an domhan Biosántach go léir roimh Stiofán mar gheall ar an gcéasadh agus ar an marú a dhéanadh sé ar son an impire, agus bhí Íosác chomh scanraithe sin nuair a chonaic sé an t-amhas seo gur thug sé ruathar faoi, agus mharaigh sé a thóir ar an bpointe le buille dá chlaíomh. Theith Íosác láithreach chuig an Hagia Sophia ag lorg tearmainn. Scaip scéala faoi éacht Íosáic timpeall na cathrach, agus d’iompaigh an ardeaglais ina lárionad do na ceannaircigh, a bhí níos dána anois tar éis bhás Stiofáin.<ref>J.Harris, Byzantium and the Crusades, 124</ref> Ba é an t-ádh é gur san eaglais sin a choinnítí an choróin impiriúil, agus d’áitigh na huaisle reibiliúnacha ar Íosác í a ghlacadh. De réir a nádúir mheata, dhiúltaigh Íosác an choróin, agus an baol agus an dualgas a ghabhfadh léi. Ach nuair a d’éiligh siad i ndáiríre é, ní raibh de mhisneach aige diúltú do chomhthionól na n-uaisle arís. Tháinig sé isteach mar theifeach, agus d’imigh sé amach as an eaglais mar an tImpire Íosác a Dó Aingealas. [[Íomhá:Andronikos 1 Komnenos.jpg|mion|220px]] Tháinig slua na n-uaisle chuig an bpálás ríoga chun Andronacas a tharraingt amach. Rinne gardaí na múrtha cosanta neamhaird de na horduithe a bhí á mbéicíl ag an iarimpire agus é ar bís, ag iarraidh go scaollmhar iad a spreagadh chun gnímh. Thuig na fir, is dócha, nach mbeadh ciall ná tairbhe le cur in aghaidh an athraithe réimis. Le sampla a thabhairt, b’fhéidir, rug Andronacas ar bhogha saighdiúra, agus scaoil sé roinnt saighead isteach i ndorchadas na hoíche (gan éifeacht ar bith). Ansin thuig an tíoránach a uafásaí a bhí an scéal, agus bhain sé de a róba ríoga, chuir sé hata Rúiseach air, agus d’éalaigh sé go ciúin as an gcaisleán le beirt de na mná ab ansa leis. Ghabh an slua é, áfach, agus é ag fanacht ar bhád éalaithe, agus tugadh an t-impire treascartha os comhair an impire nua. D’fhág Íosác faoin daoscarshlua cinniúint Andronacais a shocrú, agus d’imir siad air an cineál ceartais is gnách le slua buile. Ceanglaíodh Andronacas de chrann, agus tugadh greadadh i ndiaidh greadta dó ar feadh trí lá. Gearradh a lámh dheas de, agus tarraingíodh a fhiacla agus a ghruaig as a cheann. Baineadh súil as, agus caitheadh uisce fiuchta san aghaidh air. Faoi dheireadh, tarraingíodh Andronacas go dtí an hipeadróm, áit ar crochadh é droim ar ais idir dhá cholún. Fágadh mar sin é le tuilleadh céasta a fhulaingt. Dúradh gur choinnigh sé a mheabhair agus a mhisneach ar feadh na brúidiúlachta ar fad, a chríochnaigh nuair a mharaigh beirt saighdiúirí Laidineacha é le buillí dá gclaimhte. === Íosác a Dó agus Alacsaías a Trí === Chuaigh an Impireacht in olcas faoi réimeas Íosáic a Dó agus a dhearthár, Alacsaías a Trí, agus thit a raibh fágtha d’inneall an rialtais láir as a chéile. Léiríodh laige na himpireachta le linn na gcrosáidí. Leis an bhfolús cumhachta i lár na himpireachta, spreagadh ceannaircigh i gceantair éagsúla den impireacht chun údarás Biosántach a chaitheamh díobh. De réir an staraí Alexander Vasiliev, “Bhrostaigh ríshliocht Aingealas bás na himpireachta, a bhí lagaithe ón taobh amuigh agus scoilte ón taobh istigh cheana féin.” Faoin am ar tháinig an ríshliocht seo i gcumhacht, bhí laethanta glórmhara na hImpireachta Biosántaí thart, agus scéal meatha agus éillithe is ea réimeas Alacsaías a Trí. Ligeadh na bóithre agus na droichid i léig. Ní raibh go leor airgid ann le bonneagar na himpireachta agus caiteachas an impire a chothú ag an am céanna, agus ní thabharfadh na huaisle a bhí ag brath air focal comhairle stuama dó. Ós rud é gur fir gan náire a bhí i gceannas, caitheadh an t-airgead ar shiamsaíocht agus ar chaitheamh aimsire in áit calafort agus droichead, ar chleasaithe agus ar dhamhsóirí in áit dúnta agus uiscrianta. Laghdaíodh gradam na himpireachta agus bród an phobail aisti, agus leis sin, laghdaíodh fonn na ndaoine í a chosaint. Nuair nár leor airgead a atreorú, thosaigh an rialtas ar fheachtas cánach a bhí chomh trom sin nach bhféadfadh na daoine maireachtáil faoi. Bhí an cháin agus na dlíthe a carnadh ar an bpobal dúchais chomh crua sin gur tréigeadh ceantair mhóra den impireacht, agus leis an tír bánaithe de dhaoine táirgiúla ar an gcaoi sin, tháinig sluaite barbarach chun an spás a líonadh. == An Ceathrú Crosáid == {{Príomhalt|An Ceathrú Crosáid}} Sa bhliain 1198, thosaigh an Pápa Innocentius a Trí ag seoladh litreacha ag fógairt crosáide nua. Ba é príomhaidhm na gcrosáidí an Éigipt a ghabháil, ós í a bhí ina lárionad do chumhacht na Moslamach sa Leiveaint. Tháinig arm na gcrosáidí go dtí an Veinéis i samhradh na bliana 1202, ach bhí siad níos lú ná an líon saighdiúirí a bhí geallta. Níos measa fós, ní raibh dóthain airgid acu le cíos chabhlach na Veinéise a íoc. In áit íocaíochta, socraíodh go gcabhródh na crosáidí leis na Veinéisigh Zara a athghabháil – cathair chalafoirt a dhiúltaigh do smacht na Veinéise tamall roimhe sin. D’éirigh leis an gcomhghuaillíocht idir na crosáidí agus na Veinéisigh, agus thit Zara tar éis léigir. Bhí an chrosáid faoi cheannas Bhonifáis Montferrat, cara le Pilib na Sváibe, agus bhí bean chéile de bhunadh an teaghlaigh ríoga Bhiosántaigh ag an mbeirt acu. Nuair a thug Bonifás cuairt ar a chara Pilib, cuireadh in aithne é don Phrionsa Alacsaías Aingealas, mac Íosáic a Dó Aingealas, an t-impire Biosántach a bhí treascartha. Chaith Alacsaías a óige i ngéibheann i gCathair Chonstaintín, sular éalaigh sé siar, áit ar cuireadh fáilte roimhe i bpálás a dheirféar agus a fir chéile, Pilib. Rinne an prionsa óg tairiscint dhána do Bhonifás. Gheall Alacsaías go dtabharfadh sé tacaíocht na hImpireachta Biosántaí do na crosáidí dá gcabhródh Bonifás leis suí ar ríchathaoir Chathair Chonstaintín. Thairg Alacsaías 200,000 marc airgid do na crosáidí, mar aon le cibé soláthairtí a bheadh de dhíth orthu. Chomh maith leis sin, gheall sé go gcuirfeadh sé brú impiriúil ar an bPatrarc Ceartchreidmheach ionas go n-aithneodh sé údarás an Phápa ar an domhan Críostaí go léir. Cuireadh an Pápa ar an eolas faoin bplean ionraidh ar Chathair Chonstaintín, agus sheol sé litir inar chuir sé cosc ar na crosáidí an chathair a ionsaí. Scríobh sé: “Ná ceapadh aon duine agaibh go bhfuil cead agaibh tailte na nGréagach a chreachadh mar nach ngéilleann siad don Suí Aspalda, ná ar an leithscéal gur threascair an t-impire a dheartháir chun an ríchathaoir a ghabháil dó féin. Cé go ndearna an t-impire na peacaí sin, agus tuilleadh peacaí, ní fúibhse atá sé breithiúnas a thabhairt air. Níor ghlac sibh an chros chun an peaca seo a cheartú. Gheall sibh go ndéanfadh sibh díoltas orthu siúd a thug masla don chros.” Níor léigh na crosáidí fógra an Phápa. Faoin am ar shroich an litir an cuan, bhí an cabhlach imithe cheana féin go Cathair Chonstaintín. Ní raibh aon chosaint ullmhaithe nuair a tháinig na crosáidí ar an 24 Meitheamh 1203. Theith an tImpire Alacsaías a Trí, agus cuireadh Íosác ar ais ar an ríchathaoir, agus a mhac Alacsaías Aingealas (Alacsaías a Ceathair) ina chomhimpire leis. Thug an Pápa achasán do cheannairí na crosáide, agus d’ordaigh sé dóibh leanúint ar aghaidh go dtí an Talamh Naofa. Faoi dheireadh mhí na Samhna, thug an tImpire Alacsaías a Ceathair le fios nach n-íocfadh sé an dara cuid den mhéid a bhí geallta, ar an leithscéal nach raibh an t-airgead aige. Chuir Alacsaías fearg ar na Veinéisigh freisin nuair a d'admhaigh an t-impire neamhiontaofa nach raibh sé in ann cíos an chabhlaigh a íoc ach oiread. Nuair nár íoc sé ach leath na suime, rinne Alacsaías naimhde dó féin ar gach taobh: ní ligfeadh ceannairí na comhghuaillíochta d’aon duine feall a dhéanamh orthu, agus ba trí fhrámaí íocón agus díonta eaglaisí a leá a bailíodh an méid a d'íoc sé. Oíche amháin, tháinig an cúirteoir Alacsaías Múrtsúphlós chuig seomraí an Impire Alacsaías a Ceathair le scéim ghlic a chur i bhfeidhm. Bhí a fhios ag an impire go raibh an pobal ar tí éirí amach, agus bhí a fhios ag an gcúirteoir gur mheatachán é an t-impire. D’inis Múrtsúphlós scéalta bréagacha uafásacha faoi bhuíonta fuilteacha de dhaoine coitianta a bhí ag scaipeadh sceimhle ar fud na cathrach agus a bhí ar buile chun slad a dhéanamh. Bhí an t-impire buartha cheana féin, ach chuir scéal an chúirteora an croí trasna ann. Go tobann, croitheadh an seomra le buillí ar an doras agus le béicíl slua taobh amuigh. Grúpa de chompánaigh Mhúrtsúphlós a bhí ann, agus iad ag ligean orthu gur círéibeoirí marfacha iad. Agus é ag ligean air gur shlánaitheoir é, thairg an cúirteoir bealach éalaithe don impire, agus threoraigh sé é trí lúbra pasáistí an chaisleáin. Ba sa doinsiún a chríochnaigh an turas, áfach: cuireadh Alacsaías i bpríosún ag deireadh mhí Eanáir 1204, agus tachtadh é ar an 8 Feabhra. Corónaíodh an forghabhálaí Alacsaías Múrtsúphlós ina Alacsaías a Cúig ar an 5 Feabhra. Leis an treascairt dhána sin, áfach, tharraing an t-impire nua fearg na gcrosáidí air féin, agus thosaigh siad ag pleanáil ionsaí ar Chathair Chonstaintín, an córas rialtais a chuirfidís i bhfeidhm ann, agus an chaoi a roinnfidís an impireacht eatarthu. Shocraigh ceannairí na comhghuaillíochta go dtoghfadh comhairle de dháréag acu impire nua, agus go mbeadh seisear crosáidí agus seisear Veinéiseach ar an gcomhairle sin. [[Íomhá:Siege constantinople bnf fr2691.jpg|mion|220px]] Ar an 12 Aibreán, rinne na crosáidí ionsaí cabhlaigh ar Chathair Chonstaintín. Tháinig siad i dtír le cabhlach de longa dúbailte (is é sin, bhí na longa ceangailte le chéile ina bpéirí chun iad a neartú don dúshlán a bhí rompu). Cath catapultaí ba ea é, agus an teicneolaíocht sin á húsáid ar an dá thaobh. Bhí an buntáiste ag na cosantóirí go raibh áit níos daingne acu, agus buntáiste na solúbthachta ag mairnéalaigh na gcrosáidí. Dhírigh na hionsaitheoirí a mbaráiste ar thúr áirithe ar bhealach comhordaithe, agus b’éigean do na cosantóirí Biosántacha dul ar foscadh ón stoirm chloch. Nuair a thréig na saighdiúirí an túr, bhí deis ag na crosáidí na rampair a ghabháil. Gabhadh an chéad túr, agus trí cinn eile go tapa ina dhiaidh. Rith na fir ab fhearr de chuid na gcrosáidí ansin chun na geataí a oscailt ionas go bhféadfaí a gcomrádaithe sa mharcshlua a thabhairt i dtír. Nuair a chonaic sé bratach na gcrosáidí á hardú, theith an tImpire Alacsaías Múrtsúphlós as an gcampa. Bhailigh a phobal tréigthe sa Hagia Sophia chun an éigeandáil a phlé agus plean a cheapadh. Toghadh impire nua ag an gcruinniú sin: Téadóir Lascaris. Theip air fir na cathrach a spreagadh chun troda in aghaidh shaighdiúirí gairmiúla cleachtaithe na gcrosáidí, agus d’imigh sé leis le breacadh an lae lá arna mhárach. Agus a gcathair agus a misneach caillte acu, agus trócaire geallta dóibh, leag na Biosántaigh uathu a n-airm. Is ansin a thosaigh an t-uafás. Scaoileadh fir fhíochmhara na gcrosáidí amach ar na sráideanna. Rinneadh uirísliú ar bheag agus ar mhór de mhuintir chloíte na cathrach. Creachadh tithe na sibhialtach; éigníodh na mná, agus tógadh a gclann mar sclábhaithe. Truaillíodh na heaglaisí a measadh a bheith naofa, agus goideadh gach rud luachmhar iontu. Goideadh corónacha óir, scrínte taisí, dealbha clasaiceacha agus seoda Biosántacha, mar aon leis na boinn óir as an státchiste impiriúil agus na hearraí a tógadh as stórais agus as tithe na cathrach. Scríobh an staraí Geoffroy de Villehardouin: “Ní dhearnadh a leithéid de chreach ar chathair riamh.” Mheas Baudouin, i litir a scríobh sé, gur mhó an luach a thug siad leo ó Chathair Chonstaintín ná a raibh i stórais Iarthar na hEorpa go léir le chéile.[[Íomhá:Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures INV 3821 ; LP 4674 - après restauration 2026.jpg|mion|220px]]Nuair a shroich scéala na náire an Róimh, scríobh an Pápa litir chuig an leagáid Peadar, inar léirigh sé a chorraíl faoi ghníomhartha na gcrosáidí agus a uafás gur thug an sagart sin aspalóid dóibh, rud nach raibh sé de chumhacht ag Peadar a dhéanamh, dar leis an bPápa. “Cad a chuir an smaoineamh sin i do cheann?” a d’fhiafraigh sé den sagart. “Conas a cuireadh ar strae thú?” Baineadh siar as an bPápa leis an drochscéal, agus cháin sé na crosáidí go dian as an ainghníomh. Dúirt sé gur mhó an tsuim a bhí acu i maoin shaolta agus i ndíobháil a dhéanamh do Chríostaithe ná in Iarúsailéim a athghabháil agus na creidmhigh a chosaint. Ní raibh na crosáidí ná na Veinéisigh róbhuartha faoi fhocail an Phápa, agus lean siad ar aghaidh leis an bplean a bhí beartaithe acu: toghadh Baudouin ina impire, agus roinneadh formhór na himpireachta idir na huaisle. Tugadh an forghabhálaí Alacsaías Múrtsúphlós os comhair chúirt na gceannairí nua. D’áitigh sé gur fhealltóir é a réamhtheachtaí, agus gur breith dhlisteanach é an cinneadh é a thachtadh. Níor chuir an chosaint sin ina luí ar aon duine, áfach, agus caitheadh Múrtsúphlós anuas de cholún i bhFóram Thauri. == Athghabháil Chathair Chonstaintín == Tar éis Cathair Chonstaintín a bheith bainte díobh, bhunaigh na Biosántaigh dhá stát chomharba: Impireacht Nícaea agus Deaspótacht Eipíreas. (Bunaíodh stát Biosántach eile, Impireacht Trebizond, cúpla seachtain roimh chreachadh Chathair Chonstaintín.) Ón tús, bhí na stáit Bhiosántacha i gcoimhlint leis na Laidinigh agus leis na Turcaigh. Bhí na Turcaigh Seilsiúcacha lonnaithe san Anatóil le breis is céad bliain faoin am sin: sa bhliain 1075, tháinig an taoiseach cogaidh Suleiman ibn Qutulmish ar an bhfód tar éis dó smacht a fháil ar Shléibhte an Taurus, agus sa bhliain 1080, le cabhair ón bhfealltóir Nícéipheoras, géilleadh Nícaea dó. D’aithin an Sultán Malik Shah Suleiman mar rialtóir ar iarthar na hImpireachta Seilsiúcaí an bhliain dár gcionn. Chomh maith leis na naimhde áitiúla, bhí cumhacht eile ag teacht, cumhacht a bhí níos mó agus níos láidre ná na faicsin eile go léir le chéile, agus í ag trasnú na sléibhte agus ag brostú feadh an chósta agus é ar intinn aici an Eoraip go léir a ghabháil. Ré ionraí na Mongólach ba ea í, agus idir na blianta 1204 agus 1243 (blianta ina raibh na ríochtaí Críostaí ag cogadh ar a chéile tar éis bhriseadh na hImpireachta Biosántaí), thogh na Mongólaigh Geingeas Cán ina impire, chuir siad tús le feachtas gabhála uafásach, agus leathnaigh siad a n-impireacht go dtí gur shín a teorainneacha ó oirthear na hÁise go dtí an Anatóil faoin mbliain 1243, áit ar bhuaigh arm na Mongólach ar fhórsaí na hImpireachta Seilsiúcaí. Cé gur ghéill na Turcaigh go tapa agus go hiomlán do na Mongólaigh, d’fhág na hionróirí arm san Anatóil chun a smacht ar an réigiún a chinntiú. Bhí eagla ann gurbh iad na stáit Bhiosántacha na chéad tíortha eile a d’fhulaingeodh uafás na Mongólach. Bhí na Mongólaigh scaipthe go tanaí faoin am sin, áfach, agus ós rud é gur thuig siad luach comhghuaillíochta áitiúla, socraíodh póstaí idir mná óga Biosántacha agus uaisle Mongólacha. Agus na Turcaigh cloíte, agus gan iad ag ionsaí na mBiosántach a thuilleadh, bhí na Biosántaigh in ann a n-iarrachtaí míleata a dhíriú ar na Laidinigh agus ar na críocha a bhí caillte acu a athghabháil. Nuair a corónaíodh Seán a Ceathair Dúcas Lascaris (1250–1305) sa bhliain 1258, ní raibh sé ach seacht mbliana d’aois, agus dá bhrí sin, ceapadh cara a athar, Seoirse Muzalon, ina leasrí dó. Bhí go leor naimhde ag an gcúirteoir sin, agus dúnmharaíodh é le linn Aifrinn naoi lá ina dhiaidh sin. Tar éis an ainghnímh sin agus na héiginnteachta a lean é, thapaigh Mícheál Pailéalógas (Mícheál a hOcht ina dhiaidh sin) an deis chun an chumhacht a ghabháil. Bhí an leasrí nua de shliocht trí cinn de na teaghlaigh ba ríoga sa domhan Biosántach, agus ginearál maith ba ea é a raibh tacaíocht iomlán na bhfórsaí míleata aige. Tugadh ardú céime i ndiaidh ardú céime dó; rinneadh ''megas doux'' (ceannasaí an chabhlaigh) de, agus tamall ina dhiaidh sin, bronnadh an teideal ''despotes'' air. Bhí an t-impire óg agus a mhuintir rólag le cur in aghaidh a dhánachta. Sa bhliain 1259, chinntigh Mícheál go gcorónófaí é ina chomhimpire agus, trí mheascán den ádh agus den stuaim, ghnóthaigh sé cáil mar an t-impire a d’athbhunaigh an Impireacht Bhiosántach. Le linn na nglúnta tar éis thubaiste na bliana 1204, neartaigh na Biosántaigh, agus iad ag eagrú agus ag forbairt de réir a chéile. D’athghabh siad cuid mhór de na críocha a bhí caillte acu agus, ón mbliain 1230 ar aghaidh (seachas roinnt oileán agus stáisiún trádála), bhí impireacht na Laidineach agus na Veinéiseach teoranta do Chathair Chonstaintín féin agus a timpeallacht, faoi shúile géara na nGréagach. Is dócha go raibh rialú Chathair Chonstaintín ina dhúshlán thar a gcumas ag na Laidinigh. In áit forbairt tionsclaíochta agus infheistíocht stuama, bhí geilleagar na Laidineach ag brath ar a raibh siad in ann a mhealladh ón bPápa agus a bhaint as an bpobal. Bhí an stát agus na daoine ag dul i mbochtaineacht de dheasca na bpolasaithe éillithe, agus faoin mbliain 1261 bhí an scéal chomh dona sin go raibh na Laidinigh ag baint na ndíonta luaidhe de na heaglaisí agus á leá. I measc na mBiosántach, mhéadaigh an fonn Cathair Chonstaintín a athghabháil, agus an dóchúlacht go n-éireodh leo. Bhí a fhios ag na Biosántaigh nár gabhadh Cathair Chonstaintín riamh gan smacht a bheith ag na hionsaitheoirí ar na huiscí timpeall uirthi, agus d’eagraigh siad plean chun an chathair a ghabháil le cabhair óna gcomhghuaillithe i bPoblacht Ghéanó, a raibh ceann de na cabhlaigh ba mhó san aois aici. Bhí oifigigh an airm Bhiosántaigh i dteagmháil leis na ''Thelematarioi'' le roinnt blianta. Saorálaithe i mílíste neamhspleách Gréagach ba ea iad, a bhí ag feidhmiú sa limistéar idir an dá thaobh ar an teorainn. Bhí siad neodrach, mar dhea, agus go dtí sin níor throid siad ar thaobh ar bith. Gréagaigh ar fad ba ea iad, áfach, agus le blianta bhí siad ag baint leasa as a suíomh uathúil chun faisnéis faoi staid na cathrach agus faoi ghluaiseachtaí trúpaí a bhailiú agus a thabhairt dá gcomhthírigh. Thug na saorálaithe Gréagacha scéala do Strategopoulos – ginearál de chuid Impireacht Nícaea – go raibh cabhlach na Veinéise imithe go Daphnousia chun an t-oileán sin a ullmhú mar bhunáit chosanta in aghaidh ionsaí Géanóch a raibh siad ag súil leis. Tháinig Strategopoulos agus a chuid trúpaí go dtí pointe áirithe ar bhalla cosanta na cathrach, áit a raibh roinnt de na ''Thelematarioi'' ag fanacht leo ar an taobh eile den mhúr. Ag meán oíche, cuireadh na dréimirí in airde agus thosaigh an teacht isteach faoi rún i gCathair Chonstaintín (25 Iúil 1261). Bhí na fir chomh ciúin cúramach sin ag dul thar na ballaí ollmhóra nár aimsíodh aon duine acu go dtí gur thug siad ruathar faoi fhairtheoir ag Geata an Tobair. Leagadh an garda sin, agus osclaíodh an geata chun an t-arm Biosántach a ligean isteach. Rinne na trúpaí Laidineacha a ndícheall an bealach go dtí an pálás a bhac, ach sléachtadh go tapa iad. Nuair a chonaic sé an ruaig, rith an tImpire Baudouin a Dó go dtí an cuan. Cé go bhféadfadh an t-impire Laidineach troid ansin – bhí a ghardaí cosanta leis agus cabhlach na Veinéise ar an mbealach – léirigh Baudouin a chladhaireacht nuair a ghlac sé an bád ba ghaire agus nuair a d’imigh sé ón mbaol. Faoin am ar fhill cabhlach na Veinéise, bhí an chathair caillte acu. Bhí na Gréagaigh ag cosaint na múrtha, agus bhí tinte lasta acu i measc thithe na cathrach. Bhí na teaghlaigh Laidineacha agus Veinéiseacha ag déanamh a seacht míle dícheall éalú ón mbaol sin, a gcuid seod a shábháil, agus a mhéad earraí agus ab fhéidir leo a thabhairt leo. Ar an 15 Lúnasa 1261, d’fhill an tImpire Mícheál go glórmhar ar Chathair Chonstaintín chun an Impireacht Bhiosántach a athbhunú. Athchoisriceadh an Hagia Sophia don chreideamh Ceartchreidmheach. Corónaíodh Mícheál agus a bhean, agus rinneadh comhimpire dá mhac, Andronacas. Dalladh Seán a Ceathair, agus cuireadh i bpríosún é. Ar an gcaoi sin a bunaíodh ríshliocht Pailéalógas, an teaghlach ríoga a rialaigh an Impireacht Bhiosántach níos faide ná aon teaghlach eile. == Cogaí Cathartha agus Cinsealacht na n-Otamánach == Gabhadh Cathair Chonstaintín ar ais, ach bhí glóir ré órga na himpireachta caillte fós. Bhí na seantailte Biosántacha i seilbh a seannaimhde, agus cuireadh isteach ar an trádáil leis an bpríomhchathair de bharr mar a neartaigh smacht na Veinéise sa Mhuir Aeigéach. Rinneadh neamhaird den bhagairt Thurcach. Ó thaobh cúrsaí inmheánacha de, chuaigh an caidreamh idir na haicmí in olcas. Bhí na huaisle ag cosaint a gcuid talún agus ag loiceadh ar a ndualgas maidir le hearcaíocht mhíleata. Sa ré sin, lean cogadh cathartha amháin cogadh cathartha eile, agus ba chéim eile i dtreo bhás na hImpireachta Biosántaí gach ceann de na tubaistí sin. Nuair a corónaíodh Mícheál a hOcht, ní raibh san Impireacht Bhiosántach ach cósta thiar na hAnatóile; codanna den Tráic agus den Mhacadóin; roinnt oileán sa Mhuir Aeigéach; agus críoch a fhreagraíonn do chuid de dheisceart na Gréige sa lá atá inniu ann. Bheartaigh Mícheál feabhas a chur ar a raibh fágtha aige, agus thosaigh sé ar fheachtas atógála agus athdhaonraithe. Mhaoinigh sé forbairt mhíleata trí cháin throm agus trí dhíluacháil an airgeadra. In ainneoin staid éiginnte na himpireachta, sheol Mícheál ionsaithe chun críocha a ghabháil, ach is beag rath a bhí ar fhormhór na bhfeachtas. Chun creachadh eile ar Chathair Chonstaintín a sheachaint, d’áitigh sé ar an Eaglais Cheartchreidmheach géilleadh don Róimh, cé gur tharraing sé fuath na ndaoine air féin leis an straitéis sin. Tar éis bhás Andronacais a Trí sa bhliain 1341, bhris cogadh cathartha eile amach a mhair sé bliana. Bhí mac Andronacais, Seán Pailéalógas, faoi chaomhnóireacht Áine Shavoie. Cé gur mhian le hAndronacas a Trí go gceapfaí Áine ina leasrí ar a mac, bhí cara an impire sin, Seán Cantacúiseanas, míshásta leis an socrú, agus chuir sé é féin in iomaíocht leis an mbanuasal Áine. Níor éirigh lena chuid iarrachtaí an leasríocht a bhaint d’Áine, cé go bhfuair sé go leor tacaíochta sa Tráic. Coimhlint aicmeach ba ea í, inar thug na huaisle agus na daoine saibhre a dtacaíocht don tiarna talún Cantacúiseanas, agus na gnáthdhaoine ar thaobh Áine. Agus na Biosántaigh ag cogadh ar a chéile, bhain rí na Seirbia, Stefan Uroš a Ceathair (Dušan), leas as an scéal sa bhliain 1345, nuair a ghabh sé cuid mhór den Ghréig. Chuir Cantacúiseanas Cathair Chonstaintín faoina smacht sa bhliain 1347, agus tháinig deireadh leis an gcogadh cathartha. D’úsáid Cantacúiseanas amhais Thurcacha le linn an chogaidh, agus bhí sé ag brath orthu fós chun a údarás a choinneáil. Rinne na Turcaigh feall air go luath, agus bhain siad Callaípoil (Gallipoli) de na Biosántaigh sa bhliain 1354. Lagaíodh an Impireacht Bhiosántach de dheasca na gcogaí cathartha, agus fágadh í leochaileach d’ionsaithe a comharsan. B’ainnis an staid ina raibh an impireacht tar éis an chomhraic. Agus líon mór d’fhir óga na Gréige caillte sna cogaí cathartha, bhí a dtír dhúchais anois leochaileach dá naimhde éagsúla – na Turcaigh go háirithe. Tar éis coimhlint inmheánach eile idir na blianta 1373 agus 1379, agus suaitheadh na bliana 1390, bhí an Impireacht Bhiosántach beagnach timpeallaithe ag na Turcaigh Otamánacha. Le linn an chogaidh chathartha, scrios crith talún ballaí Gallipoli, rud a lig do na Turcaigh trasnú isteach san Eoraip. Faoin am ar tháinig deireadh leis an gcogadh, bhí na Seirbigh cloíte ag na hionróirí agus curtha faoi dhaorsmacht. Neartaíodh smacht na dTurcach níos mó fós tar éis Chath na Cosaive (1389). D’iarr na himpirí Gréagacha cabhair ar an Iarthar, ach mhínigh an Pápa go soiléir nach bhfaigheadh na Biosántaigh cabhair ó chumhachtaí an iarthair mura ngéillfidís don Eaglais Rómhánach. Cheana féin, sa bhliain 1274, bhí toscairí na cúirte Biosántaí curtha chuig Dara Comhairle Lyon le litreacha ó Mhícheál a hOcht agus ó cheannairí Eaglais an Oirthir, inar aithin siad údarás an Phápa. D’fhoghlaim an t-impire gurbh fhusa litir a scríobh ná pobal a iompú, agus tharraing sé fuath gach aicme den tsochaí Bhiosántach air féin as an bhfeall a rinne sé ar an Eaglais Cheartchreidmheach. Spreagadh agóidí, agus gearradh an teanga as an manach Meletios, ceannaire na ngríosóirí; dalladh manach eile, agus bagraíodh bás ar aon duine a bhfaighfí paimfléad frith-impiriúil aige. Briseadh saighdiúirí a thaobhaigh go hoscailte leis an Eaglais Cheartchreidmheach. Bhí saighdiúirí eile nár aontaigh le cinneadh an impire ach a choinnigh a míshástacht faoi cheilt, agus thréig siad an t-arm ansin. Bhí an scéal céanna ann le linn réimeas Sheáin a Cúig. Faoi bhrú bhagairt na dTurcach, d’iompaigh sé ar an Róimh chun cabhair a fháil, agus thairg an Pápa an uair sin na téarmaí céanna a tairgeadh don Impire Mícheál beagnach céad bliain roimhe sin. D’fhógair Seán go ngéillfeadh sé d'údarás na Róimhe ar an 17 Meán Fómhair 1369. Ach ba lú fós an chabhair mhíleata a fuair sé ná an méid a tugadh do Mhícheál. In éadóchas, chinn Seán ansin nach raibh de rogha aige ach conradh a dhéanamh leis na Turcaigh Otamánacha. Drochmhargadh ba ea é, agus na Biosántaigh faoi oibleagáid airgead agus trúpaí a sheoladh chuig na Turcaigh mar cháin bhliantúil. === Tréatúireacht teaghlaigh === Sa bhliain 1373, thosaigh sraith coimhlintí idir an tImpire Seán a Cúig agus a mhac Andronacas. Bhí an t-impire tar éis Andronacas a dhí-oidhriú, agus a dhara mac, Manúil, a cheapadh ina áit. Ansin, chuaigh Andronacas i gcomhar le mac an tsultáin Otamánaigh, an prionsa Savcı, a raibh fuath aige ar a athair féin. Bhí an bheirt acu ar lasadh le fonn díoltais, agus thosaigh siad ag pleanáil a n-aithreacha a threascairt. Nuair a fuarthas amach an comhcheilg, d’ordaigh an Sultán Murad a hAon a mhac Savcı a dhalladh, agus d’áitigh sé ar an Impire Seán an ciorrú céanna a dhéanamh ar a mhac, Andronacas. Bhí an t-ádh le hAndronacas nár chaill sé ach súil amháin sular cuireadh i bpríosún é i gCathair Chonstaintín. Is ann a bhí sé sáinnithe go dtí go bhfuair sé cabhair ó na Géanóigh agus ó na hOtamánaigh. Ba léir don dá náisiún sin, beirt de sheannaimhde na mBiosántach, go rachadh sé chun a leasa an cogadh náireach a chothú, agus chabhraigh siad leis an bhfealltóir éalú ón bpríosún. Ghabh Andronacas Cathair Chonstaintín, agus bhain sé a sheanuaillmhian amach. Mhair sé trí bliana ina impire (1376–1379), agus le linn a réimis fhealltaigh chuir sé a athair i bpríosún agus ghéill sé Gallipoli do na Turcaigh Otamánacha. Le cabhair ó na Veinéisigh, scaoileadh Seán a Cúig saor, agus cuireadh ar ais ina impire é. Idir an dá linn, d’éalaigh Andronacas faoi thearmann na nGéanóch; agus é fós meáite go míréasúnta ar an ríchathaoir, threoraigh sé a lucht leanúna i gcogadh eile chun an impireacht a athghabháil. Tar éis cúpla bliain, cuireadh deireadh leis an gcogadh, agus síníodh conradh síochána. Cé gur geallann an conradh d’Andronacas go n-aithneofaí arís é mar oidhre na himpireachta, chuir sé cogadh nua ar a athair sa bhliain 1385. Ba í a mhífhoighne ba chúis lena bhás, agus cailleadh é i gcath an bhliain chéanna. Bhí tuilleadh tréatúireachta i ndán don Impire Seán, áfach, nuair a fógraíodh cogadh eile fós air – agus ba é a gharmhac agus a chomhainm, Seán mac Andronacais, an fealltóir an uair seo. Chuir Seán Óg a chuid fórsaí timpeall ar Chathair Chonstaintín, agus osclaíodh na geataí dó tar éis léigir ghairid (1390). Bhí an tImpire Seán a Cúig as baile ag an am, agus is beag a bhí idir an t-éilitheoir agus an ríchathaoir, a ghlac sé mar an tImpire Seán a Seacht. Cuireadh as cúig mhí ina dhiaidh sin é, áfach, nuair a tháinig an Prionsa Manúil, mac Sheáin a Cúig, le cabhlach lán de shaighdiúirí Biosántacha agus Veinéiseacha mar aon le roinnt ridirí ó Ródas. Ghlac Manúil le cabhair Thurcach san eachtra sin freisin agus, mar chostas ar an gcabhair sin, b’éigean dó cónaí i gcúirt an tSultáin Béasúd a hAon mar vasáilleach. [[Íomhá:Murad II and Władysław III of Poland.jpg|mion|220px]]D’éiligh Béasúd freisin go gcuirfí ceantar ar leith ar fáil do na trádálaithe Turcacha, agus go n-aithneofaí údarás an ''qadi'' – breitheamh Moslamach – a shocródh aon chás a bhainfeadh le Moslamach ar bith i gCathair Chonstaintín. Chomh maith leis sin, bheadh údarás an impire teoranta do Chathair Chonstaintín féin. Sna blianta céanna, bhí na Turcaigh ag neartú a smachta ar an réigiún. Bhí cuid mhór de na Balcáin cloíte acu cheana féin, agus cailleadh an chuid eile dóibh tar éis Chath na Cosaive (1389), inar bhuaigh siad ar fhórsa aontaithe de Sheirbigh, de Bhoisnigh agus d’Albánaigh, cé gur maraíodh an sultán Murad a hAon sa chath. Ainmníodh a mhac, Béasúd, ina shultán nua, agus d'iarr sé ar an gCailif i gCaireo cead a thabhairt dó Cathair Chonstaintín a ghabháil agus an teideal “Sultán na Róimhe” a bhronnadh air. Thaitin sé leis na Moslamaigh go mbeidís ina n-oidhrí ar an Impireacht Rómhánach agus ar an oidhreacht stairiúil a bhain léi. Ag deireadh na bliana 1393, ghlaoigh an Sultán Béasúd ar a vasáilligh Chríostaí go léir – an tImpire Manúil a Dó ina measc – chuig cruinniú chun a ndílseacht don sultán a mhionnú agus a athdhearbhú. Dúradh go raibh sé ar intinn ag Béasúd na vasáilligh go léir a shléachtadh chomh luath agus a bheidís bailithe le chéile, ach gur athraigh sé a intinn ag an nóiméad deireanach. Bhí an tImpire Manúil míshásta cheana féin lena stádas mar vasáilleach don sultán Otamánach, agus tar éis an chruinnithe chinniúnaigh sin chuaigh sé ar turas trí chúirteanna ríoga Iarthar na hEorpa ag lorg cabhrach ó na ríthe Críostaí chun an ruaig a chur ar na hOtamánaigh agus glóir na mBiosántach a athbhunú. Cé gur cuireadh fáilte laoich roimh an impire, ní raibh fonn ar na monarcaí sin dul i gcomhrac in aghaidh na nOtamánach, agus d’fhill Manúil abhaile sa bhliain 1403, gan réiteach fós ar fhadhb na dTurcach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Chronica maiora of Thomas Walsingham, 1376-1422|publisher=Boydell Press|date=2005|location=Woodbridge, Suffolk, England ; Rochester, NY|author=Thomas Walsingham, David Preest, James G. Clark|pages=p. 319}}</ref> === Seán a hOcht agus an streachailt in aghaidh na nOtamánach === De réir a chéile, d’éirigh Manúil as, agus d’ainmnigh sé a mhac Seán ina impire sa bhliain 1421. Ar nós a athar, ba mhian le Seán smacht na nOtamánach a chaitheamh de, agus i mbliain a chorónaithe chonaic Seán deis i Mustafa, éilitheoir ar an ríchathaoir Otamánach. Mac leis an iarshultán Béasúd ba ea é, agus bhí sé i gceannas ar éirí amach sa bhliain 1416 in aghaidh a dhearthár, Meithmeit a hAon, an sultán Otamánach ag an am. Díbríodh Mustafa tar éis don éirí amach teip, agus shocraigh Meithmeit go gcoinneofaí an prionsa reibiliúnach i mbraighdeanas ar oileán Leimneos faoi chúram Mhanúil a Dó. Agus é sáinnithe ar deoraíocht, bhí Mustafa ar bís chun an Impireacht Otamánach a bhaint den sultán nua, Murad a Dó, mac a dhearthár, agus bhí Seán ag iarraidh ráthaíocht áirithe sula scaoilfeadh sé Mustafa saor chun cogaidh. Fuair an t-impire gealltanas ón éilitheoir go ngéillfí críocha áirithe do na Biosántaigh dá n-éireodh le Mustafa na tailte a ghabháil – Gallipoli agus cathracha cois cósta na Mara Duibhe ina measc. Le tacaíocht mhíleata agus le cabhair airgeadais ón impire Biosántach, seoladh Mustafa go Gallipoli (Gelibolu), a ghabh sé gan cath mór, agus thit cathair i ndiaidh cathrach roimh an bprionsa dána. Tar éis an bhua sin, bhí smacht ag na reibiliúnaithe ar chaolas na Dardainéile. Roimh i bhfad, ghéill gobharnóirí na Rumaile do Mhustafa, agus nuair a sheol Murad arm chun dul i ngleic leis an éirí amach, thréig na trúpaí arm an tsultáin agus chuaigh siad i bpáirt leis an éilitheoir. Agus a shlua agus a mhisneach méadaithe, thrasnaigh Mustafa caolas na Dardainéile chun dul i gcomhrac cinniúnach le Murad a Dó. I gceannas ar arm de 18,000 fear, throid Mustafa cath in aghaidh Mhurad ag Loch Uluabat. Nuair a thuig Mustafa go raibh an cath caillte aige, theith sé go Gallipoli. Bhí trúpaí an tsultáin sna sála air, agus roimh i bhfad chuir siad léigear ar an gcathair. Bhí súil ag Mustafa ansin dídean a fháil in Adrianopolis (Edirne), ach ghabh fórsaí a naimhde an chathair sin, agus gabhadh é féin. Cuireadh Mustafa chun báis go náireach, amhail is gur choirpeach coitianta é, in áit an bháis uasail a mbeadh súil ag prionsa leis. Bheadh an íde sin cuí dá mb’fhíor maíomh an tsultáin agus na gcroiniceoirí Otamánacha gur éilitheoir bréige é Mustafa. Níl an scéal soiléir, áfach, agus maireann an chonspóid i measc na staraithe go dtí an lá atá inniu ann. D’imir an Sultán Murad a Dó díoltas ar na Biosántaigh nuair a chuir sé léigear ar Chathair Chonstaintín (1422) agus nuair a rinne sé creach ar Dheaspótacht na Moré. Uiríslíodh na Biosántaigh níos mó fós le téarmaí conartha nach raibh de rogha acu ach é a shíniú sa bhliain 1424. Socraíodh go n-íocfadh na Biosántaigh cáin bhliantúil 300,000 bonn agus go ngéillfí bealaí isteach na Mara Duibhe don Impireacht Otamánach. Bhain Murad a Dó leas as móiminteam an fheachtais, agus chuir sé cogadh ansin ar an tSeirbia, ar an Ungáir agus ar na Veinéisigh. Thit cuid mhór de na Balcáin leis na hOtamánaigh, agus chríochnaigh siad gabháil na Seirbia sa bhliain 1439. Bhí an Impireacht Otamánach ag leathnú a teorainneacha agus ag daingniú a smachta ar thailte nuachloíte, agus an Impireacht Bhiosántach uirísle, leochaileach, scoite amach agus timpeallaithe ag na Turcaigh.[[Íomhá:Sultan Murad II, portrait from 19th century manuscript.jpg|mion|220px|An Sultán Murad a Dó.]] Thuig Seán go soiléir cé chomh práinneach is a bhí an scéal. Uair amháin eile, d’iompaigh impire Biosántach ar an bPápa ag lorg cabhrach, agus dhearbhaigh Pápa eile nach dtabharfaí an chabhair sin mura n-aithneodh na Biosántaigh a údarás reiligiúnach. Tionóladh comhairle in Ferrara ar an 8 Eanáir 1438, ach cuireadh na cainteanna siar nuair a bhris an phlá amach sa chathair. Aistríodh an idirbheartaíocht go Flórans an bhliain dár gcionn, áit ar shocraigh na ríthe ar chrosáid nua a dhéanamh. Faoi dheireadh, fógraíodh aontú na nEaglaisí Thiar agus Thoir, agus spreag sé sin suaitheadh i measc na mBiosántach arís. D’fhill an t-impire agus na patrarcaí ar Chathair Chonstaintín lánsásta lena saothar, cinnte dearfa go raibh an Eaglais uilíoch athbhunaithe ar bhealach a chloífeadh le traidisiúin na hEaglaise Ceartchreidmhí, agus iad siúráilte go mbeidís slán sábháilte ó na Turcaigh faoi chosaint airm an Iarthair. Bhí siad mícheart faoi dhó, áfach. Ní raibh siad in ann aontú na nEaglaisí a fhógairt sa Hagia Sophia, chomh láidir agus a bhí na daoine in aghaidh a raibh socraithe ag an gcomhairle. Chomh maith leis sin, thréig ríthe an Iarthair na pleananna chun cogadh a chur ar na Turcaigh. Tháinig an misneach chun dúshlán a thabhairt do Mhurad ó cheantar eile nuair a d’eagraigh an Rí Vladislav na hUngáire (Władysław a Trí na Polainne) fórsaí measctha chun cogadh a chur ar na Turcaigh. Spreag na bua a bhain Eoin Hunyadi na Trasalváine amach dóchas, ach theip air leas a bhaint as an rath luath sin, agus tháinig deireadh leis an bhfeachtas ag Varna (1444) de dheasca easpa comhordaithe lena chomhghuaillithe Veinéiseacha agus Ungáracha. D’imir Eoin Hunyadi a dheis dheireanach, agus an tAlbánach Skanderbeg ar a thaobh, nuair a thug siad aghaidh ar arm Mhurad a Dó sa Chosaiv (1448). Throid na hairm ar feadh trí lá, agus tar éis an chomhraic fhuilteach fhíochmhair, ba é Murad a bhuaigh. == Titim Chathair Chonstaintín == Fuair Murad a Dó bás i mí Feabhra 1451, agus rinneadh sultán dá mhac, Meithmeit a Dó. Bhí an sultán nua dírithe go díograiseach ar aidhm amháin: Cathair Chonstaintín a ghabháil. In ainneoin a óige agus a ainmhéine, thug Meithmeit faoin scéim sin le plean stuama a chuir sé i gcrích le foighne mhór. [[Íomhá:Conquest of Constantinople, Zonaro.jpg|mion|220px|Meithmeit i gceannas ar an arm Turcach.]] Thosaigh sé an próiseas ar bhealach polaitiúil: chinntigh an sultán go mbeadh na Biosántaigh scoite amach trí chonarthaí a shíniú leis na Veinéisigh. Nuair a bhí sé cinnte nach rachadh aon náisiún i gcabhair ar na Biosántaigh, d’ordaigh Meithmeit dún cois cladaigh (Rumeli Hisarı) a thógáil ar bhruach an Bhosporais ionas go bhféadfadh a arm stop a chur leis an soláthar. Bhí an chathair i ndroch-chaoi faoin mbliain sin, a sráideanna seanchaite agus tréigthe. Ar an 2 Aibreán 1453, thosaigh léigear Chathair Chonstaintín. Cé go raibh sí fós ina príomhchathair impireachta, mar dhea, bhí a ré órga thart faoin am sin, agus ní raibh aici ach 7,000 fear a thógfadh airm chun an chathair a chosaint. Agus na trúpaí truacánta á mbailiú le haghaidh an chatha dhorcha, bhí ambasadóirí Biosántacha ag dul go práinneach ó chúirt go cúirt san Iarthar, ag impí ar na ceannairí Laidineacha saighdiúirí a chur chun Cathair Chonstaintín a shábháil. Taobh amuigh de na múrtha, bhí arm ollmhór Moslamach bailithe – 80,000 saighdiúir gairmiúil, mar aon le trodaithe breise mar thacaíocht. Trí stuaim, trí fhoighne agus trí straitéis chiallmhar, bhí na Turcaigh ar tí an bua a fháil, agus ní chuirfeadh Meithmeit a bhuntáiste i mbaol ag an bpointe sin den fheachtas. D’ordaigh an sultán droichead ollmhór snámha a thógáil chun an chumarsáid idir an t-arm agus an cabhlach a éascú. Tógadh túr ionsaithe freisin, chun aidhm níos cruinne a fháil ar mhúrtha Chathair Chonstaintín. Lá agus oíche, dhírigh na Turcaigh gunnaí móra ar na múrtha cosanta go dtí gur osclaíodh bearna in aice le Geata Naomh Rómanós. Agus an chathair ar tí titim, seoladh téarmaí géillte chuig an Impire Constaintín a hAon Déag. Thairg Meithmeit dó a bheith ina vasáilleach i gcúige éigin eile dá ngéillfeadh Constaintín an chathair dó. Dhiúltaigh an t-impire don tairiscint náireach, cé go raibh a fhios aige go raibh an chathair caillte. Ghlac sé an Eocairist sa Hagia Sophia, sular fhill sé ar an bpálás don uair dheireanach. Bhailigh Constaintín a lucht freastail, agus d’iarr sé orthu maithiúnas a thabhairt dó as aon éagóir a d'fhéadfadh a bheith déanta aige orthu. D’imigh sé leis ansin ar mhuin capaill chun a bhás a fháil. An oíche roimh ghabháil na cathrach, chuala na cosantóirí guthanna na mílte Moslamach ag guí in éineacht, rud a léirigh aontacht agus disciplín an namhad. D’fhógair an sultán dá arm go gcoinneodh sé na foirgnimh mhóra dó féin, ach seachas sin, go raibh cead acu an chathair go léir a chreachadh agus na mná go léir a thógáil dóibh féin. Roimh bhreacadh an lae (29 Bealtaine 1453), thosaigh an t-ionsaí deireanach, agus thug na hOtamánaigh ruathar faoin gcathair ó gach taobh. Bhí na múrtha clúdaithe le hionsaitheoirí ar a bhfad, agus a gcomrádaithe ag teacht isteach tríd an mbearna a rinneadh an lá roimhe. Throid na cosantóirí go cróga díograiseach agus, ar dtús, bhí an chuma air go bhféadfaidís an lá a thabhairt leo. Thit colún i ndiaidh colúin de na Moslamaigh, ach cuireadh saighdiúirí nua ina n-áit chomh luath agus a maraíodh iad. Tar éis cúpla uair an chloig, gortaíodh Giovanni Giustiniani, ceannasaí an airm Bhiosántaigh, tubaiste a chuir a chuid trúpaí trína chéile. [[Íomhá:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|mion|220px]] Thuig an sultán an mí-eagar a tharraing cailleadh a gceannaire i measc na mBiosántach, agus d’ordaigh sé don fhathach Hasan Ulubatlı an balla a ionsaí. Shroich an fathach agus a chuid fear barr an túir a bhí os cionn na bearna a rinne na hOtamánaigh sa mhúr cosanta. Bhí an t-impire ann, ag stiúradh a chuid trúpaí, agus bhain sé de a fheisteas ríoga agus chuaigh sé i mbun troda lámh ar lámh leis na Moslamaigh. Maraíodh an fathach agus na fir a bhí faoina cheannas sa chomhrac uafásach, ach bhí na mílte dá chomrádaithe ag brú tríd an mbealach céanna. Throid na cosantóirí go fíochmhar in aghaidh shlua ollmhór Otamánach, ach sléachtadh iad go léir, Constaintín féin ina measc. Leis sin, cailleadh an múr leis na hOtamánaigh, a bhrúigh isteach sa chathair ansin, agus iad ag satailt ar chorp an impire mhairtírigh. Agus na múrtha i seilbh na Moslamach, theith na sibhialtaigh chuig an Hagia Sophia. Bhí siad plódaithe istigh san ardeaglais sin agus na hOtamánaigh ag sléachtadh ar fud shráideanna na cathrach. Roimh i bhfad, bhris na hionsaitheoirí isteach san eaglais, áit a ndearna siad ainghníomhartha uafásacha. Na mná agus na páistí a tháinig slán ón bhforéigean, tógadh mar sclábhaithe iad. Faoi mheán lae, bhí an chathair go hiomlán faoi smacht na Moslamach, agus chuaigh an sultán ag marcaíocht trí Chathair Chonstaintín. Nuair a shroich sé an Hagia Sophia, d’ordaigh sé go bhfógrófaí ó bhalcóin na heaglaise gur mhosc a bheadh san fhoirgneamh naofa as sin amach. Bhí scéal bhás an impire ag scaipeadh tríd an gcathair, ach dhiúltaigh na daoine é a chreidiúint, á mheas mar ráfla mearbhaill an chogaidh. Chun an drochscéal a dhearbhú, thaispeáin na Moslamaigh ceann an impire do mhuintir Chathair Chonstaintín, sular seoladh é ar camchuairt chuig cathracha móra an domhain Mhoslamaigh. Bhí 100,000 Biosántach ina gcónaí sa chathair nuair a gabhadh í. Den phobal sin, maraíodh 40,000 duine, idir shaighdiúirí a cailleadh le linn an chomhraic agus shibhialtaigh a dúnmharaíodh san ainghníomh ina dhiaidh. Tógadh 50,000 mar sclábhaithe. Níor maraíodh agus níor gabhadh mar sclábhaithe timpeall 10,000 oibrí láimhe. D’éalaigh siad ón tragóid a d’fhulaing formhór a muintire mar go raibh glaineacht agus sláinte na cathrach ag brath orthu. Ba chathair Mhoslamach í ón lá sin go dtí an lá atá inniu ann: ar dtús mar phríomhchathair agus lárionad cumhachta na hImpireachta Otamánaí, agus níos déanaí mar an chathair is mó i bPoblacht na Tuirce, faoin ainm [[Iostanbúl]]. == Féach freisin == * [[Impireacht na Róimhe]] * [[Cathair Chonstaintín]] * [[Iustinianus I]] * [[An Ceathrú Crosáid]] * [[An Impireacht Otamánach]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Impireacht Bhiosántach, An}} [[Catagóir:Impireacht na Róimhe]] [[Catagóir:Impireacht Bhiosántach]] [[Catagóir:Impireachtaí]] q606ldrz06bnm13nnpf1630lz50nu45 0 27388 1330200 1308853 2026-10-19T19:49:51Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330200 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Ríocht de chuid [[Gaeil|na nGael]] ba ea '''Dál Riata''', a bhí suite in aice na farraige in iarthar [[na Garbhchríocha|Gharbhchríocha na hAlban]] agus i gcuid de Chúige [[Uladh]].<ref>[Oxford Companion to Scottish History p. 161 162, edited by Michael Lynch, Oxford University Press. ISBN 978-0-19-923482-0.]</ref> Ag barr a réime sa 6ú agus 7ú haoiseanna, chuimsigh sí críocha móra aige i gceantair mar atá inniu i n[[Earra-Ghaidheal agus Bòd]] i n[[Albain]], chuid de Dheisceart Thír na [[Cruithnigh|gCruithneach]], agus cuid de [[Contae Aontroma|Chontae Aontroma]] i d[[Tuaisceart Éireann]].<ref>Clancy, Thomas Owen, "Philosopher King: Nechtan mac Der Ilei," SHR 83 (2004), ll. 135–149</ref> Tar éis tréimhse leata, d'éirigh sé páirteach became i ndeireadh na dála le [[Ríocht na hAlban|ríocht Gaelach na hAlban]].<ref name="OxfordCompanion1">Oxford Companion to Scottish History, ll. 161–16, Michael Lynch (eag.), Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-923482-0}}.</ref><ref>{{ cite book | title = The Archaeology of Celtic Britain and Ireland c. AD 400–1200 | url = https://archive.org/details/archaeologyofcel0000lain | publisher = Cambridge University Press | author = Laing, Lloyd Robert | year = 2006 | page = [https://archive.org/details/archaeologyofcel0000lain/page/324 324] | isbn = 978-0521838627 | quote = ''The inhabitants of what is now Co. Antrim, Ireland, were known as the Scots, a name they transported to what is now Argyll and the adjacent islands where they established the kingdom of Dál Riata. }}</ref> ==Sanasaíocht== Fréamhaithe is ea ''Dál'', cine nó críocha, ón b[[Prótai-Cheiltis]] ''*dālom''.<ref>[https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Celtic/dālom *dālom] ar en.wikt</ref> I measc focal gaolmhar an lae inniu, tá ''dole'' agus ''deal'' an [[Béarla|Bhéarla]], ''Teil'' na [[Gearmáinis]]e, ''taille'' na [[Fraincis]]e agus ''taglia'' na h[[Iodáilis]]e. Creidtear gur ainm pearsanta is ea ''Riada''.<ref name="bede1">Bede, HE, Book I, Chapter 1.</ref> Ainmníodh an tsraith gheolaíoch [[Dálriadach]] as an Dál Riada ag [[Archibald Geikie]] sa bhliain 1891, toisc go bhfuil achar beagnach mar an gcéanna aici mar a raibh ag an iar-ríocht. ==Stair== Deirtear gur bhunaigh an rí seanscéalach, [[Fearghas Mór]], an Dál Riada sa 5ú haois. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi ''[[Áedán mac Gabráin]]'' (réim 574 - 608). Agus é i gcoróin, rinne an Dál Riada eachtraí mara go dtí na h[[Inse Orc]] agus [[Oileán Mhanann]], agus ionsaí ar ríochta [[Srath Chluaidh]] agus [[Bernicia]]. Chuir rí [[Æthelfrith]] na Berniciae cosc ar a leathnú ámh, ag ''[[Cath Degsastan]]'' sa bhliain 603. Cuireadh deireadh le ré órga an Dáil Riada tar éis clistí troma in Éirinn agus i nAlbain i rith réimse [[Domnall Brecc|Domhnaill Bhric]] (bás 642). Bhí an dál ina thuath de chuid [[Northumbria]] ar feadh tamaill. Sna 730í, bhí ''[[Óengus I]]'', rí na gCruithneach, i gceannas i mbun feachtas in aghaidh an dáil, agus chuir sé faoina smacht é faoin mbliain 741. Níltear ar aon ghuth maidir le cinniúint na ríochta ón 8ú haois ar aghaidh. Mar shampla, níltear ar an aon tuairim ar tháinig borradh faoi chumhacht an Dáil Riada tar éis tréimhse faoi cheannas iasachta (c. 637 go c. 750–760), agus [[Áed Find|Aodh Fionn]] i gcoróin (736–778). Deirtear roinnt fiú gur ghabh an Dál Riada ríocht [[Fortriu|Foirtreann]]. Ón bhliain 795 ar aghaidh, bhí ionsaithe [[Lochlannach]]a thall is abhus i nDál Riada. San aois dár gcionn, b'fhéidir é gur tógadh le chéile corónacha an Dáil Riada agus na gCruithneach. De réir foinsí áirithe, bhí [[Cináed mac Ailpín]] ina rí an Dáil Riada sular éirigh sé ina rí na gCruithneach sa bhliain 843, i ndiaidh gur bhuail Lochlannaigh go dona iad.<ref>Pléann Smyth agus Bannerman an smaoineamh seo i ''Scottish Takeover'', ag moladh gur shinsir ríthe na gCruithneach ó ''[[Ciniod II na gCruithneach|Ciniod mac Uuredech]]'' ar aghaidh iad ''[[Fergus mac Echdach]]'' agus Fearadach mac [[Selbach mac Ferchair|Sealbhaigh mhic Fhearchair]]. Tá scéal eile inste i ''Pictish Kings'' le Broun, tacaithe mar shampla ag Clancy, "Iona in the kingdom of the Picts: a note", agus Woolf, ''Pictland to Alba'', ll. 57–67.</ref> Tháinig neamhspleáchas na ríochta chun deiridh nuair a chumaisc an dá ríocht chun [[Ríocht na hAlban]] a bhunú. [[Dùn Ad]] ab ea príomhchathair an Dáil Riada, meastar. I measc dúnta ríoga eile, tá [[Dùn Ollaigh]], [[Dùn Abhartaigh]] agus [[Dún Sobhairce]]. Ríocht mór farraige ab ea an Dál Riada, agus bhí cabhlach mór aige. ==Cineáil== Faightear i ''[[Seanchas Fear Alban]]'' trí phríomhchineál an Dáil Riada suite i [[Earra-Ghaidheal agus Bòd|nEarra Gael]]. Cuireadh ceathrú ceann níos deireanaí:<ref>Bannerman, ''Studies'', ll. 47–49; foilsithe roimh ré in ''Celtica'', iml. 7 (1966) – 9 (1971).</ref> * [[Cineál Loairn]] i dtuaisceart ar lár Earra Gael. Ainmníodh an ceantar [[Lorn, Alba]] astu.<ref name="OxfordCompanion1"/> * [[Cineál Aonghasa]], lonnaithe ar [[Ìle]] * [[Cineál Gabhráin]], lonnaithe i g[[Cinn Tíre]] * [[Cineál Comhghaill]], lonnaithe in [[Strath Éireann]].<ref>Clancy, Thomas Owen, "Philosopher King: Nechtan mac Der Ilei," SHR 83 (2004), ll. 135–149</ref> Creidtear gur ainmníodh an ceantar ''[[Cowal]]'' astu.<ref name="OxfordCompanion1"/> Ní fhaightear sa Seanchas cineál ar bith as Éirinn. ==Críostaíocht== Ní chaomhnaítear taifid scríofa faoin Dál Riada roimh theacht na Críostaíochta, nuair a thosaigh croiniceoirí ar [[Í Cholm Cille]] agus i mainistreacha Gaelacha eile ag obair. Cuireann ''Beatha Naoimh [[Colm Cille|Choilm Cille]]'' le [[Adomnán]] in iúl gur Chríostaí ab ea an Dál Riada,<ref>Markus, "Iona"; Markus, "Conversion".</ref> ach ní fios go cruinn an fíor é seo.<!-- The figure of Columba looms large in any history of Christianity in Dál Riata. Adomnán's ''Life'', although useful as a record, was not intended to serve as history, but rather as [[hagiography]]. Because the writing of the lives of the saints in Adomnán's day had not reached the stylised formulas of the [[High Middle Ages]], the ''Life'' contains a great deal of historically valuable information. It is also a vital linguistic source indicating the distribution of Gaelic and P-Celtic placenames in northern Scotland by the end of the 7th century. It famously notes Columba's need for a translator when conversing with an individual on Skye.<ref>As well as Sharpe's translation of Adomnán's ''Life of St Columba'', Broun & Clancy (eds.), ''Spes Scotorum'', is essential reading on Columba, Iona and Scotland.</ref> This evidence of a non-Gaelic language is supported by a sprinkling of P-Celtic placenames on the remote mainland opposite the island.<ref>W.F.H. Nicolaisen, ''Scottish Placenames: Their study and significance'' (1976).</ref>--> Bhí mainistir Í féin laistigh de chríocha an Dáil. Ionad foghlama ríthábhachtach a bhí ann, ó thaobh leathadh Críostaíochta Ceiltí de ar fud tuaisceart na Breataine, agus fosta forbairt ealaín na n-oileán agus lámhscríbhinní dathmhaisithe.<!-- ''Columba's founding Iona within the bounds of Dál Riata ensured that the kingdom would be of great importance in the spread of Christianity in northern Britain, not only to Pictland, but also to Northumbria, via [[Lindisfarne]], to [[Mercia]], and beyond-->. Cé gur leis an g[[Cineál Conaill]] den Uí Néill an Tuaisceart é an Mhainistir Í, agus ní leis an Dál Riada féin, bhíodh dlúthghaol aici leis an gCineál Gabhráin, rud a thugann le fios nach neamhchlaonta iad na hanála.<ref>Féach, mar shampla, Broun, "Dál Riata",</ref><ref>Le haghaidh fianaise thionchar Í ar logainmneacha, féach Taylor, "Iona abbots".</ref> Dá mba rud é gur lárionad creidimh é Í Choilm Cille, níorbh uathúil é. Bhí [[Lios Mór, Alba|Lios Mór]], suite i gcríocha Chineál Loairn, tábhachtach go léir sin go bhfaightear go minic básanna a abaí sna hannála. I meán mainistreacha eile aitheanta óna hannála, tá [[Obar Crosain]] agus [[Ceann Garadh]].<!--probably in Pictish territory for most of the period, and [[Kingarth]] on Bute are also known to have been monastic sites, and many smaller sites, such as on [[Eigg]] and Tiree, are known from the annals.--><ref>Clancy, "Church institutions".</ref> I nÉirinn, ba é [[Oirthear Maí]] an príomhionad eaglasta, gaolta le [[Naomh Pádraig]] agus [[Naomh Olcán]]<!--, said to have been first bishop at Armoy. An important early centre, Armoy later declined, overshadowed by the monasteries at Movilla ([[Newtownards]]) and [[Bangor, County Down|Bangor]]-->.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 58–60.</ref><!-- ''In addition to the monastic sites, a considerable number of churches are attested, not only from archaeological evidence, but also from the evidence of place-names. The element "kil", from Gaelic ''cill'', can be shown in many cases to be associated with early churches, such as at Kilmartin by Dunadd.<ref>Markus, "Religious life".</ref> ''As well as their primary spiritual importance, the political significance of religious centres cannot be dismissed. The prestige of being associated with the saintly founder was of no small importance. Monasteries represented a source of wealth as well as prestige. Additionally, the learning and literacy found in monasteries served as useful tools for ambitious kings.<ref>Foster, ''Picts, Gaels and Scots'', ll. 42–44, 94–95 & 104–106.</ref>--> ==Ealaín== Is dócha é gur tosaíodh ar a laghad an lámhscríbhinn dathmhaisaithe mór le rá, an [[Leabhar Cheanannais]], ar Oileáin Í, ach ní le Colm Cille mar a insítear sa seanscéal, toisc go dtéann sí siar ach go dtí c. 800. De réir seanchas eile, cruthaíodh an lámhscríbhinn le haghaidh chomóradh 200 bliain bhás an naoimh sa bhliain 597. Cé acu ar scríobhadh nó nár scríobhadh ann í, is léir gurbh ionad tábhachtach é Oileán Í i bhforbairt [[Ealaín na nOileán]], lena hábhair Mheánmhuirí, [[Ealaín Angla-Sachsanach|Angla-Sachsanacha]], [[Ealaín Cheilteach|Cheilteacha]] agus Cruithneacha, stíl dá bhfuil Leabhar Cheanannais ina shampla déanach. [[Íomhá:KellsFol028vPortMatt.jpg|mion|200px|Naomh Maitiú, fóilió 28v sa [[Leabhar Cheanannais]]]] Maidir le healaín eile, caomhnaítear roinnt dealbh a chuireann an Dál Riada i gcuimhne dúinn. Is é Cros Naoimh Mháirtín ar Oileán Í an [[ardchros]] is fearr atá againn, spreagtha is dócha ag crosa saorsheasaimh Northumbria, amhail is an ''[[Ruthwell Cross]]'', cé go bhfaightear a leithéid de chros in Éirinn ([[Áth Eine]], [[Contae Thiobraid Árann]]). Is mar a choir í [[Cros Chill Daltain]] ar Ìle. [[Íomhá:St Martins Cross on Iona.jpg|mion|200px|''9th-century Naoimh Mháirtín den 9ú haois ar [[Í Cholm Cille]].]] Tá leac dhealbhaithe le fáil i slab n[[Ardchathan]] ina bhfeictear tionchar na gCruithneach, siúd is go moltar go bhfuil tionchar na nGael le feiceáil ar an ''[[Dupplin Cross]]. Creidtear gur cruthaíodh i nDùn Ad mínmhiotalóireacht Ghael-Sacsanach amhail is [[penannular brooches]].<ref>Laing & Laing, ''The Picts and the Scots'', ll. 136–137, deals with Dál Riatan arts at greater length; see also Ritchie, "Culture: Picto-Celtic".</ref> == Ríthe == {{príomhalt|Ríthe Dhál Riada}} * [[Fearghas]], 495-501 * [[Domangart I]], 501-507 * [[Comgall]], 507-538 * [[Gabhran]], 538-558 * [[Conall]], 558-574 * [[Aedan]], 574-608 * [[Eochaid]], 608-629 * [[Connad]], 629 * [[Domnal]], 629-642 * [[Ferchar]], 642-650 * [[Dunchad]], 650-654 * [[Conall II]], 650-660 * [[Domangart II]], 660-673 * [[Maelduin]], 673-688 * [[Domnall]], 688-695 * [[Ferchar II]], 695-697 * [[Eochaid II]], 697 * [[Ainbcellach]], 697-698 * [[Fiannamail]], 698-700 * [[Selbach]], 700-723 * [[Dungal]], 723-726 * [[Eochaid III]], 726-733 * [[Alpin]], 733 * [[Muiredach]], 733-736 * [[Eogan]], 736-739 * [[Aed]], 739-778 * [[Fergus II]], 778-781 * [[Eochaid IV]], 781 * [[Constantine]], 781-820 * [[Oengus]], 820-834 * [[Drust]], 834-837 * [[Eoganan]], 837-839 * [[Alpin II]], 839-841 * [[Coinneach I na hAlban|Coinneach]], 841-843 == Féach freisin == * [[Í Chaluim Chille]] * [[Duan Albanach]] * [[Seanchas Fear Alban]] * [[Stair na hÉireann]] * [[Dáirine]] * [[Petrosomatoglyph]] ==Naisc== * [http://celt.ucc.ie/index.html CELT: Corpus of Electronic Texts], [http://www.ucc.ie/ Coláiste na hOllscoile, Corcaigh] * [https://web.archive.org/web/20060212062745/http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.cdl/docviewer?did=cdl360 ''Annals of Clonmacnoise''] * [http://historical.library.cornell.edu/cdl/index.html Cornell] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Dál Riada}} [[Catagóir:Ulaid]] [[Catagóir:Íle]] [[Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd]] 7eq94birj24wmkhe3ogz6aeueuoiag3 0 31515 1330226 1321143 2026-10-20T01:12:10Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330226 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is fine d’iasc mara agus fionnuisce san ord Tetraodontiformes is ea '''Tetraodontidae'''.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Iasc torcánach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=361}}</ref> Cuimsíonn an fhine go leor speiceas a bhfuil aithne mhaith orthu agus a dtugtar ainmneacha éagsúla orthu. Tá siad cosúil go moirfeolaíoch le na Diodontidae a bhaineann go dlúth, a bhfuil spíonta géara seachtracha móra acu (murab ionann agus spíonta níos tanaí, agus folaithe na Tetraodontidae, nach bhfuil le feiceáil ach amháin nuair d'ata an t-iasc). Tagann an t-ainm fine ón tSean-Ghréigis τετρα -(tetra-), a chiallaíonn "ceithre ", agus δούς (odoús), a chiallaíonn" fiacail ",<ref name = ETYFFish>{{cite web |url=https://etyfish.org/tetraodontiformes1/ |tEIDEAL=Order TETRAODONTIFORMES: Families TRIODONTIDAE, TRIACANTHIDAE, TRIACANTHODIDAE, DIODONTIDAE and TETRAODONTIDAE |date=5 September 2024 |access-date=20 October 2024 |author=Christopher Scharpf |publisher=Christopher Scharpf}}</ref> a thagraíonn do cheithre fhiacail an chineáil ghéineas Tetraodon. Tá formhór na Tetraodontidae [[Tocsaineacht|tocsaineacht]], le cuid acu i measc na [[Veirteabrach|veirteabrach]] is nimhiúla ar domhan. I gcás speiceas áirithe, bíonn an tocsain *teatródótocsain* sna horgáin inmheánacha (cosúil leis an ae) agus uaireanta sa chraiceann; bíonn siad an-tocsaineach don chuid is mó d’ainmhithe má itear iad; Mar sin féin, meastar gur bia fíor-bhlasta é feoil roinnt speiceas [[An tSeapáin|sa tSeapáin]] (mar *fugu*) ({{lang|ja|河豚}}, {{lang|ja-Latn|fugu}}), [[An Chóiré]] ({{lang|ko|복}}, {{lang|ko-Latn|bok}}, nó {{lang|ko|복어}}, {{lang|ko-Latn|bogeo}}), agus [[Daon-Phoblacht na Síne]] (as {{lang|zh|河豚}}, {{lang|cmn-Latn|hétún}}) , nuair a bhíonn sé ullmhaithe ag cócairí a bhfuil oiliúint speisialta orthu agus a bhfuil a fhios acu cén chuid atá sábháilte le hithe agus cén méid. Meastar go bhfuil na speicis eile iasc a bhfuil feoil neamh-nimhiúil acu, amhail ''Sphoeroides maculatus'', as Chuan Chesapeake,<ref name="mcclane">{{cite book | url=https://archive.org/details/encyclopediaoffi0000mccl | url-access=registration | quote=the encyclopedia of fish cookery. | title=The Encyclopedia of Fish Cookery | publisher=Holt, Rinehart and Winston | author=McClane, A.J. | year=1977 | pages=[https://archive.org/details/encyclopediaoffi0000mccl/page/511 511] (p. 249) | isbn=978-0-03-015431-7}}</ref> ina shócamas in áiteanna eile.<ref name=IUCNSphoeroides /> == Moirfeolaíocht == [[File:GambiaTanji005 (30440020873) (cropped).jpg|thumb|''Ephippion guttifer'' a léiríonn ceithre fhiacail eapainmneach na fine Tetraodontidae]] Is iondúil go mbíonn na Tetraodontidae beag go meánach ó thaobh méide de, cé gur féidir le cúpla speiceas cosúil le ''Tetraodon mbu'' faid níos mó ná 50 cm a bhaint amach.<ref name=EoF>{{cite book |editor=Paxton, J.R. |editor2=Eschmeyer, W.N.|author1=Keiichi, Matsura |author2=Tyler, James C. |name-list-style=amp |year=1998|title=Encyclopedia of Fishes|url=https://archive.org/details/encyclopediaoffi00unse |publisher= Academic Press|location=San Diego|pages= [https://archive.org/details/encyclopediaoffi00unse/page/230 230]–231|isbn= 978-0-12-547665-2}}</ref> Is é an tréith is suntasaí atá ag Tetraodontiformes, ná a gceithre fhiacail gobchruthach agus as sin a thagann an t-ainm a chomhcheanglaíonn na téarmaí Gréigise "tetra" do cheithre agus "odous" do fhiacail.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Puffer {{!}} fish {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/animal/puffer |access-date=2023-02-02 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |language=en}}</ref> Tá an dá áirse uachtarach agus íochtarach comhtháite le chéile le deighilt mheánshaighdeach infheicthe, a úsáidtear chun crústaigh bheaga a bhriseadh ó chéile agus a ithe. Tá easpa easnacha, peilbhis, agus eití peilbheacha uathúla sna Tetraodontidae freisin. Tá na gnéithe cnámh agus eite atá in easnamh go suntasach ann mar gheall ar mheicníocht chosanta speisialaithe an iasc seo, é ag méadú i méid trí uisce a shú isteach tríd chuas béil.[7<ref>{{Cite journal |last1=Brainerd |first1=Elizabeth L. |last2=Patek |first2=Sheila N. |date=1998 |title=Vertebral Column Morphology, C-Start Curvature, and the Evolution of Mechanical Defenses in Tetraodontiform Fishes |url=https://archive.org/details/sim_copeia_1998-12-30_4/page/971 |journal=Copeia |volume=1998 |issue=4 |pages=971–984 |doi=10.2307/1447344 |jstor=1447344 |issn=0045-8511}}</ref> == Tacsanomaíocht == Áirítear sna Tetraodontidae idir 193 <ref name="Eschmeyer"/> go 206 <ref name=Froese /> speiceas d’iasc, atá roinnte ar 27 <ref name="Eschmeyer">{{cite web | url =http://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/SpeciesByFamily.asp | title =Species by family/subfamily | work =Eschmeyer's Catalog of Fishes | editor1 =Fricke, R | editor2 =Eschmeyer, WN | editor3 =Fong, JD | date =2 October 2024 | publisher =California Academy of Sciences | access-date =10 October 2024 | teideal =Cóip cartlainne | archiveurl =https://web.archive.org/web/20100207100716/http://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/SpeciesByFamily.asp | archivedate =7 Feabhra 2010 | dátarochtana =6 Iúil 2026 }}</ref> nó 28 géineas:<ref name=Froese /> {{div col|colwidth=20em}} * ''[[Amblyrhynchotes]]'' <small>Troschel, 1856</small> * ''[[Arothron]]'' <small>Müller, 1841</small> * ''[[Auriglobus]]'' <small>Kottelat, 1999</small> * ''[[Canthigaster]]'' <small>Swainson, 1839</small> * ''[[Carinotetraodon]]'' <small>Benl, 1957</small> * ''[[Chelonodon]]'' <small>Müller, 1841</small> * ''[[Chonerhinos]]'' <small>Bleeker, 1854</small> * ''[[Colomesus]]'' <small>Gill, 1884</small> * ''[[Contusus]]'' <small>Whitley, 1947</small> * ''[[Dichotomyctere]]'' <small>Duméril, 1855</small> * ''[[Ephippion]]'' <small>Bibron, 1855</small> * ''[[Feroxodon]]'' <small>Su, Hardy et Tyler, 1986</small> * ''[[Guentheridia]]'' <small>Gilbert et Starks, 1904</small> * ''[[Javichthys]]'' <small>Hardy, 1985</small> * ''[[Leiodon]]'' <small>Swainson, 1839</small> * ''[[Lagocephalus]]'' <small>Swainson, 1839</small> * ''[[Marilyna]]'' <small>Hardy, 1982</small> * ''[[Omegophora]]'' <small>Whitley, 1934</small> * ''[[Pelagocephalus]]'' <small>Tyler & Paxton, 1979</small> * ''[[Polyspina]]'' <small>Hardy, 1983</small> * ''[[Pao (fish)|Pao]]'' <small>Kottelat, 2013</small> * ''[[Reicheltia]]'' <small>Hardy, 1982</small> * ''[[Sphoeroides]]'' <small>Anonymous, 1798</small> * ''[[Takifugu]]'' <small>Abe, 1949</small> * ''[[Tetractenos]]'' <small>Hardy, 1983</small> * ''[[Tetraodon]]'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''[[Torquigener]]'' <small>Whitley, 1930</small> * ''[[Tylerius]]'' <small>Hardy, 1984</small> {{div col end}} <gallery widths=200 mode=nolines perrow=6 class="center"> File:Arothron stellatus Réunion.jpg|''[[Arothron stellatus]]'' File:Canthigaster valentini 1.jpg|''[[Canthigaster valentini]]'' File:Carinotetraodon irrubesco female.JPG|''[[Carinotetraodon irrubesco]]'' File:Carinotetraodon travancoricus by Parazelsus (cropped).jpg|''[[Carinotetraodon travancoricus]]'' File:Colomesus.jpg|''[[Colomesus asellus]]'' File:Tetraodon nigroviridis 1.jpg|''[[Dichotomyctere nigroviridis]]'' File:Ephippion guttifer crop.JPG|''[[Ephippion guttifer]]'' File:Lagocephalus lagocephalus.jpg|''[[Lagocephalus lagocephalus]]'' File:Omegophora cyanopunctata Bluespotted toadfish PC290509.JPG|''[[Omegophora cyanopunctata]]'' File:Bandtail puffer (Sphoeroides spengleri).jpg|''[[Sphoeroides spengleri]]'' File:Fugu in Tank.jpg|''[[Takifugu rubripes]]'' File:Smooth Toadfish-Tetractenos glaber.JPG|''[[Tetractenos glaber]]'' File:Goldringel-Kugelfisch.JPG|''[[Tetraodon mbu]]'' </gallery> {{div col end}} Ina theannta sin, tá na géinis iontaisithe seo a leanas ar eolas: †Archaeotetraodon Carnevale & Santini, 2006 †Eotetraodon Tyler, 1980 †Leithaodon Carnevale & Tyler, 2015 == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} [[Catagóir:Éisc]] [[Catagóir:Tetraodontidae |Tetraodontidae ]] [[Catagóir:Iascaireacht tráchtála] [[Catagóir:Ainmhithe aposematic ]] [[Catagóir:Finte percomorpha]] [[Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Charles Lucien Bonaparte]] l87al3jxul8g9rbxiywc05zjagiafzf 0 34019 1330218 1133500 2026-10-19T23:35:51Z Aaronapplis 796 Réamhrá agus Daonra 1330218 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}Is tír thalamhiata in oirthear-lár na [[An Afraic|hAfraice]] í '''an tSúdáin Theas''', nó '''Poblacht na Súdáine Theas''' go hoifigiúil. Is í [[Juba]] an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír. Tá teorainneacha aici leis an [[An tSúdáin|tSúdáin]] ó thuaidh, leis an [[An Aetóip|Aetóip]] ar an taobh thoir, leis an [[An Chéinia|Chéinia]] agus le [[Uganda]] ó dheas, le [[Poblacht Dhaonlathach an Chongó]] san iardheisceart agus le [[Poblacht na hAfraice Láir]] san iarthar.<ref>[[An tSúdáin Theas#tagairtí|Tagairt]]</ref> Bhain an tSúdáin Theas neamhspleáchas amach ón tSúdáin ar an 9 Iúil 2011, tar éis reifrinn inar vótáil tromlach mór ar son an neamhspleáchais. Tháinig sí chun bheith ina ballstát de na [[Náisiúin Aontaithe]] ar an 14 Iúil 2011.<ref>[[An tSúdáin Theas#tagairtí|Tagairt]]</ref> == Daonra == De réir meastachán ón mBanc Domhanda, bhí 12,188,788 duine ina gcónaí sa tSúdáin Theas in 2025.<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.worldbank.org/country/SS|teideal=South Sudan|foilsitheoir=An Banc Domhanda|dátarochtana=20 Deireadh Fómhair 2026}}</ref> Níor cheart na meastacháin sin a ghlacadh mar chomhaireamh cruinn den daonra, áfach. Tá dúshláin ann maidir le sonraí daonra na tíre a bhailiú agus a nuashonrú, agus tá tionchar ag coinbhleacht, ag easáitiú agus ag gluaiseachtaí daonra ar na meastacháin. Tá daonra na Súdáine Theas éagsúil ó thaobh eitneachta agus teanga de. I measc na ngrúpaí eitneacha is mó tá na Dinka, na Nuer agus na Shilluk, chomh maith leis na Azande, na Bari agus pobail eile. Tá go leor pobal éagsúil ina gcónaí i réigiúin éagsúla na tíre, agus tá a dteangacha agus a dtraidisiúin féin ag cuid mhór díobh.<ref name="WBgroups">[https://documents1.worldbank.org/curated/en/099070925104574438/pdf/P181385-75e5f49b-0824-4fd0-b244-693d07c43ef7.pdf Tuarascáil ón mBanc Domhanda ar an tSúdáin Theas], 2025.</ref> Tá cuid mhór den daonra ag brath ar an talmhaíocht, ar an bhfeirmeoireacht beostoic, ar an iascaireacht agus ar acmhainní nádúrtha eile chun slí bheatha a bhaint amach. Tá pobail thuaithe scaipthe ar fud na tíre, agus tá Juba ar an bpríomhionad uirbeach agus riaracháin. Bíonn tionchar ag easpa bonneagair, ag bochtaineacht agus ag coinbhleacht ar rochtain daoine ar sheirbhísí bunúsacha agus ar dheiseanna eacnamaíocha.<ref name="WBgroups" /> == Stair == Bhain an tSúdáin Theas a cuid neamhspleáchais amach ó [[An tSúdáin|Phoblacht na Súdáine]] ar an [[9 Iúil]] [[2011]] tar éis reifrinn in Eanáir na bliana céanna. == Féach freisin == * [[An tSúdáin|Poblacht na Súdáine]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Sudain Theas, An t}} [[Catagóir:An tSúdáin Theas]] [[Catagóir:Tíortha na hAfraice]] [[Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe]] h9d9rdp5kkl20qaqjul2pb0cej5ghq8 0 45346 1330215 1189459 2026-10-19T22:55:49Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330215 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Scríbhneoir [[Éigipt]]each ba ea Naguib Mahfouz ('''نجيب محفوظ'''). Rugadh Mahfouz i gcathair [[Cairo|Chaireo]] sa bhliain 1911 agus is ann a cailleadh é sa bhliain 2006. == Saothar == Scríobh sé 34 úrscéal, breis is 350 gearrscéal, cúig dhráma agus a lán scripteanna scannán. Baineann cuid mhaith dá shaothar leis an bpolaitíocht agus leis an eiseachas.<ref>{{cite web | author=Haim Gordon | teideal=Naguib Mahfouz's Egypt: Existential Themes in His Writings | url=http://doi.contentdirections.com/mr/greenwood.jsp?doi=10.1336%2F0313268762 | accessdate=2007-04-26 | dátarochtana=2013-08-10 | archivedate=2007-09-27 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927042834/http://doi.contentdirections.com/mr/greenwood.jsp?doi=10.1336%2F0313268762 }}</ref> Is gnáthdhaoine ina gcónaí i gcathair Chaireo iad go leor dá charachtair, agus bíonn siad ag iarraidh déileáil le nua-aoisiú shochaí na hÉigipte. Ghnóthaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] sa bhliain [[1988]].<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/ Suíomh oifigiúil na Duaise]</ref> [[Íomhá:Nagib Machfus Statue.jpg|thumb|Dealbh i gCaireo]] == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc == * [http://nobelprize.org/literature/articles/mahfouz/index.html Alt faoi Naguib Mahfouz ar shuíomh na Duaise] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/press.html Duais Nobel] * [http://www.kirjasto.sci.fi/mahfouz.htm Naguib Mahfouz sa Pegasos Author's Calendar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140722163233/http://www.kirjasto.sci.fi/mahfouz.htm |date=2014-07-22 }} * [https://web.archive.org/web/19990209133502/http://www.library.cornell.edu/colldev/mideast/mahfz.htm Naguib Mahfouz ag Cornell University] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5297470.stm Bás] * [http://news.independent.co.uk/world/africa/article1222835.ece "Nobel Prize winner Naguib Mahfouz dies aged 94"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516001857/http://news.independent.co.uk/world/africa/article1222835.ece |date=2007-05-16 }} * [http://news.yahoo.com/s/ap/20060831/ap_on_re_mi_ea/egypt_mahfouz Sochraid] * [http://adab.chez-alice.fr/index.php?page=mahfouz.htm Beathaisnéis agus leabharliosta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070501011505/http://adab.chez-alice.fr/index.php?page=mahfouz.htm |date=2007-05-01 }} * [http://maduba.free.fr/mah_zola.htm "L'hypothèse naturaliste zolienne dans l'oeuvre de Naguib Mahfouz"] * [http://www.islamicamagazine.com/issue-18/in-memoriam.html ''Islamica Magazine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204115040/http://www.islamicamagazine.com/Issue-18/In-Memoriam.html |date=2008-12-04 }} * [http://www.sais-jhu.edu/programs/mideast/documents/Recent%20Articles/Articles/The%20Humanist%20in%20the%20Alleys.pdf "The Humanist in the Alleys"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528074011/http://www.sais-jhu.edu/programs/mideast/documents/Recent%20Articles/Articles/The%20Humanist%20in%20the%20Alleys.pdf |date=2008-05-28 }}, [[Fouad Ajami]], ''[[The New Republic]]'', 2006 * [http://naguibmahfouz.cfun.fr/ naguibmahfouz.cfun.fr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324113859/http://naguibmahfouz.cfun.fr/ |date=2010-03-24 }} * [http://en.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-310/_nr-816/i.html Naguib Mahfouz's influence on Arabic Literature: In the Shadow of the Master]{{Dead link|date=Meán Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Qantara.de * [http://en.qantara.de/The-Egyptian-Seismograph/18062c18712i1p169/index.html The 100th Anniversary of the Birth of Naguib Mahfouz: The Egyptian Seismograph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725063434/http://en.qantara.de/The-Egyptian-Seismograph/18062c18712i1p169/index.html |date=2012-07-25 }}, Qantara.de == Leabharliosta == * Alamgir Hashmi, ''The Worlds of Muslim Imagination'' (1986); ISBN 0-00-500407-1 * Peled, Mattityahu, Religion, My Own : the Literary Works of Najib Mahfuz. – New Brunswick, N.J. : Transaction Books, cop. 1983 * Critical Perspectives on Naguib Mahfouz / edited by Trevor Le Gassick. – Washington, D.C. : Three Continents Press, cop. 1991 * Inānī, Rašīd al-, Naguib Mahfouz : the Pursuit of Meaning. – London : Routledge, 1993 * Naguib Mahfouz : from Regional Fame to Global Recognition / edited by Michael Beard and Adnan Haydar. – Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press, 1993 * Moosa, Matti, The Early Novels of Naguib Mahfouz : Images of Modern Egypt. – Gainesville, Fla. : University Press of Florida, 1994 {{DEFAULTSORT:Mahfouz, Naguib}} [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1911]] [[Catagóir:Básanna in 2006]] fyim8lxr2g9b82mvyqomyhob11xy2fo 0 45616 1330214 1169730 2026-10-19T22:42:29Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330214 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]] mhór ilghnéitheach d'fheithidí is ea na '''Miridae''' (tráth, mar '''Capsidae''').<ref>Henry, T. J. and A. G. Wheeler, Jr., 1988A. Family Miridae Hahn, 1833 (= Capsidae Burmeister, 1835). The plant bugs, pp. 251--507. In: Henry, T. J. and R. C. Froeschner (eds.), Catalog of the Heteroptera, or True Bugs of Canada and the Continental United States. E. J. Brill, Leiden.</ref> Is féidir tagairt a dhéanamh don speiceas mar '''fhríd chaipsideach'''. I measc na n-ainmneacha coitianta a tugtar orthu bíonn frídí (nó feithidí) plandaí, duilleacha, agus féir. Is í an fhine is mó d'fhíor-fheithidí bainteach leis an fho-ord [[Heteroptera]]; a chuimsíonn os cionn 10,000 speiceas ar eolas, agus bíonn cinn nua eile á cur leo i gcónaí. Bíonn an chuid is mó de na miridigh aitheanta go forleathan mar lotnaidí talmhaíochta Speicis iad a phollann fíocháin na bplandaí, a bheathaíonn ar shú glasraí, agus uaireanta a tharchurann galair víreasacha plandaí. Mar sin féin, bíonn roinnt speiceas creachóireach. ==Cur síos== [[File:Green Plant Bug (15365110324).jpg|thumb|Speiceas tipiciúil de na Miridae, ag taispeáint an cuneus ag barr an chóiriam]] [[File:Heter-hemielytron.gif|thumb|Sciathán de speiceas de Miridae, ag taispeáint an cuneus]] Is feithidi beaga talún iad na Miridae, de ghnáth ubhchruthach nó fadaithe le tomhas níos lú ná 12 milliméadar ar fhad. Bíonn cruit ar go leor acu, mar gheall ar chruth an [[prótóracs|phrótóracs]], a iompraíonn an ceann cromtha síos. Tá cuid acu gheal dháite agus patrúnaithe go tarraingteach, cinn eile liathdhonn nó dorcha, an chuid is mó neamhfheiceálach. Déanann roinnt géineas [[Aithris (bitheolaíocht)|aithris]] ar na seangáin, ag céimeanna áirithe den saol. Ní bhíonn aon súileog nó ocelli acu. Tá ceithre [[deighleog|dheighleoga]] ag a [[Rostram (anatamaíocht)|rostrm]]. Is gné úsáideach d'fhonn baill den fhine a aithint ná láithreacht an ''cuneus'', se sin rinn triantánach an [[Cóiriam ((feithideolaíocht)|chóiriam]], cuid cheiritineach daingean den an sciathán tosaigh, an ''hemelytron''. Bíonn an cuneus le feiceáil sna Miridae go léir beagnach, agus ní bhíonn sé ach ag chúpla [[Hemiptera]] eile, go háirithe i bhfine na [[Anthocoridae|nAnthocoridae]], nach bhfuil mórán mar mar an gcéanna leis na Miridae ar bhealaí eile. Bíonn,i gcónaí, trí dheighleoga sna [[Tarsas (anatamaíocht na bhfeithidí)|tarsais]].<ref name= "isbn0-412-61390-5">{{cite book |author=Richards, O. W.; Davies, R.G. |title=Imms' General Textbook of Entomology: Volume 1: Structure, Physiology and Development Volume 2: Classification and Biology |publisher=Springer |location=Berlin |year=1977 |pages= |isbn=0-412-61390-5 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> ==Tuilleadh léitheoireachta== * {{Cite journal | last1 = Cassis | first1 = G. | last2 = Schuh | first2 = R. T. | doi = 10.1146/annurev-ento-121510-133533 | title = Systematics, Biodiversity, Biogeography, and Host Associations of the Miridae (Insecta: Hemiptera: Heteroptera: Cimicomorpha) | journal = Annual Review of Entomology | volume = 57 | pages = 377–404 | year = 2012 | pmid = 22149267| pmc = }} * {{Cite book|author=Wheeler, Alfred George, Jr.|year=2001|title=Biology of the plant bugs (Hemiptera: Miridae), pests, predators, opportunists|url=https://archive.org/details/biologyofplantbu0000whee|location=Ithaca, New York|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-3827-1}} [http://books.google.com/books?id=0szFXwGVlo4C Google books preview] ==Naisc sheachtracha== * [http://research.amnh.org/pbi/ PBI Plant Bug Index] * [https://web.archive.org/web/20190609110430/http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100384560 Link to Al Wheeler's book on the biology of mirids] * [http://www.heteroptera.ucr.edu/index.php/research/miridae Research on mirids of Southern California at UC Riverside] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803020137/http://www.heteroptera.ucr.edu/index.php/research/miridae |date=2020-08-03 }} * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/veg/leaf/fleahopper.htm Garden fleahopper] on the [[University of Florida]] / [[Institute of Food and Agricultural Sciences]] ''Featured Creatures'' website == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Feithidí]] 5a4tl0fu1x64na1zting0597yildgqp 0 48493 1330195 1272438 2026-10-19T19:46:37Z Marcas.oduinn 33120 Bhog Marcas.oduinn an leathanach [[Fuinneamh gaoithe]] go [[Cumhacht ghaoithe]]: Fuinneamh vs. Cumhacht 1272438 wikitext text/x-wiki [[File:IMG WindfarmKilmuck1920.jpg|thumb|Feirm ghaoithe i ngar do [[Cill Mhucraise|Chill Mhucraise]]]] [[Íomhá:Senator Trevor Ó Clochartaigh, Senator Kathryn Reilly and Gerry Adams TD.jpg|mion|Sinn Féin, agóid, 2014]] [[Íomhá:Wind Power at Craigavon (Balancing) Lakes - geograph.org.uk - 1307289.jpg|mion|muileann gaoithe, [[Creag Abhann]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cedarswalkers.org.uk/craigavon_lakes_2020.php|teideal=Cedars Walkers|work=www.cedarswalkers.org.uk|dátarochtana=2024-11-18}}</ref>]] Tagann '''fuinneamh na gaoithe''', '''fuinneamh gaoithe''' nó '''cumhacht ghaoithe''' ó fhuinneamh [[radaíocht]] [[An Ghrian|na Gréine]], de bhrí go dtéann an radaíocht sin réimsí éagsúla [[An Domhan|an Domhain]] ar shlite éagsúla.<ref name="FreamhanEolais" /> == Gaoth == Téann radaíocht na Gréine an Domhan níos mó ag an [[meánchiorcal]] ná ag áiteanna ó thuaidh nó ó dheas, agus mar sin bíonn difríocht teochta idir na réigiúin seo. Éiríonn an t-aer te ag [[An Teochrios|na teochreasa]], agus séideann aer fuar isteach i dtreo an mheánchiorcail i ngaoth chomhiompair. Cuireann rothlú an Domhain ar a ais claonadh ar na gaotha seo, chun na [[trádghaotha]] a chruthú. Ansin filleann an t-aer te sin a bhí ag an meánchiorcal, tar éis a fhuartha, ar ais ar dhromchla an Domhain ag na [[trópaicí]] timpeall 23° ón meánchiorcal. Leanann cuid den aer seo mar thrádghaotha, ach séideann cuid eile i dtreo na [[Mol thuaidh|Mol]].<ref name="FreamhanEolais" /> Nuair a chlaontar na gaotha seo le rothlú an Domhain, is frith-thrádghaotha iad. Is [[fuinneamh cinéiteach]] é fuinneamh na gaoithe, agus braitheann an oiread fuinnimh atá inti ar luas na gaoithe cearnaithe. De bhrí go séideann an ghaoth chomh láidir rialta ar fud [[Éire|na hÉireann]], tá sí an-oiriúnach chun feidhm a bhaint as an acmhainn fuinnimh seo.<ref name="FreamhanEolais" /> == Giniúint cumhachta == Úsáidtear [[Muileann gaoithe|muilte gaoithe]] nua-aoiseacha chun an fuinneamh seo a thiontú ina fhuinneamh leictreach. Braitheann an oiread fuinnimh is féidir a fháil ón ngaoth le muileann gaoithe ar an bhfairsinge a rothlaíonn na liáin tríthi: a bheag nó a mhór, fad an liáin cearnaithe agus luas na gaoithe ciúbaithe.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Fuinneamh gaoithe|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=295}}</ref> == In Éirinn == Léiríonn na figiúirí do mhí Dheireadh Fómhair 2024 gur chuir fuinneamh gaoithe 35% de leictreachas ar fáil in Éirinn (níor tháinig ach 4% ón ngriamchumhacht agus ó fhoinsí eile inathnuaite). Ciallaíonn sé gur ghin feirmeacha gaoithe beagnach an tríú cuid de leictreachas na tíre sa chéad 10 mí den bhliain 2024.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=An ghaoth a ghin 35% de leictreachas na míosa seo caite|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/1118/1481601-an-ghaoth-a-ghin-35-de-leictreachas-na-miosa-seo-caite/|date=2024-11-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Cé gur éirigh go maith le feirmeacha gaoithe na hÉireann in 2024, bhí 2024 an bhliain is measa maidir le fuinneamh a chur amú, dar le [[Fuinneamh Gaoithe Éireann]]. Cailleadh 14% de tháirgeadh fuinnimh gaoithe sa chéad trí ráithe den bhliain 2024 de bharr dhúshláin leis an ngréasán tarchurtha, mar gheall ar fhuinneamh gaoithe a bheith caillte de bharr an gréasán leictreachais gan bheith sách láidir leis an bhfuinneamh a iompar. Nuair a tharlaíonn sé seo, tugtar treoir d’fheirmeacha gaoithe an méid cumhachta a tháirgeann siad a laghdú nó a mhúchadh go hiomlán, rud a chiallaíonn go n-úsáidfear níos mó breoslaí iontaise. Tháinig laghdú 26% in 2024 ar an meánchostas a bhain le meigeavata-uair an chloig leictreachais ar na laethanta ba mhó cumhacht gaoithe.<ref name=":0" /> Tá tuirbíní ar snámh fós á bhforbairt i láthair na huaire agus go raibh súil ann go mbeadh an teicneolaíocht ag feidhmiú ar bhonn tráchtála faoi 2035. Tá [[Údarás na Gaeltachta]] ag díriú go príomha ar theicneolaíocht ghaoithe ar snámh atá á forbairt i láthair na huaire, sin tuirbíní nach mbeadh greamaithe do ghrinneall na farraige (mar atá beartaithe i dtogra na Sceirde i gCo na Gaillimhe). Bheadh tuirbíní ar snámh níos faide amach ón gcósta ná tuirbíní gaoithe a bheadh daingnithe nó fosaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dfheadfadh-nach-bhfuil-deireadh-fos-le-togra-gaoithe-na-sceirde-udaras-na-gaeltachta/|teideal=‘D’fhéadfadh nach bhfuil deireadh fós le togra gaoithe na Sceirde’ – Údarás na Gaeltachta|údar=Pádraic Ó Ciardha|dáta=1 Iúil 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-07-01}}</ref> == Féach freisin == * [[Muileann gaoithe]], [[Tuirbín gaoithe]], [[Feirm ghaoithe]], [[Tuirbín gaoithe aise ingearaí]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] [[Catagóir:Gaoth]] [[Catagóir:Giniúint cumhachta leictreach]] [[Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] 34j0ssut3hbolzcpjg93w1kk2aytbo7 0 62414 1330162 1081149 2026-10-19T15:14:20Z ~2026-50801-36 78110 1330162 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[ceoltóir|cheoltóir]] as [[Iamáice]] é '''Lester Errol Brown''' MBE ([[12 Samhain]] [[1943]] – [[6 Bealtaine]] [[2015]]). Bhí Brown ina amhránaí sa bhanna [[Hot Chocolate]]. {{síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Brown, Errol}} [[Catagóir:Ceoltóirí Iamácacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1943]] [[Catagóir:Básanna in 2015]] tl9vqpjyz9aet38p6qf0up7s0bqq5kf 0 68012 1330239 1329822 2026-10-20T11:08:23Z TGcoa 21229 Replaced content with "{{WD Bosca Sonraí Duine}} Is rapálaí Meiriceánach é '''Kendrick Lamar''' (a rugadh ar an 17 Meitheamh 1987) ó [[Compton]] i g[[California]]<ref name="britannica">{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/biography/Kendrick-Lamar|teideal=Kendrick Lamar {{!}} Songs, Albums, Not Like Us, & Discography {{!}} Britannica|dáta=2025-06-19|language=en|work=www.britannica.com|dátarochtana=2025-06-23}}</ref>. Thug Lamar faoina ghairm cheoil agus é sna déaga faoin..." 1330239 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is rapálaí Meiriceánach é '''Kendrick Lamar''' (a rugadh ar an 17 Meitheamh 1987) ó [[Compton]] i g[[California]]<ref name="britannica">{{Lua idirlín|url=https://www.britannica.com/biography/Kendrick-Lamar|teideal=Kendrick Lamar {{!}} Songs, Albums, Not Like Us, & Discography {{!}} Britannica|dáta=2025-06-19|language=en|work=www.britannica.com|dátarochtana=2025-06-23}}</ref>. Thug Lamar faoina ghairm cheoil agus é sna déaga faoin leasainm K-Dot, nuair a scaoil sé téip measctha a bhailigh aird áitiúil agus shínigh sé leis an lipéad ceoil neamhspleách Top Dawg Entertainment, bunaithe i gCarson. Thosaigh Lamar ag gnóthú aitheantais mhóir ó 2010 i leith, tar éis gur scaoil sé a chéad téip measctha miondíola, ''Overly Dedicated''. I 2011 scaoil sé an albam neamhspleách ''Section.80'', ar a raibh a chéad singil, "HiiiPoWeR". Faoin am seo, bhí sé tar éis comhoibriú le roinnt ceoltóirí iomráiteacha sa tionscal hip-hop, ar nós The Game, Snoop Dogg, Busta Rhymes agus Lil Wayne. Shínigh Lamar conradh taifeadta le Aftermath Entertainment agus le Interscope Records i 2012<ref>{{Cite news|url=http://rapfix.mtv.com/2012/03/08/kendrick-lamar-signs-with-interscope-aftermath/|teideal=Kendrick Lamar, Black Hippy Ink Deals With Interscope And Aftermath|work=RapFix|dátarochtana=2025-06-25|archivedate=2015-09-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150908123927/http://rapfix.mtv.com/2012/03/08/kendrick-lamar-signs-with-interscope-aftermath/}}</ref>. Scaoileadh a chéad albam ar lipéad ceoil mór, ''good kid, m.A.A.d city'', i mí Dheireadh Fómhair 2012, agus fuair sé moladh mór ó na léirmheastóirí<ref name="britannica" />. Lean Lamar lena chuid ratha tráchtála agus criticiúil le trí albam eile: ''To Pimp a Butterfly'' (2015), a chuir seánraí éagsúla ceoil, ar nós [[Snagcheol|snagcheoil]] agus funk, le chéile<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/03/kendrick-lamars-bittersweet-cacophony-to-pimp-a-butterfly/387949/|teideal=Kendrick Lamar's 'To Pimp a Butterfly' Is Noisy, Complicated, and Brilliant|údar=Spencer Kornhaber|dáta=2015-03-17|language=en|work=The Atlantic|dátarochtana=2025-06-25}}</ref>; ''Damn.'' (2017), a thuill [[Duais Pulitzer]] don Cheol dó i 2018 — an chéad uair a bronnadh an gradam sin ar shaothar ceoil lasmuigh de na seánraí clasaiceacha agus snagcheoil<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.poynter.org/newsletters/2018/inviting-someone-new-to-the-pulitzer-party/|teideal=Inviting someone new to the Pulitzer party|údar=David Beard|dáta=2018-05-31|language=en-US|work=Poynter|dátarochtana=2025-06-26}}</ref>; agus ''Mr. Morale & the Big Steppers'' (2022). Bhunaigh sé an comhlacht cruthaitheach PGLang lena chomhpháirtí fadtréimhseach Dave Free i 2020<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-pglang-company-announcement-9328964/|teideal=Kendrick Lamar Announces Mysterious 'pgLang' Project: What Does It All Mean?|údar=Heran Mamo|dáta=2020-03-05|language=en-US|work=Billboard|dátarochtana=2025-06-25}}</ref>. D'eisigh sé a séú albam stiúideo, ''GNX'', i 2024, agus i mí Feabhra 2025 thug sé taibhiú ag seó leath-ama Super Bowl LIX, a mheall 133.5 milliún duine — an lucht féachana is mó riamh ag seó leath-ama Super Bowl<ref>{{Lua idirlín|url=https://bleacherreport.com/articles/25142804-kendrick-lamars-nfl-super-bowl-59-halftime-show-draws-record-1335m-viewers|teideal=Kendrick Lamar's NFL Super Bowl 59 Halftime Show Draws Record 133.5M Viewers|údar=Joseph Zucker|language=en|work=bleacherreport.com|dátarochtana=2025-06-25}}</ref>. == Dioscliosta == * ''Section.80'' (2011) * ''good kid, m.A.A.d city'' (2012) * ''To Pimp a Butterfly'' (2015) * ''Damn.'' (2017) * ''Mr. Morale & the Big Steppers'' (2022) * ''GNX'' (2024) == Féach freisin == * [[Rapcheol]] * [[Hip hop]] * [[Dr. Dre]] * [[Duais Pulitzer]] * [[Snagcheol]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Lamar, Kendrick}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1987]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Rapcheoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Fir]] q1vowns5nbidtyaydparsnknfx3tv8u 0 73110 1330222 1305944 2026-10-20T00:43:19Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330222 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Is irisleabhar [[Béarla]] é '''''Southern Living''''', atá léite go forleathan agus atá díríodh ar léitheoirí sa [[An Deisceart (SAM)|deisceart]] na Stát Aontaithe. Tá ábhair iliomadacha ag an irisleabhar, mar shampla: oidis, pleananna teach, pleananna gairdín, agus faisnéis maidir le cultúr an Deiscirt agus taistil ina measc. Tá figiúirí díolacháin ag an irisleabhar atá san iomlán 2,830,179 léitheoir.<ref>{{Lua idirlín |url=http://abcas3.accessabc.com/ecirc/magtitlesearch.asp |teideal=Cóip cartlainne |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025110350/http://abcas3.accessabc.com/ecirc/magtitlesearch.asp |archivedate=2012-10-25 |dátarochtana=2017-07-11}}</ref> ==Stair== Foilsíodh é den chéad uair sa bhliain [[1966]] le [[The Progressive Farmer Company]], foilsitheoir an irisleabhair ''[[Progressive Farmer]]''. Is ainm an úinéara Southern Progress Corporation anois.<ref>https://books.google.com/books?id=UsyRBAAAQBAJ&pg=PA580</ref> Is i gcathair [[Birmingham, Alabama|Birmingham]] atá an irisleabhar lonnaithe. == Naisc sheachtracha == * [http://www.southernliving.com/ Suíomh idirlín] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170711033702/http://www.southernliving.com/ |date=2017-07-11 }} == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-nuachtán}} [[Catagóir:Tréimhseacháin Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]] [[Catagóir:Míosacháin]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1966]] [[Catagóir:Bunaithe sna 1960í]] eawnyi74mjpvtdvdi31o08qvysynkom 0 78918 1330205 1326876 2026-10-19T20:51:05Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330205 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Speiceas ioguána is ea '''an t-ioguána mara Oileáin Galápagos'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Amblyrhynchus%20cristatus/|title=“Amblyrhynchus cristatus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref> (Amblyrhynchus cristatus), ar fáil ar [[Oileáin Galápagos]] ([[Eacuadór]]) amháin. Tá ar a chumas, uathúil i measc laghairteanna na nua-aimseartha, dul ar thóir foráiste san fharraige, agus is chuige sin go díreach aithnítear é mar reiptíl mhara.<ref name="arkive">{{cite web|title=Galapagos Marine Iguana|url=http://www.arkive.org/galapagos-marine-iguana/amblyrhynchus-cristatus/|publisher=ARKive|accessdate=24 October 2014|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=1 Deireadh Fómhair 2017|archivedate=24 Samhain 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161124025939/http://www.arkive.org/galapagos-marine-iguana/amblyrhynchus-cristatus/}}</ref> Beagnach go heisiach, itheann an ioguána seo algaí agus tumann na hioguánaí fireanna móra isteach san fharraige chun teacht ar an fhoinse bia seo, fad a bheathaíonn na baineannaigh agus ainmhithe níos lú taoide, nuair a bhíonn an taoide thráite, ar an chrios idirthaoideach.<ref name="Vitousek">{{cite book|authors=Vitousek, M.N.; D.R. Rubenstein; and M. Wikelski|year=2007|chapter=The evolution of foraging behavior in the Galápagos marine iguana: natural and sexual selection on body size drives ecological, morphological, and behavioral specialization|title=Lizard Ecology: The Evolutionary Consequences of Foraging Mode|url=https://archive.org/details/lizardecologyevo0000unse|editors=Reilly, S.M.; L.D. McBrayer; and D.B. Miles|publisher=New York: Cambridge University Press|pages=[https://archive.org/details/lizardecologyevo0000unse/page/491 491]-507|isbn=9780521833585}}CS1 maint: Uses authors parameter ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Uses_authors_parameter link])CS1 maint: Uses editors parameter ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Uses_editors_parameter link]){{cite book|authors=Vitousek, M.N.; D.R. Rubenstein; and M. Wikelski|year=2007|chapter=The evolution of foraging behavior in the Galápagos marine iguana: natural and sexual selection on body size drives ecological, morphological, and behavioral specialization|title=Lizard Ecology: The Evolutionary Consequences of Foraging Mode|url=https://archive.org/details/lizardecologyevo0000unse|editors=Reilly, S.M.; L.D. McBrayer; and D.B. Miles|publisher=New York: Cambridge University Press|pages=[https://archive.org/details/lizardecologyevo0000unse/page/491 491]-507|isbn=9780521833585}}</ref> Go príomha, cónaíonn siad i gcoilíneachtaí ar bhruacha creagach, áit gur féidir leo iad féin a choinneáil te, tar éis cuairte a tabhairt ar an uisce nó an chrios idirthaoideach a bhíonn measartha fuar, ach is féidir iad a feiceáil freisin i riasca, mangróibh agus tránna.<ref name="cornell">{{cite web|title=Marine Iguanas|url=http://www.geo.cornell.edu/geology/GalapagosWWW/MarineIguanas.html|publisher=Cornell University|accessdate=20 December 2013|teideal=Cóip cartlainne|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170206222826/http://www.geo.cornell.edu/geology/GalapagosWWW/MarineIguanas.html|archivedate=6 Feabhra 2017|dátarochtana=1 Deireadh Fómhair 2017}}</ref> Athraíonn dealramh na n-ioguánaí mara idir na hoileáin éagsúla agus aithnítear roinnt fospeiceas .<ref name="Miralles2017">{{cite web|authors=Miralles; Macleod; Rodríguez; Ibáñez; Jiménez-Uzcategui; Quezada; Vences; and Steinfartz|year=2017|teideal=Shedding Light On the Imps of Darkness: An Integrative Taxonomic Revision of the Galápagos Marine Iguanas (Genus Amblyrhynchus)|journal=Zoological Journal of the Linnean Society|volume=XX|pages=1–33|doi=10.1093/zoolinnean/zlx007}}Missing or empty <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;url=</code> ([//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#cite_web_url help])CS1 maint: Uses authors parameter ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Uses_authors_parameter link]){{cite web|authors=Miralles; Macleod; Rodríguez; Ibáñez; Jiménez-Uzcategui; Quezada; Vences; and Steinfartz|year=2017|teideal=Shedding Light On the Imps of Darkness: An Integrative Taxonomic Revision of the Galápagos Marine Iguanas (Genus Amblyrhynchus)|journal=Zoological Journal of the Linnean Society|volume=XX|pages=1–33|doi=10.1093/zoolinnean/zlx007}}</ref> Cé go bhfuil uimhreacha réasúnta móra daoibh beo go fóill agus go bhfuil siad coitianta go háitiúil,<ref name="GalConservancy">{{cite web|url=https://www.galapagos.org/about_galapagos/about-galapagos/biodiversity/reptiles/|teideal=Iguanas and Lizards|publisher=Galapagos Conservancy|accessdate=20 May 2017}}</ref> meastar an  speiceas  chosanta  seo 'faoi bhagairt'. [[ === Fospeicis === Tá seacht nó a hocht fospeocis de hioguánaí mara, atá liostaithe in ord aibítre, aitheanta go traidisiúnta : * ''A. c. albemarlensis'' <small>Eibl-Eibesfeldt, 1962</small> – Oileán Isabela  * ''A. c. uisce'' <small>Liath, 1831</small> (ní i gcónaí a aithnítear) – Oileán Pinzón  * ''A. c. cristatus'' <small>Bell, 1825</small> – Oileán Fernandina  * ''A. c. hassi'' <small>Eibl-Eibesfeldt, 1962</small> – Oileán Santa Cruz  * ''A. c. mertensi'' <small>Eibl-Eibesfeldt, 1962</small> – Oileáin San Cristóbal agus Santiago * ''A. c. nanus'' <small>Garman, 1892</small> – Oileán Genovesa  * ''A. c. sielmanni'' <small>Eibl-Eibesfeldt, 1962</small> – Oileán Pinta * ''A. c. venustissimus'' <small>Eibl-Eibesfeldt, 1956</small> – Oileán Española agus Oileán Gardener (atá beag bídeach).  == Féach freisin == * Planet Earth II - seó TEILIFÍSE  == Tagairtí == {{reflist|30em}} {{síol ainmhí}} {{DEFAULTSORT:Ioguána mara oileáin Galápagos}} [[Catagóir:Reiptílí]] mliw973uehlfvtcq9kysv5d78kswx5a 0 79592 1330206 1321058 2026-10-19T21:11:39Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330206 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} {{glanadh-mar|Google Translate? Muileann ar Mill, pointí sé amach ar he points out... I ndáiríre?}} Fealsamh Sasanach, eacnamaí polaitíochta agus státseirbhíseach ab ea '''John Stuart Mill''' (20 Bealtaine 1806 – 8 Bealtaine 1873).  Bhí sé ar cheann de na smaointeoirí is mó tionchar i stair an [[Liobrálachas|liobrálachais]], ghlac sé páirt go forleathan i ndíospóireachtí faoi theoiric shóisialta, [[fealsúnacht pholaitiúil|theoiric pholaitiúil]] agus [[eacnamaíocht pholaitiúil|gheilleagar polaitiúil]]. Tugadh "the most influential English-speaking philosopher of the nineteenth century" air,<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/mill/ John Stuart Mill (Stanford Encyclopedia of Philosophy)]</ref> Thacaigh an tuiscint a bhí aige ar an gcoincheap [[saoirse]] le saoirse bain an duine aonair i gcoinne smachta gan teorainn an stáit agus ag na rialacháin shóisialta.<ref>{{cite web|teideal=John Stuart Mill's ''On Liberty''|url=http://www.victorianweb.org/philosophy/mill/liberty.html|publisher=victorianweb|accessdate=23 July 2009|quote=On Liberty is a rational justification of the freedom of the individual in opposition to the claims of the state to impose unlimited control and is thus a defense of the rights of the individual against the state.}}</ref> Thacaigh Mill leis an bh[[fóntachas]], teoiric eiticiúil a bhí forbartha ag a réamhtheachtaí Jeremy Bentham, agus a chuidigh go mór le teoiric an [[Modh eolaíochta|mhodha eolaíoch]].<ref>{{cite web|url=http://plato.stanford.edu/entries/mill/#SciMet|teideal=John Stuart Mill (Stanford Encyclopedia of Philosophy)|publisher=plato.stanford.edu|accessdate=31 July 2009}}</ref> Ina bhall den [[An Páirtí Liobrálach|Pháirtí Liobrálach]], ba é ,freisin,  an chéad Fheisire Parlaiminte a rinneadh glaoch ar iarratas ar vóta a thabhairt do mhná.<ref>https://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/electionsvoting/womenvote/parliamentary-collections/1866-suffrage-petition/john-stuart-mill/</ref> == Beathaisnéis == Rugadh John Stuart Mill ag 13 Sráid Rodney i [[Pentonville]] limistéar Londan, an mac ba shine de chuid James Mill,  fealsamh Albanach, staraí agus eacnamaí, agus Harriet Burrow. Chuir a athair  oideachas air, le comhairle agus chúnamh ó Jeremy Bentham agus Francis Place. Tugadh tógáil thar a bheith dian dó, agus d'aon ghnó cosnaíodh é ar chaidreamh le páistí ar a aois féin, seachas a chuid siblíní. Deisceabal dílis de chuid Bentham ab a athair agus tacadóir an chomhcheangaltachais, agus bhí sé mar aidhm fhollasach aige saoi intleachtúil a chruthú a bheadh in ann cúis an fhóntachais a leanúint agus a chur i bhfeidhm tar éis a bháis féin agus báis Bentham.<ref>{{cite book|last=Halevy|first=Elie|teideal=The Growth of Philosophic Radicalism|year=1966|publisher=Beacon Press|isbn=0-19-101020-0|pages=282–284}}</ref> [[Íomhá:J_S_Mill_and_H_Taylor.jpg|deas|mion|323x323px|John Stuart Mill agus Helen Taylor. Iníon de chuid Harriet Taylor ab ea Helen agus chomhoibrigh siad le chéile ar feadh cúig bliana déag tar éis báis a máthair sa bhliain 1858.]] ==== Saoirse ==== Is éard an tuairim a bhí ag John Stuart Mil ar 'saoirse', a bhí faoi thionchar [[Joseph Priestley]] agus Josiah Warren, na gur chóir go mbeadh cead a chinn ag an duine atá saor a rogha rud a dhéanamh ach amháin nach dtarlófaí díobháil ar bith do dhaoine eile. Tá daoine aonair réasúnach go leor chun cinntí a dhéanamh faoi a n-aimhleas. Ba chóir don rialtas a ladar a chur isteach nuair atá sé i gcomhair na sochaí a chosaint. Mhínigh Mill:<blockquote class="" style="">The sole end for which mankind are warranted, individually or collectively, in interfering with the liberty of action of any of their number, is self-protection. That the only purpose for which power can be rightfully exercised over any member of a civilized community, against his will, is to prevent harm to others. His own good, either physical or moral, is not sufficient warrant. He cannot rightfully be compelled to do or forbear because it will be better for him to do so, because it will make him happier, because, in the opinion of others, to do so would be wise, or even right...The only part of the conduct of anyone, for which he is amenable to society, is that which concerns others. In the part which merely concerns him, his independence is, of right, absolute. Over himself, over his own body and mind, the individual is sovereig .<ref>Mill, ''On Liberty'', p. 13. [http://digital.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=harp;cc=harp;rgn=full%20text;idno=harp0024-5;didno=harp0024-5;view=image;seq=00693;node=harp0024-5%3A1 Cornell.edu] {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></blockquote> ==== Saoirse cainte ==== Abhcóide suntasach ab ea Mill i gcomhair saoirse cainte, bhí Mill i gcoinne na cinsireachta. Deir sé:<blockquote class="">I choose, by preference the cases which are least favourable to me – In which the argument opposing freedom of opinion, both on truth and that of utility, is considered the strongest. Let the opinions impugned be the belief of God and in a future state, or any of the commonly received doctrines of morality... But I must be permitted to observe that it is not the feeling sure of a doctrine (be it what it may) which I call an assumption of infallibility. It is the undertaking to decide that question for others, without allowing them to hear what can be said on the contrary side. And I denounce and reprobate this pretension not the less if it is put forth on the side of my most solemn convictions. However, positive anyone's persuasion may be, not only of the faculty but of the pernicious consequences, but (to adopt expressions which I altogether condemn) the immorality and impiety of opinion. – yet if, in pursuance of that private judgement, though backed by the public judgement of his country or contemporaries, he prevents the opinion from being heard in its defence, he assumes infallibility. And so far from the assumption being less objectionable or less dangerous because the opinion is called immoral or impious, this is the case of all others in which it is most fatal.<ref>John Stuart Mill (1806–1873) "On Liberty" 1859. ed. Gertrude Himmelfarb, UK: Penguin, 1985, pp. 83–84</ref></blockquote>Muileann breac-chuntas ar na buntáistí a bhaineann le 'ag cuardach le haghaidh agus fionnachtain na fírinne' mar bhealach chun eolas breise. D'áitigh sé go fiú má tuairim go bhfuil sé bréagach, an fhírinne is féidir a thuiscint níos fearr trí refuting an earráid. Agus mar chuid is mó tá tuairimí nach fíor go hiomlán ná go hiomlán bréagach, pointí sé amach go bhfuil ag ligean saor in aisce léiriú ar chumas an mhaistíní ar iomaíocht tuairimí mar bhealach a chaomhnú go páirteach fhírinne sna tuairimí éagsúla.<ref name="Freedomof">Freedom of Speech, Volume 21, by Ellen Frankel Paul, Fred Dycus Miller, Jeffrey Paul</ref> Buartha faoi mionlaigh tuairimí a bheith faoi chois, Muileann chomh maith leis sin d'áitigh tacú le saoirse cainte ar fhorais pholaitiúla, á rá go bhfuil sé ina chomhpháirt ríthábhachtach do ionadaí rialtas a bhfuil d'fhonn a chumasú díospóireacht ar bheartas poiblí. Muileann chomh maith leis sin deaslabhartha d'áitigh go bhfuil saoirse cainte ceadaíonn le haghaidh fás pearsanta agus féin-réadú. Dúirt sé go bhfuil saoirse cainte a bhí ríthábhachtach ar a mbealach chun a fhorbairt a chuid buanna agus a bhaint amach an duine cumas agus cruthaitheacht. Sé arís agus arís eile a dúirt go bhfuil éalárnacht a bhí níos fearr a aonfhoirmeacht agus marbhántacht. ==== Prionsabal na díobhála ==== Bunaíodh an creideamh go gcuirfeadh an tsaoirse cainte  an tsochaí chun cinn  leis an mhuinín go raibh an pobal in ann cíoradh go beacht. Má tá aon argóint mícheart nó díobhálach, measfaidh an phobail í a bheith mícheart nó díobhálach, agus ansin ní féidir na hargóintí a bheith marthanach agus cuirfear as an áireamh iad. D' áitigh Mill go fiú aon argóintí a úsáidtear le haghaidh dúnmharaithe nó éirí amach i gcoinne an rialtais, níor chóir iad a bheith curtha faoi chois ó thaobh na polaitíochta de nó géarleanúint a dhéanamh ar go sóisialta. Dar leis, má tá gá i ndáiríre le héirí'' ''amach, ba chóir do dhaoine dul chun ceannairce; má tá dúnmharú go fírinneach cuí, ba chóir dó a bheith ceadaithe. Seo é prionsabal na díobhála.  "That the only purpose for which power can be rightfully exercised over any member of a civilised community, against his will, is to prevent harm to others".<blockquote style=""><br> <ref>John Stuart Mill. (1863). ''On Liberty''. Ticknor and Fields. p. 23</ref></blockquote> === Coilíneachas === D'áitigh Mill, fostaí  san Chomhlacht  Briotanach na hIndia Thoir ó 1823 go dtí 1858, ",<ref>[http://www.victorianweb.org/philosophy/mill/career.html J. S. Mill's Career at the East India Company]</ref> maidir le tacaíocht a thabhairt don mhéid a thug sé 'forlámhaí dea-mhéiniúil'  (Béarla:'benevolent despotism') air, maidir leis na coilíneachtaí. .<ref name="David Theo Goldberg 2000">{{cite journal|last1=Theo Goldberg|first1=David|year=2000|teideal="Liberalism's limits: Carlyle and Mill on "the negro question|url=|journal=Nineteenth-Century Contexts: An Interdisciplinary Journal|volume=22|issue=2|pages=203–216|doi=10.1080/08905490008583508}}</ref> D'áitigh Mill an méid seo a leanas; "To suppose that the same international customs, and the same rules of international morality, can obtain between one civilized nation and another, and between civilized nations and barbarians, is a grave error....To characterize any conduct whatever towards a barbarous people as a violation of the law of nations, only shows that he who so speaks has never considered the subject. "<ref>John Stuart Mill,'' Dissertations and Discussions: Political, Philosophical, and Historical'' (New York 1874) Vol. 3, pp. 252–253.</ref> === Slábhaíocht === Sa bhliain 1850, sheol Mill litir gan ainm (a tháinig chun cinn faoin teideal "The Negro Question"), i gcoinne na litreach gan ainm ó Thomas Carlyle chuig Fraser's Magazine for Town and Country,  inar áitigh Carlyle le haghaidh sclábhaíochta. Thacaigh Mill le cealú na sclábhaíochta sna Stáit Aontaithe. In aiste Mhill ón bhliain 1869, "The Subjection of Women", léirigh sé go raibh sé in aghaidh na sclábhaíochta: <blockquote class="">This absolutely extreme case of the law of force, condemned by those who can tolerate almost every other form of arbitrary power, and which, of all others, presents features the most revolting to the feeling of all who look at it from an impartial position, was the law of civilized and Christian England within the memory of persons now living: and in one half of Angle-Saxon America three or four years ago, not only did slavery exist, but the slave trade, and the breeding of slaves expressly for it, was a general practice between slave states. Yet not only was there a greater strength of sentiment against it, but, in England at least, a less amount either of feeling or of interest in favour of it, than of any other of the customary abuses of force: for its motive was the love of gain, unmixed and undisguised: and those who profited by it were a very small numerical fraction of the country, while the natural feeling of all who were not personally interested in it, was unmitigated abhorrence.<ref name="The Subjection of Women">Mill, J.S. (1869) [http://www.constitution.org/jsm/women.htm ''The Subjection of Women''], Chapter 1</ref></blockquote> === Cearta na mBan === [[Íomhá:John_Stuart_Mill,_Vanity_Fair,_1873-03-29.jpg|mion|"Fealsamh baineann". Caracatúr ag Spy a foilsíodh i Vanity Fair sa bhliain 1873.]] === Fealsúnacht eacnamaíoch === [[Íomhá:Mill_-_Essays_on_economics_and_society,_1967_-_5499347.tif|mion|''Aistí ar eacnamaíocht agus ar an  tsochaí'', 1967]] == Foilseacháin shuntasacha == {| border="1" class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! scope="col" |Teideal ! scope="col" | Dáta ! scope="col" |Foinse |- | "Two Letters on the Measure of Value" | 1822 | "The Traveller" |- | "Questions of Population" | 1823 | "Black Dwarf" |- | "War Expenditure" | 1824 | ''Westminster Review'' |- | "Quarterly Review – Political Economy" | 1825 | ''Westminster Review'' |- | "Review of Miss Martineau's Tales" | 1830 | ''Examiner'' |- | "The Spirit of the Age" | 1831 | ''Examiner'' |- | "Use and Abuse of Political Terms" | 1832 |- | "What is Poetry" | 1833, 1859 |- | "Rationale of Representation" | 1835 |- | "De Tocqueville on Democracy in America [i]" | 1835 |- | "State of Society In America" | 1836 |- | "Civilization" | 1836 |- | "Essay on Bentham" | 1838 |- | "Essay on Coleridge" | 1840 |- | "Essays On Government" | 1840 |- | "De Tocqueville on Democracy in America [ii]" | 1840 |- | ''A System of Logic'' | 1843 |- | ''Essays on Some Unsettled Questions of Political Economy'' | 1844 |- | "Claims of Labour" | 1845 | ''Edinburgh Review'' |- | ''The Principles of Political Economy: with some of their applications to social philosophy '' | 1848 |- | "The Negro Question" | 1850 | ''Fraser's Magazine'' |- | "Reform of the Civil Service" | 1854 |- | ''Dissertations and Discussions'' | 1859 |- | ''A Few Words on Non-intervention'' | 1859 |- | ''On Liberty '' | 1859 |- | 'Thoughts on Parliamentary Reform | 1859 |- | ''Considerations on Representative Government'' | 1861 |- | "Centralisation" | 1862 | ''Edinburgh Review'' |- | "The Contest in America" | 1862 | ''Harper's Magazine'' |- | ''Utilitarianism '' | 1863 |- | ''An Examination of Sir William Hamilton's Philosophy'' | 1865 |- | ''Auguste Comte and Positivism'' | 1865 |- | ''[[wikisource:Inaugural address delivered to the University of St. Andrews, Feb. 1st 1867|Inaugural Address at St. Andrews]]'' Concerning the value of culture | 1867 |- | "Speech In Favor of Capital Punishment"<ref>Hansard report of Commons Sitting: CAPITAL PUNISHMENT WITHIN PRISONS BILL— [BILL 36.] COMMITTEE stage: [http://hansard.millbanksystems.com/commons/1868/apr/21/committee#S3V0191P0_18680421_HOC_33 HC Deb 21 April 1868 vol 191 cc1033-63 including Mill's speech Col. 1047–1055] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090630072057/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1868/apr/21/committee#S3V0191P0_18680421_HOC_33 |date=30 Meitheamh 2009 }}</ref><ref>His speech against the abolition of capital punishment was commented upon in an editorial in ''The Times'', Wednesday, 22 April 1868; pg. 8; Issue 26105; col E:</ref> | 1868 |- | ''[[wikisource:England and Ireland|England and Ireland]]'' | 1868 |- | "Thornton on Labor and its Claims" | 1869 | ''Fortnightly Review'' |- | ''The Subjection of Women '' | 1869 |- | ''Chapters and Speeches on the Irish Land Question'' | 1870 |- | ''Nature, the Utility of Religion, and Theism'' | 1874 |- | [https://archive.org/stream/autobiographymil00milluoft#page/n7/mode/2up ''Autobiography of John Stuart Mill''] | 1873 |- | [https://archive.org/stream/threeessaysonrel00mill#page/n7/mode/2up ''Three Essays on Religion''] | 1874 |- | "Notes on N.W. Senior's Political Economy" | 1945 | ''Economica'' [[wiktionary:n.s.#Noun|N.S.]] 12 |} == Féach freisin == * List of liberal theorists * Mill's Methods * ''On Social Freedom'' * Women's suffrage in the United Kingdom == Nótaí == {{Reflist|30em}} == Tagairtí == * Brink, David, [https://plato.stanford.edu/archives/win2016/entries/mill-moral-political/ "Mill's Moral and Political Philosophy"], The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2016 Edition), Edward N. Zalta (ed.) * Stuart Mill, Collected Works of John Stuart Mill, ed. J.M. Robson (Toronto: University of Toronto Press, London: Routledge and Kegan Paul, 1963-1991), 33 vols. 3/14/2017. == Léamh breise == * {{cite book|last=Alican|first=Necip Fikri|title=Mill’s Principle of Utility: A Defense of John Stuart Mill’s Notorious Proof|publisher=Amsterdam and Atlanta: Editions Rodopi B.V.|date=1994|isbn=978-90-518-3748-3}} * {{cite book|last=Bayles|first=M. D.|title=Contemporary Utilitarianism|year=1968|publisher=Anchor Books, Doubleday}} * {{cite book|last=Bentham|first=Jeremy|title=An Introduction to the Principles of Morals and Legislation (Dover Philosophical Classics)|publisher=Dover Publications Inc.|date=2009|isbn=978-0486454528}} * {{cite book|last=Brandt|first=Richard B.|title=A Theory of the Good and the Right|url=https://archive.org/details/theoryofgood00bran|publisher=Clarendon Press|year=1979|isbn=0-19-824550-5}} * {{cite book|last=Lyons|first=David|title=Forms and Limits of Utilitarianism|url=https://archive.org/details/formslimitsofuti0000lyon|date=1965|publisher=Oxford University Press (UK)|isbn=978-0198241973}} * {{cite book|last=Mill|first=John Stuart|title=[[A System of Logic]], Ratiocinative and Inductive (Classic Reprint)|publisher=Forgotten Books|date=2011|isbn=978-1440090820}} * {{cite book|last=Mill|first=John Stuart|editor-first=John|editor-last=Robson|title=Collected Works, volume XXXI|publisher=University of Toronto Press|year=1981|chapter=Autobiography|isbn=0-7100-0718-3}} * {{cite book|last=Moore|first=G.E.|title=Principia Ethica|url=https://archive.org/details/principiaethica0000moor_d6i1|publisher=Prometheus Books UK|year=1903|isbn=0879754982}} * {{cite book|last=Rosen|first=Frederick|title=Classical Utilitarianism from Hume to Mill|publisher=Routledge|year=2003}} * {{cite book|last=Scheffler|first=Samuel|title=The Rejection of Consequentialism: A Philosophical Investigation of the Considerations Underlying Rival Moral Conceptions, Second Edition|publisher=Clarendon Press|date=August 1994|isbn=978-0198235118}} * {{cite book|last1=Smart|first1=J. J. C.|last2=Williams|first2=Bernard|title=Utilitarianism: For and Against|url=https://archive.org/details/utilitarianismfo00smar|publisher=Cambridge University Press|date=January 1973|isbn=978-0521098229}} * Francisco Vergara, « [http://www.fvergara.com/QUALITY.doc Bentham and Mill on the “Quality” of Pleasures]», ''Revue d'études benthamiennes'', Paris, 2011. * Francisco Vergara, « [http://fvergara.com/Halevy.pdf A Critique of Elie Halévy; refutation of an important distortion of British moral philosophy] », ''Philosophy'', Journal of The Royal Institute of Philosophy, London, 1998. == Naisc sheachtracha == === Mill's works === {{DEFAULTSORT:Mill, John S}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1806]] [[Catagóir:Básanna i 1873]] [[Catagóir:Fealsúna Sasanacha]] [[Catagóir:Eolaithe polaitíochta]] d0kpt12f7raj3g000vnrtid0f02xzjp 0 85528 1330201 1256706 2026-10-19T19:56:47Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330201 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} [[File:Cuchulainn rebuked by Emer Millar.jpg|thumb|right|240px|''Emer rebuking [[Cú Chulainn]]''. (Tarraingeoireacht 1905 le [[H. R. Millar]].)]] Sa [[Rúraíocht]], ba í '''Eimhear'''<ref>leaganacha eile: Éimhear, Eimear, Éimear</ref> ([[Sean-Ghaeilge]] '''Emer'''), iníon [[Forgall Monach|Fhorgall Mhanaigh]] agus bean chéile an laoich, [[Cú Chulainn]]. Dúradh go raibh sé de bhua na banúlachta ag Eimhear: áilleacht, guth binn, deafhocail, ciall, cumas obair shnáthaide, agus geanmnaíocht. ==Sna Scéalta== ===''Tochmharc Eimhire''=== {{main|Tochmharc Eimhire}} Cé gur chuardaigh na h[[Ulaidh]] dóigh is andóigh ar fud na h[[Éire|Éireann]] do bhean chéile a dhiongbháil dó, ní bheadh ag Cú Chulainn ach Eimhear. Tugann sé cuairt uirthi ag tigh Fhorgaill i [[Lusca]], Co. Bhaile Átha Cliath, agus déanann sé suirí léi (''tochmharc''), agus tomhais agus caint fhoghlamtha á roinnt eatarthu. Ghlacfadh Eimhear mar fhear céile é Cú Chulainn, ach é féin a chruthú lena chuid gníomhartha. Tá Forgall i gcoinne an chleamhnais, áfach. Tagann sé go hUlaidh faoi bhréagriocht, agus molann sé go rachadh Cú Chulainn go hAlbain go n-oilfí in airm é leis an mbanlaoch cáiliúil [[Scáthach]], ag súil go gcloífeadh an sceimhle é agus go marófaí é. Gabhann Cú Chulainn an dúshlán, agus foghlaimíonn sé gach gur féidir sna cumais chogaidh. Agus é ann, luíonn sé le h[[Aoife]], céile comhraic Scáthaí, agus éiríonn sí torrach. Idir an dá linn, tairgeann Forgall Eimhear go [[Lughaidh mac Nóis]], rí na [[Mumha|Mumhan]]. Nuair a chloiseann sé go bhfuil sí i ngrá le Cú Chulainn, diúltaíonn Lugaid an cleamhnas. Tagann Cú Chulainn ar ais ó Albain lánoiliúnta, ach diúltaíonn Forgall é, Eimhear a phósadh. Déanann Cú Chulainn ruathar ar dhún Fhorgaill, maraíonn sé ceathrar is fiche, fuadaíonn sé Eimhear agus goideann sé taisce Fhorgaill. Titeann Forgall féin chun a bháis ó na rampair. Déanann comrádaí Fhorgaill, [[Scenn Menn]], iarracht éalú an leannáin a chosc, ach maraíonn Cú Chulainn é i gcomhrac aonair ag cliath éigin. Agus a laochas léirithe, glacann Eimhear faoi dheireadh é a phósadh. Bhí cearta an chéad oíche ag [[Conchúr mac Neasa]], rí na nUladh. Bhí imní air roimh fhreagairt Chú Chulainn, ach chaillfeadh sé a cheannas, muna bhfeidhmeoidh. Tagtar air réiteach: luífidh Conchúr le hEimhear ar oíche a pósta, ach luífeadh [[Cathbhadh]] [[draoi]] eatarthu. ===''Aonéad Eimhire''=== {{main|Searg Chú Chulainn}} Cé go raibh a lán leannán ag Cú Chulainn, d'fhuailing Eimhear a h''aonéad'' agus é faoi gheis i ngrá le [[Fand]], bean chéile [[Manannán Mac Lir|Mhanannán Mac Lir]], mar a insítear sa scéal ''[[Searg Chú Chulainn]]''. I dtosach báire, tá sé ar intinn aici a hiomaitheoir a mharú, ach nuair a fheiceann sí mórghrá Fhand le Cú Chulainn, socraíonn sí é a ghéilleann dí. Agus an mhóraigeantacht seo feicthe ag Fand, socraíonn sise, corraithe, dul ar ais chuig a fear céile. Croitheann Manannán a fhailling idir Cú Chulainn agus Fand, chun nach mbuailfidh le chéile iad choíche. Ólann Cú Chulainn agus Eimhear deoch dhraíochta chun dearmad a dhéanamh ar an eachtra. ===''Anbhás Aonmhic Aoife''=== {{main|Anbhás Aonmhic Aoife}} Nuair a thagann mac Aoife, [[Connla]] go hÉirinn ag lorg a athar, aithníonn Eimhear cé atá ann agus déanann sí iarracht cur ina luí ar Chú Chulainn gan é a mharú, ach saothar in aisce a bhí ann. ==I gcultúr na ndaoine== ===Litríocht=== Is í Eimhear mar phearsa dá dhráma ''The Only Jealousy of Emer'' le [[William Butler Yeats]]. Is cuid dá shraith cáiliúil Chú Chulainn, an ceann seo cóirithe ón seanscéal den ainm cheana i mbailiúchán "''Cuchulain of Muirthemne''" (1902) le [[Lady Gregory]]. Scríobhadh é le mórthionchar drámaíocht [[Noh]] na Seapáine. Cuireadh "''Jealousy''" ar an ardán don chéad uair in Amsterdam in 1922, dírithe ag [[Albert van Dalsum]], agus mascanna cruthaithe ag an ndealbhóir [[Hildo Krop]]. Níor cuireadh in Éirinn é go dtí Mí na Bealtaine 1926, leis an "Dublin Drama League" ag [[Amharclann na Mainistreach]]. Tá Eimhear luaite sa dán le Yeats', "''The Secret Rose''": "... and him Who met Fand walking among flaming dew By a grey shore where the wind never blew, And lost the world and Emer for a kiss" San úrscéal ''[[Angela's Ashes]]'' le [[Frank McCourt]], deirtear gur "The Greatest Pisser" í Eimhear, sa chaoi gur chuir sí cluain ar Chú Chulainn. Tá sí luaite chomh maith mar chuid den tsamhlaíocht, bunaithe ar an ''Táin'', i "''The Withering Branch''" le [[Máirtín Ó Cadhain]]. I Mí na Samhna 1943, d'fhoilsigh an file Albanach [[Somhairle MacGill-Eain]] a chéad bailiúchán dánta, darb ainm ''Dàin do Eimhir agus Dàin Eile''. Is i measc na leabhar is tábhachtaí é, scríofa as Gaeilge na hAlban san 20ú haois. Is í Eimhear príomhphearsa an úrscéil 2018 le [[David Duchovny]], ''Miss Subways'', spreagtha ag an miotas. ===Tagairtí eile=== Tá an [[LÉ Emer (P21)]], iarlong an t[[Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]], ainmnithe aisti. ==Tagairtí== ===Príomhfhoinsí=== * [[Tochmharc Eimhire|Tochmarc Emire I]] * Tochmarc Emire II * [[Searg Chú Chulainn|Serglige Con Culainn]] ==Naisc sheachtracha== *[http://www.ucc.ie/celt/published/G301021/index.html Tochmarc Emire la Coinculaind] le fáil ag [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] *[http://www.ucc.ie/celt/published/T301021/index.html The Wooing of Emer] (Béarla) *[https://web.archive.org/web/20110622082530/http://www.cornellpress.cornell.edu/cup_detail.taf?ti_id=4191 The Only Jealousy of Emer] (Dráma), Cornell University Press ==Nótaí== <references /> {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:An Rúraíocht]] 021ysr8lypio9sxkztkixa6cvfjqs9q 0 85976 1330192 1328173 2026-10-19T19:36:37Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330192 wikitext text/x-wiki Margáil déanta thar ceann roinnt daoine is ea '''cómhargáil'''. Tarlaíonn sé go minic nuair a bhíonn comharchumann i mbun caibidlíochta le fostóir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.citizensinformation.ie/ga/justice/legal-terms-explained/#l025e0|teideal=Téarmaí dlíthiúla mínithe|údar=Citizensinformation.ie|language=ga-IE|work=www.citizensinformation.ie|foilsitheoir=Citizensinformation.ie|dátarochtana=2026-09-17}}</ref> Próiseas [[idirbheartaíocht|idirbheartaíochta]] idir fostóirí agus grúpa fostaithe atá dírithe ar chomhaontuithe chun tuarastail oibre, coinníollacha oibre, sochair, agus gnéithe eile de chúiteamh agus chearta le haghaidh oibrithe a rialáil is ea cómhargáil. Go coitianta, bíonn [[ceardchumann|cheardchumann]] i mbun idirbheartaíochta ar son leasanna na bhfostaithe. De ghnáth, leagann siad amach na comhaontaithe comhchoiteann a aontaíodh faoi scálaí pá, uaireanta oibre, oiliúint, sláinte agus sábháilteacht, ragobair, meicníochtaí gearáin, agus cearta chun páirt a ghlacadh i ngnóthaí oibre nó gnóthaí.<ref name="uslabor">{{Lua idirlín|url=http://www.bls.gov/bls/glossary.htm|work=Glossary}}</ref> Féadfaidh an ceardchumann dul i mbun caibidlíochta le fostóir aonair (a dhéanann ionadaíocht de ghnáth ar scairshealbhóirí cuideachta), nó féadfaidh sé dul i mbun caibidlíochta le grúpa gnólachtaí, ag brath ar an tír, chun comhaontaithe sa tionscail ar fad a bhaint amach. Feidhmíonn comhaontú comhchoiteann mar chonradh saothair idir fostóir agus ceardchumann amháin nó níos mó. == Stair == [[Íomhá:BeatriceWebb.jpg|mion|Beatrice Webb sa bhliain 1894]] Ar dtús, d'úsáideadh an téarma "collective bargaining" (''comhargáil'' sa Ghaeilge) don chéad uair ag [[Beatrice Webb]], sa bhliain 1891. Ba bhunaitheoir í de réimse an chaidrimh thionsclaíoch sa Bhreatain í.<ref>{{cite book|author=Adrian Wilkinson et al. eds.|teideal=Handbook of Research on Employee Voice|url=https://books.google.com/books?id=Cd9nAwAAQBAJ&pg=PA227|year=2014|publisher=Edward Elgar Publishing|page=227}}CS1 maint: Extra text: authors list ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Extra_text:_authors_list link]) {{cite book|author=Adrian Wilkinson et al. eds.|teideal=Handbook of Research on Employee Voice|url=https://books.google.com/books?id=Cd9nAwAAQBAJ&pg=PA227|year=2014|publisher=Edward Elgar Publishing|page=227}}</ref> Tagraíonn sé don saghas idirbheartaíochta agus comhaontuithe comhchoiteanna a bhí ann ó tháinig na ceardchumainn chun cinn le linn an 18ú haois == An Eagraíocht um Chomhar agus Fhorbairt Eacnamaíochta (ECFE) == == Nótaí == {{Reflist|30em}} == Tagairtí == == Naisc sheachtracha == * [http://www.law.harvard.edu/programs/lwp Labor & Worklife Program at Harvard Law school] * [https://web.archive.org/web/20060907145424/http://www.ilr.cornell.edu/library/research/subjectGuides/collectiveBargaining.html Collective Bargaining Subject Guide at the ILR School, Cornell University] * [http://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cb/ Collective Bargaining, Labor Law, and Labor History at DigitalCommons@ILR] * [https://web.archive.org/web/20190119174733/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cba/ Collective Bargaining Agreements at DigitalCommons@ILR] * [http://www.gvsu.edu/arbitrations/ GVSU links to actual arbitration awards and collective bargaining resources] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012001512/http://www.gvsu.edu/arbitrations/ |date=2008-10-12 }} [[Catagóir:Cearta oibrithe]] [[Catagóir:Ceardchumannachas]] [[Catagóir:Caidreamh oibreachais]] hmv8ucmza6hm9mqhr3yc4qv0bcto1pd 0 92472 1330237 1318103 2026-10-20T09:48:13Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1330237 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Dream agus ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea '''Osraige''' ([[Nua-Ghaeilge]] '''Osraí'''), agus ann siúd [[Contae Chill Chainnigh]] an lae inniu, i dteannta le hiarthar [[Contae Laoise|Chontae Laoise]], áit na n[[Déise Osraí]]. Ainmnithe as na hOsraí féin, bhí sí ann ón chéad aois go dtí [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa 12ú haois. [[Dál Birn]] ab ea rítheaghlach na ríochta, a ghlac a shliochtaigh mheánaoiseacha an sloinne [[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]. [[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|clé|100px]] De réir seanscéil, ba é [[Aonghas Osraithe]] é bunaitheoir na nOsraí sa chéad aois, ó thús mar chuid de chúige [[Laigin|Laigean]]. Sa 5ú haois, tháinig [[Corca Laidhe]] as [[Ríocht na Mumhan]] in áit an Dáil Bhirn, agus tugadh na hOsraí faoi smacht díreach na Mumhan. Tháinig an Dál Birn ar ais i gcoróin sa 7ú haois, cé go raibh an ríocht fós in ainm mar chuid den Mhumhain Osraí go dtí an bhliain 859, nuair a bhain sí a neamhspleáchas amach faoi cheannas an rí cumhachtach [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]]. Dream mór le rá ba ea na hOsraí i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh trí chéad bliain ina dhiaidh sin, cé nach raibh siad riamh in iomaíocht le haghaidh [[Ard-Ríthe na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]]. Sa 12ú haois, scaradh an ríocht as a chéile de bharr aighnis inmheánaigh, agus cuireadh ar ais i gcúige Laighean í. D'ionsáigh na Normannaigh ar Éirinn faoi cheannas [[Strongbow]] ag tosú sa bhliain 1169, agus thit an chuid is mó desna hOsraí faoi bhrú [[William Marshal]]. Tháinig tuaisceart na ríochta slán faoin ainm i ndeireadh na dála [[Osraí Uachtarach]], go dtí réimeas an rí [[Anraí VIII Shasana]], nuair a bhunaigh an bharúntacht den ainm céanna sa bhliain 1541. == Tíreolaíocht == Bhíodh na hOsraí ársa lonnaithe sa tír thorthúil thart timpeall ghleann[[An Fheoir|na Feoire]], suite i g[[Contae Chill Chainnigh]] a bheag nó a mhór, agus iarthar [[Contae Laoise]]. San iarthar agus an deisceart, bhíodh Osraige teoranta ag [[An tSiúir|an Siúir]]; san oirthear, bhíodh foinse [[An Bhearú|na Bearú]] ina teorainn leis na Laigin ([[Gabhrán]] san áireamh). Glaoitear [[Cumar na dTrí Uisce]] ar na trí haibhneacha úd, a thagann le chéile díreach ar an taobh thuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Aird ó thuaidh, shíneadh na hOsraí níos faide i gcéin ná [[Sliabh Bladhma]].<ref>{{ cite book| title = Collectanea de rebus hibernicis | url = https://books.google.com/books?id=OAA-AAAAcAAJ&pg=PA331 | year = 1790 | pages = 331– }}</ref> Maraon le go leor [[Ríochtaí Éireann|ríochtaí]] eile in Éirinn — ''Ulaid, Laigin'', srl. — ainmníodh críocha na nOsraí astu féin. Ba iad a gcomharsana is suntasaí ná: na ''[[Loígis]]'', [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Bhairrche]] sa thuaidh agus thoir; agus na [[Déise]], [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Éile]] sa Mumhain theas agus thiar.<ref>Byrne, ''Irish kings and high-kings'', mapaí ar ll. 133 & 172–173</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 236, mapa 9 & lch. 532, mapa 13.</ref> Is iad mar shampla [[Cnoc Bhréanail]] agus [[Ard Éireann]] (ar theorainn Laoise-Uíbh Fhailí) ar na pointí is airde sa cheantar. Téann [[Slí Dhála|Slí ársa Dhála]]<ref>{{ lua idirlín | teideal = O'Lochlainn's 1940 map | url = https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | format = JPG | suíomh = Historyatgalway.files.wordpress.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002532/https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> siar ó dheas trí thuaisceart na nOsraí ó [[Teamhair|Theamhraigh]] i dtreo na [[Mumha]]n,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | teideal = Archived copy | accessdate = 2015-06-14 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150712205737/http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | archivedate = 12ú Iúil 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Roads, Bridges and Causeways in Ancient Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123064711/http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> a thug a ainm níos deireanaí do [[Caisleán an Bhealaigh Mhóir|Chaisleán an Bhealaigh Mhóir]].<ref name="google">{{ cite book | title = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | author = Royal Society of Antiquaries of Ireland | date = 1907 | publisher = The Society|issn=0035-9106 | url = https://books.google.com/books?id=JE8OAQAAMAAJ&pg=PA26 | page = 26 | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Chuaigh bóthar ársa eile, [[Slí Cualann Nua|Slí Chualann]], trí oirdheisceart na nOsraí, siar ó [[Ros Mhic Thriúin]] an lae inniu, agus ansin ó dheas go dtí Chathair Phort Láirge. <gallery> Íomhá:Nore River Map.jpg|Topography of Osraige; note location of the "[[Cumar na dTrí Uisce]]". Íomhá:Young River Barrow - geograph.org.uk - 1227156.jpg|Foinse [[An Bhearú|na Bearú]] i Sliabh Bladhma Íomhá:River Nore - geograph.org.uk - 514252.jpg|[[An Fheoir]] Íomhá:River Suir, Drumdowney, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 1317661.jpg|[[An tSiúir]] Íomhá:SlieveBloomMountains.jpg|[[Sliabh Bladhma]] Íomhá:BrandonHill91.jpg|[[Cnoc Bhréanail]], the highest elevation in Kilkenny </gallery> == Stair == === Réamhstair === Is é brí b'fhéidir le hainm na treibhe ''Os-raige''<ref>[http://dil.ie/34087 Osraige], ar eDIL</ref> ná "muintir na n-os" nó na bhfianna. Deirtear de réir sean-nóis gur ainmníodh iad as an bunaitheoir luath-stairiúil réamh-Chríostaí, [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]].<ref>Ginealaigh as [[Rawlinson B 502]], [[Corpus of Electronic Texts]], ll. 15–16</ref><ref name="maryjones1">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | teideal = Cσir Anmann: Fitness of Names | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303202314/http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | archivedate = 3ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí na hOsraí is dóigh ina ghéag deisceartach na [[Ulaid|nUlad]] nó an [[Dál Fiatach|Dáil Fiataigh]],<ref>Byrne, lch. 201</ref> é sin nó dhlúthghaoil a n-iar-comhghuaillithe, [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]].<ref>Ó Néill, 'Osraige'</ref><ref>Doherty, 'Érainn'</ref> I ngach cás, is amhlaidh gurbh [[Éarainn]] iad. Mhaígh na hOsraí féin amhlaidh, agus aontaíonn scoláirí a leo. Faightear ar an [[Geografaíocht (Tolamaes)|léarscáil]] den 2a haois le [[Tolamaes]] treibh a thugann sé ''[[Usdiae]]'' orthu, ar chomhair leis na hOsraí féin.<ref>''Ptolemy's map of Ireland: a modern decoding.'' R. Darcy, William Flynn. Irish Geography Iml. 41, Eag. 1, 2008. Léarscáil 1.</ref> Sna tailte úd, is dócha go raibh dún [[Iarannaois]]e ag [[Cnoc Ghráinseach Chúil Phobail]] agus suíomh adhlactha Rómhánach den chéad aois ag [[Áth Stúin]], i gContae Chill Chainnigh an dís.<ref name="culturalheritageireland">{{ lua idirlín | url = http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | foilsitheoir = culturalheritageireland.ie | teideal = Heritage Discoveries: The Roman Burial from Stoneyford, Co. Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215200145/http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> A bhuí le slí mheán tíre via [[an Fheoir]], [[an Bhearú]] agus [[an tSiúir]], d'fhéadfadh é go ndearna na hOsraí níos mó trádála leis [[an Bhreatain|an mBreatain]] agus an mór-roinn, na Rómhánaigh agus a reiligiún nua, an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]], ach go háirithe.<ref name="academia1970">{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9193361 | teideal = The Tri-River Region: The geographic key to lasting change in Ireland - Eóghan Mac Giolla Phádraig | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/9193361/The_Tri-River_Region_The_geographic_key_to_lasting_change_in_Ireland | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Roimh theacht na Críostaíochta, is amhlaidh go raibh na hOsraí agus a ngaoil, Corca Laidhe, i gceannas sa Mhumhain sular chuir teacht chun cinn na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ar an imeall dís.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541</ref> Ón 5ú haois ar aghaidh go dtí an 12ú, feictear [[Dál Birn|Dál Bhirn]] (''Dál mBirn'') mar rítheaghlaigh na nOsraí. Ón aimsir sin, bhí na hOsraí faoi réim na Laigean. Measadh roinnt scoláirí gur bréag é [[Ō]]-ghinealach na nOsraí, cumtha chun a gcuid cuspóirí a bhaint amach sa Laigin. Dar le [[Francis John Byrne]], téann sé siar b'fhéidir go dtí ré [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] sa 9ú haois.<ref>Byrne, lch. 163</ref> === Forghabh Dhéise, Chorca Laidhe agus Críostaíocht (c. 450 – 625) === Tá fianaise ann i roinnt foinsí, ''[[Tairired na nDéisi]]'' ina measc, gur ghéill na hOsraí machaire dá dtailte theas dosna [[Déise]] díláithrithe, am éigin roimh an bhliain 489.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | teideal = The Expulsion of the Déssi | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011184755/http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir an chuir síos traidisiúnta, bhí na Déise ar fáin, ag lorg tailte sa Mhumhan mar chuid de spré Eithne ''Uafásach'' agus í pósta le [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]]. Chuir na hOsraí an ruaig orthu i gcath riartha, agus bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála le draíocht agus feall.<ref name="mabinogi1">{{ lua idirlín | url = http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | teideal = Chapter 4 : The Expulsion of the Déisi | suíomh = mabinogi.net | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062955/http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> The account mentions that at this defeat, the Ossorians fled like wild ois! Is amhlaidh gur tháinig ríthe Chorca Laidhe i gceannas i ndeisceart Osraí tar éis na cliste seo; bhí an Dál Birn fós ann sa tuaisceart. Ag deireadh na 6ú haoise, tháinig na h[[Eoghanachta]] chun cinn, i gcomhaontas le muintir [[Uí Néill]] in éadan na Corca Laidhe,<ref>Charles-Edwards, 2000</ref> agus tharla meath ar stádas na nOsraí. Sa bhliain 582, maraíodh [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], rí Mumhan, ag fir na Laigean, agus géilleadh Osraí as Laigin mar chúiteamh.<ref>CS 583</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/lebornacertbooko00dilluoft#page/44/mode/2up/search/osraige | teideal = Lebor na cert | suíomh = archive.org | dáta = 2010-07-21 | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Timpeall an ama sin that time (sa bhliain 581 nó 583), mharaigh fir na hOsraí (nó ''Clann Connla'' dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]]) rí deireanach na Corca Laidhe, [[Feradach Finn mac Duach]], agus fuair dúradh ar ais an chuid is mó dá dtailte faoin seachtú haois.<ref>FA 4</ref> Ar feadh na tréimhse seo, tháinig an Chríostaíocht chun cinn, le teacht misinéirí ón mBreatain agus ón Eoraip, agus í faoi bhláth i bhfostaí ach go háirithe. Dar le naomhsheanchas ar marthain, go háirithe faoi [[Naomh Ciarán]] Saighre, bunaíodh i nOsraí an chéad cheannas easpag Chríostaí, roimh theacht [[Naomh Pádraig]] fiú; tá seo ar phlé i measc scoláirí fós, ámh.<ref>Sharpe, O' Riain, and Sperber</ref> Meastar go ndeachaigh Naomh Pádraig tríd an ríocht ag soiscéalú, agus gur bunaíodh eaglais atá nasctha leis sa Domhnach Mór.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9622546 | teideal = C. Ó Drisceoil 2013 Excavation and monitoring in Saint Canice's Cathedral Graveyard | suíomh = academia.edu | dáta = 2013 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150828014009/http://www.academia.edu/9622546/C._O_Drisceoil_2013_Excavation_and_monitoring_in_Saint_Canices_Cathedral_Graveyard_2013_Kilkenny_Archaeology_ | archivedate = 28ú Lúnasa 2015 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | teideal = History of Kilkenny | suíomh = irishwalledtownsnetwork.ie | dáta = 2013-01-18 | dátarochtana = 2017-03-16 |url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170113092246/http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | archivedate = 13ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh [[Naomh Cainnech]] dhá eaglais i nOsraí, [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh féin. Bhí an chathaoir easpag acu siúd i ndiaidh Saighre. ===Borradh Dhál Birn (625 – 795)=== Níltear ar aon intinn i measc scoláirí i dtaobh líon ríthe na Corca Laidhe i nOsraí. Faoi theacht i réim [[Ríthe_na_nOsraí#Ríthe_na_nOsraí_go_dtí_1103|Scannláin Mhóir]] (bás c. 643), ámh, bhí rítheaghlach Dhál Bhirn arís i gceannas, cé go raibh ó an go ham roinnt coimhlinte eatarthu.<ref>{{ lua idirlín | url = http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | teideal = Kings of Osraige | suíomh = sbaldw.home.mindspring.com | dáta = 2011-02-07 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304052359/http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanach na seachtú haoise, tharla achrainn idir na hOsraí agus a gcomharsana i n-oirdheisceart na [[Laigin|Laigean]], go háirithe in éadan mhuintir [[Uí Chinnsealaigh]]. I lár na hochtú haoise, bhí [[Anmchad mac Con Cherca|Anmchadh mac Con Chearca]] ina rí is gníomhaí sa Mhumhain, agus an chéad rí ar thug na hannálaithe faoi deara é.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 576</ref> Tar éis bhás Anmchadha sa bhliain 761, tharla cath cathartha i nOsraí agus tháinig i gcoróin sa deireadh [[Tóim Snáma mac Flainn|Tuaim Snámha mac Flainn]], oidhre as ginealach eile. Sa bhliain 769, bhuaigh Tuaim in éadan mhic [[Cellach mac Fáelchair|Ceallaigh mhic Fhaolchair]] (bás 735) agus is amhlaidh [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghal]] (bás 772) ina measc, agus chuir sé an ruaig orthu.<ref>AU 769.1</ref> Sa bhliain 770, maraíodh é ámh, ag Dúnghal a chomharba is dóigh.<ref>AU 770.2</ref> Bhí na heaglaise faoi bhláth le linn na tréimhse seo. Feictear cléirigh suntasacha as Osraí sna hannála, mar shampla, bhain [[Vergilius of Salzburg|Naomh Fearghal]] cáil idirnáisiúnta amach mar réalteolaí agus easpag [[Salzburg]] san [[an Ostair|Ostair]] an lae inniu. Maraíodh ámh easpag ''Laidcnén mac Doinennach'', abb [[Saighir|Saighre]] sa bhliain 744.<ref>AU 744.1</ref> === Osraí agus na Lochlannaigh (795 – 1014) === Sna naoú agus luath deichiú haoiseanna, a bhuí rochtan thar haibhneacha na Feoire, na Siúire agus na Barú, lonnaigh [[Lochlannaigh]] ar agus timpeall teorannacha na nOsraí.<ref name="academia1970"/> Tharla coimhlint idir na Gaeil agus na Lochlannaigh ar an Siúir chomh luath is an bhliain 812, agus sa bhliain 825, Shell loingeas mór feadh na Feoire agus na Bearú, inflicting a devastating rout on the Osraí.<ref>AU 825.12</ref> Bhunaigh Rodolf mac [[Harald Klak]] [[longphort]] ag Dunrally ar an teorainn le Laois, idir na blianta 850–62.<ref>E. Kelly agus J. Maas. ''Vikings on the Barrow: Dunrally Fort, a possible Viking Longphort in Co. Laois''. In Archaeology Ireland; iml. 9, ui. 3. (1995)</ref> Lonnaíodh longphoirt eile ag [[Baile na Coille (Contae Laoise)|Baile na Coille]]<ref name="fuel">{{ lua idirlín | url = http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown/ | údar = fuel.ie | teideal = Four Courts Press - Woodstown | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160725222631/http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown|archivedate=25 July 2016| df=dmy-all }}</ref> (c.830–860) agus [[Port Láirge]] sa bhliain 914. As an achrann seo uile, tháinig Osraí slán agus leath-neamhspleách i ndeisceart na hÉireann faoi lár na naoú haoise, le linn réimeas fada [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dúnlainge]] (833 - 888).<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/10971308 | sloinne = Lane | ainm = Pádraig G. | teideal = The Vikings and the kingdom of Laois. | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/10971308/The_Vikings_and_the_kingdom_of_Laois._In_P%C3%A1draig_G._Lane_and_William_Nolan_eds._Laois_History_and_Society_Interdisciplinary_Essays_on_the_History_of_an_Irish_County_Dublin_1999_pp_123-159 | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Early Scandinavian Dublin - South-East.svg|deas|mion|Oirdheisceart na hÉireann ''c.'' 900. Léirítear teorannacha na nOsraí le línte poncaithe.]] Chuaigh tionchar Chearbhaill i bhfad agus i ngearr. Rinne sé comhaontas pósta le h[[Ardrí na hÉireann]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], agus chuir sé iachall ar [[Máel Gualae|Maol Guala]], rí Mumhan, neamhspláchas Osraí a aithint sa bhliain 859.<ref>AU 859.3</ref><ref>FA 265, 268</ref> Deirtear sa [[Landnámabók]] Íoslainne Cerball gur rí Áth Cliath agus [[Inse Orc]], cé go creideann aistriú nach bhfuil ann ach an bolscaireacht le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], spreagtha ag sliochtach Chearbhaill [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Phádraig]], sa haonú haois déag.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | teideal = Viking Ireland — Afterthoughts | sloinne = Ó Corráin | ainm = Donnchadh | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009085531/http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | archivedate = 9ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref>. Tá fianaise is imthoisceach ann gur chuir Cearbhall teachtaí chun caidreamh a bhunú le h[[Impireacht na gCairilínseach]] faoi [[Charles Maol]], a bhí faoi freisin na Lochlannaigh.<ref>{{ lua idirlín | url = https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | teideal = Annals of St Bertin | suíomh = classesv2.yale.edu | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119164530/https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref> Ceannaire den scoth ba ea [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Pádraig mac Donnchadha]] (r. 976–996), de mhuintir Chearbhaill, agus glac rítheaghlach na nOsraí an sloinne '[[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]'. Fair dheireadh na 10ú haoise, tharla coimhlint idir na hOsraí agus rí uaillmhianach an [[Dál gCais|Dáil Chais]], [[Brian Bóramha]], a d'éirigh ina Ardrí siar maraíodh é ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Níor ghlac na hOsraí páirt sa chath úd, ach tá scéal ann in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' ina insítear gur thug siad a ndúshlán gaiscígh gortaithe an Dáil Chais ar a shlí abhaile. Is amhrasach é fíoras an scéil seo, dar le roinnt scoláirí, óir gur bolscaireacht í an fhoinse seo.<ref>[[Cogad Gáedel re Gallaib]]; [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]]; ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hanmer.</ref><ref>Lyng, lch. 260-1</ref> ===Osraí agus an chéad bhorradh Éireannach (1015 – 1165)=== Agus meath tagtha ar bhagairt na Lochlannach, tháinig go leor ríochtaí beaga faoi smacht na ríochtaí móra, agus monarcacht láraithe á fhorbairt mar ba ghnáth cé go fuilteach. Bhí tacaíocht na nOsraí in ann iarracht ar an ard-ríogacht a chur chun cinn nó ó rath, cé nach ndearna ríthe na nOsraí féin a leithéid d'iarracht. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadh mac Giolla Phádraig]], rí is cumhachtaí na nOsraí, d'fhéadfaí a rá. Rinne sé creach ar an Mí agus Áth Cliath, agus threascair sé na Laigin sa bhliain 1033. Shocraigh sé [[Aonach Charmáin]] agus bhí sé ina rí sa dá ríocht go dtí a bhás sa bhliain 1039. Sna blianta 1085 agus 1114, ámh, dódh cathair Chill Chainnigh.<ref>ACM 1085.10, 1114.12</ref> Tharla athruithe móra i gcaitheamh eagar agus cleachtaí na heaglaise Éireannaí, ag ailíniú le gluaiseacht [[leasú Ghréagóra]] a bhí ar siúl ar an mór-roinn. Go suntasach, tharla [[Sionad Ráth Bhreasail]], mar chuid den ghluaiseacht seo i dtuaisceart Osraí sa bhliain 1111.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/AMemoirIntroductory | quote = location of the synod of rath breasail | title = A memoir introductory to the early history of the primacy of Armagh | author = Robert King | page = [https://archive.org/details/AMemoirIntroductory/page/n42 83] | accessdate = 2017-03-16 | year = 1854 }}</ref> Faoin luath-12ú haois, bhí Cath cathartha ar siúl sa rítheaghlach agus scaradh an ríocht ina trí chuid. Sa bhliain 1103, maraíodh [[Gilla Pátraic Ruadh|Giolla Pádraig Rua]] agus mórán dá mhuintir ar feachtas i dtuaisceart Éireann.<ref>AU 1103.5</ref> Tháinig ansin beirt éilitheoirí Mhic Giolla Phádraig chun cinn: [[Domnall Ruadh Mac Gilla Pátraic|Domhnall Rua]] i 'dTuaisceart Osraige' nó 'Leath Osraige'; agus Cearbhall i 'nDeisceart Osraige'. I dteannta sin, d'fhógair dhá chlann a neamhspleáchas ar riail Mhic Giolla Phádraig, mar a bhí, Uí Caollaí as [[Magh Lacha]] agus Uí Foirchealláin as Osraí is faide ó thuaidh.<ref name="google2">{{ cite book | title = The history and antiquities of the diocese of Ossory | author = Carrigan, W. | date = 1905 | volume = 1 | publisher = Sealy, Bryers & Walker | url = https://books.google.com/books?id=74QNAAAAYAAJ | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Thart timpeall ghleann torthúil na Feoire, níos seasmhaí a bhí an scéal, agus tugtar go minic sna hannála ach "Osraige" ar an áit. In ainneoin a scartha, bhí neart cumhachta fós ag na hOsraí na Laigin a chloí.<ref>ACM 1154.15</ref> Mar chúiteamh, rinne an Ardrí [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]] ionsaí orthu le slua mór sa bhliain 1156. Scrios sé an ríocht ó bhun go barr, agus chuir sé go hoifigiúil faoi smacht na Laighean í.<ref>ACM 1156.17, 1157.10</ref> ===Meath le linn ionradh na Normannach (1165 – 1194)=== Bhí ardú achrainn idir hOsraí agus na Laigin roimh ionradh Na Normannach. Sna 1150í, rinne an tArdrí high king [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ollscrios ar Osraí, ag sí is ag creachadh an ríocht go léir, agus á chur faoi smacht Laigin. Is suntasach é gur cuireadh ar altramas chuig tuaisceart Osraí, i gcríocha Uí Caollaí, [[Diarmaid mac Murchadha]], a bheadh lá breá éigin ina rí Laighean agus a thugfadh cuireadh dosna Normannaigh go hÉirinn. Mar rí, tháinig sé go mion minic chun cumhacht na nOsraí a thabhairt i gcás. Tar éis dheoraíocht agus filleadh ar ais mhic Murchadha sa bhliain 1167, cuireadh leis an teannas idir na hOsraí agus na Laigean, óir gur dalladh [[Éanna mac Diarmada|Éanna]], mac agus rídhamhna mhic Murchadha ag [[Donnchad Mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí.<ref>MCB 1167.4</ref> Tháinig an chéad arm amhas mhic Murchadha faoi cheannas [[Robert FitzStephen]] i dtír gar do theorainn Osraí ag [[Banú]]. Gabh siad [[Loch Garman]] agus d'ionsaigh ar an dtoirt hOsraí, ag tógáil gialla mar comhartha géillte.<ref>MCB 1167.6</ref> Níos déanaí fós, tháinig arm cúnta faoi [[Raymond FitzGerald]] (le Gros) i dtír ag [[Port Láirge]], agus bhuaigh coimheascar in aghaidh na n-áitreabhach.<ref>MCB 1167.9</ref> Faoin mbliain 1169, bhí [[Strongbow]] féin tagtha i dtír ag Port Láirge le slua mór. Phós sé iníon mhic Murchadha, [[Aoife MacMurrough|Aoife]], agus rinne sé slad ar an gcathair.<ref>MCB 1169.2</ref> Níos deireanaí an bhliain úd, tharla cath mór sna coillte i nOsraí gar d'[[Achadh Úr]] nuair a chloígh mac Murchadha agus a chomhghuaillithe faoi cheannas [[Robert FitzStephen]], [[Meiler FitzHenry]], [[Maurice de Prendergast]], Miles FitzDavid, agus Hervey de Clare (Montmaurice), arm níos mó faoi [[Domnall Mac Gilla Pátraic|Domhnall Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí, tar éis [[cúlú bréagach|chúlaithe bhréagaigh]] i rith chatha trí lá.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA16 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref><ref name="yolasite">{{ lua idirlín | url = http://freshford.yolasite.com/ | foilsitheoir = freshford.yolasite.com | teideal = WWW.Freshford.com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130827/http://freshford.yolasite.com/ | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, thréig de Prendergast agus a bhuíon [[Flóndras|Phléimeannach]] ó champa mhic Mhurchadha agus sheas sé le harm Domhnaill i nOsraí, sulfar fhág sé an tír le feadh tamaill.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA22 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> [[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg | mion | deas | ''[[Pósadh Aoife agus Strongbow]]''; léiriú rómánsaithe den phósadh taobh laistigh de [[Port Láirge|Phort Láirge]] scriosta le [[Daniel Maclise]]. Tharla an-chuid d'ionsaí na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn laistigh de agus thart timpeall na nOsraí.]] Sa bhliain 1170, fuair mac Murchadha bás, agus d'éirigh Strongbow ina rí de facto na Laighean, agus Osraí san áireamh, dar leis. Rinne Strongbow agus Mac Giolla Phádraig conradh ag [[Bábhún Ó nDuach]], áit a tharrtháil de Prendergast rí na n Osraí ó dhúnmharú fealltach.<ref>Lyng. ''The Fitzpatricks of Ossory'', lch. 260.</ref> Ina dhiaidh sin, rinne Strongbow agus arm Uí Bhriain ionsaí ar Osraí. Sa bhliain 1171, tháinig [[Anraí II Shasana]] i dtír ag Cuan Phort Láirge le slua Sasanach ar cheann dá leithéid is mó ar tháinig go hÉirinn riamh. Ar bhruach [[an tSiúir|na Siúire]], ghéill d'Anraí go leor ríthe agus taoiseach as deisceart na tíre, rí Thuaisceart Osraí, Domhnall Mac Giolla Phádraig, san áireamh.<ref>MCB1172.2</ref> Sa bhliain 1172, bhronn Strongbow tailte i nAchadh Bhó, tuaisceart Osraí, ar an eachtránaí Normannach, Adam de Hereford.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=5KTPAAAAMAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sir+john+gilbert+facsimiles+of+national+manuscripts#v=onepage&q&f=false | title = National Manuscripts of Ireland: Account of Facsimiles of National | page = 1 | dátarochtana = 2017-03-16 | last1 = Public Record Office | first1 = Ireland | year = 1879 }}</ref> B'éigean d'Anraí filleadh ar ais go Sasana tar éis dúnmharú [[Thomas Becket]] agus [[Éirí Amach 1173–74]], ach lean an comhrac ar aghaidh i nOsraí. Rinne Raymond FitzGerald creach ar Uíbh Fhailí, agus chuaigh sé trí Osraí ansin ar a shlí chun cath cabhlaigh a bhuachan ag Port Láirge. Chloígh ansin slua as Áth Cliath Hervey de Clare i Osraí. Sa bhliain 1175, thug na hOsraí tacaíocht le harm faoi cheannas Raymond FitzGerald chun cathair Luimnigh, a bhí faoi léigear [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir Uí Bhriain]], a fhuascailt. Deir [[Gearóid Bhreathnach]] gur cloíodh fir Chill Chainnigh ag Arm Normannach as an Mí. Bhain an eachtránaí mór le rá, [[Robert le Poer]], tailte i nOsraí, ach maraíodh ann é níos deireanaí ag troid in aghaidh mhuintir na háite. Sa bhliain 1185, tháinig [[Eoin Shasana]], tiarna Éireann, ar turas go hÉirinn, chun concas na Normannach a dhaingniú. Tháinig sé i dtír ag Port Láirge gar do theorainn Osraí. Glac sé dílseacht na n-uaisle Gaelacha, agus chuaigh sé trí Osraí chuig Áth Cliath, ag socrú go dtógfaí Réine caisleán sa dúiche. Rí deireanach Osraí láir atá taifead air ba ea [[Maelseachaill Mac Gilla Patráic|Maolsheachlainn Mac Giolla Phádraig]], a fuair bás sa bhliain 1193, sin nó 1194.<ref>LC 1193.13</ref><ref>FM 1194.6</ref> Mhair fós ámh go dtí lár na séú haois déag an ríocht ó thuaidh, ar a glaodh ina dhiaidh sin "[[Osraí Uachtarach]]" === Osraí Uachtarach agus Cill Chainnigh (1192–1541) === Faoin mbliain 1192, bhí an Normannach mór le rá [[William Marshal]] tagtha ar an bhfód i nOsraí. Phós sé [[Isabel de Clare]], iníon Strongbow agus Aoife ní Dhiarmada Mhic Mhurchadha, agus leis sin éilimh ar thailte ann. A bhuíochas do Mharshal, Rinneadh cúlghairm ar chearta ársa Mhic Giolla Phádraig agus fógraíodh forógra díbeartha don chlann go léir as deisceart Osraí.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=74QNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA69 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Chuaigh Mhic Giolla Phádraig ar deoraíocht chun na gceachtar ó thuaidh, Magh Lacha agus Uí Fhoirchealláin (ar a glaodh [[Osraí Uachtarach]] as sin amach), i gcogadh talún le cead bliain go leith anuas.<ref name="gerdooley">{{ lua idirlín | url = http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | foilsitheoir = gerdooley.com | teideal = The Kingdoms of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017003121/http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De bharr an chíor thuathail a tharla, bhog an t-easpag Osraí, [[Felix Ó Dúnlainge]], an chathaoir easpaig go buan ó Achadh Bhó go Cill Chainnigh. Críochdheighleadh agus roinneadh an chuid is mó d'Osraí i measc eachtránaithe Normannacha éagsúla.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | teideal = County Kilkenny - Geography Publications - Specialising in books of Irish history, geography and biography | foilsitheoir = Geography Publications | dáta = 2004-12-18 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304002315/http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tháinig is dóigh Sir [[Thomas FitzAnthony]], ar a bronnadh an-chuid tailte i nÓsraí Íochtarach agus áiteanna eile and elsewhere (ainmníodh 'Thomastown' [[Baile Mhic Andáin]], Co. Cill Chainnigh, as). Riarthóir tábhachtach agus and rathúil ba ea é, agus ceapadh ina [[seanascal|sheanascal]] na Laighean ón mbliain 1215 go dtí 1223 ar a laghad.<ref>{{ lua idirlín | last = O'Brien | first = Niall | url = http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | teideal = Medieval News: Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator | suíomh = Celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie | dáta = 2015-02-24 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20170317220323/http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | archivedate = 17ú Márta 2017 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/11618666 | teideal = Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator - Niall C.E.J. O Brien | suíomh = Academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235357/http://www.academia.edu/11618666/Thomas_Fitz_Anthony_Thirteenth_century_Irish_administrator | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Faoi dheireadh an cheathrú haoise déag, bhí an chuid is mó d'Osraí deisceartach ceannaithe nó faighte le hoidhreacht ag an gclann [[de Buitléir]]. Cheannaigh siad Caisleán Chill Chainnigh agus riail siad ann mar iarlaí [[Urmhumhain]] agus, níos deireanaí, [[iarlaí Osraí]], an iarlacht as a ndearnadh [[Contae Chill Chainnigh]]. Le linn na ré seo, is beag nárbh ionann Cill Chainnigh agus Ath Cliath ó thaobh ionad cumhachta de. Bhíodh cruinnithe ag parlaimint ann chomh luath is 1293 agus go minic arís go dtí an bhliain 1536.<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = County Kilkenny Ireland – History Timeline | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161026215418/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | archivedate = 26ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Le linn ionradh [[Edward Bruce]] ar Éirinn, ghabh sé go sealadach [[Gabhrán]], ionad ríoga na nOsraí tráth. Sa bhliain 1367, cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh]] i bhfeidhm, ag iarraidh pósadh agus trádáil idir na Sasanaigh agus na Gaeil a chosc, ach ba bheag an mhaith é. Tógadh Osraí Uachtarach i dTiarnas na hÉireann le h[[Anraí VIII Shasana]] isteach sa bhliain 1537, nuair a ghéill [[Barnaby Mac Giolla Phádraig]], faoin bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]'. Mar thoradh íorónta, caomhnaíodh cultúr na nGael sa cheantar le tamall fada fós, óir nár mheas an Choróin Shasana gur bhagairt é an ceantar agus ligeadh dó.<ref>Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland: c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship & Settlement.''(2001) ll. 77-97.</ref> Sa bhliain 1541, uaislíodh Mac Giolla Phádraig faoin teideal [[Barún Osraí Uachtarach]]. Bronnadh ar an gclann nua deireanaí na teideal [[Iarla Osraí Uachtarach]] agus [[Barún Bhaile an Chaisleáin]], a fuair an duine deargach acu, [[Bernard FitzPatrick]], bás sa bhliain 1927. I ndeireadh na dála, bhí na hOsraí ar cheann desna rítheaghlaigh is ársa riamh i n-iarthar na hEorpach. == Clanna Osraí == I [[Leabhar na gCeart]], glaoitear '''Síol Bhreasail Bhric''' (''Síl mBresail Bricc'') ar na hOsraí, ainmnithe as sinsear i bhfad amach, [[Bressail Bricc|Breasal Breac]].<ref name="maryjones">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | foilsitheoir = maryjones.us | teideal = The Book of Rights | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170604191534/http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | archivedate = 4ú Meitheamh 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhí beirt mhac ag Breasal Breac: Lughaidh, sinsear na [[Laigin|Laigean]]; agus [[Connla mac Bressail Bricc|Connla]], sinsear na nOsraí trí [[Óengus Osrithe]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | teideal = Part 2 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233452/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054/text039.html | teideal = Part 39 of The History of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | accessdate = 2017-03-16 | df=dmy-all }}</ref> Glaoitear scaití '''Clann Connla''' ar na hOsraí dá bharr.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | df = dmy-all }}</ref> Glacadh sloinnte le himeacht ama agus lineages multiplied, Is iad a leanas na clanna dúchais roimh theacht na Normannach:<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | suíomh = rootsweb.ancestry.com | dáta = 2003-10-25 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170530223749/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | archivedate = 30ú Bealtaine 2017 | df = dmy-all }}</ref> * [[Mhic Giolla Phádraig]], de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] * [[Uí Dhubhsláine]] as [[An Choill Uachtarach|Coill Uachtarach]] * [[Uí Úracháin]] as [[Uí Fhairchealláin]] * [[Uí Bhruaideadha]] of ''Ráth Tamhnaige'' * [[Uí Chaollaí]] of ''Dairmag Ua nDuach'' ([[Darú, Contae Laoise|Darú]]), a athraigh a shloinne go hUa Faoláin, mar a mhaígh [[William Carrigan|Carrigan]] * [[Uí Fhaoláin]] of [[Clár Maí Locha]] (Uí Caollaí tráth) * [[Uí Bhróithe]] of ''Mag Sédna * [[Uí Chaibhdheanaigh]] as ''Mag Airbh * [[Uí Ghlóiairn]] as [[Callainn]] * [[Uí Dhonnachadha]] as ''Mag Máil * [[Uí Chearbhaill]] as ''Mag Cearbhail * [[Uí Bhraonáin]] as ''Uí Duach * Uí Caollaidhe of ''Uí Bhearcháin * [[Mhic Bhraoin]] as ''Na Clanna * [[Uí Bhruadair]] as [[Uíbh Eirc]] * [[Uí Dheaghaidh]] as [[Uí Dheá]] == Rítheaghlach == {{main|Ríthe na nOsraí}} <!--Teidil * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Ríthe Ghabhráin]] * [[Ríthe na Laighean]]<ref>[[Annála Uladh]], AU 1033.4, [[Annála Loch Cé]], 1033.3, [[Annála Tiarnaigh]], AT 1033.5</ref> * Rí [[Áth Cliath]] '''[[Ríocht na hÉireann]]''': * [[Barún Osraí Uachtarach]] * [[Iarla Osraí Uachtarach]] * [[Barún Ghabhráin]] * [[Barún Bhaile an Chaisleáin]] --> Tá a nginealach rianta ag an gclann mheánaoiseach, [[Mhic Giolla Phádraig]], siar go dtí [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]]. Tá foinse thábhachtach ar ''Donnchada mac Gilla Patric'' caomhnaithe sa Bodleian Library, sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]] (aitheanta fosta mar Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | teideal = Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304032905/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | archivedate=4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>''[https://web.archive.org/web/20020812202134/http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Bodleian manuscript]''</ref> * [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]], leathstairiúil, chéad rí sa ginealach, a bhfuil an ríocht ainmnithe as, a mhair a deirtear sa chéad nó dara haois. * [[Lóegaire Birn Búadach|Laoghaire Burn Buadach]], a bhfuil an rítheaghlach, mar a bhí [[Dál Birn|Dál Bhirn]], ainmnithe as. * [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] (Rí Osraí ó 846 go 888;<ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Uladh]], [[Annála na gCeithre Máistrí]]</ref> Rí [[Áth Cliath]] ó 872 go 887;<ref name="Landnámabók">Landnámabók</ref><ref>Cogadh Gaedhel Re Gallaibh (aistr. le Todd), lch. 297</ref> Iarla [[Inse Orc]] roimh 888<ref name="Landnámabók"/>). Sinsear díreach [[Mhic Giolla Phádraig]] ba ea Cearbhall. Feictear é go suntasach sna hannála agus foinsí stairiúla eile mar rí Críostaí a chloíonn a naimhde, go háirithe na [[Lochlannaigh]] [[págántacht|págánacha]]. Ina ainneoin sin, bhí gaol ar leith aige leis na Lochlannaigh ([[Gall-Ghaeil]]), agus feictear é féin ainm "''Kjarvalr Írakonungr''" i roinnt ginealach Íoslainne trína iníonacha. San [[Landnámabók]], tá Cearbhall san áireamh i measc cheannairí is suntasaí na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach<!-- le bogadh:, [[Pápa]]í [[Adrian II]] agus [[Pápa Seán VIII|John VIII]]; [[Byzantine]] Emperors [[Leo VI the Wise]] and his son [[Byzantine Emperor|Alexander]]; [[Harald Fairhair]], king of [[an Iorua]]; [[Eric Anundsson]] and his son [[Björn Eriksson]] rulers of Sweden; [[Gorm the Old]], king of Denmark; and [[Alfred the Great]], king of [[Sasana]]-->.<ref name="snerpa">{{ lua idirlín | url = http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm | foilsitheoir = snerpa.is | teideal = Landnámabók (Sturlubók) | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|archivedate=10ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí Cearbhall chomh cumhachtach sin go ndearna sé creach ar thailte a dheartháir chéile, an tArdrí, ach dá bharr sin, scaradh na hOsraí amach ó chúige Mumhan. Tá taifid ann go raibh sé ina rí Áth Cliath (ó 872 go 888) agus Inse Orc i bhfad i gcéin. * [[Land ingen Dúngaile|Lann]] ní [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghaile]]. Pearsa shuntasach ba ea banfhlaith Lann agus na hOsraí ag teacht go chun cinn faoi cheannas a dearthár, Cearbhall, ina raibh sí páirteach ann. Bhí sí pósta le an Ardrí mór le rá, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maoil Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (réimeas 846-862). [[Flann Sionna]] ba ea a mac, Ardrí 879-916, agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn mac Flainn]] a garmhac. * [[Gilla Pátraic mac Donnchada]] (rí Osraí 976 - 996), foinse an ainm athratha ''Mac Giolla Phádraig''. Bhí sé pósta le [[Máel Muire ingen Arailt|Maol Muire ní Arailt]], is dócha bean [[Uí Ímair]]. Deargnamhaid [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ba ea é, a ghabh i ngéibhinn é sa bhliain 983 agus a scaoil saor é an bhliain dár gcionn.<ref>AI 983.4, 984.2</ref> Níos deireanaí ina shaol, scrios sé [[ríocht na Mí]]. Maraíodh é i mbun catha in aghaidh [[Donnduban mac Imair|Dhonnabháin mhic Íomhair]], rí Luimnigh, agus [[Domnall mac Fáelán|Dhomhnaill mhic Fhaoláin]], rí na nDéise. * [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Pádraig]] (rí Osraí 1003-1039; rí Laigean 1033-1039). Mharaigh sé duine ar dhuine: a chol ceathrar, rí Ceallach (1003); [[Donn Cuan mac Dúnlainge]], rí Laigean (1016); Tadhg Ó Riain, rí Uí Drona;<ref>AU 1016.6</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1016.4</ref><ref>[[Chronicon Scotorum]], CS 1014</ref><ref>ACM 1015</ref> Sitriuc mac Ímair, king of [[Port Láirge]] (1022).<ref>AT 1022.2</ref><ref>CS 1020</ref><ref>AFM 1022</ref> Chaith sé Cáisc na bliana 1026 ar chuairt le [[comharba]] Phádraig agus Donnchadha Uí Bhriain.<ref>AI 1026.3</ref> Dhall sé a ghaol 1027, ''Tadc mac Gilla Pátraic'' sa bhliain 1027.<ref>AU 1027.2</ref><ref>ALC 1027.2</ref><ref>AT 1027.2</ref><ref>ACM 1027</ref><ref>ACMN 1027</ref> Rinneadh rí Laigean de sa bhliain 1033, agus d'eagraigh [[Aonach Carman]] chun a ríogacht a cheiliúradh celebrate his over-kingship.<ref>AU 1033.4</ref><ref>ALC 1033.3</ref><ref>ACM 1033</ref> Chuaigh sé i gceannas air chomh fada is [[Cnóbha]] agus [[Droichead Átha]] sa bhliain 1039.<ref>AT 1039.6</ref><ref>ACM 1039</ref> Fuair sé bás ann bhliain chéanna.<ref>AU 1039.2</ref><ref>ALC 1039.2</ref><ref>AT 1039.7</ref><ref>AI 1039.7; ní glaoitear ar ach rí Osraí</ref><ref>after a long illness, AFM 1039; ''iar m-beith i n-galar fhotta'', tar éis bheith bí ngalar fada</ref><ref>ACMN 1039</ref> Is léir gur sheanathair Dhonnchadha é [[Gofraid mac Arailt]] [[Uí Íomhair]], [[Ríocht na nOileán|Rí na nOileán]], trína iníon Maol Muire. Mar fíor, de shliocht Uí Íomhair iad Mhic Giolla Phádraig.<!-- King Cerball was an ally of their (probable) founder [[Ivar the Boneless]], the Viking king of [[Port Láirge]]. It is also possible that Donnchad's father, Gilla Pátraic mac Donnchada, was somehow a relation of Ívar the Boneless, who had a son named Gilla Pátraic.--> * [[Derbforgaill ingen Tadhg Mac Giolla Pádraig|Dearbhail ní Thaidhg Mhic Giolla Phádraig]] (bás 1098), pósta le [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]], rí na Mumhan agus Ardrí de facto na hÉireann. Bhí beirt mhac aici leis: Tadhg agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], a ndearadh Ardrí de in am trátha. Fuair sí bás sa bhliain 1098 i nGleann Dá Loch.<ref>AT 1098.1</ref> == Naoimh le naisc Osraí == Bunaíodh na mainistreacha ag [[Saighir]], [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh ag naoimh Chríostaí. D'fhorbraíodh foghlaim, litríocht agus cultúr na ríochta faoi thionchar na gceannairí creidimh úd, agus iad faoi phátrúnacht na ríthe.<ref name="kilkennyarts1">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140826133753/http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | archivedate = 26ú Lúnasa 2014 | df=dmy-all }}</ref> Insítear ina bheatha g ndeachaigh [[Naomh Pádraig]] tacar na nOsraí en route chuig an [[Mumhain]], ag soiscéalú, ag tiontú, ag bunú eaglaisí, agus d'fhág sé ina dhiaidh deisceabal darbh ainm Mairtín.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201009/ | teideal = Betha Phatraic | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | }}</ref><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=3g7OAAAAMAAJ&pg=PA391&lpg=PA391&dq=church+of+st.+martin+in+ossory#v=onepage&q=church%20of%20st.%20martin%20in%20ossory&f=false | title = Loca Patriciana: An Identification of Localities, Chiefly in Leinster | author = John Francis Shearman | page = 391 | accessdate = 2017-03-16 | year = 1882 }}</ref> Tá roinnt mhaith naomh agus naisc acu leis na hOsraí, ag ábhair agus laistigh d'Éirinn, agus thar lear sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] agus san [[Eoraip]]: * Naomh [[Ciarán Shaighre]] "Seanóir", ball de rítheaghlach Dhál Bhirn. Deirtear go raibh soiscéalaíocht á dhéanamh aige sa ríocht roimh theacht Naomh Pádraig.<ref>{{ lua idirlín | url = https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-04-02 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407074544/https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh sé a eaglais i Saighir, cathaoir easpaig na ríochta in am trátha agus áit adhlactha a ríthe. Tháinig Naomh [[Carthage Seanóir]] i gcomharbacht air. Tá lá fhéile Ciaráin ar sn 5ú Márta, i dteannta le Carthage agus [[Naomh Piran]]. Tá [[Coláiste Chiaráin]] (an meánscoil Chaitliceach Rómhánach is sine in Éirinn) ainmnithe as.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150307101228/http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | archivedate=7 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> I g[[Corn na Breataine]], creidtear gurb ionann Ciarán agus Piran, naomhphátrún mhianadóirí stáin agus an Choirn féin.<ref name="cornwall">{{ lua idirlín | url = http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | foilsitheoir = cornwall.gov.uk| teideal = Cornwall Council | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | archivedate = 7ú Márta 2014| df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stpiran.org/st-piran.html | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-07 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094303/http://www.stpiran.org/st-piran.html | archivedate = 7ú Márta 2014 | df=dmy-all }}</ref> Tá dealbh de Chiarán ar barr Theach Caibidle Naomh Mhuire i gCill Chainnigh.<ref name="vanderkrogt">{{ lua idirlín | url = http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | foilsitheoir = vanderkrogt.net | teideal = Kilkenny – Cill Chainnigh – Saints Patrick and Kieran | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002738/http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|mion|200px|[[Fuinneog dhaite]] le Naomh [[Ciarán Saighre]]]] * Naomh [[Carthage Seanóir]], mac nó garmhac [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fhraoigh]] agus comharba Chiaráin ag Saighir. Ceiliúrtar a lá féile i dteannta le Ciarán ar an 5ú Márta. * Naomh [[Cainneach Achadh Bhó]], a bhunaigh dhá mhainistir i nOsraí sa 6ú haois, ag Achadh Bhó agus Cill Chainnigh. Tá a lá féile ar an 11ú Deireadh Fómhair. [[Íomhá:St. Cainneach Bust.jpg|mion|200px|Dealbh bhrád poiblí de [[Cainneach Achadha Bhó|naomh Cainneach]] i gcathair [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]], a bhunaigh eaglais ann sa 6ú haois]] * Naomh ''[[Modomnoc]]'' Osraí, chuaigh ar turas go dtí [[an Bhreatain Bheag]] mar deisceabal of [[Naomh Daithí]], agus deirtear gur thóg sé leis na chéad choirceoga ceansaithe de [[beach mheala|bheacha mheala]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | teideal = Topography of Ireland | suíomh = yorku.ca | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160617041654/http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | archivedate = 17ú Meitheamh 2016 | df = dmy-all }}</ref> His feast is 13 February.<ref name="pravoslavie">{{ lua idirlín | url = http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | foilsitheoir = pravoslavie.ru | teideal = Dmitry Lapa. Holy Father Modomnoc of Ossory, Patron Saint of Bees. Commemorated: February 13/26 / OrthoChristian.Com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170227150628/http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | archivedate = 27ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> {{cquote|'' h-I curchán Mo Domnóc,<br> anair tar muir n-glédenn,<br> do-bert, brígach núalann,<br> síl m-búadach m-bech n-Erenn.<br>'''~ Félire Óengusso'''<ref name="archive">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/martyrologyoeng01stokgoog#page/n118/mode/2up | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli dé | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> }} * Naomh [[Scuithin]], bhí nasc aige leis an mBreatain Beag agus Baint Daithí. Aiséiteach a bhí sé i n-oirthear Osraí, in what is now [[Caisleán an Bhairínigh]] agus [[Baile an Fhréinigh]]. * Naomh [[Nem Moccu Birn]], chomharba naoimh [[Éanna Árann]], ball de Dhál Bhirn, gaol le Naomh Ciarán Saighre.<ref name="ucc.ie">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 14ú Meitheamh. * Naomh ''[[Broccán Clóen|Brógán Chluana]]'' [[Ros Toirc]], údar an dán cáiliúil ag moladh [[Brigit|Bhríd]] Chill Dara (le fáil in ''[[Liber Hymnorum]]''<ref name="youtube">{{ lua idirlín | url = https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | foilsitheoir = youtube.com | teideal = The Hymn to Saint Brigid of Brogan-Cloen from the Liber Hymnorum (Broccan's Hymn) – YouTube| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160310152606/https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | archivedate = 10ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus luaite i bh[[Félire Óengusso]] faoi 17ú Meán Fómhair.<ref name="google3">{{ cite book | title=Feĺire Ońgusso Ceĺi De.́: The Martyrology of Oengus, the Culdee| author=Stokes, W. | date=1905 | publisher=Harrison and sons, printers | url=https://books.google.com/books?id=Ub4UAAAAQAAJ | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> * [[Molua]], a bhunaigh mainistreacha ag [[Cill Dalua]] agus Cluain Fearta-Molua<ref name="earlychristianireland">{{ lua idirlín | url = http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | foilsitheoir = earlychristianireland.net | teideal = Kyle (clonfert-mulloe), County Laois | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002627/http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="megalithicireland">{{ lua idirlín | url = http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html| foilsitheoir = megalithicireland.com | teideal = Clonfertmulloe | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161024084449/http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html | archivedate = 24ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> i dtuaisceart Osraí.<ref name="crsbi">{{ lua idirlín | url = http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/|foilsitheoir = crsbi.ac.uk | teideal = Kyle (Clonfert Mulloe) · The Corpus of Romanesque Sculpture in Britain &amp; Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002522/http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir [[Féilire Dhún na nGall]], fuair Molua mac Cárthaigh a oiliúint faoi Naomh [[Comgall|Cóghall]] as mainistir [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]]. Cárthach mac ''Dagri'' ba ea a athair, agus Soichle Dhál Bhirn a mháthair.<ref name="archive2">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/historyandantiq05carrgoog#page/n16/mode/2up | teideal = The history and antiquities of the diocese of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="anglican">{{ lua idirlín | url = http://stormont.down.anglican.org/molua.htm | foilsitheoir = stormont.down.anglican.org | teideal = St Molua's Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305083315/http://www.stormont.down.anglican.org/molua.htm | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Molann [[William Carrigan]] gur rugadh é timpeall na bliana 540, agus tuairiscítear a thásc i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 605. Tá a lá féile ar an 4ú Lúnasa. * [[Naomh Gobhán]], bhunaigh sé andaine de mhainistir Sheanleithghlinne, agus ansin chuaigh sé agus bhuíon mhanach go dtí [[Cill Lamraí]]. Pléitear fós ar bhunaigh sé Cill Lamraí nó ar fheabhsaigh é ach amháin, ach bhain sé clú agus cáil amach le linn a cheannaireachta. Deir Féilire Aonghasa faoi: {{cquote|''of Gobban of Cell Lamraide in Hui Cathrenn in the west of Ossory, a thousand monks it had...''"<ref name="ucc.ie"/>}} * Naomh Finneach [[Cill Fhinnche|Chill Fhinnche]], deirtear i bhFéilire Aonghasa gur 'mhairtíreach' é, ach is dóigh go luann sin ach a dheoraíocht. Tá a lá féile ar an 2a Feabhra.<ref name="storify">{{ lua idirlín | url = https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | foilsitheoir = storify.com | teideal = Tweeting Saints in Medieval Irish Martyrologies - February (with images) · PeritiaEditors · Storify | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017015510/https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> * [[Naomh Muicin]], easpag agus athair faoistine. De réir a ginealaigh sa [[Leabhar Laighneach]], oidhre de Dhál Bhirn é: ''Muccin, son of Mocha, son of Barind, son of Findchadli, son of Dega, son of Droida, son of Buan, son of Loegaire birn buadhach, son of Aengus Osrithe. Decnait, daughter of Gabrin, [agus] sister of Fintan of Cluain-Eidhnech, was Muccin's mother''. [[Fiontán Chluain Eidhneach|Naomh Fiontán]], bhunaitheoir Chluain Eidhneach, ba ea a uncail. Is naomhphátrún é de Mhaighean, Cill Dara Maí, Cill Doire agus [[Baile na gCaorach]]. Feictear é i bh[[Féilire Thamhlachta]]. Fuair sé bás sa bhliain 630, agus tá a lá féile ar an 4ú Márta. * [[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], abb Achadh Bhó san 8ú haois, chuaigh sé go dtí [[an Fhrancóin]] áit a chuir [[Pippin Óg]] fáilte roimhe. Chuaigh sé ansin go dtí Salzburg, ar chuireadh [[Odilo, Diúc na Baváire]], agus rinneadh easpag de i ndeireadh na dála, agus tá sé aitheanta dá bharr as sin amach mar Vergilius Salzburg. Tá a lá féile ar an 27ú Samhain. [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|mion|200px|[[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], as Osraí ó dhúchas, a d'éirigh ina easpag [[Salzburg]], [[an Ostair]].]] * [[Óengus Tamlachta|Aonghas Thamhlachta]], tiomsaitheoir an chéad fhéilire de naoimh Éireannacha, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]. Rugadh agus tugadh é i nOsraí thuaidh ag [[Clúain Éidhneach]], agus thosaigh sé a ghairm mhanaigh ann, mar a deirtear ina fhéilire.<ref name="ucc">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 11ú Márta. * Deirtear gur ghoid crosáidirí taisí [[San Nioclás]] ó [[Bari|Bhari]], agus gur adhlacadh iad i nOsraí gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]]. Tá leac ar an uaigh. Tharlódh seo go díreach tar éis titim Osraí Theas mar ríocht, cé gur mhair fós tríú cuid di sa tuaisceart. [[Íomhá:St Nicholas' Tomb.jpg|mion|200px|Leac uaighe [[San Nioclás]], mar a mheastar]] * De réir sean-nóis, chuaigh [[Naomh Pádraig]] trí Osraí,<ref name="google4">{{ cite book | title=The Life and Writings of St. Patrick: With Appendices, Etc | author=Healy, J. | date=1905 | publisher=M. H. Gill & son, Limited | url=https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog | page=[https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog/page/n432 408] | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> agus deir an 'Beatha' lá Naomh Ciarán gur oirnigh Pádraig fear Osraí darbh ainm Máirtín.<ref name="ucc2">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201000F/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = Bethada Náem nÉrenn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521003358/https://www.ucc.ie/celt/published/T201000F/index.html|archivedate=21 May 2017 | df=dmy-all }}</ref> <!--A freestanding statue of him erected in honor of the bishop of Ossory stands in Kilkenny, in addition to other local commemorations.<ref name="vanderkrogt"/--> Thóg rítheaghlach na núdarás a sloinne, [[Mhic Giolla Phádraig]] in ómós an naoimh, as a sinsear den 10ú haois, [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]. Is amhlaidh nach bhfuil ach sampla nó dhó eile de theaghlaigh agus sloinne naofa acu, mar atá Uí Mhaoil Seachlainn, [[ríthe na Mí]]. == Suíomhanna stairiúla == Caomhnaítear i gContaetha Laoise agus Cill Chainnigh go léir suíomhanna ársa agus mheánaoiseacha nasctha le ríocht na nOsraí.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208051944/http://archive.irishartsreview.com/irisartsrevi2002/pdf/2008/20493323.pdf.bannered.pdf Irish Arts Review] (PDF)</ref> Forbraíodh sean-nós dea-fhianaithe tsnoíodóireacht cloiche, go háirithe d'[[Ardchros|ardchrois Éireannacha]], faoi phátrúnacht Dhál Bhirn / Mhic Giolla Phádraig.<ref name = "kilkennyarts1"/><ref>Lyng, T., The FitzPatricks of Ossory, Old Kilkenny Review, Iml. 2, ui. 3, 1981, lch. 261.</ref> Go deimhin, faightear beagnach gach luath-ardchros laistigh de ríocht atá na nOsraí nó ar a teorannacha.<ref>{{ lua idirlín | ainm = Nancy | sloinne = Edwards | dáta = 1982 | teideal = A reassessment of the early medieval stone crosses and related stone sculpture of Offaly, Kilkenyn and Tipperary | url = http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | suíomh = etheses.dur.ac.uk | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151208164620/http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | archivedate = 8ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Tá dea-shamplaí le feiceáil ag [[Cionn Eitigh]], [[Áth Éine]] agus [[Cill Lamraí]], i measc eile. Deirtear gur bhunaigh [[Naomh Ciarán]] an mainistir mór le rá i [[Saighir]], sa [[An Cláirín|Chláirín]] an lae inniu.<ref name = "bravehost">{{ lua idirlín | url = http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | foilsitheoir = irishantiquities.bravehost.com | teideal = Seirkieran | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231103/http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> An chéad cathaoir easpaig sa ríocht a bhí ann, agus adhlacadh ríthe na nOsraí ann. Faightear ann inniu fothrach mainistreach, oibreacha créafóige, [[tobar beannaithe]], bun [[cloigtheach|cloigthí]] Éireannaí, móta cosanta meánaoiseach agus go leor leac croise agus uaighe luathChríostaí.<ref name = "roundtowers">{{ lua idirlín | url = http://www.roundtowers.org/seir_kieran/ | ainm = Frank | sloinne = Schorr | foilsitheoir = roundtowers.org | teideal = Seir Kieran Irish Round Tower | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160407004216/http://roundtowers.org/seir_kieran/ | archivedate = 7ú Aibreán 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>National Monuments Service</ref><ref name = "bravehost"/><ref>''Early Christian Sites In Ireland Database''</ref> [[Íomhá:Seir Kieran Fortification and St. Ciaran's Church 2010 09 09.jpg |mion |Radharc ar [[Saighir|Shaighir]]]] Bhunaigh [[Naomh Cainneach]] Achadh Bhó dhá eaglais thábhachtacha sa ríocht, ag [[Achadh Bhó]] agus [[Cill Chainnigh]], a bhí dís faoi seach ina príomhchathair. Tá mar chuid d'[[Ardeaglais Naomh Cainneach]] cloigtheach dea-chaomhnaithe den naoú haois, a féidir é a dreapadh go dtí a bharr.<ref name = "stcanicescathedral2">{{ lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322045214/http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | archivedate = 22ú Márta 2014 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Cattedrale di san canizio kilkenny trono di san kieran.jpg | mion |200px |"Cathaoir Naomh Chiarán'', cloiche, ársa i n[[Ardeaglais Naomh Cainneach]]. Meastar gur chuid den bhunchathaoir easpaig a bhíodh tráth i Saighir (c. 400) agus ansin Achadh Bhó (c. 950) í cloch na cathaoireach úd.<ref name = "stcanicescathedral">{{lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131208101103/http://stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | archivedate = 8ú Nollaig 2013 | df = dmy-all}}</ref>]] Tá sé míolta ag roinnt scoláirí go raibh dún réamhNormannach ann ar shuíomh [[Caisleán Chill Chainnigh|Chaisleán Chill Chainnigh]], is dóigh seanphríomh chathair na ríochta. Bunaíodh [[Mainistir Sheireapúin]], gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]] an lae inniu, sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig|Domhnall Mac Goilla Phádraig]].<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138">Brenda Lynch. Jerpoint Abbey: an historical perspective." ''Old Kilkenny Review'', Ui. 58 (2004), ll. 125-138.</ref> Níltear ar aon intinn ar Beinidicteach nó Cistéirseach í an mhainistir ar feadh a céad fiche bliain, ach faoin mbliain 1180, tháinig manaigh Cistéirseacha as [[Bealach Conglais]] ar chuireadh Dhomhnaill, agus d'fhan sí amhlaidh as sin amach.<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2015-10-06 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151006122117/http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2015 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Jerpoint Abbey Cloister 2008.jpg |mion |[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig]].]] Feictear cloigtheach 30-méadar, dea-caomhnaithe, gan ceann ag [[Gráinseach na Fearta]]. Sa bhliain 1999, aimsíodh i scoilt chreagach, go domhan i n[[Dearc Fhearna]], taisce 43 earra airgid agus cré-umha, a théann siar go dtí 970, le hairgead teilgthe agus cnaipí cónúla as mín-airgead fite.<ref>{{ lua idirlín | sloinne = Buckley | ainm = Laureen | teideal = Dunmore Cave – A Viking Massacre Site | url = http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2010 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110111015147/http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | archivedate = 11ú Eanáir 2011 | df = dmy-all }}</ref> Tuairiscítear gur tharla ár [[Lochlannaigh]] sa phluais úd sa bhliain 928.<ref>ACM 928.9</ref> Sa bhliain 1984, cuireadh sraith phainéal cliché comórtha, dealbhaithe ag [[Smith sculptors|Joan Smith]], mar facade ar bhallaí taca [[Droichead Osraí]], cuid den chuarbhóthar thar [[an Fheoir|an bhFeoir]], ag nascadh leis an N10 idir [[Ceatharlach]] agus [[Port Láirge]].<ref name = "smithsculptors">{{ lua idirlín | url = http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | foilsitheoir = smithsculptors.com | teideal = Ossary Bridge – main page | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125317/http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear ann stair an cheantair ó ré Aonghasa Osraithe go dtí déanach na 12ú haois.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | url-status = dead | archive-date = 2014-08-19 | teideal = The Nore and its Bridges | suíomh = heritageinschools.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf }}</ref> <gallery> Íomhá:St. Canices Cathedral (8239526312).jpg|[[Ardeaglais Naomh Cainneach]], agus [[cloigtheach]] den naoú haois. Ní théann ach an túr siar roimh theacht na Normannach Íomhá:Fertagh Round Tower March 2008.jpg|Cloigtheach den naoú haois ag Gráinseach Fhearta Íomhá:Aghaboe Priory of St. Canice Choir Altar and East Window 2010 09 02.jpg|Fuinneog i [[Achadh Bhó, baile fearainn|Mainistir Achadh Bhó]] Íomhá:Round tower and ruined church, Tullaherin, Co. KIlkenny - geograph.org.uk - 207642.jpg|Cloigtheach [[An Tulaigh Thirim|na Tulaí Tirime]] Íomhá:Aghaviller ruined church and round tower, Newmarket, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 206920.jpg|Cloigtheach [[Áth an Bhiolair]] Íomhá:Seir Kieran Round Tower and Priory Wall 2010 09 09.jpg|Cloigtheach agus balla prióireachta Saighre Íomhá:Kilree High Cross & Round Tower.jpg|Ardchros agus cloigtheach [[Cill Rí]] Íomhá:Ahenny High Crosses, North Cross.jpg|Ardchros Áth Éine, thuaidh Íomhá:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Ardchros Áth Éine Íomhá:Killamery High Cross.jpg|Ardchros [[Cill Lamraí]] Íomhá:Ullard High Cross East Face 1997 08 28.jpg|Ardchros [[Iolaird]] Íomhá:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Ardchrois [[Cill Chiaráin|Chill Chiaráin]] File:Graiguenamanach High Crosses East Side 1997 08 27.jpg|Ardchros [[Gráig na Manach|Ghráig na Manach]], thoir File:Jerpoint Abbey1.jpg|[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domhnall Mac Goilla Phádraig]] File:The Gowran Ogham Stone.jpg|[[Cloch Oghaim Ghabhráin]] File:Dunmore cave, County Kilkenny.jpg|[[Dearc Fhearna]], Baile an Phoill </gallery> == Deoise Osraí == Bunaíodh [[Deoise Osraí]] sa chúigiú haois ag Naomh [[Ciarán Saighre]]. Shocraigh teorannacha na deoise go buan ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111, agus léiríonn siad fós imlíníocht na ríochta.<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 3–4.</ref> [[Íomhá:Kingdom of Ossory (circa 1111).png|mion|clé|[[Deise Osraí]] (dearg) socraithe ag [[Sionad Ráth Breasail]]<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/text090.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn, Cuid 90 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233132/http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text090.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df=dmy-all }}</ref>]] I dtosach báire, bhíodh príomheaglais na nOsraí suite i [[Saighir]] ([[Contae Uíbh Fhailí]]), áit dúchais Naoimh Chiaráin, ach am éigin le himeacht aimsire, tháinig [[Achadh Bhó]] ([[Contae Laoise]]) chun cinn, áit dúchais Naoimh [[Cainneach Achadh Bhó|Chainnigh]], agus in am trátha bogadh í chuig cathair Chill Chainnigh. Is amhlaidh óna h[[annála Éireann]] go raibh tábhacht ar leith ag [[Achadh Úr]], agus molann fianaise seandálaíochta gur shuíomhanna suntasacha eaglasta iad [[Cill Chiaráin]], [[Cill Lamraí]] agus [[Cill Rí]] (Contae Chill Chainnigh uile) agus [[Domhnach Mór, Contae Laoise|Domhnach Mór]] (Contae Laoise).<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref> Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 292–294</ref><ref> Byrne, ''Irish kings and high-kings'', ll. 180–181.</ref> Is é na hOsraí an t-aon cheantar amháin in Éirinn Ossory a bhfuil beirt naomhphátrúin aige &m dash; Ciarán agus Cainneach.<ref>"The Lives of Saint Ciarán, Patron of the Diocese of Ossory", Pádraig Ó Riain, in ''Ossory, Laois and Leinster'' iml. 3, lch. 25</ref> A bhuí le scoláireacht déanta ag An gCanónach [[William Carrigan]] ina shaothar ceithre imleabhar ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory'', tá stair iomlán againn ar an ríocht agus a dreamanna. Ina dteannta sin, tá liosta iomlán de gach fondúireacht mhainistreach i nDeoise Osraí nó gaolta leí le fáil san Monasticon Hibernicum Project bunaithe ag [[Ailbhe Mac Shamhráin]].<ref name="dias">{{ lua idirlín | url = https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | foilsitheoir = monasticon.celt.dias.ie | teideal = Monasticon Hibernicum| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002618/https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> == Litríocht agus cultúr == === Annála, ságaí agus foinsí stairiúla === Tá fianaise mhaith le fáil sna h[[annála Éireann]] maidir le stair agus saol polaitiúil na nOsraí, ina léitear ríocht shuntasach Feictear na hOsraí mar chéilí comhraic deireanacha na [[Déise]] sa sága ''[[Tairired na nDéssi]]'' den 8ú haois.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf | teideal = The Irish Tribes | suíomh = Irishtribes.com | accessdate = 2017-03-16| url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf| archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="mabinogi1"/> Cé go raibh siad a deirtear dochlóite ar páirc an chatha, bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála orthu trí dhraíocht is feall. B'éigean dóibh a gcríocha theas idir [[an tSiúir]] agus an muir a ghéilleadh. Creidtear go ndearnadh [[Donnchad mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]] (rí Osraí agus Laigean ag sa bhás sa bhliain 1039) [[Annála Easpacha na hÉireann]] a scríobh mar bholscaireacht ar a theacht chun cinn.<ref name="ucc3">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | publisher = celt.ucc.ie | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://www.webcitation.org/6DUdBRq4C?url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html| archivedate = 7ú Eanáir 2013 | df = dmy-all }}</ref> Insítear iontu faoin laoch, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], agus é ag streachailt go caithréimeach in éadan na [[Lochlannaigh]]. Molann [[Joan Radner]] an saothar hipitéiseach, ''[[Croinic Osraí]]'', mar fhoinse.<ref name="Joan N. Radner 1978"/> Is amhlaidh go raibh tionchar ar leith acu ar bréagchroinicí níos deireanaí, amhail is ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]''.<ref name="Joan N. Radner 1978">Joan N. Radner (eag. & aistr.) Fragmentary Annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)</ref> Léirítear in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' an choimhlint idir na hOsraí agus an [[Dál gCais|Dál Chais]], agus na hOsraí ach ar feadh tréimhse ghearr faoi smacht [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]]. Insítear ann faoi ghníomhaíocht Lochlannach in agus thart timpeall Osraí.<ref name="books.google.com">{{ cite book | url=https://archive.org/details/bub_gb_TgMGAAAAQAAJ | title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh | publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer | accessdate=2017-03-16 | last1=Todd | first1=James Henthorn | year=1867 }}</ref> Ag deireadh an scéil, tá cur síos aiféaltais ar iarrachtaí na nOsraí ruathar a dhéanamh ar arm an Dáil Chais, ag teacht go caithréimeach abhaile tar éis [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]]. Deirtear gur cuireadh faitíos ar na hOsraí nuair a chonaic siad gaiscígh gortaithe á gceangal féin ina seasamh cruinn díreach go cuaillí. Chúlaigh siad, ag dul ar a dtóir ach go ciapach.<ref name="books.google.com"/> Feictear an Osraí in iliomad dán, amhrán agus téacsanna meánaoiseacha eile. I [[Leabhar na gCeart]], tá liosta de gach cáin íoctha do agus ag ríthe na nOsraí. Tugtar sa [[Cóir Anmann]] sanasaíocht an ainm ''Osraige'', i dteannta le siúd de [[Cú Cherca mac Fáeláin|Chú Chearca mac Faoláin]].<ref name="maryjones1"/> Luaitear loig agus clanna Osraí sa [[Dinnseanchas]].<ref name="ucd">{{ lua idirlín | url = http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html| foilsitheoir = ucd.ie/tlh/ | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas II – Translation &#91;text&#93;| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119174720/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011224504/http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df=dmy-all }}</ref> Tugtar sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] den 12ú haois le ''[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]]'' as Ard Brecáin, liosta de ríthe agus banríonacha suntasacha Osraí, agus eile dá sliocht.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | teideal = Banshenchus | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006211308/http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Osraí i ndán luaite le rí [[Aldfrith Northumbria]] agus é ar deoraíocht in Éirinn, ag cur síos ar an méid a chonaic sé ann timpeall na bliana 685.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=IE0AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA375 | teideal = Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Déantar trácht ar roinnt uaisle Osraí sa dán Meán-Ghaeilge [[Tairngreacht Bhearcháin]], a thugann nod débhríoch gur phós na hOsraí le rítheaghlach na hAlban ambiguously. {{quote box | quote = ''Ro dheat ó arainn cogle,<br> ''I ttír aloinn Osraige,<br> ''Miolla milseach uall mór smacht,<br> ''Flanna fiora fidhchiollacht.<br> Fuaireas ó Arainn go Glé,<br> I dtír álainn Osraí,<br> ''Miolla'' milse ualach mór smacht,<br> ''Flanna'' fíora ficheallacht. | source = [[Aldfrith Northumbria]], ''Ro dheat an inis Finn Faíl''.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.traceyclann.com/files/ui%20bairrche2.htm | teideal = Uí Bairrche (Leinster) - Page 2 | publisher = traceyclann | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312130514/http://www.traceyclann.com/files/Ui%20Bairrche2.htm | archivedate = 12a Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> | quoted = 1}} Seasann scaití sin ríocht an phearsa [[Mícheál Dubh Mac Giolla Ciaráin]], uasal ficseanúil Osraí a fheictear i roinnt dánta, san áireamh ''[[Ossorie, A Song of Leinster]]'' le [[Rev. James B. Dollard]]<ref>{{ cite book | url=https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft | quote=Dark michael prince of ossory. | title=Poems | publisher=Catholic Church Extension Society of Canada | author=James B. Dollard | page=[https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft/page/25 25] | accessdate=2017-03-16| year=1910 }}</ref> agus especially ''[[Fáilte roimh an bPrionsa Iarraidh]] '', dán [[Seacaibíteachas|Seacaibíteach]] den 18ú haois, scríofa as Gaeilge le [[William Heffernan "Dall"]], agus aistrithe go Béarla le [[James Clarence Mangan]].<ref>{{ cite book| url=https://books.google.com/?id=1fum8gc62BYC&pg=PA232&lpg=PA232&dq=meehal+dubh+mac+giolla#v=onepage&q=meehal%20dubh%20mac%20giolla&f=false | title=The Ballads of Ireland | editor=Edward Hayes | volume=1 | page=232 | accessdate=2017-03-16| year=1857 }}</ref><ref name="google5">{{ lua idirlín | url=https://play.google.com/books/reader?id=gGoXAAAAYAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA174| teideal = James Clarence Mangan – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="ucc5">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/| distributed = celt.ucc.ie | teideal = Welcome to the Prince of Ossory | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303235816/http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/ | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá roinnt pearsana de rítheaghlach na nOsraí taifeadta i stair liteartha na Nordach. Feictear [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] faoin ainm ''Kjarvals Írakonungs'' (Cearbhall rí Éireann) sna ginealaigh le feiceáil in [[Njal's Saga]], agus is sinsear é trína iníonacha de roinnt teaghlach Íoslainne tábhachtach.<ref name="sagadb">{{ lua idirlín | url = http://sagadb.org/brennu-njals_saga | foilsitheoir = sagadb.org | teideal = Brennu-Njáls saga – Icelandic Saga Database | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga| archivedate = 8ú Feabhra 2017| df=dmy-all }}</ref> Tá tagairt díreach do sa [[Landnámabók]], ina faightear é mar phríomhcheannaire na hEorpach. Feictear a iníon (nó ar a laghad, sliochtach), Eithne, sa [[sága Orkneyinga]] mar chailleach feasa de dheas éigin, mar mháthair an Iarla, [[Sigurd Hlodvirsson|Sigurd Trom]], agus cruthaitheoir an [[bratach fiaigh dhuibh|bhratach fhiaigh dhuibh]] mór le rá.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | teideal = Icelandic Sagas, Volume 3: The Orkneyingers' Saga | suíomh = sacred-texts.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170329155036/http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | archivedate = 29ú Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>''Juxtaposing Cogadh Gáedel re Gallaib with Orkneyinga saga'', le Thomas A. DuBois. In ''Oral Tradition'', Iml. 26, Uimhir 2 (Deireadh Fómhair 2011) lch. 286. PDF le fáil{{ lua idirlín | url = http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-28 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407070947/http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | teideal = Earl Sigurd and the Raven Banner | suíomh = orkneyjar.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170127051511/http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | archivedate = 27ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Sigurd le tamall gearr in ''[[Sága Naomh Olaf]]'' (tugtha in ''[[Heimskringla]]'' isteach) agus in ''[[Sága Eyrbyggja]]''. Tá roinnt scéalta faoina eachtraí in ''[[Njal's Saga]]'' gan dealramh, chomh maith le ''[[Gunnlaugr Sága ormtungu|Sága Gunnlaugr Nathairtheanga]]'', '' [[Þorsteins saga Síðu-Hallssonar|Sága Thorstein Sidu-Hallsson]]'', the ''[[Vatnsdæla saga|Sayga Vatnsdæla]]'' agus sa scéal ''Helgi and Wolf'', cuid den ''[[Flateyjarbók]]''.<ref>Muir (2005) lch. 28</ref><ref>Thomson (2008) lch. 66</ref> Feictear é in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' mar chéile comhraic [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ag [[Cath Chluain Tarbh]], agus tá a bhás ann taifeadta i n[[Annála Uladh]]. Feictear ríocht na nOsraí go suntasach i liteartha Normannach den 12ú haois. Tá dhá shaothar ann le Gerald Bhreataine Bige ar Éirinn, ''[[Topographia Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140517084255/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f001r Topographia Hibernica]</ref> agus ''[[Expugnatio Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140130124224/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f034v Expugnatio Hibernica]</ref> a thugann aird ar leith d'Osraí, a ríthe, a tíreolaíocht agus na cathanna troidte an in éadan na Normannach. Rinne Gerald fosta trácht ar seanscéal ar leith faoi [[conriocht|chonriochtaí]] as Osraí. D'inis [[Fynes Moryson]] an seanscéal arís ina shaothar den 17ú haois, ''Description of Ireland''<ref name="ucc6">{{ lua idirlín| url = http://celt.ucc.ie/celt/published/G100071.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Description of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304082615/http://www.ucc.ie/celt/online/T100071.html | archivedate = 4ú Márta 2016| df = dmy-all }}</ref> agus feictear arís é níos deireanaí fós in, ''The Wonders of Ireland'', le P. W. Joyce, foilsithe sa bhliain in 1911.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | teideal =The Man-Wolves of Ossory | suíomh = libraryireland.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215195615/http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> I dteannta sin, feictear láithreacha Osraí sa [[laoi]] [[Fraincise Normannaí]], ''[[The Song of Dermot and the Earl]]''.<ref name="ucc7">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/ | foilsitheoir = celt.ucc.ie| teideal = Song of Dermot and the Earl | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011225620/http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Werewolves of Ossory.png|mion|200px|Léaráid as ''[[Topographia Hibernica]]'' le [[Gerald Bhreataine Bige]], ag léiriú an scéal faoi sagairt ar turas a bhuaileann le dhá dhea-chonriocht as Osraí.<ref>British Library Royal MS 13 B VIII.</ref>]] Feictear ainm na ríochta in ''[[The Red Book of Ossory]]'', clár den 14ú haois as Laidin agus Angla-Normannais caomhnaithe i nDeoise Osraí, agus nasctha le [[Richard Ledred]],<ref>[[Wikisource:Lederede, Richard de (DNB00)]]</ref> easpag Osraí ón mbliain 1317 go 1360.<ref>{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | teideal = Church of Ireland - News | suíomh = ireland.anglican.org | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Faightear ann cóipeanna de cháipéisí a bheadh lárnach do riarachán na deoise: bunreachtanna, gearradh cánach, memoranda ceart, gníomhais agus litreacha ríoga, chomh maith le hamhráin cumtha ag Ledred.<ref name="anglican2">{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | foilsitheoir = ireland.anglican.org | teideal = Church of Ireland – News | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Caomhnaítear an leabhar anois sa Leabharlann RCB [[Eaglais na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath, agus tá leagan digiteach le fáil.<ref>''[https://issuu.com/churchofireland/docs/redbookossory Red Book, Ossory]'', issuu.com</ref><ref>''[https://www.ireland.anglican.org/news/7609/celebrating-christmas-with-the-red Celebrating Christmas with the Red Book]'', ireland.anglican.org</ref><ref name="anglican2"/> Tá a lán eolais faoi Osraí sa mhórshaothar le [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]''.<ref>''The History of Ireland'' by Geoffrey Keating, D.D., David Comyn (eag), Patrick S. Dinneen (eag), 1d eagrán, Iml. 1-3, David Nutt, ar son Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge], Londain (1902–1914), No. 4, 8 agus 9</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170318210028/http://www.ucc.ie/celt/online/T100054.html | archivedate = 18ú March 2017 | df = dmy-all }}</ref> I ndiaidh ''Cogadh Gáedel re Gallaib'', is foinse thánaisteach é ''Foras Feasa'' sin scéal agus na hOsraí ag cúr isteach ar an Dáil Chais ag teacht go caithréimeach ar ais abhaile ó [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Tá eolas ann fosta ar an tionól tábhachtach, [[Sionad Ráth Breasail]], a tharla sa bhliain 1111 ar theorainn thuaidh na nOsraí, gar do [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]. Déanann an ministir [[An Bhreatain Bheag|Breathnach]], [[Meredith Hanmer]], trácht ar Osraí agus a bpríomhnaoimh ina shaothar ''Chronicle of Ireland'', foilsithe tar éis a bháis le [[Sir James Ware]] sa bhliain 1633.<ref>{{ cite book | url=https://books.google.com/?id=Diw7AQAAMAAJ&pg=PA276&lpg=PA276&dq=meredith+hanmer%27s+chronicle+of+ireland#v=onepage&q=ossory&f=false | title=The Chronicle of Ireland | author=Meredith Hanmer | page=276 | accessdate=2017-03-16 | year=1809 }}</ref><ref>{{lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot=1 | teideal = The chronicle of Ireland - Books on Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125241/https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot | archivedate = 2017-02-15 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/details/chronicleofirela00hanmuoft | sloinne = Hanmer | ainm = Meredith | teideal = The chronicle of Ireland. Collected by Meredith Hanmer in the yeare 1571 | suíomh = archive.org | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Bhí Hanmer féin ann le tamall gairid i n[[Deoise Osraí]] sa bhliain 1598. Sa bhliain 1905, d'fhoilsigh [[William Carrigan]] a mhórstair na ríochta, ''The History And Antiquities of the Diocese of Ossory'', le ceithre imleabhar. === Comhainmnigh === Caomhnaítear ainm na ríochta sa bhaile [[Buiríos Mór Osraí]]. Feictear é fosta san ''[[Ossory Agricultural Show]]'', comórtas beostoic, torthaí agus ceardaíochta bunaithe sa bhliain 1898, faoi phátrúnacht anois [[Bernard FitzPatrick, 2a Barún Castletown]], agus curtha i láthair sa [[An Chúil Fhionn|Chúil Fhionn]], [[Contae Laoise]].<ref name="ossoryshow">{{ lua idirlín | url=http://www.ossoryshow.com/about.html | foilsitheoir = ossoryshow.com | teideal = About | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304001452/http://wwwssoryshow.com/about.html | archivedate = 4ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is ar cheann den phríomh-dhroichid i gcathair Chill Chainnigh é Droichead Osraí. Tá droichead coisithe adhmaid faoina bhun, an ceann is faide dá leithéid san Eoraip.<ref name="visitkilkenny">{{ lua idirlín | url = http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | foilsitheoir = visitkilkenny.ie | teideal = Ossory Pedestrian Bridge - Kilkenny Tourism| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109121903/http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df = dmy-all }}</ref><ref name="kilgallen">{{ lua idirlín | url = http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/| foilsitheoir = kilgallen.ie | teideal = KILGALLEN &amp; PARTNERS - Bridge Assessment &amp; Repair | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150725042213/http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/ | archivedate = 25ú Iúil 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí ainm na ríochta ag [[Ronald Ossory Dunlop]], b'fhéidir toisc gur Mhic Giolla Phádraig (Fitzpatrick) í a mháthair. Thóg banna ''[[black metal]]'' as na [[Stáit Aontaithe]] an t-ainm ''Osraige''.<ref name="bandcamp">{{ lua idirlín | url = http://osraige.bandcamp.com/|publisher=osraige.bandcamp.com | teideal = OSRAIGE | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109235310/https://osraige.bandcamp.com/ | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref name="metal-archives">{{ lua idirlín | url = http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | foilsitheoir = metal-archives.com | teideal = Osraige – Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150220004435/http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | archivedate = 20ú Feabhra 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí trí long ann i g[[Cabhlach Ríoga na Breataine]] leis an ainm [[HMS Ossory|HMS ''Ossory'']]. Bhí ráschapall folaíochta darbh ainm ''[[Ossory (horse)|Ossory]]'' (1885–1889) i seilbh an Chéad [[Duke of Westminster]]. Tá roinnt Gaelscoileanna i gCill Chainnigh ainmnithe as Osraí, san áireamh Gaelscoil Osraí<ref name="osrai">{{ lua idirlín | url = http://www.osrai.com/ | foilsitheoir = osrai.com | teideal = Gaelscoil Osrai – Cill Chainnigh, Co. Cill Chainnigh – Kilkenny, Co. Kilkenny – (056) 776 5697 | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161020175612/http://www.osrai.com/ | archivedate = 20ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus Coláiste Pobail Osraí.<ref name="osrai2">{{ lua idirlín | url = http://osrai.ie/|publisher=osrai.ie | teideal = Coláiste Pobail Osraí - An chéad scoil chomhoideachais lán-Ghaelach | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123094529/http://osrai.ie/ | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Ealaíon nua-aimseartha === Feictear Osraí go suntasach i roinnt saothair fhicsean stairiúil le húdair éagsúla. Tá súil polaitíocht na ríochta pléite in ''Diarmait King of Leinster'' (2006) le [[Nicholas Furlong]], maraon leis an staraí, <!--two-time chairman of the [[Irish Writers' Union]]--> [[Conor Kostick]], in ''Strongbow: the Norman Invasion of Ireland'' (2013).<ref name = "obrien">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Norman Invasion of Ireland By Conor Kostick | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304054224/http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Údarás ar an bhfód in [[Sister Fidelma mysteries]] le [[Peter Tremayne]], ''Suffer Little Children'' (1995) agus ''The Seventh Trumpet'' (2012) ach go háirithe.<ref name = "sisterfidelma">{{ lua idirlín | url = http://www.sisterfidelma.com/books.html | foilsitheoir = sisterfidelma.com | teideal = SISTER FIDELMA MYSTERIES – THE BOOKS | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161204095813/http://www.sisterfidelma.com/books.html | archivedate = 4ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanann [[Morgan Llywelyn]] trácht go sách minic ar Osraí ina saothair, go háirithe in ''[[Lion of Ireland]]'' (1980), an ceann eile sa tsraith '' [[Pride of Lions (novel)|Pride of Lions]]'' (1996), ''Strongbow: The Story of Richard & Aoife'' (1996)<ref name = "obrien2">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Story of Richard and Aoife By Morgan Llywelyn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231947/http://www.obrien.ie/strongbow | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> agus ''1014: Brian Boru & the Battle for Ireland'' (2014).<ref name = "obrien3">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/1014 | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – 1014: Brian Boru & the Battle for Ireland By Morgan Llywelyn Maps by Terry Foley | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231434/http://www.obrien.ie/1014 | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> ''Tavia Osraige'' is ainm do phearsa san úrscéal ''Rainseeker'' (2014) le Jeanette Matern.<ref name = "google6">{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id = UPmVAwAAQBAJ | teideal = Rainseeker – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151212073722/https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id=UPmVAwAAQBAJ | archivedate = 12ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear agus ceiliúrtar sa [[Taipéis Rois]] roinnt cathanna a tharla i nOsraí le linn [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]] chomh maith le teacht [[William Marshal, 1d Iarla Pembroke|William Marshal]].<ref name = "rostapestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | foilsitheoir = rostapestry.com | teideal = panel_5_battles_ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130801/http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "rostapestrylovers">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestrylovers.com/index.php/gallery | foilsitheoir = rostapestrylovers.com | teideal = The Ros Tapestry Lovers – Panels of the Ros Tapestry | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231114/http://rostapestrylovers.com/index.php/gallery | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Sa bhliain 2018, chum Lise De La Salle sraith cheol pianó le haghaidh gach painéal den Ros Tapestry, ag tabhairt an teidil ''Battles in the Kingdom of Ossory'' ar cheann amháin dóibh.<ref>Lise De La Salle, ''[https://www.youtube.com/watch?v=uHvCqWwbYL8 Battles in the Kingdom of Ossory]'' ar YouTube</ref> === Cluichí === Feictear Osraí go minic i gcluichí an lae inniu, de bharr a suíomh straitéiseach in Éirinn. Mar shampla, tá Osraí ann sa tsraith cluichí ríomhaire [[Crusader Kings]], foilsithe ag [[Paradox Interactive]].<ref name = "paradoxplaza">{{ lua idirlín | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | foilsitheoir = Paradoxplaza.com | teideal = Crusader Kings Complete – Paradox Interactive | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103094013/https://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | archivedate = 3ú Eanáir 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "paradoxplaza2">{{ lua idirlín | údar = Ends In | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | teideal = Buy Crusader Kings 2 - Paradox Interactive | website = Paradoxplaza.com | dáta = 2012-02-14 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140224013524/http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | archivedate = 24ú Feabhra 2014 | df = dmy-all }}</ref> In [[Mount & Blade]], Viking Conquest, feictear Osraí mar bhaicle Ghaelach Chríostaí. Feictear Osraí arís in [[Total War Saga: Thrones of Britannia]], tótam fia acu, agus suíomhanna stairiúla na ríochta ann.<ref>''[https://www.honga.net/totalwar/britannia/unit.php?l=&v=britannia&f=vik_fact_osraige&u=iri_gallowglasses Total War]''</ref> Is príomh-phearsa sa chluiche é [[Flann Sinna|Flann Sionna]], an tArdrí stairiúil leath-Osraí trína mháthair, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnghaile]].<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=d3W2N1DdAAM Youtube]''</ref> Faightear Osraí fosta mar ríocht ar léarscáil mheánaoiseach de [[Conquer Club]].<ref name = "conquerclub">{{ lua idirlín | url = http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | foilsitheoir = conquerclub.com | teideal = Conquer Club • View topic – Ireland map &#91;Quenched&#93; | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304043200/http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | archivedate = 4u Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Athchruthaíonn [[cluichí cogaíochta]] an cath cinniúnach ag [[Achadh Úr]] idir na Normannaigh ag ionsú agus na hOsraí ag cosaint.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | teideal = Battle of the Pass of Achadh-Ur (1169 AD) | suíomh = Fanaticus.org | dáta = 2001-03-17 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160829051142/http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | archivedate = 29ú Lúnasa 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is amhlaidh freisin gur spreag an ríocht agus cuid dá ggg roinnt náisiúnstát ficseanúil i bhfóraim rólimeartha.<ref name = "nationstates">{{ lua idirlín | url = https://www.nationstates.net/nation=ossoria | foilsitheoir = nationstates.net | teideal = NationStates - The High Kingdom of Ossoria | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109142655/https://www.nationstates.net/nation=ossoria | archivedate = 9ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Nuacht === Sa bhliain 2014, rinne fear as [[Móin Choinn]], Co. Cill Chainnigh, éileamh ar ceart cónaithe i gCaisleán Chill Chainnigh, mar sliochtach díreach mar dhea de [[ríthe na nOsraí]].<ref name="kilkennypeople">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | foilsitheoir = kilkennypeople.ie | teideal = Walter claims his legal right to live in Kilkenny Castle as a direct descendant of Kings of Ossory – Kilkenny People | dátarchtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140926003426/http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | archivedate = 26ú Meán Fómhair 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref name="irishmirror">{{ lua idirlín | url = http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755 | foilsitheoir = irishmirror.ie| teideal = Man who thinks he is related to ancient Irish royalty claims: 'I'm King of Kilkenny Castle' – Irish Mirror Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160920175524/http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755| archivedate = 20ú Meán Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem nua an Mhíle Mheánaoisigh don phobal, ag léiriú stair na ríochta, i dteannta le taispeántas faoi Cjearbhall ina ról mar phatrún ar nós ardchrois na nOsraí.<ref>{{ lua idirlín | url = http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone| teideal = Welcome - Medieval Mile Museum | dátarochtana = 16ú Márta 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170312201220/http://www.medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone | archivedate = 12a Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref> == Féach freisin == * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Ríthe na Laighean]] * [[Ríthe an Osraí]] == Foinsí == * CELT, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 2'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005C/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 3'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html ''The Annals of Innisfallen'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [https://web.archive.org/web/20150829143127/http://www.ucc.ie/celt/online/T100010A/ ''The Annals of Loch Cé, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/index.html ''The Annals of Tigernach'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html ''The Annals of Ulster, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html ''Chronicon Scotorum'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html ''Fragmentary Annals of Ireland'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html ''Mac Carthaigh's Book'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |year= 1987|isbn=978-0-7134-5882-4 }} * Carrigan, William. ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory''. (Vols. I-V) Dublin: Sealy, Bryers & Walker, 1905. Print. * {{citation|last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-36395-2 |year=2000 }} * Doherty, Charles., 'Érainn', in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;156. * {{citation |last=Downham |first=Clare |title=The career of Cearbhall of Osraige |year=2004 |journal=Ossory, Laois and Leinster |volume=1 |pages=1–18 |issn=1649-4938}} * Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship, & Settlement.'' Ed. Patrick J. Duffy, David Edwards, & Elizabeth FitzPatrick. Dublin: Four Courts Press, 2001. pgs. 77–97. Print. * Hariman, James. ''Irish Minstrelsy or Bardic Remains of Ireland; with English Poetical Translations.'' Vol. II. London: Joseph Robins, Bride Court, Bridge Street, 1831. * Lyng, T., ''The FitzPatricks of Ossory'', Old Kilkenny Review, Vol. 2, no. 3, 1981. * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |volume=1 |series=The Gill History of Ireland |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1972 |isbn=978-0-7171-0558-8 }} * Morris, Henry ''The Ancient Kingdom of Ossory'', The Irish Monthly, Vol. 50, No. 588 (Jun., 1922), pp.&nbsp;230–236. Published by: Irish Jesuit Province (JSTOR Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/20505867) * Ó Drisceoil, Cóilín. "Probing the past: a geophysical survey at St. Canice's Cathedral, Kilkenny." ''Old Kilkenny Review'' No. 58 (2004) p.&nbsp;80–106. Print. * Ó Néill, Pádraig. "Osraige", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;358 * Radner, Joan. ''Writing History: Early Irish Historiography and the Significance of Form'', in 'Celtica 23' (1999); p.&nbsp;312–325 == Naisc sheachtracha == * [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ The Annals of Ulster] ** [http://celt.ucc.ie/published/G100010A/ The Annals of Loch Cé] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G105003 Genealogies from Rawlinson B502] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ The Fragmentary Annals of Ireland] * [https://web.archive.org/web/20150923214455/http://www.dias.ie/images/stories/celtics/pubs/celtica/c23/c23-312.pdf Radner's commentary] on the Fragmentary Annals and the ''"Osraige Chronicle"'', Celtica 23 * [http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Contents of Bodleian Library MS Rawl. B. 502]; Early Manuscripts at Oxford University * [http://theses.gla.ac.uk/1209/1/2005zumbuhld.pdf Osraige's kingship in the Central Middle Ages], Doctoral thesis by Mark Zumbuhl * [[Encyclopædia Britannica]] ** [https://archive.today/20130102033904/http://www.britannica.com/eb/article-9057576 Ossory] * [http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm Kings of Osraige], Stewart Baldwin * [https://fitzpatricksociety.com/history/ Osraige History on The Fitzpatrick] - Mac Giolla Phádraig Clan Society * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00750770801909375#.Uxjc-PldU1I Irish Geography]; Volume 41, Issue 1, 2008 * [https://web.archive.org/web/20140307012026/http://kilkennyarchaeologicalsociety.ie/archaeologyreport2a.htm Cooleeshalmore archeology] * [https://web.archive.org/web/20150402154011/http://www.earlychristianireland.org/Counties/offaly/seir_kieran/ Saighir], Early Christian Sites In Ireland Database, * [http://www.stcanicescathedral.com/ St. Canice's Cathedral and Round Tower], Kilkenny * [https://web.archive.org/web/20140610205431/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Education/kilkenny_book_l_res.pdf ''Stepping into Kilkenny's History''] == Tagairtí == {{reflist|2}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Éarainn]] [[Catagóir:Ríochtaí Éireann]] 1knexbsxjh3bdu8m446lzhzwu2p1sdl 0 95300 1330180 1324326 2026-10-19T18:52:18Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330180 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Speiceas de [[Corr réisc|chorr éisc]] sa [[Fine (bitheolaíocht)|bhfine]] [[Corr réisc|Ardeidae]] is ea an bonnan scartha (''Ixobrychus involucris''), ar dtugtar ''el '''mirasol chico'''''<nowiki/>''', ''el mirasol''''' '''''común''''' nó ''el '''huairavillo'''''. Bíonn sé ar fáil i [[Meiriceá Theas]] agus [[Oileán na Tríonóide]] . == Cur síos == [[Íomhá:ArdettaInvolucrisKeulemans.jpg|clé|mion]] Tá an bonnán scartha an-bheag, timpeall 30 cm ar an meán ar fhad. Tá sé dath dorcha donn go leor air le patrún riabhach bán agus donn ar a chúl, agus stríoch dubh ó cheann go heireaball, cé go bhfuil an bolg níos éadroime donn agus níos riabhaí le dath bán. Glaonn an bonnán seo trí ghlao ar leith, ísealairde, nó trí ghlugarnaí == Dáileadh agus gnáthóg == Bíonn an bonnán scartha le fáil go forleathan i bpaistí móra ar fud Mheiriceá Theas, lonnaithe sa [[An Cholóim|Cholóim]], [[Veiniséala]], an [[An Ghuáin|Ghuáin]], [[Suranam]], [[Guáin na Fraince]] agus oileán Oileán na Tríonóide ó thuaidh, agus i [[Paragua|bParagua]], [[Uragua]], an [[An Airgintín|Airgintín]], an [[An tSile|tSile]] agus an [[An Bhrasaíl|Bhrasaíl]] ó dheas,<ref name="IUCN"><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFBirdLife_International2012">[[BirdLife International]] (2012). [https://www.iucnredlist.org/details/22697294/0 "''Ixobrychus involucris''"]. ''[[IUCN Red List|IUCN Red List of Threatened Species]]''. '''2012'''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 November</span> 2013</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment">CS1 maint: ref=harv ([[:Category:CS1 maint: ref=harv|link]])</span></ref> ina gcónaí ngiolcarnacha agus gcíbligh. == Iompar agus éiceolaíocht == Ainmhí aonair is ea an bonnán scartha. De ghnáth, beathaíonn sé san oíche ar éisc bheaga, [[Crústach|chrústaigh]] agus [[Feithid|fheithidí]] cosúil le [[Snáthaid mhór|snáthaidí]] móra agus [[Ciaróg uisce|doirbeacha]]. Ní éan eitilte láidir é, agus ní dhéanann sé amhlaidh ach thar achair ghearra. Nuair a bhíonn se faoi bhagairt, glacann sé leis an sainriocht a bhíonn ag na bonnáin, ar a dtugtar deasú gardála. Síneannan sé a muineál amach go hingearach, ag pointeáil i dtreo na spéire. Tógann na bonnáin seo neadacha beaga as giolcacha agus gais, atá le fáil os cionn leibhéal an uisce, i measc giolcach. Tá trí ubh san ál. Ní fios an tréimhse goir d’uibheacha, agus is cosúil go n-athraíonn séasúir pórúcháin de réir an tsuímh. == Stádas == Meastar gur [[speiceas]] '''is lú imní''' (LI) é an bonnán scartha mar gheall ar a raon leathan, agus daonra mór seasmhach. == Tagairtí == {{Reflist}} * ffrench, Richard (1991). A Guide to the Birds of Trinidad and Tobago (2nd ed.). Comstock Publishing. ISBN 0-8014-9792-2. * Junge, G.C.A.; Mees, G.F. (1961). Avifauna of Trinidad and Tobago. E.J. Brill. * Kushlan, James A.; Hancock, James A. (2005). Herons. Oxford University Press. ISBN 0-19-854981-4. * Martínez-Vilalta, A.; Motis, A.; Kirwan, G.M. (2014). "Stripe-backed Bittern (Ixobrychus involucris)". Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions. Retrieved 24 February 2015. * {{Lua idirlín|url=http://neotropical.birds.cornell.edu/portal/species/overview?p_p_spp=111516|teideal=Cóip cartlainne|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225015156/http://neotropical.birds.cornell.edu/portal/species/overview?p_p_spp=111516|archivedate=2015-02-25|dátarochtana=2020-10-22}} [[Catagóir: Ixobrychus | Bonnán scartha]] [[Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu in 1823]] [[Catagóir: Éin Mheiriceá Theas]] [[Catagóir: Éin Oileán na Tríonóide agus Tobága]] [[Catagóir: Earraí tacsanomaíochta cruthaithe ag Polbot]] fclqld6gaz32nthjxy6iosd1i1kz70i 0 95456 1330161 1329927 2026-10-19T15:10:42Z Kevin Scannell 340 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/~2026-55329-19|~2026-55329-19]] ([[User talk:~2026-55329-19|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:HusseyBot|HusseyBot]] 1221059 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Imreoir [[daorchluiche]] lár páirce, agus duine de mhórlaochra na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stát Aontaithe]] sa [[20ú haois]], ab ea '''Joseph Paul DiMaggio,''' nó '''Joe DiMaggio''',<ref>uaireanta Joe Di Maggio</ref> leis an leasainm "Joltin 'Joe" agus "The Yankee Clipper" ([[25 Samhain]] [[1914]] - [[8 Márta]] [[1999]]). Áirítear go forleathan DiMaggio ar dhuine de na himreoirí ab fhearr riamh. D'imir sé 13 bliana ar fad sa tSraith Mhór (''Major League Baseball'' (MBL) ) do [[Yankees Nua-Eabhrac]]. Ach b’fhéidir go bhfuil aithne níos fearr air mar gur éirigh leis 56 cluiche a bhuachan as a chéile (15 Bealtaine - 16 Iúil 1941).<ref name="Arbesman-Strogatz 2008">{{Cite news | last1 = Arbesman | first1 = Samuel | last2 = Strogatz | first2 = Steven | author2-link = Steven Strogatz | teideal = A Journey to Baseball's Alternate Universe | newspaper = The New York Times | date = March 30, 2008 | url = https://www.nytimes.com/2008/03/30/opinion/30strogatz.html?_r=1&oref=slogin | access-date = February 9, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170630144311/http://www.nytimes.com/2008/03/30/opinion/30strogatz.html?_r=1&oref=slogin | archive-date = June 30, 2017 | url-status = live }}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/joe-agus-bean-joe/|teideal=Joe agus bean Joe|údar=Mártan Ó Ciardha|dáta=29 Samhain 2014|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-10-27}}</ref> == Saol == I [[San Francisco]] a saolaíodh é, duine de theaghlach iascairí [[Meiriceánaigh Iodálacha|de bhunadh na hIodáile]]. [[Íomhá:Joe DiMaggio Plaque.JPG|clé|mion|Plaic Yankees]] [[Íomhá:Joe DiMaggio SF Seals.jpeg|clé|mion|San Francisco Seals. 1933]] [[Íomhá:Marilyn Monroe Joe DiMaggio January 1954.jpg|clé|mion|1954 le Marilyn Monroe]] === Spórt === Thug sé a shaol imeartha ar fad leis na [[Yankees Nua-Eabhrac|New York Yankees]] (1936-1951). Le linn an achair sin, bhuaigh Na Yankees an World Series naoi n-uaire, fuair DiMaggio gradam All Star as na trí shéasúr déag a d’imir sé (chaith sé dhá bhliain san arm le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]), gan trácht ar ghaisce eile atá fós gan sárú. Sa mbliain 1941, d’éirigh Joe dul chomh fada le ‘first base’ ar a laghad, i 56 daorchluiche as a chéile. Ba laoch é DiMaggio i súile an phobail, idir íseal agus uasal.<ref name=":0" /> I Márta na bliana 1998, thug ''Time'' le chéile a raibh beo de na daoine a bhí ar chlúdach na hirise sin le 75 bliain, Joe san áireamh. === Pósadh === i 1954, agus é éirithe as an imirt, phós sé [[Marilyn Monroe]], an réalt scannán ba chlúití i [[Hollywood]] ag an am. Ní raibh mórán barúile ag Monroe cérbh é féin nuair a chasadar ar a chéile den chéad uair – bhí a laghad sin suime i gcúrsaí spóirt aicise gur cheap sí gur peileadóir a bhí ann! [[Íomhá:Joe DiMaggio and Marilyn Monroe in a car, c. 1954.jpg|clé|mion|1954 agus Marilyn Monroe]] Ar 27 Deireadh Fómhair 1954, fuair Monroe colscaradh uaidh. Rinne sí gearán faoin ‘spídiúlacht’, nó sin a mhaígh an t-aisteoir. Bhí DiMaggio splanctha ina diaidh, ach d’fhág an bhearna aoise eatarthu (eisean 40, ise 28), a chuid stuacánachta agus a mheon éadmhar, nár mhair a bpósadh ach 274 lá. Tá sé ráite gur ceann de na pictiúir ba cháiliúla a glacadh an céad seo caite ba chúis leis an argóint a d’fhág scartha óna chéile iad -Monroe agus a gúna bán ardaithe ag leoithne gaoithe i scannán Billy Wilder, ''The Seven Year Itch''. Go fiú agus ise ar shlí na fírinne le beagnach dhá scór bliain, ba í grá geal a chroí i gcónaí.<ref name=":0" /> Nuair a fritheadh Marilyn básaithe sa mbliain 1952, ba é DiMaggio a thrasnaigh an tír agus a d’eagraigh an tsochraid. As sin gur éag sé féin, d’íoc sé as pósae rósanna dearga a leagan ar a huaigh faoi dhó sa tseachtain. [[Íomhá:NutsNo3.jpg|clé|mion|Clúdach 1954, scannal ollmhór nuair a fuair fuair Joe agus Marilyn colscaradh]] Bhí an dearg ghráin aige ar aon duine a raibh baint aige nó aici leis an bpáirtí Daonlathach – go háirithe ós rud é go raibh sé ráite go raibh John F. Kennedy agus a dheartháir Bobby ag smúrthacht thart ar Marilyn Monroe tráth. === Sprionlóir === Cé go raibh sé ag tuilleamh níos mó airgid ná a bhí aon lúthchleasaí eile sna Státaí lena linn ($100,000 sa mbliain sna 1940í), sprionlóir den chéad scoth ab ea Joe. Bhí sé ar dhuine de na pearsain spóirt ba thúisce a thosaigh ag déanamh fógraíochta do chomhlachtaí beatha, do bhancanna, do dhíoltóirí gluaisteán agus dá leithéid. Bhí tóir ar DiMaggio dá leithéid go raibh sé beagnach 80 bliain d’aois. Choinnigh sé greim daingean ar an méid a shaothraigh sé. Cé go lorgódh sé airgead tirim dó féin, bhíodh faisean aige seic a scríobh fiú do na rudaí ab fhánaí a cheannaíodh sé – barúil mhaith aige gur i bhfráma, ar an mballa, a chuirfí seic a bheadh sínithe ag Joe DiMaggio, seachas chuig an mbanc le sóinseáil. [[Íomhá:New York Mirror August 9 1962 Joe DiMaggio in Monroe's funeral.png|clé|mion|1962]] Deirtear gur bhabhtáil sé na fáinní óir a fuair sé as na World Series a bhuachaint ar ghluaisteáin, lóistín agus a leithéid. Bhí an-tóir ar an n[[galf]] aige agus, dá réir sin, cuirí ag teacht le cúl a chéile chuig na ‘pro-ams’ a bhfáil aige ag na comórtais mhóra. Gan teip, ghlaofadh Joe ar an lucht eagair á rá go raibh a chuid maidí féin i Stát eicínt eile agus mála a bheith faoi réir acusan dó nuair a leaindeálfadh sé. Bhí oiread málaí ina gharáiste faoi dheireadh nach raibh áit ag an ngluaisteán ann! [[Íomhá:Joe DiMaggio mausoleum gravestone.JPG|clé|mion|másailéam]] I 1989, bhuail [[crith talún]] San Francisco, áit a raibh cónaí anois arís ar DiMaggio. Bhí foláireamh tugtha ag na póilíní nach raibh ceadaithe ar na bóithre ach lucht tarrthála – fós facthas Joe ag iompar mála dubh dramhaíle gar do theach a bhí aige i gceantar Marina sa gcathair. Ní taobh le duine amháin a thairg cúnamh dó an mála trom a iompar, ach ní raibh fonn dá laghad ar scaradh leis. Tuairiscítear go raibh $600,000 airgead tirim istigh ann !<ref name=":0" /> Cúig mhí sular bhásaigh sé, nuair a reáchtáladh Joe DiMaggio Day i Yankee Stadium sa Bronx, bhí an cloigín ag bualadh go láidir sa scipéad airgid i gcloigeann DiMaggio. Bhí an comhlacht déanta liathróidí baseball, Rawlings, ag iarradh ceann speisialta cuimhneacháin a chur ar an margadh. A chead sin acu, a deir Joe, faid agus a thabharfadh siad 15,000 eile acu dó féin saor in aisce. In imeacht cúpla mí, bheadh siad ar fad sínithe aige agus iad ar díol ar $400 an ceann – teacht isteach $6 mhilliún. Ar leaba a bháis, in ospidéal i Florida i dtús na bliana 1999, agus oiread de chroitheadh ina láimh nach raibh sé in ann greim a choinneáil ar an bpeann, bhí Joe DiMaggio fós ag iarradh a ainm a scriobláil ar liathróidí baseball agus ag súil go dtiocfadh siad $400 an ceann.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Daorchluiche]] * [[Yankees Nua-Eabhrac]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:DiMaggio, Joe}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1914]] [[Catagóir:Básanna i 1999]] [[Catagóir:Imreoirí daorchluiche]] t5bxfiayc7jusrdo01dssqwx3l65xwm 0 99369 1330143 1197285 2026-10-19T12:59:36Z Marbletan 50152 ([[c:GR|GR]]) [[File:Oxepan.png]] → [[File:Oxepane.svg]] 1330143 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} [[Íomhá:Pyridine.svg|deas|mion|158x158px| An chomhdhúil heitreafháinneach [[Piridín]], ]] Is éard is '''comhdhúil heitreafháinneach''' nó '''struchtúr fáinneach''' ann ná [[comhdhúil fháinneach]] ina bhfuil [[Adamh|adaimh]] de dhá [[Dúil cheimiceach|dhúil]] dhifriúla ar a laghad mar bhaill dá fháinne(í).<ref>[[IUPAC Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/H02798.html ''heterocyclic compounds'']</ref> Is éard is '''ceimic orgánach heitreafháinneach''' ann ná an brainse den [[Ceimic orgánach|cheimic orgánach]] a phéann le sintéis, hairíonna, agus feidhmeanna [[Ceimic orgánach|h'''eitreafháinní''']] '''[[Ceimic orgánach|orgánacha]]''' '''.''' <ref name="Gilchrist">Thomas L. Gilchrist "Heterocyclic Chemistry" 3rd ed. Addison Wesley: Essex, England, 1997. 414 pp. {{ISBN|0-582-27843-0}}.</ref> I measc samplaí de chomhdhúile heitreafháinneacha tá gach ceann de na h[[Aigéad núicléasach|aigéid núicléasacha]], formhór na ndrugaí, an chuid is mó de na bithmhaise ([[ceallalós]] agus ábhair ghaolmhara), agus go leor ruaimeanna nádúrtha agus sintéiseacha. Is heitreafháinní iad níos mó ná leath de na comhdhúile aitheanta. <ref name="Rees">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1002/jhet.5570290306|title=Polysulfur-Nitrogen Heterocyclic Chemistry|year=1992|author=Rees|first=Charles W.|journal=Journal of Heterocyclic Chemistry|volume=29|issue=3|pages=639–651}}</ref> Is heitreafháinní nítrigine iad 59% de na drugaí atá ceadaithe ag [[Riarachán Bia is Drugaí|FDA]] na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SA]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Edon Vitaku, David T. Smith, Jon T. Njardarson|title=Analysis of the Structural Diversity, Substitution Patterns, and Frequency of Nitrogen Heterocycles among U.S. FDA Approved Pharmaceuticals|journal=J. Med. Chem.|volume=57|year=2014|doi=10.1021/jm501100b|pmid=25255204}}</ref> == Aicmiú == Díríonn an staidéar ar cheimice heitreafháinneach go háirithe ar dhíorthaigh neamhsháithithe, agus bíonn formhór na hoibre agus na feidhme bainteach le fáinní neamhteanntaithe 5- agus 6-bhall. San áireamh tá piridín, tiafán, pioról, agus fúrán. == Íomhánna fáinní le heitrea-adamh amháin== :''Coinnítear ainmneacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|AIGCF]] i gcló iodálach agus ní leanann siad [[Ainmníocht Hantzsch-Widman]]'' {| class="wikitable" |- ! colspan="1" | || colspan="3" | Sáithithe || colspan="4" | Neamhsháithithe |- ! align="left" |Heitrea-adamh !![[Nítrigin]] !![[Ocsaigin]] !![[Sulfar]] !!Nítrigin !!Ocsaigin !!Sulfar |- ! rowspan="2" |Fáinne 3-Adamh | [[Asiridín]] || [[Ocsaíorán]] || [[Tíorán]] || [[Asairín]] || [[Ocsaírín]] || [[Tíoraín]] |- | [[File:Aziridin.svg|60px|Struchtúr Asairidín]] || [[File:Ethylene oxide.svg|60px|Struchtúr Ocsaíoráin]] || [[File:Thiiran.svg|60px|Struchtúr Tíoráin]] || [[File:Azirin.svg|60px|Struchtúr Asairín]] || [[File:Oxiren.svg|60px|Struchtúr Ocsaíorín]] || [[File:Thiiren.svg|60px|Struchtúr Tíoraín]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 4-Adamh | [[Asétidín]] || [[Oxetane]] || [[Tíorán Thietane]] || [[Azete]] || [[Oxete]]|| [[Thiete]] |- | [[File:Azetidine structure.svg|70px|Structure of Acetidine]] || [[File:Oxetan.png|60px|Structure of Oxetane]] || [[File:Thietan.png|60px|Structure of Thietane]] || [[File:Azete structure.svg|60px|Structure of Azete]] || [[File:Oxetene.svg|64px|Structure of Oxete]] || [[File:Thietene.png|74px|Structure of Thiete]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 5-Adamh | [[Piorólaidín]] || [[Oxolane]] || [[Thiolane]] || ''[[Pyrrole]]'' || ''[[Furan]]'' || ''[[Thiophene]]'' |- valign="top" || [[File:Pyrrolidine-Structural Formula V.1.svg|60px|Structure of Pyrrolidine]] || [[File:Tetrahydrofuran acsv.svg|70px|Structure of Oxolane]] || [[File:Tetrahydrothiophen.png|70px|Structure of Thiolane]] || [[File:Pyrrol2.svg|70px|Structure of Pyrrole]] || [[File:Furan.svg|70px|Structure of Furan]] || [[File:Thiophen.svg|70px|Structure of Thiophene]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 6-Adamh | [[Pipéridín]] || [[Teitrihidreaphireán]] || [[Thiane]] || [[Pyridine]] || [[Pyran]] || [[Thiopyran]] |- valign="top" || [[File:Piperidin.svg|70px|Structure of Piperidine]] || [[File:Tetrahydropyran (vzorec).svg|70px|Structure of Oxane]] || [[File:Thiane3.svg|70px|Structure of Thiane]] || [[File:Pyridin.svg|70px|Structure of Pyridine]] || [[File:2H-Pyran.svg|70px|Structure of Pyran]] || [[File:1,2-Thiapyran.svg|70px|Structure of Thiopyran]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 7-Adamh | [[Asépeán]] || [[Oxepane]] || [[Thiepane]] || [[Azepine]] || [[Oxepine]] || [[Thiepine]] |- valign="bottom" | [[File:Azepane.svg|70px|Structure of Azepane]] || [[File:Oxepane.svg|70px|Structure of Oxepane]] || [[File:Thiepan.svg|70px|Structure of Thiepane]] || [[File:Azepine-2D-skeletal.png|70px|Structure of Azepine]] || [[File:Oxepine.svg|70px|Structure of Oxepine]] || [[File:Thiepine.png|70px|Structure of Thiepine]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 8-Adamh | [[Asocán]] || [[Oxocane]] || [[Thiocane]] || [[Azocine]] || [[Oxocine]] || [[Thiocine]] |- valign="bottom" | [[File:Azocane.png|70px|Structure of Azocane]] || [[File:Oxocano.png|70px|Structure of Oxocane]] || [[File:Tiocano.png|70px|Structure of Thiocane]] || [[File:Azocine.png|70px|Structure of Azocine]] || [[File:Oxocinio.png|70px|Structure of Oxocine]] || [[File:Tiocinio.png|70px|Structure of Thiocine]] |- ! rowspan="2" |Fáinne 9-Adamh | [[Asonán]] || [[Ocsónán]] || [[Thionane]] || [[Azonine]] || [[Oxonine]] || [[(2Z,4Z,6Z,8Z)-Thionine|Thionine]] |- valign="bottom" | [[File:Azonano.png|66px|Structure of Azonane]] || [[File:Oxonano.png|70px|Structure of Oxonane]] || [[File:Tionano.png|70px|Structure of Thionane]] || [[File:Azonina.png|70px|Structure of Azonine]] || [[File:Oxonina.png|70px|Structure of Oxonine]] || [[File:Tionina.png|70px|Structure of Thionine]] |} == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:Comhdhúile orgánacha]] rloruv3jkiyk9hkrpozeztryzlttghb 1330145 1330143 2026-10-19T13:03:18Z Marbletan 50152 ([[c:GR|GR]]) [[File:Azonina.png]] → [[File:Azonine.svg]] 1330145 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} [[Íomhá:Pyridine.svg|deas|mion|158x158px| An chomhdhúil heitreafháinneach [[Piridín]], ]] Is éard is '''comhdhúil heitreafháinneach''' nó '''struchtúr fáinneach''' ann ná [[comhdhúil fháinneach]] ina bhfuil [[Adamh|adaimh]] de dhá [[Dúil cheimiceach|dhúil]] dhifriúla ar a laghad mar bhaill dá fháinne(í).<ref>[[IUPAC Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/H02798.html ''heterocyclic compounds'']</ref> Is éard is '''ceimic orgánach heitreafháinneach''' ann ná an brainse den [[Ceimic orgánach|cheimic orgánach]] a phéann le sintéis, hairíonna, agus feidhmeanna [[Ceimic orgánach|h'''eitreafháinní''']] '''[[Ceimic orgánach|orgánacha]]''' '''.''' <ref name="Gilchrist">Thomas L. Gilchrist "Heterocyclic Chemistry" 3rd ed. Addison Wesley: Essex, England, 1997. 414 pp. {{ISBN|0-582-27843-0}}.</ref> I measc samplaí de chomhdhúile heitreafháinneacha tá gach ceann de na h[[Aigéad núicléasach|aigéid núicléasacha]], formhór na ndrugaí, an chuid is mó de na bithmhaise ([[ceallalós]] agus ábhair ghaolmhara), agus go leor ruaimeanna nádúrtha agus sintéiseacha. Is heitreafháinní iad níos mó ná leath de na comhdhúile aitheanta. <ref name="Rees">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1002/jhet.5570290306|title=Polysulfur-Nitrogen Heterocyclic Chemistry|year=1992|author=Rees|first=Charles W.|journal=Journal of Heterocyclic Chemistry|volume=29|issue=3|pages=639–651}}</ref> Is heitreafháinní nítrigine iad 59% de na drugaí atá ceadaithe ag [[Riarachán Bia is Drugaí|FDA]] na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SA]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Edon Vitaku, David T. Smith, Jon T. Njardarson|title=Analysis of the Structural Diversity, Substitution Patterns, and Frequency of Nitrogen Heterocycles among U.S. FDA Approved Pharmaceuticals|journal=J. Med. Chem.|volume=57|year=2014|doi=10.1021/jm501100b|pmid=25255204}}</ref> == Aicmiú == Díríonn an staidéar ar cheimice heitreafháinneach go háirithe ar dhíorthaigh neamhsháithithe, agus bíonn formhór na hoibre agus na feidhme bainteach le fáinní neamhteanntaithe 5- agus 6-bhall. San áireamh tá piridín, tiafán, pioról, agus fúrán. == Íomhánna fáinní le heitrea-adamh amháin== :''Coinnítear ainmneacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|AIGCF]] i gcló iodálach agus ní leanann siad [[Ainmníocht Hantzsch-Widman]]'' {| class="wikitable" |- ! colspan="1" | || colspan="3" | Sáithithe || colspan="4" | Neamhsháithithe |- ! align="left" |Heitrea-adamh !![[Nítrigin]] !![[Ocsaigin]] !![[Sulfar]] !!Nítrigin !!Ocsaigin !!Sulfar |- ! rowspan="2" |Fáinne 3-Adamh | [[Asiridín]] || [[Ocsaíorán]] || [[Tíorán]] || [[Asairín]] || [[Ocsaírín]] || [[Tíoraín]] |- | [[File:Aziridin.svg|60px|Struchtúr Asairidín]] || [[File:Ethylene oxide.svg|60px|Struchtúr Ocsaíoráin]] || [[File:Thiiran.svg|60px|Struchtúr Tíoráin]] || [[File:Azirin.svg|60px|Struchtúr Asairín]] || [[File:Oxiren.svg|60px|Struchtúr Ocsaíorín]] || [[File:Thiiren.svg|60px|Struchtúr Tíoraín]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 4-Adamh | [[Asétidín]] || [[Oxetane]] || [[Tíorán Thietane]] || [[Azete]] || [[Oxete]]|| [[Thiete]] |- | [[File:Azetidine structure.svg|70px|Structure of Acetidine]] || [[File:Oxetan.png|60px|Structure of Oxetane]] || [[File:Thietan.png|60px|Structure of Thietane]] || [[File:Azete structure.svg|60px|Structure of Azete]] || [[File:Oxetene.svg|64px|Structure of Oxete]] || [[File:Thietene.png|74px|Structure of Thiete]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 5-Adamh | [[Piorólaidín]] || [[Oxolane]] || [[Thiolane]] || ''[[Pyrrole]]'' || ''[[Furan]]'' || ''[[Thiophene]]'' |- valign="top" || [[File:Pyrrolidine-Structural Formula V.1.svg|60px|Structure of Pyrrolidine]] || [[File:Tetrahydrofuran acsv.svg|70px|Structure of Oxolane]] || [[File:Tetrahydrothiophen.png|70px|Structure of Thiolane]] || [[File:Pyrrol2.svg|70px|Structure of Pyrrole]] || [[File:Furan.svg|70px|Structure of Furan]] || [[File:Thiophen.svg|70px|Structure of Thiophene]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 6-Adamh | [[Pipéridín]] || [[Teitrihidreaphireán]] || [[Thiane]] || [[Pyridine]] || [[Pyran]] || [[Thiopyran]] |- valign="top" || [[File:Piperidin.svg|70px|Structure of Piperidine]] || [[File:Tetrahydropyran (vzorec).svg|70px|Structure of Oxane]] || [[File:Thiane3.svg|70px|Structure of Thiane]] || [[File:Pyridin.svg|70px|Structure of Pyridine]] || [[File:2H-Pyran.svg|70px|Structure of Pyran]] || [[File:1,2-Thiapyran.svg|70px|Structure of Thiopyran]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 7-Adamh | [[Asépeán]] || [[Oxepane]] || [[Thiepane]] || [[Azepine]] || [[Oxepine]] || [[Thiepine]] |- valign="bottom" | [[File:Azepane.svg|70px|Structure of Azepane]] || [[File:Oxepane.svg|70px|Structure of Oxepane]] || [[File:Thiepan.svg|70px|Structure of Thiepane]] || [[File:Azepine-2D-skeletal.png|70px|Structure of Azepine]] || [[File:Oxepine.svg|70px|Structure of Oxepine]] || [[File:Thiepine.png|70px|Structure of Thiepine]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 8-Adamh | [[Asocán]] || [[Oxocane]] || [[Thiocane]] || [[Azocine]] || [[Oxocine]] || [[Thiocine]] |- valign="bottom" | [[File:Azocane.png|70px|Structure of Azocane]] || [[File:Oxocano.png|70px|Structure of Oxocane]] || [[File:Tiocano.png|70px|Structure of Thiocane]] || [[File:Azocine.png|70px|Structure of Azocine]] || [[File:Oxocinio.png|70px|Structure of Oxocine]] || [[File:Tiocinio.png|70px|Structure of Thiocine]] |- ! rowspan="2" |Fáinne 9-Adamh | [[Asonán]] || [[Ocsónán]] || [[Thionane]] || [[Azonine]] || [[Oxonine]] || [[(2Z,4Z,6Z,8Z)-Thionine|Thionine]] |- valign="bottom" | [[File:Azonano.png|66px|Structure of Azonane]] || [[File:Oxonano.png|70px|Structure of Oxonane]] || [[File:Tionano.png|70px|Structure of Thionane]] || [[File:Azonine.svg|70px|Structure of Azonine]] || [[File:Oxonina.png|70px|Structure of Oxonine]] || [[File:Tionina.png|70px|Structure of Thionine]] |} == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:Comhdhúile orgánacha]] ebh3si84fqwy3i2gj1j97e46h0efleb 1330146 1330145 2026-10-19T13:04:15Z Marbletan 50152 ([[c:GR|GR]]) [[File:Oxonina.png]] → [[File:Oxonine.svg]] 1330146 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} [[Íomhá:Pyridine.svg|deas|mion|158x158px| An chomhdhúil heitreafháinneach [[Piridín]], ]] Is éard is '''comhdhúil heitreafháinneach''' nó '''struchtúr fáinneach''' ann ná [[comhdhúil fháinneach]] ina bhfuil [[Adamh|adaimh]] de dhá [[Dúil cheimiceach|dhúil]] dhifriúla ar a laghad mar bhaill dá fháinne(í).<ref>[[IUPAC Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/H02798.html ''heterocyclic compounds'']</ref> Is éard is '''ceimic orgánach heitreafháinneach''' ann ná an brainse den [[Ceimic orgánach|cheimic orgánach]] a phéann le sintéis, hairíonna, agus feidhmeanna [[Ceimic orgánach|h'''eitreafháinní''']] '''[[Ceimic orgánach|orgánacha]]''' '''.''' <ref name="Gilchrist">Thomas L. Gilchrist "Heterocyclic Chemistry" 3rd ed. Addison Wesley: Essex, England, 1997. 414 pp. {{ISBN|0-582-27843-0}}.</ref> I measc samplaí de chomhdhúile heitreafháinneacha tá gach ceann de na h[[Aigéad núicléasach|aigéid núicléasacha]], formhór na ndrugaí, an chuid is mó de na bithmhaise ([[ceallalós]] agus ábhair ghaolmhara), agus go leor ruaimeanna nádúrtha agus sintéiseacha. Is heitreafháinní iad níos mó ná leath de na comhdhúile aitheanta. <ref name="Rees">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1002/jhet.5570290306|title=Polysulfur-Nitrogen Heterocyclic Chemistry|year=1992|author=Rees|first=Charles W.|journal=Journal of Heterocyclic Chemistry|volume=29|issue=3|pages=639–651}}</ref> Is heitreafháinní nítrigine iad 59% de na drugaí atá ceadaithe ag [[Riarachán Bia is Drugaí|FDA]] na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SA]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Edon Vitaku, David T. Smith, Jon T. Njardarson|title=Analysis of the Structural Diversity, Substitution Patterns, and Frequency of Nitrogen Heterocycles among U.S. FDA Approved Pharmaceuticals|journal=J. Med. Chem.|volume=57|year=2014|doi=10.1021/jm501100b|pmid=25255204}}</ref> == Aicmiú == Díríonn an staidéar ar cheimice heitreafháinneach go háirithe ar dhíorthaigh neamhsháithithe, agus bíonn formhór na hoibre agus na feidhme bainteach le fáinní neamhteanntaithe 5- agus 6-bhall. San áireamh tá piridín, tiafán, pioról, agus fúrán. == Íomhánna fáinní le heitrea-adamh amháin== :''Coinnítear ainmneacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|AIGCF]] i gcló iodálach agus ní leanann siad [[Ainmníocht Hantzsch-Widman]]'' {| class="wikitable" |- ! colspan="1" | || colspan="3" | Sáithithe || colspan="4" | Neamhsháithithe |- ! align="left" |Heitrea-adamh !![[Nítrigin]] !![[Ocsaigin]] !![[Sulfar]] !!Nítrigin !!Ocsaigin !!Sulfar |- ! rowspan="2" |Fáinne 3-Adamh | [[Asiridín]] || [[Ocsaíorán]] || [[Tíorán]] || [[Asairín]] || [[Ocsaírín]] || [[Tíoraín]] |- | [[File:Aziridin.svg|60px|Struchtúr Asairidín]] || [[File:Ethylene oxide.svg|60px|Struchtúr Ocsaíoráin]] || [[File:Thiiran.svg|60px|Struchtúr Tíoráin]] || [[File:Azirin.svg|60px|Struchtúr Asairín]] || [[File:Oxiren.svg|60px|Struchtúr Ocsaíorín]] || [[File:Thiiren.svg|60px|Struchtúr Tíoraín]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 4-Adamh | [[Asétidín]] || [[Oxetane]] || [[Tíorán Thietane]] || [[Azete]] || [[Oxete]]|| [[Thiete]] |- | [[File:Azetidine structure.svg|70px|Structure of Acetidine]] || [[File:Oxetan.png|60px|Structure of Oxetane]] || [[File:Thietan.png|60px|Structure of Thietane]] || [[File:Azete structure.svg|60px|Structure of Azete]] || [[File:Oxetene.svg|64px|Structure of Oxete]] || [[File:Thietene.png|74px|Structure of Thiete]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 5-Adamh | [[Piorólaidín]] || [[Oxolane]] || [[Thiolane]] || ''[[Pyrrole]]'' || ''[[Furan]]'' || ''[[Thiophene]]'' |- valign="top" || [[File:Pyrrolidine-Structural Formula V.1.svg|60px|Structure of Pyrrolidine]] || [[File:Tetrahydrofuran acsv.svg|70px|Structure of Oxolane]] || [[File:Tetrahydrothiophen.png|70px|Structure of Thiolane]] || [[File:Pyrrol2.svg|70px|Structure of Pyrrole]] || [[File:Furan.svg|70px|Structure of Furan]] || [[File:Thiophen.svg|70px|Structure of Thiophene]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 6-Adamh | [[Pipéridín]] || [[Teitrihidreaphireán]] || [[Thiane]] || [[Pyridine]] || [[Pyran]] || [[Thiopyran]] |- valign="top" || [[File:Piperidin.svg|70px|Structure of Piperidine]] || [[File:Tetrahydropyran (vzorec).svg|70px|Structure of Oxane]] || [[File:Thiane3.svg|70px|Structure of Thiane]] || [[File:Pyridin.svg|70px|Structure of Pyridine]] || [[File:2H-Pyran.svg|70px|Structure of Pyran]] || [[File:1,2-Thiapyran.svg|70px|Structure of Thiopyran]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 7-Adamh | [[Asépeán]] || [[Oxepane]] || [[Thiepane]] || [[Azepine]] || [[Oxepine]] || [[Thiepine]] |- valign="bottom" | [[File:Azepane.svg|70px|Structure of Azepane]] || [[File:Oxepane.svg|70px|Structure of Oxepane]] || [[File:Thiepan.svg|70px|Structure of Thiepane]] || [[File:Azepine-2D-skeletal.png|70px|Structure of Azepine]] || [[File:Oxepine.svg|70px|Structure of Oxepine]] || [[File:Thiepine.png|70px|Structure of Thiepine]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 8-Adamh | [[Asocán]] || [[Oxocane]] || [[Thiocane]] || [[Azocine]] || [[Oxocine]] || [[Thiocine]] |- valign="bottom" | [[File:Azocane.png|70px|Structure of Azocane]] || [[File:Oxocano.png|70px|Structure of Oxocane]] || [[File:Tiocano.png|70px|Structure of Thiocane]] || [[File:Azocine.png|70px|Structure of Azocine]] || [[File:Oxocinio.png|70px|Structure of Oxocine]] || [[File:Tiocinio.png|70px|Structure of Thiocine]] |- ! rowspan="2" |Fáinne 9-Adamh | [[Asonán]] || [[Ocsónán]] || [[Thionane]] || [[Azonine]] || [[Oxonine]] || [[(2Z,4Z,6Z,8Z)-Thionine|Thionine]] |- valign="bottom" | [[File:Azonano.png|66px|Structure of Azonane]] || [[File:Oxonano.png|70px|Structure of Oxonane]] || [[File:Tionano.png|70px|Structure of Thionane]] || [[File:Azonine.svg|70px|Structure of Azonine]] || [[File:Oxonine.svg|70px|Structure of Oxonine]] || [[File:Tionina.png|70px|Structure of Thionine]] |} == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:Comhdhúile orgánacha]] gc3tm9oyaxn6q00hdqpf5sjh8l4z2bf 1330147 1330146 2026-10-19T13:05:02Z Marbletan 50152 ([[c:GR|GR]]) [[File:Tionina.png]] → [[File:Thiacyclononatetrene.svg]] 1330147 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} [[Íomhá:Pyridine.svg|deas|mion|158x158px| An chomhdhúil heitreafháinneach [[Piridín]], ]] Is éard is '''comhdhúil heitreafháinneach''' nó '''struchtúr fáinneach''' ann ná [[comhdhúil fháinneach]] ina bhfuil [[Adamh|adaimh]] de dhá [[Dúil cheimiceach|dhúil]] dhifriúla ar a laghad mar bhaill dá fháinne(í).<ref>[[IUPAC Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/H02798.html ''heterocyclic compounds'']</ref> Is éard is '''ceimic orgánach heitreafháinneach''' ann ná an brainse den [[Ceimic orgánach|cheimic orgánach]] a phéann le sintéis, hairíonna, agus feidhmeanna [[Ceimic orgánach|h'''eitreafháinní''']] '''[[Ceimic orgánach|orgánacha]]''' '''.''' <ref name="Gilchrist">Thomas L. Gilchrist "Heterocyclic Chemistry" 3rd ed. Addison Wesley: Essex, England, 1997. 414 pp. {{ISBN|0-582-27843-0}}.</ref> I measc samplaí de chomhdhúile heitreafháinneacha tá gach ceann de na h[[Aigéad núicléasach|aigéid núicléasacha]], formhór na ndrugaí, an chuid is mó de na bithmhaise ([[ceallalós]] agus ábhair ghaolmhara), agus go leor ruaimeanna nádúrtha agus sintéiseacha. Is heitreafháinní iad níos mó ná leath de na comhdhúile aitheanta. <ref name="Rees">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1002/jhet.5570290306|title=Polysulfur-Nitrogen Heterocyclic Chemistry|year=1992|author=Rees|first=Charles W.|journal=Journal of Heterocyclic Chemistry|volume=29|issue=3|pages=639–651}}</ref> Is heitreafháinní nítrigine iad 59% de na drugaí atá ceadaithe ag [[Riarachán Bia is Drugaí|FDA]] na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SA]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Edon Vitaku, David T. Smith, Jon T. Njardarson|title=Analysis of the Structural Diversity, Substitution Patterns, and Frequency of Nitrogen Heterocycles among U.S. FDA Approved Pharmaceuticals|journal=J. Med. Chem.|volume=57|year=2014|doi=10.1021/jm501100b|pmid=25255204}}</ref> == Aicmiú == Díríonn an staidéar ar cheimice heitreafháinneach go háirithe ar dhíorthaigh neamhsháithithe, agus bíonn formhór na hoibre agus na feidhme bainteach le fáinní neamhteanntaithe 5- agus 6-bhall. San áireamh tá piridín, tiafán, pioról, agus fúrán. == Íomhánna fáinní le heitrea-adamh amháin== :''Coinnítear ainmneacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|AIGCF]] i gcló iodálach agus ní leanann siad [[Ainmníocht Hantzsch-Widman]]'' {| class="wikitable" |- ! colspan="1" | || colspan="3" | Sáithithe || colspan="4" | Neamhsháithithe |- ! align="left" |Heitrea-adamh !![[Nítrigin]] !![[Ocsaigin]] !![[Sulfar]] !!Nítrigin !!Ocsaigin !!Sulfar |- ! rowspan="2" |Fáinne 3-Adamh | [[Asiridín]] || [[Ocsaíorán]] || [[Tíorán]] || [[Asairín]] || [[Ocsaírín]] || [[Tíoraín]] |- | [[File:Aziridin.svg|60px|Struchtúr Asairidín]] || [[File:Ethylene oxide.svg|60px|Struchtúr Ocsaíoráin]] || [[File:Thiiran.svg|60px|Struchtúr Tíoráin]] || [[File:Azirin.svg|60px|Struchtúr Asairín]] || [[File:Oxiren.svg|60px|Struchtúr Ocsaíorín]] || [[File:Thiiren.svg|60px|Struchtúr Tíoraín]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 4-Adamh | [[Asétidín]] || [[Oxetane]] || [[Tíorán Thietane]] || [[Azete]] || [[Oxete]]|| [[Thiete]] |- | [[File:Azetidine structure.svg|70px|Structure of Acetidine]] || [[File:Oxetan.png|60px|Structure of Oxetane]] || [[File:Thietan.png|60px|Structure of Thietane]] || [[File:Azete structure.svg|60px|Structure of Azete]] || [[File:Oxetene.svg|64px|Structure of Oxete]] || [[File:Thietene.png|74px|Structure of Thiete]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 5-Adamh | [[Piorólaidín]] || [[Oxolane]] || [[Thiolane]] || ''[[Pyrrole]]'' || ''[[Furan]]'' || ''[[Thiophene]]'' |- valign="top" || [[File:Pyrrolidine-Structural Formula V.1.svg|60px|Structure of Pyrrolidine]] || [[File:Tetrahydrofuran acsv.svg|70px|Structure of Oxolane]] || [[File:Tetrahydrothiophen.png|70px|Structure of Thiolane]] || [[File:Pyrrol2.svg|70px|Structure of Pyrrole]] || [[File:Furan.svg|70px|Structure of Furan]] || [[File:Thiophen.svg|70px|Structure of Thiophene]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 6-Adamh | [[Pipéridín]] || [[Teitrihidreaphireán]] || [[Thiane]] || [[Pyridine]] || [[Pyran]] || [[Thiopyran]] |- valign="top" || [[File:Piperidin.svg|70px|Structure of Piperidine]] || [[File:Tetrahydropyran (vzorec).svg|70px|Structure of Oxane]] || [[File:Thiane3.svg|70px|Structure of Thiane]] || [[File:Pyridin.svg|70px|Structure of Pyridine]] || [[File:2H-Pyran.svg|70px|Structure of Pyran]] || [[File:1,2-Thiapyran.svg|70px|Structure of Thiopyran]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 7-Adamh | [[Asépeán]] || [[Oxepane]] || [[Thiepane]] || [[Azepine]] || [[Oxepine]] || [[Thiepine]] |- valign="bottom" | [[File:Azepane.svg|70px|Structure of Azepane]] || [[File:Oxepane.svg|70px|Structure of Oxepane]] || [[File:Thiepan.svg|70px|Structure of Thiepane]] || [[File:Azepine-2D-skeletal.png|70px|Structure of Azepine]] || [[File:Oxepine.svg|70px|Structure of Oxepine]] || [[File:Thiepine.png|70px|Structure of Thiepine]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 8-Adamh | [[Asocán]] || [[Oxocane]] || [[Thiocane]] || [[Azocine]] || [[Oxocine]] || [[Thiocine]] |- valign="bottom" | [[File:Azocane.png|70px|Structure of Azocane]] || [[File:Oxocano.png|70px|Structure of Oxocane]] || [[File:Tiocano.png|70px|Structure of Thiocane]] || [[File:Azocine.png|70px|Structure of Azocine]] || [[File:Oxocinio.png|70px|Structure of Oxocine]] || [[File:Tiocinio.png|70px|Structure of Thiocine]] |- ! rowspan="2" |Fáinne 9-Adamh | [[Asonán]] || [[Ocsónán]] || [[Thionane]] || [[Azonine]] || [[Oxonine]] || [[(2Z,4Z,6Z,8Z)-Thionine|Thionine]] |- valign="bottom" | [[File:Azonano.png|66px|Structure of Azonane]] || [[File:Oxonano.png|70px|Structure of Oxonane]] || [[File:Tionano.png|70px|Structure of Thionane]] || [[File:Azonine.svg|70px|Structure of Azonine]] || [[File:Oxonine.svg|70px|Structure of Oxonine]] || [[File:Thiacyclononatetrene.svg|70px|Structure of Thionine]] |} == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:Comhdhúile orgánacha]] nfrf1xuu92zrn3p8k3wgyfybt4jzvmp 1330148 1330147 2026-10-19T13:05:47Z Marbletan 50152 ([[c:GR|GR]]) [[File:Oxocano.png]] → [[File:Oxocane.svg]] 1330148 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} [[Íomhá:Pyridine.svg|deas|mion|158x158px| An chomhdhúil heitreafháinneach [[Piridín]], ]] Is éard is '''comhdhúil heitreafháinneach''' nó '''struchtúr fáinneach''' ann ná [[comhdhúil fháinneach]] ina bhfuil [[Adamh|adaimh]] de dhá [[Dúil cheimiceach|dhúil]] dhifriúla ar a laghad mar bhaill dá fháinne(í).<ref>[[IUPAC Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/H02798.html ''heterocyclic compounds'']</ref> Is éard is '''ceimic orgánach heitreafháinneach''' ann ná an brainse den [[Ceimic orgánach|cheimic orgánach]] a phéann le sintéis, hairíonna, agus feidhmeanna [[Ceimic orgánach|h'''eitreafháinní''']] '''[[Ceimic orgánach|orgánacha]]''' '''.''' <ref name="Gilchrist">Thomas L. Gilchrist "Heterocyclic Chemistry" 3rd ed. Addison Wesley: Essex, England, 1997. 414 pp. {{ISBN|0-582-27843-0}}.</ref> I measc samplaí de chomhdhúile heitreafháinneacha tá gach ceann de na h[[Aigéad núicléasach|aigéid núicléasacha]], formhór na ndrugaí, an chuid is mó de na bithmhaise ([[ceallalós]] agus ábhair ghaolmhara), agus go leor ruaimeanna nádúrtha agus sintéiseacha. Is heitreafháinní iad níos mó ná leath de na comhdhúile aitheanta. <ref name="Rees">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1002/jhet.5570290306|title=Polysulfur-Nitrogen Heterocyclic Chemistry|year=1992|author=Rees|first=Charles W.|journal=Journal of Heterocyclic Chemistry|volume=29|issue=3|pages=639–651}}</ref> Is heitreafháinní nítrigine iad 59% de na drugaí atá ceadaithe ag [[Riarachán Bia is Drugaí|FDA]] na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SA]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Edon Vitaku, David T. Smith, Jon T. Njardarson|title=Analysis of the Structural Diversity, Substitution Patterns, and Frequency of Nitrogen Heterocycles among U.S. FDA Approved Pharmaceuticals|journal=J. Med. Chem.|volume=57|year=2014|doi=10.1021/jm501100b|pmid=25255204}}</ref> == Aicmiú == Díríonn an staidéar ar cheimice heitreafháinneach go háirithe ar dhíorthaigh neamhsháithithe, agus bíonn formhór na hoibre agus na feidhme bainteach le fáinní neamhteanntaithe 5- agus 6-bhall. San áireamh tá piridín, tiafán, pioról, agus fúrán. == Íomhánna fáinní le heitrea-adamh amháin== :''Coinnítear ainmneacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|AIGCF]] i gcló iodálach agus ní leanann siad [[Ainmníocht Hantzsch-Widman]]'' {| class="wikitable" |- ! colspan="1" | || colspan="3" | Sáithithe || colspan="4" | Neamhsháithithe |- ! align="left" |Heitrea-adamh !![[Nítrigin]] !![[Ocsaigin]] !![[Sulfar]] !!Nítrigin !!Ocsaigin !!Sulfar |- ! rowspan="2" |Fáinne 3-Adamh | [[Asiridín]] || [[Ocsaíorán]] || [[Tíorán]] || [[Asairín]] || [[Ocsaírín]] || [[Tíoraín]] |- | [[File:Aziridin.svg|60px|Struchtúr Asairidín]] || [[File:Ethylene oxide.svg|60px|Struchtúr Ocsaíoráin]] || [[File:Thiiran.svg|60px|Struchtúr Tíoráin]] || [[File:Azirin.svg|60px|Struchtúr Asairín]] || [[File:Oxiren.svg|60px|Struchtúr Ocsaíorín]] || [[File:Thiiren.svg|60px|Struchtúr Tíoraín]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 4-Adamh | [[Asétidín]] || [[Oxetane]] || [[Tíorán Thietane]] || [[Azete]] || [[Oxete]]|| [[Thiete]] |- | [[File:Azetidine structure.svg|70px|Structure of Acetidine]] || [[File:Oxetan.png|60px|Structure of Oxetane]] || [[File:Thietan.png|60px|Structure of Thietane]] || [[File:Azete structure.svg|60px|Structure of Azete]] || [[File:Oxetene.svg|64px|Structure of Oxete]] || [[File:Thietene.png|74px|Structure of Thiete]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 5-Adamh | [[Piorólaidín]] || [[Oxolane]] || [[Thiolane]] || ''[[Pyrrole]]'' || ''[[Furan]]'' || ''[[Thiophene]]'' |- valign="top" || [[File:Pyrrolidine-Structural Formula V.1.svg|60px|Structure of Pyrrolidine]] || [[File:Tetrahydrofuran acsv.svg|70px|Structure of Oxolane]] || [[File:Tetrahydrothiophen.png|70px|Structure of Thiolane]] || [[File:Pyrrol2.svg|70px|Structure of Pyrrole]] || [[File:Furan.svg|70px|Structure of Furan]] || [[File:Thiophen.svg|70px|Structure of Thiophene]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 6-Adamh | [[Pipéridín]] || [[Teitrihidreaphireán]] || [[Thiane]] || [[Pyridine]] || [[Pyran]] || [[Thiopyran]] |- valign="top" || [[File:Piperidin.svg|70px|Structure of Piperidine]] || [[File:Tetrahydropyran (vzorec).svg|70px|Structure of Oxane]] || [[File:Thiane3.svg|70px|Structure of Thiane]] || [[File:Pyridin.svg|70px|Structure of Pyridine]] || [[File:2H-Pyran.svg|70px|Structure of Pyran]] || [[File:1,2-Thiapyran.svg|70px|Structure of Thiopyran]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 7-Adamh | [[Asépeán]] || [[Oxepane]] || [[Thiepane]] || [[Azepine]] || [[Oxepine]] || [[Thiepine]] |- valign="bottom" | [[File:Azepane.svg|70px|Structure of Azepane]] || [[File:Oxepane.svg|70px|Structure of Oxepane]] || [[File:Thiepan.svg|70px|Structure of Thiepane]] || [[File:Azepine-2D-skeletal.png|70px|Structure of Azepine]] || [[File:Oxepine.svg|70px|Structure of Oxepine]] || [[File:Thiepine.png|70px|Structure of Thiepine]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 8-Adamh | [[Asocán]] || [[Oxocane]] || [[Thiocane]] || [[Azocine]] || [[Oxocine]] || [[Thiocine]] |- valign="bottom" | [[File:Azocane.png|70px|Structure of Azocane]] || [[File:Oxocane.svg|70px|Structure of Oxocane]] || [[File:Tiocano.png|70px|Structure of Thiocane]] || [[File:Azocine.png|70px|Structure of Azocine]] || [[File:Oxocinio.png|70px|Structure of Oxocine]] || [[File:Tiocinio.png|70px|Structure of Thiocine]] |- ! rowspan="2" |Fáinne 9-Adamh | [[Asonán]] || [[Ocsónán]] || [[Thionane]] || [[Azonine]] || [[Oxonine]] || [[(2Z,4Z,6Z,8Z)-Thionine|Thionine]] |- valign="bottom" | [[File:Azonano.png|66px|Structure of Azonane]] || [[File:Oxonano.png|70px|Structure of Oxonane]] || [[File:Tionano.png|70px|Structure of Thionane]] || [[File:Azonine.svg|70px|Structure of Azonine]] || [[File:Oxonine.svg|70px|Structure of Oxonine]] || [[File:Thiacyclononatetrene.svg|70px|Structure of Thionine]] |} == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:Comhdhúile orgánacha]] r9sdnx39t6jwubz4k25a3wvlyod5n9t 1330149 1330148 2026-10-19T13:06:30Z Marbletan 50152 ([[c:GR|GR]]) [[File:Oxocinio.png]] → [[File:Oxocine.svg]] 1330149 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} [[Íomhá:Pyridine.svg|deas|mion|158x158px| An chomhdhúil heitreafháinneach [[Piridín]], ]] Is éard is '''comhdhúil heitreafháinneach''' nó '''struchtúr fáinneach''' ann ná [[comhdhúil fháinneach]] ina bhfuil [[Adamh|adaimh]] de dhá [[Dúil cheimiceach|dhúil]] dhifriúla ar a laghad mar bhaill dá fháinne(í).<ref>[[IUPAC Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/H02798.html ''heterocyclic compounds'']</ref> Is éard is '''ceimic orgánach heitreafháinneach''' ann ná an brainse den [[Ceimic orgánach|cheimic orgánach]] a phéann le sintéis, hairíonna, agus feidhmeanna [[Ceimic orgánach|h'''eitreafháinní''']] '''[[Ceimic orgánach|orgánacha]]''' '''.''' <ref name="Gilchrist">Thomas L. Gilchrist "Heterocyclic Chemistry" 3rd ed. Addison Wesley: Essex, England, 1997. 414 pp. {{ISBN|0-582-27843-0}}.</ref> I measc samplaí de chomhdhúile heitreafháinneacha tá gach ceann de na h[[Aigéad núicléasach|aigéid núicléasacha]], formhór na ndrugaí, an chuid is mó de na bithmhaise ([[ceallalós]] agus ábhair ghaolmhara), agus go leor ruaimeanna nádúrtha agus sintéiseacha. Is heitreafháinní iad níos mó ná leath de na comhdhúile aitheanta. <ref name="Rees">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1002/jhet.5570290306|title=Polysulfur-Nitrogen Heterocyclic Chemistry|year=1992|author=Rees|first=Charles W.|journal=Journal of Heterocyclic Chemistry|volume=29|issue=3|pages=639–651}}</ref> Is heitreafháinní nítrigine iad 59% de na drugaí atá ceadaithe ag [[Riarachán Bia is Drugaí|FDA]] na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SA]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Edon Vitaku, David T. Smith, Jon T. Njardarson|title=Analysis of the Structural Diversity, Substitution Patterns, and Frequency of Nitrogen Heterocycles among U.S. FDA Approved Pharmaceuticals|journal=J. Med. Chem.|volume=57|year=2014|doi=10.1021/jm501100b|pmid=25255204}}</ref> == Aicmiú == Díríonn an staidéar ar cheimice heitreafháinneach go háirithe ar dhíorthaigh neamhsháithithe, agus bíonn formhór na hoibre agus na feidhme bainteach le fáinní neamhteanntaithe 5- agus 6-bhall. San áireamh tá piridín, tiafán, pioról, agus fúrán. == Íomhánna fáinní le heitrea-adamh amháin== :''Coinnítear ainmneacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|AIGCF]] i gcló iodálach agus ní leanann siad [[Ainmníocht Hantzsch-Widman]]'' {| class="wikitable" |- ! colspan="1" | || colspan="3" | Sáithithe || colspan="4" | Neamhsháithithe |- ! align="left" |Heitrea-adamh !![[Nítrigin]] !![[Ocsaigin]] !![[Sulfar]] !!Nítrigin !!Ocsaigin !!Sulfar |- ! rowspan="2" |Fáinne 3-Adamh | [[Asiridín]] || [[Ocsaíorán]] || [[Tíorán]] || [[Asairín]] || [[Ocsaírín]] || [[Tíoraín]] |- | [[File:Aziridin.svg|60px|Struchtúr Asairidín]] || [[File:Ethylene oxide.svg|60px|Struchtúr Ocsaíoráin]] || [[File:Thiiran.svg|60px|Struchtúr Tíoráin]] || [[File:Azirin.svg|60px|Struchtúr Asairín]] || [[File:Oxiren.svg|60px|Struchtúr Ocsaíorín]] || [[File:Thiiren.svg|60px|Struchtúr Tíoraín]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 4-Adamh | [[Asétidín]] || [[Oxetane]] || [[Tíorán Thietane]] || [[Azete]] || [[Oxete]]|| [[Thiete]] |- | [[File:Azetidine structure.svg|70px|Structure of Acetidine]] || [[File:Oxetan.png|60px|Structure of Oxetane]] || [[File:Thietan.png|60px|Structure of Thietane]] || [[File:Azete structure.svg|60px|Structure of Azete]] || [[File:Oxetene.svg|64px|Structure of Oxete]] || [[File:Thietene.png|74px|Structure of Thiete]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 5-Adamh | [[Piorólaidín]] || [[Oxolane]] || [[Thiolane]] || ''[[Pyrrole]]'' || ''[[Furan]]'' || ''[[Thiophene]]'' |- valign="top" || [[File:Pyrrolidine-Structural Formula V.1.svg|60px|Structure of Pyrrolidine]] || [[File:Tetrahydrofuran acsv.svg|70px|Structure of Oxolane]] || [[File:Tetrahydrothiophen.png|70px|Structure of Thiolane]] || [[File:Pyrrol2.svg|70px|Structure of Pyrrole]] || [[File:Furan.svg|70px|Structure of Furan]] || [[File:Thiophen.svg|70px|Structure of Thiophene]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 6-Adamh | [[Pipéridín]] || [[Teitrihidreaphireán]] || [[Thiane]] || [[Pyridine]] || [[Pyran]] || [[Thiopyran]] |- valign="top" || [[File:Piperidin.svg|70px|Structure of Piperidine]] || [[File:Tetrahydropyran (vzorec).svg|70px|Structure of Oxane]] || [[File:Thiane3.svg|70px|Structure of Thiane]] || [[File:Pyridin.svg|70px|Structure of Pyridine]] || [[File:2H-Pyran.svg|70px|Structure of Pyran]] || [[File:1,2-Thiapyran.svg|70px|Structure of Thiopyran]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 7-Adamh | [[Asépeán]] || [[Oxepane]] || [[Thiepane]] || [[Azepine]] || [[Oxepine]] || [[Thiepine]] |- valign="bottom" | [[File:Azepane.svg|70px|Structure of Azepane]] || [[File:Oxepane.svg|70px|Structure of Oxepane]] || [[File:Thiepan.svg|70px|Structure of Thiepane]] || [[File:Azepine-2D-skeletal.png|70px|Structure of Azepine]] || [[File:Oxepine.svg|70px|Structure of Oxepine]] || [[File:Thiepine.png|70px|Structure of Thiepine]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 8-Adamh | [[Asocán]] || [[Oxocane]] || [[Thiocane]] || [[Azocine]] || [[Oxocine]] || [[Thiocine]] |- valign="bottom" | [[File:Azocane.png|70px|Structure of Azocane]] || [[File:Oxocane.svg|70px|Structure of Oxocane]] || [[File:Tiocano.png|70px|Structure of Thiocane]] || [[File:Azocine.png|70px|Structure of Azocine]] || [[File:Oxocine.svg|70px|Structure of Oxocine]] || [[File:Tiocinio.png|70px|Structure of Thiocine]] |- ! rowspan="2" |Fáinne 9-Adamh | [[Asonán]] || [[Ocsónán]] || [[Thionane]] || [[Azonine]] || [[Oxonine]] || [[(2Z,4Z,6Z,8Z)-Thionine|Thionine]] |- valign="bottom" | [[File:Azonano.png|66px|Structure of Azonane]] || [[File:Oxonano.png|70px|Structure of Oxonane]] || [[File:Tionano.png|70px|Structure of Thionane]] || [[File:Azonine.svg|70px|Structure of Azonine]] || [[File:Oxonine.svg|70px|Structure of Oxonine]] || [[File:Thiacyclononatetrene.svg|70px|Structure of Thionine]] |} == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:Comhdhúile orgánacha]] 38zrpbz3tb43uqpzsj9k777lrdhzy3m 1330150 1330149 2026-10-19T13:07:11Z Marbletan 50152 ([[c:GR|GR]]) [[File:Tiocano.png]] → [[File:Thiocane.svg]] 1330150 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} [[Íomhá:Pyridine.svg|deas|mion|158x158px| An chomhdhúil heitreafháinneach [[Piridín]], ]] Is éard is '''comhdhúil heitreafháinneach''' nó '''struchtúr fáinneach''' ann ná [[comhdhúil fháinneach]] ina bhfuil [[Adamh|adaimh]] de dhá [[Dúil cheimiceach|dhúil]] dhifriúla ar a laghad mar bhaill dá fháinne(í).<ref>[[IUPAC Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/H02798.html ''heterocyclic compounds'']</ref> Is éard is '''ceimic orgánach heitreafháinneach''' ann ná an brainse den [[Ceimic orgánach|cheimic orgánach]] a phéann le sintéis, hairíonna, agus feidhmeanna [[Ceimic orgánach|h'''eitreafháinní''']] '''[[Ceimic orgánach|orgánacha]]''' '''.''' <ref name="Gilchrist">Thomas L. Gilchrist "Heterocyclic Chemistry" 3rd ed. Addison Wesley: Essex, England, 1997. 414 pp. {{ISBN|0-582-27843-0}}.</ref> I measc samplaí de chomhdhúile heitreafháinneacha tá gach ceann de na h[[Aigéad núicléasach|aigéid núicléasacha]], formhór na ndrugaí, an chuid is mó de na bithmhaise ([[ceallalós]] agus ábhair ghaolmhara), agus go leor ruaimeanna nádúrtha agus sintéiseacha. Is heitreafháinní iad níos mó ná leath de na comhdhúile aitheanta. <ref name="Rees">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1002/jhet.5570290306|title=Polysulfur-Nitrogen Heterocyclic Chemistry|year=1992|author=Rees|first=Charles W.|journal=Journal of Heterocyclic Chemistry|volume=29|issue=3|pages=639–651}}</ref> Is heitreafháinní nítrigine iad 59% de na drugaí atá ceadaithe ag [[Riarachán Bia is Drugaí|FDA]] na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SA]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Edon Vitaku, David T. Smith, Jon T. Njardarson|title=Analysis of the Structural Diversity, Substitution Patterns, and Frequency of Nitrogen Heterocycles among U.S. FDA Approved Pharmaceuticals|journal=J. Med. Chem.|volume=57|year=2014|doi=10.1021/jm501100b|pmid=25255204}}</ref> == Aicmiú == Díríonn an staidéar ar cheimice heitreafháinneach go háirithe ar dhíorthaigh neamhsháithithe, agus bíonn formhór na hoibre agus na feidhme bainteach le fáinní neamhteanntaithe 5- agus 6-bhall. San áireamh tá piridín, tiafán, pioról, agus fúrán. == Íomhánna fáinní le heitrea-adamh amháin== :''Coinnítear ainmneacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|AIGCF]] i gcló iodálach agus ní leanann siad [[Ainmníocht Hantzsch-Widman]]'' {| class="wikitable" |- ! colspan="1" | || colspan="3" | Sáithithe || colspan="4" | Neamhsháithithe |- ! align="left" |Heitrea-adamh !![[Nítrigin]] !![[Ocsaigin]] !![[Sulfar]] !!Nítrigin !!Ocsaigin !!Sulfar |- ! rowspan="2" |Fáinne 3-Adamh | [[Asiridín]] || [[Ocsaíorán]] || [[Tíorán]] || [[Asairín]] || [[Ocsaírín]] || [[Tíoraín]] |- | [[File:Aziridin.svg|60px|Struchtúr Asairidín]] || [[File:Ethylene oxide.svg|60px|Struchtúr Ocsaíoráin]] || [[File:Thiiran.svg|60px|Struchtúr Tíoráin]] || [[File:Azirin.svg|60px|Struchtúr Asairín]] || [[File:Oxiren.svg|60px|Struchtúr Ocsaíorín]] || [[File:Thiiren.svg|60px|Struchtúr Tíoraín]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 4-Adamh | [[Asétidín]] || [[Oxetane]] || [[Tíorán Thietane]] || [[Azete]] || [[Oxete]]|| [[Thiete]] |- | [[File:Azetidine structure.svg|70px|Structure of Acetidine]] || [[File:Oxetan.png|60px|Structure of Oxetane]] || [[File:Thietan.png|60px|Structure of Thietane]] || [[File:Azete structure.svg|60px|Structure of Azete]] || [[File:Oxetene.svg|64px|Structure of Oxete]] || [[File:Thietene.png|74px|Structure of Thiete]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 5-Adamh | [[Piorólaidín]] || [[Oxolane]] || [[Thiolane]] || ''[[Pyrrole]]'' || ''[[Furan]]'' || ''[[Thiophene]]'' |- valign="top" || [[File:Pyrrolidine-Structural Formula V.1.svg|60px|Structure of Pyrrolidine]] || [[File:Tetrahydrofuran acsv.svg|70px|Structure of Oxolane]] || [[File:Tetrahydrothiophen.png|70px|Structure of Thiolane]] || [[File:Pyrrol2.svg|70px|Structure of Pyrrole]] || [[File:Furan.svg|70px|Structure of Furan]] || [[File:Thiophen.svg|70px|Structure of Thiophene]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 6-Adamh | [[Pipéridín]] || [[Teitrihidreaphireán]] || [[Thiane]] || [[Pyridine]] || [[Pyran]] || [[Thiopyran]] |- valign="top" || [[File:Piperidin.svg|70px|Structure of Piperidine]] || [[File:Tetrahydropyran (vzorec).svg|70px|Structure of Oxane]] || [[File:Thiane3.svg|70px|Structure of Thiane]] || [[File:Pyridin.svg|70px|Structure of Pyridine]] || [[File:2H-Pyran.svg|70px|Structure of Pyran]] || [[File:1,2-Thiapyran.svg|70px|Structure of Thiopyran]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 7-Adamh | [[Asépeán]] || [[Oxepane]] || [[Thiepane]] || [[Azepine]] || [[Oxepine]] || [[Thiepine]] |- valign="bottom" | [[File:Azepane.svg|70px|Structure of Azepane]] || [[File:Oxepane.svg|70px|Structure of Oxepane]] || [[File:Thiepan.svg|70px|Structure of Thiepane]] || [[File:Azepine-2D-skeletal.png|70px|Structure of Azepine]] || [[File:Oxepine.svg|70px|Structure of Oxepine]] || [[File:Thiepine.png|70px|Structure of Thiepine]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 8-Adamh | [[Asocán]] || [[Oxocane]] || [[Thiocane]] || [[Azocine]] || [[Oxocine]] || [[Thiocine]] |- valign="bottom" | [[File:Azocane.png|70px|Structure of Azocane]] || [[File:Oxocane.svg|70px|Structure of Oxocane]] || [[File:Thiocane.svg|70px|Structure of Thiocane]] || [[File:Azocine.png|70px|Structure of Azocine]] || [[File:Oxocine.svg|70px|Structure of Oxocine]] || [[File:Tiocinio.png|70px|Structure of Thiocine]] |- ! rowspan="2" |Fáinne 9-Adamh | [[Asonán]] || [[Ocsónán]] || [[Thionane]] || [[Azonine]] || [[Oxonine]] || [[(2Z,4Z,6Z,8Z)-Thionine|Thionine]] |- valign="bottom" | [[File:Azonano.png|66px|Structure of Azonane]] || [[File:Oxonano.png|70px|Structure of Oxonane]] || [[File:Tionano.png|70px|Structure of Thionane]] || [[File:Azonine.svg|70px|Structure of Azonine]] || [[File:Oxonine.svg|70px|Structure of Oxonine]] || [[File:Thiacyclononatetrene.svg|70px|Structure of Thionine]] |} == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:Comhdhúile orgánacha]] ecgvgkz99te948dwe6fn4pg1y2qj2is 1330151 1330150 2026-10-19T13:07:47Z Marbletan 50152 ([[c:GR|GR]]) [[File:Tiocinio.png]] → [[File:Thiocine.svg]] 1330151 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} [[Íomhá:Pyridine.svg|deas|mion|158x158px| An chomhdhúil heitreafháinneach [[Piridín]], ]] Is éard is '''comhdhúil heitreafháinneach''' nó '''struchtúr fáinneach''' ann ná [[comhdhúil fháinneach]] ina bhfuil [[Adamh|adaimh]] de dhá [[Dúil cheimiceach|dhúil]] dhifriúla ar a laghad mar bhaill dá fháinne(í).<ref>[[IUPAC Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/H02798.html ''heterocyclic compounds'']</ref> Is éard is '''ceimic orgánach heitreafháinneach''' ann ná an brainse den [[Ceimic orgánach|cheimic orgánach]] a phéann le sintéis, hairíonna, agus feidhmeanna [[Ceimic orgánach|h'''eitreafháinní''']] '''[[Ceimic orgánach|orgánacha]]''' '''.''' <ref name="Gilchrist">Thomas L. Gilchrist "Heterocyclic Chemistry" 3rd ed. Addison Wesley: Essex, England, 1997. 414 pp. {{ISBN|0-582-27843-0}}.</ref> I measc samplaí de chomhdhúile heitreafháinneacha tá gach ceann de na h[[Aigéad núicléasach|aigéid núicléasacha]], formhór na ndrugaí, an chuid is mó de na bithmhaise ([[ceallalós]] agus ábhair ghaolmhara), agus go leor ruaimeanna nádúrtha agus sintéiseacha. Is heitreafháinní iad níos mó ná leath de na comhdhúile aitheanta. <ref name="Rees">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1002/jhet.5570290306|title=Polysulfur-Nitrogen Heterocyclic Chemistry|year=1992|author=Rees|first=Charles W.|journal=Journal of Heterocyclic Chemistry|volume=29|issue=3|pages=639–651}}</ref> Is heitreafháinní nítrigine iad 59% de na drugaí atá ceadaithe ag [[Riarachán Bia is Drugaí|FDA]] na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SA]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Edon Vitaku, David T. Smith, Jon T. Njardarson|title=Analysis of the Structural Diversity, Substitution Patterns, and Frequency of Nitrogen Heterocycles among U.S. FDA Approved Pharmaceuticals|journal=J. Med. Chem.|volume=57|year=2014|doi=10.1021/jm501100b|pmid=25255204}}</ref> == Aicmiú == Díríonn an staidéar ar cheimice heitreafháinneach go háirithe ar dhíorthaigh neamhsháithithe, agus bíonn formhór na hoibre agus na feidhme bainteach le fáinní neamhteanntaithe 5- agus 6-bhall. San áireamh tá piridín, tiafán, pioról, agus fúrán. == Íomhánna fáinní le heitrea-adamh amháin== :''Coinnítear ainmneacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|AIGCF]] i gcló iodálach agus ní leanann siad [[Ainmníocht Hantzsch-Widman]]'' {| class="wikitable" |- ! colspan="1" | || colspan="3" | Sáithithe || colspan="4" | Neamhsháithithe |- ! align="left" |Heitrea-adamh !![[Nítrigin]] !![[Ocsaigin]] !![[Sulfar]] !!Nítrigin !!Ocsaigin !!Sulfar |- ! rowspan="2" |Fáinne 3-Adamh | [[Asiridín]] || [[Ocsaíorán]] || [[Tíorán]] || [[Asairín]] || [[Ocsaírín]] || [[Tíoraín]] |- | [[File:Aziridin.svg|60px|Struchtúr Asairidín]] || [[File:Ethylene oxide.svg|60px|Struchtúr Ocsaíoráin]] || [[File:Thiiran.svg|60px|Struchtúr Tíoráin]] || [[File:Azirin.svg|60px|Struchtúr Asairín]] || [[File:Oxiren.svg|60px|Struchtúr Ocsaíorín]] || [[File:Thiiren.svg|60px|Struchtúr Tíoraín]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 4-Adamh | [[Asétidín]] || [[Oxetane]] || [[Tíorán Thietane]] || [[Azete]] || [[Oxete]]|| [[Thiete]] |- | [[File:Azetidine structure.svg|70px|Structure of Acetidine]] || [[File:Oxetan.png|60px|Structure of Oxetane]] || [[File:Thietan.png|60px|Structure of Thietane]] || [[File:Azete structure.svg|60px|Structure of Azete]] || [[File:Oxetene.svg|64px|Structure of Oxete]] || [[File:Thietene.png|74px|Structure of Thiete]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 5-Adamh | [[Piorólaidín]] || [[Oxolane]] || [[Thiolane]] || ''[[Pyrrole]]'' || ''[[Furan]]'' || ''[[Thiophene]]'' |- valign="top" || [[File:Pyrrolidine-Structural Formula V.1.svg|60px|Structure of Pyrrolidine]] || [[File:Tetrahydrofuran acsv.svg|70px|Structure of Oxolane]] || [[File:Tetrahydrothiophen.png|70px|Structure of Thiolane]] || [[File:Pyrrol2.svg|70px|Structure of Pyrrole]] || [[File:Furan.svg|70px|Structure of Furan]] || [[File:Thiophen.svg|70px|Structure of Thiophene]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 6-Adamh | [[Pipéridín]] || [[Teitrihidreaphireán]] || [[Thiane]] || [[Pyridine]] || [[Pyran]] || [[Thiopyran]] |- valign="top" || [[File:Piperidin.svg|70px|Structure of Piperidine]] || [[File:Tetrahydropyran (vzorec).svg|70px|Structure of Oxane]] || [[File:Thiane3.svg|70px|Structure of Thiane]] || [[File:Pyridin.svg|70px|Structure of Pyridine]] || [[File:2H-Pyran.svg|70px|Structure of Pyran]] || [[File:1,2-Thiapyran.svg|70px|Structure of Thiopyran]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 7-Adamh | [[Asépeán]] || [[Oxepane]] || [[Thiepane]] || [[Azepine]] || [[Oxepine]] || [[Thiepine]] |- valign="bottom" | [[File:Azepane.svg|70px|Structure of Azepane]] || [[File:Oxepane.svg|70px|Structure of Oxepane]] || [[File:Thiepan.svg|70px|Structure of Thiepane]] || [[File:Azepine-2D-skeletal.png|70px|Structure of Azepine]] || [[File:Oxepine.svg|70px|Structure of Oxepine]] || [[File:Thiepine.png|70px|Structure of Thiepine]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 8-Adamh | [[Asocán]] || [[Oxocane]] || [[Thiocane]] || [[Azocine]] || [[Oxocine]] || [[Thiocine]] |- valign="bottom" | [[File:Azocane.png|70px|Structure of Azocane]] || [[File:Oxocane.svg|70px|Structure of Oxocane]] || [[File:Thiocane.svg|70px|Structure of Thiocane]] || [[File:Azocine.png|70px|Structure of Azocine]] || [[File:Oxocine.svg|70px|Structure of Oxocine]] || [[File:Thiocine.svg|70px|Structure of Thiocine]] |- ! rowspan="2" |Fáinne 9-Adamh | [[Asonán]] || [[Ocsónán]] || [[Thionane]] || [[Azonine]] || [[Oxonine]] || [[(2Z,4Z,6Z,8Z)-Thionine|Thionine]] |- valign="bottom" | [[File:Azonano.png|66px|Structure of Azonane]] || [[File:Oxonano.png|70px|Structure of Oxonane]] || [[File:Tionano.png|70px|Structure of Thionane]] || [[File:Azonine.svg|70px|Structure of Azonine]] || [[File:Oxonine.svg|70px|Structure of Oxonine]] || [[File:Thiacyclononatetrene.svg|70px|Structure of Thionine]] |} == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:Comhdhúile orgánacha]] k0eznemp9jjqt51cbeb9tmlti5l3mvj 1330152 1330151 2026-10-19T13:08:28Z Marbletan 50152 ([[c:GR|GR]]) [[File:Azonano.png]] → [[File:Azonane.svg]] 1330152 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} [[Íomhá:Pyridine.svg|deas|mion|158x158px| An chomhdhúil heitreafháinneach [[Piridín]], ]] Is éard is '''comhdhúil heitreafháinneach''' nó '''struchtúr fáinneach''' ann ná [[comhdhúil fháinneach]] ina bhfuil [[Adamh|adaimh]] de dhá [[Dúil cheimiceach|dhúil]] dhifriúla ar a laghad mar bhaill dá fháinne(í).<ref>[[IUPAC Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/H02798.html ''heterocyclic compounds'']</ref> Is éard is '''ceimic orgánach heitreafháinneach''' ann ná an brainse den [[Ceimic orgánach|cheimic orgánach]] a phéann le sintéis, hairíonna, agus feidhmeanna [[Ceimic orgánach|h'''eitreafháinní''']] '''[[Ceimic orgánach|orgánacha]]''' '''.''' <ref name="Gilchrist">Thomas L. Gilchrist "Heterocyclic Chemistry" 3rd ed. Addison Wesley: Essex, England, 1997. 414 pp. {{ISBN|0-582-27843-0}}.</ref> I measc samplaí de chomhdhúile heitreafháinneacha tá gach ceann de na h[[Aigéad núicléasach|aigéid núicléasacha]], formhór na ndrugaí, an chuid is mó de na bithmhaise ([[ceallalós]] agus ábhair ghaolmhara), agus go leor ruaimeanna nádúrtha agus sintéiseacha. Is heitreafháinní iad níos mó ná leath de na comhdhúile aitheanta. <ref name="Rees">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1002/jhet.5570290306|title=Polysulfur-Nitrogen Heterocyclic Chemistry|year=1992|author=Rees|first=Charles W.|journal=Journal of Heterocyclic Chemistry|volume=29|issue=3|pages=639–651}}</ref> Is heitreafháinní nítrigine iad 59% de na drugaí atá ceadaithe ag [[Riarachán Bia is Drugaí|FDA]] na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SA]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Edon Vitaku, David T. Smith, Jon T. Njardarson|title=Analysis of the Structural Diversity, Substitution Patterns, and Frequency of Nitrogen Heterocycles among U.S. FDA Approved Pharmaceuticals|journal=J. Med. Chem.|volume=57|year=2014|doi=10.1021/jm501100b|pmid=25255204}}</ref> == Aicmiú == Díríonn an staidéar ar cheimice heitreafháinneach go háirithe ar dhíorthaigh neamhsháithithe, agus bíonn formhór na hoibre agus na feidhme bainteach le fáinní neamhteanntaithe 5- agus 6-bhall. San áireamh tá piridín, tiafán, pioról, agus fúrán. == Íomhánna fáinní le heitrea-adamh amháin== :''Coinnítear ainmneacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|AIGCF]] i gcló iodálach agus ní leanann siad [[Ainmníocht Hantzsch-Widman]]'' {| class="wikitable" |- ! colspan="1" | || colspan="3" | Sáithithe || colspan="4" | Neamhsháithithe |- ! align="left" |Heitrea-adamh !![[Nítrigin]] !![[Ocsaigin]] !![[Sulfar]] !!Nítrigin !!Ocsaigin !!Sulfar |- ! rowspan="2" |Fáinne 3-Adamh | [[Asiridín]] || [[Ocsaíorán]] || [[Tíorán]] || [[Asairín]] || [[Ocsaírín]] || [[Tíoraín]] |- | [[File:Aziridin.svg|60px|Struchtúr Asairidín]] || [[File:Ethylene oxide.svg|60px|Struchtúr Ocsaíoráin]] || [[File:Thiiran.svg|60px|Struchtúr Tíoráin]] || [[File:Azirin.svg|60px|Struchtúr Asairín]] || [[File:Oxiren.svg|60px|Struchtúr Ocsaíorín]] || [[File:Thiiren.svg|60px|Struchtúr Tíoraín]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 4-Adamh | [[Asétidín]] || [[Oxetane]] || [[Tíorán Thietane]] || [[Azete]] || [[Oxete]]|| [[Thiete]] |- | [[File:Azetidine structure.svg|70px|Structure of Acetidine]] || [[File:Oxetan.png|60px|Structure of Oxetane]] || [[File:Thietan.png|60px|Structure of Thietane]] || [[File:Azete structure.svg|60px|Structure of Azete]] || [[File:Oxetene.svg|64px|Structure of Oxete]] || [[File:Thietene.png|74px|Structure of Thiete]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 5-Adamh | [[Piorólaidín]] || [[Oxolane]] || [[Thiolane]] || ''[[Pyrrole]]'' || ''[[Furan]]'' || ''[[Thiophene]]'' |- valign="top" || [[File:Pyrrolidine-Structural Formula V.1.svg|60px|Structure of Pyrrolidine]] || [[File:Tetrahydrofuran acsv.svg|70px|Structure of Oxolane]] || [[File:Tetrahydrothiophen.png|70px|Structure of Thiolane]] || [[File:Pyrrol2.svg|70px|Structure of Pyrrole]] || [[File:Furan.svg|70px|Structure of Furan]] || [[File:Thiophen.svg|70px|Structure of Thiophene]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 6-Adamh | [[Pipéridín]] || [[Teitrihidreaphireán]] || [[Thiane]] || [[Pyridine]] || [[Pyran]] || [[Thiopyran]] |- valign="top" || [[File:Piperidin.svg|70px|Structure of Piperidine]] || [[File:Tetrahydropyran (vzorec).svg|70px|Structure of Oxane]] || [[File:Thiane3.svg|70px|Structure of Thiane]] || [[File:Pyridin.svg|70px|Structure of Pyridine]] || [[File:2H-Pyran.svg|70px|Structure of Pyran]] || [[File:1,2-Thiapyran.svg|70px|Structure of Thiopyran]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 7-Adamh | [[Asépeán]] || [[Oxepane]] || [[Thiepane]] || [[Azepine]] || [[Oxepine]] || [[Thiepine]] |- valign="bottom" | [[File:Azepane.svg|70px|Structure of Azepane]] || [[File:Oxepane.svg|70px|Structure of Oxepane]] || [[File:Thiepan.svg|70px|Structure of Thiepane]] || [[File:Azepine-2D-skeletal.png|70px|Structure of Azepine]] || [[File:Oxepine.svg|70px|Structure of Oxepine]] || [[File:Thiepine.png|70px|Structure of Thiepine]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 8-Adamh | [[Asocán]] || [[Oxocane]] || [[Thiocane]] || [[Azocine]] || [[Oxocine]] || [[Thiocine]] |- valign="bottom" | [[File:Azocane.png|70px|Structure of Azocane]] || [[File:Oxocane.svg|70px|Structure of Oxocane]] || [[File:Thiocane.svg|70px|Structure of Thiocane]] || [[File:Azocine.png|70px|Structure of Azocine]] || [[File:Oxocine.svg|70px|Structure of Oxocine]] || [[File:Thiocine.svg|70px|Structure of Thiocine]] |- ! rowspan="2" |Fáinne 9-Adamh | [[Asonán]] || [[Ocsónán]] || [[Thionane]] || [[Azonine]] || [[Oxonine]] || [[(2Z,4Z,6Z,8Z)-Thionine|Thionine]] |- valign="bottom" | [[File:Azonane.svg|66px|Structure of Azonane]] || [[File:Oxonano.png|70px|Structure of Oxonane]] || [[File:Tionano.png|70px|Structure of Thionane]] || [[File:Azonine.svg|70px|Structure of Azonine]] || [[File:Oxonine.svg|70px|Structure of Oxonine]] || [[File:Thiacyclononatetrene.svg|70px|Structure of Thionine]] |} == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:Comhdhúile orgánacha]] 4hrb3527qk5avl23skqgtmcmhf5hp0e 1330153 1330152 2026-10-19T13:09:10Z Marbletan 50152 ([[c:GR|GR]]) [[File:Oxonano.png]] → [[File:Oxonane.svg]] 1330153 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} [[Íomhá:Pyridine.svg|deas|mion|158x158px| An chomhdhúil heitreafháinneach [[Piridín]], ]] Is éard is '''comhdhúil heitreafháinneach''' nó '''struchtúr fáinneach''' ann ná [[comhdhúil fháinneach]] ina bhfuil [[Adamh|adaimh]] de dhá [[Dúil cheimiceach|dhúil]] dhifriúla ar a laghad mar bhaill dá fháinne(í).<ref>[[IUPAC Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/H02798.html ''heterocyclic compounds'']</ref> Is éard is '''ceimic orgánach heitreafháinneach''' ann ná an brainse den [[Ceimic orgánach|cheimic orgánach]] a phéann le sintéis, hairíonna, agus feidhmeanna [[Ceimic orgánach|h'''eitreafháinní''']] '''[[Ceimic orgánach|orgánacha]]''' '''.''' <ref name="Gilchrist">Thomas L. Gilchrist "Heterocyclic Chemistry" 3rd ed. Addison Wesley: Essex, England, 1997. 414 pp. {{ISBN|0-582-27843-0}}.</ref> I measc samplaí de chomhdhúile heitreafháinneacha tá gach ceann de na h[[Aigéad núicléasach|aigéid núicléasacha]], formhór na ndrugaí, an chuid is mó de na bithmhaise ([[ceallalós]] agus ábhair ghaolmhara), agus go leor ruaimeanna nádúrtha agus sintéiseacha. Is heitreafháinní iad níos mó ná leath de na comhdhúile aitheanta. <ref name="Rees">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1002/jhet.5570290306|title=Polysulfur-Nitrogen Heterocyclic Chemistry|year=1992|author=Rees|first=Charles W.|journal=Journal of Heterocyclic Chemistry|volume=29|issue=3|pages=639–651}}</ref> Is heitreafháinní nítrigine iad 59% de na drugaí atá ceadaithe ag [[Riarachán Bia is Drugaí|FDA]] na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SA]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Edon Vitaku, David T. Smith, Jon T. Njardarson|title=Analysis of the Structural Diversity, Substitution Patterns, and Frequency of Nitrogen Heterocycles among U.S. FDA Approved Pharmaceuticals|journal=J. Med. Chem.|volume=57|year=2014|doi=10.1021/jm501100b|pmid=25255204}}</ref> == Aicmiú == Díríonn an staidéar ar cheimice heitreafháinneach go háirithe ar dhíorthaigh neamhsháithithe, agus bíonn formhór na hoibre agus na feidhme bainteach le fáinní neamhteanntaithe 5- agus 6-bhall. San áireamh tá piridín, tiafán, pioról, agus fúrán. == Íomhánna fáinní le heitrea-adamh amháin== :''Coinnítear ainmneacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|AIGCF]] i gcló iodálach agus ní leanann siad [[Ainmníocht Hantzsch-Widman]]'' {| class="wikitable" |- ! colspan="1" | || colspan="3" | Sáithithe || colspan="4" | Neamhsháithithe |- ! align="left" |Heitrea-adamh !![[Nítrigin]] !![[Ocsaigin]] !![[Sulfar]] !!Nítrigin !!Ocsaigin !!Sulfar |- ! rowspan="2" |Fáinne 3-Adamh | [[Asiridín]] || [[Ocsaíorán]] || [[Tíorán]] || [[Asairín]] || [[Ocsaírín]] || [[Tíoraín]] |- | [[File:Aziridin.svg|60px|Struchtúr Asairidín]] || [[File:Ethylene oxide.svg|60px|Struchtúr Ocsaíoráin]] || [[File:Thiiran.svg|60px|Struchtúr Tíoráin]] || [[File:Azirin.svg|60px|Struchtúr Asairín]] || [[File:Oxiren.svg|60px|Struchtúr Ocsaíorín]] || [[File:Thiiren.svg|60px|Struchtúr Tíoraín]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 4-Adamh | [[Asétidín]] || [[Oxetane]] || [[Tíorán Thietane]] || [[Azete]] || [[Oxete]]|| [[Thiete]] |- | [[File:Azetidine structure.svg|70px|Structure of Acetidine]] || [[File:Oxetan.png|60px|Structure of Oxetane]] || [[File:Thietan.png|60px|Structure of Thietane]] || [[File:Azete structure.svg|60px|Structure of Azete]] || [[File:Oxetene.svg|64px|Structure of Oxete]] || [[File:Thietene.png|74px|Structure of Thiete]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 5-Adamh | [[Piorólaidín]] || [[Oxolane]] || [[Thiolane]] || ''[[Pyrrole]]'' || ''[[Furan]]'' || ''[[Thiophene]]'' |- valign="top" || [[File:Pyrrolidine-Structural Formula V.1.svg|60px|Structure of Pyrrolidine]] || [[File:Tetrahydrofuran acsv.svg|70px|Structure of Oxolane]] || [[File:Tetrahydrothiophen.png|70px|Structure of Thiolane]] || [[File:Pyrrol2.svg|70px|Structure of Pyrrole]] || [[File:Furan.svg|70px|Structure of Furan]] || [[File:Thiophen.svg|70px|Structure of Thiophene]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 6-Adamh | [[Pipéridín]] || [[Teitrihidreaphireán]] || [[Thiane]] || [[Pyridine]] || [[Pyran]] || [[Thiopyran]] |- valign="top" || [[File:Piperidin.svg|70px|Structure of Piperidine]] || [[File:Tetrahydropyran (vzorec).svg|70px|Structure of Oxane]] || [[File:Thiane3.svg|70px|Structure of Thiane]] || [[File:Pyridin.svg|70px|Structure of Pyridine]] || [[File:2H-Pyran.svg|70px|Structure of Pyran]] || [[File:1,2-Thiapyran.svg|70px|Structure of Thiopyran]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 7-Adamh | [[Asépeán]] || [[Oxepane]] || [[Thiepane]] || [[Azepine]] || [[Oxepine]] || [[Thiepine]] |- valign="bottom" | [[File:Azepane.svg|70px|Structure of Azepane]] || [[File:Oxepane.svg|70px|Structure of Oxepane]] || [[File:Thiepan.svg|70px|Structure of Thiepane]] || [[File:Azepine-2D-skeletal.png|70px|Structure of Azepine]] || [[File:Oxepine.svg|70px|Structure of Oxepine]] || [[File:Thiepine.png|70px|Structure of Thiepine]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 8-Adamh | [[Asocán]] || [[Oxocane]] || [[Thiocane]] || [[Azocine]] || [[Oxocine]] || [[Thiocine]] |- valign="bottom" | [[File:Azocane.png|70px|Structure of Azocane]] || [[File:Oxocane.svg|70px|Structure of Oxocane]] || [[File:Thiocane.svg|70px|Structure of Thiocane]] || [[File:Azocine.png|70px|Structure of Azocine]] || [[File:Oxocine.svg|70px|Structure of Oxocine]] || [[File:Thiocine.svg|70px|Structure of Thiocine]] |- ! rowspan="2" |Fáinne 9-Adamh | [[Asonán]] || [[Ocsónán]] || [[Thionane]] || [[Azonine]] || [[Oxonine]] || [[(2Z,4Z,6Z,8Z)-Thionine|Thionine]] |- valign="bottom" | [[File:Azonane.svg|66px|Structure of Azonane]] || [[File:Oxonane.svg|70px|Structure of Oxonane]] || [[File:Tionano.png|70px|Structure of Thionane]] || [[File:Azonine.svg|70px|Structure of Azonine]] || [[File:Oxonine.svg|70px|Structure of Oxonine]] || [[File:Thiacyclononatetrene.svg|70px|Structure of Thionine]] |} == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:Comhdhúile orgánacha]] rrrq4fhobakywe41upzxmskdc8m6tsv 1330154 1330153 2026-10-19T13:10:13Z Marbletan 50152 ([[c:GR|GR]]) [[File:Tionano.png]] → [[File:Thionane.svg]] 1330154 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} [[Íomhá:Pyridine.svg|deas|mion|158x158px| An chomhdhúil heitreafháinneach [[Piridín]], ]] Is éard is '''comhdhúil heitreafháinneach''' nó '''struchtúr fáinneach''' ann ná [[comhdhúil fháinneach]] ina bhfuil [[Adamh|adaimh]] de dhá [[Dúil cheimiceach|dhúil]] dhifriúla ar a laghad mar bhaill dá fháinne(í).<ref>[[IUPAC Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/H02798.html ''heterocyclic compounds'']</ref> Is éard is '''ceimic orgánach heitreafháinneach''' ann ná an brainse den [[Ceimic orgánach|cheimic orgánach]] a phéann le sintéis, hairíonna, agus feidhmeanna [[Ceimic orgánach|h'''eitreafháinní''']] '''[[Ceimic orgánach|orgánacha]]''' '''.''' <ref name="Gilchrist">Thomas L. Gilchrist "Heterocyclic Chemistry" 3rd ed. Addison Wesley: Essex, England, 1997. 414 pp. {{ISBN|0-582-27843-0}}.</ref> I measc samplaí de chomhdhúile heitreafháinneacha tá gach ceann de na h[[Aigéad núicléasach|aigéid núicléasacha]], formhór na ndrugaí, an chuid is mó de na bithmhaise ([[ceallalós]] agus ábhair ghaolmhara), agus go leor ruaimeanna nádúrtha agus sintéiseacha. Is heitreafháinní iad níos mó ná leath de na comhdhúile aitheanta. <ref name="Rees">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1002/jhet.5570290306|title=Polysulfur-Nitrogen Heterocyclic Chemistry|year=1992|author=Rees|first=Charles W.|journal=Journal of Heterocyclic Chemistry|volume=29|issue=3|pages=639–651}}</ref> Is heitreafháinní nítrigine iad 59% de na drugaí atá ceadaithe ag [[Riarachán Bia is Drugaí|FDA]] na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SA]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Edon Vitaku, David T. Smith, Jon T. Njardarson|title=Analysis of the Structural Diversity, Substitution Patterns, and Frequency of Nitrogen Heterocycles among U.S. FDA Approved Pharmaceuticals|journal=J. Med. Chem.|volume=57|year=2014|doi=10.1021/jm501100b|pmid=25255204}}</ref> == Aicmiú == Díríonn an staidéar ar cheimice heitreafháinneach go háirithe ar dhíorthaigh neamhsháithithe, agus bíonn formhór na hoibre agus na feidhme bainteach le fáinní neamhteanntaithe 5- agus 6-bhall. San áireamh tá piridín, tiafán, pioról, agus fúrán. == Íomhánna fáinní le heitrea-adamh amháin== :''Coinnítear ainmneacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|AIGCF]] i gcló iodálach agus ní leanann siad [[Ainmníocht Hantzsch-Widman]]'' {| class="wikitable" |- ! colspan="1" | || colspan="3" | Sáithithe || colspan="4" | Neamhsháithithe |- ! align="left" |Heitrea-adamh !![[Nítrigin]] !![[Ocsaigin]] !![[Sulfar]] !!Nítrigin !!Ocsaigin !!Sulfar |- ! rowspan="2" |Fáinne 3-Adamh | [[Asiridín]] || [[Ocsaíorán]] || [[Tíorán]] || [[Asairín]] || [[Ocsaírín]] || [[Tíoraín]] |- | [[File:Aziridin.svg|60px|Struchtúr Asairidín]] || [[File:Ethylene oxide.svg|60px|Struchtúr Ocsaíoráin]] || [[File:Thiiran.svg|60px|Struchtúr Tíoráin]] || [[File:Azirin.svg|60px|Struchtúr Asairín]] || [[File:Oxiren.svg|60px|Struchtúr Ocsaíorín]] || [[File:Thiiren.svg|60px|Struchtúr Tíoraín]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 4-Adamh | [[Asétidín]] || [[Oxetane]] || [[Tíorán Thietane]] || [[Azete]] || [[Oxete]]|| [[Thiete]] |- | [[File:Azetidine structure.svg|70px|Structure of Acetidine]] || [[File:Oxetan.png|60px|Structure of Oxetane]] || [[File:Thietan.png|60px|Structure of Thietane]] || [[File:Azete structure.svg|60px|Structure of Azete]] || [[File:Oxetene.svg|64px|Structure of Oxete]] || [[File:Thietene.png|74px|Structure of Thiete]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 5-Adamh | [[Piorólaidín]] || [[Oxolane]] || [[Thiolane]] || ''[[Pyrrole]]'' || ''[[Furan]]'' || ''[[Thiophene]]'' |- valign="top" || [[File:Pyrrolidine-Structural Formula V.1.svg|60px|Structure of Pyrrolidine]] || [[File:Tetrahydrofuran acsv.svg|70px|Structure of Oxolane]] || [[File:Tetrahydrothiophen.png|70px|Structure of Thiolane]] || [[File:Pyrrol2.svg|70px|Structure of Pyrrole]] || [[File:Furan.svg|70px|Structure of Furan]] || [[File:Thiophen.svg|70px|Structure of Thiophene]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 6-Adamh | [[Pipéridín]] || [[Teitrihidreaphireán]] || [[Thiane]] || [[Pyridine]] || [[Pyran]] || [[Thiopyran]] |- valign="top" || [[File:Piperidin.svg|70px|Structure of Piperidine]] || [[File:Tetrahydropyran (vzorec).svg|70px|Structure of Oxane]] || [[File:Thiane3.svg|70px|Structure of Thiane]] || [[File:Pyridin.svg|70px|Structure of Pyridine]] || [[File:2H-Pyran.svg|70px|Structure of Pyran]] || [[File:1,2-Thiapyran.svg|70px|Structure of Thiopyran]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 7-Adamh | [[Asépeán]] || [[Oxepane]] || [[Thiepane]] || [[Azepine]] || [[Oxepine]] || [[Thiepine]] |- valign="bottom" | [[File:Azepane.svg|70px|Structure of Azepane]] || [[File:Oxepane.svg|70px|Structure of Oxepane]] || [[File:Thiepan.svg|70px|Structure of Thiepane]] || [[File:Azepine-2D-skeletal.png|70px|Structure of Azepine]] || [[File:Oxepine.svg|70px|Structure of Oxepine]] || [[File:Thiepine.png|70px|Structure of Thiepine]] |- ! rowspan="2" | Fáinne 8-Adamh | [[Asocán]] || [[Oxocane]] || [[Thiocane]] || [[Azocine]] || [[Oxocine]] || [[Thiocine]] |- valign="bottom" | [[File:Azocane.png|70px|Structure of Azocane]] || [[File:Oxocane.svg|70px|Structure of Oxocane]] || [[File:Thiocane.svg|70px|Structure of Thiocane]] || [[File:Azocine.png|70px|Structure of Azocine]] || [[File:Oxocine.svg|70px|Structure of Oxocine]] || [[File:Thiocine.svg|70px|Structure of Thiocine]] |- ! rowspan="2" |Fáinne 9-Adamh | [[Asonán]] || [[Ocsónán]] || [[Thionane]] || [[Azonine]] || [[Oxonine]] || [[(2Z,4Z,6Z,8Z)-Thionine|Thionine]] |- valign="bottom" | [[File:Azonane.svg|66px|Structure of Azonane]] || [[File:Oxonane.svg|70px|Structure of Oxonane]] || [[File:Thionane.svg|70px|Structure of Thionane]] || [[File:Azonine.svg|70px|Structure of Azonine]] || [[File:Oxonine.svg|70px|Structure of Oxonine]] || [[File:Thiacyclononatetrene.svg|70px|Structure of Thionine]] |} == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == [[Catagóir:Comhdhúile orgánacha]] nlqlhe73kdr54qz5wtricob8dies8wr 0 99428 1330221 1199432 2026-10-20T00:05:45Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330221 wikitext text/x-wiki Bhíodh ''' ríthe [[Dál Riada|Dhál Riada]] ''' i gceannas ar ríocht Ghaelach suite san [[Albain]] agus oirthuaisceart [[Éire|Éireann]]. Rianaigh an chuid is mó acu, maraon le ríthe na hAlban, a nginealaigh siar go [[Fearghas Mór mac Eirc]]. Sa 16ú haois, dúirt [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Séamas VI na hAlban]] faoi féin go raibh sé ina ''"happie monarch sprung of Ferguse race"''. Ní fheictear tásca na ríthe sna h[[annála Éireann]] go dtí lár na 6ú haoise, le bás [[Comgall mac Domangairt|Chomhghaill mhic Dhomhangairt]] c. 538–545, agus a dhearthár [[Gabrán mac Domangairt|Gabhrán]], c. 558–560. Tar éis na mór-cliste ag [[Cath Maige Rátha]] sa bhliain 637, chaill [[Dál Riada]] in Éirinn a chuid críoch in Albain.<ref name="Bardon20"/> San 8ú haois, chloígh a gcéilí comhraic, [[Dál nAraidi|Dál Áraí]], tuath Dhál Riada in Éirinn,<ref name="ANHoI17"/> cé gur ghlaoití Dál Riada uirthi go dtí an 14ú haois. Is é [[Fergus mac Echdach]], deartháir agus comharba [[Áed Find|Aodha Fhionn]], rí deireanach Dhál Riada na hAlban a bhfuil fianaise ann dó. Tuairiscítear a bhás i n[[Annála Uladh]] don bhliain 781. I ndiaidh sin, roinneadh Dall Riada ina cineálacha, ina measc [[Gabrán mac Domangairt|Cineál Ghabhráin]] as [[Cinn Tíre]] agus [[Loarn mac Eirc|Cineál Loairn]]. == Roimh Chath Mhaigh Rátha == {| class=wikitable |- align=left ! | Cin ! | Ainm ! | Réimeas ! | Nótaí |- valign=top | | [[Loarn mac Eirc|Loarn]] mac Eirc (''nó'' Earca) | Anaithnid | Sinsear eapainmneach Chineál Loairn. Is dóigh gur bréagach é a ghinealach. |- valign=top | | [[Fearghas Mór]] mac Eirc mhic Nise Mhóir | 498-501 | Is é Nisse Mór de réir dealraimh an rí stairiúil, ach cuireadh Fearghas Mór ina áit. Tuairiscítear a bhás i nAnnála Tiarnaigh c. 501<ref>AT 501.3, ''Feargus ... partem Britaniae tenuit, et ibi mortuus est''.</ref> |- valign=top | | [[Domangart Réti]] mac Fearghasa ''nó mac Nissi'' | Anaithnid | Tuairiscítear a thásc i nAnnála Inis Faithlinn c. 507. Is dóigh gur botúin é an t-ainm athartha 'mac Nissi' |- valign=top | | [[Comgall mac Domangairt|Comhghall mac Domhanghairt]] | bás c. 540 | Deirtear go raibh sé i gcoróin le 35 bliain. Is iomaí tásc a fheictear do i nAnnála Uladh. Sinsear eapainmneach Chineál Chomhghaill |- valign=top | | [[Gabrán mac Domangairt|Gabhrán mac Domhanghairt]] | bás c. 560 | Tá nasc ann b'fhéidir idir a bhás agus [[Bridei I na gCruithneach]]. Feictear dhá thásc do i nAnnála Uladh. Sinfear eapainmneach Chineál Ghabráin |- valign=top | Co | [[Conall mac Comgaill|Conall mac Comhghaill]] | bás c. 574 | Deirtear gur bhronn sé [[Oileán Í]] ar Naomh [[Colm Cille]]. An chéad rí a bhfuil iontráil ann do seachas tásc i nAnnála Uladh. |- valign=top | Ga | [[Áedán mac Gabráin|Aodhán mac Gabhráin]] | bás c. 606 | Feictear é i '' Beatha Cholm Cille '' le h[[Adomnán]] chomh maith leis na hannála |- valign=top | Ga | [[Eochaid Buide|Eochaidh Buí]] mac Aodháin | bás c. 629 (tar éis Connaidh Chearr) | Feictear é i '' Beatha Cholm Cille '' |- valign=top | Co | [[Connad Cerr|Connadh Cearr]] mac Conaill | bás c. 629 (roimh Eochaid Buide) | Leath-rí le hEochaidh Buí. Cloíodh é i gCath Fid Eóin ag [[Congal Cáech|Conghal Caoch]], rí Uladh |- valign=top | Ga | [[Domnall Brecc|Domhnall Breac]] mac Eochach Bhuí | bás c. 642 | Cloíodh is maraíodh é i gCath Strathcarron ag [[Eugein I Alt Clut]] |- valign=top | Co | [[Ferchar mac Connaid]] | Anaithnid | Tá a thásc i n Annála Uladh 694 de réir dealraimh as áit. Dar leis an [[Duan Albanach]] bhí sé ina leath rí le Domhnall Breac |} == Maigh Rath go dtí 741 == {| class=wikitable |- align=left ! | Cin ! | Ainm ! | Réimeas ! | Nótaí |- valign=top | Ga | [[Dúnchad mac Conaing]] mhic Aodháin '' nó '' mac Dúbain | bás c. 654 | Feictear pearsana a mheastar gur de shliocht Dúnchadha iad go minic sna hannála |- valign=top | | [[Conall Crandomna]] mac Eochach Bhuí | |- valign=top | | [[Domangart mac Domnaill]] Bhric | bás c. 660 ? | |- valign=top | | [[Máel Dúin mac Conaill]] | bás c. 689 | |- valign = top | | [[Domnall Donn]] mac Conaill | bás c. 696 | |- valign=top | Lo | [[Ferchar Fota]] mac Feredaig | bás c. 697 | seachtú glúin ó Loarn |- valign=top | Ga | [[Eochaid mac Domangairt]] | Anaithnid | Feictear é sa [[Duan Albanach]], ach ní sna hannála nó ginealaigh níos deireanaí |- valign=top | Lo | [[Ainbcellach mac Ferchair]] Fhada | curtha as c. 698< | D'éag sa bhliain 718 i mbun catha in éadan a dhearthár, Sealbhach |- valign=top | Ga? | [[Fiannamail ua Dúnchado]] '' nó '' mac uí Dhúnchadha mhic Conaing | bás 700 | Ní fios an rí Dhál Riada nó Shall Araí é Fiannamail. D'éag a mhic (mar a mheastar) Indreachtach agus Conall died i mbun catha sa bhliain 741. |- valign=top | Ga? | Béc ua Dúnchado '' nó '' nia Donnchadha mhic Conaing | bás 707 | Taoiseach Chineál Ghabhráin |- valign=top | Ga | [[Dúnchad Bec]] | bás 721 | B'fhéidir go bhfuil gaol ann idir é, Fiannamail agus Dúnchadh mac Conaing. Taoiseach Chineál Ghabhráin roimh 719 go dtí 721 |- valign=top | Lo | [[Selbach mac Ferchair]] | d'éirigh as 723 | D'éirigh sé as a choróin ar son a mhic, Dúnghal agus d'éirigh ina chléireach, fuair bás 730 |- valign=top | Lo | [[Dúngal mac Selbaig]] | curtha as 726 | D'fhan ina rí Chineál Loairn is dóigh go dtí gur cuireadh sé as sa bhliain 733 |- valign=top | Ga | [[Eochaid mac Echdach]], Angbad | 726–733 | Cineál Ghabhráin ar ais |- valign=top | Lo | [[Muiredach mac Ainbcellaig]] | 733–736 | |- valign=top | ? | [[Alpín mac Echdach]] | Anaithnid | Feictear é sa Duan Albanach, ach b'fhéidir go bréagach |- valign=top | Lo | [[Eógan mac Muiredaig]] | Anaithnid | Feictear i roinnt croinicí Albanacha, ach ní sa Duan Albanach. Ina thaoiseach Chineál Loairn b'fhéidir. |- valign=top | Ga? | Indrechtach mac Fiannamail | bás 741 | Ní fios go cruinn cérbh é. D'éag sé i gCath ''Forboros'', b'fhéidir maraithe ag na Cruithnigh faoi Aonghas mac Fearghasa. B'fhéidir gur rí Dhál Araí é, ach más fíor, ba chóir go raibh aige mar ainm athartha ''mac Lethlobair'' |} == Ón 740í ar aghaidh == {| class=wikitable |- align=left ! | Cin ! | Ainm ! | Réimeas ! | Nótaí |- valign=top | | Ríthe anaithnid kings | c. 736–750 nó níos deireanaí | Bhí Dál Riata faoi smacht na gCruithneach ag an am seo. |- valign=top | Ga | [[Áed Find|Aodh Fionn]] mac Eochach | roimh 768–778 | Deirtear i nginealaigh níos deireanaí gurbh é Domangart má Domhnaill Bhric ina athair Aodha, rud atá dochreidte ó thaobh is croineolaíochta de. |- valign=top | Ga | [[Fergus mac Echdach]] | 778–781 | Dearthaír le hAodh Fionn |- valign=top | Ga | [[Eochaid mac Áeda Find]] | Anaithnid | Ní fheictear é sa Duan Albanach, nó na hannála, ach ansin i nginealaigh níos deireanaí, is dócha botún agus go raibh [[Eochaid mac Echdach]] i gceist |- valign=top | ? | [[Donncoirce]] | bás 792 | Tásc i nAnnála Uladh, ní fheictear sa Duan Albanach nó ginealaigh níos deireanaí |- valign=top | ? | [[Caustantín na gCruithneach]] | Anaithnid | Sliochtaigh [[Óengus mac Fergusa|Aonghasa I mhic Fhearghasa]]. Rí na gCruithneach c. 792–820. Feictear é sa Duan Albanach ach ní mheastar de ghnáth gur rí Dhál Riada é |- valign=top | | c. 792–805 | Ríthe anaithnid | |- valign=top | ? | [[Conall mac Taidg]] | c. 805–807 | Maraithe i mbun catha i gCinn Tíre, is dócha an chéad Chonall a fheictear sa Duan Albanach |- valign=top | ? | [[Conall mac Áedáin]] | c. 807–811 | Mharaigh sé Conall mac Taidg |- valign=top | | [[Domnall mac Caustantín]] | c. 811–835 | Bhí Domnall éigin i réim le ceithre bliana is fiche dar leis an Duan Albanach, dátaí garbha |- valign=top | | [[Óengus II na gCruithneach]] | Anaithnid | Deartháir ''Caustantín''. Rí na gCruithneach c. 820–834. Feictear é sa Duan Albanach ach ní mheastar de ghnáth gur rí Dhál Riada é |- valign=top | | [[Eóganán na gCruithneach]] mac Aonghasa | Anaithnid | Rí na gCruithneach c. 837–839. Feictear é sa Duan Albanach ach ní mheastar de ghnáth gur rí Dhál Riada é |- valign=top | | [[Áed mac Boanta]] | c. 835–839 | Maraithe i mbun catha in éadan na [[Lochlannaigh|Lochlannach]] i dteannta le hEóganán mac Óengusa |- valign=top | Ga | [[Alpin II Dhál Riada]] mac Eochach mhic Aodha Fhionn | Anaithnid | Ní fheictear é nó sna hannála nó sa Duan Albanach. Níl aon fhianaise ann gur rí Dhál Riata |- valign=top | Ga | [[Cináed]] mac Ailpín | Anaithnid | Rí na gCruithneach c. 843–858. Ní mheastar de ghnáth gur rí Dhál Riada é |- valign=top | | [[Diarmaid mac Sealbhaigh]] | c. 914 | Meastar gur rí Dhál Riada in Éirinn é |} == Annála == Is iad a leanas na príomh-fhoinsí atá ann ar ríthe Dhál Riada: * [[Annála Uladh]] * [[Annála Tiarnaigh]] * [[Seanchas Fear Alban]] * Sioncronachtaí le [[Flann Mainistreach]] as [[Mainistir Bhuithe]] * [[Duan Albanach]] * Beatha [[Colm Cille|Cholm Cille]] le h[[Adhamhnán]] Foinsí níos lú iontaofa: * [[Annála Inis Faithlinn]] * [[Chronicon Scotorum]] * [[Annála na gCeithre Máistrí]] * [[Annála Chluain Mhic Nóis]] Is deacair é brí a bhaint as na foinsí. Ó thaobh a lán iontrálacha de a bhfuil cuma Dhál Riada orthu, tá easpa comhthéacs iontu, níl iontu ainmneacha athartha nó leasainmneacha. Tá go leor easaontas idir na foinsí. Is léir gur athraíodh nó cuireadh le roinnt iontrálacha ag an níos deireanaí. == Foinsí == * {{cite book|title=A History of Ulster|last=Bardon|first=Jonathan|year=2005|publisher=The Black Staff Press|isbn=0-85640-764-X|url=https://archive.org/details/historyofulster00jona}} * Adomnán, ''Life of St Columba'', aistr. & eag. Richard Sharpe. Penguin, Londain, 1995. {{ISBN|0-14-044462-9}} * [[Alan Orr Anderson|Anderson, Alan Orr]], ''Early Sources of Scottish History A.D 500–1286'', imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. {{ISBN|1-871615-03-8}} * [[John Bannerman (staraí)|Bannerman, John]], ''Studies in the History of Dalriada.'' Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. {{ISBN|0-7011-2040-1}} * &mdash;, "The Scottish Takeover of Pictland" in [[Dauvit Broun]] & [[Thomas Owen Clancy]] (eag.) ''Spes Scotorum: Hope of Scots. Saint Columba, Iona and Scotland.'' T & T Clark, Dún Éadain, 1999. {{ISBN|0-567-08682-8}} * [[Dauvit Broun|Broun, Dauvit]], ''The Irish Identity of the Kingdom of the Scots in the Twelfth and Thirteenth Centuries.'' Boydell, Woodbridge, 1999. {{ISBN|0-85115-375-5}} * &mdash;, "Pictish Kings 761–839: Integration with Dál Riata or Separate Development" in Sally M. Foster (eag.), ''The St Andrews Sarcophagus: A Pictish masterpiece and its international connections.'' Four Courts, Baile Átha Cliath, 1998. {{ISBN|1-85182-414-6}} * Sharpe, Richard, "The thriving of Dalriada" in Simon Taylor (eag.), ''Kings, clerics and chronicles in Scotland 500–1297.'' Four Courts, Baile Átha Cliath, 2000. {{ISBN|1-85182-516-9}} == Naisc sheachtracha == * [[Corpus of Electronic Texts]] *[https://web.archive.org/web/20060212062745/http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.cdl/docviewer?did=cdl360 ''Annals of Clonmacnoise''], [http://historical.library.cornell.edu/cdl/index.html Cornell] == Féach freisin == * [[Ríthe na gCruithneach]] * [[Ríthe na hAlban]] == Tagairtí == {{reflist|refs= <ref name="Bardon20">{{cite book|title=A History of Ulster|last=Bardon|first=Jonathan|year=2005|publisher=The Black Staff Press|isbn=0-85640-764-X|pages=[https://archive.org/details/historyofulster00jona/page/20 20-1]|url=https://archive.org/details/historyofulster00jona/page/20}}</ref> <ref name="ANHoI17">{{cite book |title=A New History of Ireland, II Medieval Ireland 1169-1534|year=2008|editor=Cosgrove, Art|publisher=Oxford University Press|isbn=978-019-953970-3|pages=17}}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Ríthe Dal Riada}} [[Catagóir:Ríthe Dhál Riada| ]] 0jkztnkr9sriq0xfnr5sguykx5fnmtk 0 103609 1330207 1180140 2026-10-19T21:57:04Z TGcoa 21229 1330207 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Péintéir ba ea '''Paul Henry''' ([[11 Aibreán]] [[1876]] – [[24 Lúnasa]] [[1958]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/2018/0321/949047-artist-paul-henry/|teideal=Artist Paul Henry / An exhibition of the work of artist Paul Henry opens at the Oriel Gallery in Dublin.|údar=Féach|dáta=1978|language=ga-IE|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2022-08-04}}</ref> I mBéal Feirste a rugadh Henry in 1876 ach chaith sé go leor ama in iarthar na hÉireann. Ba sa mbliain 1910 a thug Henry a chéad chuairt ar [[Acaill]] agus ba ann a chónaigh sé is a bhean Grace go dtí 1919. Is iomaí pictiúr a rinne Henry de hAcaill sa tréimhse sin. Is ann a phéinteáil sé ''The Potato Diggers'', a díoladh ar €400,000 in 2013. €1,045,179, a tugadh ar an bpictiúr in 2026. Bhí sé i mbarr a réime i lár na 1930idí.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/breis-is-600000-ar-phictiur-le-paul-henry-de-chonamara-ag-ceant-i-londain/|teideal=Breis is £600,000 ar phictiúr le Paul Henry de Chonamara ag ceant i Londain|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-04}}</ref> [[Íomhá:Plaque to Paul Henry.jpg|mion|University Road, Béal Feirste]] == Saothar == Sa bhliain 2021, bhí os cionn £600,000 (thart ar €730,000) caite ar saothar de chuid Henry, radharc tíre dar teideal ''Mountains and Lake, Connemara'', ag ceant i Londain. Ba é seo an méid is mó a íocadh riamh ar phictiúr de chuid Henry.<ref name=":0" /> Bhí an pictiúr seo ar taispeáint i Músaem Uladh agus i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann ar feadh tamaill. Sa bhliain 2020, íocadh breis is €400,000 inné ar radharc tíre dar teideal, ''A Sunny Day, Connemara''. Cé go dtugann teideal an phictiúir, a déanadh thart ar an mbliain 1940, le fios gur radharc d’áit éigin i gConamara atá le feiceáil ann, ceaptar gur radharc d’Acaill atá i gceist.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/e420000-euro-caite-ar-a-sunny-day-connemara-an-pictiur-de-chuid-paul-henry-is-costasai-a-dioladh-riamh/|teideal=€420,000 caite ar ‘A Sunny Day, Connemara’ – an pictiúr de chuid Paul Henry is costasaí a díoladh riamh|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-04}}</ref> Íocadh €105,000 ar shaothar eile le Paul Henry, ''Celtic Cross in a West of Ireland Landscape''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/pictiuir-as-dun-chaoin-an-bun-beag-agus-ceantair-ghaeltachta-eile-diolta-ar-na-milte-euro-ar-ceant/|teideal=Pictiúir as Dún Chaoin, An Bun Beag agus ceantair Ghaeltachta eile díolta ar na mílte euro ar ceant|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-04}}</ref> In 2017, díoladh an pictiúr a rinne an t-ealaíontóir Feirsteach de loch i n[[Corca Dhuibhne|Gaeltacht Chorca Dhuibhne]] ar €65,000.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/pictiuir-le-jack-b-yeats-de-shaor-bad-as-carna-gan-diol-ag-ceant-i-ach-loch-i-gcorca-dhuibhne-le-paul-henry-ceannaithe/|teideal=Pictiúir le Jack B Yeats de shaor bád as Carna gan díol ag ceant, ach ‘loch’ i gCorca Dhuibhne le Paul Henry ceannaithe|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-04}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/saor-bad-as-carna-agus-loch-i-gcorca-dhuibhne-le-cur-ar-ceant-i-mbaile-atha-cliath/|teideal=‘Saor bád’ as Carna agus ‘Loch i gCorca Dhuibhne’ le cur ar ceant i mBaile Átha Cliath|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-08-04}}</ref> Phéinteáil Henry ''The Potato Diggers'' in Acaill, a díoladh ar €400,000 in 2013. == Modh oibre == Déanadh Paul Henry athchruthú uaireanta ar [[Tírdhreach|thírdhreach]] agus é ag péinteáil pictiúir. Ní gá go gcloífeadh sé i gcónaí le gnéithe iomlána an radhairc a bhí os a chomhair. Ní bhíodh leisce ar Henry sliabh a thógáil as radharc nó tithe a chur in áit nach raibh  teach ar bith, de réir mar a d’fheil sé don phictiúr.<ref name=":1" /> == Margadh == Tugadh £622, 500 ar ''Mountains and Lake, Connemara'' ón mbliain 1934 ag ceant dá bhailiúchán ealaíne a bhí ag Christie’s i Londain in 2021. Ba leis an geallghlacadóir agus an tionscnóir dornálaíochta Barney Eastwood é.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/pictiur-le-paul-henry-de-radaharc-in-acaill-diolta-ar-bhreis-is-milliun-euro/|teideal=Pictiúr le Paul Henry de radharc in Acaill díolta ar bhreis is milliún euro|údar=Ciarán Ó Cualáin|dáta=19 Deireadh Fómhair 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-10-19}}</ref> Ag ceant ag Sotheby’s i Londai in 2026, íocadh £192,000 ar ''A Winter Sea'' le Paul Henry, pictiúr a rinneadh idir na blianta 1915 agus 1916. Íocadh an praghas is airde a baineadh amach ariamh ar shaothar le Paul Henryar an lá céanna nuair a frítheadh breis is milliún euro ar an bpictiúr ''The Potato Harvest'' i Sotheby's. Treoirphraghas idir £250,000 agus £350,000 a bhí luaite le saothar Henry ag an am. Díoladh é cheana ag ceant a bhí ag Adam’s i mBaile Átha Cliath i Meán Fómhair 1996. £104, 000 punt Éireannach a híocadh air an uair úd.<ref name=":2" /><ref>Roimhe sin, bhí an pictiúr i seilbh Robert Mitchell Henry, deartháir an ealaíontóra, agus a bhean Kathleen.</ref> == Féach freisin == * [[Acaill]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Básanna i 1958]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1876]] [[Catagóir:Péintéirí Éireannacha]] {{DEFAULTSORT:Henry, Paul }} [[Catagóir:Acaill]] [[Catagóir:Conamara]] pfmv0ikmj9ysiylpvvz5e7y368yvqui 0 104509 1330193 1314654 2026-10-19T19:41:18Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330193 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Nádúraí, scoláire agus múinteoir ar scor, a bhfuil cónaí air sa Bhreatain Bheag, is ea '''Davyth Fear''' (rugadh '''David Frederick Fear''' ar 17 Márta 1960).<ref>[https://millionaire.fandom.com/wiki/Davyth_Fear]; millionaire.fandom.com; Dáta rochtana 6 Iúil 2020.</ref> Rugadh i m[[Briostó]] é ach bhog sé go [[Manchain]] agus é ina leanbh óg; is é an duine is sine de cheathrar clainne é. Bhog a theaghlach nuair a bhí sé ina dhéagóir go [[Corn na Breataine]], áit a raibh sé ina dhalta i gColáiste Lannstevan agus áit ar chuir sé spéis sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha Ceilteacha]] agus sa chultúr.<ref>Cyfweliad ar gyfer https://www.saysomethingin.com/welsh/advanced {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629115044/https://www.saysomethingin.com/welsh/advanced |date=2020-06-29 }}; Dáta rochtana 6 Gorffennag 2020.</ref> Faoi 1982 bhí an fhoirm Choirnise dá ainm, Davyth, glactha aige agus chuaigh sé isteach sa [[Conradh Ceilteach|Chonradh Ceilteach]]. Bhí sé ina Leas-Ard-Rúnaí ar an gConradh idir 1984 agus 1988, agus ina Ard-Rúnaí idir 1988 agus 1990. Sa bhliain 1984, bhog sé go dtí an [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]] agus d'fhoghlaim sé [[An Bhreatnais|an Bhreatnais]]. I 1986, shroich sé an babhta deireanach den chomórtas Foghlaimeoir na Bliana ag an Eisteddfod Náisiúnta in Abergwaun ''([[:cy:Eisteddfod_Genedlaethol_Cymru_Abergwaun_a'r_Fro_1986|Eisteddfod Genedlaethol Abergwaun]]).''<ref>[https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/49564187]; bbc.co.uk; Dáta rochtana 6 Iúil 2020.</ref> Le linn 1986-1987, d'eagraigh sé an chéad taifead il-háirteach d'amhráin pop agus rac sna sé theanga Cheilteacha ([[An Bhreatnais|Breatnais]], [[An Choirnis|Coirnis]], [[An Bhriotáinis|Briotáinis]], [[An Ghaeilge|Gaeilge]], [[Gaeilge na hAlban]], agus [[Gaeilge Mhanann|Manainnis]]) faoin ainm 'Keltia Rok'. Eisithe ar lipéad ''Recordiau Sain'' i 1987 don Eisteddfod i bPorthmadog (''Eisteddfod ym Mhorthmadog''). Sa taifead bhí na chéad amhráin rac a eisíodh riamh i dteangacha na Coirnise agus na Manainnise.<ref>[https://www.discogs.com/Keltia-Rok-Compilation-of-Contemporary-Music-from-the-six-Celtic-Nations/release/10151316]; discogs.com; Dáta rochtana 6 Iúil 2020</ref> Rinne an ''New Musical Express'', iris cheoil Bhéarla, achoimre ar an taifead mar seo a leanas: “''I ndeireadh na dála, is é an tábhacht a bhaineann leis an taifead go bhfuil na teangacha seo beo agus nach bhfuil siad i músaem''.”<ref>[http://bibliotheque.idbe-bzh.org/data/carn/1987__88_Carn.pdf bibliotheque.idbe-bzh.org bibliotheque.idbe-bzh.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211118024722/http://bibliotheque.idbe-bzh.org/data/carn/1987__88_Carn.pdf |date=2021-11-18 }}; Dáta rochtana 56 Iúil 2020</ref> Dar leis an iris ''Welsh Music History'', ba chéim mhór chun cinn é do chultúr an cheoil chomhaimseartha sna náisiúin Cheilteacha.<ref>[https://journals.library.wales/view/1175725/1177095/231#?xywh=-1992%2C0%2C6615%2C3940 journals.library.wales]; Dáta rochtana 6 Iúil 2020.</ref> Tar éis dó cuairt a thabhairt ar an [[An tSiombáib|tSiombáib]], bhunaigh sé grúpa oibre nádúraithe chun ainmneacha éan na hAfraice sa Bhreatnais a chaighdeánú. Ansin, chaighdeánaigh an grúpa ainmneacha éan na Eorpa ar an láithreán gréasáin ''Avionary''. Chuidigh Davyth le liostaí éan a eagrú i gCoirnis, i Manainnis, i nGaeilge na hAlban agus sa Bhriotáinis.<ref>[https://www.avionary.info/ avionary.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231211031642/https://www.avionary.info/ |date=2023-12-11 }}; Dáta rochtana 6 Iúil 2020.</ref> Lean an grúpa ar aghaidh ag cruthú liosta ainmneacha éan ó gach cearn den domhan.<ref>[http://termau.cymru/ termau.cymru]</ref> Tiontaíodh liosta éan an domhain trí [[algartam]] a d'fhorbair Ollscoil Bangor ([[:cy:Prifysgol_Bangor|Brifysgol Bangor]]) agus ''Wikimedia UK'' go beagnach 10,000 leathanach ar [[Vicipéid na Breatnaise]].<ref>[[wmuk:Cy_Blog_Archives_4|Gwefan Wikimedia UK]]; blog gan [[Robin Llwyd ab Owain]]; 17 Samhain 2016; Dáta rochtana 6 Iúil 2020.</ref> Ba é toradh an tsaothair seo ar fad ná breis agus 17,000 grianghraf ó ''Wikimedia Commons'' a chur leis [https://llennatur.cymru/Y-Bywiadur an bhfoclóir ‘Y Bywiadur’]{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Ceann de thionscadail Cymdeithas Edward Llwyd ná Stair an Dúlra. Is suíomh idirlín Breatnaise é a bhaineann le gach rud sa chomhshaol, sa Bhreatain Bheag). D’oibrigh Davyth mar mhúinteoir tíreolaíochta ar dtús i Scoil Eifionydd, Porthmadog, agus ansin i Scoil Uwchradd Bodedern, [[Inis Món|Ynys Môn]]. I measc na ndaltaí a mhúin sé bhí George North agus [[:en:Death_of_Gareth_Williams|Gareth Wyn Williams]]. Le linn na tréimhse sin, scríobh sé roinnt alt do théacsleabhair agus d’irisí tíreolaíochta na Breatnaise,<ref>{{Lua idirlín |url=http://resources.hwb.wales.gov.uk/VTC/2012-13/geography/gwefan-caa/rhifyn-1/hinsawdd.pdf |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2022-09-10 |archivedate=2017-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170711124801/http://resources.hwb.wales.gov.uk/VTC/2012-13/geography/gwefan-caa/rhifyn-1/hinsawdd.pdf }}</ref> agus threoraigh sé turais scoile go roinnt tíortha.<ref>[http://www.santarve.lt/pagreitis/globalizacijos-projekto-dalyvius-labiausiai-suzavejo-darzelio-vaiku-nuosirdumas/]</ref> Sa bhliain 2019, bhí Davyth le feiceáil sa chlár teilifíse ''Who Wants to Be a Millionaire?'' áit a raibh sé ar an 10ú iomaitheoir a bhuaigh £500,000. Ba shuntasach an chuma a bhí air as an úsáid a bhain sé as ‘''Ask the audience''' don cheist £500,000.<ref>[https://millionaire.fandom.com/wiki/Davyth_Fear]</ref> Ba é sin an dara huair ar an gclár ina chruth nua le [[Jeremy Clarkson]] gur thug duine aghaidh ar an gceist £1,000,000. I mí Mheán Fómhair 2020, ba é a dheartháir, Donald Fear, an séú duine a bhuaigh £1,000,000 ar an gclár céanna, agus an chéad duine a rinne amhlaidh gan a rópaí sábháilteachta go léir a úsáid.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-54126588|title=Who wants to be a millionaire: Teacher beats brother to win jackpot|author=|first=|date=11 Medi 2020|work=BBC Entertainments and Arts|access-date=12 Medi 2020|archive-url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-54126588|archive-date=11 Medi 2020}}</ref> In 2020 bhí Davyth le feiceáil ar an gclár tráth na gceist ‘''Mastermind Cymru''’ ag críochnú sa chúigiú háit, agus in 2022 ar an gclár ‘''Eggheads''’ lena dheartháir.<ref>[https://twitter.com/i/status/1334169237544382468]</ref> <ref>https://www.shropshirestar.com/entertainment/telford-entertainment/2022/02/19/telford-quizzersled-by-who-wants-to-be-a-millionaire-brothers-take-on-the-eggheads/</ref> [[Íomhá:Davyth_Fear_and_Donald_Fear.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Davyth_Fear_and_Donald_Fear.jpg/220px-Davyth_Fear_and_Donald_Fear.jpg|mion| David Fear agus Donald Fear]] Ó 1995 i leith tá sé ina rúnaí ar Chumann Réalteolaíochta Gwynedd (''Cymdeithas Seryddol Gwynedd''), ag cur os cionn 30 léacht i láthair dóibh thar na blianta.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gwyneddastronomysociety.co.uk/ |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2022-09-10 |archivedate=2022-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220910113356/http://www.gwyneddastronomysociety.co.uk/ }}</ref> Tá sé ina bhall freisin d’fhoireann galf cróice [[Llanfairfechan]] a imríonn i Sraith an Iarthuaiscirt <ref>[https://www.latest.facebook.com/pg/CroquetinLlanfairfechanNorthWales/photos/?tab=album&album_id=2215579648551993&__xts__%5B0%5D=68.ARDi7T_TDfPVZo134bXbSV6SOd_MvuxsezGGLzBDghPJLNc34Xilqgu6PhDJMTxZ6xN1BPM4QMfd5b2fQCzB_BVlUZyw9Z7twj5eQMmAv6hTDqQa-n6l-2OUWGVqu-eh3dxaNKgbPKKU2XIIh7f1ulA8uyuuTP5zksebNavIthI2jlSKOxTCwxMRV6DFr1lbcSIzQtc9UeTPq3ru2UCTrhURw8gCacrnsMjXhVu4U-7PNcEtqmzihz4Qqv3xyYOX9keYMpVxaxhG2R4BJcWO8x_V16tg6hHFbEKyKx0xcvAdmLKC8UlNIT3UxQya4-3PHcLlrlpp2N_Z5nfIQM_zI_gYzjQFZ4g8L-t3psqx4AG1F9sz5KMIMqGnuY1xSQr-ghIAmdHvfpPRKO6NCGQfRuBkVYRwns0cY0O2x5hhZ4x-RAGMhO45RCOgUWXSpLIivAU2wMUzdAD2L7rY8P4ce9w2ShWrHEGiZ4nJXF_-FRe0-JVrMeVtTn2JYJ2zRgGQx0qFEMrDOYW4YzWeTP2QdeTJ3PaHZMqwBaaVu6L0Nw&__tn__=-UC-R]</ref> agus Club Ceamara Dyffryn Ogwen.<ref>[https://www.dyffrynogwencamera.co.uk/en/members/]</ref> Sa bhliain 2020, thosaigh sé ag foghlaim na [[An Choirnis|Coirnise]]. Tá sé ina bhall de Phainéal Téarmaíochta na Teanga. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Fear, Davyth}} [[Catagóir:Teangeolaithe Breatnacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1960]] noihxc51fyrvb8ycciyz0j1dnqzgxgv 0 105259 1330191 1321210 2026-10-19T19:30:51Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330191 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comórtas Spóirt}} Craobhchomórtais [[sacair]] ba ea '''Corn FIFA an Domhain 2022''', a bhí ar siúl i g[[Catar]] ón 20 Samhain go dtí 18 Nollaig 2022 agus 32 foireann idirnáisiúnta páirteach sa chomórtas. Ba é Catar an chéad tír Arabach a eagraíodh [[Corn an Domhain]]. [[Íomhá:Partido Argentina-Polonia.jpg|clé|mion|[[Lionel Messi]]]] [[Íomhá:2022 FIFA World Cup France 4–1 Australia - (8).jpg|clé|mion|Mbappé]] [[Íomhá:2022 FIFA World Cup Korea Uruguay 02.jpg|clé|mion|Cluiche [[An Chóiré Theas]] - [[Uragua]] ]] == Peil == Sa chluiche ceannais, chaill an [[An Fhrainc|Fhrainc]] i gcoinne na h[[An Airgintín|Airgintíne]] ar 18 Nollaig 2022. Tháinig deireadh leis an gcluiche le ciceanna pionóis agus fuair an Airgintín ceithre phionós ar dhá phionós na Fraince.<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/24-nollaig-2022-luimneach-Xy58WxoqkpI/|teideal=Nuacht Mhall, Luimneach|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=24 Nollaig 2022|language=ga-IE|work=Listen Notes|dátarochtana=2023-01-01}} {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bhí comhscór 3-3 idir an dá fhoireann tar éis am breise. Bhain stair leis an gcluiche mar an chéad chluiche ceannais Chorn an Domhain agus scóráil imreoirí ag an dá fhoireann ar a laghad faoi dhó. Ba iad [[Kylian Mbappe]] na Fraince agus [[Lionel Messi]] ón Airgintín na himreoirí sin. Rinne an comórtas an stair freisin mar go bhfuarthas an líon is mó cúl riamh, agus Kylian Mbappe ag scóráil an dara cúl is céad seachtó. Bhuaigh [[an Chróit]] ar [[Maracó|Mharacó]] ar 17 Nollaig 2022 chun an tríú háit a bhaint amach. ==Conspóidí== Bhí conspóid ag baint leis an gcomórtas ó thús deireadh, agus is amhlaidh a bhí sé sa chluiche ceannais. Maisíodh [[Lionel Messi|Messi]] le róba dubh, comhartha traidisiúnta Araibise de mheas, ach féachann roinnt daoine air mar rud dímheasúil.<ref name=":3" /> === Mealladh === Bhí conspóid mhór ag baint leis an gcomórtas ó fógraíodh sa bhliain 2014 gur i gCatar a bheadh sé ar siúl. Bhí íocaíochtaí rúnda, is cosúil, déanta ag Catar leis an gCorn Domhanda 2022 a mhealladh chun na tíre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/20589552/|teideal=Joe Coll, Tráchtaire Sacair.|language=en|work=RTE Radio|dátarochtana=2022-11-20}}</ref> Bhí cur i gcéill sa phróiseas ar fad. Sa bhliain 2022, cúisíodh Sepp Blatter agus Michel Platini as calaois. === Cearta daonna === Dúirt daoine áirithe nach raibh sé ceart a bheith ar nós cuma linn faoi chearta an duine mar gheall ar chomórtas peile.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fillimis-ar-na-bunphrionsabail-caineadh-deanta-ag-roy-keane-ar-chorn-an-domhain-a-bheith-ar-siul-i-gcatar/|teideal=‘Fillimis ar na bunphrionsabail’ – cáineadh déanta ag Roy Keane ar Chorn an Domhain a bheith ar siúl i gCatar|údar=Tuairisc|dáta=22 Samhain 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-11-26}}</ref> Bhí sé i gceist ag seacht dtír go gcaithfeadh a gcaptaein an banda 'OneLove'<ref>{{Luaigh foilseachán|title=OneLove|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OneLove&oldid=1123873228|journal=Wikipedia|date=2022-11-26|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/world-cup-2022-what-is-onelove-armband-why-did-fifa-ban-it-2022-11-24/|teideal=World Cup 2022: what is the OneLove armband and why did FIFA ban it?|údar=Reuters|dáta=2022-11-24|language=en|work=Reuters|dátarochtana=2022-11-26}}</ref> chun aird a tharraingt ar na ceisteanna eitice a bhaineann leis an gcomórtas. Ach bhí na foirne róchladhartha le triail a bhaint as. Socraíodh nach gcaithfí an banda nuair a bhagair FIFA go ngearrfaí pionóis ar fhoirne a dhéanfadh a leithéid, ag áireamh cárta buí don chaptaen.<ref name=":2" /> === FIFA === Bhí ceisteanna tarraingthe faoin méid smachta a bhí ag FIFA ar an gcomórtas.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Cosc ar alcól a dhíol ag cluichí an Choirn Dhomhanda|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1118/1336945-cosc-ar-alcol-a-dhiol-ag-cluichi-an-choirn-dhomhanda/|date=2022-11-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Rinne uachtarán FIFA [[Gianni Infantino]] sciolladh ar Eorpaigh a bhí cáinteach ar Chatar, lá sula gcuirfear tús leis an gCorn Domhanda.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Intantino ag sciolladh ar Eorpaigh a chaitheann anuas ar Chatar|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1119/1337088-intantino-ag-sciolladh-ar-eorpaigh-a-chaitheann-anuas-ar-chatar/|date=2022-11-19|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Alcól === Bhí cosc curtha ar alcól a dhíol ag na staideanna i gCatar. Glacadh an cinneadh gan ach dhá lá fágtha roimh thús an chomórtais.<ref name=":0" /> Ní raibh cead ag aon duine, seachas aíonna corparáideacha, deochanna meisciúla a ól laistigh de theorainneacha na staideanna. Bhí cead ag lucht leanúna na bhfoirne deochanna meisciúla a ól i limistéar speisialta a bheas curtha ar bun dóibh (ach costas 60 euro nó níos mó chun dul isteach ann). === Dúshaothrú oibrithe === Ó roghnaigh FIFA na craobhacha domhanda a lonnú i gCatar, tá an cinneadh sin á cháineadh go forleathan de bharr an chaoi a gcaitear le hoibrithe inimirce agus an easpa cearta don phobal LADTA+, i measc nithe eile. Bhí éileamh déanta ar FIFA ag [[Amnesty International]] agus ag grúpaí eile ciste $450m a bhunú d'oibrithe inimirce agus a gclann a d'fhulaing i rith na deich mbliana ó bronnadh an comórtas ar Chatar.<ref name=":1" /> Ghéill Catar don bhrú idirnáisiúnta cúinsí fostaíochta na gcéadta míle oibrí inimirce agus chuir leasuithe ar bun dá bharr, agus chuir ciste ar bun d'oibrithe nár íocadh pá leo tar éis dóibh a bpostanna a chailliúint. === Timpeallacht === Bhí córas [[Aerchóiriú|aerchóirithe]] sna staidiamaí, creid nó ná creid. == Margaíocht == === Lógó === Nocht FIFA an lógó do Chorn an Domhain 2022 i gCatar ar an 3 Meán Fómhair 2022. === Liathróid === [[Adidas Al Rihla]] (GA: ''An Turas'') b'ainm don liathróid. === Twitter agus RTÉ === Bhí comhpháirtíocht ábhair fógartha ag RTÉ agus Twitter faoina gcuirfear míreanna agus buaicphointí ó Chorn Domhanda.<ref>{{Lua idirlín|url=https://about.rte.ie/ie/2022/09/06/comhphairtiocht-abhair-sinithe-ag-rte-agus-twitter-chun-go-mbeidh-teacht-ag-lucht-leanuna-peile-na-heireann-ar-abhar-on-taobh-line-ag-corn-domhanda-fifa-2022-sa-chatar/|teideal=Comhpháirtíocht ábhair sínithe ag RTÉ agus Twitter chun go mbeidh teacht ag lucht leanúna peile na hÉireann ar ábhar ón taobh líne ag Corn Domhanda FIFA 2022 i gCatar – About RTÉ|work=about.rte.ie|dátarochtana=2022-11-21}}</ref> {| class="wikitable" ! Rian ! Ealaíontóir(í) ! Dáta eisiúna ! Nótaí |- | ''Hayya Hayya (Better Together)'' || [[Trinidad Cardona]], [[Davido]] & [[Aisha]]|| 01/04/2022 || |- | ''Arhbo'' || [[Ozuna]], [[Maître Gims|Gims]] & [[RedOne]]|| 26/08/2022 || |- | ''The World Is Yours To Take'' || [[Lil Baby]]|| 23/09/2022 || Thar ceann [[Budweiser (Anheuser-Busch)|Budweiser]] |- | ''Light The Sky'' || [[Nora Fatehi]], [[Balqees]], [[Rahma Riad]], [[Manal]] & [[RedOne]]|| 07/10/2022 || |} === Sonóg === [[La'eeb]] (GA: ) b'ainm don tsonóg. ==Cáiliú== {{Príomhalt|Babhtaí cáilithe do Chorn FIFA an Domhain 2022}} {| class="wikitable" !Cónaidhm !Ilchríoch !Grúpa ! {{Leid uirlise|Babhtaí Cáilithe|Áit sa ghrúpa sa bhabhta cáilithe}} ! {{Leid uirlise|Dáta<br />cáil.|An dáta ar imríodh an cluiche a d'fhág go raibh cáiliú cinnte ó thaobh na matamaitice don fhoireann}} ! {{Leid uirlise|#<br />(incl. 2022)|An líon uaireanta a ghlac an tír páirt i gCorn an Domhain}} ! {{Leid uirlise|Céad<br />rannph.|An chéad uair a raibh an tír rannpháirteach i gCorn an Domhain}} ! {{Leid uirlise|Rannph.<br />dheir.|An uair dheireanach a raibh an tír rannpháirteach i gCorn an Domhain}} ! {{Leid uirlise|Líon rannph.<br />as a chéile|Líon na n-uaireanta as a chéile a raibh an tír rannpháirteach i gCorn an Domhain}} ! {{Leid uirlise|Craobacha<br />(roimh 2022)|Líon na n-uaireanta a bhfuil Corna an Domhain buaite acu}} ! Toradh<br />is fearr |- | align="left"| {{QAT sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] |A|| Óstach || 02/12/2010 || 1 || n/bh || n/bh || 1 || 0 || data-sort-value="8" | n/bh |- | align="left"| {{IRN sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] |B|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe AFC)#Gr%C3%BApa A 2|Céad áit i ngrúpa A <small>(an tríú babhta)</small>]]|| 27/01/2022 || 6 || 1978 || 2018 || 3 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | align="left"| {{KSA sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] |C|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe AFC)#Gr%C3%BApa B 2|Céad áit i ngrúpa B <small>(an tríú babhta)</small>]]|| 24/03/2022 || 6 || 1994 || 2018 || 2 || 0 || data-sort-value="6" | Ochtú ceannais |- | align="left"| {{KOR sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] |H|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe AFC)#Gr%C3%BApa A 2|Dara háit i ngrúpa A <small>(an tríú babhta)</small>]]|| 01/02/2022 || 11 || 1954 || 2018 || 10 || 0 || data-sort-value="4" | An cheathrú háit |- | align="left"| {{JPN sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] |E|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe AFC)#Gr%C3%BApa B 2|Dara háit i ngrúpa B <small>(an tríú babhta)</small>]]|| 24/03/2022 || 7 || 1998 || 2018 || 7 || 0 || data-sort-value="6" | Ochtú ceannais |- | align="left"| {{GHA sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] |H|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe CAF)#An Tr%C3%AD%C3%BA Babhta|Buaiteoir chluiche díbeartha 1]]|| 29/03/2022 || 4 || 2006 || 2014 || 1 || 0 || data-sort-value="5" | Ceathrú ceannais |- | align="left"| {{SEN sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] |A|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe CAF)#An Tr%C3%AD%C3%BA Babhta|Buaiteoir chluiche díbeartha 2]]|| 29/03/2022 || 3 || 2002 || 2018 || 2 || 0 || data-sort-value="5" | Ceathrú ceannais |- | align="left"| {{CMR sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] |G|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe CAF)#An Tr%C3%AD%C3%BA Babhta|Buaiteoir chluiche díbeartha 3]]|| 29/03/2022 || 8 || 1982 || 2014 || 1 || 0 || data-sort-value="5" | Ceathrú ceannais |- | align="left"| {{MAR sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] |F|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe CAF)#An Tr%C3%AD%C3%BA Babhta|Buaiteoir chluiche díbeartha 4]]|| 29/03/2022 || 6 || 1970 || 2018 || 2 || 0 || data-sort-value="6" | Ochtú ceannais |- | align="left"| {{TUN sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] |D|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe CAF)#An Tr%C3%AD%C3%BA Babhta|Buaiteoir chluiche díbeartha 5]]|| 29/03/2022 || 6 || 1978 || 2018 || 2 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | align="left"| {{CAN sacar}} || [[CONCACAF]] |F|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe CONCACAF)]]|| 27/03/2022 || 2 || 1986 || 1986 || 1 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | align="left"| {{MEX sacar}} || [[CONCACAF]] |C|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe CONCACAF)]]|| 31/03/2022 || 16 || 1930 || 2018|| 8 || 0 || data-sort-value="5" | Ceathrú ceannais |- | align="left"| {{nowrap|{{USA sacar}}}} || [[CONCACAF]] |B|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe CONCACAF)]]|| 31/03/2022 || 11 || 1930 || 2014 || 1 || 0 || data-sort-value="3" | Tríú háit |- | align="left"| {{BRA sacar}} || [[CONMEBOL]] |G|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)]]|| 11/11/2021 || 22 || 1930 || 2018 || 22 || 5 || data-sort-value="1" | Curadh domhanda |- | align="left"| {{ARG sacar}} || [[CONMEBOL]] |C|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)]]|| 16/11/2021 || 17 || 1930 || 2018 || 13 || 2 || data-sort-value="1" | Curadh domhanda |- | align="left"| {{URU sacar}} || [[CONMEBOL]] |H|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)]]|| 24/03/2022 || 14 || 1930 || 2018 || 4 || 2 || data-sort-value="1" | Curadh domhanda |- | align="left"| {{ECU sacar}} || [[CONMEBOL]] |A|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)]]|| 24/03/2022 || 4 || 2002 || 2014 || 1 || 0 || data-sort-value="6" | Ochtú ceannais |- | align="left"| {{SRB sacar}} || [[UEFA]] |G|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe UEFA)#Gr%C3%BApa A|Céad áit i ngrúpa A]]|| 14/11/2021 || 3 || 2010 || 2018 || 2 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | align="left"| {{ESP sacar}} || [[UEFA]] |E|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe UEFA)#Gr%C3%BApa B|Céad áit i ngrúpa B]]|| 14/11/2021 || 15 || 1934 || 2018 || 12 || 1 || data-sort-value="1" | Curadh domhanda |- | align="left"| {{SUI sacar}} || [[UEFA]] |G|| [Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa C|Céad áit i ngrúpa C]] || 15/11/2021 || 12 || 1934 || 2018 || 5 || 0 || data-sort-value="5" | Ceathrú ceannais |- | align="left"| {{FRA sacar}} || [[UEFA]] |D|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe UEFA)#Gr%C3%BApa D|Céad áit i ngrúpa D]]|| 13/11/2021 || 16 || 1930 || 2018 || 7 || 2 || data-sort-value="1" | Curadh domhanda |- | align="left"| {{BEL sacar}} || [[UEFA]] |F|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe UEFA)#Gr%C3%BApa E|Céad áit i ngrúpa E]]|| 13/11/2021 || 14 || 1930 || 2018 || 3 || 0 || data-sort-value="3" | Tríú háit |- | align="left"| {{DEN sacar}} || [[UEFA]] |D|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe UEFA)#Gr%C3%BApa F|Céad áit i ngrúpa F]]|| 12/10/2021 || 6 || 1986 || 2018 || 2 || 0 || data-sort-value="5" | Ceathrú ceannais |- | align="left"| {{NED sacar}} || [[UEFA]] |A|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe UEFA)#Gr%C3%BApa G|Céad áit i ngrúpa G]]|| 16/11/2021 || 11 || 1934 || 2014 || 1 || 0 || data-sort-value="2" | Tweede plaats |- | align="left"| {{CRO sacar}} || [[UEFA]] |F|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe UEFA)#Gr%C3%BApa H|Céad áit i ngrúpa H]]|| 14/11/2021 || 6 || 1998 || 2018 || 3 || 0 || data-sort-value="2" | Tweede plaats |- | align="left"| {{ENG sacar}} || [[UEFA]] |B|| [Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa I|Céad áit i ngrúpa I]] || 15/11/2021 || 16 || 1950 || 2018 || 7 || 1 || data-sort-value="1" | Curadh domhanda |- | align="left"| {{GER sacar}} || [[UEFA]] |E|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe UEFA)#Gr%C3%BApa J|Céad áit i ngrúpa J]]|| 11/10/2021 || 20 || 1934 || 2018 || 17 || 4 || data-sort-value="1" | Curadh domhanda |- | align="left"| {{WAL sacar}} || [[UEFA]] |B|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe UEFA)]]|| 05/06/2022 || 2 || 1958 || 1958 || 1 || 0 || data-sort-value="5" | Ceathrú ceannais |- | align="left"| {{POL sacar}} || [[UEFA]] |C|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe UEFA)]]|| 29/03/2022 || 9 || 1938 || 2018 || 2 || 0 || data-sort-value="3" | Tríú háit |- | align="left"| {{POR sacar}} || [[UEFA]] |H|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe UEFA)]]|| 29/03/2022 || 8 || 1966 || 2018 || 6 || 0 || data-sort-value="3" | Tríú háit |- | align="left"| {{AUS sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] |D|| [[Corn sacair an Domhain 2022 (babhtaí cáilithe AFC)#Cluiche c%C3%A1ilithe idir ilchr%C3%ADocha|Buaiteoir an chluiche cáilithe idir ilchríocha<small>(AFC-CONMEBOL)</small>]]|| 13/06/2022 || 6 || 1974 || 2018 || 5 || 0 || data-sort-value="1" | Ochtú ceannais |- | align="left"| {{CRC sacar}} || [[CONCACAF]] |E|| Buaiteoir an chluiche cáilithe idir ilchríocha<small>(CONCACAF-OFC)</small>]] || 14/06/2022 || 5 || 1990 || 2018 || 3 || 0 || data-sort-value="9" | Ceathrú ceannais |} == Staideanna == Imríodh na cluichí in ocht staid i gcúig chathair i gCatar. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! colspan="3" | [[Ar Rayyan]] ! [[Al Wakrah]] | rowspan="8" colspan="3" | |- | [[Education City Stadium]] | [[Ahmed bin Ali Stadium]] | [[Staid Idirnáisiúnta Khalifa]] | [[Al Janoub Stadium]] |- | Toilleadh: '''45.350''' | Toilleadh: '''43.000''' | Toilleadh: '''48.000''' | Toilleadh: '''40.777''' |- | [[Íomhá:2022 FIFA World Cup Korea Uruguay 01.jpg|150px]] | [[Íomhá:2022_FIFA_World_Cup_United_States_1–1_Wales_-_(39).jpg|150px]] | [[Íomhá:Khalifa Stadium, Doha, Brazil vs Argentina_(2010).jpg|150px]] | [[Íomhá:28 10 2019 Visita ao estádio de futebol Al Janoub (48977932316).jpg|150px]] |- ! colspan="2" | [[Doha]] ! [[Lusail]] ! [[Al Khawr]] |- | [[Staid 974]] | [[Al Thumama Stadium]] | [[Lusail Stadium]] | [[Al Bayt Stadium]] |- | Toilleadh: '''40.000''' | Toilleadh: '''40.000''' | Toilleadh: '''80.000''' | Toilleadh: '''60.000''' |- | | [[Íomhá:2022 FIFA World Cup at Al Thumama Stadium.jpg|150px]] | [[Íomhá:17 11 2021 - Visita ao Estádio Lusail (51688281025).jpg|150px]] | [[Íomhá:2022 FIFA World Cup Qatar 0–2 Ecuador - (21).jpg|150px]] |} == An comórtas == Rinneadh an tarraingt ar an 1 Aibreán 2022 in [[Doha]], [[Catar]]. '''Dáileadh na bhfoirne''' {| class="wikitable" |- ! width=21% | Pota 1 ! width=21% | Pota 2 ! width=21% | Pota 3 ! width=21% | Pota 4 |- | {{QAT sacar}} (51)<br />{{BRA sacar}} (1)<br />{{BEL sacar}} (2)<br />{{FRA sacar}} (3)<br />{{ARG sacar}} (4)<br />{{ENG sacar}} (5)<br />{{ESP sacar}} (7)<br />{{POR sacar}} (8) | {{MEX sacar}} (9)<br />{{NED sacar}} (10)<br />{{DEN sacar}} (11)<br />{{GER sacar}} (12)<br />{{URU sacar}} (13)<br />{{SUI sacar}} (14)<br />{{USA sacar}} (15)<br />{{CRO sacar}} (16) | {{SEN sacar}} (20)<br />{{IRN sacar}} (21)<br />{{JPN sacar}} (23)<br />{{MAR sacar}} (24)<br />{{SRB sacar}} (25)<br />{{POL sacar}} (26)<br />{{KOR sacar}} (29)<br />{{TUN sacar}} (35) | {{WAL sacar}} (18)<br />{{CRC sacar}} (31)<br />{{CMR sacar}} (37)<br />{{CAN sacar}} (38)<br />{{AUS sacar}} (42)<br />{{ECU sacar}} (46)<br />{{KSA sacar}} (49)<br />{{GHA sacar}} (60) |} <small> Idir lúibíní tá an áit a bhí ag an bhfoireann ar [[rangú FIFA]] ar an 31 Márta 2022. '''Grúpaí''' {| class="toccolours" width="100%" | valign="left" align="top" width="12%" | : '''Grúpa A''' :{{QAT sacar}} :{{ECU sacar}} :{{SEN sacar}} :{{NED sacar}} | valign="left" align="top" width="12%" | :'''Grúpa B''' :{{ENG sacar}} :{{IRN sacar}} :{{USA sacar}} :{{WAL sacar}} | valign="left" align="top" width="12%" | :'''Grúpa C''' :{{ARG sacar}} :{{KSA sacar}} :{{MEX sacar}} :{{POL sacar}} | valign="left" align="top" width="12%" | :'''Grúpa D''' :{{FRA sacar}} :{{AUS sacar}} :{{DEN sacar}} :{{TUN sacar}} | valign="left" align="top" width="12%" | :'''Grúpa E''' :{{ESP sacar}} :{{CRC sacar}} :{{GER sacar}} :{{JPN sacar}} | valign="left" align="top" width="12%" | :'''Grúpa F''' :{{BEL sacar}} :{{CAN sacar}} :{{MAR sacar}} :{{CRO sacar}} | valign="left" align="top" width="12%" | :'''Grúpa G''' :{{BRA sacar}} :{{SRB sacar}} :{{SUI sacar}} :{{CMR sacar}} | valign="left" align="top" width="12%" | :'''Grúpa H''' :{{POR sacar}} :{{GHA sacar}} :{{URU sacar}} :{{KOR sacar}} |} === Réiteoirí === {| class="wikitable" width="80%" ! Cónaidhm ! Réiteoir ! Réiteoirí cúnta ! Réiteoirí físe |- | [[Asian Football Confederation|AFC]] | {{Bratach|Qatar}} [[Abdulrahman Al-Jassim]]<br />{{Bratach|Australia}} [[Chris Beath]]<br />{{Bratach|Iran}} [[Alireza Faghani]]<br />{{Bratach|China}} [[Ma Ning]]<br />{{Bratach|United Arab Emirates}} [[Mohammed Abdulla Mohamed]]<br />{{Bratach|Japan}} [[Yoshimi Yamashita]] | {{Bratach|Iran}} Mohammadreza Abolfazli<br />{{Bratach|United Arab Emirates}} Mohamed Al-Hammadi<br />{{Bratach|United Arab Emirates}} Hasan Al-Mahri<br />{{Bratach|Qatar}} Taleb Al-Marri<br />{{Bratach|Qatar}} Saud Al-Maqaleh<br />{{Bratach|Australia}} Ashley Beecham<br />{{Bratach|Iran}} Mohammadreza Mansouri<br />{{Bratach|Australia}} Anton Shchetinin<br />{{Bratach|China}} Cao Yi<br />{{Bratach|China}} Shi Xiang | {{Bratach|Qatar}} [[Abdulla Al-Marri]]<br />{{Bratach|Australia}} [[Shaun Evans]]<br />{{Bratach|Singapore}} [[Muhammad Taqi]] |- | [[Confédération Africaine de Football|CAF]] | {{Bratach|Gambia}} [[Bakary Gassama]]<br />{{Bratach|Algeria}} [[Mustapha Ghorbal]]<br />{{Bratach|South Africa}} [[Victor Gomes (voetbalscheidsrechter)|Victor Gomes]]<br />{{Bratach|Rwanda}} [[Salima Mukansanga]]<br />{{Bratach|Senegal}} [[Maguette Ndiaye]]<br />{{Bratach|Zambia}} [[Janny Sikazwe]] | {{Bratach|Egypt}} Mahmoud Abouelregal<br />{{Bratach|Senegal}} Djibril Camara<br />{{Bratach|Angola}} Jerson Dos Santos<br />{{Bratach|Algeria}} Abdelhak Etchiali<br />{{Bratach|Algeria}} Mokrane Gourari<br />{{Bratach|Mozambique}} Arsénio Marrengula<br />{{Bratach|Cameroon}} Elvis Noupue<br />{{Bratach|Lesotho}} Souru Phatsoane<br />{{Bratach|Senegal}} El Hadj Malick Samba<br />{{Bratach|South Africa}} Zakhele Siwela | {{Bratach|Morocco}} [[Redouane Jiyed]]<br />{{Bratach|Morocco}} [[Adil Zourak]] |- | [[CONCACAF]] | {{Bratach|El Salvador}} [[Iván Barton]]<br />{{Bratach|United States of America}} [[Ismail Elfath]]<br />{{Bratach|Guatemala}} [[Mario Escobar]]<br />{{Bratach|Honduras}} [[Said Martínez]]<br />{{Bratach|Mexico}} [[César Arturo Ramos]] | {{Bratach|United States of America}} Kyle Atkins<br />{{Bratach|Mexico}} Karen Díaz Medina<br />{{Bratach|Mexico}} Miguel Hernández<br />{{Bratach|Honduras}} Walter López<br />{{Bratach|Costa Rica}} Juan Carlos Mora<br />{{Bratach|Mexico}} Alberto Morín<br />{{Bratach|United States of America}} Kathryn Nesbitt<br />{{Bratach|United States of America}} Corey Parker<br />{{Bratach|Dominican Republic}} Helpys Raymundo Feliz<br />{{Bratach|El Salvador}} David Morán<br />{{Bratach|Suriname}} Zachari Zeegelaar | {{Bratach|Canada}} [[Drew Fischer]]<br />{{Bratach|Mexico}} [[Fernando Guerrero (voetbalscheidsrechter)|Fernando Guerrero]]<br />{{Bratach|United States of America}} [[Armando Villarreal]] |- | [[CONMEBOL]] | {{Bratach|Brazil}} [[Raphael Claus]]<br />{{Bratach|Uruguay}} [[Andrés Matonte]]<br />{{Bratach|Peru}} [[Kevin Ortega]]<br />{{Bratach|Argentina}} [[Fernando Rapallini]]<br />{{Bratach|Brazil}} [[Wilton Pereira Sampaio]]<br />{{Bratach|Argentina}} [[Facundo Tello]]<br />{{Bratach|Venezuela}} [[Jesús Valenzuela]] | {{Bratach|Brazil}} Neuza Back<br />{{Bratach|Argentina}} Juan Pablo Belatti<br />{{Bratach|Argentina}} Diego Bonfá<br />{{Bratach|Brazil}} Bruno Boschilia<br />{{Bratach|Argentina}} Ezequiel Brailovsky<br />{{Bratach|Argentina}} Gabriel Chade<br />{{Bratach|Brazil}} Rodrigo Figueiredo<br />{{Bratach|Venezuela}} Tulio Moreno<br />{{Bratach|Peru}} Michael Orué<br />{{Bratach|Brazil}} Bruno Pires<br />{{Bratach|Peru}} Jesús Sánchez<br />{{Bratach|Brazil}} Danilo Manis<br />{{Bratach|Uruguay}} Martín Soppi<br />{{Bratach|Uruguay}} Nicolás Taran<br />{{Bratach|Venezuela}} Jorge Urrego | {{Bratach|Chile}} [[Julio Bascuñán]]<br />{{Bratach|Colombia}} [[Nicolás Gallo]]<br />{{Bratach|Uruguay}} [[Leodán González]]<br />{{Bratach|Venezuela}} [[Juan Soto (voetbalscheidsrechter)|Juan Soto]]<br />{{Bratach|Argentina}} [[Mauro Vigliano]] |- | [[Oceania Football Confederation|OFC]] | {{Bratach|New Zealand}} [[Matthew Conger]] | {{Bratach|Tonga}} Tevita Makasini<br />{{Bratach|New Zealand}} Mark Rule | |- | [[UEFA]] | {{Bratach|France}} [[Stéphanie Frappart]]<br />{{Bratach|Romania}} [[István Kovács (voetbalscheidsrechter)|István Kovács]]<br />{{Bratach|Netherlands}} [[Danny Makkelie]]<br />{{Bratach|Poland}} [[Szymon Marciniak]]<br />{{Bratach|Spain}} [[Antonio Mateu Lahoz]]<br />{{Bratach|England}} [[Michael Oliver]]<br />{{Bratach|Italy}} [[Daniele Orsato]]<br />{{Bratach|Germany}} [[Daniel Siebert]]<br />{{Bratach|England}} [[Anthony Taylor]]<br />{{Bratach|France}} [[Clément Turpin]]<br />{{Bratach|Slovenia}} [[Slavko Vinčić]] | {{Bratach|Romania}} Ovidiu Artene<br />{{Bratach|England}} Simon Bennett<br />{{Bratach|England}} Gary Beswick<br />{{Bratach|England}} Stuart Burt<br />{{Bratach|Italy}} Ciro Carbone<br />{{Bratach|Spain}} Pau Cebrián Devís<br />{{Bratach|France}} Nicolas Danos<br />{{Bratach|Spain}} Roberto Díaz Pérez<br />{{Bratach|Germany}} Rafael Foltyn<br />{{Bratach|Italy}} Alessandro Giallatini<br />{{Bratach|France}} Cyril Gringore<br />{{Bratach|Slovenia}} Tomaž Klančnik<br />{{Bratach|Slovenia}} Andraž Kovačič<br />{{Bratach|Poland}} Tomasz Listkiewicz<br />{{Bratach|Romania}} Vasile Marinescu<br />{{Bratach|England}} Adam Nunn<br />{{Bratach|Germany}} Jan Seidel<br />{{Bratach|Poland}} Paweł Sokolnicki<br />{{Bratach|Netherlands}} Hessel Steegstra<br />{{Bratach|Netherlands}} Jan de Vries | {{Bratach|Netherlands}} [[Pol van Boekel]]<br />{{Bratach|France}} [[Jérôme Brisard]]<br />{{Bratach|Germany}} [[Bastian Dankert]]<br />{{Bratach|Spain}} [[Ricardo de Burgos Bengoetxea]]<br />{{Bratach|Germany}} [[Marco Fritz]]<br />{{Bratach|Spain}} [[Alejandro Hernández]]<br />{{Bratach|Italy}} [[Massimiliano Irrati]]<br />{{Bratach|Poland}} [[Tomasz Kwiatkowski]]<br />{{Bratach|Spain}} [[Juan Martínez Munuera]]<br />{{Bratach|France}} [[Benoît Millot]]<br />{{Bratach|Italy}} [[Paolo Valeri]] |} == Babhta na nGrúpaí == === Grúpa A === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align="center" bgcolor="#efefef" ! width="20" |Áit ! width="165" |Tír ! width="20" |{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|B|Buaite}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} ! width="20" |{{Leid uirlise|C|Caillte}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} ! width="20" |{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' | style="text-align:left;" |{{NED sacar}} |3||2||1||0||5||1||+4||'''7''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' | style="text-align:left;" |{{SEN sacar}} |3||2||0||1||5||4||+1||'''6''' |- | '''3''' | style="text-align:left;" |{{ECU sacar}} |3||1||1||1||4||3||+1||'''4''' |- | '''4''' | style="text-align:left;" |{{QAT sacar}} |3||0||0||3||1||7||-6||'''0''' |} {{Cluiche sacair |data = 20 Samhain 2022 |am = 19:00 |foireann1 = {{QAT sacar}} |scór = 0-2 |foireann2 = {{ECU sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = [[Enner Valencia|Valencia]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 16' ([[cic pionóis|p]]), 31' |staid = [[Al Bayt Stadium]], [[Al Khawr]] |slua = 67,372 |reiteoir = Daniele Orsato ([[An Iodáil]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128082 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 21 Samhain 2022<br /> |am = 19:00 |foireann1 = {{SEN sacar}} |scór = 0–2 |foireann2 = {{NED sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = [[Cody Gakpo|Gakpo]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 84' <br />[[Davy Klaassen|Klaassen]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90+9' |staid = [[Al Thumama Stadium]], [[Doha]] |slua = 41,721 |reiteoir = Wilton Sampaio ([[An Bhrasaíl]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128121 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 25 Samhain 2022 |am = 16:00 |foireann1 = {{QAT sacar}} |scór = 1–3 |foireann2 = {{SEN sacar}} |Cuil1 = [[Mohammed Muntari|Muntari]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 78' |Cuil2 = [[Boulaye Dia|Dia]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 41' <br/> [[Famara Diédhiou|Diédhiou]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 48' <br/> [[Bamba Dieng|B. Dieng]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 84' |staid = [[Al Thumama Stadium]], [[Doha]] |slua = 41,797 |reiteoir = Antonio Mateu Lahoz ([[An Spáinn]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128116 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 25 Samhain 2022 |am = 19:00 |foireann1 = {{NED sacar}} |scór = 1–1 |foireann2 = {{ECU sacar}} |Cuil1 = [[Cody Gakpo|Gakpo]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 6' |Cuil2 = [[Enner Valencia|Valencia]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 49' |staid = [[Staid Idirnáisiúnta Khalifa]], [[Ar Rayyan]] |slua = 44,833 |reiteoir = Mustapha Ghorbal ([[An Ailgéir]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128084 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 29 Samhain 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{ECU sacar}} |scór = 1–2 |foireann2 = {{SEN sacar}} |Cuil1 = [[Moisés Caicedo|Caicedo]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 67' |Cuil2 = [[Ismaïla Sarr|I.Sarr]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 44' ([[cic pionóis|p]]) <br/> [[Kalidou Koulibaly|Koulibaly]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 70' |staid = [[Staid Idirnáisiúnta Khalifa]], [[Ar Rayyan]] |slua = 44,569 |reiteoir = Clément Turpin ([[An Frainc]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128124 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 29 Samhain 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{NED sacar}} |scór = 2–0 |foireann2 = {{QAT sacar}} |Cuil1 = [[Cody Gakpo|Gakpo]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 26'<br/> [[Frenkie de Jong|F. de Jong]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 49' |Cuil2 = |staid = [[Al Bayt Stadium]], [[Al Khawr]] |slua = 66,784 |reiteoir = Bakary Gassama ([[Gaimbia]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128105 Tuairisc] }} === Grúpa B === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align="center" bgcolor="#efefef" ! width="20" |Áit ! width="180" |Tír ! width="20" |{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|B|Buaite}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} ! width="20" |{{Leid uirlise|C|Caillte}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} ! width="20" |{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' | style="text-align:left;" |{{ENG sacar}} |3||2||1||0||9||2||+7||'''7''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' | style="text-align:left;" |{{USA sacar}} |3||1||2||0||2||1||+1||'''5''' |- | '''3''' | style="text-align:left;" |{{IRN sacar}} |3||1||0||2||4||7||-3||'''3''' |- | '''4''' | style="text-align:left;" |{{WAL sacar}} |3||0||1||2||1||6||-5||'''1''' |} {{Cluiche sacair |data = 21 Samhain 2022 |am = 16:00 |foireann1 = {{ENG sacar}} |scór = 6 – 2 |foireann2 = {{IRN sacar}} |Cuil1 = [[Jude Bellingham|Bellingham]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 35' <br/> [[Bukayo Saka|Saka]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 43', 62' <br/> [[Raheem Sterling|Sterling]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 45+1'<br/> [[Marcus Rashford|Rashford]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 71'<br/> [[Jack Grealish|Grealish]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90' |Cuil2 = [[Mehdi Taremi|Taremi]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 65', 90+13' ([[cic pionóis|p]]) |staid = [[Staid Idirnáisiúnta Khalifa]], [[Ar Rayyan]] |slua = 45,334 |reiteoir = Raphael Claus ([[An Bhrasaíl]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128115 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 21 Samhain 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{USA sacar}} |scór = 1–1 |foireann2 = {{WAL sacar}} |Cuil1 = [[Timothy Weah|Weah]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 36' |Cuil2 = [[Gareth Bale|Bale]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 82' ([[cic pionóis|p]]) |staid = [[Ahmed bin Ali Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua = 43,418 |reiteoir = Abdulrahman Al-Jassim ([[Catar]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128100 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 25 Samhain 2022 |am = 13:00 |foireann1 = {{WAL sacar}} |scór = 0–2 |foireann2 = {{IRN sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = [[Rouzbeh Cheshmi|Cheshmi]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90+8', <br/>[[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90+11' |staid = [[Ahmed bin Ali Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua = 40,875 |reiteoir = Mario Escobar ([[Guatamala]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128120 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 25 Samhain 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{ENG sacar}} |scór = 0–0 |foireann2 = {{USA sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Al Bayt Stadium]], [[Al Khawr]] |slua = 68,463 |reiteoir = Jesús Valenzuela ([[Veiniséala]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128126 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 29 Samhain 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{WAL sacar}} |scór = 0–3 |foireann2 = {{ENG sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 =[[Marcus Rashford|Rashford]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 50', 68' <br/>[[Phil Foden|Foden]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 51' |staid = [[Ahmed bin Ali Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua = 44,297 |reiteoir = Slavko Vinčić ([[An tSlóivéin]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128110 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 29 Samhain 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{IRN sacar}} |scór = 0–1 |foireann2 = {{USA sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = [[Christian Pulisic|Pulisic]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 38' |staid = [[Al Thumama Stadium]], [[Doha]] |slua = 42,127 |reiteoir = Antonio Mateu Lahoz ([[An Spáinn]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128092 Tuairisc] }} === Grúpa C === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align="center" bgcolor="#efefef" ! width="20" |Áit ! width="165" |Tír ! width="20" |{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|B|Buaite}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} ! width="20" |{{Leid uirlise|C|Caillte}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} ! width="20" |{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' | style="text-align:left;" |{{ARG sacar}} |3||2||0||1||5||2||+3||'''6''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' | style="text-align:left;" |{{POL sacar}} |3||1||1||1||2||2||0||'''4''' |- | '''3''' | style="text-align:left;" |{{MEX sacar}} |3||1||1||1||2||3||-1||'''4''' |- | '''4''' | style="text-align:left;" |{{KSA sacar}} |3||1||0||2||3||5||-2||'''3''' |} {{Cluiche sacair |data = 22 Samhain 2022 |am = 13:00 |foireann1 = {{ARG sacar}} |scór =1–2 |foireann2 = {{KSA sacar}} |Cuil1 = [[Lionel Messi|Messi]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 10' ([[cic pionóis|p]]) |Cuil2 = [[Saleh Al-Shehri|Al-Shehri]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 48'<br/>[[Salem Al-Dawsari|Al-Dawsari]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 53' |staid = [[Lusail Stadium]], [[Lusail]] |slua = 88,012 |reiteoir = Slavko Vinčić ([[An tSlóivéin]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128108 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 22 Samhain 2022 |am = 19:00 |foireann1 = {{MEX sacar}} |scór = 0–0 |foireann2 = {{POL sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Staid 974]], [[Doha]] |slua = 39,369 |reiteoir = Chris Beath ([[An Astráil]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128090 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 26 Samhain 2022 |am = 16:00 |foireann1 = {{POL sacar}} |scór = 2–0 |foireann2 = {{KSA sacar}} |Cuil1 = [[Piotr Zieliński|Zieliński]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 39' <br/> [[Robert Lewandowski|Lewandowski]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 82' |Cuil2 = |staid = [[Education City Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua = 44,259 |reiteoir = Wilton Sampaio ([[An Bhrasaíl]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128125 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 26 Samhain 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{ARG sacar}} |scór = 2–0 |foireann2 = {{MEX sacar}} |Cuil1 = [[Lionel Messi|Messi]][[File:Soccerball shade.svg|13px]]64'<br/>[[Enzo Fernández|Fernández]][[File:Soccerball shade.svg|13px]]87' |Cuil2 = |staid = [[Lusail Stadium]], [[Lusail]] |slua =88,966 |reiteoir = Daniele Orsato ([[An Iodáil]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128099 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 30 Samhain 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{POL sacar}} |scór = 0–2 |foireann2 = {{ARG sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = [[Alexis Mac Allister|Mac Allister]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]]46' <br/> [[Julián Álvarez|Álvarez]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]]67' |staid = [[Staid 974]], [[Doha]] |slua = 44,089 |reiteoir = Danny Makkelie ([[An Ísiltír]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128088 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 30 Samhain 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{KSA sacar}} |scór = 1–2 |foireann2 = {{MEX sacar}} |Cuil1 = [[Salem Al-Dawsari|Al-Dawsari]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90+8' |Cuil2 = [[Henry Martín|Martín]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 47' <br/> [[Luis Chávez|Chávez]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 52' |staid = [[Lusail Stadium]], [[Lusail]] |slua = 84,985 |reiteoir =Michael Oliver ([[Sasana]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128128 Tuairisc] }} === Grúpa D === === Grúpa D === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align="center" bgcolor="#efefef" ! width="20" |Áit ! width="165" |Tír ! width="20" |{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|B|Buaite}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} ! width="20" |{{Leid uirlise|C|Caillte}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} ! width="20" |{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' | style="text-align:left;" |{{FRA sacar}} |3||2||0||1||6||3||+3||'''6''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' | style="text-align:left;" |{{AUS sacar}} |3||2||0||1||3||4||-1||'''3''' |- | '''3''' | style="text-align:left;" |{{TUN sacar}} |3||1||1||1||1||1||-0||'''4''' |- | '''4''' | style="text-align:left;" |{{DEN sacar}} |3||0||1||2||1||3||-2||'''1''' |} {{Cluiche sacair |data = 22 Samhain 2022 |am = 16:00 |foireann1 = {{DEN sacar}} |scór = 0–0 |foireann2 = {{TUN sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Education City Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua = 42,925 |reiteoir = César Arturo Ramos (Meicsiceo) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128096 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 22 Samhain 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{FRA sacar}} |scór = 4–1 |foireann2 = {{AUS sacar}} |Cuil1 = [[Adrien Rabiot|Rabiot]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 27' <br/>[[Olivier Giroud|Giroud]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 32', 71' <br/> [[Kylian Mbappé|Mbappé]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 68' |Cuil2 = [[Craig Goodwin|Goodwin]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 9' |staid = [[Al Janoub Stadium]], [[Al Wakrah]] |slua = 40,875 |reiteoir = Victor Gomes ([[An Afraic Theas]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128117 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 26 Samhain 2022 |am = 13:00 |foireann1 = {{TUN sacar}} |scór = 0–1 |foireann2 = {{AUS sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = [[Mitchell Duke|Duke]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 23' |staid = [[Al Janoub Stadium]], [[Al Wakrah]] |slua = 41,823 |reiteoir = Daniel Siebert ([[An Ghearmáin]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128095 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 26 Samhain 2022 |am = 19:00 |foireann1 = {{FRA sacar}} |scór = 2–1 |foireann2 = {{DEN sacar}} |Cuil1 = [[Kylian Mbappé|Mbappé]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 61', 86' |Cuil2 = [[Andreas Christensen| A.Christensen]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 68' |staid = [[Staid 974]], [[Doha]] |slua =42,860 |reiteoir = Szymon Marciniak ([[An Pholainn]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128106 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 30 Samhain 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{AUS sacar}} |scór = 1–0 |foireann2 = {{DEN sacar}} |Cuil1 = [[Mathew Leckie|Leckie]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 60' |Cuil2 = |staid = [[Al Janoub Stadium]], [[Al Wakrah]] |slua = 41,232 |reiteoir = Mustapha Ghorbal ([[An Ailgéir]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128123 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 30 Samhain 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{TUN sacar}} |scór = 1–0 |foireann2 = {{FRA sacar}} |Cuil1 = [[Wahbi Khazri|Khazri]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 58' |Cuil2 = |staid = [[Education City Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua = 43,627 |reiteoir =Matthew Conger ([[An Nua-Shéalainn]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128118 Tuairisc] }} === Grúpa E === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align="center" bgcolor="#efefef" ! width="20" |Áit ! width="165" |Tír ! width="20" |{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|B|Buaite}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} ! width="20" |{{Leid uirlise|C|Caillte}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} ! width="20" |{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' | style="text-align:left;" |{{JPN sacar}} |3||2||0||1||4||3||+1||'''6''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' | style="text-align:left;" |{{ESP sacar}} |3||1||1||1||9||3||+6||'''4''' |- | '''3''' | style="text-align:left;" |{{GER sacar}} |3||1||1||1||6|| 5 |+2||'''4''' |- | '''4''' | style="text-align:left;" |{{CRC sacar}} |3||1||0||2||3||11||-8||'''3''' |} {{Cluiche sacair |data = 23 Samhain 2022 |am = 16:00 |foireann1 = {{GER sacar}} |scór = 1–2 |foireann2 = {{JPN sacar}} |Cuil1 = [[İlkay Gündoğan|Gündoğan]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 33' ([[cic pionóis|p]]) |Cuil2 = [[Ritsu Dōan|Dōan]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 75' <br/>[[Takuma Asano|Asano]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 83' |staid = [[Staid Idirnáisiúnta Khalifa]], [[Ar Rayyan]] |slua = 42,608 |reiteoir = Iván Barton ([[An tSalvadóir]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128101 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 23 Samhain 2022 |am = 19:00 |foireann1 = {{ESP sacar}} |scór = 7–0 |foireann2 = {{CRC sacar}} |Cuil1 =[[Dani Olmo]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 11' <br/> [[Marco Asensio|Asensio]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 21' <br/>[[Ferran Torres|F Torres]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 31' ([[cic pionóis|p]]), 54' <br/> [[Gavi]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 74' <br/> [[Carlos Soler|Soler]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90' <br/> [[Álvaro Morata|Morata]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90+2' |Cuil2 = |staid = [[Al Thumama Stadium]], [[Doha]] |slua = 40,013 |reiteoir = Mohammed Abdulla Hassan Mohamed ([[Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128127 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 27 Samhain 2022 |am = 13:00 |foireann1 = {{JPN sacar}} |scór = 0-1 |foireann2 = {{CRC sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = [[Keysher Fuller|Fuller]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 81' |staid = [[Ahmed bin Ali Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua = 41,479 |reiteoir =Michael Oliver ([[Sasana]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128112 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 27 Samhain 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{ESP sacar}} |scór = 1–1 |foireann2 = {{GER sacar}} |Cuil1 =[[Álvaro Morata|Morata]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 62' |Cuil2 =[[Niclas Füllkrug|Füllkrug]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 83' |staid = [[Al Bayt Stadium]], [[Al Khawr]] |slua = 68,895 |reiteoir = Danny Makkelie ([[An Ísiltír]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128114 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 1 Nollaig 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{JPN sacar}} |scór = 2–1 |foireann2 = {{ESP sacar}} |Cuil1 = [[Ritsu Dōan|Dōan]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 48' <br/>[[Ao Tanaka|Tanaka]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 51' |Cuil2 =[[Álvaro Morata|Morata]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 11' |staid = [[Staid Idirnáisiúnta Khalifa]], [[Ar Rayyan]] |slua =44,851 |reiteoir =Victor Gomes ([[An Afraic Theas]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128111 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 1 Nollaig 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{CRC sacar}} |scór = 2–4 |foireann2 = {{GER sacar}} |Cuil1 = [[Yeltsin Tejeda|Tejeda]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 58'<br/> [[Manuel Neuer|Neuer]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 70' ([[Féinchúl|fc]]) |Cuil2 = [[Serge Gnabry|Gnabry]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]]10' <br/>[[Kai Havertz|Havertz]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 73', 85' <br/>[[Niclas Füllkrug|Füllkrug]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 89' |staid = [[Al Bayt Stadium]], [[Al Khawr]] |slua = 67,054 |reiteoir = Stéphanie Frappart ([[An Fhrainc]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128103 Tuairisc] }} === Grúpa F === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align="center" bgcolor="#efefef" ! width="20" |Áit ! width="165" |Tír ! width="20" |{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|B|Buaite}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} ! width="20" |{{Leid uirlise|C|Caillte}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} ! width="20" |{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' | style="text-align:left;" |{{MAR sacar}} |3||2||1||0||4||1||+3||'''7''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' | style="text-align:left;" |{{CRO sacar}} |3||1||2||0||4||1||+3||'''5''' |- | '''3''' | style="text-align:left;" |{{BEL sacar}} |3||1||1||1||1||2||-1||'''4''' |- | '''4''' | style="text-align:left;" |{{CAN sacar}} |3||0||0||3||2||7||-5||'''0''' |} {{Cluiche sacair |data = 23 Samhain 2022<br /> |am = 13:00 |foireann1 = {{MAR sacar}} |scór = 0–0 |foireann2 = {{CRO sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Al Bayt Stadium]], [[Al Khawr]] |slua = 59,407 |reiteoir = Fernando Rapallini ([[An Airgintín]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128085 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 23 Samhain 2022<br /> |am = 22:00 |foireann1 = {{BEL sacar}} |scór = 1–0 |foireann2 = {{CAN sacar}} |Cuil1 = [[Michy Batshuayi|Batshuayi]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 44' |Cuil2 = |staid = [[Ahmed bin Ali Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua = 40,432 |reiteoir = Janny Sikazwe ([[An tSaimbia]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128086 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 27 Samhain 2022<br /> |am = 16:00 |foireann1 = {{BEL sacar}} |scór = 0–2 |foireann2 = {{MAR sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = [[Romain Saïss|Saïss]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 73'<br/>[[Zakaria Aboukhlal|Aboukhlal]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90+2' |staid = [[Al Thumama Stadium]], [[Doha]] |slua = 43,738 |reiteoir = César Arturo Ramos ([[Meicsiceo]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128104 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 27 Samhain 2022<br /> |am = 19:00 |foireann1 = {{CRO sacar}} |scór = 4–1 |foireann2 = {{CAN sacar}} |Cuil1 = [[Andrej Kramarić|Kramarić]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 36', 70' <br/>[[Marko Livaja|Livaja]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 44' <br/>[[Lovro Majer|Majer]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90+4' |Cuil2 = [[Alphonso Davies|Davies]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 2' |staid = [[Staid Idirnáisiúnta Khalifa]], [[Ar Rayyan]] |slua = 44,374 |reiteoir = Andrés Matonte ([[Uragua]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128083 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 1 Nollaig 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{CRO sacar}} |scór = 0–0 |foireann2 = {{BEL sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Ahmed bin Ali Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua = 43,984 |reiteoir = Anthony Taylor ([[Sasana]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128098 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 1 Nollaig 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{CAN sacar}} |scór = 1–2 |foireann2 = {{MAR sacar}} |Cuil1 = [[Nayef Aguerd|Aguerd]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 40' ([[Féinchúl|fc]]) |Cuil2 = [[Hakim Ziyech|Ziyech]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 4' <br/> [[Youssef En-Nesyri|En-Nesyri]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 23' |staid = [[Al Thumama Stadium]], [[Doha]] |slua =43,102 |reiteoir = Raphael Claus ([[An Bhrasaíl]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128119 Tuairisc] }} === Grúpa G === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align="center" bgcolor="#efefef" ! width="20" |Áit ! width="165" |Tír ! width="20" |{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|B|Buaite}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} ! width="20" |{{Leid uirlise|C|Caillte}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} ! width="20" |{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' | style="text-align:left;" |{{BRA sacar}} |3||2||0||1||3||1||+2||'''6''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' | style="text-align:left;" |{{SUI sacar}} |3||2||0||1||4||3||0||'''6''' |- | '''3''' | style="text-align:left;" |{{CMR sacar}} |3||1||1||1||4||4||0||'''4''' |- | '''4''' | style="text-align:left;" |{{SRB sacar}} |2||0||1||2||5||8||-3||'''1''' |} {{Cluiche sacair |data = 24 Samhain 2022<br /> |am = 13:00 |foireann1 = {{SUI sacar}} |scór = 1–0 |foireann2 = {{CMR sacar}} |Cuil1 = [[Breel Embolo|Embolo]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 48' |Cuil2 = |staid = [[Al Janoub Stadium]], [[Al Wakrah]] |slua = 39,089 |reiteoir = Facundo Tello ([[An Airgintín]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128109 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 24 Samhain 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{BRA sacar}} |scór = 2–0 |foireann2 = {{SRB sacar}} |Cuil1 = [[Richarlison]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 62', 73' |Cuil2 = |staid = [[Lusail Stadium]], [[Lusail]] |slua = 88,103 |reiteoir =Alireza Faghani ([[An Iaráin]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128102 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 28 Samhain 2022<br /> |am = 13:00 |foireann1 = {{CMR sacar}} |scór = 3–3 |foireann2 = {{SRB sacar}} |Cuil1 = [[Castelletto]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 29' </br> Aboubakar [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 63'</br> Choupo-Moting [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 66' |Cuil2 = [[Pavlović]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 45+1' </br> [[S. Milinković-Savić]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 45+3' </br> [[A. Mitrović]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 53' |staid = [[Al Janoub Stadium]], [[Al Wakrah]] |slua = |reiteoir = |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128087 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 28 Samhain 2022<br /> |am = 18:00 |foireann1 = {{BRA sacar}} |scór = 1 – 0 |foireann2 = {{SUI sacar}} |Cuil1 = [[Carlos Henrique Casemiro|Casemiro]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 83' |Cuil2 = |staid = [[Staid 974]], [[Doha]] |slua = |reiteoir = |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128097 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 2 Nollaig 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{SRB sacar}} |scór = 2–3 |foireann2 = {{SUI sacar}} |Cuil1 = [[Aleksandar Mitrović|A. Aleksandar]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 26' <br/> [[Dušan Vlahović|Vlahović]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 35' |Cuil2 = [[Xherdan Shaqiri|Shaqiri]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]]20' <br/> [[Breel Embolo|Embolo]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]]44' <br/> [[Remo Freuler|Freuler]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 48' |staid = [[Staid 974]], [[Doha]] |slua = 41,378 |reiteoir =Fernando Rapallini ([[An Airgintín]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128089 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 2 Nollaig 2022<br /> |am = 22:00 |foireann1 = {{CMR sacar}} |scór = 1–0 |foireann2 = {{BRA sacar}} |Cuil1 = [[Vincent Aboubakar|Aboubakar]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90+2' |Cuil2 = |staid = [[Lusail Stadium]], [[Lusail]] |slua = 85,986 |reiteoir = Ismail Elfath ([[SAM]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128107 Tuairisc] }} === Grúpa H === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align="center" bgcolor="#efefef" ! width="20" |Áit ! width="165" |Tír ! width="20" |{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|B|Buaite}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} ! width="20" |{{Leid uirlise|C|Caillte}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} ! width="20" |{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} ! width="20" |{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} ! width="20" |{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' | style="text-align:left;" |{{POR sacar}} |3||2||0||1||6||4||+2||'''6''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' | style="text-align:left;" |{{KOR sacar}} |3||1||1||1||4||4||0||'''4''' |- | '''3''' | style="text-align:left;" |{{URU sacar}} |3||1||1||1||2||2||0||'''4''' |- | '''4''' | style="text-align:left;" |{{GHA sacar}} |3||1||0||2||5||7||-2||'''3''' |} {{Cluiche sacair |data = 24 Samhain 2022<br /> |am = 16:00 |foireann1 = {{URU sacar}} |scór = 0–0 |foireann2 = {{KOR sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Education City Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua =41,663 |reiteoir =Clément Turpin ([[An Fhrainc]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128091 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 24 Samhain 2022 |am = 19:00 |foireann1 = {{POR sacar}} |scór = 3–2 |foireann2 = {{GHA sacar}} |Cuil1 = [[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 65' ([[cic pionóis|p]]) <br/>[[João Félix|Félix]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 78' <br/>[[Rafael Leão|Leão]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 80' |Cuil2 =[[André Ayew|A. Ayew]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 73' <br/>[[Osman Bukari|Bukari]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 89' |staid = [[Staid 974]], [[Doha]] |slua = 42,662 |reiteoir = Ismail Elfath ([[SAM]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128122 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 28 Samhain 2022<br /> |am = 16:00 |foireann1 = {{KOR sacar}} |scór = 2–3 |foireann2 = {{GHA sacar}} |Cuil1 = Cho Gue-sung [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 58', 61' |Cuil2 = Salisu [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 24' </br> Kudus 34', 68' |staid = [[Education City Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua = |reiteoir = |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128129 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 28 Samhain 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{POR sacar}} |scór = 2–0 |foireann2 = {{URU sacar}} |Cuil1 = [[Bruno Fernandes|Fernandes]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 54', 90+3' (c.p.) |Cuil2 = |staid = [[Lusail Stadium]], [[Lusail]] |slua = |reiteoir = |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128093 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 2 Nollaig 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{GHA sacar}} |scór = 0–2 |foireann2 = {{URU sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = [[Giorgian de Arrascaeta|De Arrascaeta]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 26', 32' |staid = [[Al Janoub Stadium]], [[Al Wakrah]] |slua = 43,443 |reiteoir = Daniel Siebert ([[An Ghearmáin]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128113 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 2 Nollaig 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{KOR sacar}} |scór = 2–1 |foireann2 = {{POR sacar}} |Cuil1 = [[Kim Young-gwon]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 27' <br/>[[Hwang Hee-chan]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90+1' |Cuil2 = [[Ricardo Horta|Horta]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 5' |staid = [[Education City Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua = 44,097 |reiteoir = Facundo Tello ([[An Airgintín]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/match-center/400128094 Tuairisc] }} == Babhtaí díbeartha == === Ochtú ceannais === {{Cluiche sacair |data = 3 Nollaig 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{NED sacar}} |scór = 3-1 |foireann2 = {{USA sacar}} |Cuil1 = [[Memphis Depay|Depay]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 10' <br/> [[Daley Blind|Blind]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 45+1' <br/>[[Denzel Dumfries|Dumfries]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 81' |Cuil2 = [[Haji Wright|Wright]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 76' |staid = [[Staid Idirnáisiúnta Khalifa]], [[Ar Rayyan]] |slua = 44,846 |reiteoir = Wilton Sampaio ([[An Bhrasaíl]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285073/400128136 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 3 Nollaig 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{ARG sacar}} |scór = 2-1 |foireann2 = {{AUS sacar}} |Cuil1 = [[Lionel Messi|Messi]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]]35' <br/> [[Julián Álvarez|Álvarez]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 57' |Cuil2 = [[Enzo Fernández|Fernández]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 77' ([[Féinchúl|fc]]) |staid = [[Ahmed bin Ali Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua = 45,032 |reiteoir = Szymon Marciniak ([[An Pholainn]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285073/400128131 Tuairisc]] }} {{Cluiche sacair |data = 4 Nollaig 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{FRA sacar}} |scór = 3 - 1 |foireann2 = {{POL sacar}} |Cuil1 = [[Olivier Giroud|Giroud]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 44' <br/> [[Kylian Mbappé|Mbappé]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 74', 90+1' |Cuil2 = [[Robert Lewandowski|Lewandowski]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90+9' ([[cic pionóis|p]]) |staid = [[Al Thumama Stadium]], [[Doha]] |slua = 40,989 |reiteoir = Jesús Valenzuela ([[Veiniséala]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285073/400128135 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 4 Nollaig 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{ENG sacar}} |scór = 3 - 0 |foireann2 = {{SEN sacar}} |Cuil1 = [[Jordan Henderson|Henderson]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 38' <br/>[[Harry Kane|Kane]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 45+3' <br/>[[Bukayo Saka|Saka]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 57' |Cuil2 = |staid = [[Al Bayt Stadium]], [[Al Khawr]] |slua = 65,985 |reiteoir = Iván Barton ([[An tSalvadóir]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285073/400128134 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 5 Nollaig 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{JPN sacar}} |scór = 1 - 1 (a.b.) <br/>Pionóis<br/>1 - 3 |foireann2 = {{CRO sacar}} |Cuil1 = [[Daizen Maeda|Maeda]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 43' <hr> [[Takumi Minamino|Minamino]] [[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] <br/> [[Kaoru Mitoma|Mitoma]] [[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] <br/> [[Takuma Asano|Asano]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]]<br/> [[Maya Yoshida|Yoshida]] [[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] |Cuil2 = [[Perišić|Ivan Perišić]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 55' <hr> [[File:Soccerball shade check.svg|13px]] [[Nikola Vlašić|Vlašić]]<br/>[[File:Soccerball shade check.svg|13px]][[Marcelo Brozović|Brozović]] <br/>[[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] [[Marko Livaja|Livaja]]<br/> [[File:Soccerball shade check.svg|13px]][[Mario Pašalić|Pašalić]] |staid = [[Al Janoub Stadium]], [[Al Wakrah]] |slua = 42,523 |reiteoir = Ismail Elfath ([[SAM]])) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285073/400128132 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 5 Nollaig 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{BRA sacar}} |scór = 4 - 1 |foireann2 = {{KOR sacar}} |Cuil1 = [[Vinícius Júnior|Vinícius]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 7' <br/>[[Neymar]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 13' ([[cic pionóis|p]])<br/>[[Richarlison]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 29' <br/>[[Lucas Paquetá|Paquetá]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 36' |Cuil2 = [[Paik Seung-ho]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 76' |staid = [[Staid 974]], [[Doha]] |slua = 43,847 |reiteoir = Clément Turpin ([[An Fhrainc]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285073/400128133 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 6 Nollaig 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{MAR sacar}} |scór = 0 - 0 (a.b.) <br/>Pionóis<br/>3 - 0 |foireann2 = {{ESP sacar}} |Cuil1 = [[Abdelhamid Sabiri|Sabiri]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]] <br/>[[Hakim Ziyech|Ziyech]][[File:Soccerball shade check.svg|13px]]<br/> [[Badr Benoun|Benoun]] [[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] <br/>[[Achraf Hakimi|Hakimi]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]] |Cuil2 = [[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] [[Pablo Sarabia|Sarabia]] <br/>[[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] [[Carlos Soler|Soler]] <br/>[[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] [[Sergio Busquets|Busquets]] |staid = [[Education City Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua = 44,667 |reiteoir = Fernando Rapallini ([[An Airgintín]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285073/400128137 tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 6 Nollaig 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{POR sacar}} |scór = 6 - 1 |foireann2 = {{SUI sacar}} |Cuil1 = [[Gonçalo Ramos|Ramos]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 17', 51', 67' <br/>[[Pepe (peileadóir)|Pepe]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 33' <br/>[[Raphaël Guerreiro|Guerreiro]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 55'<br/>[[Rafael Leão|Leão]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 90+2' |Cuil2 = [[Manuel Akanji|Akanji]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 58' |staid = [[Lusail Stadium]], [[Lusail]] |slua = 83,720 |reiteoir = César Arturo Ramos ([[Meicsiceo]]) |tuairisc =[https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285073/400128130 tuairisc] }} === Ceathrú ceannais === {{Cluiche sacair |data = 9 Nollaig 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{CRO sacar}} |scór = 1 - 1 (a.b.) <br/>Pionóis<br/>4 - 2 |foireann2 = {{BRA sacar}} |Cuil1 = [[Bruno Petković|Petković]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 117' <hr> [[Nikola Vlašić|Vlašić]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]] <br/>[[Lovro Majer|Majer]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]]<br/>[[Luka Modrić|Modrić]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]]<br/>[[Mislav Oršić|Oršić]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]] |Cuil2 = [[Neymar]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 105+1' <hr> [[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] [[Rodrygo]]<br/>[[File:Soccerball shade check.svg|13px]] [[Casemiro]] <br/>[[File:Soccerball shade check.svg|13px]] [[Pedro (peileadóir)|Pedro]] <br/>[[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] [[Marquinhos]] |staid = [[Education City Stadium]], [[Ar Rayyan]] |slua = 43,893 |reiteoir = Michael Oliver ([[Sasana]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285074/400128141 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 9 Nollaig 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{NED sacar}} |scór = 2 - 2 (a.b.) <br/>Pionóis<br/>3 - 4 |foireann2 = {{ARG sacar}} |Cuil1 = [[Wout Weghorst| Weghorst]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 83', 90+11' <br/>&nbsp; <hr> [[Virgil van Dijk|Van Dijk]] [[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] <br/>[[Steven Berghuis|Berghuis]] [[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] <br/>[[Teun Koopmeiners|Koopmeiners]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]] <br/>[[Wout Weghorst|Weghorst]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]]<br/>[[Luuk de Jong|L. de Jong]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]] |Cuil2 = [[Nahuel Molina|Molina]] 35'<br/> [[Lionel Messi|Messi]] 73' ([[Cic pionóis|p]]) <hr> [[File:Soccerball shade check.svg|13px]] [[Lionel Messi|Messi]] <br/>[[File:Soccerball shade check.svg|13px]] [[Leandro Paredes|Paredes]]<br/>[[File:Soccerball shade check.svg|13px]] [[Gonzalo Montiel|Montiel]]<br/>[[File:Soccerball shade cross.svg|13px]][[Enzo Fernández|Fernández]]<br/>[[File:Soccerball shade check.svg|13px]][[Lautaro Martínez|La. Martínez]] |staid = [[Lusail Stadium]], [[Lusail]] |slua = 88,235 |reiteoir = Antonio Mateu Lahoz ([[an Spáinn]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285074/400128139 tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 10 Nollaig 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{MAR sacar}} |scór = 1 - 0 |foireann2 = {{POR sacar}} |Cuil1 = [[Youssef En-Nesyri|En-Nesyri]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 42' |Cuil2 = |staid = [[Al Thumama Stadium]], [[Doha]] |slua = 44,198 |reiteoir = Facundo Tello ([[An Airgintín]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285074/400128140 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 10 Nollaig 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{ENG sacar}} |scór = 1 - 2 |foireann2 = {{FRA sacar}} |Cuil1 = [[Harry Kane|Kane]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 54' ([[Cic pionóis|p]]) |Cuil2 =[[Aurélien Tchouaméni|Tchouaméni]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 17'<br/>[[Olivier Giroud|Giroud]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 78' |staid = [[Al Bayt Stadium]], [[Al Khawr]] |slua = 68,895 |reiteoir = Wilton Sampaio ([[An Bhrasaíl]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285074/400128138 tuairisc] }} === Leathcheannaiss === {{Cluiche sacair |data = 13 Nollaig 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{ARG sacar}} |scór = 3 - 0 |foireann2 = {{CRO sacar}} |Cuil1 = [[Lionel Messi|Messi]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 34' ([[Cic pionóis|p]]) <br/> [[Julián Álvarez|Álvarez]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]]39', 69' |Cuil2 = |staid = [[Lusail Stadium]], [[Lusail]] |slua = 88,966 |reiteoir = Daniele Orsato ([[an Iodáil]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285075/400128143 Tuairisc] }} {{Cluiche sacair |data = 14 Nollaig 2022 |am = 22:00 |foireann1 = {{FRA sacar}} |scór = 2 - 0 |foireann2 = {{MAR sacar}} |Cuil1 = [[Théo Hernandez|T. Hernandez]] 5'[[File:Soccerball shade.svg|13px]] <br/>[[Randal Kolo Muani|Kolo Muani]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 79' |Cuil2 = |staid = [[Al Bayt Stadium]], [[Al Khawr]] |slua = 68,294 |reiteoir = César Arturo Ramos ([[Meicsiceo]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285075/400128142 Tuairisc] }} === Tríú háit === {{Cluiche sacair |data = 17 Nollaig 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{CRO sacar}} |scór = 2 - 1 |foireann2 = {{MAR sacar}} |Cuil1 = [[Joško Gvardiol|Gvardiol]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 7'<br/>[[Mislav Oršić|Oršić]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 42' |Cuil2 = [[Achraf Dari|Dari]][[File:Soccerball shade.svg|13px]] 9' |staid = [[Staid Idirnáisiúnta Khalifa]], [[Ar Rayyan]] |slua =44,137 |reiteoir = Abdulrahman Al-Jassim ([[Catar]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285076/400128144 Tuairisc] }} === Cluiche ceannais === {{Cluiche sacair |data = 18 Nollaig 2022 |am = 18:00 |foireann1 = {{ARG sacar}} |scór = 3 - 3 (a.b.) <br/>Pionóis<br/>4 - 2 |foireann2 = {{FRA sacar}} |Cuil1 = [[Lionel Messi|Messi]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 23' ([[Cic pionóis|p]]), 108' <br/> [[Ángel Di María|Di María]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 36' <hr>[[Lionel Messi|Messi]][[File:Soccerball shade check.svg|13px]] <br/>[[Paulo Dybala|Dybala]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]]<br/>[[Leandro Paredes|Paredes]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]]<br/>[[Gonzalo Montiel|Montiel]] [[File:Soccerball shade check.svg|13px]] |Cuil2 = [[Kylian Mbappé|Mbappé]] [[File:Soccerball shade.svg|13px]] 80' ([[Cic pionóis|p]]), 81', 118' ([[Cic pionóis|p]]) <br/>&nbsp;<hr> [[File:Soccerball shade check.svg|13px]] [[Kylian Mbappé|Mbappé]] <br/> [[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] [[Kingsley Coman|Coman]] <br/>[[File:Soccerball shade cross.svg|13px]] [[Aurélien Tchouaméni|Tchouaméni]] <br/>[[File:Soccerball shade check.svg|13px]] [[Randal Kolo Muani|Kolo Muani]] |staid = [[Lusail Stadium]], [[Lusail]] |slua = 88,966 |reiteoir = Szymon Marciniak ([[an Pholainn]]) |tuairisc = [https://www.fifa.com/fifaplus/en/match-centre/match/17/255711/285077/400128145 tuairisc] }} == Féach freisin == * [[Corn FIFA an Domhain 2018]], [[Corn FIFA an Domhain 2026]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Corn FIFA an Domhain 2022]] [[Catagóir:Scannail]] [[Catagóir:Spórt i 2022]] 6po9dfq1sbuxfnect6ht8my7ah91618 0 119121 1330208 1309149 2026-10-19T22:07:42Z TGcoa 21229 1330208 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Tá '''Robert Francis Prevost''' nó an '''Pápa Leon'''<ref>i mBéarla ''Pope Leo'', nó i dteangacha eile ''Papa León, Léon, Leone, Leão'' srl </ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/leon-no-leo-cen-t-ainm-gaeilge-a-thabharfar-ar-an-bpapa-nua/|teideal=Leon nó Leo? Cén t-ainm Gaeilge a thabharfar ar an bPápa nua?|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=14 Bealtaine 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-05-14}}</ref> '''XIV''' (a rugadh ar an 14 Meán Fómhair 1955 i [[Chicago, Illinois|Chicago]], [[Illinois]]) ina [[Pápa|Phápa]] ar an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] ó 8 Bealtaine 2025 ar aghaidh. Is é an 267ú pápa é agus an chéad Phápa ó Mheiriceá.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Deatach dubh ar maidin ag fógairt nach bhfuil Pápa tofa fós|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0508/1511812-deatach-dubh-ar-maidin-ag-fogairt-nach-bhfuil-papa-tofa-fos/|date=2025-05-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tá cáil an leasaitheora air.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/robert-prevost-roghnaithe-ina-phapa-an-chead-phapa-as-meiricea/|teideal=Robert Prevost roghnaithe ina phápa, an chéad phápa as Meiriceá|dáta=2025-05-08|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-05-08}}</ref> Tá leid i rogha a ainm phápaigh go mbeidh an ceartas sóisialta ina théama tábhachtach dá phápacht.<ref>Tá cáil ar an b[[Pápa Leo XIII|Pápa Leo]] deireanach, a Trí Déag, as a imlitir ''Rerum Novarum'', a chuir cearta an lucht oibre go lárnach i dteagasc na heaglaise Rómánaí.</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/10-bealtaine-2025-maigh-eo/id1525428808?i=1000707861745|teideal=Nuacht Mhall (Maigh Eo)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=10 Bealtaine 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-05-10}}</ref> [[Íomhá:Pope Leo XIV childhood home.jpg|clé|mion|Dolton, Illinois.  Bhí cónaí ar Prevost i dteachín beag simplí; ní raibh maoin ón mbroinn leis|220x220px]] [[Íomhá:Robert Prevost 2012 alternative.jpg|clé|mion|2012|220x220px]] [[Íomhá:Bishop of Chiclayo Robert Prevost on extreme poverty in the region (2018) (cut).webm|clé|mion|Físeán: Prevost ag labhairt i Chiclayo in 2018 (Spáinnis). I m[https://www.youtube.com/watch?v=nfnGuizx-6E Béarla ar Youtube].<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Cruinniú|url=https://www.youtube.com/watch?v=nfnGuizx-6E|date=2012-08-28|author=2012: labhraíonn Prevost i mBéarla}}</ref>|220x220px]] [[Íomhá:Pope Leo XIV Waving (cropped).jpg|clé|mion|Fógra, 8 Bealtaine 2025|220x220px]] [[Íomhá:020250518 inaugutation mass of the pontificate.webm|clé|mion|220x220px|Físeán; Insealbhú, 18 Bealtaine 2025]] [[Íomhá:Pope Leo XIV Greets VP JD Vance & Sec. Marco Rubio After His Inaugural Mass at the Vatican.webm|clé|mion|391x391px|Físeán: Fáilte roimh [[J. D. Vance|J.D. Vance]] agus [[Marco Rubio]] na Stát Aontaithe, 18 Bealtaine 2025]] [[Íomhá:Donald Trump condemns Pope Leo XIV.png|clé|mion|220x220px|Ráiteas de chuid Trump, 12 Aibreán 2026]] == Ministreacht == Chuaigh Prevost isteach in Ordú Naomh Agaistín (OSA) sa bhliain 1977 agus rinne sé a ghealltanas sollúnta in 1981. Oirníodh é mar shagart ar an 19 Meitheamh 1982. === Misean i bPeiriú === I 1985 thug sé aghaidh ar Pheiriú áit ar chaith sé 14 bhliana déag ina mhisinéir agus oideachasóir i gceann de thíortha bochta an domhain (ó 1985 go 1999). Bhí sé ina shagart paróiste agus ina léachtóir i gcliarscoil. Tugadh ar ais chuig Meiriceá é i 1999 áit a cuireadh é i mbun na nAibhistíneach ansiúd agus ar fud an domhain. Ó 2001 go 2013, bhí sé ina Phríor Ginearálta ar Ordú Naomh Agaistín.<ref name=":2" /> Chuir [[Pápa Proinsias|Proinsias]] ar ais chuig Peiriú é sa bhliain 2014, an uair seo ina easpag ar Chiclayo i dtuaisceart na tíre sin. Is ann a bhí sé gur ghlaoigh Proinsias chun na Róimhe é i 2023 (mar Ardeaspag-Bhíospach emeritus ar dtús). === Sa Vatacáin === Ar an 30 Eanáir 2023, ceapadh Prevost ina Cheann ar [[Diacaistir na nEaspag|Dhiacaistir na nEaspag]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dicastery for Bishops|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Dicastery_for_Bishops|journal=Wikipedia|date=2025-05-08|language=en}}</ref> sa Vatacáin, ceapachán a d’fhág go raibh sé de chúram air an chéad ghlúin eile d’easpaigh a roghnú. Bhí sé ina Cheann chomh maith ar ar Choimisiún Pontaifiúil na Vatacáine do [[Meiriceá Laidineach|Mheiriceá Laidineach]].<ref name=":1" /> Nuair a cuireadh Prevost i mbun an fhorais a chuireann comhairle ar an bPápa faoi easpag nua a cheapadh, ba léir go raibh Prionsias ag iarraidh cumhacht agus stadas a thabhairt dó. Níorbh fhada ina dhiaidh sin a rinneadh cairdinéal de, ar an 30 Meán Fómhair 2023, cheap [[Pápa Proinsias]] é mar Chairdinéal.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Leo XIV: Meiriceánach, Aibhistíneach, Misinéir|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0508/1511842-leo-xiv-meiriceanach-aibhistineach-misineir/|date=2025-05-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Le linn 2023-2025, bhí muinín ag Proinsias as a chumas cumarsáide leis na heití éagsúla san eaglais agus an seasamh measartha a bhí aige as go leor ceisteanna conspóideacha.<ref name=":3" /> == Pápacht == Ar an 8 Bealtaine 2025, toghadh Robert Francis Prevost mar Phápa na hEaglaise Caitlicí (69 mbliana d'aois ag an am), ina chomharba ar an bPápa Proinsias.<ref name=":0" /> Ghlac sé an t-ainm Leo XIV, rud a dhéanann de an chéad Phápa Meiriceánach i stair na hEaglaise. Bhí súil ag go leor ag an am go leanfadh sé ar aghaidh le hoidhreacht an Phápa Proinsias. Dúirt Leo féin go raibh an teachtaireacht chéanna láidir ann i gcónaí: fógair Íosa Críost agus fógair an Soiscéal. Ach dúirt sé freisin go gcaithfí é a inseacht ar bealach a chloisfeadh an óige, na boicht agus polaiteoirí é ina mbealach féin.<ref name=":3" /> === Taidhleoireacht === Bhí cruinniú ag an bPápa le hUachtarán Iosrael Isaac Herzog i mí Mheán Fómhair 2025. D'iarr an Pápa sos comhraic buan a chur i bhfeidhm san iamhchríoch Phalaistíneach, soláthairtí fóirithinte a ligean isteach ann agus gialla Iosraelacha a scaoileadh saor. Ach cháin an Pápa Proinsias na hIosraelaigh go minic agus dúirt gur cinedhíothú ab ea cuid dá raibh ar bun acu in Gaza. Níl an Pápa Leon chomh glórach maidir leis an ollmharú agus an scrios atá Iosrael a dhéanamh in Gaza.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cruinniú ag an bPápa Leon le hUachtarán Iosrael sa Vatacáin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0904/1531842-cruinnu-ag-an-bpapa-leon-le-huachtaran-iosrael-sa-vatacain/|date=2025-09-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Trump === I mí Aibreáin 2026, d'ionsaigh [[Donald Trump]] agus a chomhghuaillithe an Pápa as diúltú tacú leis an g[[Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine|cogadh san Iaráin]]. Bhí réimeas Trump ag iarraidh a chogadh san Iaráin a léiriú mar “chogadh cóir”, cogadh tacaithe ag diagacht Chríostaí. Bhí easaontas láidir déanta ag an bPápa, áfach, ag rá nach n-éisteann Íosa “le paidreacha na ndaoine a théann i mbun cogaidh”. Bhí cáineadh déanta ag an Pápa Leo ar cheannairí a chaitheann billiúin ar chogaí agus dúirt sé go raibh an domhan “á scriosadh ag dornán tíoránach” i ráiteas thar a bheith láidir le linn cuairte ar Chamarún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/18-aibre%C3%A1n-2026-baile-%C3%A1tha-cliath/id1525428808?i=1000762165654|teideal=Nuacht Mhall (Baile Átha Cliath)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=18 Aibreán 2026|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2026-04-18}}</ref> == Pearsanta == === Oideachas === Agus é ina déagóir, chaith Prevost tréimhse (1969-73) in Olympia Fields,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Olympia Fields, Illinois|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Olympia_Fields,_Illinois|journal=Wikipedia|date=2025-03-29|language=en}}</ref> i Tolentine, cliarscoil do bhuachaillí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://southcooknews.com/stories/671073123-southland-native-robert-prevost-a-leading-candidate-to-be-pope|teideal=Southland native, Robert Prevost, a leading candidate to be Pope|údar=LGIS News Service|language=en|work=South Cook News|dátarochtana=2025-05-09}}</ref> Bhain Prevost céim Bhaitsiléara amach i Matamaitic ó Ollscoil Vilanova i Philadelphia sa bhliain 1977 (ollscoil Chaitliceach faoi Ordú Naomh Agaistín). Chuaigh sé leis an tsagartacht san ord Aibhistíneach in 1977, ar dtús in [[Saint Louis, Missouri|Saint Louis]], Missouri. Fuair sé a chuid oiliúna diagachta sa ''Catholic Theological Union'' i Chicago, áit a bhfuair sé Máistreacht sa Diagacht in 1982. Rinne sé staidéar breise sa Choláiste Phontifíceach Naomh Tomás Acainíos (Angelicum),<ref>{{Lua idirlín|url=https://angelicum.it/|teideal=Pontifical University of Saint Thomas Aquinas|language=en-US|work=Angelicum|dátarochtana=2025-05-09}}</ref> sa Róimh, áit ar bhain sé amach ''Licentia'' sa Dlí Canónta (''Licentia in Iure Canonico'') in 1984 agus dochtúireacht sa dlí canónta (JCD – Juris Canonici Doctor), rud atá coitianta i measc ardchléir na Vatacáine. === Sláinte === In 2026, bhuail tinneas tromchúiseach an Pápa: baineadh meall ailseach de mhaothán íochtarach a scamhóige clé in ospidéal Gemelli.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fillfidh an Pápa ar a chúraimí de réir a chéile tar éis a obráide|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/1018/1595858-fillfidh-an-papa-ar-a-churaimi-de-reir-a-cheile-tar-eis-a-obraide/|date=2026-10-18|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Comhthionól cairdinéal 2025]] * [[Pápa Proinsias]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Pápaí}} {{DEFAULTSORT:Leon 14 Pápa}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1955]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Agaistínigh]] [[Catagóir:Cairdinéil]] [[Catagóir:Daoine as Chicago]] [[Catagóir:Daoine de shliocht Easpáinneach agus Latino]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna]] [[Catagóir:Gníomhaithe in aghaidh an bhochtanais]] [[Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá]] [[Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta]] [[Catagóir:Inimircigh]] [[Catagóir:Matamaiticeoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Múinteoirí]] [[Catagóir:Pápaí]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Peiriúcha]] o9fs1jcmo2oc2vmtzph6yuls3ckvs8w 2 120000 1330166 1330128 2026-10-19T16:17:38Z Marcas.oduinn 33120 1330166 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht toinn]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Cumhacht na dtonnta == Gabhtar fuinneamh [[tonn|toinn]] agus gintear '''cumhacht na dtonnta''' leis, chun [[obair (fisic)|obair]] úsáideach a dhéanamh, mar shampla, [[giniúint leictreachais|leictreachas]], [[díshalannú]] nó [[caidéal]] uisce. Is '''tiontaire fuinnimh toinn''' ('''TFT''' / WEC) é gléas éigin a bhaintear leas as an bh[[fuinneamh]] seo. Gintear tonnta go príomhach agus gaoth ag séideadh thar dromchla uisce (aigéan, loch), ach i dteannta sin fórsaí taoide agus athruithe teochta. Má tá na tonnta ag forleathadh níos moille ná an ghaoth, aistrítear fuinneamh ón ngaoith chuid na tonnta. Déantar [[strus fiartha]] agus tá toinn ag difríochtaí aerbhrú agus frithchuimilt dromchla.<ref name=Phillips1977 /> Cé go bhfuil cosúlachtaí ann eatarthu, ní hionann cumhacht toinn agus [[cumhacht na taoide|cumhacht taoide]], agus é ag iarraidh fuinneamh imtharraingteach na gréine agus na gealaí a ghabháil. Is féidir forsaí eile [[feacht aigéin|feachtaí aigéin]] a chruthú, san áireamh difríochtaí i bhforsaí [[bruth]]a, [[gaoth|gaoithe]], [[fórsa Coriolis|Coriolis]], ''[[Kabbelung]]'', [[teocht]]a agus [[salandacht]]a. Tosaíodh iarrachtaí chun an fuinneamh seo a ghabháil trying an mbliain 1890,<ref name=Miller2004 /> óir go bhfuil [[dlús cumhachta|dlús ard cumhachta]] aige. Faoi bhun dromchla an aigéin, tá fuinneamh na dtonnta níos dlúise faoi chúig ná fuinneamh na gaoithe 20m thairis, agus níos dlúise faoi dheich go tríocha ná fuinneamh na gréine.<ref name=Falnes1999 /> Sa bhliain 2000, tháinig an chéad TFT tráchtála ar an bhfód, an [[LIMPET Ìle]] ar chósta [[Ìle]] san Albain.<ref name=eide20006 /> Sa bhliain 2008, osclaítear an chéad {{h|feirm tonnta}} trialach sa Phortaingéil ag an ''[[Aguçadoura Wave Farm]]''.<ref name=Lima2008 /> Tá deireadh tar éis teacht ar an dá thionscadal anois, ámh, agus as an mbliain 2023 ar aghaidh, ní úsáidtear go forleathan cumhacht na dtonnta. Ar bhonn phrionsabal oibre, is féidir tiontairí fuinnimh toinn a aicmiú mar:<ref name=Falcão2010 /><ref name=Madan /> * colúin ascalacha uisce (le haertuirbín) * cabhlacha ascalacha (le mótar hidrileictreach, tuirbín hiodrálach, gineadóir leictreachais líneach) * '' overtopping devices (le tuirbín hiodrálach ísealbhrú) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Phillips1977>{{cite book | last=Phillips | first=O.M. | title=The dynamics of the upper ocean | publisher=Cambridge University Press | year=1977 | isbn=978-0-521-29801-8 | edition=2nd | author-link=Owen Martin Phillips}}</ref> <ref name=Miller2004>{{lua idirlín | url = http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | teideal = Wave and Tidal Energy Experiments in San Francisco and Santa Cruz | údar = Christine Miller | dátarochtana = 16 Lúnasa 2008 | dáta = Lúnasa 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081002203245/http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | archive-date=October 2, 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=Falnes1999>{{lua idirlín | dáta = 1 Meitheamh 1999 | teideal = Wave energy and its utilization | url = https://www.slideshare.net/JrgenHalsTodalshaug/wave-energy-and-its-utilization-257609652 | work = Slideshare | dátarochtana = Aibreán}}</ref> <ref name=eide20006>{{lua idirlín | url = https://www.edie.net/news/0/Worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-Scotland/3492/ | teideal = World's first commercial wave power station activated in Scotland | dáta = 17 Márta 2006 | radaíocht = 5 Meitheamh 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180805172514/https://www.edie.net/news/0/Worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-Scotland/3492/ | archive-date=5, August 2018 | url-status=live }}</ref> <ref name=Lima2008>Joao Lima. [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE Babcock, EDP and Efacec to Collaborate on Wave Energy projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924065943/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE | date=24 September 2015}} ''Bloomberg'', 23 Meán Fómhair 2008.</ref> <ref name=Falcão2010>{{cite journal | last=Falcão |first=António F. de O. | date=2010-04-01 | title=Wave energy utilization: A review of the technologies | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1364032109002652 | journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews | language=en | volume=14 | issue=3 | pages=899–918 | doi=10.1016/j.rser.2009.11.003 | bibcode=2010RSERv..14..899F | issn=1364-0321 | url-access=subscription }}</ref> <ref name=Madan>{{citation | last1=Madan | first1=D. |date=2020-10-21 | pages=1057–1072 | place=Singapore | publisher=Springer Singapore | isbn=978-981-15-4738-6 | last2=Rathnakumar | first2=P. | last3=Marichamy | first3=S. | last4=Ganesan | first4=P. | last5=Vinothbabu | first5=K. | last6=Stalin | first6=B.| title=Advances in Industrial Automation and Smart Manufacturing | chapter=A Technological Assessment of the Ocean Wave Energy Converters | series=Lecture Notes in Mechanical Engineering | doi=10.1007/978-981-15-4739-3_91 | s2cid=226322561}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 6vwu1rgxpb46rksp7t4sx6ymmx3ooeq 1330169 1330166 2026-10-19T16:22:58Z Marcas.oduinn 33120 /* Cumhacht na dtonnta */ 1330169 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht toinn]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Cumhacht na dtonnta == Gabhtar fuinneamh [[tonn|toinn]] agus gintear '''cumhacht na dtonnta''' leis, chun [[obair (fisic)|obair]] úsáideach a dhéanamh, mar shampla, [[giniúint leictreachais|leictreachas]], [[díshalannú]] nó [[caidéal]] uisce. Is '''tiontaire fuinnimh toinn''' ('''TFT''' / WEC) é gléas éigin a bhaintear leas as an bh[[fuinneamh]] seo. Gintear tonnta go príomhach agus gaoth ag séideadh thar dromchla uisce (aigéan, loch), ach i dteannta sin fórsaí taoide agus athruithe teochta. Má tá na tonnta ag forleathadh níos moille ná an ghaoth, aistrítear fuinneamh ón ngaoith chuig na tonnta. Déantar [[strus fiartha]] le ag difríochtaí aerbhrú agus frithchuimilt dromchla.<ref name=Phillips1977 /> Cé go bhfuil cosúlachtaí ann eatarthu, ní hionann cumhacht toinn agus [[cumhacht na taoide|cumhacht taoide]], agus é ag iarraidh fuinneamh imtharraingteach na gréine agus na gealaí a ghabháil. Is féidir forsaí eile [[feacht aigéin|feachtaí aigéin]] a chruthú, san áireamh difríochtaí i bhforsaí [[bruth]]a, [[gaoth|gaoithe]], [[fórsa Coriolis|Coriolis]], ''[[Kabbelung]]'', [[teocht]]a agus [[salandacht]]a. Tosaíodh iarrachtaí chun an fuinneamh seo a ghabháil trying an mbliain 1890,<ref name=Miller2004 /> óir go bhfuil [[dlús cumhachta|dlús ard cumhachta]] aige. Faoi bhun dromchla an aigéin, tá fuinneamh na dtonnta níos dlúise faoi chúig ná fuinneamh na gaoithe 20m thairis, agus níos dlúise faoi dheich go tríocha ná fuinneamh na gréine.<ref name=Falnes1999 /> Sa bhliain 2000, tháinig an chéad TFT tráchtála ar an bhfód, an [[LIMPET Ìle]] ar chósta [[Ìle]] san Albain.<ref name=eide20006 /> Sa bhliain 2008, osclaítear an chéad {{h|feirm tonnta}} trialach sa Phortaingéil ag an ''[[Aguçadoura Wave Farm]]''.<ref name=Lima2008 /> Tá deireadh tar éis teacht ar an dá thionscadal anois, ámh, agus as an mbliain 2023 ar aghaidh, ní úsáidtear go forleathan cumhacht na dtonnta. Ar bhonn phrionsabal oibre, is féidir tiontairí fuinnimh toinn a aicmiú mar:<ref name=Falcão2010 /><ref name=Madan /> * colúin ascalacha uisce (le haertuirbín) * cabhlacha ascalacha (le mótar hidrileictreach, tuirbín hiodrálach, gineadóir leictreachais líneach) * '' overtopping devices (le tuirbín hiodrálach ísealbhrú) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Phillips1977>{{cite book | last=Phillips | first=O.M. | title=The dynamics of the upper ocean | publisher=Cambridge University Press | year=1977 | isbn=978-0-521-29801-8 | edition=2nd | author-link=Owen Martin Phillips}}</ref> <ref name=Miller2004>{{lua idirlín | url = http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | teideal = Wave and Tidal Energy Experiments in San Francisco and Santa Cruz | údar = Christine Miller | dátarochtana = 16 Lúnasa 2008 | dáta = Lúnasa 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081002203245/http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | archive-date=October 2, 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=Falnes1999>{{lua idirlín | dáta = 1 Meitheamh 1999 | teideal = Wave energy and its utilization | url = https://www.slideshare.net/JrgenHalsTodalshaug/wave-energy-and-its-utilization-257609652 | work = Slideshare | dátarochtana = Aibreán}}</ref> <ref name=eide20006>{{lua idirlín | url = https://www.edie.net/news/0/Worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-Scotland/3492/ | teideal = World's first commercial wave power station activated in Scotland | dáta = 17 Márta 2006 | radaíocht = 5 Meitheamh 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180805172514/https://www.edie.net/news/0/Worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-Scotland/3492/ | archive-date=5, August 2018 | url-status=live }}</ref> <ref name=Lima2008>Joao Lima. [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE Babcock, EDP and Efacec to Collaborate on Wave Energy projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924065943/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE | date=24 September 2015}} ''Bloomberg'', 23 Meán Fómhair 2008.</ref> <ref name=Falcão2010>{{cite journal | last=Falcão |first=António F. de O. | date=2010-04-01 | title=Wave energy utilization: A review of the technologies | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1364032109002652 | journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews | language=en | volume=14 | issue=3 | pages=899–918 | doi=10.1016/j.rser.2009.11.003 | bibcode=2010RSERv..14..899F | issn=1364-0321 | url-access=subscription }}</ref> <ref name=Madan>{{citation | last1=Madan | first1=D. |date=2020-10-21 | pages=1057–1072 | place=Singapore | publisher=Springer Singapore | isbn=978-981-15-4738-6 | last2=Rathnakumar | first2=P. | last3=Marichamy | first3=S. | last4=Ganesan | first4=P. | last5=Vinothbabu | first5=K. | last6=Stalin | first6=B.| title=Advances in Industrial Automation and Smart Manufacturing | chapter=A Technological Assessment of the Ocean Wave Energy Converters | series=Lecture Notes in Mechanical Engineering | doi=10.1007/978-981-15-4739-3_91 | s2cid=226322561}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 66tc1qduqt98936enwvafw69c69xo0o 1330171 1330169 2026-10-19T16:36:15Z Marcas.oduinn 33120 /* Cumhacht na dtonnta */ 1330171 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht toinn]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Cumhacht na dtonnta == Gabhtar fuinneamh [[tonn|toinn]] agus gintear '''cumhacht na dtonnta''' leis, chun [[obair (fisic)|obair]] úsáideach a dhéanamh, mar shampla, [[giniúint leictreachais|leictreachas]], [[díshalannú]] nó [[caidéal]] uisce. Is '''tiontaire fuinnimh toinn''' ('''TFT''' / WEC) é gléas éigin a bhaintear leas as an bh[[fuinneamh]] seo. Gintear tonnta go príomhach agus gaoth ag séideadh thar dromchla uisce (aigéan, loch), ach i dteannta sin fórsaí taoide agus athruithe teochta. Má tá na tonnta ag forleathadh níos moille ná an ghaoth, aistrítear fuinneamh ón ngaoith chuig na tonnta. Déantar [[strus fiartha]] le ag difríochtaí aerbhrú agus frithchuimilt dromchla.<ref name=Phillips1977 /> Cé go bhfuil cosúlachtaí ann eatarthu, ní hionann cumhacht toinn agus [[cumhacht na taoide|cumhacht taoide]], agus é ag iarraidh fuinneamh imtharraingteach na gréine agus na gealaí a ghabháil. Is féidir forsaí eile [[feacht aigéin|feachtaí aigéin]] a chruthú, san áireamh difríochtaí i bhforsaí [[bruth]]a, [[gaoth|gaoithe]], [[fórsa Coriolis|Coriolis]], ''[[Kabbelung]]'', [[teocht]]a agus [[salandacht]]a. Tosaíodh iarrachtaí chun an fuinneamh seo a ghabháil roimh an mbliain 1890,<ref name=Miller2004 /> óir go bhfuil [[dlús cumhachta|dlús ard cumhachta]] aige. Faoi bhun dromchla an aigéin, tá fuinneamh na dtonnta níos dlúise faoi chúig ná fuinneamh na gaoithe 20m thairis, agus níos dlúise faoi dheich go tríocha ná fuinneamh na gréine.<ref name=Falnes1999 /> Sa bhliain 2000, tháinig an chéad TFT tráchtála ar an bhfód, an [[LIMPET Ìle]] ar chósta [[Ìle]] san Albain.<ref name=eide20006 /> Sa bhliain 2008, osclaítear an chéad {{h|feirm tonnta}} trialach sa Phortaingéil ag an ''[[Aguçadoura Wave Farm]]''.<ref name=Lima2008 /> Tá deireadh tar éis teacht ar an dá thionscadal anois, ámh, agus as an mbliain 2023 ar aghaidh, ní úsáidtear go forleathan cumhacht na dtonnta. Ar bhonn phrionsabal oibre, is féidir tiontairí fuinnimh toinn a aicmiú mar:<ref name=Falcão2010 /><ref name=Madan /> * colúin ascalacha uisce (le haertuirbín) * cabhlacha ascalacha (le mótar hidrileictreach, tuirbín hiodrálach, gineadóir leictreachais líneach) * gléasanna scaileogaithe (le tuirbín hiodrálach ísealbhrú) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Phillips1977>{{cite book | last=Phillips | first=O. M. | title=The dynamics of the upper ocean | publisher=Cambridge University Press | year=1977 | isbn=978-0-521-29801-8 | edition=2nd | author-link=Owen Martin Phillips}}</ref> <ref name=Miller2004>{{lua idirlín | url = http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | teideal = Wave and Tidal Energy Experiments in San Francisco and Santa Cruz | údar = Christine Miller | dátarochtana = 16 Lúnasa 2008 | dáta = Lúnasa 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081002203245/http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | archive-date=October 2, 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=Falnes1999>{{lua idirlín | dáta = 1 Meitheamh 1999 | teideal = Wave energy and its utilization | url = https://www.slideshare.net/JrgenHalsTodalshaug/wave-energy-and-its-utilization-257609652 | work = Slideshare | dátarochtana = Aibreán}}</ref> <ref name=eide20006>{{lua idirlín | url = https://www.edie.net/news/0/Worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-Scotland/3492/ | teideal = World's first commercial wave power station activated in Scotland | dáta = 17 Márta 2006 | radaíocht = 5 Meitheamh 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180805172514/https://www.edie.net/news/0/Worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-Scotland/3492/ | archive-date=5, August 2018 | url-status=live }}</ref> <ref name=Lima2008>Joao Lima. [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE Babcock, EDP and Efacec to Collaborate on Wave Energy projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924065943/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE | date=24 September 2015}} ''Bloomberg'', 23 Meán Fómhair 2008.</ref> <ref name=Falcão2010>{{cite journal | last=Falcão |first=António F. de O. | date=2010-04-01 | title=Wave energy utilization: A review of the technologies | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1364032109002652 | journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews | language=en | volume=14 | issue=3 | pages=899–918 | doi=10.1016/j.rser.2009.11.003 | bibcode=2010RSERv..14..899F | issn=1364-0321 | url-access=subscription }}</ref> <ref name=Madan>{{citation | last1=Madan | first1=D. |date=2020-10-21 | pages=1057–1072 | place=Singapore | publisher=Springer Singapore | isbn=978-981-15-4738-6 | last2=Rathnakumar | first2=P. | last3=Marichamy | first3=S. | last4=Ganesan | first4=P. | last5=Vinothbabu | first5=K. | last6=Stalin | first6=B.| title=Advances in Industrial Automation and Smart Manufacturing | chapter=A Technological Assessment of the Ocean Wave Energy Converters | series=Lecture Notes in Mechanical Engineering | doi=10.1007/978-981-15-4739-3_91 | s2cid=226322561}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ nrh5boftkxq6gjmafklhiee76x5dc1h 1330172 1330171 2026-10-19T16:42:27Z Marcas.oduinn 33120 /* Cumhacht na dtonnta */ 1330172 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht toinn]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Cumhacht na dtonnta == Gabhtar fuinneamh [[tonn|toinn]] agus gintear '''cumhacht na dtonnta''' leis, chun [[obair (fisic)|obair]] úsáideach a dhéanamh, mar shampla, [[giniúint leictreachais|leictreachas]], [[díshalannú]] nó [[caidéal]] uisce. Is '''tiontaire fuinnimh toinn''' ('''TFT''' / WEC) é gléas éigin a bhaintear leas as an bh[[fuinneamh]] seo. Gintear tonnta go príomhach agus gaoth ag séideadh thar dromchla uisce (aigéan, loch), ach i dteannta sin fórsaí taoide agus athruithe teochta. Má tá na tonnta ag forleathadh níos moille ná an ghaoth, aistrítear fuinneamh ón ngaoith chuig na tonnta. Déantar [[strus fiartha]] le ag difríochtaí aerbhrú agus frithchuimilt dromchla.<ref name=Phillips1977 /> Cé go bhfuil cosúlachtaí ann eatarthu, ní hionann cumhacht toinn agus [[cumhacht na taoide|cumhacht taoide]], agus é ag iarraidh fuinneamh imtharraingteach na gréine agus na gealaí a ghabháil. Is féidir forsaí eile [[feacht aigéin|feachtaí aigéin]] a chruthú, san áireamh difríochtaí i bhforsaí [[bruth]]a, [[gaoth|gaoithe]], [[fórsa Coriolis|Coriolis]], ''[[Kabbelung]]'', [[teocht]]a agus [[salandacht]]a. Tosaíodh iarrachtaí chun an fuinneamh seo a ghabháil roimh an mbliain 1890,<ref name=Miller2004 /> óir go bhfuil [[dlús cumhachta|dlús ard cumhachta]] aige. Faoi bhun dromchla an aigéin, tá fuinneamh na dtonnta níos dlúise faoi chúig ná fuinneamh na gaoithe 20m thairis, agus níos dlúise faoi dheich go tríocha ná fuinneamh na gréine.<ref name=Falnes1999 /> Sa bhliain 2000, tháinig an chéad TFT tráchtála ar an bhfód, an [[LIMPET Ìle]] ar chósta [[Ìle]] san Albain.<ref name=eide20006 /> Sa bhliain 2008, osclaítear an chéad {{h|feirm tonnta}} trialach sa Phortaingéil ag an ''[[Aguçadoura Wave Farm]]''.<ref name=Lima2008 /> Tá deireadh tar éis teacht ar an dá thionscadal anois, ámh, agus as an mbliain 2023 ar aghaidh, ní úsáidtear go forleathan cumhacht na dtonnta. Ar bhonn phrionsabal oibre, is féidir tiontairí fuinnimh toinn a aicmiú mar:<ref name=Falcão2010 /><ref name=Madan /> * colúin ascalacha uisce (le haertuirbín) * cabhlacha ascalacha (le mótar hidrileictreach, tuirbín hiodrálach, gineadóir leictreachais líneach) * gléasanna scaileogaithe (le tuirbín hiodrálach ísealbhrú) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Phillips1977>{{cite book | last=Phillips | first=O. M. | title=The dynamics of the upper ocean | publisher=Cambridge University Press | year=1977 | isbn=978-0-521-29801-8 | edition=2nd | author-link=Owen Martin Phillips}}</ref> <ref name=Miller2004>{{lua idirlín | url = http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | teideal = Wave and Tidal Energy Experiments in San Francisco and Santa Cruz | údar = Christine Miller | dátarochtana = 16 Lúnasa 2008 | dáta = Lúnasa 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081002203245/http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | archive-date=October 2, 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=Falnes1999>{{lua idirlín | dáta = 1 Meitheamh 1999 | teideal = Wave energy and its utilization | url = https://www.slideshare.net/JrgenHalsTodalshaug/wave-energy-and-its-utilization-257609652 | work = Slideshare | dátarochtana = Aibreán}}</ref> <ref name=eide20006>{{lua idirlín | url = https://www.edie.net/worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-scotland/?amp=true | teideal = World's first commercial wave power station activated in Scotland | dáta = 17 Márta 2006 | radaíocht = 5 Meitheamh 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180805172514/https://www.edie.net/news/0/Worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-Scotland/3492/ | archive-date=5, August 2018 | url-status=live }}</ref> <ref name=Lima2008>Joao Lima. [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE Babcock, EDP and Efacec to Collaborate on Wave Energy projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924065943/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE | date=24 September 2015}} ''Bloomberg'', 23 Meán Fómhair 2008.</ref> <ref name=Falcão2010>{{cite journal | last=Falcão |first=António F. de O. | date=2010-04-01 | title=Wave energy utilization: A review of the technologies | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1364032109002652 | journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews | language=en | volume=14 | issue=3 | pages=899–918 | doi=10.1016/j.rser.2009.11.003 | bibcode=2010RSERv..14..899F | issn=1364-0321 | url-access=subscription }}</ref> <ref name=Madan>{{citation | last1=Madan | first1=D. |date=2020-10-21 | pages=1057–1072 | place=Singapore | publisher=Springer Singapore | isbn=978-981-15-4738-6 | last2=Rathnakumar | first2=P. | last3=Marichamy | first3=S. | last4=Ganesan | first4=P. | last5=Vinothbabu | first5=K. | last6=Stalin | first6=B.| title=Advances in Industrial Automation and Smart Manufacturing | chapter=A Technological Assessment of the Ocean Wave Energy Converters | series=Lecture Notes in Mechanical Engineering | doi=10.1007/978-981-15-4739-3_91 | s2cid=226322561}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ doebdq6eie0067x2y9mdnhxmy5klrai 1330173 1330172 2026-10-19T16:43:01Z Marcas.oduinn 33120 1330173 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht toinn]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Cumhacht na dtonnta == Gabhtar fuinneamh [[tonn|toinn]] agus gintear '''cumhacht na dtonnta''' leis, chun [[obair (fisic)|obair]] úsáideach a dhéanamh, mar shampla, [[giniúint leictreachais|leictreachas]], [[díshalannú]] nó [[caidéal]] uisce. Is '''tiontaire fuinnimh toinn''' ('''TFT''' / WEC) é gléas éigin a bhaintear leas as an bh[[fuinneamh]] seo. Gintear tonnta go príomhach agus gaoth ag séideadh thar dromchla uisce (aigéan, loch), ach i dteannta sin fórsaí taoide agus athruithe teochta. Má tá na tonnta ag forleathadh níos moille ná an ghaoth, aistrítear fuinneamh ón ngaoith chuig na tonnta. Déantar [[strus fiartha]] le ag difríochtaí aerbhrú agus frithchuimilt dromchla.<ref name=Phillips1977 /> Cé go bhfuil cosúlachtaí ann eatarthu, ní hionann cumhacht toinn agus [[cumhacht na taoide|cumhacht taoide]], agus é ag iarraidh fuinneamh imtharraingteach na gréine agus na gealaí a ghabháil. Is féidir forsaí eile [[feacht aigéin|feachtaí aigéin]] a chruthú, san áireamh difríochtaí i bhforsaí [[bruth]]a, [[gaoth|gaoithe]], [[fórsa Coriolis|Coriolis]], ''[[Kabbelung]]'', [[teocht]]a agus [[salandacht]]a. Tosaíodh iarrachtaí chun an fuinneamh seo a ghabháil roimh an mbliain 1890,<ref name=Miller2004 /> óir go bhfuil [[dlús cumhachta|dlús ard cumhachta]] aige. Faoi bhun dromchla an aigéin, tá fuinneamh na dtonnta níos dlúise faoi chúig ná fuinneamh na gaoithe 20m thairis, agus níos dlúise faoi dheich go tríocha ná fuinneamh na gréine.<ref name=Falnes1999 /> Sa bhliain 2000, tháinig an chéad TFT tráchtála ar an bhfód, an [[LIMPET Ìle]] ar chósta [[Ìle]] san Albain.<ref name=eide20006 /> Sa bhliain 2008, osclaítear an chéad {{h|feirm tonnta}} trialach sa Phortaingéil ag an ''[[Aguçadoura Wave Farm]]''.<ref name=Lima2008 /> Tá deireadh tar éis teacht ar an dá thionscadal anois, ámh, agus as an mbliain 2023 ar aghaidh, ní úsáidtear go forleathan cumhacht na dtonnta. Ar bhonn phrionsabal oibre, is féidir tiontairí fuinnimh toinn a aicmiú mar:<ref name=Falcão2010 /><ref name=Madan /> * colúin ascalacha uisce (le haertuirbín) * cabhlacha ascalacha (le mótar hidrileictreach, tuirbín hiodrálach, gineadóir leictreachais líneach) * gléasanna scaileogaithe (le tuirbín hiodrálach ísealbhrú) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Phillips1977>{{cite book | last=Phillips | first=O. M. | title=The dynamics of the upper ocean | publisher=Cambridge University Press | year=1977 | isbn=978-0-521-29801-8 | edition=2nd | author-link=Owen Martin Phillips}}</ref> <ref name=Miller2004>{{lua idirlín | url = http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | teideal = Wave and Tidal Energy Experiments in San Francisco and Santa Cruz | údar = Christine Miller | dátarochtana = 16 Lúnasa 2008 | dáta = Lúnasa 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081002203245/http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | archive-date=October 2, 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=Falnes1999>{{lua idirlín | dáta = 1 Meitheamh 1999 | teideal = Wave energy and its utilization | url = https://www.slideshare.net/JrgenHalsTodalshaug/wave-energy-and-its-utilization-257609652 | work = Slideshare | dátarochtana = Aibreán}}</ref> <ref name=eide20006>{{lua idirlín | url = https://www.edie.net/worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-scotland/?amp=true | teideal = World's first commercial wave power station activated in Scotland | dáta = 17 Márta 2006 | radaíocht = 5 Meitheamh 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180805172514/https://www.edie.net/news/0/Worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-Scotland/3492/ | archive-date=5, August 2018 | url-status=live }}</ref> <ref name=Lima2008>Joao Lima. [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE Babcock, EDP and Efacec to Collaborate on Wave Energy projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924065943/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE | date=24 September 2015}} ''Bloomberg'', 23 Meán Fómhair 2008.</ref> <ref name=Falcão2010>{{cite journal | last=Falcão |first=António F. de O. | date=2010-04-01 | title=Wave energy utilization: A review of the technologies | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1364032109002652 | journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews | language=en | volume=14 | issue=3 | pages=899–918 | doi=10.1016/j.rser.2009.11.003 | bibcode=2010RSERv..14..899F | issn=1364-0321 | url-access=subscription }}</ref> <ref name=Madan>{{citation | last1=Madan | first1=D. |date=2020-10-21 | pages=1057–1072 | place=Singapore | publisher=Springer Singapore | isbn=978-981-15-4738-6 | last2=Rathnakumar | first2=P. | last3=Marichamy | first3=S. | last4=Ganesan | first4=P. | last5=Vinothbabu | first5=K. | last6=Stalin | first6=B.| title=Advances in Industrial Automation and Smart Manufacturing | chapter=A Technological Assessment of the Ocean Wave Energy Converters | series=Lecture Notes in Mechanical Engineering | doi=10.1007/978-981-15-4739-3_91 | s2cid=226322561}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ shd7zo7y8l9rdsahkd133b21s49t8su 1330181 1330173 2026-10-19T19:08:38Z Marcas.oduinn 33120 1330181 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht toinn]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 6oub0d38102tbrfqbqh68iibks0wusr 1330182 1330181 2026-10-19T19:11:59Z Marcas.oduinn 33120 /* Teicneolaíocht agus geilleagar */ 1330182 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht toinne]]=[[Cumhacht na dtonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ fh77rlqwraq7f7hxfr6cz65z2ik5y5p 1330183 1330182 2026-10-19T19:12:26Z Marcas.oduinn 33120 1330183 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht toinne]]=[[Cumhacht na dtonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Cumhacht na dtonnta == Gabhtar fuinneamh [[tonn|toinn]] agus gintear '''cumhacht na dtonnta''' leis, chun [[obair (fisic)|obair]] úsáideach a dhéanamh, mar shampla, [[giniúint leictreachais|leictreachas]], [[díshalannú]] nó [[caidéal]] uisce. Is '''tiontaire fuinnimh toinn''' ('''TFT''' / WEC) é gléas éigin a bhaintear leas as an bh[[fuinneamh]] seo. Gintear tonnta go príomhach agus gaoth ag séideadh thar dromchla uisce (aigéan, loch), ach i dteannta sin fórsaí taoide agus athruithe teochta. Má tá na tonnta ag forleathadh níos moille ná an ghaoth, aistrítear fuinneamh ón ngaoith chuig na tonnta. Déantar [[strus fiartha]] le ag difríochtaí aerbhrú agus frithchuimilt dromchla.<ref name=Phillips1977 /> Cé go bhfuil cosúlachtaí ann eatarthu, ní hionann cumhacht toinn agus [[cumhacht na taoide|cumhacht taoide]], agus é ag iarraidh fuinneamh imtharraingteach na gréine agus na gealaí a ghabháil. Is féidir forsaí eile [[feacht aigéin|feachtaí aigéin]] a chruthú, san áireamh difríochtaí i bhforsaí [[bruth]]a, [[gaoth|gaoithe]], [[fórsa Coriolis|Coriolis]], ''[[Kabbelung]]'', [[teocht]]a agus [[salandacht]]a. Tosaíodh iarrachtaí chun an fuinneamh seo a ghabháil roimh an mbliain 1890,<ref name=Miller2004 /> óir go bhfuil [[dlús cumhachta|dlús ard cumhachta]] aige. Faoi bhun dromchla an aigéin, tá fuinneamh na dtonnta níos dlúise faoi chúig ná fuinneamh na gaoithe 20m thairis, agus níos dlúise faoi dheich go tríocha ná fuinneamh na gréine.<ref name=Falnes1999 /> Sa bhliain 2000, tháinig an chéad TFT tráchtála ar an bhfód, an [[LIMPET Ìle]] ar chósta [[Ìle]] san Albain.<ref name=eide20006 /> Sa bhliain 2008, osclaítear an chéad {{h|feirm tonnta}} trialach sa Phortaingéil ag an ''[[Aguçadoura Wave Farm]]''.<ref name=Lima2008 /> Tá deireadh tar éis teacht ar an dá thionscadal anois, ámh, agus as an mbliain 2023 ar aghaidh, ní úsáidtear go forleathan cumhacht na dtonnta. Ar bhonn phrionsabal oibre, is féidir tiontairí fuinnimh toinn a aicmiú mar:<ref name=Falcão2010 /><ref name=Madan /> * colúin ascalacha uisce (le haertuirbín) * cabhlacha ascalacha (le mótar hidrileictreach, tuirbín hiodrálach, gineadóir leictreachais líneach) * gléasanna scaileogaithe (le tuirbín hiodrálach ísealbhrú) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Phillips1977>{{cite book | last=Phillips | first=O. M. | title=The dynamics of the upper ocean | publisher=Cambridge University Press | year=1977 | isbn=978-0-521-29801-8 | edition=2nd | author-link=Owen Martin Phillips}}</ref> <ref name=Miller2004>{{lua idirlín | url = http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | teideal = Wave and Tidal Energy Experiments in San Francisco and Santa Cruz | údar = Christine Miller | dátarochtana = 16 Lúnasa 2008 | dáta = Lúnasa 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081002203245/http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | archive-date=October 2, 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=Falnes1999>{{lua idirlín | dáta = 1 Meitheamh 1999 | teideal = Wave energy and its utilization | url = https://www.slideshare.net/JrgenHalsTodalshaug/wave-energy-and-its-utilization-257609652 | work = Slideshare | dátarochtana = Aibreán}}</ref> <ref name=eide20006>{{lua idirlín | url = https://www.edie.net/worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-scotland/?amp=true | teideal = World's first commercial wave power station activated in Scotland | dáta = 17 Márta 2006 | radaíocht = 5 Meitheamh 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180805172514/https://www.edie.net/news/0/Worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-Scotland/3492/ | archive-date=5, August 2018 | url-status=live }}</ref> <ref name=Lima2008>Joao Lima. [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE Babcock, EDP and Efacec to Collaborate on Wave Energy projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924065943/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE | date=24 September 2015}} ''Bloomberg'', 23 Meán Fómhair 2008.</ref> <ref name=Falcão2010>{{cite journal | last=Falcão |first=António F. de O. | date=2010-04-01 | title=Wave energy utilization: A review of the technologies | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1364032109002652 | journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews | language=en | volume=14 | issue=3 | pages=899–918 | doi=10.1016/j.rser.2009.11.003 | bibcode=2010RSERv..14..899F | issn=1364-0321 | url-access=subscription }}</ref> <ref name=Madan>{{citation | last1=Madan | first1=D. |date=2020-10-21 | pages=1057–1072 | place=Singapore | publisher=Springer Singapore | isbn=978-981-15-4738-6 | last2=Rathnakumar | first2=P. | last3=Marichamy | first3=S. | last4=Ganesan | first4=P. | last5=Vinothbabu | first5=K. | last6=Stalin | first6=B.| title=Advances in Industrial Automation and Smart Manufacturing | chapter=A Technological Assessment of the Ocean Wave Energy Converters | series=Lecture Notes in Mechanical Engineering | doi=10.1007/978-981-15-4739-3_91 | s2cid=226322561}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 2z0dctwgcuy17aj9q6zwst16seifppo 1330184 1330183 2026-10-19T19:13:39Z Marcas.oduinn 33120 /* Cumhacht na dtonnta */ 1330184 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht toinne]]=[[Cumhacht na dtonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Cumhacht na dtonnta == Gabhtar fuinneamh [[tonn|toinne]] agus gintear '''cumhacht na dtonnta''' leis, chun [[obair (fisic)|obair]] úsáideach a dhéanamh, mar shampla, [[giniúint leictreachais|leictreachas]], [[díshalannú]] nó [[caidéal]] uisce. Is '''tiontaire fuinnimh toinne''' ('''TFT''' / WEC) é gléas éigin a bhaintear leas as an bh[[fuinneamh]] seo. Gintear tonnta go príomhach agus gaoth ag séideadh thar dromchla uisce (aigéan, loch), ach i dteannta sin fórsaí taoide agus athruithe teochta. Má tá na tonnta ag forleathadh níos moille ná an ghaoth, aistrítear fuinneamh ón ngaoith chuig na tonnta. Déantar [[strus fiartha]] le ag difríochtaí aerbhrú agus frithchuimilt dromchla.<ref name=Phillips1977 /> Cé go bhfuil cosúlachtaí ann eatarthu, ní hionann cumhacht toinne agus [[cumhacht na taoide|cumhacht taoide]], agus é ag iarraidh fuinneamh imtharraingteach na gréine agus na gealaí a ghabháil. Is féidir forsaí eile [[feacht aigéin|feachtaí aigéin]] a chruthú, san áireamh difríochtaí i bhforsaí [[bruth]]a, [[gaoth|gaoithe]], [[fórsa Coriolis|Coriolis]], ''[[Kabbelung]]'', [[teocht]]a agus [[salandacht]]a. Tosaíodh iarrachtaí chun an fuinneamh seo a ghabháil roimh an mbliain 1890,<ref name=Miller2004 /> óir go bhfuil [[dlús cumhachta|dlús ard cumhachta]] aige. Faoi bhun dromchla an aigéin, tá fuinneamh na dtonnta níos dlúise faoi chúig ná fuinneamh na gaoithe 20m thairis, agus níos dlúise faoi dheich go tríocha ná fuinneamh na gréine.<ref name=Falnes1999 /> Sa bhliain 2000, tháinig an chéad TFT tráchtála ar an bhfód, an [[LIMPET Ìle]] ar chósta [[Ìle]] san Albain.<ref name=eide20006 /> Sa bhliain 2008, osclaítear an chéad {{h|feirm tonnta}} trialach sa Phortaingéil ag an ''[[Aguçadoura Wave Farm]]''.<ref name=Lima2008 /> Tá deireadh tar éis teacht ar an dá thionscadal anois, ámh, agus as an mbliain 2023 ar aghaidh, ní úsáidtear go forleathan cumhacht na dtonnta. Ar bhonn phrionsabal oibre, is féidir tiontairí fuinnimh toinne a aicmiú mar:<ref name=Falcão2010 /><ref name=Madan /> * colúin ascalacha uisce (le haertuirbín) * cabhlacha ascalacha (le mótar hidrileictreach, tuirbín hiodrálach, gineadóir leictreachais líneach) * gléasanna scaileogaithe (le tuirbín hiodrálach ísealbhrú) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Phillips1977>{{cite book | last=Phillips | first=O. M. | title=The dynamics of the upper ocean | publisher=Cambridge University Press | year=1977 | isbn=978-0-521-29801-8 | edition=2nd | author-link=Owen Martin Phillips}}</ref> <ref name=Miller2004>{{lua idirlín | url = http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | teideal = Wave and Tidal Energy Experiments in San Francisco and Santa Cruz | údar = Christine Miller | dátarochtana = 16 Lúnasa 2008 | dáta = Lúnasa 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081002203245/http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | archive-date=October 2, 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=Falnes1999>{{lua idirlín | dáta = 1 Meitheamh 1999 | teideal = Wave energy and its utilization | url = https://www.slideshare.net/JrgenHalsTodalshaug/wave-energy-and-its-utilization-257609652 | work = Slideshare | dátarochtana = Aibreán}}</ref> <ref name=eide20006>{{lua idirlín | url = https://www.edie.net/worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-scotland/?amp=true | teideal = World's first commercial wave power station activated in Scotland | dáta = 17 Márta 2006 | radaíocht = 5 Meitheamh 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180805172514/https://www.edie.net/news/0/Worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-Scotland/3492/ | archive-date=5, August 2018 | url-status=live }}</ref> <ref name=Lima2008>Joao Lima. [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE Babcock, EDP and Efacec to Collaborate on Wave Energy projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924065943/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE | date=24 September 2015}} ''Bloomberg'', 23 Meán Fómhair 2008.</ref> <ref name=Falcão2010>{{cite journal | last=Falcão |first=António F. de O. | date=2010-04-01 | title=Wave energy utilization: A review of the technologies | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1364032109002652 | journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews | language=en | volume=14 | issue=3 | pages=899–918 | doi=10.1016/j.rser.2009.11.003 | bibcode=2010RSERv..14..899F | issn=1364-0321 | url-access=subscription }}</ref> <ref name=Madan>{{citation | last1=Madan | first1=D. |date=2020-10-21 | pages=1057–1072 | place=Singapore | publisher=Springer Singapore | isbn=978-981-15-4738-6 | last2=Rathnakumar | first2=P. | last3=Marichamy | first3=S. | last4=Ganesan | first4=P. | last5=Vinothbabu | first5=K. | last6=Stalin | first6=B.| title=Advances in Industrial Automation and Smart Manufacturing | chapter=A Technological Assessment of the Ocean Wave Energy Converters | series=Lecture Notes in Mechanical Engineering | doi=10.1007/978-981-15-4739-3_91 | s2cid=226322561}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ f0eo8h0wuvi2wy82dniqlj0lnzj0kk8 1330185 1330184 2026-10-19T19:17:28Z Marcas.oduinn 33120 /* Cumhacht toinne */ 1330185 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh tonnta]] | [[Cumhacht tonnta]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht toinne]]=[[Cumhacht na dtonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Cumhacht toinne == Gabhtar fuinneamh [[tonn|toinne]] agus gintear '''cumhacht toinne''' leis, chun [[obair (fisic)|obair]] úsáideach a dhéanamh, mar shampla, [[giniúint leictreachais|leictreachas]], [[díshalannú]] nó [[caidéal]] uisce. Is '''tiontaire fuinnimh toinne''' ('''TFT''' / WEC) é gléas éigin a bhaintear leas as an bh[[fuinneamh]] seo. Gintear tonnta go príomhach agus gaoth ag séideadh thar dromchla uisce (aigéan, loch), ach i dteannta sin fórsaí taoide agus athruithe teochta. Má tá na tonnta ag forleathadh níos moille ná an ghaoth, aistrítear fuinneamh ón ngaoith chuig na tonnta. Déantar [[strus fiartha]] le ag difríochtaí aerbhrú agus frithchuimilt dromchla.<ref name=Phillips1977 /> Cé go bhfuil cosúlachtaí ann eatarthu, ní hionann cumhacht toinne agus [[cumhacht na taoide|cumhacht taoide]], agus é ag iarraidh fuinneamh imtharraingteach na gréine agus na gealaí a ghabháil. Is féidir forsaí eile [[feacht aigéin|feachtaí aigéin]] a chruthú, san áireamh difríochtaí i bhforsaí [[bruth]]a, [[gaoth|gaoithe]], [[fórsa Coriolis|Coriolis]], ''[[Kabbelung]]'', [[teocht]]a agus [[salandacht]]a. Tosaíodh iarrachtaí chun an fuinneamh seo a ghabháil roimh an mbliain 1890,<ref name=Miller2004 /> óir go bhfuil [[dlús cumhachta|dlús ard cumhachta]] aige. Faoi bhun dromchla an aigéin, tá fuinneamh na dtonnta níos dlúise faoi chúig ná fuinneamh na gaoithe 20m thairis, agus níos dlúise faoi dheich go tríocha ná fuinneamh na gréine.<ref name=Falnes1999 /> Sa bhliain 2000, tháinig an chéad TFT tráchtála ar an bhfód, an [[LIMPET Ìle]] ar chósta [[Ìle]] san Albain.<ref name=eide20006 /> Sa bhliain 2008, osclaítear an chéad {{h|feirm tonnta}} trialach sa Phortaingéil ag an ''[[Aguçadoura Wave Farm]]''.<ref name=Lima2008 /> Tá deireadh tar éis teacht ar an dá thionscadal anois, ámh, agus as an mbliain 2023 ar aghaidh, ní úsáidtear go forleathan cumhacht toinne. Ar bhonn phrionsabal oibre, is féidir tiontairí fuinnimh toinne a aicmiú mar:<ref name=Falcão2010 /><ref name=Madan /> * colúin ascalacha uisce (le haertuirbín) * cabhlacha ascalacha (le mótar hidrileictreach, tuirbín hiodrálach, gineadóir leictreachais líneach) * gléasanna scaileogaithe (le tuirbín hiodrálach ísealbhrú) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Phillips1977>{{cite book | last=Phillips | first=O. M. | title=The dynamics of the upper ocean | publisher=Cambridge University Press | year=1977 | isbn=978-0-521-29801-8 | edition=2nd | author-link=Owen Martin Phillips}}</ref> <ref name=Miller2004>{{lua idirlín | url = http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | teideal = Wave and Tidal Energy Experiments in San Francisco and Santa Cruz | údar = Christine Miller | dátarochtana = 16 Lúnasa 2008 | dáta = Lúnasa 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081002203245/http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | archive-date=October 2, 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=Falnes1999>{{lua idirlín | dáta = 1 Meitheamh 1999 | teideal = Wave energy and its utilization | url = https://www.slideshare.net/JrgenHalsTodalshaug/wave-energy-and-its-utilization-257609652 | work = Slideshare | dátarochtana = Aibreán}}</ref> <ref name=eide20006>{{lua idirlín | url = https://www.edie.net/worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-scotland/?amp=true | teideal = World's first commercial wave power station activated in Scotland | dáta = 17 Márta 2006 | radaíocht = 5 Meitheamh 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180805172514/https://www.edie.net/news/0/Worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-Scotland/3492/ | archive-date=5, August 2018 | url-status=live }}</ref> <ref name=Lima2008>Joao Lima. [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE Babcock, EDP and Efacec to Collaborate on Wave Energy projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924065943/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE | date=24 September 2015}} ''Bloomberg'', 23 Meán Fómhair 2008.</ref> <ref name=Falcão2010>{{cite journal | last=Falcão |first=António F. de O. | date=2010-04-01 | title=Wave energy utilization: A review of the technologies | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1364032109002652 | journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews | language=en | volume=14 | issue=3 | pages=899–918 | doi=10.1016/j.rser.2009.11.003 | bibcode=2010RSERv..14..899F | issn=1364-0321 | url-access=subscription }}</ref> <ref name=Madan>{{citation | last1=Madan | first1=D. |date=2020-10-21 | pages=1057–1072 | place=Singapore | publisher=Springer Singapore | isbn=978-981-15-4738-6 | last2=Rathnakumar | first2=P. | last3=Marichamy | first3=S. | last4=Ganesan | first4=P. | last5=Vinothbabu | first5=K. | last6=Stalin | first6=B.| title=Advances in Industrial Automation and Smart Manufacturing | chapter=A Technological Assessment of the Ocean Wave Energy Converters | series=Lecture Notes in Mechanical Engineering | doi=10.1007/978-981-15-4739-3_91 | s2cid=226322561}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ gwminxfncunxq7n24nmhefo7xhkx4lr 1330186 1330185 2026-10-19T19:18:37Z Marcas.oduinn 33120 /* Ceanntásc */ 1330186 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh toinne]] | [[Cumhacht toinne]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht toinne]]=[[Cumhacht na dtonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Cumhacht toinne == Gabhtar fuinneamh [[tonn|toinne]] agus gintear '''cumhacht toinne''' leis, chun [[obair (fisic)|obair]] úsáideach a dhéanamh, mar shampla, [[giniúint leictreachais|leictreachas]], [[díshalannú]] nó [[caidéal]] uisce. Is '''tiontaire fuinnimh toinne''' ('''TFT''' / WEC) é gléas éigin a bhaintear leas as an bh[[fuinneamh]] seo. Gintear tonnta go príomhach agus gaoth ag séideadh thar dromchla uisce (aigéan, loch), ach i dteannta sin fórsaí taoide agus athruithe teochta. Má tá na tonnta ag forleathadh níos moille ná an ghaoth, aistrítear fuinneamh ón ngaoith chuig na tonnta. Déantar [[strus fiartha]] le ag difríochtaí aerbhrú agus frithchuimilt dromchla.<ref name=Phillips1977 /> Cé go bhfuil cosúlachtaí ann eatarthu, ní hionann cumhacht toinne agus [[cumhacht na taoide|cumhacht taoide]], agus é ag iarraidh fuinneamh imtharraingteach na gréine agus na gealaí a ghabháil. Is féidir forsaí eile [[feacht aigéin|feachtaí aigéin]] a chruthú, san áireamh difríochtaí i bhforsaí [[bruth]]a, [[gaoth|gaoithe]], [[fórsa Coriolis|Coriolis]], ''[[Kabbelung]]'', [[teocht]]a agus [[salandacht]]a. Tosaíodh iarrachtaí chun an fuinneamh seo a ghabháil roimh an mbliain 1890,<ref name=Miller2004 /> óir go bhfuil [[dlús cumhachta|dlús ard cumhachta]] aige. Faoi bhun dromchla an aigéin, tá fuinneamh na dtonnta níos dlúise faoi chúig ná fuinneamh na gaoithe 20m thairis, agus níos dlúise faoi dheich go tríocha ná fuinneamh na gréine.<ref name=Falnes1999 /> Sa bhliain 2000, tháinig an chéad TFT tráchtála ar an bhfód, an [[LIMPET Ìle]] ar chósta [[Ìle]] san Albain.<ref name=eide20006 /> Sa bhliain 2008, osclaítear an chéad {{h|feirm tonnta}} trialach sa Phortaingéil ag an ''[[Aguçadoura Wave Farm]]''.<ref name=Lima2008 /> Tá deireadh tar éis teacht ar an dá thionscadal anois, ámh, agus as an mbliain 2023 ar aghaidh, ní úsáidtear go forleathan cumhacht toinne. Ar bhonn phrionsabal oibre, is féidir tiontairí fuinnimh toinne a aicmiú mar:<ref name=Falcão2010 /><ref name=Madan /> * colúin ascalacha uisce (le haertuirbín) * cabhlacha ascalacha (le mótar hidrileictreach, tuirbín hiodrálach, gineadóir leictreachais líneach) * gléasanna scaileogaithe (le tuirbín hiodrálach ísealbhrú) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Phillips1977>{{cite book | last=Phillips | first=O. M. | title=The dynamics of the upper ocean | publisher=Cambridge University Press | year=1977 | isbn=978-0-521-29801-8 | edition=2nd | author-link=Owen Martin Phillips}}</ref> <ref name=Miller2004>{{lua idirlín | url = http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | teideal = Wave and Tidal Energy Experiments in San Francisco and Santa Cruz | údar = Christine Miller | dátarochtana = 16 Lúnasa 2008 | dáta = Lúnasa 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081002203245/http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | archive-date=October 2, 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=Falnes1999>{{lua idirlín | dáta = 1 Meitheamh 1999 | teideal = Wave energy and its utilization | url = https://www.slideshare.net/JrgenHalsTodalshaug/wave-energy-and-its-utilization-257609652 | work = Slideshare | dátarochtana = Aibreán}}</ref> <ref name=eide20006>{{lua idirlín | url = https://www.edie.net/worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-scotland/?amp=true | teideal = World's first commercial wave power station activated in Scotland | dáta = 17 Márta 2006 | radaíocht = 5 Meitheamh 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180805172514/https://www.edie.net/news/0/Worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-Scotland/3492/ | archive-date=5, August 2018 | url-status=live }}</ref> <ref name=Lima2008>Joao Lima. [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE Babcock, EDP and Efacec to Collaborate on Wave Energy projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924065943/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE | date=24 September 2015}} ''Bloomberg'', 23 Meán Fómhair 2008.</ref> <ref name=Falcão2010>{{cite journal | last=Falcão |first=António F. de O. | date=2010-04-01 | title=Wave energy utilization: A review of the technologies | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1364032109002652 | journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews | language=en | volume=14 | issue=3 | pages=899–918 | doi=10.1016/j.rser.2009.11.003 | bibcode=2010RSERv..14..899F | issn=1364-0321 | url-access=subscription }}</ref> <ref name=Madan>{{citation | last1=Madan | first1=D. |date=2020-10-21 | pages=1057–1072 | place=Singapore | publisher=Springer Singapore | isbn=978-981-15-4738-6 | last2=Rathnakumar | first2=P. | last3=Marichamy | first3=S. | last4=Ganesan | first4=P. | last5=Vinothbabu | first5=K. | last6=Stalin | first6=B.| title=Advances in Industrial Automation and Smart Manufacturing | chapter=A Technological Assessment of the Ocean Wave Energy Converters | series=Lecture Notes in Mechanical Engineering | doi=10.1007/978-981-15-4739-3_91 | s2cid=226322561}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ s16lg5i4fjr2cagi443ijib6enzx2h2 1330187 1330186 2026-10-19T19:20:27Z Marcas.oduinn 33120 /* Ceanntásc */ 1330187 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh toinne]] | [[Cumhacht toinne]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht toinne]]=[[Cumhacht na dtonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Cumhacht toinne == Gabhtar fuinneamh [[tonn|toinne]] agus gintear '''cumhacht toinne''' leis, chun [[obair (fisic)|obair]] úsáideach a dhéanamh, mar shampla, [[giniúint leictreachais|leictreachas]], [[díshalannú]] nó [[caidéal]] uisce. Is '''tiontaire fuinnimh toinne''' ('''TFT''' / WEC) é gléas éigin a bhaintear leas as an bh[[fuinneamh]] seo. Gintear tonnta go príomhach agus gaoth ag séideadh thar dromchla uisce (aigéan, loch), ach i dteannta sin fórsaí taoide agus athruithe teochta. Má tá na tonnta ag forleathadh níos moille ná an ghaoth, aistrítear fuinneamh ón ngaoith chuig na tonnta. Déantar [[strus fiartha]] le ag difríochtaí aerbhrú agus frithchuimilt dromchla.<ref name=Phillips1977 /> Cé go bhfuil cosúlachtaí ann eatarthu, ní hionann cumhacht toinne agus [[cumhacht na taoide|cumhacht taoide]], agus é ag iarraidh fuinneamh imtharraingteach na gréine agus na gealaí a ghabháil. Is féidir forsaí eile [[feacht aigéin|feachtaí aigéin]] a chruthú, san áireamh difríochtaí i bhforsaí [[bruth]]a, [[gaoth|gaoithe]], [[fórsa Coriolis|Coriolis]], ''[[Kabbelung]]'', [[teocht]]a agus [[salandacht]]a. Tosaíodh iarrachtaí chun an fuinneamh seo a ghabháil roimh an mbliain 1890,<ref name=Miller2004 /> óir go bhfuil [[dlús cumhachta|dlús ard cumhachta]] aige. Faoi bhun dromchla an aigéin, tá fuinneamh na dtonnta níos dlúise faoi chúig ná fuinneamh na gaoithe 20m thairis, agus níos dlúise faoi dheich go tríocha ná fuinneamh na gréine.<ref name=Falnes1999 /> Sa bhliain 2000, tháinig an chéad TFT tráchtála ar an bhfód, an [[LIMPET Ìle]] ar chósta [[Ìle]] san Albain.<ref name=eide20006 /> Sa bhliain 2008, osclaítear an chéad {{h|feirm tonnta}} trialach sa Phortaingéil ag an ''[[Aguçadoura Wave Farm]]''.<ref name=Lima2008 /> Tá deireadh tar éis teacht ar an dá thionscadal anois, ámh, agus as an mbliain 2023 ar aghaidh, ní úsáidtear go forleathan cumhacht toinne. Ar bhonn phrionsabal oibre, is féidir tiontairí fuinnimh toinne a aicmiú mar:<ref name=Falcão2010 /><ref name=Madan /> * colúin ascalacha uisce (le haertuirbín) * cabhlacha ascalacha (le mótar hidrileictreach, tuirbín hiodrálach, gineadóir leictreachais líneach) * gléasanna scaileogaithe (le tuirbín hiodrálach ísealbhrú) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Phillips1977>{{cite book | last=Phillips | first=O. M. | title=The dynamics of the upper ocean | publisher=Cambridge University Press | year=1977 | isbn=978-0-521-29801-8 | edition=2nd | author-link=Owen Martin Phillips}}</ref> <ref name=Miller2004>{{lua idirlín | url = http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | teideal = Wave and Tidal Energy Experiments in San Francisco and Santa Cruz | údar = Christine Miller | dátarochtana = 16 Lúnasa 2008 | dáta = Lúnasa 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081002203245/http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | archive-date=October 2, 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=Falnes1999>{{lua idirlín | dáta = 1 Meitheamh 1999 | teideal = Wave energy and its utilization | url = https://www.slideshare.net/JrgenHalsTodalshaug/wave-energy-and-its-utilization-257609652 | work = Slideshare | dátarochtana = Aibreán}}</ref> <ref name=eide20006>{{lua idirlín | url = https://www.edie.net/worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-scotland/?amp=true | teideal = World's first commercial wave power station activated in Scotland | dáta = 17 Márta 2006 | radaíocht = 5 Meitheamh 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180805172514/https://www.edie.net/news/0/Worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-Scotland/3492/ | archive-date=5, August 2018 | url-status=live }}</ref> <ref name=Lima2008>Joao Lima. [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE Babcock, EDP and Efacec to Collaborate on Wave Energy projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924065943/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE | date=24 September 2015}} ''Bloomberg'', 23 Meán Fómhair 2008.</ref> <ref name=Falcão2010>{{cite journal | last=Falcão |first=António F. de O. | date=2010-04-01 | title=Wave energy utilization: A review of the technologies | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1364032109002652 | journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews | language=en | volume=14 | issue=3 | pages=899–918 | doi=10.1016/j.rser.2009.11.003 | bibcode=2010RSERv..14..899F | issn=1364-0321 | url-access=subscription }}</ref> <ref name=Madan>{{citation | last1=Madan | first1=D. |date=2020-10-21 | pages=1057–1072 | place=Singapore | publisher=Springer Singapore | isbn=978-981-15-4738-6 | last2=Rathnakumar | first2=P. | last3=Marichamy | first3=S. | last4=Ganesan | first4=P. | last5=Vinothbabu | first5=K. | last6=Stalin | first6=B.| title=Advances in Industrial Automation and Smart Manufacturing | chapter=A Technological Assessment of the Ocean Wave Energy Converters | series=Lecture Notes in Mechanical Engineering | doi=10.1007/978-981-15-4739-3_91 | s2cid=226322561}}</ref> }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ r8evtas3verpmzkcile4xjtz3okrms3 1330188 1330187 2026-10-19T19:21:26Z Marcas.oduinn 33120 1330188 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh toinne]] | [[Cumhacht toinne]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] # ''[[:en:Wave power|Wave power]]'' - [[Cumhacht toinne]]=[[Cumhacht na dtonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ cm0196wqiqmvud8e9sp62slgnke80su 1330190 1330188 2026-10-19T19:24:15Z Marcas.oduinn 33120 /* Teicneolaíocht agus geilleagar */ 1330190 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh toinne]] | [[Cumhacht toinne]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]] # [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]] #* [[Cumhacht toinne]]=[[Cumhacht na dtonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ jux7ubca5i7go9xvfci7j6mba0l5cpf 1330199 1330190 2026-10-19T19:48:43Z Marcas.oduinn 33120 /* Teicneolaíocht agus geilleagar */ 1330199 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh toinne]] | [[Cumhacht toinne]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]], [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]], [[Cumhacht toinne]]=[[Cumhacht na dtonnta]] # ''[[:en:Net-zero emissions|Net-zero emissions]]'' - [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ h00sgdqznk2rkzntsbl49wvh1txo8kq 1330228 1330199 2026-10-20T07:42:28Z Marcas.oduinn 33120 /* Teicneolaíocht agus geilleagar */ 1330228 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh toinne]] | [[Cumhacht toinne]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]], [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]], [[Cumhacht toinne]]=[[Cumhacht na dtonnta]], [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ g8g1c9x2hkz3ibcesatbguj24wfro9x 1330229 1330228 2026-10-20T07:54:28Z Marcas.oduinn 33120 /* Teicneolaíocht agus geilleagar */ 1330229 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh toinne]] | [[Cumhacht toinne]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]], [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]], [[Cumhacht toinne]]=[[Cumhacht na dtonnta]], [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Geilleagar ciorclach == [[Íomhá:Linia kontraŭ Cirkulero.svg | mion | upright=1.35 | ''Contrast between the wasteful "take, make, dispose" approach of a linear economy, and that of a circular economy]] '' '''Circular economy''' (GC), or '''circularity''', <ref name=eafindicators>{{lua idirlín | url = https://www.ellenmacarthurfoundation.org/resources/apply/circularity-indicators | teideal = Circularity Indicators | work = www.ellenmacarthurfoundation.org | dátarochtana = 2019-03-14 | archive-date=2019-07-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190731195422/https://www.ellenmacarthurfoundation.org/resources/apply/circularity-indicators}}</ref> is a model of resource [[Production (economics)|production]] and [[Resource consumption|consumption]] that involves [[sharing]], leasing, [[Reuse|reusing]], repairing, refurbishing, and [[recycling]] materials and products, to extend product life cycle for as long as possible. <ref name=ep2015>{{lua idirlín | dáta = 2015-02-12 | teideal = Circular economy: definition, importance and benefits - European Parliament|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/economy/20151201STO05603/circular-economy-definition-importance-and-benefits | dátarochtana =2021-10-07 | work = europarl.europa.eu | teanga =en }}</ref> <ref name=Iacovidou2021>{{cite journal | last1=Iacovidou | first1=Eleni | last2=Hahladakis | first2=John N. | last3=Purnell | first3=Phil | title=A systems thinking approach to understanding the challenges of achieving the circular economy | journal=Environmental Science and Pollution Research | date=2021 | volume=28 | issue=19 | pages=24785–24806 | doi=10.1007/s11356-020-11725-9 | pmid=33289042 | pmc=8144154 |doi-access=free | bibcode=2021ESPR...2824785I}}</ref> <ref name=Kirchherr2017>{{cite journal | last1=Kirchherr | first1=Julian | last2=Reike | first2=Denise | last3=Hekkert | first3=Marko | title=Conceptualizing the circular economy: An analysis of 114 definitions | journal=Resources, Conservation and Recycling | date=2017 | volume=127 | pages=221–232 | doi=10.1016/j.resconrec.2017.09.005 | doi-access=free | bibcode=2017RCR...127..221K}}</ref> The concept aims to tackle global challenges such as [[climate change]], [[biodiversity loss]], [[waste]] and [[pollution]], by emphasizing the design-based implementation of the three base principles of the model. The main three principles required for the transformation to a circular economy are: * designing out waste and pollution, * keeping products and materials in use, and * regenerating natural systems. <ref name=eafmeaning>{{lua idirlín | url = https://www.ellenmacarthurfoundation.org/circular-economy/concept | teideal = What is the meaning of a circular economy and what are the main principles? | work = ellenmacarthurfoundation.org | dátarochtana = 2023-04-23}}</ref> [[Íomhá:The Circular Economy concept.png | mion | upright=1.35 | '& In a circular economy, items that would be wastefully discarded can instead be sent back to an earlier point in the construction process <ref name=Geissdoerfer2020>{{cite journal | last=Geissdoerfer, M., Pieroni, M.P., Pigosso, D.C., Soufani, K. | title=Circular business models: A review | url=https://orbit.dtu.dk/files/222423121/1_s2.0_S0959652620337860_main.pdf | journal=Journal of Cleaner Production | year=2020 | volume=277 | article-number=123741 | doi=10.1016/j.jclepro.2020.123741 | bibcode=2020JCPro.27723741G | s2cid=225282542}}</ref> ]] == Tagairtí {{reflist | refs = https://www.tearma.ie/q/geilleagar%20ciorclach/ga/ }} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ texclec8n19tuzxjq0t2ewtiyv57hw0 1330230 1330229 2026-10-20T07:55:12Z Marcas.oduinn 33120 /* Geilleagar ciorclach */ 1330230 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh toinne]] | [[Cumhacht toinne]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]], [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]], [[Cumhacht toinne]]=[[Cumhacht na dtonnta]], [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Geilleagar ciorclach == [[Íomhá:Linia kontraŭ Cirkulero.svg | mion | upright=1.35 | ''Contrast between the wasteful "take, make, dispose" approach of a linear economy, and that of a circular economy]] '' '''Circular economy''' (GC), or '''circularity''', <ref name=eafindicators>{{lua idirlín | url = https://www.ellenmacarthurfoundation.org/resources/apply/circularity-indicators | teideal = Circularity Indicators | work = www.ellenmacarthurfoundation.org | dátarochtana = 2019-03-14 | archive-date=2019-07-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190731195422/https://www.ellenmacarthurfoundation.org/resources/apply/circularity-indicators}}</ref> is a model of resource [[Production (economics)|production]] and [[Resource consumption|consumption]] that involves [[sharing]], leasing, [[Reuse|reusing]], repairing, refurbishing, and [[recycling]] materials and products, to extend product life cycle for as long as possible. <ref name=ep2015>{{lua idirlín | dáta = 2015-02-12 | teideal = Circular economy: definition, importance and benefits - European Parliament|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/economy/20151201STO05603/circular-economy-definition-importance-and-benefits | dátarochtana =2021-10-07 | work = europarl.europa.eu | teanga =en }}</ref> <ref name=Iacovidou2021>{{cite journal | last1=Iacovidou | first1=Eleni | last2=Hahladakis | first2=John N. | last3=Purnell | first3=Phil | title=A systems thinking approach to understanding the challenges of achieving the circular economy | journal=Environmental Science and Pollution Research | date=2021 | volume=28 | issue=19 | pages=24785–24806 | doi=10.1007/s11356-020-11725-9 | pmid=33289042 | pmc=8144154 |doi-access=free | bibcode=2021ESPR...2824785I}}</ref> <ref name=Kirchherr2017>{{cite journal | last1=Kirchherr | first1=Julian | last2=Reike | first2=Denise | last3=Hekkert | first3=Marko | title=Conceptualizing the circular economy: An analysis of 114 definitions | journal=Resources, Conservation and Recycling | date=2017 | volume=127 | pages=221–232 | doi=10.1016/j.resconrec.2017.09.005 | doi-access=free | bibcode=2017RCR...127..221K}}</ref> The concept aims to tackle global challenges such as [[climate change]], [[biodiversity loss]], [[waste]] and [[pollution]], by emphasizing the design-based implementation of the three base principles of the model. The main three principles required for the transformation to a circular economy are: * designing out waste and pollution, * keeping products and materials in use, and * regenerating natural systems. <ref name=eafmeaning>{{lua idirlín | url = https://www.ellenmacarthurfoundation.org/circular-economy/concept | teideal = What is the meaning of a circular economy and what are the main principles? | work = ellenmacarthurfoundation.org | dátarochtana = 2023-04-23}}</ref> [[Íomhá:The Circular Economy concept.png | mion | upright=1.35 | '& In a circular economy, items that would be wastefully discarded can instead be sent back to an earlier point in the construction process <ref name=Geissdoerfer2020>{{cite journal | last=Geissdoerfer, M., Pieroni, M.P., Pigosso, D.C., Soufani, K. | title=Circular business models: A review | url=https://orbit.dtu.dk/files/222423121/1_s2.0_S0959652620337860_main.pdf | journal=Journal of Cleaner Production | year=2020 | volume=277 | article-number=123741 | doi=10.1016/j.jclepro.2020.123741 | bibcode=2020JCPro.27723741G | s2cid=225282542}}</ref> ]] == Tagairtí {{reflist | refs = https://www.tearma.ie/q/geilleagar%20ciorclach/ga/ }} {{síol}} == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ phsapdl3u7ye54w7n15ynt7wfkh90m3 1330231 1330230 2026-10-20T07:56:32Z Marcas.oduinn 33120 1330231 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh toinne]] | [[Cumhacht toinne]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]], [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]], [[Cumhacht toinne]]=[[Cumhacht na dtonnta]], [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Geilleagar ciorclach == [[Íomhá:Linia kontraŭ Cirkulero.svg | mion | upright=1.35 | ''Contrast between the wasteful "take, make, dispose" approach of a linear economy, and that of a circular economy]] '' '''Circular economy''' (GC), or '''circularity''', <ref name=eafindicators>{{lua idirlín | url = https://www.ellenmacarthurfoundation.org/resources/apply/circularity-indicators | teideal = Circularity Indicators | work = www.ellenmacarthurfoundation.org | dátarochtana = 2019-03-14 | archive-date=2019-07-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190731195422/https://www.ellenmacarthurfoundation.org/resources/apply/circularity-indicators}}</ref> is a model of resource [[Production (economics)|production]] and [[Resource consumption|consumption]] that involves [[sharing]], leasing, [[Reuse|reusing]], repairing, refurbishing, and [[recycling]] materials and products, to extend product life cycle for as long as possible. <ref name=ep2015>{{lua idirlín | dáta = 2015-02-12 | teideal = Circular economy: definition, importance and benefits - European Parliament|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/economy/20151201STO05603/circular-economy-definition-importance-and-benefits | dátarochtana =2021-10-07 | work = europarl.europa.eu | teanga =en }}</ref> <ref name=Iacovidou2021>{{cite journal | last1=Iacovidou | first1=Eleni | last2=Hahladakis | first2=John N. | last3=Purnell | first3=Phil | title=A systems thinking approach to understanding the challenges of achieving the circular economy | journal=Environmental Science and Pollution Research | date=2021 | volume=28 | issue=19 | pages=24785–24806 | doi=10.1007/s11356-020-11725-9 | pmid=33289042 | pmc=8144154 |doi-access=free | bibcode=2021ESPR...2824785I}}</ref> <ref name=Kirchherr2017>{{cite journal | last1=Kirchherr | first1=Julian | last2=Reike | first2=Denise | last3=Hekkert | first3=Marko | title=Conceptualizing the circular economy: An analysis of 114 definitions | journal=Resources, Conservation and Recycling | date=2017 | volume=127 | pages=221–232 | doi=10.1016/j.resconrec.2017.09.005 | doi-access=free | bibcode=2017RCR...127..221K}}</ref> The concept aims to tackle global challenges such as [[climate change]], [[biodiversity loss]], [[waste]] and [[pollution]], by emphasizing the design-based implementation of the three base principles of the model. The main three principles required for the transformation to a circular economy are: * designing out waste and pollution, * keeping products and materials in use, and * regenerating natural systems. <ref name=eafmeaning>{{lua idirlín | url = https://www.ellenmacarthurfoundation.org/circular-economy/concept | teideal = What is the meaning of a circular economy and what are the main principles? | work = ellenmacarthurfoundation.org | dátarochtana = 2023-04-23}}</ref> [[Íomhá:The Circular Economy concept.png | mion | upright=1.35 | '& In a circular economy, items that would be wastefully discarded can instead be sent back to an earlier point in the construction process <ref name=Geissdoerfer2020>{{cite journal | last=Geissdoerfer, M., Pieroni, M.P., Pigosso, D.C., Soufani, K. | title=Circular business models: A review | url=https://orbit.dtu.dk/files/222423121/1_s2.0_S0959652620337860_main.pdf | journal=Journal of Cleaner Production | year=2020 | volume=277 | article-number=123741 | doi=10.1016/j.jclepro.2020.123741 | bibcode=2020JCPro.27723741G | s2cid=225282542}}</ref> ]] == Tagairtí {{reflist | refs = https://www.tearma.ie/q/geilleagar%20ciorclach/ga/ }} {{síol}} [[Catagóir:Geilleagar]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 9an7jyfdvhfz7djx7rxauiyh0rpx628 1330232 1330231 2026-10-20T08:04:24Z Marcas.oduinn 33120 /* Geilleagar ciorclach */ 1330232 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] == Ceanntásc == ••• [[:Úsáideoir:TGcoa]] ••• '' príomhscríbhneoir * [[Téamh domhanda]] '' Global warming * [[Aeráid]] '' Climate * [[Tonn teasa]] '' Heat wave * [[Falscaí]] '' Wild fire * [[Dífhoraoisiú]] '' Deforestation * [[Eostatacht]] '' Eustacy * [[:Catagóir:Téamh domhanda]] ** [[:Catagóir:Athrú aeráide]] * [[:Catagóir:Fuinneamh]] ** [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]] *** [[:Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghréine]] **** [[:Catagóir:Cumhacht ghaoithe]] **** [[:Catagóir:Cumhacht gheoiteirmeach]] {| class= wikitable |+ Fuinneamh (J) nó cumhacht (W = J/s) ! Cineál !! Fuinneamh !! Cumhacht |- | Grian | [[Grianfhuinneamh]] | [[Grianchumhacht]] |- | Gaoth | [[Fuinneamh gaoithe]] | [[Cumhacht ghaoithe]] |- | Uisce | [[Fuinneamh hiodrálach]] | [[Hidrileictreachas]] |- | Geo | [[Fuinneamh geoiteirmeach]] | [[Cumhacht gheoiteirmeach]] |- | Bith | [[Bithbhreosla]] | [[]] |- | Tonn | [[Fuinneamh toinne]] | [[Cumhacht toinne]] |} == Ábhair == === Cúiseanna === * [[Gás ceaptha teasa]], [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa]] # [[Astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin]] #* [[Astaíochtaí gás ceaptha teasa de bharr talamhaíochta]], [[Lorg carbóin]], [[Poitéinseal téimh dhomhanda]], [[Buiséad fuinnimh an Domhain]], [[Buiséad teasa inmheánaigh an Domhain]], [[Córas aeráide]], [[Fórsáil radantach]] # ''[[:en:Effects of climate change|Effects of climate change]]'' - [[Éifeachtaí an athraithe aeráide]] * [[:Catagóir:Aeráid]] vs [[:Catagóir:Aimsir]] === Aontas Eorpach === * [[:Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol]] &#8658; [[:Catagóir:Beartas comhshaoil san AE]] &#8658; [[:Catagóir:Comhaontú Glas don Eoraip]], <s>an [[Comhaontú Glas Don Eoraip]]=</s>an [[Comhaontú Glas don Eoraip]], [[Cláir Réime um Thaighde agus Forbairt Theicneolaíoch]], [[Fís 2020]], [[Fís Eorpach]], [[Clár LIFE]], [[Oiriúnach do 55]], [[Sásra um Choigeartú Carbóin ar Theorainneacha an AE]]=[[Sásra Coigeartaithe Carbóin ar Theorainneacha an AE]] === Teicneolaíocht agus geilleagar === * ''[[:en:Renewable energy|Renewable energy]]'' - [[Fuinneamh in-athnuaite]], [[Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh inbhuanaithe]], [[:Catagóir:Fuinneamh gheoiteirmeach]], [[Cumhacht gheoiteirmeach]], [[Téamh geoiteirmeach]], [[Fuinneamh gaoithe]]=[[Cumhacht ghaoithe]], [[Cumhacht toinne]]=[[Cumhacht na dtonnta]], [[Neodracht carbóin]]=[[Astaíochtaí glan-nialais]] # ''[[:en:Fossil fuel subsidies|Fossil fuel subsidies]]'' - [[Fóirdheontas breosla iontaise]] # ''[[:en:Carbon tariff|Carbon tariff]]'' - [[Tairif carbóin]] # ''[[:en:Carbon pricing|Carbon pricing]]'' - [[Praghsáil carbóin]] # ''[[:en: Carbon capture and storage| Carbon capture and storage]]'' - [[Gabháil agus stóráil carbóin]] # ''[[:en:Circular economy|Circular economy]]'' - [[Geilleagar ciorclach]] # ''[[:en:International Energy Agency|International Energy Agency]]'' - [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh]] #* [[an Ghníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh In-athnuaite]] # ''[[:en:Toxic waste|Toxic waste]]'' - [[Dramhaíl nimhiúil]] # ''[[:en:Public transport|Public transport]]'' - [[Iompar poiblí]] == Geilleagar ciorclach == [[Íomhá:Linia kontraŭ Cirkulero.svg | mion | upright=1.35 | ''Contrast between the wasteful "take, make, dispose" approach of a linear economy, and that of a circular economy]] '' '''Geilleagar ciorclach''' (GC)<ref name=tearma /><ref name=eafindicators /> is a model of resource [[Production (economics)|production]] and [[Resource consumption|consumption]] that involves [[sharing]], leasing, [[Reuse|reusing]], repairing, refurbishing, and [[recycling]] materials and products, to extend product life cycle for as long as possible.<ref name=ep2015 /><ref name=Iacovidou2021 /><ref name=Kirchherr2017 /> The concept aims to tackle global challenges such as [[climate change]], [[biodiversity loss]], [[waste]] and [[pollution]], by emphasizing the design-based implementation of the three base principles of the model. The main three principles required for the transformation to a circular economy are: *'' designing out waste and pollution, *'' keeping products and materials in use, and *'' regenerating natural systems. <ref name=eafmeaning>{{lua idirlín | url = https://www.ellenmacarthurfoundation.org/circular-economy/concept | teideal = What is the meaning of a circular economy and what are the main principles? | work = ellenmacarthurfoundation.org | dátarochtana = 2023-04-23}}</ref> [[Íomhá:The Circular Economy concept.png | mion | upright=1.35 | '& In a circular economy, items that would be wastefully discarded can instead be sent back to an earlier point in the construction process <ref name=Geissdoerfer2020>{{cite journal | last=Geissdoerfer, M., Pieroni, M.P., Pigosso, D.C., Soufani, K. | title=Circular business models: A review | url=https://orbit.dtu.dk/files/222423121/1_s2.0_S0959652620337860_main.pdf | journal=Journal of Cleaner Production | year=2020 | volume=277 | article-number=123741 | doi=10.1016/j.jclepro.2020.123741 | bibcode=2020JCPro.27723741G | s2cid=225282542}}</ref> ]] == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=tearma>{{lua idirlín | url = https://www.tearma.ie/q/geilleagar%20ciorclach/ga/ | teideal = Geilleagar ciorclach | foilsitheoir = [[téarma.ie]] | dátarochtana = 20-10-2026}}</ref> <ref name=eafindicators>{{lua idirlín | url = https://www.ellenmacarthurfoundation.org/resources/apply/circularity-indicators | teideal = Circularity Indicators | work = www.ellenmacarthurfoundation.org | dátarochtana = 2019-03-14 | archive-date=2019-07-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190731195422/https://www.ellenmacarthurfoundation.org/resources/apply/circularity-indicators}}</ref> <ref name=ep2015>{{lua idirlín | dáta = 2015-02-12 | teideal = Circular economy: definition, importance and benefits - European Parliament|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/economy/20151201STO05603/circular-economy-definition-importance-and-benefits | dátarochtana =2021-10-07 | work = europarl.europa.eu | teanga =en }}</ref> <ref name=Iacovidou2021>{{cite journal | last1=Iacovidou | first1=Eleni | last2=Hahladakis | first2=John N. | last3=Purnell | first3=Phil | title=A systems thinking approach to understanding the challenges of achieving the circular economy | journal=Environmental Science and Pollution Research | date=2021 | volume=28 | issue=19 | pages=24785–24806 | doi=10.1007/s11356-020-11725-9 | pmid=33289042 | pmc=8144154 |doi-access=free | bibcode=2021ESPR...2824785I}}</ref> <ref name=Kirchherr2017>{{cite journal | last1=Kirchherr | first1=Julian | last2=Reike | first2=Denise | last3=Hekkert | first3=Marko | title=Conceptualizing the circular economy: An analysis of 114 definitions | journal=Resources, Conservation and Recycling | date=2017 | volume=127 | pages=221–232 | doi=10.1016/j.resconrec.2017.09.005 | doi-access=free | bibcode=2017RCR...127..221K}}</ref> }} {{síol}} [[Catagóir:Geilleagar]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ oxm4iy0ko33uqlj4p3v0zrt7zvupped 0 120446 1330179 1294424 2026-10-19T18:45:25Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1330179 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Lánúin Chríostaí a cuireadh chun báis ag Abd ar-Rahman II, Éimír Córdoba a bhí i '''Aurelius agus Natalia''' (a fuair bás [[852]] AD) mar gur dhiúltaigh an bheirt acu a gcreideamh a shéanadh. Meastar iad mar mhairtírigh agus naoimh na [[Eaglais Chaitliceach|Chaitliceach]] agus an [[An Eaglais Cheartchreidmheach|An Eaglais Cheartchreidmheach]]. == Conair na Beatha == Rugadh Aurelius i Sevilla i dteaghlach saibhir. Arabach Moslamach ab ea a athair agus bean Chríostaí Spáinneach ab ea a mháthair. Tar éis dó a bheith dílleachta ina leanbh, tógadh é ag a haintín, b’fhéidir gur Chríostaí faoi rún é. San am seo, bhí géarleanúint á déanamh ar Chríostaithe i ríochtaí Mhúracha sa Spáinn.<ref>[https://www.saintforaminute.com/saints/saint_aurelius_of_cordoba Lebensweg, (béarla)] {{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ar rochtain ar 25 Iúil, 2025</ref> Phós Aurelius ''Sabigotho'', cailín ó theaghlach Moslamach. Tar éis di pósadh, chinn Sabigotho tiontú go dtí an Chríostaíocht agus ghlac an t-ainm Críostaí ''Natalia''. Chónaigh an lánúin in [[Córdoba]], bhí iníon acu agus chónaigh siad go rúnda mar Chríostaithe. Ag an am sin, ba choir caipitil é aistriú ón Ioslam go dtí an Chríostaíocht.<ref>[https://catholicexchange.com/saints-natalia-aurelius-liliosa-felix-and-george-martyrs Pionós Aurelius agus Natalia (béarla)]</ref> Lá amháin chonaic Aurelius buaileadh poiblí ceannaí Críostaí a d’éiligh go poiblí a chreideamh i gCríost. Ar crith leis an imeacht seo, chinn Aurelius agus Natalia nach bhféadfadh siad a gcreideamh a cheilt a thuilleadh. Chuir siad airgead ar leataobh dá n-iníon agus thug siad an méid a bhí fágtha dá gcuid coigilteas do na boicht. Ansin thosaigh siad ag fógairt go hoscailte a gcreideamh agus a gcúram do na Críostaithe a bhí i bpríosún. == Adhradh == Is é an [[lá saoire]] do Aurelius agus Natalia 27 Iúil. Tá siad i measc [[Mairtíreach Cordoba]], 48 Críostaithe a cuireadh chun báis sa chathair seo idir 850 agus 859 AD. Coinnítear [[iarsmaí]] de chuid Aurelius in altóir i ''Basilica na hArdeaglaise Móire de Santa María la Antigua'' i [[Panamá (cathair)|Panama-Cathair]]. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=309 Naofa Natalie & Aurelius ar catholic.org] {{en}} * [http://www.santopedia.com/santos/santa-liliosa-de-cordoba Santa Liliosa de Córdoba, Mártir] {{es}} {{Síol-beath-es}} {{Síol-creid}} [[Catagóir:An Mheánaois Luath]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine curtha chun báis]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Mairtírigh]] [[Catagóir:Naoimh Spáinneacha]] ayjly64j7uu8tijp39cnckf6v5h9mfh 2 120472 1330241 1326983 2026-10-20T11:56:54Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1330241 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P17 wd:Q27. ?item rdfs:label ?itemLabel. FILTER(CONTAINS(LCASE(?itemLabel), "wicklow mountains")) FILTER(LANG(?itemLabel) = "en" || LANG(?itemLabel) = "ga" || LANG(?itemLabel) = "ro") } | columns = label:Alt, item:Mír | nocat = true }} {| class='wikitable sortable' ! Alt ! Mír |- | [[Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin]] | [[:d:Q3364505|Q3364505]] |- | [[Sléibhte Chill Mhantáin]] | [[:d:Q945002|Q945002]] |- | ''[[:d:Q100553270|European Communities (Conservation of Wild Birds (Wicklow Mountains Special Protection Area 004040)) Regulations 2012]]'' | [[:d:Q100553270|Q100553270]] |- | ''[[:d:Q128578262|Sléibhte Chill Mhantáin (LCS)]]'' | [[:d:Q128578262|Q128578262]] |} {{Wikidata list end}} 1xaa7gjwxr9x2dj52redelq1hi4kxzk 2 120601 1330240 1329934 2026-10-20T11:18:04Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1330240 wikitext text/x-wiki * Tá an focal "item" de dhíth ón mbot, is amhlaidh... tá! * An eochairfhocal é "Label"? Is . * Ní fheictear anseo go díreach na torthaí SQL, ach ina ionad sin, céard a dhéanann an bot leo, mar shampla ?item -> <nowiki>[[:d:?item|?item]]</nowiki> {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?can2000 { # P3425=(Comhartha) Aitheantas Nature 2000 # P17=tír, Q27=Éire ?item wdt:P3425 ?can2000; wdt:P17 wd:Q27. # label SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga". } } | columns = number:#, label:Alt, P7959:Contae, P18:Íomhá, P3425:Natura 2000 | links = local }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Alt ! Contae ! Íomhá ! Natura 2000 |- | style='text-align:right'| 1 | [[Loch Iascaigh]] | [[Contae Dhún na nGall]] | [[Íomhá:Lough Eske sud est.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000163 IE0000163] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Bá Bhaile Dúill|Bá Baile Dúill]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[Íomhá:The View from Strand Road Baldoyle - geograph.org.uk - 181928.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000199 IE0000199] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Wicklow Mountains National Park Information Office.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002122 IE0002122] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Portach Chlóirthigh|Dúlra Phortach Chlóirthigh]] | [[Contae Uíbh Fhailí]] | [[Íomhá:Clara bog boardwalk. 07.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000572 IE0000572] |- | style='text-align:right'| 5 | [[An Abhainn Mhór]] | [[Contae Phort Láirge]] | [[Íomhá:IMG BlackwaterBridge3720rz.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002170 IE0002170] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Gleann Dá Ghrua]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Glen walk way.JPG|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000719 IE0000719] |- | style='text-align:right'| 7 | [[An Sliabh Riabhach]] | [[Contae Luimnigh]] | [[Íomhá:Black Rock on the Ballyhoura Mountain Range - geograph.org.uk - 1103684.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002036 IE0002036] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Loch Uí Ghadhra]] | [[Contae Shligigh]] | [[Íomhá:Lough Gara 1.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0004048 IE0004048] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Inbhear Bhaile Roiséir]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[Íomhá:View of Rogerstown Estuary.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000208 IE0000208] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Loch Coirib]] | [[Contae na Gaillimhe]] | [[Íomhá:Loughcorrib.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0004042 IE0004042] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Coill Chnoc Sinche]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Plants on damp bankside in Knocksink woods.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000725 IE0000725] |} {{Wikidata list end}} jlt4vbmllb88ncwo4ee1ha6oyg4qwuk 2 120606 1330163 1328097 2026-10-19T15:50:35Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1330163 wikitext text/x-wiki * [[Cantúin na hEilvéise]] == Cantúin == # ''[[:en:Canton of Aargau|Canton of Aargau]]'' - [[Cantún Aargau]] # ''[[:en:Canton of Appenzell Innerrhoden|Canton of Appenzell Innerrhoden]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of Appenzell Ausserrhoden|Canton of Appenzell Ausserrhoden]]'' - [[Cantún Appenzell Innerrhoden]] # ''[[:en:Canton of Basel-Landschaft|Canton of Basel-Landschaft]]'' - [[Cantún Basel-Landschaft]] # ''[[:en:Canton of Basel-Stadt|Canton of Basel-Stadt]]'' - [[Cantún Basel-Stadt]] # ''[[:en:Canton of Bern|Canton of Bern]]'' - [[Cantún Bern]] # ''[[:en:Canton of Fribourg|Canton of Fribourg]]'' - [[cantún Fribourg]] # ''[[:en:Canton of Glarus|Canton of Glarus]]'' - [[Cantún Glarus]] # ''[[:en:Canton of Grisons|Canton of Grisons]]'' - [[Cantún Graubünden]] # ''[[:en:Canton of Jura|Canton of Jura]]'' - [[Cantún Jura]] # ''[[:en:Canton of Lucerne|Canton of Lucerne]]'' - [[Cantún Lucerne]] # ''[[:en:Canton of Neuchâtel|Canton of Neuchâtel]]'' - [[Cantún Neuchâtel]] # ''[[:en:Canton of Nidwalden|Canton of Nidwalden]]'' - [[Cantún Nidwalden]] # ''[[:en:Canton of Obwalden|Canton of Obwalden]]'' - [[Cantún Obwalden]] # ''[[:en:Canton of Schaffhausen|Canton of Schaffhausen]]'' - [[Cantún Schaffhausen]] # ''[[:en:Canton of Schwyz|Canton of Schwyz]]'' - [[Cantún Schwyz]] # ''[[:en:Canton of Solothurn|Canton of Solothurn]]'' - [[Cantún Solothurn]] # ''[[:en:Canton of St. Gallen|Canton of St. Gallen]]'' - [[Cantún St. Gallen]] # ''[[:en:Canton of Thurgau|Canton of Thurgau]]'' - [[Cantún Thurgau]] # ''[[:en:Canton of Ticino|Canton of Ticino]]'' - [[Cantún Ticino]] # ''[[:en:Canton of Uri|Canton of Uri]]'' - [[Cantún Uri]] # ''[[:en:Canton of Valais|Canton of Valais]]'' - [[Cantún Valais]] # ''[[:en:Canton of Vaud|Canton of Vaud]]'' - [[Cantún Vaud]] # ''[[:en:Canton of Zug|Canton of Zug]]'' - [[Cantún Zug]] # ''[[:en:Canton of Zürich|Canton of Zürich]]'' - [[Cantún Zürich]] # ''[[:en:Canton of Geneva|Canton of Geneva]]'' - [[Cantún na Ginéive]] == Liosta == {{Wikidata list | SPARQL = SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q23058. FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?amDeiridh. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],ga,de,fr,it,rm". } } ORDER BY ?itemLabel | columns = number:#, P94:Armas, label:Cantún, P395:Cód, P36: Príomhchathair, P571:Bunaithe, P1082:Daonra, P2046:Achar<br>km², P37:Teanga }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Armas ! Cantún ! Cód ! Príomhchathair ! Bunaithe ! Daonra ! Achar<br>km² ! Teanga |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:CHE Aargau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11972|cantún Aargau]]'' | AG | [[Aarau]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 726894 | 1403.77 km² | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Wappen Appenzell Ausserrhoden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12079|cantún Appenzell Ausserrhoden]]'' | AR | [[Herisau]]<br/>''[[:d:Q68189|Trogen]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 56495 | 242.84 km² | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:CHE Appenzell Innerrhoden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12094|cantún Appenzell Innerrhoden]]'' | AI | ''[[:d:Q209270|Appenzell]]'' | data-sort-value="1513" | 1513 | 16585 | 172.48 km² | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Coat of arms of Kanton Basel-Landschaft.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12146|cantún Basel-Landschaft]]'' | BL | [[Liestal]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 298837 | 517.67 km² | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:Wappen Basel-Stadt matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12172|cantún Basel-Stadt]]'' | BS | [[Basel]] | data-sort-value="1833" | 1833 | 200031 | 36.95 km² | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:CHE Bern BE COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11911|cantún Bern]]'' | BE | [[Beirn]] | data-sort-value="1353" | 1353 | 1063533 | 5959 km² | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:CHE Canton de Fribourg COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12640|cantún Fribourg]]'' | FR | [[Fribourg]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 341537 | 1671.36 km² | [[an Fhraincis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Íomhá:CHE Kanton Glarus COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11922|cantún Glarus]]'' | GL | [[Glarus]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 42056 | 685.3 km² | [[an Ghearmáinis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 9 | [[Íomhá:CHE Graubünden COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11925|cantún Graubünden]]'' | GR | [[Chur]] | data-sort-value="1496" | 1496 | 204888 | 7105.39 km² | [[an Rómainis]]<br/>[[an Iodáilis]]<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Íomhá:CHE Jura COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12755|cantún Jura]]'' | JU | [[Delémont]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-01 | 74548 | 838.51 km² | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Íomhá:CHE Luzern COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12121|cantún Lucerne]]'' | LU | [[Luzern]] | data-sort-value="1332" | 1332 | 432744 | 1493.51 km² | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Íomhá:Wappen Neuenburg matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12738|cantún Neuchâtel]]'' | NE | [[Neuchâtel (cathair)|Neuchâtel]] | data-sort-value="1034" | 1034 | 178291 | 802.24 km² | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Íomhá:Wappen Nidwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12592|cantún Nidwalden]]'' | NW | ''[[:d:Q63931|Stans]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 45016 | 275.85 km² | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 14 | [[Íomhá:Wappen Obwalden matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12573|cantún Obwalden]]'' | OW | ''[[:d:Q63964|Sarnen]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 39272 | 490.58 km² | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 15 | [[Íomhá:Wappen Schaffhausen matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12697|cantún Schaffhausen]]'' | SH | [[Schaffhausen]] | data-sort-value="1501" | 1501 | 87111 | 298.42 km² | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[Íomhá:Wappen Schwyz matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12433|cantún Schwyz]]'' | SZ | [[Schwyz]] | data-sort-value="1240" | 1240 | 167403 | 907.88 km² | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 17 | [[Íomhá:CHE Solothurn SO COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11929|cantún Solothurn]]'' | SO | [[Solothurn]] | data-sort-value="1481" | 1481 | 286844 | 790.45 km² | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[Íomhá:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12746|cantún St. Gallen]]'' | SG | [[Sankt Gallen]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 535114 | 2030.75 km² | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]'' |- | style='text-align:right'| 19 | [[Íomhá:CHE Thurgau COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12713|cantún Thurgau]]'' | TG | [[Frauenfeld]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 295220 | 991.77 km² | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[Íomhá:CHE Ticino COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12724|cantún Ticino]]'' | TI | [[Bellinzona]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 358903 | 2812.15 km² | [[an Iodáilis]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Íomhá:Wappen Uri matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12404|cantún Uri]]'' | UR | ''[[:d:Q68150|Altdorf]]'' | data-sort-value="1291" | 1291 | 37931 | 1076.57 km² | ''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Íomhá:CHE Valais COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q834|cantún Valais]]'' | VS | [[Sion]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 365844 | 5224.5 km² | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1366643|Ard-Ghearmáinis na hEilvéise]]''<br/>[[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Íomhá:CHE Vaud COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q12771|cantún Vaud]]'' | VD | [[Lausanne]] | data-sort-value="1803" | 1803 | 845870 | 3211.94 km² | [[an Fhraincis]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Íomhá:Wappen Zug matt.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11933|cantún Zug]]'' | ZG | [[Zug (cathair)|Zug]] | data-sort-value="1352" | 1352 | 132556 | 238.73 km² | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Íomhá:CHE Zürich COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11943|cantún Zürich]]'' | ZH | [[Zürich]] | data-sort-value="1351" | 1351 | 1620020 | 1729 km² | [[an Ghearmáinis]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Íomhá:CHE Canton de Genève écu seul COA.svg|center|128px]] | ''[[:d:Q11917|cantún na Ginéive]]'' | GE | [[an Ghinéiv]] | data-sort-value="1815" | 1815 | 524410 | 282.49 km² | [[an Fhraincis]]<br/>''[[:d:Q1480152|Swiss French]]'' |} {{Wikidata list end}} nf4h259g96dcyd93mehatbwxv48hnjb 0 128578 1330142 1329936 2026-10-19T12:53:05Z Conradder 34685 /* An Baile Meánach */ 1330142 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Toghchán Chomhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir''' ar 18 Bealtaine 2023, le gach dara [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023|Toghcháin Áitiúla]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. Cuireadh moill coicís ar an toghchán chun comhthráth a sheachaint leis [[Corónú Shéarlais III agus Camilla|an chorónú]]. Toghadh 40 ar [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|an chomhairle]] trí [[Aonvóta inaistrithe]] == Torthaí == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; margin-bottom: 10px;" ! colspan="10" | Toradh Toghcháin 2023 in [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|Aontroim Láir agus Thoir]] |- ! colspan ="2" |Páirtí ! Suíocháin ! Méaduithe ! Caillteanais ! Glan-mhéadú <br/>nó caillteanas ! Suíocháin % ! Vótaí % ! Vótaí ! +/− |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | | [[PAD]] ||14|| 0||1 ||{{decrease}}1 ||32.50 ||'''30.90''' ||'''15,627'''||{{decrease}}1.08 |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | | [[PAU]] ||8 ||1 ||0 ||{{increase}}1 ||20.00||17.33||8,764||{{decrease}}4.73 |- ! style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | | [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||7 ||0 ||0 ||{{steady}}0 ||17.50||18.93||9,571||{{increase}}3.11 |- ! style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};" | | [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|GTA]] ||5|| 0 ||0 ||{{steady}}0|| 12.50||15.92||8,050||{{increase}}0.70 |- ! style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | | [[Sinn Féin]] ||4 ||2 ||0 ||{{increase}}2 ||10.00||9.29||4,700||{{increase}}2.89 |- ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | | [[Neamhspleáchas (polaitíocht)|Neamhspleáchas]] ||2 ||0 ||1 ||{{decrease}}1 ||5.00||4.36||2,205||{{decrease}}3.89 |- ! style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | | [[PSDLO]] ||0 ||0 ||1 || {{decrease}}1 ||0.00||2.01||1,016||{{increase}}0.20 |- ! style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | | [[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas TÉ]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.92 ||464||{{increase}}0.37 |- ! style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | | [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.32 ||164||{{decrease}}0.33 |- ! colspan ="2" | Iomlán: || 40 || || || || || || 50,571|| |- |} <small>'''Nóta''': Is iad "vótaí" an chéad rogha vótaí</small> ==Achoimre dhúiche== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- class="unsortable" align="centre" !rowspan=2 align="left"|Ceantar ! % <br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> !rowspan=2|Iomlán<br />Comhairleoirí<br /> |- class="unsortable" align="center" ! colspan=2| PAD ! colspan=2 | PAU ! colspan=2 | PCTÉ !colspan=2 | GTA !colspan=2 | Sinn Féin !colspan=2 | PSDLO !colspan=2 | Neamhspleách <br/> agus eile |- |align="left"|An Baile Meánach |bgcolor="#D46A4C"|23.09 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.28 |'''1''' {{increase}} 1 |12.29 |'''1''' {{steady}} |13.58 |'''1''' {{steady}} |12.69 |'''1''' {{increase}} 1 |11.03 |0 {{decrease}} 1 |14.04 |'''1''' {{decrease}} 1 |'''7''' |- |align="left"|Taobh na Banna |23.85 |'''2''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |8.75 |0 {{steady}} |bgcolor="#D1E5FA"|39.54 |bgcolor="#D1E5FA"|'''2''' {{steady}} |14.72 |'''1''' {{steady}} |2.40 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''6''' |- |align="left"|Bráid |bgcolor="#D46A4C"|35.31 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{decrease}} 1 |18.68 |'''1''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |21.51 |'''2''' {{steady}} |13.76 |'''1''' {{increase}} 1 |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''7''' |- |align="left"|Caisleán Charraig |bgcolor="#D46A4C"|39.22 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |23.30 |'''2''' {{steady}} |25.70 |'''1''' {{steady}} |6.99 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |4.79 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Bóthar an Chósta |bgcolor="#D46A4C"|32.65 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.3 |'''1''' {{steady}} |26.23 |'''1''' {{steady}} |5.79 |0 {{steady}} |20.08 |'''1''' {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |1.95 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Cnoc Each |bgcolor="#D46A4C"|31.99 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |19.04 |'''1''' {{steady}} |25.53 |'''1''' {{steady}} |5.37 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |18.07 |'''1''' {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Loch Latharna |32.15 |'''2''' {{steady}} |25.27 |'''1''' {{steady}} |bgcolor="#F6CB2F"|32.56 |bgcolor="#F6CB2F"|'''2''' {{steady}} |6.67 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |3.35 |0 {{steady}} |'''5''' |- class="unsortable" class="sortbottom" style="background:#C9C9C9" |align="left"| '''Iomlán''' |'''30.90''' |'''14''' {{decrease}} 1 |'''17.33''' |'''8''' {{increase}} 1 |'''18.93''' |'''7''' {{steady}} |'''15.92''' |'''5''' {{steady}} |'''9.29''' |'''4''' {{increase}} 2 |'''2.01''' |'''0''' {{decrease}} 1 |'''5.60''' |'''2''' {{decrease}} 1 |'''40''' |- |} ==Torthaí na ndúichí== ===An Baile Meánach === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| An Baile Meánach - 7 suíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||'''Rodney Quigley*'''|| 14.02% ||'''1,023'''|| || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Matthew Armstrong*'''|| 13.58% ||991|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Colin Crawford †'''|| 13.28% ||'''969'''|| || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Bréanainn Lyness]]'''|| 12.69%|| '''926 '''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Reuben Glover'''|| 12.51% ||'''913'''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''John Hyland* †'''|| 12.29%|| 897 ||'''913.80 '''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Lawrie Philpott ‡'''|| 6.33% ||462 ||514.64 ||831.80 ||'''906.90''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Eugene Reid* ||11.03% ||805 ||816.62 ||820.04 ||822.84 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || Andrew Wright ||4.25% ||310 ||337.58|| || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 16,173''' Bailí:'''7,296 ''' Millte:''' 40''' Cuóta:'''913''' Vótóirí:''' 7,336 (45.55%) |} ===Taobh na Banna=== ===Bráid=== ===Caisleán Charraig=== ===Bóthar an Chósta === ===Cnoc Each=== ===Loch Latharna=== == Athruithe i rith an téarma == ===† Comhthofa=== ===‡ Athruithe ceangail === == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023]] nyo3394txkk2w3y57osm9jl58k7eryn 1330144 1330142 2026-10-19T13:00:58Z Conradder 34685 /* Taobh na Banna */ 1330144 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Toghchán Chomhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir''' ar 18 Bealtaine 2023, le gach dara [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023|Toghcháin Áitiúla]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. Cuireadh moill coicís ar an toghchán chun comhthráth a sheachaint leis [[Corónú Shéarlais III agus Camilla|an chorónú]]. Toghadh 40 ar [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|an chomhairle]] trí [[Aonvóta inaistrithe]] == Torthaí == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; margin-bottom: 10px;" ! colspan="10" | Toradh Toghcháin 2023 in [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|Aontroim Láir agus Thoir]] |- ! colspan ="2" |Páirtí ! Suíocháin ! Méaduithe ! Caillteanais ! Glan-mhéadú <br/>nó caillteanas ! Suíocháin % ! Vótaí % ! Vótaí ! +/− |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | | [[PAD]] ||14|| 0||1 ||{{decrease}}1 ||32.50 ||'''30.90''' ||'''15,627'''||{{decrease}}1.08 |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | | [[PAU]] ||8 ||1 ||0 ||{{increase}}1 ||20.00||17.33||8,764||{{decrease}}4.73 |- ! style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | | [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||7 ||0 ||0 ||{{steady}}0 ||17.50||18.93||9,571||{{increase}}3.11 |- ! style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};" | | [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|GTA]] ||5|| 0 ||0 ||{{steady}}0|| 12.50||15.92||8,050||{{increase}}0.70 |- ! style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | | [[Sinn Féin]] ||4 ||2 ||0 ||{{increase}}2 ||10.00||9.29||4,700||{{increase}}2.89 |- ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | | [[Neamhspleáchas (polaitíocht)|Neamhspleáchas]] ||2 ||0 ||1 ||{{decrease}}1 ||5.00||4.36||2,205||{{decrease}}3.89 |- ! style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | | [[PSDLO]] ||0 ||0 ||1 || {{decrease}}1 ||0.00||2.01||1,016||{{increase}}0.20 |- ! style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | | [[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas TÉ]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.92 ||464||{{increase}}0.37 |- ! style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | | [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.32 ||164||{{decrease}}0.33 |- ! colspan ="2" | Iomlán: || 40 || || || || || || 50,571|| |- |} <small>'''Nóta''': Is iad "vótaí" an chéad rogha vótaí</small> ==Achoimre dhúiche== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- class="unsortable" align="centre" !rowspan=2 align="left"|Ceantar ! % <br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> !rowspan=2|Iomlán<br />Comhairleoirí<br /> |- class="unsortable" align="center" ! colspan=2| PAD ! colspan=2 | PAU ! colspan=2 | PCTÉ !colspan=2 | GTA !colspan=2 | Sinn Féin !colspan=2 | PSDLO !colspan=2 | Neamhspleách <br/> agus eile |- |align="left"|An Baile Meánach |bgcolor="#D46A4C"|23.09 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.28 |'''1''' {{increase}} 1 |12.29 |'''1''' {{steady}} |13.58 |'''1''' {{steady}} |12.69 |'''1''' {{increase}} 1 |11.03 |0 {{decrease}} 1 |14.04 |'''1''' {{decrease}} 1 |'''7''' |- |align="left"|Taobh na Banna |23.85 |'''2''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |8.75 |0 {{steady}} |bgcolor="#D1E5FA"|39.54 |bgcolor="#D1E5FA"|'''2''' {{steady}} |14.72 |'''1''' {{steady}} |2.40 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''6''' |- |align="left"|Bráid |bgcolor="#D46A4C"|35.31 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{decrease}} 1 |18.68 |'''1''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |21.51 |'''2''' {{steady}} |13.76 |'''1''' {{increase}} 1 |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''7''' |- |align="left"|Caisleán Charraig |bgcolor="#D46A4C"|39.22 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |23.30 |'''2''' {{steady}} |25.70 |'''1''' {{steady}} |6.99 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |4.79 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Bóthar an Chósta |bgcolor="#D46A4C"|32.65 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.3 |'''1''' {{steady}} |26.23 |'''1''' {{steady}} |5.79 |0 {{steady}} |20.08 |'''1''' {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |1.95 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Cnoc Each |bgcolor="#D46A4C"|31.99 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |19.04 |'''1''' {{steady}} |25.53 |'''1''' {{steady}} |5.37 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |18.07 |'''1''' {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Loch Latharna |32.15 |'''2''' {{steady}} |25.27 |'''1''' {{steady}} |bgcolor="#F6CB2F"|32.56 |bgcolor="#F6CB2F"|'''2''' {{steady}} |6.67 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |3.35 |0 {{steady}} |'''5''' |- class="unsortable" class="sortbottom" style="background:#C9C9C9" |align="left"| '''Iomlán''' |'''30.90''' |'''14''' {{decrease}} 1 |'''17.33''' |'''8''' {{increase}} 1 |'''18.93''' |'''7''' {{steady}} |'''15.92''' |'''5''' {{steady}} |'''9.29''' |'''4''' {{increase}} 2 |'''2.01''' |'''0''' {{decrease}} 1 |'''5.60''' |'''2''' {{decrease}} 1 |'''40''' |- |} ==Torthaí na ndúichí== ===An Baile Meánach === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| An Baile Meánach - 7 suíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||'''Rodney Quigley*'''|| 14.02% ||'''1,023'''|| || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Matthew Armstrong*'''|| 13.58% ||991|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Colin Crawford †'''|| 13.28% ||'''969'''|| || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Bréanainn Lyness]]'''|| 12.69%|| '''926 '''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Reuben Glover'''|| 12.51% ||'''913'''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''John Hyland* †'''|| 12.29%|| 897 ||'''913.80 '''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Lawrie Philpott ‡'''|| 6.33% ||462 ||514.64 ||831.80 ||'''906.90''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Eugene Reid* ||11.03% ||805 ||816.62 ||820.04 ||822.84 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || Andrew Wright ||4.25% ||310 ||337.58|| || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 16,173''' Bailí:'''7,296 ''' Millte:''' 40''' Cuóta:'''913''' Vótóirí:''' 7,336 (45.55%) |} ===Taobh na Banna=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Taobh na Banna- 6 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''[[Timothy Gaston]]* †'''|| 16.72% ||'''1,468'''|| || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Stewart McDonald*'''|| 16.42% ||'''1,442'''|| || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''Ian Friary*'''|| 14.72% ||'''1,292 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Thomas Gordon*'''|| 14.31% ||'''1,256'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Tyler Hoey '''||9.54% ||838 ||865.45 ||867.45 ||892.28 ||892.43 ||'''1,295.83''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Jackson Minford'''|| 10.74% ||943 ||957.1 ||965.1 ||983.69 ||984.14 ||'''1,238.67''' |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||Jack Gibson|| 8.75% ||768 ||773.25 ||961.25 ||965.02 ||994.63 ||1,015.02 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Anna Henry ||6.40% ||562 ||727.75 ||728.9 ||862.54 ||862.75 || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Morgan Murphy ||2.40%|| 211 ||211.15 || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 15,197''' Bailí:'''8,780''' Millte:''' 82''' Cuóta:'''1,225''' Vótóirí:''' 8,862 (58.31%) |} ===Bráid=== ===Caisleán Charraig=== ===Bóthar an Chósta === ===Cnoc Each=== ===Loch Latharna=== == Athruithe i rith an téarma == ===† Comhthofa=== ===‡ Athruithe ceangail === == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023]] q0sp0og6mvicbsow3fe2l2vvgfv54yj 1330158 1330144 2026-10-19T13:31:16Z Conradder 34685 /* Bráid */ 1330158 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Toghchán Chomhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir''' ar 18 Bealtaine 2023, le gach dara [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023|Toghcháin Áitiúla]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. Cuireadh moill coicís ar an toghchán chun comhthráth a sheachaint leis [[Corónú Shéarlais III agus Camilla|an chorónú]]. Toghadh 40 ar [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|an chomhairle]] trí [[Aonvóta inaistrithe]] == Torthaí == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; margin-bottom: 10px;" ! colspan="10" | Toradh Toghcháin 2023 in [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|Aontroim Láir agus Thoir]] |- ! colspan ="2" |Páirtí ! Suíocháin ! Méaduithe ! Caillteanais ! Glan-mhéadú <br/>nó caillteanas ! Suíocháin % ! Vótaí % ! Vótaí ! +/− |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | | [[PAD]] ||14|| 0||1 ||{{decrease}}1 ||32.50 ||'''30.90''' ||'''15,627'''||{{decrease}}1.08 |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | | [[PAU]] ||8 ||1 ||0 ||{{increase}}1 ||20.00||17.33||8,764||{{decrease}}4.73 |- ! style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | | [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||7 ||0 ||0 ||{{steady}}0 ||17.50||18.93||9,571||{{increase}}3.11 |- ! style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};" | | [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|GTA]] ||5|| 0 ||0 ||{{steady}}0|| 12.50||15.92||8,050||{{increase}}0.70 |- ! style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | | [[Sinn Féin]] ||4 ||2 ||0 ||{{increase}}2 ||10.00||9.29||4,700||{{increase}}2.89 |- ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | | [[Neamhspleáchas (polaitíocht)|Neamhspleáchas]] ||2 ||0 ||1 ||{{decrease}}1 ||5.00||4.36||2,205||{{decrease}}3.89 |- ! style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | | [[PSDLO]] ||0 ||0 ||1 || {{decrease}}1 ||0.00||2.01||1,016||{{increase}}0.20 |- ! style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | | [[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas TÉ]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.92 ||464||{{increase}}0.37 |- ! style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | | [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.32 ||164||{{decrease}}0.33 |- ! colspan ="2" | Iomlán: || 40 || || || || || || 50,571|| |- |} <small>'''Nóta''': Is iad "vótaí" an chéad rogha vótaí</small> ==Achoimre dhúiche== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- class="unsortable" align="centre" !rowspan=2 align="left"|Ceantar ! % <br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> !rowspan=2|Iomlán<br />Comhairleoirí<br /> |- class="unsortable" align="center" ! colspan=2| PAD ! colspan=2 | PAU ! colspan=2 | PCTÉ !colspan=2 | GTA !colspan=2 | Sinn Féin !colspan=2 | PSDLO !colspan=2 | Neamhspleách <br/> agus eile |- |align="left"|An Baile Meánach |bgcolor="#D46A4C"|23.09 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.28 |'''1''' {{increase}} 1 |12.29 |'''1''' {{steady}} |13.58 |'''1''' {{steady}} |12.69 |'''1''' {{increase}} 1 |11.03 |0 {{decrease}} 1 |14.04 |'''1''' {{decrease}} 1 |'''7''' |- |align="left"|Taobh na Banna |23.85 |'''2''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |8.75 |0 {{steady}} |bgcolor="#D1E5FA"|39.54 |bgcolor="#D1E5FA"|'''2''' {{steady}} |14.72 |'''1''' {{steady}} |2.40 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''6''' |- |align="left"|Bráid |bgcolor="#D46A4C"|35.31 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{decrease}} 1 |18.68 |'''1''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |21.51 |'''2''' {{steady}} |13.76 |'''1''' {{increase}} 1 |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''7''' |- |align="left"|Caisleán Charraig |bgcolor="#D46A4C"|39.22 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |23.30 |'''2''' {{steady}} |25.70 |'''1''' {{steady}} |6.99 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |4.79 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Bóthar an Chósta |bgcolor="#D46A4C"|32.65 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.3 |'''1''' {{steady}} |26.23 |'''1''' {{steady}} |5.79 |0 {{steady}} |20.08 |'''1''' {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |1.95 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Cnoc Each |bgcolor="#D46A4C"|31.99 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |19.04 |'''1''' {{steady}} |25.53 |'''1''' {{steady}} |5.37 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |18.07 |'''1''' {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Loch Latharna |32.15 |'''2''' {{steady}} |25.27 |'''1''' {{steady}} |bgcolor="#F6CB2F"|32.56 |bgcolor="#F6CB2F"|'''2''' {{steady}} |6.67 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |3.35 |0 {{steady}} |'''5''' |- class="unsortable" class="sortbottom" style="background:#C9C9C9" |align="left"| '''Iomlán''' |'''30.90''' |'''14''' {{decrease}} 1 |'''17.33''' |'''8''' {{increase}} 1 |'''18.93''' |'''7''' {{steady}} |'''15.92''' |'''5''' {{steady}} |'''9.29''' |'''4''' {{increase}} 2 |'''2.01''' |'''0''' {{decrease}} 1 |'''5.60''' |'''2''' {{decrease}} 1 |'''40''' |- |} ==Torthaí na ndúichí== ===An Baile Meánach === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| An Baile Meánach - 7 suíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||'''Rodney Quigley*'''|| 14.02% ||'''1,023'''|| || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Matthew Armstrong*'''|| 13.58% ||991|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Colin Crawford †'''|| 13.28% ||'''969'''|| || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Bréanainn Lyness]]'''|| 12.69%|| '''926 '''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Reuben Glover'''|| 12.51% ||'''913'''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''John Hyland* †'''|| 12.29%|| 897 ||'''913.80 '''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Lawrie Philpott ‡'''|| 6.33% ||462 ||514.64 ||831.80 ||'''906.90''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Eugene Reid* ||11.03% ||805 ||816.62 ||820.04 ||822.84 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || Andrew Wright ||4.25% ||310 ||337.58|| || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 16,173''' Bailí:'''7,296 ''' Millte:''' 40''' Cuóta:'''913''' Vótóirí:''' 7,336 (45.55%) |} ===Taobh na Banna=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Taobh na Banna- 6 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''[[Timothy Gaston]]* †'''|| 16.72% ||'''1,468'''|| || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Stewart McDonald*'''|| 16.42% ||'''1,442'''|| || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''Ian Friary*'''|| 14.72% ||'''1,292 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Thomas Gordon*'''|| 14.31% ||'''1,256'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Tyler Hoey '''||9.54% ||838 ||865.45 ||867.45 ||892.28 ||892.43 ||'''1,295.83''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Jackson Minford'''|| 10.74% ||943 ||957.1 ||965.1 ||983.69 ||984.14 ||'''1,238.67''' |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||Jack Gibson|| 8.75% ||768 ||773.25 ||961.25 ||965.02 ||994.63 ||1,015.02 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Anna Henry ||6.40% ||562 ||727.75 ||728.9 ||862.54 ||862.75 || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Morgan Murphy ||2.40%|| 211 ||211.15 || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 15,197''' Bailí:'''8,780''' Millte:''' 82''' Cuóta:'''1,225''' Vótóirí:''' 8,862 (58.31%) |} ===Bráid=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Bráid - 7 suíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7!! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''Archie Rae'''||13.76% ||'''1,302''' || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Beth Adger* †'''|| 13.17% ||'''1,246 '''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''William McCaughey*'''|| 12.93% ||'''1,224'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Christopher Jamieson*'''|| 12.63% ||'''1,195'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Alan Barr'''|| 11.18% ||1,058 ||1,059.4 ||'''1,612.4 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Chelsea Harwood'''|| 10.74% ||1,016 ||1,121.6 ||1,146.1 ||1,232.1 || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Matthew Warwick'''|| 8.88% ||840 ||840.5 ||940.5 ||1,128.5 ||1,134.95 ||1,146.95 ||1,152.17 ||'''1,162.63''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || Julie Philpott ||9.21% ||872 ||872.2 ||893.2 ||1,045.2 ||1,098.6 ||1,120.6 ||1,150.87 ||1,152.04 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||Keith Turner* ||7.50%|| 710 ||710.9|| || || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 17,809''' Bailí:'''9,463''' Millte:''' 89''' Cuóta:'''1,183''' Vótóirí:''' 9,552 (53.64%) |} ===Caisleán Charraig=== ===Bóthar an Chósta === ===Cnoc Each=== ===Loch Latharna=== == Athruithe i rith an téarma == ===† Comhthofa=== ===‡ Athruithe ceangail === == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023]] pvctwj63pnrs4yt8pa2656kvu42rw5t 1330203 1330158 2026-10-19T20:22:38Z Conradder 34685 /* Caisleán Charraig */ 1330203 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Toghchán Chomhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir''' ar 18 Bealtaine 2023, le gach dara [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023|Toghcháin Áitiúla]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. Cuireadh moill coicís ar an toghchán chun comhthráth a sheachaint leis [[Corónú Shéarlais III agus Camilla|an chorónú]]. Toghadh 40 ar [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|an chomhairle]] trí [[Aonvóta inaistrithe]] == Torthaí == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; margin-bottom: 10px;" ! colspan="10" | Toradh Toghcháin 2023 in [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|Aontroim Láir agus Thoir]] |- ! colspan ="2" |Páirtí ! Suíocháin ! Méaduithe ! Caillteanais ! Glan-mhéadú <br/>nó caillteanas ! Suíocháin % ! Vótaí % ! Vótaí ! +/− |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | | [[PAD]] ||14|| 0||1 ||{{decrease}}1 ||32.50 ||'''30.90''' ||'''15,627'''||{{decrease}}1.08 |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | | [[PAU]] ||8 ||1 ||0 ||{{increase}}1 ||20.00||17.33||8,764||{{decrease}}4.73 |- ! style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | | [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||7 ||0 ||0 ||{{steady}}0 ||17.50||18.93||9,571||{{increase}}3.11 |- ! style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};" | | [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|GTA]] ||5|| 0 ||0 ||{{steady}}0|| 12.50||15.92||8,050||{{increase}}0.70 |- ! style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | | [[Sinn Féin]] ||4 ||2 ||0 ||{{increase}}2 ||10.00||9.29||4,700||{{increase}}2.89 |- ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | | [[Neamhspleáchas (polaitíocht)|Neamhspleáchas]] ||2 ||0 ||1 ||{{decrease}}1 ||5.00||4.36||2,205||{{decrease}}3.89 |- ! style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | | [[PSDLO]] ||0 ||0 ||1 || {{decrease}}1 ||0.00||2.01||1,016||{{increase}}0.20 |- ! style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | | [[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas TÉ]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.92 ||464||{{increase}}0.37 |- ! style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | | [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.32 ||164||{{decrease}}0.33 |- ! colspan ="2" | Iomlán: || 40 || || || || || || 50,571|| |- |} <small>'''Nóta''': Is iad "vótaí" an chéad rogha vótaí</small> ==Achoimre dhúiche== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- class="unsortable" align="centre" !rowspan=2 align="left"|Ceantar ! % <br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> !rowspan=2|Iomlán<br />Comhairleoirí<br /> |- class="unsortable" align="center" ! colspan=2| PAD ! colspan=2 | PAU ! colspan=2 | PCTÉ !colspan=2 | GTA !colspan=2 | Sinn Féin !colspan=2 | PSDLO !colspan=2 | Neamhspleách <br/> agus eile |- |align="left"|An Baile Meánach |bgcolor="#D46A4C"|23.09 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.28 |'''1''' {{increase}} 1 |12.29 |'''1''' {{steady}} |13.58 |'''1''' {{steady}} |12.69 |'''1''' {{increase}} 1 |11.03 |0 {{decrease}} 1 |14.04 |'''1''' {{decrease}} 1 |'''7''' |- |align="left"|Taobh na Banna |23.85 |'''2''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |8.75 |0 {{steady}} |bgcolor="#D1E5FA"|39.54 |bgcolor="#D1E5FA"|'''2''' {{steady}} |14.72 |'''1''' {{steady}} |2.40 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''6''' |- |align="left"|Bráid |bgcolor="#D46A4C"|35.31 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{decrease}} 1 |18.68 |'''1''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |21.51 |'''2''' {{steady}} |13.76 |'''1''' {{increase}} 1 |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''7''' |- |align="left"|Caisleán Charraig |bgcolor="#D46A4C"|39.22 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |23.30 |'''2''' {{steady}} |25.70 |'''1''' {{steady}} |6.99 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |4.79 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Bóthar an Chósta |bgcolor="#D46A4C"|32.65 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.3 |'''1''' {{steady}} |26.23 |'''1''' {{steady}} |5.79 |0 {{steady}} |20.08 |'''1''' {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |1.95 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Cnoc Each |bgcolor="#D46A4C"|31.99 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |19.04 |'''1''' {{steady}} |25.53 |'''1''' {{steady}} |5.37 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |18.07 |'''1''' {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Loch Latharna |32.15 |'''2''' {{steady}} |25.27 |'''1''' {{steady}} |bgcolor="#F6CB2F"|32.56 |bgcolor="#F6CB2F"|'''2''' {{steady}} |6.67 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |3.35 |0 {{steady}} |'''5''' |- class="unsortable" class="sortbottom" style="background:#C9C9C9" |align="left"| '''Iomlán''' |'''30.90''' |'''14''' {{decrease}} 1 |'''17.33''' |'''8''' {{increase}} 1 |'''18.93''' |'''7''' {{steady}} |'''15.92''' |'''5''' {{steady}} |'''9.29''' |'''4''' {{increase}} 2 |'''2.01''' |'''0''' {{decrease}} 1 |'''5.60''' |'''2''' {{decrease}} 1 |'''40''' |- |} ==Torthaí na ndúichí== ===An Baile Meánach === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| An Baile Meánach - 7 suíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||'''Rodney Quigley*'''|| 14.02% ||'''1,023'''|| || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Matthew Armstrong*'''|| 13.58% ||991|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Colin Crawford †'''|| 13.28% ||'''969'''|| || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Bréanainn Lyness]]'''|| 12.69%|| '''926 '''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Reuben Glover'''|| 12.51% ||'''913'''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''John Hyland* †'''|| 12.29%|| 897 ||'''913.80 '''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Lawrie Philpott ‡'''|| 6.33% ||462 ||514.64 ||831.80 ||'''906.90''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Eugene Reid* ||11.03% ||805 ||816.62 ||820.04 ||822.84 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || Andrew Wright ||4.25% ||310 ||337.58|| || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 16,173''' Bailí:'''7,296 ''' Millte:''' 40''' Cuóta:'''913''' Vótóirí:''' 7,336 (45.55%) |} ===Taobh na Banna=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Taobh na Banna- 6 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''[[Timothy Gaston]]* †'''|| 16.72% ||'''1,468'''|| || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Stewart McDonald*'''|| 16.42% ||'''1,442'''|| || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''Ian Friary*'''|| 14.72% ||'''1,292 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Thomas Gordon*'''|| 14.31% ||'''1,256'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Tyler Hoey '''||9.54% ||838 ||865.45 ||867.45 ||892.28 ||892.43 ||'''1,295.83''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Jackson Minford'''|| 10.74% ||943 ||957.1 ||965.1 ||983.69 ||984.14 ||'''1,238.67''' |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||Jack Gibson|| 8.75% ||768 ||773.25 ||961.25 ||965.02 ||994.63 ||1,015.02 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Anna Henry ||6.40% ||562 ||727.75 ||728.9 ||862.54 ||862.75 || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Morgan Murphy ||2.40%|| 211 ||211.15 || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 15,197''' Bailí:'''8,780''' Millte:''' 82''' Cuóta:'''1,225''' Vótóirí:''' 8,862 (58.31%) |} ===Bráid=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Bráid - 7 suíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7!! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''Archie Rae'''||13.76% ||'''1,302''' || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Beth Adger* †'''|| 13.17% ||'''1,246 '''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''William McCaughey*'''|| 12.93% ||'''1,224'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Christopher Jamieson*'''|| 12.63% ||'''1,195'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Alan Barr'''|| 11.18% ||1,058 ||1,059.4 ||'''1,612.4 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Chelsea Harwood'''|| 10.74% ||1,016 ||1,121.6 ||1,146.1 ||1,232.1 || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Matthew Warwick'''|| 8.88% ||840 ||840.5 ||940.5 ||1,128.5 ||1,134.95 ||1,146.95 ||1,152.17 ||'''1,162.63''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || Julie Philpott ||9.21% ||872 ||872.2 ||893.2 ||1,045.2 ||1,098.6 ||1,120.6 ||1,150.87 ||1,152.04 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||Keith Turner* ||7.50%|| 710 ||710.9|| || || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 17,809''' Bailí:'''9,463''' Millte:''' 89''' Cuóta:'''1,183''' Vótóirí:''' 9,552 (53.64%) |} ===Caisleán Charraig=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Caisleán Charraig - 5 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Lauren Gray*'''|| 25.70% ||'''1,607 '''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Cheryl Brownlee]]* †'''|| 18.45% ||'''1,154'''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Billy Ashe*'''|| 16.47% ||1,030 ||'''1,047.48'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Robin Stewart*'''|| 12.01% ||751 ||874.50 ||883.50 ||926.39 ||1,021.01 ||'''1,048.01 ''' || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Bethany Ferris'''|| 11.29% ||706 ||813.92 ||823.91 ||849.54 ||936.77 ||973.77 ||'''1,070.67''' |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Frances Henderson ||6.99% ||437 ||446.1 ||455.57 ||501.56 ||611.29 ||617.29 ||629.07 |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]]||Jenny Hutchinson ||2.17% ||136 ||420.62 ||421.88 ||425.87 ||426.97 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || John McDermott*|| 4.30% ||269 ||272.04 ||337.83 ||373.08|| || || |- | style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | || [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]] || Jim McCaw ||2.62% ||164 ||169.32 ||175.44 || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 13,886''' Bailí:'''6,254''' Millte:''' 71''' Cuóta:'''1,043''' Vótóirí:'''6,325 (45.54%) |} ===Bóthar an Chósta === ===Cnoc Each=== ===Loch Latharna=== == Athruithe i rith an téarma == ===† Comhthofa=== ===‡ Athruithe ceangail === == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023]] l6f20zsqkpviltm8zyqatd2nx8chceb 1330204 1330203 2026-10-19T20:33:53Z Conradder 34685 /* Bóthar an Chósta */ 1330204 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Toghchán Chomhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir''' ar 18 Bealtaine 2023, le gach dara [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023|Toghcháin Áitiúla]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. Cuireadh moill coicís ar an toghchán chun comhthráth a sheachaint leis [[Corónú Shéarlais III agus Camilla|an chorónú]]. Toghadh 40 ar [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|an chomhairle]] trí [[Aonvóta inaistrithe]] == Torthaí == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; margin-bottom: 10px;" ! colspan="10" | Toradh Toghcháin 2023 in [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|Aontroim Láir agus Thoir]] |- ! colspan ="2" |Páirtí ! Suíocháin ! Méaduithe ! Caillteanais ! Glan-mhéadú <br/>nó caillteanas ! Suíocháin % ! Vótaí % ! Vótaí ! +/− |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | | [[PAD]] ||14|| 0||1 ||{{decrease}}1 ||32.50 ||'''30.90''' ||'''15,627'''||{{decrease}}1.08 |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | | [[PAU]] ||8 ||1 ||0 ||{{increase}}1 ||20.00||17.33||8,764||{{decrease}}4.73 |- ! style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | | [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||7 ||0 ||0 ||{{steady}}0 ||17.50||18.93||9,571||{{increase}}3.11 |- ! style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};" | | [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|GTA]] ||5|| 0 ||0 ||{{steady}}0|| 12.50||15.92||8,050||{{increase}}0.70 |- ! style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | | [[Sinn Féin]] ||4 ||2 ||0 ||{{increase}}2 ||10.00||9.29||4,700||{{increase}}2.89 |- ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | | [[Neamhspleáchas (polaitíocht)|Neamhspleáchas]] ||2 ||0 ||1 ||{{decrease}}1 ||5.00||4.36||2,205||{{decrease}}3.89 |- ! style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | | [[PSDLO]] ||0 ||0 ||1 || {{decrease}}1 ||0.00||2.01||1,016||{{increase}}0.20 |- ! style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | | [[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas TÉ]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.92 ||464||{{increase}}0.37 |- ! style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | | [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.32 ||164||{{decrease}}0.33 |- ! colspan ="2" | Iomlán: || 40 || || || || || || 50,571|| |- |} <small>'''Nóta''': Is iad "vótaí" an chéad rogha vótaí</small> ==Achoimre dhúiche== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- class="unsortable" align="centre" !rowspan=2 align="left"|Ceantar ! % <br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> !rowspan=2|Iomlán<br />Comhairleoirí<br /> |- class="unsortable" align="center" ! colspan=2| PAD ! colspan=2 | PAU ! colspan=2 | PCTÉ !colspan=2 | GTA !colspan=2 | Sinn Féin !colspan=2 | PSDLO !colspan=2 | Neamhspleách <br/> agus eile |- |align="left"|An Baile Meánach |bgcolor="#D46A4C"|23.09 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.28 |'''1''' {{increase}} 1 |12.29 |'''1''' {{steady}} |13.58 |'''1''' {{steady}} |12.69 |'''1''' {{increase}} 1 |11.03 |0 {{decrease}} 1 |14.04 |'''1''' {{decrease}} 1 |'''7''' |- |align="left"|Taobh na Banna |23.85 |'''2''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |8.75 |0 {{steady}} |bgcolor="#D1E5FA"|39.54 |bgcolor="#D1E5FA"|'''2''' {{steady}} |14.72 |'''1''' {{steady}} |2.40 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''6''' |- |align="left"|Bráid |bgcolor="#D46A4C"|35.31 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{decrease}} 1 |18.68 |'''1''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |21.51 |'''2''' {{steady}} |13.76 |'''1''' {{increase}} 1 |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''7''' |- |align="left"|Caisleán Charraig |bgcolor="#D46A4C"|39.22 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |23.30 |'''2''' {{steady}} |25.70 |'''1''' {{steady}} |6.99 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |4.79 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Bóthar an Chósta |bgcolor="#D46A4C"|32.65 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.3 |'''1''' {{steady}} |26.23 |'''1''' {{steady}} |5.79 |0 {{steady}} |20.08 |'''1''' {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |1.95 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Cnoc Each |bgcolor="#D46A4C"|31.99 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |19.04 |'''1''' {{steady}} |25.53 |'''1''' {{steady}} |5.37 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |18.07 |'''1''' {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Loch Latharna |32.15 |'''2''' {{steady}} |25.27 |'''1''' {{steady}} |bgcolor="#F6CB2F"|32.56 |bgcolor="#F6CB2F"|'''2''' {{steady}} |6.67 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |3.35 |0 {{steady}} |'''5''' |- class="unsortable" class="sortbottom" style="background:#C9C9C9" |align="left"| '''Iomlán''' |'''30.90''' |'''14''' {{decrease}} 1 |'''17.33''' |'''8''' {{increase}} 1 |'''18.93''' |'''7''' {{steady}} |'''15.92''' |'''5''' {{steady}} |'''9.29''' |'''4''' {{increase}} 2 |'''2.01''' |'''0''' {{decrease}} 1 |'''5.60''' |'''2''' {{decrease}} 1 |'''40''' |- |} ==Torthaí na ndúichí== ===An Baile Meánach === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| An Baile Meánach - 7 suíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||'''Rodney Quigley*'''|| 14.02% ||'''1,023'''|| || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Matthew Armstrong*'''|| 13.58% ||991|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Colin Crawford †'''|| 13.28% ||'''969'''|| || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Bréanainn Lyness]]'''|| 12.69%|| '''926 '''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Reuben Glover'''|| 12.51% ||'''913'''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''John Hyland* †'''|| 12.29%|| 897 ||'''913.80 '''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Lawrie Philpott ‡'''|| 6.33% ||462 ||514.64 ||831.80 ||'''906.90''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Eugene Reid* ||11.03% ||805 ||816.62 ||820.04 ||822.84 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || Andrew Wright ||4.25% ||310 ||337.58|| || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 16,173''' Bailí:'''7,296 ''' Millte:''' 40''' Cuóta:'''913''' Vótóirí:''' 7,336 (45.55%) |} ===Taobh na Banna=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Taobh na Banna- 6 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''[[Timothy Gaston]]* †'''|| 16.72% ||'''1,468'''|| || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Stewart McDonald*'''|| 16.42% ||'''1,442'''|| || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''Ian Friary*'''|| 14.72% ||'''1,292 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Thomas Gordon*'''|| 14.31% ||'''1,256'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Tyler Hoey '''||9.54% ||838 ||865.45 ||867.45 ||892.28 ||892.43 ||'''1,295.83''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Jackson Minford'''|| 10.74% ||943 ||957.1 ||965.1 ||983.69 ||984.14 ||'''1,238.67''' |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||Jack Gibson|| 8.75% ||768 ||773.25 ||961.25 ||965.02 ||994.63 ||1,015.02 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Anna Henry ||6.40% ||562 ||727.75 ||728.9 ||862.54 ||862.75 || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Morgan Murphy ||2.40%|| 211 ||211.15 || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 15,197''' Bailí:'''8,780''' Millte:''' 82''' Cuóta:'''1,225''' Vótóirí:''' 8,862 (58.31%) |} ===Bráid=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Bráid - 7 suíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7!! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''Archie Rae'''||13.76% ||'''1,302''' || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Beth Adger* †'''|| 13.17% ||'''1,246 '''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''William McCaughey*'''|| 12.93% ||'''1,224'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Christopher Jamieson*'''|| 12.63% ||'''1,195'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Alan Barr'''|| 11.18% ||1,058 ||1,059.4 ||'''1,612.4 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Chelsea Harwood'''|| 10.74% ||1,016 ||1,121.6 ||1,146.1 ||1,232.1 || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Matthew Warwick'''|| 8.88% ||840 ||840.5 ||940.5 ||1,128.5 ||1,134.95 ||1,146.95 ||1,152.17 ||'''1,162.63''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || Julie Philpott ||9.21% ||872 ||872.2 ||893.2 ||1,045.2 ||1,098.6 ||1,120.6 ||1,150.87 ||1,152.04 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||Keith Turner* ||7.50%|| 710 ||710.9|| || || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 17,809''' Bailí:'''9,463''' Millte:''' 89''' Cuóta:'''1,183''' Vótóirí:''' 9,552 (53.64%) |} ===Caisleán Charraig=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Caisleán Charraig - 5 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Lauren Gray*'''|| 25.70% ||'''1,607 '''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Cheryl Brownlee]]* †'''|| 18.45% ||'''1,154'''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Billy Ashe*'''|| 16.47% ||1,030 ||'''1,047.48'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Robin Stewart*'''|| 12.01% ||751 ||874.50 ||883.50 ||926.39 ||1,021.01 ||'''1,048.01 ''' || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Bethany Ferris'''|| 11.29% ||706 ||813.92 ||823.91 ||849.54 ||936.77 ||973.77 ||'''1,070.67''' |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Frances Henderson ||6.99% ||437 ||446.1 ||455.57 ||501.56 ||611.29 ||617.29 ||629.07 |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]]||Jenny Hutchinson ||2.17% ||136 ||420.62 ||421.88 ||425.87 ||426.97 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || John McDermott*|| 4.30% ||269 ||272.04 ||337.83 ||373.08|| || || |- | style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | || [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]] || Jim McCaw ||2.62% ||164 ||169.32 ||175.44 || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 13,886''' Bailí:'''6,254''' Millte:''' 71''' Cuóta:'''1,043''' Vótóirí:'''6,325 (45.54%) |} ===Bóthar an Chósta === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Bóthar an Chósta - 5 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''James McKeown*'''|| 20.08% ||'''1,180 '''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Andrew Clarke*'''|| 18.90% ||'''1,111'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Gerardine Mulvenna*'''|| 18.61% ||'''1,094 '''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Angela Smyth*'''|| 13.75% ||808 ||808.42 ||905.33 ||912.76 ||914.06 ||977.37 ||'''1,199.37 '''|| |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Maureen Morrow*'''|| 7.78% ||457 ||463.93 ||477.02 ||489.49 ||493.69 ||705.44 ||828.91 ||'''1,006.91''' |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||Niamh Spurle ||7.62% ||448 ||587.65 ||588.31 ||678 ||776.9 ||795.02 ||800.35 ||801.35 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Wesley Stevenson ||5.79% ||340 ||340.21 ||347.36 ||351.99 ||352.19 ||383.74|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||Olivia Swan|| 5.55% ||326 ||326.63 ||329.38 ||337.38 ||339.68|| || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]]||Eddie Alcorn ||1.92% ||113 ||159.83 ||160.49|| || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 12,799''' Bailí:'''5,877''' Millte:''' 60''' Cuóta:'''980''' Vótóirí:'''5,937 (46.39%) |} ===Cnoc Each=== ===Loch Latharna=== == Athruithe i rith an téarma == ===† Comhthofa=== ===‡ Athruithe ceangail === == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023]] 150mr52qru2jrp2svmf2ua2dzmh1tkz 1330235 1330204 2026-10-20T09:27:23Z Conradder 34685 /* Cnoc Each */ 1330235 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Toghchán Chomhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir''' ar 18 Bealtaine 2023, le gach dara [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023|Toghcháin Áitiúla]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. Cuireadh moill coicís ar an toghchán chun comhthráth a sheachaint leis [[Corónú Shéarlais III agus Camilla|an chorónú]]. Toghadh 40 ar [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|an chomhairle]] trí [[Aonvóta inaistrithe]] == Torthaí == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; margin-bottom: 10px;" ! colspan="10" | Toradh Toghcháin 2023 in [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|Aontroim Láir agus Thoir]] |- ! colspan ="2" |Páirtí ! Suíocháin ! Méaduithe ! Caillteanais ! Glan-mhéadú <br/>nó caillteanas ! Suíocháin % ! Vótaí % ! Vótaí ! +/− |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | | [[PAD]] ||14|| 0||1 ||{{decrease}}1 ||32.50 ||'''30.90''' ||'''15,627'''||{{decrease}}1.08 |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | | [[PAU]] ||8 ||1 ||0 ||{{increase}}1 ||20.00||17.33||8,764||{{decrease}}4.73 |- ! style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | | [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||7 ||0 ||0 ||{{steady}}0 ||17.50||18.93||9,571||{{increase}}3.11 |- ! style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};" | | [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|GTA]] ||5|| 0 ||0 ||{{steady}}0|| 12.50||15.92||8,050||{{increase}}0.70 |- ! style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | | [[Sinn Féin]] ||4 ||2 ||0 ||{{increase}}2 ||10.00||9.29||4,700||{{increase}}2.89 |- ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | | [[Neamhspleáchas (polaitíocht)|Neamhspleáchas]] ||2 ||0 ||1 ||{{decrease}}1 ||5.00||4.36||2,205||{{decrease}}3.89 |- ! style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | | [[PSDLO]] ||0 ||0 ||1 || {{decrease}}1 ||0.00||2.01||1,016||{{increase}}0.20 |- ! style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | | [[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas TÉ]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.92 ||464||{{increase}}0.37 |- ! style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | | [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.32 ||164||{{decrease}}0.33 |- ! colspan ="2" | Iomlán: || 40 || || || || || || 50,571|| |- |} <small>'''Nóta''': Is iad "vótaí" an chéad rogha vótaí</small> ==Achoimre dhúiche== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- class="unsortable" align="centre" !rowspan=2 align="left"|Ceantar ! % <br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> !rowspan=2|Iomlán<br />Comhairleoirí<br /> |- class="unsortable" align="center" ! colspan=2| PAD ! colspan=2 | PAU ! colspan=2 | PCTÉ !colspan=2 | GTA !colspan=2 | Sinn Féin !colspan=2 | PSDLO !colspan=2 | Neamhspleách <br/> agus eile |- |align="left"|An Baile Meánach |bgcolor="#D46A4C"|23.09 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.28 |'''1''' {{increase}} 1 |12.29 |'''1''' {{steady}} |13.58 |'''1''' {{steady}} |12.69 |'''1''' {{increase}} 1 |11.03 |0 {{decrease}} 1 |14.04 |'''1''' {{decrease}} 1 |'''7''' |- |align="left"|Taobh na Banna |23.85 |'''2''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |8.75 |0 {{steady}} |bgcolor="#D1E5FA"|39.54 |bgcolor="#D1E5FA"|'''2''' {{steady}} |14.72 |'''1''' {{steady}} |2.40 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''6''' |- |align="left"|Bráid |bgcolor="#D46A4C"|35.31 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{decrease}} 1 |18.68 |'''1''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |21.51 |'''2''' {{steady}} |13.76 |'''1''' {{increase}} 1 |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''7''' |- |align="left"|Caisleán Charraig |bgcolor="#D46A4C"|39.22 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |23.30 |'''2''' {{steady}} |25.70 |'''1''' {{steady}} |6.99 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |4.79 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Bóthar an Chósta |bgcolor="#D46A4C"|32.65 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.3 |'''1''' {{steady}} |26.23 |'''1''' {{steady}} |5.79 |0 {{steady}} |20.08 |'''1''' {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |1.95 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Cnoc Each |bgcolor="#D46A4C"|31.99 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |19.04 |'''1''' {{steady}} |25.53 |'''1''' {{steady}} |5.37 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |18.07 |'''1''' {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Loch Latharna |32.15 |'''2''' {{steady}} |25.27 |'''1''' {{steady}} |bgcolor="#F6CB2F"|32.56 |bgcolor="#F6CB2F"|'''2''' {{steady}} |6.67 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |3.35 |0 {{steady}} |'''5''' |- class="unsortable" class="sortbottom" style="background:#C9C9C9" |align="left"| '''Iomlán''' |'''30.90''' |'''14''' {{decrease}} 1 |'''17.33''' |'''8''' {{increase}} 1 |'''18.93''' |'''7''' {{steady}} |'''15.92''' |'''5''' {{steady}} |'''9.29''' |'''4''' {{increase}} 2 |'''2.01''' |'''0''' {{decrease}} 1 |'''5.60''' |'''2''' {{decrease}} 1 |'''40''' |- |} ==Torthaí na ndúichí== ===An Baile Meánach === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| An Baile Meánach - 7 suíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||'''Rodney Quigley*'''|| 14.02% ||'''1,023'''|| || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Matthew Armstrong*'''|| 13.58% ||991|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Colin Crawford †'''|| 13.28% ||'''969'''|| || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Bréanainn Lyness]]'''|| 12.69%|| '''926 '''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Reuben Glover'''|| 12.51% ||'''913'''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''John Hyland* †'''|| 12.29%|| 897 ||'''913.80 '''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Lawrie Philpott ‡'''|| 6.33% ||462 ||514.64 ||831.80 ||'''906.90''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Eugene Reid* ||11.03% ||805 ||816.62 ||820.04 ||822.84 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || Andrew Wright ||4.25% ||310 ||337.58|| || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 16,173''' Bailí:'''7,296 ''' Millte:''' 40''' Cuóta:'''913''' Vótóirí:''' 7,336 (45.55%) |} ===Taobh na Banna=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Taobh na Banna- 6 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''[[Timothy Gaston]]* †'''|| 16.72% ||'''1,468'''|| || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Stewart McDonald*'''|| 16.42% ||'''1,442'''|| || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''Ian Friary*'''|| 14.72% ||'''1,292 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Thomas Gordon*'''|| 14.31% ||'''1,256'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Tyler Hoey '''||9.54% ||838 ||865.45 ||867.45 ||892.28 ||892.43 ||'''1,295.83''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Jackson Minford'''|| 10.74% ||943 ||957.1 ||965.1 ||983.69 ||984.14 ||'''1,238.67''' |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||Jack Gibson|| 8.75% ||768 ||773.25 ||961.25 ||965.02 ||994.63 ||1,015.02 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Anna Henry ||6.40% ||562 ||727.75 ||728.9 ||862.54 ||862.75 || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Morgan Murphy ||2.40%|| 211 ||211.15 || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 15,197''' Bailí:'''8,780''' Millte:''' 82''' Cuóta:'''1,225''' Vótóirí:''' 8,862 (58.31%) |} ===Bráid=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Bráid - 7 suíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7!! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''Archie Rae'''||13.76% ||'''1,302''' || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Beth Adger* †'''|| 13.17% ||'''1,246 '''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''William McCaughey*'''|| 12.93% ||'''1,224'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Christopher Jamieson*'''|| 12.63% ||'''1,195'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Alan Barr'''|| 11.18% ||1,058 ||1,059.4 ||'''1,612.4 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Chelsea Harwood'''|| 10.74% ||1,016 ||1,121.6 ||1,146.1 ||1,232.1 || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Matthew Warwick'''|| 8.88% ||840 ||840.5 ||940.5 ||1,128.5 ||1,134.95 ||1,146.95 ||1,152.17 ||'''1,162.63''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || Julie Philpott ||9.21% ||872 ||872.2 ||893.2 ||1,045.2 ||1,098.6 ||1,120.6 ||1,150.87 ||1,152.04 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||Keith Turner* ||7.50%|| 710 ||710.9|| || || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 17,809''' Bailí:'''9,463''' Millte:''' 89''' Cuóta:'''1,183''' Vótóirí:''' 9,552 (53.64%) |} ===Caisleán Charraig=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Caisleán Charraig - 5 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Lauren Gray*'''|| 25.70% ||'''1,607 '''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Cheryl Brownlee]]* †'''|| 18.45% ||'''1,154'''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Billy Ashe*'''|| 16.47% ||1,030 ||'''1,047.48'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Robin Stewart*'''|| 12.01% ||751 ||874.50 ||883.50 ||926.39 ||1,021.01 ||'''1,048.01 ''' || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Bethany Ferris'''|| 11.29% ||706 ||813.92 ||823.91 ||849.54 ||936.77 ||973.77 ||'''1,070.67''' |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Frances Henderson ||6.99% ||437 ||446.1 ||455.57 ||501.56 ||611.29 ||617.29 ||629.07 |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]]||Jenny Hutchinson ||2.17% ||136 ||420.62 ||421.88 ||425.87 ||426.97 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || John McDermott*|| 4.30% ||269 ||272.04 ||337.83 ||373.08|| || || |- | style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | || [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]] || Jim McCaw ||2.62% ||164 ||169.32 ||175.44 || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 13,886''' Bailí:'''6,254''' Millte:''' 71''' Cuóta:'''1,043''' Vótóirí:'''6,325 (45.54%) |} ===Bóthar an Chósta === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Bóthar an Chósta - 5 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''James McKeown*'''|| 20.08% ||'''1,180 '''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Andrew Clarke*'''|| 18.90% ||'''1,111'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Gerardine Mulvenna*'''|| 18.61% ||'''1,094 '''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Angela Smyth*'''|| 13.75% ||808 ||808.42 ||905.33 ||912.76 ||914.06 ||977.37 ||'''1,199.37 '''|| |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Maureen Morrow*'''|| 7.78% ||457 ||463.93 ||477.02 ||489.49 ||493.69 ||705.44 ||828.91 ||'''1,006.91''' |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||Niamh Spurle ||7.62% ||448 ||587.65 ||588.31 ||678 ||776.9 ||795.02 ||800.35 ||801.35 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Wesley Stevenson ||5.79% ||340 ||340.21 ||347.36 ||351.99 ||352.19 ||383.74|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||Olivia Swan|| 5.55% ||326 ||326.63 ||329.38 ||337.38 ||339.68|| || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]]||Eddie Alcorn ||1.92% ||113 ||159.83 ||160.49|| || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 12,799''' Bailí:'''5,877''' Millte:''' 60''' Cuóta:'''980''' Vótóirí:'''5,937 (46.39%) |} ===Cnoc Each=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Cnoc Each- 5 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||'''Bobby Hadden*'''|| 18.22%||'''1,182'''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Peter Johnston*'''|| 17.64% ||'''1,144 '''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Marc Collins*'''|| 14.35% ||931 ||957.19 ||'''1,191.19'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Andrew Wilson*'''|| 12.21% ||792 ||809.19 ||868.19 ||'''1,266.15''' || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Aaron Skinner'''|| 13.92% ||903 ||917.58 ||919.67 ||954.67 ||'''1,075.81''' |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||Noel Williams*|| 11.61% ||753 ||763.53 ||770.89 ||788.67 ||856.48 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||Gary McCabe ||6.68% ||433 ||446.23 ||478.23|| || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||James Strange ||5.37% ||348 ||358.53 || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 13,223''' Bailí:'''6,486''' Millte:''' 59''' Cuóta:'''1,082''' Vótóirí:''' 6,545 (49.50%) |} ===Loch Latharna=== == Athruithe i rith an téarma == ===† Comhthofa=== ===‡ Athruithe ceangail === == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023]] lziptpt258ggc75a32lg3unasl8zskv 1330236 1330235 2026-10-20T09:32:04Z Conradder 34685 /* Loch Latharna */ 1330236 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Toghchán Chomhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir''' ar 18 Bealtaine 2023, le gach dara [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023|Toghcháin Áitiúla]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. Cuireadh moill coicís ar an toghchán chun comhthráth a sheachaint leis [[Corónú Shéarlais III agus Camilla|an chorónú]]. Toghadh 40 ar [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|an chomhairle]] trí [[Aonvóta inaistrithe]] == Torthaí == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; margin-bottom: 10px;" ! colspan="10" | Toradh Toghcháin 2023 in [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|Aontroim Láir agus Thoir]] |- ! colspan ="2" |Páirtí ! Suíocháin ! Méaduithe ! Caillteanais ! Glan-mhéadú <br/>nó caillteanas ! Suíocháin % ! Vótaí % ! Vótaí ! +/− |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | | [[PAD]] ||14|| 0||1 ||{{decrease}}1 ||32.50 ||'''30.90''' ||'''15,627'''||{{decrease}}1.08 |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | | [[PAU]] ||8 ||1 ||0 ||{{increase}}1 ||20.00||17.33||8,764||{{decrease}}4.73 |- ! style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | | [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||7 ||0 ||0 ||{{steady}}0 ||17.50||18.93||9,571||{{increase}}3.11 |- ! style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};" | | [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|GTA]] ||5|| 0 ||0 ||{{steady}}0|| 12.50||15.92||8,050||{{increase}}0.70 |- ! style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | | [[Sinn Féin]] ||4 ||2 ||0 ||{{increase}}2 ||10.00||9.29||4,700||{{increase}}2.89 |- ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | | [[Neamhspleáchas (polaitíocht)|Neamhspleáchas]] ||2 ||0 ||1 ||{{decrease}}1 ||5.00||4.36||2,205||{{decrease}}3.89 |- ! style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | | [[PSDLO]] ||0 ||0 ||1 || {{decrease}}1 ||0.00||2.01||1,016||{{increase}}0.20 |- ! style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | | [[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas TÉ]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.92 ||464||{{increase}}0.37 |- ! style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | | [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.32 ||164||{{decrease}}0.33 |- ! colspan ="2" | Iomlán: || 40 || || || || || || 50,571|| |- |} <small>'''Nóta''': Is iad "vótaí" an chéad rogha vótaí</small> ==Achoimre dhúiche== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- class="unsortable" align="centre" !rowspan=2 align="left"|Ceantar ! % <br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> !rowspan=2|Iomlán<br />Comhairleoirí<br /> |- class="unsortable" align="center" ! colspan=2| PAD ! colspan=2 | PAU ! colspan=2 | PCTÉ !colspan=2 | GTA !colspan=2 | Sinn Féin !colspan=2 | PSDLO !colspan=2 | Neamhspleách <br/> agus eile |- |align="left"|An Baile Meánach |bgcolor="#D46A4C"|23.09 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.28 |'''1''' {{increase}} 1 |12.29 |'''1''' {{steady}} |13.58 |'''1''' {{steady}} |12.69 |'''1''' {{increase}} 1 |11.03 |0 {{decrease}} 1 |14.04 |'''1''' {{decrease}} 1 |'''7''' |- |align="left"|Taobh na Banna |23.85 |'''2''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |8.75 |0 {{steady}} |bgcolor="#D1E5FA"|39.54 |bgcolor="#D1E5FA"|'''2''' {{steady}} |14.72 |'''1''' {{steady}} |2.40 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''6''' |- |align="left"|Bráid |bgcolor="#D46A4C"|35.31 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{decrease}} 1 |18.68 |'''1''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |21.51 |'''2''' {{steady}} |13.76 |'''1''' {{increase}} 1 |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''7''' |- |align="left"|Caisleán Charraig |bgcolor="#D46A4C"|39.22 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |23.30 |'''2''' {{steady}} |25.70 |'''1''' {{steady}} |6.99 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |4.79 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Bóthar an Chósta |bgcolor="#D46A4C"|32.65 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.3 |'''1''' {{steady}} |26.23 |'''1''' {{steady}} |5.79 |0 {{steady}} |20.08 |'''1''' {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |1.95 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Cnoc Each |bgcolor="#D46A4C"|31.99 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |19.04 |'''1''' {{steady}} |25.53 |'''1''' {{steady}} |5.37 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |18.07 |'''1''' {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Loch Latharna |32.15 |'''2''' {{steady}} |25.27 |'''1''' {{steady}} |bgcolor="#F6CB2F"|32.56 |bgcolor="#F6CB2F"|'''2''' {{steady}} |6.67 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |3.35 |0 {{steady}} |'''5''' |- class="unsortable" class="sortbottom" style="background:#C9C9C9" |align="left"| '''Iomlán''' |'''30.90''' |'''14''' {{decrease}} 1 |'''17.33''' |'''8''' {{increase}} 1 |'''18.93''' |'''7''' {{steady}} |'''15.92''' |'''5''' {{steady}} |'''9.29''' |'''4''' {{increase}} 2 |'''2.01''' |'''0''' {{decrease}} 1 |'''5.60''' |'''2''' {{decrease}} 1 |'''40''' |- |} ==Torthaí na ndúichí== ===An Baile Meánach === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| An Baile Meánach - 7 suíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||'''Rodney Quigley*'''|| 14.02% ||'''1,023'''|| || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Matthew Armstrong*'''|| 13.58% ||991|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Colin Crawford †'''|| 13.28% ||'''969'''|| || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Bréanainn Lyness]]'''|| 12.69%|| '''926 '''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Reuben Glover'''|| 12.51% ||'''913'''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''John Hyland* †'''|| 12.29%|| 897 ||'''913.80 '''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Lawrie Philpott ‡'''|| 6.33% ||462 ||514.64 ||831.80 ||'''906.90''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Eugene Reid* ||11.03% ||805 ||816.62 ||820.04 ||822.84 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || Andrew Wright ||4.25% ||310 ||337.58|| || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 16,173''' Bailí:'''7,296 ''' Millte:''' 40''' Cuóta:'''913''' Vótóirí:''' 7,336 (45.55%) |} ===Taobh na Banna=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Taobh na Banna- 6 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''[[Timothy Gaston]]* †'''|| 16.72% ||'''1,468'''|| || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Stewart McDonald*'''|| 16.42% ||'''1,442'''|| || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''Ian Friary*'''|| 14.72% ||'''1,292 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Thomas Gordon*'''|| 14.31% ||'''1,256'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Tyler Hoey '''||9.54% ||838 ||865.45 ||867.45 ||892.28 ||892.43 ||'''1,295.83''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Jackson Minford'''|| 10.74% ||943 ||957.1 ||965.1 ||983.69 ||984.14 ||'''1,238.67''' |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||Jack Gibson|| 8.75% ||768 ||773.25 ||961.25 ||965.02 ||994.63 ||1,015.02 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Anna Henry ||6.40% ||562 ||727.75 ||728.9 ||862.54 ||862.75 || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Morgan Murphy ||2.40%|| 211 ||211.15 || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 15,197''' Bailí:'''8,780''' Millte:''' 82''' Cuóta:'''1,225''' Vótóirí:''' 8,862 (58.31%) |} ===Bráid=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Bráid - 7 suíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7!! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''Archie Rae'''||13.76% ||'''1,302''' || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Beth Adger* †'''|| 13.17% ||'''1,246 '''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''William McCaughey*'''|| 12.93% ||'''1,224'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Christopher Jamieson*'''|| 12.63% ||'''1,195'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Alan Barr'''|| 11.18% ||1,058 ||1,059.4 ||'''1,612.4 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Chelsea Harwood'''|| 10.74% ||1,016 ||1,121.6 ||1,146.1 ||1,232.1 || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Matthew Warwick'''|| 8.88% ||840 ||840.5 ||940.5 ||1,128.5 ||1,134.95 ||1,146.95 ||1,152.17 ||'''1,162.63''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || Julie Philpott ||9.21% ||872 ||872.2 ||893.2 ||1,045.2 ||1,098.6 ||1,120.6 ||1,150.87 ||1,152.04 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||Keith Turner* ||7.50%|| 710 ||710.9|| || || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 17,809''' Bailí:'''9,463''' Millte:''' 89''' Cuóta:'''1,183''' Vótóirí:''' 9,552 (53.64%) |} ===Caisleán Charraig=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Caisleán Charraig - 5 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Lauren Gray*'''|| 25.70% ||'''1,607 '''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Cheryl Brownlee]]* †'''|| 18.45% ||'''1,154'''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Billy Ashe*'''|| 16.47% ||1,030 ||'''1,047.48'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Robin Stewart*'''|| 12.01% ||751 ||874.50 ||883.50 ||926.39 ||1,021.01 ||'''1,048.01 ''' || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Bethany Ferris'''|| 11.29% ||706 ||813.92 ||823.91 ||849.54 ||936.77 ||973.77 ||'''1,070.67''' |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Frances Henderson ||6.99% ||437 ||446.1 ||455.57 ||501.56 ||611.29 ||617.29 ||629.07 |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]]||Jenny Hutchinson ||2.17% ||136 ||420.62 ||421.88 ||425.87 ||426.97 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || John McDermott*|| 4.30% ||269 ||272.04 ||337.83 ||373.08|| || || |- | style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | || [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]] || Jim McCaw ||2.62% ||164 ||169.32 ||175.44 || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 13,886''' Bailí:'''6,254''' Millte:''' 71''' Cuóta:'''1,043''' Vótóirí:'''6,325 (45.54%) |} ===Bóthar an Chósta === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Bóthar an Chósta - 5 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''James McKeown*'''|| 20.08% ||'''1,180 '''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Andrew Clarke*'''|| 18.90% ||'''1,111'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Gerardine Mulvenna*'''|| 18.61% ||'''1,094 '''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Angela Smyth*'''|| 13.75% ||808 ||808.42 ||905.33 ||912.76 ||914.06 ||977.37 ||'''1,199.37 '''|| |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Maureen Morrow*'''|| 7.78% ||457 ||463.93 ||477.02 ||489.49 ||493.69 ||705.44 ||828.91 ||'''1,006.91''' |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||Niamh Spurle ||7.62% ||448 ||587.65 ||588.31 ||678 ||776.9 ||795.02 ||800.35 ||801.35 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Wesley Stevenson ||5.79% ||340 ||340.21 ||347.36 ||351.99 ||352.19 ||383.74|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||Olivia Swan|| 5.55% ||326 ||326.63 ||329.38 ||337.38 ||339.68|| || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]]||Eddie Alcorn ||1.92% ||113 ||159.83 ||160.49|| || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 12,799''' Bailí:'''5,877''' Millte:''' 60''' Cuóta:'''980''' Vótóirí:'''5,937 (46.39%) |} ===Cnoc Each=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Cnoc Each- 5 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||'''Bobby Hadden*'''|| 18.22%||'''1,182'''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Peter Johnston*'''|| 17.64% ||'''1,144 '''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Marc Collins*'''|| 14.35% ||931 ||957.19 ||'''1,191.19'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Andrew Wilson*'''|| 12.21% ||792 ||809.19 ||868.19 ||'''1,266.15''' || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Aaron Skinner'''|| 13.92% ||903 ||917.58 ||919.67 ||954.67 ||'''1,075.81''' |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||Noel Williams*|| 11.61% ||753 ||763.53 ||770.89 ||788.67 ||856.48 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||Gary McCabe ||6.68% ||433 ||446.23 ||478.23|| || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||James Strange ||5.37% ||348 ||358.53 || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 13,223''' Bailí:'''6,486''' Millte:''' 59''' Cuóta:'''1,082''' Vótóirí:''' 6,545 (49.50%) |} ===Loch Latharna=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Loch Latharna- 5 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Maeve Donnelly*'''|| 21.69% ||'''1,389'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Gregg McKeen*'''|| 18.69% ||'''1,197 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Roy Beggs Jr'''|| 17.78% ||'''1,139'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Robert Logan*'''|| 10.87% ||696 ||996.15 ||'''1,165.15 '''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Paul Reid*'''||| 13.46% ||862 ||864.53 ||867.76 ||972.26 ||975.26 ||'''1,224.26''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||James Carson|| 7.49% ||480 ||485.06 ||500.90 ||506.70 ||563.70 ||692.70 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Ronnie Donnell ||6.67% ||427 ||427.23 ||433.69 ||441.69 ||444.69 || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]]||Philip Randle ||3.36% ||215 ||223.51 || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 13,774''' Bailí:'''6,405''' Millte:''' 108''' Cuóta:'''1,068''' Vótóirí:''' 6,513 (47.39%) |} == Athruithe i rith an téarma == ===† Comhthofa=== ===‡ Athruithe ceangail === == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023]] izzs2vmv1fr37ltpilh270aqbz5mc3q 1330238 1330236 2026-10-20T09:49:17Z Conradder 34685 /* Athruithe i rith an téarma */ 1330238 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''Toghchán Chomhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir''' ar 18 Bealtaine 2023, le gach dara [[Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023|Toghcháin Áitiúla]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. Cuireadh moill coicís ar an toghchán chun comhthráth a sheachaint leis [[Corónú Shéarlais III agus Camilla|an chorónú]]. Toghadh 40 ar [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|an chomhairle]] trí [[Aonvóta inaistrithe]] == Torthaí == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; margin-bottom: 10px;" ! colspan="10" | Toradh Toghcháin 2023 in [[Comhairle Buirge Aontroma Láir agus Thoir|Aontroim Láir agus Thoir]] |- ! colspan ="2" |Páirtí ! Suíocháin ! Méaduithe ! Caillteanais ! Glan-mhéadú <br/>nó caillteanas ! Suíocháin % ! Vótaí % ! Vótaí ! +/− |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | | [[PAD]] ||14|| 0||1 ||{{decrease}}1 ||32.50 ||'''30.90''' ||'''15,627'''||{{decrease}}1.08 |- ! style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | | [[PAU]] ||8 ||1 ||0 ||{{increase}}1 ||20.00||17.33||8,764||{{decrease}}4.73 |- ! style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | | [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||7 ||0 ||0 ||{{steady}}0 ||17.50||18.93||9,571||{{increase}}3.11 |- ! style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};" | | [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|GTA]] ||5|| 0 ||0 ||{{steady}}0|| 12.50||15.92||8,050||{{increase}}0.70 |- ! style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | | [[Sinn Féin]] ||4 ||2 ||0 ||{{increase}}2 ||10.00||9.29||4,700||{{increase}}2.89 |- ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | | [[Neamhspleáchas (polaitíocht)|Neamhspleáchas]] ||2 ||0 ||1 ||{{decrease}}1 ||5.00||4.36||2,205||{{decrease}}3.89 |- ! style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | | [[PSDLO]] ||0 ||0 ||1 || {{decrease}}1 ||0.00||2.01||1,016||{{increase}}0.20 |- ! style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | | [[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas TÉ]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.92 ||464||{{increase}}0.37 |- ! style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | | [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]] ||0|| 0|| 0||{{steady}}0 ||0.00 ||0.32 ||164||{{decrease}}0.33 |- ! colspan ="2" | Iomlán: || 40 || || || || || || 50,571|| |- |} <small>'''Nóta''': Is iad "vótaí" an chéad rogha vótaí</small> ==Achoimre dhúiche== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- class="unsortable" align="centre" !rowspan=2 align="left"|Ceantar ! % <br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> ! %<br /> !Comhairleoirí<br /> !rowspan=2|Iomlán<br />Comhairleoirí<br /> |- class="unsortable" align="center" ! colspan=2| PAD ! colspan=2 | PAU ! colspan=2 | PCTÉ !colspan=2 | GTA !colspan=2 | Sinn Féin !colspan=2 | PSDLO !colspan=2 | Neamhspleách <br/> agus eile |- |align="left"|An Baile Meánach |bgcolor="#D46A4C"|23.09 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.28 |'''1''' {{increase}} 1 |12.29 |'''1''' {{steady}} |13.58 |'''1''' {{steady}} |12.69 |'''1''' {{increase}} 1 |11.03 |0 {{decrease}} 1 |14.04 |'''1''' {{decrease}} 1 |'''7''' |- |align="left"|Taobh na Banna |23.85 |'''2''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |8.75 |0 {{steady}} |bgcolor="#D1E5FA"|39.54 |bgcolor="#D1E5FA"|'''2''' {{steady}} |14.72 |'''1''' {{steady}} |2.40 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''6''' |- |align="left"|Bráid |bgcolor="#D46A4C"|35.31 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{decrease}} 1 |18.68 |'''1''' {{steady}} |10.74 |'''1''' {{steady}} |21.51 |'''2''' {{steady}} |13.76 |'''1''' {{increase}} 1 |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |'''7''' |- |align="left"|Caisleán Charraig |bgcolor="#D46A4C"|39.22 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |23.30 |'''2''' {{steady}} |25.70 |'''1''' {{steady}} |6.99 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |4.79 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Bóthar an Chósta |bgcolor="#D46A4C"|32.65 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |13.3 |'''1''' {{steady}} |26.23 |'''1''' {{steady}} |5.79 |0 {{steady}} |20.08 |'''1''' {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |1.95 |0 {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Cnoc Each |bgcolor="#D46A4C"|31.99 |bgcolor="#D46A4C"|'''2''' {{steady}} |19.04 |'''1''' {{steady}} |25.53 |'''1''' {{steady}} |5.37 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |18.07 |'''1''' {{steady}} |'''5''' |- |align="left"|Loch Latharna |32.15 |'''2''' {{steady}} |25.27 |'''1''' {{steady}} |bgcolor="#F6CB2F"|32.56 |bgcolor="#F6CB2F"|'''2''' {{steady}} |6.67 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |0.0 |0 {{steady}} |3.35 |0 {{steady}} |'''5''' |- class="unsortable" class="sortbottom" style="background:#C9C9C9" |align="left"| '''Iomlán''' |'''30.90''' |'''14''' {{decrease}} 1 |'''17.33''' |'''8''' {{increase}} 1 |'''18.93''' |'''7''' {{steady}} |'''15.92''' |'''5''' {{steady}} |'''9.29''' |'''4''' {{increase}} 2 |'''2.01''' |'''0''' {{decrease}} 1 |'''5.60''' |'''2''' {{decrease}} 1 |'''40''' |- |} ==Torthaí na ndúichí== ===An Baile Meánach === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| An Baile Meánach - 7 suíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||'''Rodney Quigley*'''|| 14.02% ||'''1,023'''|| || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Matthew Armstrong*'''|| 13.58% ||991|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Colin Crawford †'''|| 13.28% ||'''969'''|| || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Bréanainn Lyness]]'''|| 12.69%|| '''926 '''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Reuben Glover'''|| 12.51% ||'''913'''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''John Hyland* †'''|| 12.29%|| 897 ||'''913.80 '''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Lawrie Philpott ‡'''|| 6.33% ||462 ||514.64 ||831.80 ||'''906.90''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Eugene Reid* ||11.03% ||805 ||816.62 ||820.04 ||822.84 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || Andrew Wright ||4.25% ||310 ||337.58|| || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 16,173''' Bailí:'''7,296 ''' Millte:''' 40''' Cuóta:'''913''' Vótóirí:''' 7,336 (45.55%) |} ===Taobh na Banna=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Taobh na Banna- 6 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''[[Timothy Gaston]]* †'''|| 16.72% ||'''1,468'''|| || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Stewart McDonald*'''|| 16.42% ||'''1,442'''|| || || || || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''Ian Friary*'''|| 14.72% ||'''1,292 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Thomas Gordon*'''|| 14.31% ||'''1,256'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Tyler Hoey '''||9.54% ||838 ||865.45 ||867.45 ||892.28 ||892.43 ||'''1,295.83''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Jackson Minford'''|| 10.74% ||943 ||957.1 ||965.1 ||983.69 ||984.14 ||'''1,238.67''' |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||Jack Gibson|| 8.75% ||768 ||773.25 ||961.25 ||965.02 ||994.63 ||1,015.02 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Anna Henry ||6.40% ||562 ||727.75 ||728.9 ||862.54 ||862.75 || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]]||Morgan Murphy ||2.40%|| 211 ||211.15 || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 15,197''' Bailí:'''8,780''' Millte:''' 82''' Cuóta:'''1,225''' Vótóirí:''' 8,862 (58.31%) |} ===Bráid=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Bráid - 7 suíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7!! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''Archie Rae'''||13.76% ||'''1,302''' || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Beth Adger* †'''|| 13.17% ||'''1,246 '''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''William McCaughey*'''|| 12.93% ||'''1,224'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Christopher Jamieson*'''|| 12.63% ||'''1,195'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Alan Barr'''|| 11.18% ||1,058 ||1,059.4 ||'''1,612.4 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Chelsea Harwood'''|| 10.74% ||1,016 ||1,121.6 ||1,146.1 ||1,232.1 || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||'''Matthew Warwick'''|| 8.88% ||840 ||840.5 ||940.5 ||1,128.5 ||1,134.95 ||1,146.95 ||1,152.17 ||'''1,162.63''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || Julie Philpott ||9.21% ||872 ||872.2 ||893.2 ||1,045.2 ||1,098.6 ||1,120.6 ||1,150.87 ||1,152.04 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||Keith Turner* ||7.50%|| 710 ||710.9|| || || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 17,809''' Bailí:'''9,463''' Millte:''' 89''' Cuóta:'''1,183''' Vótóirí:''' 9,552 (53.64%) |} ===Caisleán Charraig=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Caisleán Charraig - 5 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Lauren Gray*'''|| 25.70% ||'''1,607 '''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Cheryl Brownlee]]* †'''|| 18.45% ||'''1,154'''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Billy Ashe*'''|| 16.47% ||1,030 ||'''1,047.48'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Robin Stewart*'''|| 12.01% ||751 ||874.50 ||883.50 ||926.39 ||1,021.01 ||'''1,048.01 ''' || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Bethany Ferris'''|| 11.29% ||706 ||813.92 ||823.91 ||849.54 ||936.77 ||973.77 ||'''1,070.67''' |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Frances Henderson ||6.99% ||437 ||446.1 ||455.57 ||501.56 ||611.29 ||617.29 ||629.07 |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]]||Jenny Hutchinson ||2.17% ||136 ||420.62 ||421.88 ||425.87 ||426.97 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || John McDermott*|| 4.30% ||269 ||272.04 ||337.83 ||373.08|| || || |- | style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | || [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]] || Jim McCaw ||2.62% ||164 ||169.32 ||175.44 || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 13,886''' Bailí:'''6,254''' Millte:''' 71''' Cuóta:'''1,043''' Vótóirí:'''6,325 (45.54%) |} ===Bóthar an Chósta === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Bóthar an Chósta - 5 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''James McKeown*'''|| 20.08% ||'''1,180 '''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Andrew Clarke*'''|| 18.90% ||'''1,111'''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Gerardine Mulvenna*'''|| 18.61% ||'''1,094 '''|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Angela Smyth*'''|| 13.75% ||808 ||808.42 ||905.33 ||912.76 ||914.06 ||977.37 ||'''1,199.37 '''|| |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Maureen Morrow*'''|| 7.78% ||457 ||463.93 ||477.02 ||489.49 ||493.69 ||705.44 ||828.91 ||'''1,006.91''' |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||Niamh Spurle ||7.62% ||448 ||587.65 ||588.31 ||678 ||776.9 ||795.02 ||800.35 ||801.35 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Wesley Stevenson ||5.79% ||340 ||340.21 ||347.36 ||351.99 ||352.19 ||383.74|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||Olivia Swan|| 5.55% ||326 ||326.63 ||329.38 ||337.38 ||339.68|| || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]]||Eddie Alcorn ||1.92% ||113 ||159.83 ||160.49|| || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 12,799''' Bailí:'''5,877''' Millte:''' 60''' Cuóta:'''980''' Vótóirí:'''5,937 (46.39%) |} ===Cnoc Each=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Cnoc Each- 5 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||'''Bobby Hadden*'''|| 18.22%||'''1,182'''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Peter Johnston*'''|| 17.64% ||'''1,144 '''|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Marc Collins*'''|| 14.35% ||931 ||957.19 ||'''1,191.19'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Andrew Wilson*'''|| 12.21% ||792 ||809.19 ||868.19 ||'''1,266.15''' || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Aaron Skinner'''|| 13.92% ||903 ||917.58 ||919.67 ||954.67 ||'''1,075.81''' |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||Noel Williams*|| 11.61% ||753 ||763.53 ||770.89 ||788.67 ||856.48 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||Gary McCabe ||6.68% ||433 ||446.23 ||478.23|| || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||James Strange ||5.37% ||348 ||358.53 || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 13,223''' Bailí:'''6,486''' Millte:''' 59''' Cuóta:'''1,082''' Vótóirí:''' 6,545 (49.50%) |} ===Loch Latharna=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| Loch Latharna- 5 shuíochán |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Maeve Donnelly*'''|| 21.69% ||'''1,389'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Gregg McKeen*'''|| 18.69% ||'''1,197 '''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||'''Roy Beggs Jr'''|| 17.78% ||'''1,139'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] ||'''Robert Logan*'''|| 10.87% ||696 ||996.15 ||'''1,165.15 '''|| || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''Paul Reid*'''||| 13.46% ||862 ||864.53 ||867.76 ||972.26 ||975.26 ||'''1,224.26''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] ||James Carson|| 7.49% ||480 ||485.06 ||500.90 ||506.70 ||563.70 ||692.70 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||Ronnie Donnell ||6.67% ||427 ||427.23 ||433.69 ||441.69 ||444.69 || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]]||Philip Randle ||3.36% ||215 ||223.51 || || || || |- | align=left colspan=14|'''Toghthóirí:''' 13,774''' Bailí:'''6,405''' Millte:''' 108''' Cuóta:'''1,068''' Vótóirí:''' 6,513 (47.39%) |} == Athruithe i rith an téarma == ===† Comhthofa=== {| class="wikitable" style="font-size: 95%; font-size: 95%" !Dáta !Ceantar !colspan="2"|Páirtí !Comhairleoir atá <br/>ag dul as oifig !Comhairleoir <br/>ag comhthoghadh !Fáth |- |8 Meán Fómhair 2023 | An Baile Meánach | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] |John Hyland |Jack Gibson |D'éirigh Hyland as |- |3 Deireadh Fómhair 2023 |Caisleán Charraig | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || | [[PAD]] |[[Cheryl Brownlee]] |David Clarke |Comhthoghadh Brownlee ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]]. |- |23 Iúil 2024 |Taobh na Banna | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] |[[Timothy Gaston]] |Anna Henry |Comhthoghadh Gaston ar Thionól Thuaisceart Éireann |- |13 Lúnasa 2024 |An Baile Meánach | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] | [[Colin Crawford]] |Brian Thompson |Comhthoghadh Crawford ar Thionól Thuaisceart Éireann |- |17 Aibreán 2025 |Bráid | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || | [[PAD]] |Beth Adger |Ruth Lawrence |Fuair Adger bás. |} ===‡ Athruithe ceangail === {| class="wikitable" style="font-size: 95%; font-size: 95%" !Dáta !Ceantar !Ainm !colspan="2"|Sean-cheangal !colspan="2"|Ceangal nua !width="500px"|Fáth |- |19 Eanáir 2024 | Caisleán Charraig | David Clarke | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || | [[PAD]] | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách |D'fág Clarke an PAD mar go ndúirt sé go ndearnadh bulaíocht air |- |15 Márta 2024 | Caisleán Charraig | David Clarke | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] |Chuaigh Clarke sa GTA |- |18 Lúnasa 2025 |An Baile Meánach | Lawrie Philpott | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || | [[PAD]] | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách |D'fág Philpott an PAD mar gurbh fhearr leis díriú ar riachtanais áitiúila níos mó ná cúrsaí an pháirtí |} == Tagairtí == {{reflist}} {{Toghcháin agus reifrinn i dTuaisceart Éireann}} [[Catagóir:2023]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann 2023]] tp478vwl5635nwz3lj3wyvpf2ncwogp 0 128596 1330160 1330069 2026-10-19T14:00:08Z Ériugena 188 1330160 wikitext text/x-wiki Cé go ndéantar tagairt d'fhormhór na gcomhdhúl lena n - ainmneacha córasacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|IUPAC]] (ag leanúint [[Ainmníocht Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí (AIGCF)|ainmníocht IUPAC]] ), coinníodh ainmneacha traidisiúnta freisin i gcás ina bhfuil siad in úsáid fhorleathan nó i gcás ina bhfuil spéis shuntasach stairiúil iontu. == A == === [[Achtainiam|Ac]] (Achtainiam) === [[Actinium(III) chloride]] – [[Clóiríd aictiniam(III)]] – {{chem2|AcCl3}} [[Actinium(III) fluoride]] –[[Fluairíd aictiniam(III)]] – {{chem2|AcF3}} [[Actinium(III) oxide]] – [[Ocsaíd achtainiam(III)]] – {{chem2|Ac2O3}} [[Actinium(III) sulfide]] – [[Sulfíd achtainiam(III)]] – {{chem2|Ac2S3}} [[Actinium(III) nitrate]] – [[Níotráit achtainiam(III)]] – {{chem2|Ac(NO3)3}} [[Actinium(III) bromide]] – [[Bróimíd achtainiam(III)]] – {{chem2|AcBr3}} [[Actinium(III) hydroxide]] – [[Hiodrocsaíd achtiniam(III)]] – {{chem2|Ac(OH)3}} [[Actinium(III) iodide]] – [[Iaidíd achtiniam(III)]] – {{chem2|AcI3}} [[Actinium(III) phosphate]] – [[Fosfáit achtainiam(III)]] – {{chem2|AcPO4}} === [[Aluminium|Al]] (Alúmanam) === [[Aluminium antimonide]] – [[Antamóiníd alúmanaim]] – AlSb [[Aluminium arsenate]] – [[Arsanáit alúmanaim]] – {{chem2|AlAsO4}} [[Aluminium arsenide]] – [[Arsainíd alúmanaim]] – AlAs [[Aluminium diboride]] – [[Débhóiríd alúmanaim]] – {{chem2|AlB2}} [[Aluminium bromide]] – Bróimíd alúmanaim – {{chem2|AlBr3}} [[Aluminium carbide]] – Cairbíd alúmanaim – {{chem2|Al4C3}} [[Aluminium iodide]] – Iaidíd alúmanaim – {{chem2|AlI3}} [[Aluminium nitride]] – Nítríd alúmanaim – AlN [[Aluminium oxide]] – Ocsaíd alúmanaim – {{chem2|Al2O3}} [[Aluminium phosphide]] – Fosfíd alúmanaim – AlP [[Aluminium chloride]] – Clóiríd alúmanaim – {{chem2|AlCl3}} [[Aluminium fluoride]] – Fluairíd alúmanaim – {{chem2|AlF3}} [[Aluminium hydroxide]] – Hiodrocsaíd alúmanaim – {{chem2|Al(OH)3}} [[Aluminium nitrate]] – Níotráit alúmanaim – {{chem2|Al(NO3)3}} [[Aluminium sulfide]] – Suilfíd alúmanaim – {{chem2|Al2S3}} [[Aluminium sulfate]] – Suilfáit alúmanaim – {{chem2|Al2(SO4)3}} [[Aluminium potassium sulfate]] – Suilfáit alúmanaim agus potaisiam – {{chem2|KAl(SO4)2}} [[Aluminium hydride]] – Hiodríd alúmanaim – {{chem2|AlH3}} === [[Americium|Am]] (Aimeiricam) === [[Americium(II) bromide]] – Bróimíd aimeiriciam(II) – {{chem2|AmBr2}} [[Americium(III) bromide]] – Bróimíd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmBr3}} [[Americium(II) chloride]] – Clóiríd aimeiriciam(II) – {{chem2|AmCl2}} [[Americium(III) chloride]] – Clóiríd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmCl3}} [[Americium(III) fluoride]] – Fluairíd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmF3}} [[Americium(IV) fluoride]] – Fluairíd aimeiriciam(IV) – {{chem2|AmF4}} [[Americium(II) iodide]] – Iaidíd aimeiriciam(II) – {{chem2|AmI2}} [[Americium(III) iodide]] – Iaidíd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmI3}} [[Americium dioxide]] – Dé-ocsaíd aimeiriciam – {{chem2|AmO2}} === {{chem2|NH3}}/[[Ammonium|{{chem2|[NH4]+}}]] ([[Amóinia]] ) === [[Ammonia]] – [[Amóinia]] – {{chem2|NH3}} [[Ammonium azide]] – Aisíd amóiniam – {{chem2|[NH4]N3}} [[Ammonium bicarbonate]] – [[Décharbónáit amóiniam]] – {{chem2|[NH4]HCO3}} [[Ammonium bisulfate]] – Déshuilfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]HSO4}} [[Ammonium bromide]] – Bróimíd amóiniam – {{chem2|NH4Br}} [[Ammonium chromate]] – Crómáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2CrO4}} [[Ammonium cerium(IV) nitrate]] – Níotráit amóiniam agus ceiriam(IV) – {{chem2|[NH4]2[Ce(NO3)6]}} [[Ammonium cerium(IV) sulfate]] – Suilfáit amóiniam agus ceiriam(IV) – {{chem2|[NH4]4[Ce(SO4)4]}} [[Ammonium chloride]] – Clóiríd amóiniam – {{chem2|[NH4]Cl}} [[Ammonium chlorate]] – Clóráit amóiniam – {{chem2|[NH4]ClO3}} [[Ammonium cyanide]] – Ciainíd amóiniam – {{chem2|[NH4]CN}} [[Ammonium dichromate]] – Déchrómáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2Cr2O7}} [[Ammonium dihydrogen phosphate]] – Déhiodríginfosfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]H2PO4}} [[Ammonium hexafluoroaluminate]] – Heicseafluairíalúmanaít amóiniam – AlF₆H₁₂N₃ [[Ammonium hexafluorophosphate]] – Heicseafluairífosfáit amóiniam – F₆H₄NP [[Ammonium hexachloroplatinate]] – Heicseaclóiríplatanáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2[PtCl6]}} [[Ammonium hexafluorosilicate]] – Heicseafluairísileacáit amóiniam [[Ammonium hexafluorotitanate]] – Heicseafluairítiotanáit amóiniam [[Ammonium hexafluorozirconate]] – Heicseafluairísiarcónáit amóiniam [[Ammonium hydroxide]] – Hiodrocsaíd amóiniam – {{chem2|[NH4]OH}} [[Ammonium nitrate]] – Níotráit amóiniam – {{chem2|[NH4]NO3}} [[Ammonium orthomolybdate]] – Ortaimolabdáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2MoO4}} [[Ammonium sulfamate]] – Suilfaimáit amóiniam – {{chem2|[NH4]SO3NH2}} [[Ammonium sulfide]] – Suilfíd amóiniam – {{chem2|[NH4]2S}} [[Ammonium sulfite]] – Suilfít amóiniam – {{chem2|[NH4]2SO3}} [[Ammonium sulfate]] – Suilfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2SO4}} [[Ammonium perchlorate]] – Sárchlóráit amóiniam – {{chem2|[NH4]ClO4}} [[Ammonium permanganate]] – Sár-mhangaináit amóiniam – {{chem2|[NH4]MnO4}} [[Ammonium persulfate]] – Sárshuilfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2S2O8}} [[Reinecke's salt|Ammonium diamminetetrathiocynatochromate(III)]] – Dé-aimínteitreatiicianáit cróimiam(III) amóiniam – {{chem2|[NH4][Cr(SCN)4(NH3)2]}} [[Ammonium thiocyanate]] – Tiicianáit amóiniam – {{chem2|[NH4]SCN}} [[Ammonium triiodide]] – Trí-iaidíd amóiniam – {{chem2|[NH4][I3]}} [[Diammonium dioxido(dioxo)molybdenum]] – Dé-amóiniam dé-ocsaíd(dé-ocsa)molabdaim – {{chem2|H8MoN2O4}} [[Diammonium phosphate]] – Dé-amóiniam fosfáit – {{chem2|[NH4]2HPO4}} [[Tetramethylammonium perchlorate]] – Teitreametilamóiniam sárchlóráit – {{chem2|[N(CH3)4]ClO4}} === [[Antimony|Sb]] ([[Antamón]]) === [[Stibine|Antimony hydride]] (stybine) – Hiodríd antamóin (stibín) – {{chem2|SbH3}} [[Antimony pentachloride]] – Peinteaclóiríd antamóin – {{chem2|SbCl5}} [[Antimony pentafluoride]] – Peinteafluairíd antamóin – {{chem2|SbF5}} [[Antimony potassium tartrate]] – Tartráit antamóin agus potaisiam – {{chem2|K2Sb2(C4H2O6)2}} [[Antimony sulfate]] – Suilfáit antamóin – {{chem2|Sb2(SO4)3}} [[Antimony trichloride]] – Tríchlóiríd antamóin – {{chem2|SbCl3}} [[Antimony trifluoride]] – Trífluairíd antamóin – {{chem2|SbF3}} [[Antimony trioxide]] – Trí-ocsaíd antamóin – {{chem2|Sb2O3}} [[Antimony trisulfide]] – Tríshuilfíd antamóin – {{chem2|Sb2S3}} [[Antimony pentasulfide]] – Peinteashuilfíd antamóin – {{chem2|Sb2S5}} === [[Argon|Ar]] (Argón) === [[Argon fluorohydride]] – Fluairíhiodríd argóin – HArF === [[Arsenic|As]] (Arsaenach) === [[Arsenic trifluoride]] – Trí-fluairíd arsaenach – {{chem2|AsF3}} [[Arsenic triiodide]] – Trí-iaidíd arsaenach – AsI₃ [[Arsenic pentafluoride]] – Peinteafluairíd arsaenach – {{chem2|AsF5}} [[Arsenic trioxide]] (Arsenic(III) oxide) – Trí-ocsaíd arsaenach (ocsaíd arsaenach(III)) – {{chem2|As2O3}} [[Arsenous acid]] – Aigéad arsanúil – {{chem2|As(OH)3}} [[Arsenic acid]] – Aigéad arsaenach – {{chem2|AsO(OH)3}} [[Arsine]] – Arsín – {{chem2|AsH3}} == B == === [[Barium|Ba]] (Bairiam) === [[Barium azide]] – Aisíd bairiam – {{chem2|Ba(N3)2}} [[Barium bromide]] – Bróimíd bairiam – {{chem2|BaBr2}} [[Barium carbonate]] – Carbónáit bairiam – {{chem2|BaCO3}} [[Barium chlorate]] – Clóráit bairiam – {{chem2|Ba(ClO3)2}} [[Barium chloride]] – Clóiríd bairiam – {{chem2|BaCl2}} [[Barium chromate]] – Crómáit bairiam – {{chem2|BaCrO4}} [[Barium ferrate]] – Fearráit bairiam – {{chem2|BaFeO4}} [[Barium ferrite]] – Fearríte bairiam – {{chem2|BaFe12O19}} [[Barium fluoride]] – Fluairíd bairiam – {{chem2|BaF2}} [[Barium hydroxide]] – Hiodrocsaíd bairiam – {{chem2|Ba(OH)2}} [[Barium hexaboride]] – Heicseabhóiríd bairiam – BaB₆ [[Barium iodide]] – Iaidíd bairiam – {{chem2|BaI2}} [[Barium manganate]] – Mangaináit bairiam – {{chem2|BaMnO4}} [[Barium nitrate]] – Níotráit bairiam – {{chem2|Ba(NO3)2}} [[Barium oxalate]] – Ocsaláit bairiam – {{chem2|Ba(C2O4)}} [[Barium oxide]] – Ocsaíd bairiam – BaO [[Barium permanganate]] – Sár-mhangaináit bairiam – {{chem2|Ba(MnO4)2}} [[Barium peroxide]] – Sárocsaíd bairiam – {{chem2|BaO2}} [[Barium sulfate]] – Suilfáit bairiam – {{chem2|BaSO4}} [[Barium sulfide]] – Suilfíd bairiam – BaS [[Barium titanate]] – Tiotanáit bairiam – {{chem2|BaTiO3}} [[Barium thiocyanate]] – Tiicianáit bairiam – {{chem2|Ba(SCN)2}} === [[Beryllium|Be]] (Beirilliam) === [[Beryllium borohydride]] – Bóróhiodríd beirilliam – {{chem2|Be[BH4]2}} [[Beryllium bromide]] – Bróimíd beirilliam – {{chem2|BeBr2}} [[Beryllium carbonate]] – Carbónáit beirilliam – {{chem2|BeCO3}} [[Beryllium chloride]] – Clóiríd beirilliam – {{chem2|BeCl2}} [[Beryllium fluoride]] – Fluairíd beirilliam – {{chem2|BeF2}} [[Beryllium hydride]] – Hiodríd beirilliam – {{chem2|BeH2}} [[Beryllium hydroxide]] – Hiodrocsaíd beirilliam – {{chem2|Be(OH)2}} [[Beryllium iodide]] – Iaidíd beirilliam – {{chem2|BeI2}} [[Beryllium nitrate]] – Níotráit beirilliam – {{chem2|Be(NO3)2}} [[Beryllium nitride]] – Nítríd beirilliam – {{chem2|Be3N2}} [[Beryllium oxide]] – Ocsaíd beirilliam – BeO [[Beryllium sulfate]] – Suilfáit beirilliam – {{chem2|BeSO4}} [[Beryllium sulfide]] – Suilfíd beirilliam – BeS [[Beryllium telluride]] – Teallúiríd beirilliam – BeTe === [[Bismuth|Bi]] (Biosmat) === [[Bismuth chloride]] – Clóiríd biosmait – BiCl₃ [[Bismuth ferrite]] – Fearríte biosmait – {{chem2|BiFeO3}} [[Bismuth hydroxide]] – Hiodrocsaíd biosmait – BiH₃O₃ [[Bismuth(III) iodide]] – Iaidíd biosmait(III) – BiI₃ [[Bismuth(III) nitrate]] – Níotráit biosmait(III) – BiN₃O₉ [[Bismuth(III) oxide]] – Ocsaíd biosmait(III) – {{chem2|Bi2O3}} [[Bismuth oxychloride]] – Ocsaiclóiríd biosmait – BiOCl [[Bismuth pentafluoride]] – Peinteafluairíd biosmait – {{chem2|BiF5}} [[Bismuth(III) sulfide]] – Suilfíd biosmait(III) – Bi₂S₃ [[Bismuth(III) telluride]] – Teallúiríd biosmait(III) – {{chem2|Bi2Te3}} [[Bismuth tribromide]] – Trí-bhróimíd biosmait – {{chem2|BiBr3}} [[Bismuth tungstate]] – Tungstat biosmait – {{chem2|Bi2WO6}} === [[Boron|B]] (Bórón) === [[Borane]] – Bórán – {{chem2|BH3}} [[Borax]] – Bóracs – {{chem2|Na2B4O7*10H2O}} [[Borazine]] – Bóraisín – {{chem2|B3H6N3}} [[Borazocine]] – Bórasóisín – {{chem2|B4H8N4}} [[Boric acid]] – Aigéad bórach – {{chem2|H3BO3}} [[Boron carbide]] – Cairbíd bóróin – {{chem2|B4C}} [[Boron nitride]] – Nítríd bóróin – BN [[Boron phosphate]] – Fosfáit bóróin – {{chem2|BPO4}} [[Boron phosphide]] – Fosfíd bóróin – BP [[Boron suboxide]] – Fo-ocsaíd bóróin – {{chem2|B6O}} [[Boron tribromide]] – Trí-bhróimíd bóróin – {{chem2|BBr3}} [[Boron trichloride]] – Trí-chlóiríd bóróin – {{chem2|BCl3}} [[Boron trifluoride]] – Trí-fluairíd bóróin – {{chem2|BF3}} [[Boron triiodide]] – Trí-iaidíd bóróin – BI₃ [[Boron trioxide|Boron oxide]] – Trí-ocsaíd bóróin (ocsaíd bóróin) – {{chem2|B2O3}} [[Boroxine]] – Bórocsín – {{chem2|B3H3O3}} [[Calcium hexaboride]] – Heicseabhóiríd cailciam – {{chem2|CaB6}} [[Decaborane]] – Deicibórán – {{chem2|B10H14}} [[Diborane]] – Débhórán – {{chem2|B2H6}} [[Diboron tetrachloride]] – Teitreachlóiríd débhóróin – {{chem2|B2Cl4}} [[Diboron tetrafluoride]] – Teitreafluairíd débhóróin – {{chem2|B2F4}} [[Fluoroboric acid]] – Aigéad fluairíbórach – {{chem2|HBF4}} [[Hexaborane(10)]] – Heicseabórán(10) – {{chem2|B6H10}} [[Hexaborane(12)]] – Heicseabórán(12) – {{chem2|B6H12}} [[Lanthanum hexaboride]] – Heicseabhóiríd lantainim – {{chem2|LaB6}} [[Magnesium diboride]] – Débhóiríd maignéisiam – {{chem2|MgB2}} [[Metaboric acid]] – Meiteabórach aigéad – {{chem2|H3B3O6}} [[Octadecaborane]] – Ocht-deicibórán – {{chem2|B18H22}} [[Ortho-carborane]] – Ortaicarbórán – {{chem2|C2B10H12}} [[Pentaborane]] – Peinteabórán – {{chem2|B5H9}} [[Pentaborane(11)]] – Peinteabórán(11) – {{chem2|B5H11}} [[Sodium metaborate]] – Meiteabóráit sóidiam – {{chem2|NaBO2}} [[Sodium perborate]] – Sárbhóráit sóidiam – {{chem2|NaBO3}} [[Sodium tetrahydroxyborate]] – Teitrea-hiodrocsabóráit sóidiam – {{chem2|NaB(OH)4}} [[Tetraborane]] – Teitreibórán – {{chem2|B4H10}} [[Tetrahydroxydiboron]] – Teitrea-hiodrocsidébhóróin – {{chem2|B2H4O4}} === [[Bromine|Br]] (Bróimín) === [[Bromine monochloride]] – Mónaclóiríd bróimín – BrCl [[Bromine pentafluoride]] – Peinteafluairíd bróimín – {{chem2|BrF5}} [[Perbromic acid]] – Sárbhrómach aigéad – {{chem2|HBrO4}} [[Aluminium bromide|Aluminium Bromide]] – Bróimíd alúmanaim – {{chem2|AlBr3}} [[Ammonium bromide]] – Bróimíd amóiniam – {{chem2|NH4Br}} [[Boron tribromide]] – Trí-bhróimíd bóróin – {{chem2|BBr3}} [[Bromic acid]] – Brómach aigéad – {{chem2|HBrO3}} [[Bromine monoxide]] – Mónaocsaíd bróimín – {{chem2|Br2O}} [[Bromine pentafluoride]] – Peinteafluairíd bróimín – {{chem2|BrF5}} [[Bromine trifluoride]] – Trí-fluairíd bróimín – {{chem2|BrF3}} [[Bromine monofluoride]] – Mónafluairíd bróimín – BrF [[Calcium bromide]] – Bróimíd cailciam – {{chem2|CaBr2}} [[Carbon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd carbóin – {{chem2|CBr4}} [[Copper(I) bromide]] – Bróimíd copair(I) – CuBr [[Copper(II) bromide]] – Bróimíd copair(II) – {{chem2|CuBr2}} [[Hydrobromic acid]] – Aigéad hiodrabhrómach – HBr(aq) [[Hydrogen bromide]] – Bróimíd hidrigine – HBr [[Hypobromous acid]] – Aigéad hipeabrómach – HOBr [[Iodine monobromide]] – Mónabhróimíd iaidín – IBr [[Iron(II) bromide]] – Bróimíd iarainn(II) – {{chem2|FeBr2}} [[Iron(III) bromide]] – Bróimíd iarainn(III) – {{chem2|FeBr3}} [[Lead(II) bromide]] – Bróimíd luaidhe(II) – {{chem2|PbBr2}} [[Lithium bromide]] – Bróimíd litiam – LiBr [[Magnesium bromide]] – Bróimíd maignéisiam – {{chem2|MgBr2}} [[Mercury(I) bromide]] – Bróimíd mearcair(I) – {{chem2|Hg2Br2}} [[Mercury(II) bromide]] – Bróimíd mearcair(II) – {{chem2|HgBr2}} [[Nitrosyl bromide]] – Bróimíd níotraisil – NOBr [[Phosphorus pentabromide]] – Peinteabróimíd fosfair – {{chem2|PBr5}} [[Phosphorus tribromide]] – Trí-bhróimíd fosfair – {{chem2|PBr3}} [[Phosphorus heptabromide]] – Heipteabróimíd fosfair – PBr₇ [[Potassium bromide]] – Bróimíd potaisiam – KBr [[Potassium bromate]] – Brómáit potaisiam – {{chem2|KBrO3}} [[Potassium perbromate]] – Sárbhrómáit potaisiam – {{chem2|KBrO4}} [[Tribromosilane]] – Trí-bhróimísileán – {{chem2|HSiBr3}} [[Silicon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd sileacain – {{chem2|SiBr4}} [[Silver bromide]] – Bróimíd airgid – AgBr [[Sodium bromide]] – Bróimíd sóidiam – NaBr [[Sodium bromate]] – Brómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO3}} [[Sodium perbromate]] – Sárbhrómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO4}} [[Thionyl bromide]] – Bróimíd tiainile – {{chem2|SOBr2}} [[Tin(II) bromide]] – Bróimíd stáin(II) – {{chem2|SnBr2}} [[Zinc bromide]] – Bróimíd since – {{chem2|ZnBr2}} == C == === [[Cadmium|Cd]] (Caidmiam) === [[Cadmium arsenide]] – Arsainíd caidmiam – {{chem2|Cd3As2}} [[Cadmium bromide]] – Bróimíd caidmiam – {{chem2|CdBr2}} [[Cadmium chloride]] – Clóiríd caidmiam – {{chem2|CdCl2}} [[Cadmium fluoride]] – Fluairíd caidmiam – {{chem2|CdF2}} [[Cadmium iodide]] – Iaidíd caidmiam – {{chem2|CdI2}} [[Cadmium nitrate]] – Níotráit caidmiam – {{chem2|Cd(NO3)2}} [[Cadmium oxide]] – Ocsaíd caidmiam – CdO [[Cadmium phosphide]] – Fosfíd caidmiam – {{chem2|Cd3P2}} [[Cadmium selenide]] – Seiléiníd caidmiam – CdSe [[Cadmium sulfate]] – Suilfáit caidmiam – {{chem2|CdSO4}} [[Cadmium sulfide]] – Suilfíd caidmiam – CdS [[Cadmium telluride]] – Teallúiríd caidmiam – CdTe === [[Caesium|Cs]] (Caesiam) === [[Caesium bicarbonate]] – Dé-charbónáit caesiam – {{chem2|CsHCO3}} [[Caesium bromide]] – Bróimíd caesiam – CsBr [[Caesium carbonate]] – Carbónáit caesiam – {{chem2|Cs2CO3}} [[Caesium chloride]] – Clóiríd caesiam – CsCl [[Caesium chromate]] – Crómáit caesiam – {{chem2|Cs2CrO4}} [[Caesium dichloroiodate]] – Dé-chlóiriaidáit caesiam – {{chem2|CsICl2}} [[Caesium dodecaborate]] – Dódeicibóráit caesiam – {{chem2|Cs2B12H12}} [[Caesium fluoride]] – Fluairíd caesiam – CsF [[Caesium heptafluoroxenate]] – Heipteafluairíxeanáit caesiam – {{chem2|CsXeF7}} [[Caesium hydride]] – Hiodríd caesiam – CsH [[Caesium hydrogen sulfate]] – Hiodriginsuilfáit caesiam – {{chem2|CsHSO4}} [[Caesium iodide]] – Iaidíd caesiam – CsI [[Caesium monoxide]] – Mónaocsaíd caesiam – {{chem2|Cs2O}} [[Caesium nitrate]] – Níotráit caesiam – {{chem2|CsNO3}} [[Caesium ozonide]] – Ósóníd caesiam – {{chem2|CsO3}} [[Caesium perchlorate]] – Sárchlóráit caesiam – {{chem2|CsClO4}} [[Caesium peroxide]] – Sárocsaíd caesiam – {{chem2|Cs2O2}} [[Caesium sulfate]] – Suilfáit caesiam – {{chem2|Cs2SO4}} [[Caesium superoxide]] – Sár-ocsaíd caesiam – {{chem2|CsO2}} [[Caesium triiodide]] – Trí-iaidíd caesiam – {{chem2|CsI3}} === [[Californium|Cf]] (Calafóirniam) === [[Californium(III) bromide]] – Bróimíd calafóirniam(III) – {{chem2|CfBr3}} [[Californium(III) carbonate]] – Carbónáit calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2(CO3)3}} [[Californium(III) chloride]] – Clóiríd calafóirniam(III) – {{chem2|CfCl3}} [[Californium(III) fluoride]] – Fluairíd calafóirniam(III) – {{chem2|CfF3}} [[Californium(III) iodide]] – Iaidíd calafóirniam(III) – {{chem2|CfI3}} [[Californium(II) iodide]] – Iaidíd calafóirniam(II) – {{chem2|CfI2}} [[Californium(III) nitrate]] – Níotráit calafóirniam(III) – {{chem2|Cf(NO3)3}} [[Californium(III) oxide]] – Ocsaíd calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2O3}} [[Californium(III) phosphate]] – Fosfáit calafóirniam(III) – {{chem2|CfPO4}} [[Californium(III) sulfate]] – Suilfáit calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2(SO4)3}} [[Californium(III) sulfide]] – Suilfíd calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2S3}} [[Californium oxyfluoride]] – Ocsaifluairíd calafóirniam – CfOF [[Californium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd calafóirniam – CfOCl === [[Calcium|Ca]] (Cailciam) === [[Calcium bromide]] – Bróimíd cailciam – {{chem2|CaBr2}} [[Calcium carbide]] – Cairbíd cailciam – {{chem2|CaC2}} [[Calcium carbonate]] (Precipitated Chalk) – Carbónáit cailciam (Cailc Dheascaithe) – {{chem2|CaCO3}} [[Calcium chlorate]] – Clóráit cailciam – {{chem2|Ca(ClO3)2}} [[Calcium chloride]] – Clóiríd cailciam – {{chem2|CaCl2}} [[Calcium chromate]] – Crómáit cailciam – {{chem2|CaCrO4}} [[Calcium cyanamide]] – Ciainaimíd cailciam – {{chem2|CaCN2}} [[Calcium fluoride]] – Fluairíd cailciam – {{chem2|CaF2}} [[Calcium hydride]] – Hiodríd cailciam – {{chem2|CaH2}} [[Calcium hydroxide]] – Hiodrocsaíd cailciam – {{chem2|Ca(OH)2}} [[Calcium monosilicide]] – Mónaisilícíd cailciam – CaSi [[Calcium oxalate]] – Ocsaláit cailciam – {{chem2|CaC2O4}} [[Calcium hydroxychloride]] – Hiodrocsaclóiríd cailciam – {{chem2|CaOCl2}} [[Calcium perchlorate]] – Sárchlóráit cailciam – {{chem2|Ca(ClO4)2}} [[Calcium permanganate]] – Sár-mhangaináit cailciam – {{chem2|Ca(MnO4)2}} [[Calcium sulfate]] ([[gypsum]]) – Suilfáit cailciam (gipsam) – {{chem2|CaSO4}} [[Calcium thiocyanate]] – Tiicianáit cailciam – {{chem2|C2CaN2S2}} === [[Carbon|C]] (Carbón) === [[Carbon dioxide]] – Dé-ocsaíd charbóin – {{chem2|CO2}} [[Carbon disulfide]] – Dé-shuilfíd charbóin – {{chem2|CS2}} [[Carbon monoxide]] – Mónaocsaíd charbóin – CO [[Carbon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd charbóin – {{chem2|CBr4}} [[Carbon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd charbóin – {{chem2|CCl4}} [[Carbon tetrafluoride]] – Teitreafluairíd charbóin – {{chem2|CF4}} [[Carbon tetraiodide]] – Teitreaiaidíd charbóin – {{chem2|CI4}} [[Carbonic acid]] – Aigéad carbónach – {{chem2|H2CO3}} [[Carbonyl chloride]] – Clóiríd carbóinile – {{chem2|COCl2}} [[Carbonyl fluoride]] – Fluairíd carbóinile – {{chem2|COF2}} [[Carbonyl sulfide]] – Suilfíd carbóinile – COS [[Carboplatin]] – Carbaplatan – {{chem2|C6H12N2O4Pt}} === [[Cerium|Ce]] (Ceiriam) === [[Cerium(III) bromide]] – Bróimíd ceiriam(III) – {{chem2|CeBr3}} [[Cerium(III) carbonate]] – Carbónáit ceiriam(III) – {{chem2|Ce2(CO3)3}} [[Cerium(III) chloride]] – Clóiríd ceiriam(III) – {{chem2|CeCl3}} [[Cerium(III) fluoride]] – Fluairíd ceiriam(III) – {{chem2|CeF3}} [[Cerium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd ceiriam(III) – {{chem2|Ce(OH)3}} [[Cerium(III) iodide]] – Iaidíd ceiriam(III) – {{chem2|CeI3}} [[Cerium(III) nitrate]] – Níotráit ceiriam(III) – {{chem2|Ce(NO3)3}} [[Cerium(III) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(III) – {{chem2|Ce2O3}} [[Cerium(III) sulfate]] – Suilfáit ceiriam(III) – {{chem2|Ce2(SO4)3}} [[Cerium(III) sulfide]] – Suilfíd ceiriam(III) – {{chem2|Ce2S3}} [[Cerium(IV) hydroxide]] – Hiodrocsaíd ceiriam(IV) – {{chem2|Ce(OH)4}} [[Cerium(IV) nitrate]] – Níotráit ceiriam(IV) – {{chem2|Ce(NO3)4}} [[Cerium(IV) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(IV) – {{chem2|CeO2}} [[Cerium(IV) sulfate]] – Suilfáit ceiriam(IV) – {{chem2|Ce(SO4)2}} [[Cerium oxide|Cerium(III,IV) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(III,IV) – {{chem2|Ce3O4}} [[Ceric ammonium nitrate]] – Níotráit ceireach amóiniam – {{chem2|(NH4)2Ce(NO3)6}} [[Cerium hexaboride]] – Heicseabhóiríd ceiriam – {{chem2|CeB6}} [[Cerium aluminium]] – Ceiriam alúmanaim – CeAl [[Cerium cadmium]] – Ceiriam caidmiam – CeCd [[Cerium magnesium]] – Ceiriam maignéisiam – CeMg [[Cerium mercury]] – Ceiriam mearcair – CeHg [[Cerium silver]] – Ceiriam airgid – CeAg [[Cerium thallium]] – Ceiriam tailliam – CeTl [[Cerium zinc]] – Ceiriam since – CeZn === [[Chlorine|Cl]] (Clóirín) === [[Actinium(III) chloride]] – Clóiríd aictiniam(III) – {{chem2|AcCl3}} [[Aluminium chloride]] – Clóiríd alúmanaim – {{chem2|AlCl3}} [[Americium(III) chloride]] – Clóiríd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmCl3}} [[Ammonium chloride]] – Clóiríd amóiniam – {{chem2|[NH4]Cl}} [[Antimony(III) chloride]] – Clóiríd antamóin(III) – {{chem2|SbCl3}} [[Antimony(V) chloride]] – Clóiríd antamóin(V) – {{chem2|SbCl5}} [[Arsenic(III) chloride]] – Clóiríd arsaenach(III) – {{chem2|AsCl3}} [[Barium chloride]] – Clóiríd bairiam – {{chem2|BaCl2}} [[Beryllium chloride]] – Clóiríd beirilliam – {{chem2|BeCl2}} [[Bismuth(III) chloride]] – Clóiríd biosmait(III) – {{chem2|BiCl3}} [[Boron trichloride]] – Trí-chlóiríd bóróin – {{chem2|BCl3}} [[Bromine monochloride]] – Mónaclóiríd bróimín – BrCl [[Cadmium chloride]] – Clóiríd caidmiam – {{chem2|CdCl2}} [[Caesium chloride]] – Clóiríd caesiam – CsCl [[Calcium chloride]] – Clóiríd cailciam – {{chem2|CaCl2}} [[Calcium hypochlorite]] – Hipeaclóirít cailciam – {{chem2|Ca(ClO)2}} [[Carbon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd charbóin – {{chem2|CCl4}} [[Cerium(III) chloride]] – Clóiríd ceiriam(III) – {{chem2|CeCl3}} [[Chloramine]] – Clóraimín – {{chem2|NH2Cl}} [[Chloric acid]] – Clórach aigéad – {{chem2|HClO3}} [[Chlorine azide]] – Aisíd clóirín – {{chem2|ClN3}} [[Chlorine dioxide]] – Dé-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO2}} [[Chlorine monofluoride]] – Mónafluairíd clóirín – ClF [[Chlorine monoxide]] – Mónaocsaíd chlóirín – ClO [[Chlorine pentafluoride]] – Peinteafluairíd clóirín – {{chem2|ClF5}} [[Chlorine perchlorate]] – Sárchlóráit clóirín – {{chem2|Cl2O4}} [[Chlorine tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd chlóirín – {{chem2|O3ClOOClO3}} [[Chlorine trifluoride]] – Trí-fluairíd clóirín – {{chem2|ClF3}} [[Chlorine trioxide]] – Trí-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO3}} [[Chloroplatinic acid]] – Aigéad clóiríplatanach – {{chem2|H2[PtCl6]}} [[Chlorosulfonic acid]] – Aigéad clóirísulfónach – {{chem2|ClSO3H}} [[Chlorosulfonyl isocyanate]] – Iseaiciaináit clóirísulfóinile – {{chem2|ClSO2NCO}} [[Chloryl fluoride]] – Fluairíd clóirile – {{chem2|ClO2F}} [[Chromium(II) chloride]] – Clóiríd cróimiam(II) – {{chem2|CrCl2}} [[Chromium(III) chloride]] – Clóiríd cróimiam(III) – {{chem2|CrCl3}} [[Chromyl chloride]] – Clóiríd cróimile – {{chem2|CrO2Cl2}} [[Cisplatin]] – Cisplatan – {{chem2|[PtCl2(NH3)2]}} [[Cobalt(II) chloride]] – Clóiríd cobailt(II) – {{chem2|CoCl2}} [[Copper(I) chloride]] – Clóiríd copair(I) – CuCl [[Copper(II) chloride]] – Clóiríd copair(II) – {{chem2|CuCl2}} [[Curium(III) chloride]] – Clóiríd ciúiriam(III) – {{chem2|CmCl3}} [[Cyanogen chloride]] – Clóiríd ciainigine – ClCN [[Dichlorine dioxide]] – Dé-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O2}} [[Dichlorine heptaoxide]] – Heiptea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O7}} [[Dichlorine hexoxide]] – Heicsea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O6}} [[Dichlorine monoxide]] – Mónaocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O}} [[Dichlorine tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|ClOClO3}} [[Dichlorine trioxide]] – Trí-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O3}} [[Dichlorosilane]] – Déchlóirísileán – {{chem2|SiH2Cl2}} [[Disulfur dichloride]] – Déchlóiríd déshulfair – {{chem2|S2Cl2}} [[Dysprosium(III) chloride]] – Clóiríd diospróisiam(III) – {{chem2|DyCl3}} [[Erbium(III) chloride]] – Clóiríd eirbiam(III) – {{chem2|ErCl3}} [[Europium(II) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuCl2}} [[Europium(III) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(III) – {{chem2|EuCl3}} [[Gadolinium(III) chloride]] – Clóiríd gadailiniam(III) – {{chem2|GdCl3}} [[Gallium trichloride]] – Trí-chlóiríd gailliam – {{chem2|GaCl3}} [[Germanium dichloride]] – Déchlóiríd gearmáiniam – {{chem2|GeCl2}} [[Germanium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd gearmáiniam – {{chem2|GeCl4}} [[Gold(I) chloride]] – Clóiríd óir(I) – AuCl [[Gold(III) chloride]] – Clóiríd óir(III) – {{chem2|AuCl3}} [[Hafnium(IV) chloride]] – Clóiríd haifniam(IV) – {{chem2|HfCl4}} [[Holmium(III) chloride]] – Clóiríd hoilmiam(III) – {{chem2|HoCl3}} [[Hydrochloric acid]] – Aigéad hiodraclórach – HCl(aq) [[Hydrogen chloride]] – Clóiríd hidrigine – HCl [[Hypochlorous acid]] – Aigéad hipeaclórach – HOCl [[Indium(I) chloride]] – Clóiríd indiam(I) – InCl [[Indium(III) chloride]] – Clóiríd indiam(III) – {{chem2|InCl3}} [[Iodine monochloride]] – Mónaclóiríd iaidín – ICl [[Iridium(III) chloride]] – Clóiríd iridiam(III) – {{chem2|IrCl3}} [[Iron(II) chloride]] – Clóiríd iarainn(II) – {{chem2|FeCl2}} [[Iron(III) chloride]] – Clóiríd iarainn(III) – {{chem2|FeCl3}} [[Lanthanum chloride]] – Clóiríd lantainim – {{chem2|LaCl3}} [[Lead(II) chloride]] – Clóiríd luaidhe(II) – {{chem2|PbCl2}} [[Lithium chloride]] – Clóiríd litiam – LiCl [[Lithium perchlorate]] – Sárchlóráit litiam – {{chem2|LiClO4}} [[Lutetium chloride]] – Clóiríd lúitéitiam – {{chem2|LuCl3}} [[Magnesium chloride]] – Clóiríd maignéisiam – {{chem2|MgCl2}} [[Magnesium perchlorate]] – Sárchlóráit maignéisiam – {{chem2|Mg(ClO4)2}} [[Manganese(II) chloride]] – Clóiríd mangainéise(II) – {{chem2|MnCl2}} [[Mercury(I) chloride]] – Clóiríd mearcair(I) – {{chem2|Hg2Cl2}} [[Mercury(II) chloride]] – Clóiríd mearcair(II) – {{chem2|HgCl2}} [[Mercury(II) perchlorate]] – Sárchlóráit mearcair(II) – {{chem2|Hg(ClO4)2}} [[Molybdenum(III) chloride]] – Clóiríd molabdaim(III) – {{chem2|MoCl3}} [[Molybdenum(V) chloride]] – Clóiríd molabdaim(V) – {{chem2|MoCl5}} [[Neodymium(III) chloride]] – Clóiríd niaidimiam(III) – {{chem2|NdCl3}} [[Neptunium(IV) chloride]] – Clóiríd neiptiúiniam(IV) – {{chem2|NpCl4}} [[Nickel(II) chloride]] – Clóiríd nicil(II) – {{chem2|NiCl2}} [[Niobium oxide trichloride]] – Trí-chlóiríd ocsaíde niaibiam – {{chem2|NbOCl3}} [[Niobium(IV) chloride]] – Clóiríd niaibiam(IV) – {{chem2|NbCl4}} [[Niobium(V) chloride]] – Clóiríd niaibiam(V) – {{chem2|NbCl5}} [[Nitrogen trichloride]] – Trí-chlóiríd nítrigine – {{chem2|NCl3}} [[Nitrosyl chloride]] – Clóiríd níotraisil – NOCl [[Nitryl chloride]] – Clóiríd nítrile – {{chem2|NO2Cl}} [[Osmium(III) chloride]] – Clóiríd oismiam(III) – {{chem2|OsCl3}} [[Palladium(II) chloride]] – Clóiríd pailéidiam(II) – {{chem2|PdCl2}} [[Perchloric acid]] – Aigéad sárchlórach – {{chem2|HClO4}} [[Perchloryl fluoride]] – Fluairíd sárchlóirile – {{chem2|ClO3F}} [[Phosgene]] – Fosgéin – {{chem2|COCl2}} [[Phosphonitrilic chloride trimer]] – Trí-mhéar clóiríd fosfainítríle – {{chem2|(PNCl)3}} [[Phosphorus oxychloride]] – Ocsaiclóiríd fosfair – {{chem2|POCl3}} [[Phosphorus pentachloride]] – Peinteaclóiríd fosfair – {{chem2|PCl5}} [[Phosphorus trichloride]] – Trí-chlóiríd fosfair – {{chem2|PCl3}} [[Platinum(II) chloride]] – Clóiríd platanaim(II) – {{chem2|PtCl2}} [[Platinum(IV) chloride]] – Clóiríd platanaim(IV) – {{chem2|PtCl4}} [[Plutonium(III) chloride]] – Clóiríd plútóiniam(III) – {{chem2|PuCl3}} [[Potassium chlorate]] – Clóráit potaisiam – {{chem2|KClO3}} [[Potassium chloride]] – Clóiríd potaisiam – KCl [[Potassium perchlorate]] – Sárchlóráit potaisiam – {{chem2|KClO4}} [[Praseodymium(III) chloride]] – Clóiríd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrCl3}} [[Protactinium(V) chloride]] – Clóiríd prótachtiniam(V) – {{chem2|PaCl5}} [[Radium chloride]] – Clóiríd raidiam – {{chem2|RaCl2}} [[Rhenium(III) chloride]] – Clóiríd réiniam(III) – {{chem2|ReCl3}} [[Rhenium(V) chloride]] – Clóiríd réiniam(V) – {{chem2|ReCl5}} [[Rhodium(III) chloride]] – Clóiríd róidiam(III) – {{chem2|RhCl3}} [[Rubidium chloride]] – Clóiríd rubaidiam – RbCl [[Ruthenium(III) chloride]] – Clóiríd ruitéiniam(III) – {{chem2|RuCl3}} [[Samarium(III) chloride]] – Clóiríd samairiam(III) – {{chem2|SmCl3}} [[Scandium chloride]] – Clóiríd scaindiam – {{chem2|ScCl3}} [[Selenium dichloride]] – Déchlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeCl2}} [[Selenium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeCl4}} [[Silicon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd sileacain – {{chem2|SiCl4}} [[Silver chloride]] – Clóiríd airgid – AgCl [[Silver perchlorate]] – Sárchlóráit airgid – {{chem2|AgClO4}} [[Sodium chlorate]] – Clóráit sóidiam – {{chem2|NaClO3}} [[Sodium chloride]] (table salt, rock salt) – Clóiríd sóidiam (salainn bhoird, salainn charraige) – NaCl [[Sodium chlorite]] – Clóirít sóidiam – {{chem2|NaClO2}} [[Sodium hypochlorite]] – Hipeaclóirít sóidiam – NaOCl [[Sodium perchlorate]] – Sárchlóráit sóidiam – {{chem2|NaClO4}} [[Strontium chloride]] – Clóiríd strointiam – {{chem2|SrCl2}} [[Sulfur dichloride]] – Déchlóiríd sulfair – {{chem2|SCl2}} [[Sulfuryl chloride]] – Clóiríd suilfirile – {{chem2|SO2Cl2}} [[Tantalum(III) chloride]] – Clóiríd tantalam(III) – {{chem2|TaCl3}} [[Tantalum(IV) chloride]] – Clóiríd tantalam(IV) – {{chem2|TaCl4}} [[Tantalum(V) chloride]] – Clóiríd tantalam(V) – {{chem2|TaCl5}} [[Tellurium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd teallúiriam – {{chem2|TeCl4}} [[Terbium(III) chloride]] – Clóiríd teirbiam(III) – {{chem2|TbCl3}} [[Tetrachloroauric acid]] – Aigéad teitreachlóraórach – {{chem2|H[AuCl4]}} [[Thallium(I) chloride]] – Clóiríd tailliam(I) – TlCl [[Thallium(III) chloride]] – Clóiríd tailliam(III) – {{chem2|TlCl3}} [[Thionyl chloride]] – Clóiríd tiainile – {{chem2|SOCl2}} [[Thiophosgene]] – Tiafosgéin – {{chem2|CSCl2}} [[Thorium(IV) chloride]] – Clóiríd tóiriam(IV) – {{chem2|ThCl4}} [[Thulium(III) chloride]] – Clóiríd tiúiliam(III) – {{chem2|TmCl3}} [[Tin(II) chloride]] – Clóiríd stáin(II) – {{chem2|SnCl2}} [[Tin(IV) chloride]] – Clóiríd stáin(IV) – {{chem2|SnCl4}} [[Titanium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd tiotáiniam – {{chem2|TiCl4}} [[Titanium(III) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiCl3}} [[Trichlorosilane]] – Trí-chlóirísileán – {{chem2|HSiCl3}} [[Tungsten(IV) chloride]] – Clóiríd tungstain(IV) – {{chem2|WCl4}} [[Tungsten(V) chloride]] – Clóiríd tungstain(V) – {{chem2|WCl5}} [[Tungsten(VI) chloride]] – Clóiríd tungstain(VI) – {{chem2|WCl6}} [[Uranium hexachloride]] – Heicseaclóiríd úráiniam – {{chem2|UCl6}} [[Uranium(III) chloride]] – Clóiríd úráiniam(III) – {{chem2|UCl3}} [[Uranium(IV) chloride]] – Clóiríd úráiniam(IV) – {{chem2|UCl4}} [[Uranium(V) chloride]] – Clóiríd úráiniam(V) – {{chem2|UCl5}} [[Uranyl chloride]] – Clóiríd úrainile – {{chem2|UO2Cl2}} [[Vanadium oxytrichloride]] – Ocsaictríchlóiríd vanaidiam – {{chem2|VOCl3}} [[Vanadium(II) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(II) – {{chem2|VCl2}} [[Vanadium(III) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(III) – {{chem2|VCl3}} [[Vanadium(IV) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(IV) – {{chem2|VCl4}} [[Ytterbium(III) chloride]] – Clóiríd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbCl3}} [[Yttrium chloride]] – Clóiríd itriam – {{chem2|YCl3}} [[Zinc chloride]] – Clóiríd since – {{chem2|ZnCl2}} [[Zirconium(IV) chloride]] – Clóiríd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrCl4}} === [[Chromium|Cr]] (Cróimiam) === [[Chromic acid]] – Aigéad crómach – {{chem2|H2CrO4}} [[Chromium trioxide]] ([[Chromic acid]]) – Trí-ocsaíd cróimiam (Aigéad crómach) – {{chem2|CrO3}} [[Chromium(II) chloride]] – Clóiríd cróimiam(II) – {{chem2|CrCl2}} [[Chromium(II) sulfate]] – Suilfáit cróimiam(II) – {{chem2|CrSO4}} [[Chromium(III) chloride]] – Clóiríd cróimiam(III) – {{chem2|CrCl3}} [[Chromium(III) nitrate]] – Níotráit cróimiam(III) – {{chem2|Cr(NO3)3}} [[Chromium(III) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(III) – {{chem2|Cr2O3}} [[Chromium(III) sulfate]] – Suilfáit cróimiam(III) – {{chem2|Cr2(SO4)3}} [[Chromium(III) telluride]] – Teallúiríd cróimiam(III) – {{chem2|Cr2Te3}} [[Chromium(IV) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(IV) – {{chem2|CrO2}} [[Chromium pentafluoride]] – Peinteafluairíd cróimiam – {{chem2|CrF5}} Chromium sulfide bromide – Bróimíd suilfíde cróimiam – CrSBr [[Chromyl chloride]] – Clóiríd cróimile – {{chem2|CrO2Cl2}} [[Chromyl fluoride]] – Fluairíd cróimile – {{chem2|CrO2F2}} === [[Cobalt|Co]] (Cobailt) === [[Cobalt(II) acetate]] – Aicéatáit cobailt(II) – Co(CH₃CO₂)₂ [[Cobalt(II) bromide]] – Bróimíd cobailt(II) – {{chem2|CoBr2}} [[Cobalt(II) carbonate]] – Carbónáit cobailt(II) – {{chem2|CoCO3}} [[Cobalt(II) chloride]] – Clóiríd cobailt(II) – {{chem2|CoCl2}} [[Cobalt(II) fluoride]] – Fluairíd cobailt(II) – CoF₂ [[Cobalt(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd cobailt(II) – Co(OH)₂ [[Cobalt(II) iodide]] – Iaidíd cobailt(II) – CoI₂ [[Cobalt(II) nitrate]] – Níotráit cobailt(II) – {{chem2|Co(NO3)2}} [[Cobalt(II) oxide]] – Ocsaíd cobailt(II) – CoO [[Cobalt(II) perchlorate]] – Sárchlóráit cobailt(II) – Co(ClO₄)₂ [[Cobalt(II) phosphate]] – Fosfáit cobailt(II) – Co₃(PO₄)₂ [[Cobalt(II) sulfate]] – Suilfáit cobailt(II) – {{chem2|CoSO4}} [[Cobalt(II) thiocyanate]] – Tiicianáit cobailt(II) – Co(SCN)₂ [[Cobalt(II,III) oxide]] – Ocsaíd cobailt(II,III) – Co₃O₄ [[Cobalt(III) chloride]] – Clóiríd cobailt(III) – CoCl₃ [[Cobalt(III) fluoride]] – Fluairíd cobailt(III) – {{chem2|CoF3}} [[Cobalt(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd cobailt(III) – Co(OH)₃ [[Cobalt(III) nitrate]] – Níotráit cobailt(III) – Co(NO₃)₃ [[Cobalt(III) oxide]] – Ocsaíd cobailt(III) – Co₂O₃ === [[Copper|Cu]] (Copar) === [[Copper(I) acetylide]] – Aicéitilíd copair(I) – {{chem2|Cu2C2}} [[Copper(I) azide]] – Aisíd copair(I) – CuN₃ [[Copper(I) bromide]] – Bróimíd copair(I) – CuBr [[Copper(I) chloride]] – Clóiríd copair(I) – CuCl [[Copper(I) fluoride]] – Fluairíd copair(I) – CuF [[Copper(I) hydroxide]] – Hiodrocsaíd copair(I) – CuOH [[Copper(I) iodide]] – Iaidíd copair(I) – CuI [[Copper(I) nitrate]] – Níotráit copair(I) – CuNO₃ [[Copper(I) oxide]] – Ocsaíd copair(I) – {{chem2|Cu2O}} [[Copper(I) phosphide]] – Fosfíd copair(I) – Cu₃P [[Copper(I) selenide]] – Seiléiníd copair(I) – Cu₂Se [[Copper(I) sulfate]] – Suilfáit copair(I) – {{chem2|CuSO4}} [[Copper(I) sulfide]] – Suilfíd copair(I) – {{chem2|Cu2S}} [[Copper(I) telluride]] – Teallúiríd copair(I) – Cu₂Te [[Copper(I) thiocyanate]] – Tiicianáit copair(I) – CuSCN [[Chevreul's salt|Copper(I,II) sulfite]] – Suilfít copair(I,II) – Cu₃(SO₃)₂ [[Copper(II) arsenate]] – Arsanaít copair(II) – Cu₃(AsO₄)₂ [[Copper(II) azide]] – Aisíd copair(II) – {{chem2|Cu(N3)2}} [[Copper(II) borate]] – Bóráit copair(II) – Cu₃(BO₃)₂ [[Copper(II) bromide]] – Bróimíd copair(II) – CuBr₂ [[Copper(II) carbonate]] – Carbónáit copair(II) – {{chem2|CuCO3}} [[Basic copper carbonate|Copper(II) carbonate hydroxide]] – Hiodrocsaíd charbónáit copair(II) – Cu₂(CO₃)(OH)₂ [[Copper(II) chlorate]] – Clóráit copair(II) – Cu(ClO₃)₂ [[Copper(II) chloride]] – Clóiríd copair(II) – {{chem2|CuCl2}} [[Copper(II) fluoride]] – Fluairíd copair(II) – CuF₂ [[Copper(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd copair(II) – {{chem2|Cu(OH)2}} [[Copper(II) nitrate]] – Níotráit copair(II) – {{chem2|Cu(NO3)2}} [[Copper(II) oxide]] – Ocsaíd copair(II) – CuO [[Copper(II) perchlorate]] – Sárchlóráit copair(II) – Cu(ClO₄)₂ [[Copper(II) phosphate]] – Fosfáit copair(II) – Cu₃(PO₄)₂ [[Copper(II) selenide]] – Seiléiníd copair(II) – CuSe [[Copper(II) selenite]] – Seiléinít copair(II) – CuSeO₃ [[Copper(II) sulfate]] – Suilfáit copair(II) – {{chem2|CuSO4}} [[Copper(II) sulfide]] – Suilfíd copair(II) – CuS [[Copper(II) telluride]] – Teallúiríd copair(II) – CuTe [[Copper(II) thiocyanate]] – Tiicianáit copair(II) – Cu(SCN)₂ [[Copper oxychloride]] – Ocsaiclóiríd copair – {{chem2|H3ClCu2O3}} [[Tetramminecopper(II) sulfate]] – Suilfáit teitreamíncopair(II) – {{chem2|[Cu(NH3)4]SO4}} === [[Curium|Cm]] (Ciúiriam) === [[Curium(III) chloride]] – Clóiríd ciúiriam(III) – {{chem2|CmCl3}} [[Curium(III) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(III) – {{chem2|Cm2O3}} [[Curium(IV) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(IV) – {{chem2|CmO2}} [[Curium hydroxide]] – Hiodrocsaíd ciúiriam – {{chem2|Cm(OH)3}} === CN (Ciainigine) === [[Cyanogen bromide]] – Bróimíd ciainigine – BrCN [[Cyanogen chloride]] – Clóiríd ciainigine – ClCN [[Cyanogen iodide]] – Iaidíd ciainigine – ICN [[Cyanogen]] – Ciainigine – {{chem2|(CN)2}} [[Cyanuric chloride]] – Clóiríd ciainúrach – {{chem2|C3Cl3N3}} [[Cyanogen thiocyanate]] – Tiicianáit ciainigine – {{chem2|CNSCN}} [[Cyanogen selenocyanate]] – Seiléiniicianáit ciainigine – {{chem2|CNSeCN}} [[Cyanogen azide]] – Aisíd ciainigine – {{chem2|N3CN}} == D == === [[Dysprosium|Dy]] (Diospróisiam) === [[Dysprosium(II) chloride]] – Clóiríd diospróisiam(II) – {{chem2|DyCl2}} [[Dysprosium(II) iodide]] – Iaidíd diospróisiam(II) – {{chem2|DyI2}} [[Dysprosium(III) acetate]] – Aicéatáit diospróisiam(III) – {{Chem2|Dy(CH3COO)3}} [[Dysprosium(III) bromide]] – Bróimíd diospróisiam(III) – {{chem2|DyBr3}} [[Dysprosium(III) carbonate]] – Carbónáit diospróisiam(III) – Dy₂(CO₃)₃ [[Dysprosium(III) chloride]] – Clóiríd diospróisiam(III) – {{chem2|DyCl3}} [[Dysprosium(III) fluoride]] – Fluairíd diospróisiam(III) – {{chem2|DyF3}} [[Dysprosium(III) iodide]] – Iaidíd diospróisiam(III) – {{chem2|DyI3}} [[Dysprosium(III) nitrate]] – Níotráit diospróisiam(III) – {{Chem2|Dy(NO3)3}} [[Dysprosium(III) oxalate]] – Ocsaláit diospróisiam(III) – Dy₂(C₂O₄)₃ [[Dysprosium(III) oxide]] – Ocsaíd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2O3}} [[Dysprosium(III) phosphate]] – Fosfáit diospróisiam(III) – {{chem2|DyPO4}} [[Dysprosium(III) selenide]] – Seiléiníd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2Se3}} [[Dysprosium(III) sulfide]] – Suilfíd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2S3}} [[Dysprosium(III) sulfate]] – Suilfáit diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2(SO4)3}} [[Dysprosium(III) telluride]] – Teallúiríd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2Te3}} [[Dysprosium arsenide]] – Arsainíd diospróisiam – {{Chem2|DyAs}} [[Dysprosium bismuthide]] – Biosmaitíd diospróisiam – {{Chem2|DyBi}} [[Dysprosium iodate]] – Iaidáit diospróisiam – {{Chem2|Dy(IO3)3}} [[Dysprosium monosulfide]] – Mónaisuilfíd diospróisiam – {{Chem2|DyS}} [[Dysprosium nitride]] – Nítríd diospróisiam – {{Chem2|DyN}} [[Dysprosium phosphide]] – Fosfíd diospróisiam – {{Chem2|DyP}} [[Dysprosium stannate]] – Stannáit diospróisiam – {{Chem2|Dy2Sn2O7}} [[Dysprosium titanate]] – Tiotanáit diospróisiam – {{chem2|Dy2Ti2O7}} == E == === [[Einsteinium|Es]] (Einstéiniam) === [[Einsteinium(III) bromide]] – Bróimíd einstéiniam(III) – {{chem2|EsBr3}} [[Einsteinium(III) carbonate]] – Carbónáit einstéiniam(III) – {{chem2|Es2(CO3)3}} [[Einsteinium(III) chloride]] – Clóiríd einstéiniam(III) – {{chem2|EsCl3}} [[Einsteinium(III) fluoride]] – Fluairíd einstéiniam(III) – {{chem2|EsF3}} [[Einsteinium(III) iodide]] – Iaidíd einstéiniam(III) – {{chem2|EsI3}} [[Einsteinium(III) nitrate]] – Níotráit einstéiniam(III) – {{chem2|Es(NO3)3}} [[Einsteinium(III) oxide]] – Ocsaíd einstéiniam(III) – {{chem2|Es2O3}} [[Einsteinium(III) phosphate]] – Fosfáit einstéiniam(III) – {{chem2|EsPO4}} [[Einsteinium(III) sulfate]] – Suilfáit einstéiniam(III) – {{chem2|Es2(SO4)3}} [[Einsteinium(III) sulfide]] – Suilfíd einstéiniam(III) – {{chem2|Es2S3}} === [[Erbium|Er]] (Eirbiam) === [[Erbium-copper]] – Eirbiam-copar – ErCu [[Erbium-gold]] – Eirbiam-ór – ErAu [[Erbium-iridium]] – Eirbiam-iridiam – ErIr [[Erbium-silver]] – Eirbiam-airgead – ErAg [[Erbium hexaboride]] – Heicseabhóiríd eirbiam – {{chem2|ErB6}} [[Erbium iodate]] – Iaidáit eirbiam – {{chem2|Er(IO3)3}} [[Erbium nitride]] – Nítríd eirbiam – {{chem2|ErN}} [[Erbium oxybromide]] – Ocsaibróimíd eirbiam – {{chem2|ErOBr}} [[Erbium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd eirbiam – {{chem2|ErOCl}} [[Erbium oxyfluoride]] – Ocsaifluairíd eirbiam – {{chem2|ErOF}} [[Erbium phosphide]] – Fosfíd eirbiam – {{chem2|ErP}} [[Erbium silicide]] – Silícíd eirbiam – {{chem2|ErSi2}} [[Erbium tetraboride]] – Teitreibhóiríd eirbiam – {{chem2|ErB4}} [[Erbium(III) bromide]] – Bróimíd eirbiam(III) – {{chem2|ErBr3}} [[Erbium(III) chloride]] – Clóiríd eirbiam(III) – {{chem2|ErCl3}} [[Erbium(III) fluoride]] – Fluairíd eirbiam(III) – {{chem2|ErF3}} [[Erbium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd eirbiam(III) – {{chem2|Er(OH)3}} [[Erbium(III) iodide]] – Iaidíd eirbiam(III) – {{chem2|ErI3}} [[Erbium(III) nitrate]] – Níotráit eirbiam(III) – {{chem2|Er(NO3)3}} [[Erbium(III) oxide]] – Ocsaíd eirbiam(III) – {{chem2|Er2O3}} [[Erbium(III) selenate]] – Seiléanáit eirbiam(III) – {{chem2|Er2(SeO4)3}} [[Erbium(III) selenide]] – Seiléiníd eirbiam(III) – {{chem2|Er2Se3}} [[Erbium(III) sulfate]] – Suilfáit eirbiam(III) – {{chem2|Er2(SO4)3}} [[Erbium(III) telluride]] – Teallúiríd eirbiam(III) – {{chem2|Er2Te3}} === [[Europium|Eu]] (Eoraipiam) === [[Europium(II) bromide]] – Bróimíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuBr2}} [[Europium(II) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuCl2}} [[Europium(II) fluoride]] – Fluairíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuF2}} [[Europium(II) hydride]] – Hiodríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuH2}} [[Europium(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd eoraipiam(II) – {{chem2|Eu(OH)2}} [[Europium(II) oxide]] – Ocsaíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuO}} [[Europium(II) iodide]] – Iaidíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuI2}} [[Europium(II) selenide]] – Seiléiníd eoraipiam(II) – {{chem2|EuSe}} [[Europium(II) silicide]] – Silícíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuSi2}} [[Europium(II) sulfate]] – Suilfáit eoraipiam(II) – {{chem2|EuSO4}} [[Europium(II) sulfide]] – Suilfíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuS2}} [[Europium(II) telluride]] – Teallúiríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuTe}} [[Europium(II) titanate]] – Tiotanáit eoraipiam(II) – {{chem2|EuTiO3}} [[Europium(III) acetate]] – Aicéatáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(CH3COO)3}} [[Europium(III) arsenate]] – Arsanaít eoraipiam(III) – {{chem2|EuAsO4}} [[Europium(III) bromide]] – Bróimíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuBr3}} [[Europium(III) carbonate]] – Carbónáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(CO3)3}} [[Europium(III) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(III) – {{chem2|EuCl3}} [[Europium(III) chromate]] – Crómáit eoraipiam(III) – {{chem2|EuCrO4}} [[Europium(III) fluoride]] – Fluairíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuF3}} [[Europium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(OH)3}} [[Europium(III) iodate]] – Iaidáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(IO3)3}} [[Europium(III) iodide]] – Iaidíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuI3}} [[Europium(III) nitrate]] – Níotráit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(NO3)3}} [[Europium(III) oxide]] – Ocsaíd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2O3}} [[Europium(III) perchlorate]] – Sárchlóráit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(ClO4)3}} [[Europium(III) phosphate]] – Fosfáit eoraipiam(III) – {{chem2|EuPO4}} [[Europium(III) phosphide]] – Fosfíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuP}} [[Europium(III) selenide]] – Seiléiníd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2Se3}} [[Europium(III) sulfate]] – Suilfáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2(SO4)3}} [[Europium(III) telluride]] – Teallúiríd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2Te3}} [[Europium(III) vanadate]] – Vanaidáit eoraipiam(III) – {{chem2|EuVO4}} [[Europium barium titanate]] – Tiotanáit eoraipiam bairiam – {{chem2|BaEuTiO4}} == F == === [[Fluorine|F]] (Fluairín) === [[Fluoroantimonic acid]] – Aigéad fluairíantamónach – {{chem2|H2FSbF6}} [[Tetrafluorohydrazine]] – Teitreafluairíhiodraisín – {{chem2|N2F4}} [[Trifluoromethylisocyanide]] – Trí-fluairímeitiliseaiciainíd – {{chem2|C2NF3}} [[Trifluoromethanesulfonic acid]] – Aigéad trí-fluairímeatánsulfónach – {{chem2|CF3SO3H}} Other fluorides – Fluairídí eile: [[Aluminium fluoride|AlF₃]] (Fluairíd alúmanaim), [[Americium(III) fluoride|AmF₃]] (Fluairíd aimeiriciam(III)), [[Ammonium fluoride|NH₄F]] (Fluairíd amóiniam), [[Ammonium hydrogen fluoride|NH₄HF₂]] (Fluairíd hidrigine amóiniam), [[Ammonium tetrafluoroborate|NH₄BF₄]] (Teitreafluairíbóráit amóiniam), [[Antimony pentafluoride|SbF₅]] (Peinteafluairíd antamóin), [[Antimony trifluoride|SbF₃]] (Trí-fluairíd antamóin), [[Arsenic pentafluoride|AsF₅]] (Peinteafluairíd arsaenach), [[Arsenic trifluoride|AsF₃]] (Trí-fluairíd arsaenach), [[Barium fluoride|BaF₂]] (Fluairíd bairiam), [[Beryllium fluoride|BeF₂]] (Fluairíd beirilliam), [[Bismuth(III) fluoride|BiF₃]] (Fluairíd biosmait(III)), [[Bis(pentafluorosulfanyl) peroxide|F₅SOOSF₅]] (Sárocsaíd pheinteafluairísulfanaile), [[Boron trifluoride|BF₃]] (Trí-fluairíd bóróin), [[Bromine pentafluoride|BrF₅]] (Peinteafluairíd bróimín), [[Bromine trifluoride|BrF₃]] (Trí-fluairíd bróimín), [[Bromine monofluoride|BrF]] (Mónafluairíd bróimín), [[Cadmium fluoride|CdF₂]] (Fluairíd caidmiam), [[Caesium fluoride|CsF]] (Fluairíd caesiam), [[Calcium fluoride|CaF₂]] (Fluairíd cailciam), [[Carbon tetrafluoride|CF₄]] (Teitreafluairíd charbóin), [[Carbonyl fluoride|COF₂]] (Fluairíd carbóinile), [[Cerium(III) fluoride|CeF₃]] (Fluairíd ceiriam(III)), [[Cerium(IV) fluoride|CeF₄]] (Fluairíd ceiriam(IV)), [[Chlorine pentafluoride|ClF₅]] (Peinteafluairíd clóirín), [[Chlorine trifluoride|ClF₃]] (Trí-fluairíd clóirín), [[Chlorine monofluoride|ClF]] (Mónafluairíd clóirín), [[Chromium(III) fluoride|CrF₃]] (Fluairíd cróimiam(III)), [[Chromium(V) fluoride|CrF₅]] (Fluairíd cróimiam(V)), [[Chromyl fluoride|CrO₂F₂]] (Fluairíd cróimile), [[Cobalt(II) fluoride|CoF₂]] (Fluairíd cobailt(II)), [[Cobalt(III) fluoride|CoF₃]] (Fluairíd cobailt(III)), [[Copper(I) fluoride|CuF]] (Fluairíd copair(I)), [[Copper(II) fluoride|CuF₂]] (Fluairíd copair(II)), [[Curium(III) fluoride|CmF₃]] (Fluairíd ciúiriam(III)), [[Dinitrogen difluoride|N₂F₂]] (Défluairíd dénítrigine), [[Dinitrogen tetrafluoride|N₂F₄]] (Teitreafluairíd dénítrigine), [[Dioxygen difluoride|O₂F₂]] (Défluairíd dé-ocsaigine), [[Diphosphorus tetrafluoride|P₂F₄]] (Teitreafluairíd défosfair), [[Disulfur difluoride|S₂F₂]] (Défluairíd déshulfair), [[Dysprosium(III) fluoride|DyF₃]] (Fluairíd diospróisiam(III)), [[Erbium(III) fluoride|ErF₃]] (Fluairíd eirbiam(III)), [[Europium(III) fluoride|EuF₃]] (Fluairíd eoraipiam(III)), [[Fluoroboric acid|HBF₄]] (Aigéad fluairíbórach), [[Fluorine azide|FN₃]] (Aisíd fluairín), [[Fluorine fluorosulfate|FOSO₂F]] (Fluairí fluairísulfáit), [[Fluorine nitrate|FNO₃]] (Níotráit fluairín), [[Fluorosulfonic acid|FSO₃H]] (Aigéad fluairísulfónach), [[Gadolinium(III) fluoride|GdF₃]] (Fluairíd gadailiniam(III)), [[Gallium(III) fluoride|GaF₃]] (Fluairíd gailliam(III)), [[Germanium tetrafluoride|GeF₄]] (Teitreafluairíd gearmáiniam), [[Gold(III) fluoride|AuF₃]] (Fluairíd óir(III)), [[Hafnium(IV) fluoride|HfF₄]] (Fluairíd haifniam(IV)), [[Hexafluoroantimonic acid|H₂SbF₆]] (Aigéad heicseafluairíantamónach), [[Hexafluorophosphoric acid|HPF₆]] (Aigéad heicseafluairífosfarach), [[Hexafluorosilicic acid|H₂SiF₆]] (Aigéad heicseafluairísileacach), [[Hexafluorotitanic acid|H₂TiF₆]] (Aigéad heicseafluairítiotanach), [[Hydrogen fluoride|HF]] (Fluairíd hidrigine), [[Hydrofluoric acid|HF(aq)]] (Aigéad hiodrafluarach), [[Hypofluorous acid|HFO]] (Aigéad hipeafluarach), [[Indium(III) fluoride|InF₃]] (Fluairíd indiam(III)), [[Iodine heptafluoride|IF₇]] (Heipteafluairíd iaidín), [[Iodine monofluoride|IF]] (Mónafluairíd iaidín), [[Iodine pentafluoride|IF₅]] (Peinteafluairíd iaidín), [[Iridium(III) fluoride|IrF₃]] (Fluairíd iridiam(III)), [[Iridium(VI) fluoride|IrF₆]] (Fluairíd iridiam(VI)), [[Iron(II) fluoride|FeF₂]] (Fluairíd iarainn(II)), [[Iron(III) fluoride|FeF₃]] (Fluairíd iarainn(III)), [[Krypton difluoride|KrF₂]] (Défluairíd crioptón), [[Lanthanum fluoride|LaF₃]] (Fluairíd lantainim), [[Lead(II) fluoride|PbF₂]] (Fluairíd luaidhe(II)), [[Lead(IV) fluoride|PbF₄]] (Fluairíd luaidhe(IV)), [[Lithium fluoride|LiF]] (Fluairíd litiam), [[Magnesium fluoride|MgF₂]] (Fluairíd maignéisiam), [[Manganese(II) fluoride|MnF₂]] (Fluairíd mangainéise(II)), [[Manganese(III) fluoride|MnF₃]] (Fluairíd mangainéise(III)), [[Manganese(IV) fluoride|MnF₄]] (Fluairíd mangainéise(IV)), [[Mercury(I) fluoride|Hg₂F₂]] (Fluairíd mearcair(I)), [[Mercury(II) fluoride|HgF₂]] (Fluairíd mearcair(II)), [[Molybdenum(III) fluoride|MoF₃]] (Fluairíd molabdaim(III)), [[Molybdenum(V) fluoride|MoF₅]] (Fluairíd molabdaim(V)), [[Molybdenum(VI) fluoride|MoF₆]] (Fluairíd molabdaim(VI)), [[Niobium(IV) fluoride|NbF₄]] (Fluairíd niaibiam(IV)), [[Niobium(V) fluoride|NbF₅]] (Fluairíd niaibiam(V)), [[Neodymium(III) fluoride|NdF₃]] (Fluairíd niaidimiam(III)), [[Nickel(II) fluoride|NiF₂]] (Fluairíd nicil(II)), [[Neptunium(IV) fluoride|NpF₄]] (Fluairíd neiptiúiniam(IV)), [[Neptunium(V) fluoride|NpF₅]] (Fluairíd neiptiúiniam(V)), [[Neptunium(VI) fluoride|NpF₆]] (Fluairíd neiptiúiniam(VI)), [[Nitrogen oxide trifluoride|ONF₃]] (Trí-fluairíd ocsaíde nítrigine), [[Nitrogen trifluoride|NF₃]] (Trí-fluairíd nítrigine), [[Nitronium tetrafluoroborate|NO₂BF₄]] (Teitreafluairíbóráit níotróiniam), [[Nitrosonium tetrafluoroborate|NOBF₄]] (Teitreafluairíbóráit níotróisiam), [[Nitrosyl fluoride|NOF]] (Fluairíd níotraisil), [[Nitryl fluoride|NO₂F]] (Fluairíd nítrile), [[Osmium(IV) fluoride|OsF₄]] (Fluairíd oismiam(IV)), [[Osmium(VI) fluoride|OsF₆]] (Fluairíd oismiam(VI)), [[Osmium(VII) fluoride|OsF₇]] (Fluairíd oismiam(VII)), [[Oxygen difluoride|OF₂]] (Défluairíd ocsaigine), [[Palladium(II) fluoride|PdF₂]] (Fluairíd pailéidiam(II)), [[Palladium(IV) fluoride|PdF₄]] (Fluairíd pailéidiam(IV)), [[Peroxydisulfuryl difluoride|FSO₂OOSO₂F]] (Défluairíd sárocsaídéshulfairile), [[Phosphenothious fluoride|FPS]] (Fluairíd fosfainitiam), [[Phosphorus oxyfluoride|POF₃]] (Trí-fluairíd ocsaíde fosfair), [[Phosphorus pentafluoride|PF₅]] (Peinteafluairíd fosfair), [[Phosphorus trifluoride|PF₃]] (Trí-fluairíd fosfair), [[Platinum(II) fluoride|PtF₂]] (Fluairíd platanaim(II)), [[Platinum(IV) fluoride|PtF₄]] (Fluairíd platanaim(IV)), [[Platinum(VI) fluoride|PtF₆]] (Fluairíd platanaim(VI)), [[Plutonium(III) fluoride|PuF₃]] (Fluairíd plútóiniam(III)), [[Plutonium(IV) fluoride|PuF₄]] (Fluairíd plútóiniam(IV)), [[Plutonium(VI) fluoride|PuF₆]] (Fluairíd plútóiniam(VI)), [[Potassium fluoride|KF]] (Fluairíd potaisiam), [[Potassium hexafluorophosphate|KPF₆]] (Heicseafluairífosfáit potaisiam), [[Potassium tetrafluoroborate|KBF₄]] (Teitreafluairíbóráit potaisiam), [[Praseodymium(III) fluoride|PrF₃]] (Fluairíd praiséidimiam(III)), [[Protactinium(V) fluoride|PaF₅]] (Fluairíd prótachtiniam(V)), [[Radium fluoride|RaF₂]] (Fluairíd raidiam), [[Radon difluoride|RnF₂]] (Défluairíd radóin), [[Rhenium(IV) fluoride|ReF₄]] (Fluairíd réiniam(IV)), [[Rhenium(VI) fluoride|ReF₆]] (Fluairíd réiniam(VI)), [[Rhenium(VII) fluoride|ReF₇]] (Fluairíd réiniam(VII)), [[Rhodium(III) fluoride|RhF₃]] (Fluairíd róidiam(III)), [[Rubidium fluoride|RbF]] (Fluairíd rubaidiam), [[Ruthenium(III) fluoride|RuF₃]] (Fluairíd ruitéiniam(III)), [[Ruthenium(IV) fluoride|RuF₄]] (Fluairíd ruitéiniam(IV)), [[Ruthenium(VI) fluoride|RuF₆]] (Fluairíd ruitéiniam(VI)), [[Samarium(III) fluoride|SmF₃]] (Fluairíd samairiam(III)), [[Scandium fluoride|ScF₃]] (Fluairíd scaindiam), [[Selenium hexafluoride|SeF₆]] (Heicseafluairíd seiléiniam), [[Selenium tetrafluoride|SeF₄]] (Teitreafluairíd seiléiniam), [[Silicon tetrafluoride|SiF₄]] (Teitreafluairíd sileacain), [[Silver(I) fluoride|AgF]] (Fluairíd airgid(I)), [[Silver(II) fluoride|AgF₂]] (Fluairíd airgid(II)), [[Silver(I) tetrafluoroborate|AgBF₄]] (Teitreafluairíbóráit airgid(I)), [[Sodium fluoride|NaF]] (Fluairíd sóidiam), [[Sodium fluorosulfate|NaFSO₃]] (Fluairísulfáit sóidiam), [[Sodium hexafluoroaluminate|Na₃AlF₆]] (Heicseafluairíalúmanaít sóidiam), [[Sodium hexafluoroantimonate|NaSbF₆]] (Heicseafluairíantamónáit sóidiam), [[Sodium hexafluorophosphate|NaPF₆]] (Heicseafluairífosfáit sóidiam), [[Sodium hexafluorosilicate|Na₂SiF₆]] (Heicseafluairísileacáit sóidiam), [[Sodium hexafluorotitanate|Na₂TiF₆]] (Heicseafluairítiotanáit sóidiam), [[Sodium tetrafluoroborate|NaBF₄]] (Teitreafluairíbóráit sóidiam), [[Strontium fluoride|SrF₂]] (Fluairíd strointiam), [[Sulfur difluoride|SF₂]] (Défluairíd sulfair), [[Sulfur hexafluoride|SF₆]] (Heicseafluairíd sulfair), [[Sulfur tetrafluoride|SF₄]] (Teitreafluairíd sulfair), [[Sulfuryl fluoride|SO₂F₂]] (Défluairíd suilfirile), [[Tantalum(V) fluoride|TaF₅]] (Fluairíd tantalam(V)), [[Technetium hexafluoride|TcF₆]] (Heicseafluairíd teicnéitiam), [[Tellurium hexafluoride|TeF₆]] (Heicseafluairíd teallúiriam), [[Tellurium tetrafluoride|TeF₄]] (Teitreafluairíd teallúiriam), [[Thallium(I) fluoride|TlF]] (Fluairíd tailliam(I)), [[Thallium(III) fluoride|TlF₃]] (Fluairíd tailliam(III)), [[Thionyl fluoride|SOF₂]] (Défluairíd tiainile), [[Thorium(IV) fluoride|ThF₄]] (Fluairíd tóiriam(IV)), [[Tin(II) fluoride|SnF₂]] (Fluairíd stáin(II)), [[Tin(IV) fluoride|SnF₄]] (Fluairíd stáin(IV)), [[Titanium(III) fluoride|TiF₃]] (Fluairíd tiotáiniam(III)), [[Titanium tetrafluoride|TiF₄]] (Teitreafluairíd tiotáiniam), [[Trifluorosilane|HSiF₃]] (Trí-fluairísileán), [[Tungsten hexafluoride|WF₆]] (Heicseafluairíd tungstain), [[Uranium(IV) fluoride|UF₄]] (Fluairíd úráiniam(IV)), [[Uranium(V) fluoride|UF₅]] (Fluairíd úráiniam(V)), [[Uranium(VI) fluoride|UF₆]] (Fluairíd úráiniam(VI)), [[Uranyl fluoride|UO₂F₂]] (Fluairíd úrainile), [[Vanadium(III) fluoride|VF₃]] (Fluairíd vanaidiam(III)), [[Vanadium(IV) fluoride|VF₄]] (Fluairíd vanaidiam(IV)), [[Vanadium(V) fluoride|VF₅]] (Fluairíd vanaidiam(V)), [[Xenon difluoride|XeF₂]] (Défluairíd xeanóin), [[Xenon dioxide difluoride|XeO₂F₂]] (Défluairíd dé-ocsaíde xeanóin), [[Xenon hexafluoride|XeF₆]] (Heicseafluairíd xeanóin), [[Xenon hexafluoroplatinate|XePtF₆]] (Heicseafluairíplatanáit xeanóin), [[Xenon tetrafluoride|XeF₄]] (Teitreafluairíd xeanóin), [[Ytterbium(III) fluoride|YbF₃]] (Fluairíd iaitirbiam(III)), [[Yttrium fluoride|YF₃]] (Fluairíd itriam), [[Zinc fluoride|ZnF₂]] (Fluairíd since), [[Zirconium(IV) fluoride|ZrF₄]] (Fluairíd siarcóiniam(IV)) === [[Francium|Fr]] (Frainciam) === [[Francium oxide]] – Ocsaíd frainciam – {{chem2|Fr2O}} [[Francium chloride]] – Clóiríd frainciam – FrCl [[Francium bromide]] – Bróimíd frainciam – FrBr [[Francium iodide]] – Iaidíd frainciam – FrI [[Francium carbonate]] – Carbónáit frainciam – {{chem2|Fr2CO3}} [[Francium hydroxide]] – Hiodrocsaíd frainciam – FrOH [[Francium sulfate]] – Suilfáit frainciam – {{chem2|Fr2SO4}} == G == === [[Gadolinium|Gd]] (Gadailiniam) === [[Gadolinium(III) chloride]] – Clóiríd gadailiniam(III) – {{chem2|GdCl3}} [[Gadolinium(III) oxide]] – Ocsaíd gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2O3}} [[Gadolinium(III) carbonate]] – Carbónáit gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2(CO3)3}} [[Gadolinium(III) fluoride]] – Fluairíd gadailiniam(III) – {{chem2|GdF3}} [[Gadolinium gallium garnet]] – Garnae gadailiniam gailliam – {{chem2|Gd3Ga5O12}} [[Gadolinium(III) nitrate]] – Níotráit gadailiniam(III) – {{chem2|Gd(NO3)3}} [[Gadolinium(III) phosphate]] – Fosfáit gadailiniam(III) – {{chem2|GdPO4}} [[Gadolinium(III) sulfate]] – Suilfáit gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2(SO4)3}} === [[Gallium|Ga]] (Gailliam) === [[Gallium antimonide]] – Antamóníd gailliam – GaSb [[Gallium arsenide]] – Arsainíd gailliam – GaAs [[Gallium(III) fluoride]] – Fluairíd gailliam(III) – {{chem2|GaF3}} [[Gallium trichloride]] – Trí-chlóiríd gailliam – {{chem2|GaCl3}} [[Gallium nitride]] – Nítríd gailliam – GaN [[Gallium phosphide]] – Fosfíd gailliam – GaP [[Gallium(II) sulfide]] – Suilfíd gailliam(II) – GaS [[Gallium(III) sulfide]] – Suilfíd gailliam(III) – {{chem2|Ga2S3}} === [[Germanium|Ge]] (Gearmáiniam) === [[Digermane]] – Déghearmán – {{chem2|Ge2H6}} [[Germane]] – Gearmán – {{chem2|GeH4}} [[Germanium(II) bromide]] – Bróimíd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeBr2}} [[Germanium(II) chloride]] – Clóiríd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeCl2}} [[Germanium(II) fluoride]] – Fluairíd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeF2}} [[Germanium(II) iodide]] – Iaidíd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeI2}} [[Germanium(II) oxide]] – Ocsaíd gearmáiniam(II) – GeO [[Germanium(II) selenide]] – Seiléiníd gearmáiniam(II) – GeSe [[Germanium(II) sulfide]] – Suilfíd gearmáiniam(II) – GeS [[Germanium(IV) bromide]] – Bróimíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeBr4}} [[Germanium(IV) chloride]] – Clóiríd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeCl4}} [[Germanium(IV) fluoride]] – Fluairíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeF4}} [[Germanium(IV) iodide]] – Iaidíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeI4}} [[Germanium(IV) nitride]] – Nítríd gearmáiniam(IV) – {{chem2|Ge3N4}} [[Germanium(IV) oxide]] – Ocsaíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeO2}} [[Germanium(IV) selenide]] – Seiléiníd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeSe2}} [[Germanium(IV) sulfide]] – Suilfíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeS2}} [[Germanium difluoride]] – Défluairíd gearmáiniam – {{chem2|GeF2}} [[Germanium dioxide]] – Dé-ocsaíd gearmáiniam – {{chem2|GeO2}} [[Germanium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd gearmáiniam – {{chem2|GeCl4}} [[Germanium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd gearmáiniam – {{chem2|GeF4}} [[Germanium telluride]] – Teallúiríd gearmáiniam – GeTe === [[Gold|Au]] (Ór) === [[Gold(I) bromide]] – Bróimíd óir(I) – AuBr [[Gold(I) chloride]] – Clóiríd óir(I) – AuCl [[Gold(I) cyanide]] – Ciainíd óir(I) – AuCN [[Gold(I) hydride]] – Hiodríd óir(I) – AuH [[Gold(I) iodide]] – Iaidíd óir(I) – AuI [[Gold(I) selenide]] – Seiléiníd óir(I) – {{chem2|Au2Se}} [[Gold(I) sulfide]] – Suilfíd óir(I) – {{chem2|Au2S}} [[Gold(III) bromide]] – Bróimíd óir(III) – {{chem2|(AuBr3)2}} [[Gold(III) chloride]] – Clóiríd óir(III) – {{chem2|(AuCl3)2}} [[Gold(III) fluoride]] – Fluairíd óir(III) – {{chem2|AuF3}} [[Gold(III) iodide]] – Iaidíd óir(III) – {{chem2|AuI3}} [[Gold(III) oxide]] – Ocsaíd óir(III) – {{chem2|Au2O3}} [[Gold(III) selenide]] – Seiléiníd óir(III) – {{chem2|Au2Se3}} [[Gold(III) sulfide]] – Suilfíd óir(III) – {{chem2|Au2S3}} [[Gold(III) nitrate]] – Níotráit óir(III) – {{chem2|Au(NO3)3}} [[Gold(V) fluoride]] – Fluairíd óir(V) – {{chem2|AuF5}} [[Gold(I,III) chloride]] – Clóiríd óir(I,III) – {{chem2|Au4Cl8}} [[Gold ditelluride]] – Détheallúiríd óir – {{chem2|AuTe2}} [[Gold heptafluoride]] – Heipteafluairíd óir – {{chem2|AuF5*F2}} ({{chem2|AuF7}}) == H == === [[Hafnium|Hf]] (Haifniam) === [[Hafnium(IV) bromide]] – Bróimíd haifniam(IV) – {{chem2|HfBr4}} [[Hafnium(IV) carbide]] – Cairbíd haifniam(IV) – HfC [[Hafnium(IV) chloride]] – Clóiríd haifniam(IV) – {{chem2|HfCl4}} [[Hafnium(IV) fluoride]] – Fluairíd haifniam(IV) – {{chem2|HfF4}} [[Hafnium(IV) iodide]] – Iaidíd haifniam(IV) – {{chem2|HfI4}} [[Hafnium(IV) oxide]] – Ocsaíd haifniam(IV) – {{chem2|HfO2}} [[Hafnium(IV) silicate]] – Sileacáit haifniam(IV) – {{chem2|HfSiO4}} [[Hafnium(IV) sulfide]] – Suilfíd haifniam(IV) – {{chem2|HfS2}} [[Hexadecacarbonylhexarhodium]] – Heicseadeicicarbóinilheicsearóidiam – {{chem2|Rh6(CO)16}} === [[Hassium|Hs]] (Haisiam) === [[Hassium tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd haisiam – {{chem2|HsO4}} === [[Holmium|Ho]] (Hoilmiam) === [[Holmium antimonide]] – Antamóníd hoilmiam – HoSb [[Holmium arsenide]] – Arsainíd hoilmiam – HoAs [[Holmium bismuthide]] – Biosmaitíd hoilmiam – HoBi [[Holmium diantimonide]] – Déantamóníd hoilmiam – HoSb₂ [[Holmium disilicide]] – Déisilícíd hoilmiam – {{chem2|HoSi2}} [[Holmium iodate]] – Iaidáit hoilmiam – Ho(IO₃)₃ [[Holmium monosulfide]] – Mónaisuilfíd hoilmiam – HoS [[Holmium nitride]] – Nítríd hoilmiam – HoN [[Holmium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd hoilmiam – HoOCl [[Holmium oxyfluoride]] – Ocsaifluairíd hoilmiam – HoOF [[Holmium phosphide]] – Fosfíd hoilmiam – HoP [[Holmium titanate]] – Tiotanáit hoilmiam – Ho₂Ti₂O₇ [[Holmium(III) acetate]] – Aicéatáit hoilmiam(III) – Ho(CH₃COO₃)₃ [[Holmium(III) acetylacetonate]] – Aicéitil-aicéatónáit hoilmiam(III) – Ho(acac)₃ [[Holmium(III) bromide]] – Bróimíd hoilmiam(III) – HoBr₃ [[Holmium(III) carbonate]] – Carbónáit hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2(CO3)3}} [[Holmium(III) chloride]] – Clóiríd hoilmiam(III) – {{chem2|HoCl3}} [[Holmium(III) fluoride]] – Fluairíd hoilmiam(III) – {{chem2|HoF3}} [[Holmium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd hoilmiam(III) – Ho(OH)₃ [[Holmium(III) iodide]] – Iaidíd hoilmiam(III) – HoI₃ [[Holmium(III) nitrate]] – Níotráit hoilmiam(III) – {{chem2|Ho(NO3)3}} [[Holmium(III) oxalate]] – Ocsaláit hoilmiam(III) – Ho₂(C₂O₄)₃ [[Holmium(III) oxide]] – Ocsaíd hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2O3}} [[Holmium(III) phosphate]] – Fosfáit hoilmiam(III) – {{chem2|HoPO4}} [[Holmium(III) selenide]] – Seiléiníd hoilmiam(III) – Ho₂Se₃ [[Holmium(III) sulfate]] – Suilfáit hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2(SO4)3}} [[Holmium(III) sulfide]] – Suilfíd hoilmiam(III) – Ho₂S₃ [[Holmium(III) telluride]] – Teallúiríd hoilmiam(III) – Ho₂Te₃ === [[Hydrogen|H]] (Hidrigin) === [[Hexafluorosilicic acid]] – Aigéad heicseafluairísileacach – {{chem2|H2F6Si}} [[Hydrazine]] – Hiodraisín – {{chem2|N2H4}} [[Hydrazoic acid]] – Aigéad hiodraisóiceach – {{chem2|HN3}} [[Hydroiodic acid]] – Aigéad hiodraiaideach – HI [[Hydrogen bromide]] – Bróimíd hidrigine – HBr [[Hydrogen chloride]] – Clóiríd hidrigine – HCl [[Hydrogen cyanide]] – Ciainíd hidrigine – HCN [[Hydrogen fluoride]] – Fluairíd hidrigine – HF [[Hydrogen peroxide]] – Sárocsaíd hidrigine – {{chem2|H2O2}} [[Hydrogen selenide]] – Seiléiníd hidrigine – {{chem2|H2Se}} [[Hydrogen sulfide]] – Suilfíd hidrigine – {{chem2|H2S}} [[Hydrogen telluride]] – Teallúiríd hidrigine – {{chem2|H2Te}} [[Hydroxylamine]] – Hiodrocsiolaimín – {{chem2|NH2OH}} [[Hypobromous acid]] – Aigéad hipeabrómach – HBrO [[Hypochlorous acid]] – Aigéad hipeaclórach – HClO [[Hypophosphorous acid]] – Aigéad hipeafosfarach – {{chem2|H3PO2}} [[Metaphosphoric acid]] – Aigéad meiteafosfarach – {{chem2|HPO3}} [[Protonated molecular hydrogen]] – Prótónaithe móilíneach hidrigine – {{chem2|H3+}} [[Trioxidane]] – Trí-ocsaídáin – {{chem2|H2O3}} [[Water]] – Uisce – H₂O === [[Helium|He]] (Héiliam) === [[Sodium helide]] – Héilíd sóidiam – {{chem2|Na2He}} == I == === [[Indium|In]] (Indiam) === [[Indium(I) bromide]] – Bróimíd indiam(I) – InBr [[Indium halides#InI|Indium(I) iodide]] – Iaidíd indiam(I) – InI [[Indium(I) oxide]] – Ocsaíd indiam(I) – {{chem2|In2O}} [[Indium(III) bromide]] – Bróimíd indiam(III) – {{chem2|InBr3}} [[Indium(III) chloride]] – Clóiríd indiam(III) – {{chem2|InCl3}} [[Indium(III) fluoride]] – Fluairíd indiam(III) – {{chem2|InF3}} [[Indium(III) nitrate]] – Níotráit indiam(III) – {{chem2|In(NO3)3}} [[Indium(III) oxide]] – Ocsaíd indiam(III) – {{chem2|In2O3}} [[Indium(III) selenide]] – Seiléiníd indiam(III) – {{chem2|In2Se3}} [[Indium(III) sulfate]] – Suilfáit indiam(III) – {{chem2|In2(SO4)3}} [[Indium(III) sulfide]] – Suilfíd indiam(III) – {{chem2|In2S3}} [[Indium antimonide]] – Antamóníd indiam – InSb [[Indium arsenide]] – Arsainíd indiam – InAs [[Indium nitride]] – Nítríd indiam – InN [[Indium phosphide]] – Fosfíd indiam – InP [[Trimethylindium]] – Trí-mheitilindiam – {{chem2|In(CH3)3}} === [[Iodine|I]] (Iaidín) === [[Iodic acid]] – Aigéad iaideach – {{chem2|HIO3}} [[Iodine heptafluoride]] – Heipteafluairíd iaidín – {{chem2|IF7}} [[Iodine pentafluoride]] – Peinteafluairíd iaidín – {{chem2|IF5}} [[Iodine monochloride]] – Mónaclóiríd iaidín – ICl [[Iodine trichloride]] – Trí-chlóiríd iaidín – {{chem2|ICl3}} [[Iodine pentachloride]] – Peinteaclóiríd iaidín – {{chem2|ICl5}} [[Iodine tribromide]] – Trí-bhróimíd iaidín – {{chem2|IBr3}} [[Periodic acid]] – Aigéad sáriaideach – {{chem2|HIO4}} [[Tetrachloroiodic acid]] – Aigéad teitreachlóiriaideach – HICl₄ === [[Iridium|Ir]] (Iridiam) === [[Iridium(IV) chloride]] – Clóiríd iridiam(IV) – {{chem2|IrCl4}} [[Iridium(V) fluoride]] – Fluairíd iridiam(V) – {{chem2|IrF5}} [[Iridium hexafluoride]] – Heicseafluairíd iridiam – {{chem2|IrF6}} [[Iridium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd iridiam – {{chem2|IrF4}} === [[Iron|Fe]] (Iarann) === [[Columbite]] – Coluimít – {{chem2|Fe^{2+}Nb2O6}} [[Iron(II) chloride]] – Clóiríd iarainn(II) – {{chem2|FeCl2}} [[Iron(II) oxalate]] – Ocsaláit iarainn(II) – {{chem2|FeC2O4}} [[Iron(II) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II) – FeO [[Iron(II) selenate]] – Seiléanáit iarainn(II) – {{chem2|FeSeO4}} [[Iron(II) sulfate]] – Suilfáit iarainn(II) – {{chem2|FeSO4}} [[Iron(III) chloride]] – Clóiríd iarainn(III) – {{chem2|FeCl3}} [[Iron(III) fluoride]] – Fluairíd iarainn(III) – {{chem2|FeF3}} [[Iron(III) oxalate]] – Ocsaláit iarainn(III) – {{chem2|C6Fe2O12}} [[Iron(III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(III) – {{chem2|Fe2O3}} [[Iron(III) nitrate]] – Níotráit iarainn(III) – {{chem2|Fe(NO3)3(H2O)9}} [[Iron(III) sulfate]] – Suilfáit iarainn(III) – {{chem2|Fe2(SO4)3}} [[Iron(III) thiocyanate]] – Tiicianáit iarainn(III) – {{chem2|Fe(SCN)3}} [[Iron(II,III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II,III) – {{chem2|Fe3O4}} [[Iron ferrocyanide]] – Fearóiciainíd iarainn – {{chem2|Fe7(CN)18}} [[Prussian blue]] – Gorm Prúiseach (Heicseisianafearráit iarainn(III)) – {{chem2|Fe4[Fe(CN)6]3}} [[Ammonium iron(II) sulfate]] – Suilfáit iarainn(II) amóiniam – {{chem2|(NH4)2Fe(SO4)2}} [[Iron(II) bromide]] – Bróimíd iarainn(II) – {{chem2|FeBr2}} [[Iron(III) bromide]] – Bróimíd iarainn(III) – {{chem2|FeBr3}} [[Iron disulfide]] – Déisuilfíd iarainn – {{chem2|FeS2}} [[Iron dodecacarbonyl]] – Dódeicicarbóinil iarainn – {{chem2|Fe3(CO)12}} [[Iron(II) iodide]] – Iaidíd iarainn(II) – {{chem2|FeI2}} [[Iron naphthenate]] – Naftéanáit iarainn – {{chem2|Fe(ONap)3}} [[Iron nonacarbonyl]] – Nónacarbóinil iarainn – {{chem2|Fe2(CO)9}} [[Iron pentacarbonyl]] – Peinteacarbóinil iarainn – {{chem2|Fe(CO)5}} [[Iron(III) perchlorate]] – Sárchlóráit iarainn(III) – {{chem2|Fe(ClO4)3}} [[Iron(III) phosphate]] – Fosfáit iarainn(III) – {{chem2|FePO4}} [[Iron(II) sulfamate]] – Suilfamáit iarainn(II) – {{chem2|(NH2SO3)2Fe}} [[Iron(II) sulfide]] – Suilfíd iarainn(II) – FeS == K == === [[Krypton|Kr]] (Crioptón) === [[Krypton difluoride]] – Défluairíd crioptón – {{chem2|KrF2}} == L == === [[Lanthanum|La]] (Lantainim) === [[Lanthanum aluminium]] – Lantainim alúmanaim – LaAl [[Lanthanum cadmium]] – Lantainim caidmiam – LaCd [[Lanthanum carbonate]] – Carbónáit lantainim – {{chem2|La2(CO3)3}} [[Lanthanum magnesium]] – Lantainim maignéisiam – LaMg [[Lanthanum manganite]] – Mangainít lantainim – {{chem2|LaMnO3}} [[Lanthanum mercury]] – Lantainim mearcair – LaHg [[Lanthanum silver]] – Lantainim airgid – LaAg [[Lanthanum thallium]] – Lantainim tailliam – LaTl [[Lanthanum zinc]] – Lantainim since – LaZn [[Lanthanum boride]] – Bóiríd lantainim – {{chem2|LaB6}} [[Lanthanum(III) chloride]] – Clóiríd lantainim(III) – {{chem2|LaCl3}} [[Lanthanum trifluoride]] – Trí-fluairíd lantainim – {{chem2|LaF3}} [[Lanthanum(III) oxide]] – Ocsaíd lantainim(III) – {{chem2|La2O3}} [[Lanthanum(III) nitrate]] – Níotráit lantainim(III) – {{chem2|La(NO3)3}} [[Lanthanum(III) phosphate]] – Fosfáit lantainim(III) – {{chem2|LaPO4}} [[Lanthanum(III) sulfate]] – Suilfáit lantainim(III) – {{chem2|La2(SO4)3}} === [[Lead|Pb]] (Luaidhe) === [[Lead(II) azide]] – Aisíd luaidhe(II) – {{chem2|Pb(N3)2}} [[Lead(II) bromide]] – Bróimíd luaidhe(II) – {{chem2|PbBr2}} [[Lead(II) carbonate]] – Carbónáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(CO3)}} [[Lead(II) chloride]] – Clóiríd luaidhe(II) – {{chem2|PbCl2}} [[Lead(II) fluoride]] – Fluairíd luaidhe(II) – {{chem2|PbF2}} [[Lead(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd luaidhe(II) – {{chem2|Pb(OH)2}} [[Lead(II) iodide]] – Iaidíd luaidhe(II) – {{chem2|PbI2}} [[Lead(II) nitrate]] – Níotráit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(NO3)2}} [[Lead(II) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(II) – PbO [[Lead(II) phosphate]] – Fosfáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb3(PO4)2}} [[Lead(II) sulfate]] – Suilfáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(SO4)}} [[Lead(II) selenide]] – Seiléiníd luaidhe(II) – PbSe [[Lead(II) sulfide]] – Suilfíd luaidhe(II) – PbS [[Lead(II) telluride]] – Teallúiríd luaidhe(II) – PbTe [[Lead(II) thiocyanate]] – Tiicianáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(CNS)2}} [[Lead(II,IV) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(II,IV) – {{chem2|Pb3O4}} [[Lead(IV) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(IV) – {{chem2|PbO2}} [[Lead(IV) sulfide]] – Suilfíd luaidhe(IV) – {{chem2|PbS2}} [[Lead hydrogen arsenate]] – Arsanaít hidrigine luaidhe – {{chem2|PbHAsO4}} [[Lead styphnate]] – Stiifneáit luaidhe – {{chem2|C6HN3O8Pb}} [[Lead tetrachloride]] – Teitreachlóiríd luaidhe – {{chem2|PbCl4}} [[Lead tetrafluoride]] – Teitreafluairíd luaidhe – {{chem2|PbF4}} [[Lead tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd luaidhe – {{chem2|Pb3O4}} [[Lead titanate]] – Tiotanáit luaidhe – {{chem2|PbTiO3}} [[Lead zirconate titanate]] – Tiotanáit siarcónáite luaidhe – {{chem2|Pb[Ti_{''x''}Zr_{1–''x''}]O3}} [[Plumbane]] – Pluambán – {{chem2|PbH4}} === [[Lithium|Li]] (Litiam) === [[Lithium tetrachloroaluminate]] – Teitreachlóiríalúmanaít litiam – {{chem2|LiAlCl4}} [[Lithium aluminium hydride]] – Hiodríd alúmanaim litiam – {{chem2|LiAlH4}} [[Lithium bromide]] – Bróimíd litiam – LiBr [[Lithium borohydride]] – Bóróhiodríd litiam – {{chem2|LiBH4}} [[Lithium carbonate]] – Carbónáit litiam – {{chem2|Li2CO3}} [[Lithium chloride]] – Clóiríd litiam – LiCl [[Lithium hypochlorite]] – Hipeaclóirít litiam – LiClO [[Lithium chlorate]] – Clóráit litiam – {{chem2|LiClO3}} [[Lithium perchlorate]] – Sárchlóráit litiam – {{chem2|LiClO4}} [[Lithium cobalt oxide]] – Ocsaíd cobailt litiam – {{chem2|LiCoO2}} [[Lithium oxide]] – Ocsaíd litiam – {{chem2|Li2O}} [[Lithium peroxide]] – Sárocsaíd litiam – {{chem2|Li2O2}} [[Lithium hydride]] – Hiodríd litiam – LiH [[Lithium hydroxide]] – Hiodrocsaíd litiam – LiOH [[Lithium hydrosulfide]] – Hiodrosuilfíd litiam – LiHS [[Lithium hypofluorite]] – Hipeafluairít litiam – LiOF [[Lithium iodide]] – Iaidíd litiam – LiI [[Lithium iron phosphate]] – Fosfáit iarainn litiam – {{chem2|FeLiO4P}} [[Lithium nitrate]] – Níotráit litiam – {{chem2|LiNO3}} [[Lithium sulfide]] – Suilfíd litiam – {{chem2|Li2S}} [[Lithium sulfite]] – Suilfít litiam – {{chem2|Li2SO3}} [[Lithium sulfate]] – Suilfáit litiam – {{chem2|Li2SO4}} [[Lithium superoxide]] – Sár-ocsaíd litiam – {{chem2|LiO2}} [[Lithium hexafluorophosphate]] – Heicseafluairífosfáit litiam – {{chem2|LiPF6}} == M == === [[Magnesium|Mg]] (Maignéisiam) === [[Magnesium antimonide]] – Antamóníd maignéisiam – MgSb [[Magnesium bromide]] – Bróimíd maignéisiam – {{chem2|MgBr2}} [[Magnesium carbonate]] – Carbónáit maignéisiam – {{chem2|MgCO3}} [[Magnesium chloride]] – Clóiríd maignéisiam – {{chem2|MgCl2}} [[Magnesium citrate]] – Siotráit maignéisiam – {{chem2|C6H6MgO7}} [[Magnesium oxide]] – Ocsaíd maignéisiam – MgO [[Magnesium perchlorate]] – Sárchlóráit maignéisiam – {{chem2|Mg(ClO4)2}} [[Magnesium phosphate]] – Fosfáit maignéisiam – {{chem2|Mg3(PO4)2}} [[Magnesium sulfate]] – Suilfáit maignéisiam – {{chem2|MgSO4}} [[Magnesium bicarbonate]] – Dé-charbónáit maignéisiam – {{chem2|Mg(HCO3)2}} [[Magnesium boride]] – Bóiríd maignéisiam – {{chem2|MgB6}} [[Magnesium carbide]] – Cairbíd maignéisiam – {{chem2|MgC2}} [[Magnesium cyanamide]] – Ciainaimíd maignéisiam – {{chem2|MgCN2}} [[Magnesium fluoride]] – Fluairíd maignéisiam – {{chem2|MgF2}} [[Magnesium fluorophosphate]] – Fluairífosfáit maignéisiam – {{chem2|MgPO3F}} [[Magnesium gluconate]] – Glúcónáit maignéisiam – {{chem2|Mg(HOCH2(CHOH)4CO2)2}} [[Magnesium hydride]] – Hiodríd maignéisiam – {{chem2|MgH2}} [[Dimagnesium phosphate]] – Dé-maignéisiam fosfáit – {{chem2|MgHPO4}} [[Magnesium hydroxide]] – Hiodrocsaíd maignéisiam – {{chem2|Mg(OH)2}} [[Magnesium hypochlorite]] – Hipeaclóirít maignéisiam – {{chem2|Mg(OCl)2}} [[Magnesium iodide]] – Iaidíd maignéisiam – {{chem2|MgI2}} [[Magnesium molybdate]] – Molabdáit maignéisiam – {{chem2|MgMoO4}} [[Magnesium nitrate]] – Níotráit maignéisiam – {{chem2|Mg(NO3)2}} [[Magnesium oxalate]] – Ocsaláit maignéisiam – {{chem2|MgC2O4}} [[Magnesium peroxide]] – Sárocsaíd maignéisiam – {{chem2|MgO2}} [[Magnesium silicate]] – Sileacáit maignéisiam – {{chem2|MgSiO3}} [[Magnesium sulfide]] – Suilfíd maignéisiam – MgS [[Magnesium titanate]] – Tiotanáit maignéisiam – {{chem2|MgTiO3}} [[Magnesium tungstate]] – Tungstat maignéisiam – {{chem2|MgWO4}} [[Magnesium zirconate]] – Siarcónáit maignéisiam – {{chem2|MgZrO3}} === [[Manganese|Mn]] (Mangainéis) === [[Manganese(II) bromide]] – Bróimíd mangainéise(II) – {{chem2|MnBr2}} [[Manganese(II) chloride]] – Clóiríd mangainéise(II) – {{chem2|MnCl2}} [[Manganese(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd mangainéise(II) – {{chem2|Mn(OH)2}} [[Manganese(II) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(II) – MnO [[Manganese(II) phosphate]] – Fosfáit mangainéise(II) – {{chem2|Mn3(PO4)2}} [[Manganese(II) sulfate]] – Suilfáit mangainéise(II) – {{chem2|MnSO4}} [[Manganese(II) sulfate monohydrate]] – Mónaihiodráit suilfáite mangainéise(II) – {{chem2|MnSO4*H2O}} [[Manganese(III) chloride]] – Clóiríd mangainéise(III) – {{chem2|MnCl3}} [[Manganese(III) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(III) – {{chem2|Mn2O3}} [[Manganese(IV) fluoride]] – Fluairíd mangainéise(IV) – {{chem2|MnF4}} [[Manganese(IV) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(IV) – {{chem2|MnO2}} [[Manganese(II,III) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(II,III) – {{chem2|Mn3O4}} [[Manganese dioxide]] – Dé-ocsaíd mhangainéise – {{chem2|MnO2}} [[Manganese heptoxide]] – Heiptea-ocsaíd mhangainéise – {{chem2|Mn2O7}} === [[Mercury (element)|Hg]] (Mearcair) === [[Mercury(I) chloride]] – Clóiríd mearcair(I) – {{chem2|Hg2Cl2}} [[Mercury(I) sulfate]] – Suilfáit mearcair(I) – {{chem2|Hg2SO4}} [[Mercury(II) chloride]] – Clóiríd mearcair(II) – {{chem2|HgCl2}} [[Mercury(II) hydride]] – Hiodríd mearcair(II) – {{chem2|HgH2}} [[Mercury selenide|Mercury(II) selenide]] – Seiléiníd mearcair(II) – HgSe [[Mercury(II) sulfate]] – Suilfáit mearcair(II) – {{chem2|HgSO4}} [[Mercury(II) sulfide]] – Suilfíd mearcair(II) – HgS [[Mercury telluride|Mercury(II) telluride]] – Teallúiríd mearcair(II) – HgTe [[Mercury(II) thiocyanate]] – Tiicianáit mearcair(II) – {{chem2|Hg(SCN)2}} [[Mercury(IV) fluoride]] – Fluairíd mearcair(IV) – {{chem2|HgF4}} [[Mercury fulminate]] – Fulmaináit mearcair – {{chem2|Hg(ONC)2}} === [[Molybdenum|Mo]] (Molabdaim) === [[Molybdenum(II) bromide]] – Bróimíd molabdaim(II) – {{chem2|MoBr2}} [[Molybdenum(II) chloride]] – Clóiríd molabdaim(II) – {{chem2|Mo6Cl12}} [[Molybdenum(III) bromide]] – Bróimíd molabdaim(III) – {{chem2|MoBr3}} [[Molybdenum(III) chloride]] – Clóiríd molabdaim(III) – {{chem2|MoCl3}} [[Molybdenum(IV) carbide]] – Cairbíd molabdaim(IV) – MoC [[Molybdenum(IV) chloride]] – Clóiríd molabdaim(IV) – {{chem2|MoCl4}} [[Molybdenum(IV) fluoride]] – Fluairíd molabdaim(IV) – {{chem2|MoF4}} [[Molybdenum(V) chloride]] – Clóiríd molabdaim(V) – {{chem2|Mo2Cl10}} [[Molybdenum(V) fluoride]] – Fluairíd molabdaim(V) – {{chem2|MoF5}} [[Molybdenum diselenide]] – Déiseiléiníd molabdaim – {{chem2|MoSe2}} [[Molybdenum disulfide]] – Déisuilfíd molabdaim – {{chem2|MoS2}} [[Molybdenum hexacarbonyl]] – Heicseacarbóinil molabdaim – {{chem2|Mo(CO)6}} [[Molybdenum hexafluoride]] – Heicseafluairíd molabdaim – {{chem2|MoF6}} [[Molybdenum tetrachloride]] – Teitreachlóiríd molabdaim – {{chem2|MoCl4}} [[Molybdenum trioxide]] – Trí-ocsaíd molabdaim – {{chem2|MoO3}} [[Molybdic acid]] – Aigéad molabdach – {{chem2|H2MoO4}} == N == === [[Neodymium|Nd]] (Niaidimiam) === [[Neodymium acetate]] – Aicéatáit niaidimiam – {{chem2|Nd(CH3COO)3}} [[Neodymium arsenate|Neodymium(III) arsenate]] – Arsanaít niaidimiam(III) – NdAsO4 [[Neodymium(II) chloride]] – Clóiríd niaidimiam(II) – {{chem2|NdCl2}} [[Neodymium(III) chloride]] – Clóiríd niaidimiam(III) – {{chem2|NdCl3}} [[NdFeB|Neodymium magnet]] – Maighnéad niaidimiam – {{chem2|Nd2Fe14B}} [[Neodymium(II) bromide]] – Bróimíd niaidimiam(II) – {{chem2|NdBr2}} [[Neodymium(III) bromide]] – Bróimíd niaidimiam(III) – {{chem2|NdBr3}} [[Neodymium(III) fluoride]] – Fluairíd niaidimiam(III) – {{chem2|NdF3}} [[Neodymium(III) hydride]] – Hiodríd niaidimiam(III) – {{chem2|NdH3}} [[Neodymium(II) iodide]] – Iaidíd niaidimiam(II) – {{chem2|NdI2}} [[Neodymium(III) iodide]] – Iaidíd niaidimiam(III) – {{chem2|NdI3}} [[Neodymium molybdate]] – Molabdáit niaidimiam – {{chem2|Nd2(MoO4)3}} [[Neodymium perrhenate]] – Sár-réanáit niaidimiam – {{chem2|Nd(ReO4)3}} [[Neodymium(III) sulfide]] – Suilfíd niaidimiam(III) – {{chem2|Nd2S3}} [[Neodymium tantalate]] – Tantaláit niaidimiam – {{chem2|NdTaO4}} [[Neodymium(III) vanadate]] – Vanaidáit niaidimiam(III) – {{chem2|NdVO4}} === [[Neptunium|Np]] (Neiptiúiniam) === [[Neptunium(III) fluoride]] – Fluairíd neiptiúiniam(III) – {{chem2|NpF3}} [[Neptunium(IV) fluoride]] – Fluairíd neiptiúiniam(IV) – {{chem2|NpF4}} [[Neptunium(IV) oxide]] – Ocsaíd neiptiúiniam(IV) – {{chem2|NpO2}} [[Neptunium(VI) fluoride]] – Fluairíd neiptiúiniam(VI) – {{chem2|NpF6}} === [[Nickel|Ni]] (Nicil) === [[Nickel(II) carbonate]] – Carbónáit nicil(II) – {{chem2|NiCO3}} [[Nickel(II) chloride]] – Clóiríd nicil(II) – {{chem2|NiCl2}} [[Nickel(II) fluoride]] – Fluairíd nicil(II) – {{chem2|NiF2}} [[Nickel(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd nicil(II) – {{chem2|Ni(OH)2}} [[Nickel(II) nitrate]] – Níotráit nicil(II) – {{chem2|Ni(NO3)2}} [[Nickel(II) oxide]] – Ocsaíd nicil(II) – NiO [[Nickel(II) sulfamate]] – Suilfamáit nicil(II) – {{chem2|Ni(SO3NH2)2}} [[Nickel(II) sulfide]] – Suilfíd nicil(II) – NiS === [[Niobium|Nb]] (Niaibiam) === [[Niobium(IV) fluoride]] – Fluairíd niaibiam(IV) – {{chem2|NbF4}} [[Niobium(V) fluoride]] – Fluairíd niaibiam(V) – {{chem2|NbF5}} [[Niobium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd niaibiam – {{chem2|NbOCl3}} [[Niobium pentachloride]] – Peinteaclóiríd niaibiam – {{chem2|NbCl5}} === [[Nitrogen|N]] (Nítrigin) === [[Dinitrogen pentoxide]] – Peintea-ocsaíd dénítrigine – {{chem2|N2O5}} [[Dinitrogen tetrafluoride]] – Teitreafluairíd dénítrigine – {{chem2|N2F4}} [[Dinitrogen tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd dénítrigine – {{chem2|N2O4}} [[Dinitrogen trioxide]] – Trí-ocsaíd dénítrigine – {{chem2|N2O3}} [[Nitric acid]] – Aigéad nítreach – {{chem2|HNO3}} [[Nitrous acid]] – Aigéad níotrach – {{chem2|HNO2}} [[Nitrogen dioxide]] – Dé-ocsaíd nítrigine – {{chem2|NO2}} [[Nitrogen monoxide]] – Mónaocsaíd nítrigine – NO [[Nitrous oxide]] – Ocsaíd níotrach – {{chem2|N2O}} [[Nitrogen pentafluoride]] – Peinteafluairíd nítrigine – {{chem2|NF5}} [[Nitrogen triiodide]] – Trí-iaidíd nítrigine – {{chem2|NI3}} [[Thiazyl fluoride]] – Fluairíd tiaise – {{chem2|NSF}} === NO (Níotraisil) === [[Nitrosonium octafluoroxenate(VI)]] – Ochtfluairíxeanáit níotróisiam – {{chem2|(NO)2XeF8}} [[Nitrosonium tetrafluoroborate]] – Teitreafluairíbóráit níotróisiam – {{chem2|NOBF4}} [[Nitrosylsulfuric acid]] – Aigéad níotraisilsulfarach – {{chem2|NOHSO4}} == O == === [[Osmium|Os]] (Oismiam) === [[Osmium hexafluoride]] – Heicseafluairíd oismiam – {{chem2|OsF6}} [[Osmium tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd oismiam – {{chem2|OsO4}} [[Osmium trioxide]] – Trí-ocsaíd oismiam – {{chem2|OsO3}} === [[Oxygen|O]] (Ocsaigin) === [[Tributyltin]] – Trí-bhúitiltin – {{chem2|C24H54OSn2}} [[Oxygen difluoride]] – Défluairíd ocsaigine – {{chem2|OF2}} [[Ozone]] – Ózón – {{chem2|O3}} [[Aluminium oxide]] – Ocsaíd alúmanaim – {{chem2|Al2O3}} [[Americium(II) oxide]] – Ocsaíd aimeiriciam(II) – AmO [[Americium(IV) oxide]] – Ocsaíd aimeiriciam(IV) – {{chem2|AmO2}} [[Antimony trioxide]] – Trí-ocsaíd antamóin – {{chem2|Sb2O3}} [[Antimony(V) oxide]] – Ocsaíd antamóin(V) – {{chem2|Sb2O5}} [[Arsenic trioxide]] – Trí-ocsaíd arsaenach – {{chem2|As2O3}} [[Arsenic(V) oxide]] – Ocsaíd arsaenach(V) – {{chem2|As2O5}} [[Barium oxide]] – Ocsaíd bairiam – BaO [[Beryllium oxide]] – Ocsaíd beirilliam – BeO [[Bismuth(III) oxide]] – Ocsaíd biosmait(III) – {{chem2|Bi2O3}} [[Bismuth oxychloride]] – Ocsaiclóiríd biosmait – BiOCl [[Boron trioxide]] – Trí-ocsaíd bóróin – {{chem2|B2O3}} [[Bromine monoxide]] – Mónaocsaíd bróimín – {{chem2|Br2O}} [[Carbon dioxide]] – Dé-ocsaíd charbóin – {{chem2|CO2}} [[Carbon monoxide]] – Mónaocsaíd charbóin – CO [[Cerium(IV) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(IV) – {{chem2|CeO2}} [[Chlorine dioxide]] – Dé-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO2}} [[Chlorine trioxide]] – Trí-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO3}} [[Dichlorine heptaoxide]] – Heiptea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O7}} [[Dichlorine monoxide]] – Mónaocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O}} [[Chromium(III) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(III) – {{chem2|Cr2O3}} [[Chromium(IV) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(IV) – {{chem2|CrO2}} [[Chromium(VI) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(VI) – {{chem2|CrO3}} [[Cobalt(II) oxide]] – Ocsaíd cobailt(II) – CoO [[Copper(I) oxide]] – Ocsaíd copair(I) – {{chem2|Cu2O}} [[Copper(II) oxide]] – Ocsaíd copair(II) – CuO [[Curium(III) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(III) – {{chem2|Cm2O3}} [[Curium(IV) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(IV) – {{chem2|CmO2}} [[Dysprosium(III) oxide]] – Ocsaíd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2O3}} [[Erbium(III) oxide]] – Ocsaíd eirbiam(III) – {{chem2|Er2O3}} [[Europium(III) oxide]] – Ocsaíd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2O3}} [[Oxygen difluoride]] – Défluairíd ocsaigine – {{chem2|OF2}} [[Dioxygen difluoride]] – Défluairíd dé-ocsaigine – {{chem2|O2F2}} [[Francium oxide]] – Ocsaíd frainciam – {{chem2|Fr2O}} [[Gadolinium(III) oxide]] – Ocsaíd gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2O3}} [[Gallium(III) oxide]] – Ocsaíd gailliam(III) – {{chem2|Ga2O3}} [[Germanium dioxide]] – Dé-ocsaíd ghearmáiniam – {{chem2|GeO2}} [[Gold(III) oxide]] – Ocsaíd óir(III) – {{chem2|Au2O3}} [[Hafnium dioxide]] – Dé-ocsaíd haifniam – {{chem2|HfO2}} [[Holmium(III) oxide]] – Ocsaíd hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2O3}} [[Indium(I) oxide]] – Ocsaíd indiam(I) – {{chem2|In2O}} [[Indium(III) oxide]] – Ocsaíd indiam(III) – {{chem2|In2O3}} [[Iodine pentoxide]] – Peintea-ocsaíd iaidín – {{chem2|I2O5}} [[Iridium(IV) oxide]] – Ocsaíd iridiam(IV) – {{chem2|IrO2}} [[Iron(II) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II) – FeO [[Iron(II,III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II,III) – {{chem2|Fe3O4}} [[Iron(III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(III) – {{chem2|Fe2O3}} [[Lanthanum(III) oxide]] – Ocsaíd lantainim(III) – {{chem2|La2O3}} [[Lead(II) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(II) – PbO [[Lead dioxide]] – Dé-ocsaíd luaidhe – {{chem2|PbO2}} [[Lithium oxide]] – Ocsaíd litiam – {{chem2|Li2O}} [[Magnesium oxide]] – Ocsaíd maignéisiam – MgO [[Potassium oxide]] – Ocsaíd potaisiam – {{chem2|K2O}} [[Rubidium oxide]] – Ocsaíd rubaidiam – {{chem2|Rb2O}} [[Sodium oxide]] – Ocsaíd sóidiam – {{chem2|Na2O}} [[Strontium oxide]] – Ocsaíd strointiam – SrO [[Tellurium dioxide]] – Dé-ocsaíd teallúiriam – {{chem2|TeO2}} [[Uranium(IV) oxide]] – Ocsaíd úráiniam(IV) – {{chem2|UO2}} (only simple oxides, oxyhalides, and related compounds, not hydroxides, carbonates, acids, or other compounds listed elsewhere) == P == === [[Palladium|Pd]] (Pailéidiam) === [[Palladium(II) chloride]] – Clóiríd pailéidiam(II) – {{chem2|PdCl2}} [[Palladium(II) nitrate]] – Níotráit pailéidiam(II) – {{chem2|Pd(NO3)2}} [[Palladium(II,IV) fluoride]] – Fluairíd pailéidiam(II,IV) – {{chem2|PdF3}} [[Palladium sulfate]] – Suilfáit pailéidiam – {{chem2|PdSO4}} [[Palladium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd pailéidiam – {{chem2|PdF4}} === [[Phosphorus|P]] (Fosfar) === [[Diphosphorus tetrachloride]] – Teitreachlóiríd défosfair – {{chem2|P2Cl4}} [[Diphosphorus tetrafluoride]] – Teitreafluairíd défosfair – {{chem2|P2F4}} [[Diphosphorus tetraiodide]] – Teitreaiaidíd défosfair – {{chem2|P2I4}} [[Hexachlorophosphazene]] – Heicseaclóirífosfaisín – {{chem2|(NPCl2)3}} [[Phosphine]] – Fosfín – {{chem2|PH3}} [[Phosphomolybdic acid]] – Aigéad fosfamolabdach – {{chem2|H3PMo12O40}} [[Phosphoric acid]] – Aigéad fosfarach – {{chem2|H3PO4}} [[Phosphorous acid]] – Aigéad fosfarúil – {{chem2|H3PO3}} [[Phosphoryl nitride]] – Nítríd fosfairile – {{chem2|OPN}} [[Phosphorus pentabromide]] – Peinteabróimíd fosfair – {{chem2|PBr5}} [[Phosphorus pentafluoride]] – Peinteafluairíd fosfair – {{chem2|PF5}} [[Phosphorus pentasulfide]] – Peinteashuilfíd fosfair – {{chem2|P4S10}} [[Phosphorus pentoxide]] – Peintea-ocsaíd fosfair – {{chem2|P2O5}} [[Phosphorus sesquisulfide]] – Seisciuilfíd fosfair – {{chem2|P4S3}} [[Phosphorus tribromide]] – Trí-bhróimíd fosfair – {{chem2|PBr3}} [[Phosphorus trichloride]] – Trí-chlóiríd fosfair – {{chem2|PCl3}} [[Phosphorus trifluoride]] – Trí-fluairíd fosfair – {{chem2|PF3}} [[Phosphorus triiodide]] – Trí-iaidíd fosfair – {{chem2|PI3}} [[Phosphotungstic acid]] – Aigéad fosfatungstach – {{chem2|H3PW12O40}} [[Poly(dichlorophosphazene)]] – Pola(déchlóirífosfaisín) – {{chem2|(NPCl2)_{''n''}}} === [[Platinum|Pt]] (Platanam) === [[Platinum(II) chloride]] – Clóiríd platanaim(II) – {{chem2|PtCl2}} [[Platinum(IV) chloride]] – Clóiríd platanaim(IV) – {{chem2|PtCl4}} [[Platinum hexafluoride]] – Heicseafluairíd platanaim – {{chem2|PtF6}} [[Platinum pentafluoride]] – Peinteafluairíd platanaim – {{chem2|PtF5}} [[Platinum tetrafluoride]] – Teitreafluairíd platanaim – {{chem2|PtF4}} === [[Plutonium|Pu]] (Plútóiniam) === [[Plutonium(III) bromide]] – Bróimíd plútóiniam(III) – {{chem2|PuBr3}} [[Plutonium(III) chloride]] – Clóiríd plútóiniam(III) – {{chem2|PuCl3}} [[Plutonium(III) fluoride]] – Fluairíd plútóiniam(III) – {{chem2|PuF3}} [[Plutonium(III) iodide]] – Iaidíd plútóiniam(III) – {{chem2|PuI3}} [[Plutonium dihydride]] – Déhiodríd plútóiniam – {{chem2|PuH_{2+''x''}}} [[Plutonium dioxide]] – Dé-ocsaíd plútóiniam – {{chem2|PuO2}} [[Plutonium hexafluoride]] – Heicseafluairíd plútóiniam – {{chem2|PuF6}} [[Plutonium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd plútóiniam – {{chem2|PuF4}} [[Plutonium trihydride]] – Trí-hiodríd plútóiniam – {{chem2|PuH3}} === [[Polonium|Po]] (Polóiniam) === [[Polonium hexafluoride]] – Heicseafluairíd polóiniam – {{chem2|PoF6}} [[Polonium monoxide]] – Mónaocsaíd polóiniam – PoO [[Polonium dioxide]] – Dé-ocsaíd polóiniam – {{chem2|PoO2}} [[Polonium trioxide]] – Trí-ocsaíd polóiniam – {{chem2|PoO3}} === [[Positronium|Ps]] (Posatróiniam) === [[Di-positronium]] – Dé-posatróiniam – {{chem2|Ps2}} [[Positronium hydride]] – Hiodríd posatróiniam – PsH === [[Potassium|K]] (Potaisiam) === [[Potash Alum]] – Alúm potaise – {{chem2|K2SO4Al2(SO4)324H2O}} [[Potassium alum]] – Alúm potaisiam – {{chem2|AlK(SO4)2}} [[Potassium aluminium fluoride]] – Fluairíd alúmanaim agus potaisiam – {{chem2|KAlF4}} [[Potassium amide]] – Aimíd potaisiam – {{chem2|KNH2}} [[Potassium argentocyanide]] – Airgeadciainíd potaisiam – {{chem2|KAg(CN)2}} [[Potassium arsenite]] – Arsainít potaisiam – {{chem2|KAsO2}} [[Potassium azide]] – Aisíd potaisiam – {{chem2|KN3}} [[Potassium borate]] – Bóráit potaisiam – {{chem2|K2B4O7*4H2O}} [[Potassium bromide]] – Bróimíd potaisiam – KBr [[Potassium bicarbonate]] – Dé-charbónáit potaisiam – {{chem2|KHCO3}} [[Potassium bifluoride]] – Dé-fluairíd potaisiam – {{chem2|KHF2}} [[Potassium bisulfite]] – Dé-shuilfít potaisiam – {{chem2|KHSO3}} [[Potassium carbonate]] – Carbónáit potaisiam – {{chem2|K2CO3}} [[Potassium calcium chloride]] – Clóiríd potaisiam cailciam – {{chem2|KCaCl3}} [[Potassium chlorate]] – Clóráit potaisiam – {{chem2|KClO3}} [[Potassium chloride]] – Clóiríd potaisiam – KCl [[Potassium chlorite]] – Clóirít potaisiam – {{chem2|KClO2}} [[Potassium chromate]] – Crómáit potaisiam – {{chem2|K2CrO4}} [[Potassium cyanide]] – Ciainíd potaisiam – KCN [[Potassium dichromate]] – Dé-chrómáit potaisiam – {{chem2|K2Cr2O7}} [[Potassium dithionite]] – Déithianít potaisiam – {{chem2|K2S2O4}} [[Potassium ferrate]] – Fearráit potaisiam – {{chem2|K2FeO4}} [[Potassium ferrioxalate]] – Fearrócsaláit potaisiam – {{chem2|K3[Fe(C2O4)3]}} [[Potassium ferricyanide]] – Fearriciainíd potaisiam – {{chem2|K3[Fe(CN)6]}} [[Potassium ferrocyanide]] – Fearróiciainíd potaisiam – {{chem2|K4[Fe(CN)6]}} [[Potassium heptafluorotantalate]] – Heipteafluairítantaláit potaisiam – {{chem2|K2[TaF7]}} [[Potassium hexafluorophosphate]] – Heicseafluairífosfáit potaisiam – {{chem2|KPF6}} [[Potassium hydrogen carbonate]] – Hiodrigincharbónáit potaisiam – {{chem2|KHCO3}} [[Potassium hydrogen fluoride]] – Hiodriginfluairíd potaisiam – {{chem2|KHF2}} [[Potassium hydroxide|Potassium hydroxide/caustic potash]] – Hiodrocsaíd potaisiam / potaise loiscneach – KOH [[Potassium iodide]] – Iaidíd potaisiam – KI [[Potassium iodate]] – Iaidáit potaisiam – {{chem2|KIO3}} [[Potassium manganate]] – Mangaináit potaisiam – {{chem2|K2MnO4}} [[Potassium monopersulfate]] – Mónaisárshuilfáit potaisiam – {{chem2|K2SO4KHSO42KHSO5}} [[Potassium nitrate]] – Níotráit potaisiam – {{chem2|KNO3}} [[Potassium perbromate]] – Sárbhrómáit potaisiam – {{chem2|KBrO4}} [[Potassium perchlorate]] – Sárchlóráit potaisiam – {{chem2|KClO4}} [[Potassium periodate]] – Sáriaidáit potaisiam – {{chem2|KIO4}} [[Potassium permanganate]] – Sár-mhangaináit potaisiam – {{chem2|KMnO4}} [[Potassium sodium tartrate]] – Tartráit potaisiam sóidiam – {{chem2|KNaC4H4O6}} [[Potassium sulfate]] – Suilfáit potaisiam – {{chem2|K2SO4}} [[Potassium sulfite]] – Suilfít potaisiam – {{chem2|K2SO3}} [[Potassium sulfide]] – Suilfíd potaisiam – {{chem2|K2S}} [[Potassium tartrate]] – Tartráit potaisiam – {{chem2|K2C4H4O6}} [[Potassium tetrachloroiodate(III)]] – Teitreachlóiriaidáit potaisiam(III) – KICl₄ [[Potassium tetraiodomercurate(II)]] – Teitreaiaidímearcúráit potaisiam(II) – {{chem2|K2HgI4}} [[Potassium thiocyanate]] – Tiicianáit potaisiam – KSCN [[Potassium titanyl phosphate]] – Fosfáit tiotainile potaisiam – {{chem2|KTiOPO4}} [[Potassium vanadate]] – Vanaidáit potaisiam – {{chem2|KVO3}} [[Tripotassium phosphate]] – Trí-photaisiam fosfáit – {{chem2|K3PO4}} === [[Praseodymium|Pr]] (Praiséidimiam) === [[Praseodymium(III) chloride]] – Clóiríd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrCl3}} [[Praseodymium(III) sulfate]] – Suilfáit praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2(SO4)3}} [[Praseodymium(III) bromide]] – Bróimíd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrBr3}} [[Praseodymium(III) carbonate]] – Carbónáit praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2(CO3)3}} [[Praseodymium(III) fluoride]] – Fluairíd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrF3}} [[Praseodymium(III) iodide]] – Iaidíd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrI3}} [[Praseodymium(III) nitrate]] – Níotráit praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr(NO3)3}} [[Praseodymium(III) oxide]] – Ocsaíd praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2O3}} [[Praseodymium(III) phosphate]] – Fosfáit praiséidimiam(III) – {{chem2|PrPO4}} [[Praseodymium(III) sulfide]] – Suilfíd praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2S3}} === [[Promethium|Pm]] (Próiméitiam) === [[Promethium(III) chloride]] – Clóiríd próiméitiam(III) – {{chem2|PmCl3}} [[Promethium(III) oxide]] – Ocsaíd próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2O3}} [[Promethium(III) bromide]] – Bróimíd próiméitiam(III) – {{chem2|PmBr3}} [[Promethium(III) carbonate]] – Carbónáit próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2(CO3)3}} [[Promethium(III) fluoride]] – Fluairíd próiméitiam(III) – {{chem2|PmF3}} [[Promethium(III) iodide]] – Iaidíd próiméitiam(III) – {{chem2|PmI3}} [[Promethium(III) nitrate]] – Níotráit próiméitiam(III) – {{chem2|Pm(NO3)3}} [[Promethium(III) phosphate]] – Fosfáit próiméitiam(III) – {{chem2|PmPO4}} [[Promethium(III) sulfate]] – Suilfáit próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2(SO4)3}} [[Promethium(III) sulfide]] – Suilfíd próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2S3}} == R == === [[Radium|Ra]] (Raidiam) === [[Radium bromide]] – Bróimíd raidiam – {{chem2|RaBr2}} [[Radium carbonate]] – Carbónáit raidiam – {{chem2|RaCO3}} [[Radium chloride]] – Clóiríd raidiam – {{chem2|RaCl2}} [[Radium fluoride]] – Fluairíd raidiam – {{chem2|RaF2}} === [[Radon|Rn]] (Radón) === [[Radon difluoride]] – Défluairíd radóin – {{chem2|RnF2}} === [[Rhenium|Re]] (Réiniam) === [[Rhenium(IV) oxide]] – Ocsaíd réiniam(IV) – {{chem2|ReO2}} [[Rhenium(VII) oxide]] – Ocsaíd réiniam(VII) – {{chem2|Re2O7}} [[Rhenium heptafluoride]] – Heipteafluairíd réiniam – {{chem2|ReF7}} [[Rhenium hexafluoride]] – Heicseafluairíd réiniam – {{chem2|ReF6}} === [[Rhodium|Rh]] (Róidiam) === [[Rhodium hexafluoride]] – Heicseafluairíd róidiam – {{chem2|RhF6}} [[Rhodium pentafluoride]] – Peinteafluairíd róidiam – {{chem2|Rh4F20}} [[Rhodium(III) chloride]] – Clóiríd róidiam(III) – {{chem2|RhCl3}} [[Rhodium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd róidiam(III) – {{chem2|Rh(OH)3}} [[Rhodium(III) iodide]] – Iaidíd róidiam(III) – {{chem2|RhI3}} [[Rhodium(III) nitrate]] – Níotráit róidiam(III) – {{chem2|Rh(NO3)3}} [[Rhodium(III) oxide]] – Ocsaíd róidiam(III) – {{chem2|Rh2O3}} [[Rhodium(III) sulfate]] – Suilfáit róidiam(III) – {{chem2|Rh2(SO4)6}} [[Rhodium(III) sulfide]] – Suilfíd róidiam(III) – {{chem2|Rh2S3}} [[Rhodium(IV) fluoride]] – Fluairíd róidiam(IV) – {{chem2|RhF4}} [[Rhodium(IV) oxide]] – Ocsaíd róidiam(IV) – {{chem2|RhO2}} === [[Rubidium|Rb]] (Rubaidiam) === [[Rubidium azide]] – Aisíd rubaidiam – {{chem2|RbN3}} [[Rubidium bromide]] – Bróimíd rubaidiam – RbBr [[Rubidium chloride]] – Clóiríd rubaidiam – RbCl [[Rubidium fluoride]] – Fluairíd rubaidiam – RbF [[Rubidium hydrogen sulfate]] – Hiodriginsuilfáit rubaidiam – {{chem2|RbHSO4}} [[Rubidium hydroxide]] – Hiodrocsaíd rubaidiam – RbOH [[Rubidium iodide]] – Iaidíd rubaidiam – RbI [[Rubidium nitrate]] – Níotráit rubaidiam – {{chem2|RbNO3}} [[Rubidium oxide]] – Ocsaíd rubaidiam – {{chem2|Rb2O}} [[Rubidium telluride]] – Teallúiríd rubaidiam – {{chem2|Rb2Te}} [[Rubidium titanyl phosphate]] – Fosfáit tiotainile rubaidiam – {{chem2|RbTiOPO4}} === [[Ruthenium|Ru]] (Ruitéiniam) === [[Ruthenium hexafluoride]] – Heicseafluairíd ruitéiniam – {{chem2|RuF6}} [[Ruthenium pentafluoride]] – Peinteafluairíd ruitéiniam – {{chem2|RuF5}} [[Ruthenium tetroxide|Ruthenium(VIII) oxide]] – Teitrea-ocsaíd ruitéiniam (ocsaíd ruitéiniam(VIII)) – {{chem2|RuO4}} [[Ruthenium(III) chloride]] – Clóiríd ruitéiniam(III) – {{chem2|RuCl3}} [[Ruthenium(IV) oxide]] – Ocsaíd ruitéiniam(IV) – {{chem2|RuO2}} == S == === [[Samarium|Sm]] (Samairiam) === [[Samarium(II) iodide]] – Iaidíd samairiam(II) – {{chem2|SmI2}} [[Samarium(III) chloride]] – Clóiríd samairiam(III) – {{chem2|SmCl3}} [[Samarium(III) oxide]] – Ocsaíd samairiam(III) – {{chem2|Sm2O3}} [[Samarium(III) bromide]] – Bróimíd samairiam(III) – {{chem2|SmBr3}} [[Samarium(III) carbonate]] – Carbónáit samairiam(III) – {{chem2|Sm2(CO3)3}} [[Samarium(III) fluoride]] – Fluairíd samairiam(III) – {{chem2|SmF3}} [[Samarium(III) iodide]] – Iaidíd samairiam(III) – {{chem2|SmI3}} [[Samarium(III) nitrate]] – Níotráit samairiam(III) – {{chem2|Sm(NO3)3}} [[Samarium(III) phosphate]] – Fosfáit samairiam(III) – {{chem2|SmPO4}} [[Samarium(III) sulfate]] – Suilfáit samairiam(III) – {{chem2|Sm2(SO4)4}} [[Samarium(III) sulfide]] – Suilfíd samairiam(III) – {{chem2|Sm2S3}} === [[Scandium|Sc]] (Scaindiam) === [[Scandium(III) fluoride]] – Fluairíd scaindiam(III) – {{chem2|ScF3}} [[Scandium(III) nitrate]] – Níotráit scaindiam(III) – {{chem2|Sc(NO3)3}} [[Scandium(III) oxide]] – Ocsaíd scaindiam(III) – {{chem2|Sc2O3}} [[Scandium(III) triflate]] – Trí-fhlait scaindiam(III) – {{chem2|Sc(OSO2CF3)3}} === [[Seaborgium|Sg]] (Seabóirgiam) === [[Seaborgium hexacarbonyl]] – Heicseacarbóinil seabóirgiam – {{chem2|Sg(CO)6}} === [[Selenium|Se]] (Seiléiniam) === [[Selenic acid]] – Aigéad seiléanach – {{chem2|H2SeO4}} [[Selenious acid]] – Aigéad seiléiniúil – {{chem2|H2SeO3}} [[Selenium dibromide]] – Débhróimíd seiléiniam – {{chem2|SeBr2}} [[Selenium dioxide]] – Dé-ocsaíd seiléiniam – {{chem2|SeO2}} [[Selenium disulfide]] – Déishuilfíd seiléiniam – {{chem2|SeS2}} [[Selenium hexafluoride]] – Heicseafluairíd seiléiniam – {{chem2|SeF6}} [[Selenium hexasulfide]] – Heicseashuilfíd seiléiniam – {{chem2|Se2S6}} [[Selenium oxybromide]] – Ocsaibróimíd seiléiniam – {{chem2|SeOBr2}} [[Selenium oxydichloride]] – Ocsaidéchlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeOCl2}} [[Selenium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeCl4}} [[Selenium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd seiléiniam – {{chem2|SeF4}} [[Selenium trioxide]] – Trí-ocsaíd seiléiniam – {{chem2|SeO3}} [[Selenoyl fluoride]] – Fluairíd seiléinile – {{chem2|SeO2F2}} === [[Silicon|Si]] (Sileacan) === [[Disilane]] – Déshileán – {{chem2|Si2H6}} [[Silane]] – Sileán – {{chem2|SiH4}} [[Silica gel]] – Glóthach shilice – {{chem2|SiO2*''n''H2O}} [[Silicic acid]] – Aigéad sileacach – {{chem2|Si(OH)4}} [[Silicochloroform]], [[trichlorosilane]] – Sileaclóraform, trí-chlóirísileán – {{chem2|SiHCl3}} [[Silicofluoric acid]] – Aigéad sileacafluarach – {{chem2|H2SiF6}} [[Silicon boride]] – Bóiríd sileacain – {{chem2|SiB3}} [[Silicon carbide]] (carborundum) – Cairbíd sileacain (carbarandam) – SiC [[Silicon dioxide]] – Dé-ocsaíd sileacain – {{chem2|SiO2}} [[Silicon monoxide]] – Mónaocsaíd sileacain – SiO [[Silicon nitride]] – Nítríd sileacain – {{chem2|Si3N4}} [[Silicon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd sileacain – {{chem2|SiBr4}} [[Silicon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd sileacain – {{chem2|SiCl4}} [[Silicon tetrafluoride]] – Teitreafluairíd sileacain – {{chem2|SiF4}} [[Silicon tetraiodide]] – Teitreaiaidíd sileacain – {{chem2|SiI4}} [[Thortveitite]] – Tortveitít – {{chem2|(Sc,Y)2Si2O7}} === [[Silver|Ag]] (Airgead) === [[Silver(I) fluoride]] – Fluairíd airgid(I) – AgF [[Silver(II) fluoride]] – Fluairíd airgid(II) – {{chem2|AgF2}} [[Silver acetylide]] – Aicéitilíd airgid – {{chem2|Ag2C2}} [[Silver argentocyanide]] – Airgeadciainíd airgid – {{chem2|KAg(CN)2}} [[Silver azide]] – Aisíd airgid – {{chem2|AgN3}} [[Silver bromate]] – Brómáit airgid – {{chem2|AgBrO3}} [[Silver bromide]] – Bróimíd airgid – AgBr [[Silver chlorate]] – Clóráit airgid – {{chem2|AgClO3}} [[Silver chloride]] – Clóiríd airgid – AgCl [[Silver chromate]] – Crómáit airgid – {{chem2|Ag2CrO4}} [[Silver fluoroborate]] – Fluairíbóráit airgid – {{chem2|AgBF4}} [[Silver fulminate]] – Fulmaináit airgid – AgCNO [[Silver hydroxide]] – Hiodrocsaíd airgid – AgOH [[Silver iodide]] – Iaidíd airgid – AgI [[Silver nitrate]] – Níotráit airgid – {{chem2|AgNO3}} [[Silver nitride]] – Nítríd airgid – {{chem2|Ag3N}} [[Silver oxide]] – Ocsaíd airgid – {{chem2|Ag2O}} [[Silver perchlorate]] – Sárchlóráit airgid – {{chem2|AgClO4}} [[Silver permanganate]] – Sár-mhangaináit airgid – {{chem2|AgMnO4}} [[Silver phosphate]] – Fosfáit airgid – {{chem2|Ag3PO4}} [[Silver subfluoride]] – Fo-fluairíd airgid – {{chem2|Ag2F}} [[Silver sulfate]] – Suilfáit airgid – {{chem2|Ag2SO4}} [[Silver sulfide]] – Suilfíd airgid – {{chem2|Ag2S}} === [[Sodium|Na]] (Sóidiam) === [[Sodamide]] – Sóidaimíd – {{chem2|NaNH2}} [[Sodium aluminate]] – Alúmanaít sóidiam – {{chem2|NaAlO2}} [[Sodium arsenate]] – Arsanaít sóidiam – {{chem2|H24Na3AsO16}} [[Sodium azide]] – Aisíd sóidiam – {{chem2|NaN3}} [[Sodium bicarbonate]] – Dé-charbónáit sóidiam – {{chem2|NaHCO3}} [[Sodium biselenide]] – Dé-sheiléiníd sóidiam – NaSeH [[Sodium bisulfate]] – Dé-shuilfáit sóidiam – {{chem2|NaHSO4}} [[Sodium bisulfite]] – Dé-shuilfít sóidiam – {{chem2|NaHSO3}} [[Sodium borate]] – Bóráit sóidiam – {{chem2|Na2B4O7}} [[Sodium borohydride]] – Bóróhiodríd sóidiam – {{chem2|NaBH4}} [[Sodium bromate]] – Brómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO3}} [[Sodium bromide]] – Bróimíd sóidiam – NaBr [[Sodium bromite]] – Bróimít sóidiam – {{chem2|NaBrO2}} [[Sodium carbide]] – Cairbíd sóidiam – {{chem2|Na2C2}} [[Sodium carbonate]] – Carbónáit sóidiam – {{chem2|Na2CO3}} [[Sodium chlorate]] – Clóráit sóidiam – {{chem2|NaClO3}} [[Sodium chloride]] – Clóiríd sóidiam – NaCl [[Sodium chlorite]] – Clóirít sóidiam – {{chem2|NaClO2}} [[Sodium cobaltinitrite]] – Cobailtínítrít sóidiam – {{chem2|CoN6Na3O12}} [[Sodium copper tetrachloride]] – Teitreachlóiríd copair sóidiam – {{chem2|Na2CuCl4}} [[Sodium cyanate]] – Ciaináit sóidiam – NaCNO [[Sodium cyanide]] – Ciainíd sóidiam – NaCN [[Sodium dichromate]] – Dé-chrómáit sóidiam – {{chem2|Na2Cr2O7*2H2O}} [[Sodium dioxide]] – Dé-ocsaíd sóidiam – {{chem2|NaO2}} [[Sodium dithionite]] – Déithianít sóidiam – {{chem2|Na2S2O4}} [[Sodium ferrocyanide]] – Fearróiciainíd sóidiam – {{chem2|Na4[Fe(CN)6]}} [[Sodium fluoride]] – Fluairíd sóidiam – NaF [[Sodium fluorosilicate]] – Fluairísileacáit sóidiam – {{chem2|Na2[SiF6]}} [[Sodium formate]] – Formáit sóidiam – HCOONa [[Sodium hydride]] – Hiodríd sóidiam – NaH [[Sodium hydrogen carbonate]] – Hiodrigincharbónáit sóidiam – {{chem2|NaHCO3}} [[Sodium hydrosulfide]] – Hiodrosuilfíd sóidiam – NaSH [[Sodium hydroxide]] – Hiodrocsaíd sóidiam – NaOH [[Sodium hypobromite]] – Hipeabróimít sóidiam – NaOBr [[Sodium hypochlorite]] – Hipeaclóirít sóidiam – NaOCl [[Sodium hypoiodite]] – Hipeaiaidít sóidiam – NaOI [[Sodium hypophosphite]] – Hipeafosfít sóidiam – {{chem2|NaPO2H2}} [[Sodium iodate]] – Iaidáit sóidiam – {{chem2|NaIO3}} [[Sodium iodide]] – Iaidíd sóidiam – NaI [[Sodium manganate]] – Mangaináit sóidiam – {{chem2|Na2MnO4}} [[Sodium molybdate]] – Molabdáit sóidiam – {{chem2|Na2MoO4}} [[Sodium monofluorophosphate]] – Mónafluairífosfáit sóidiam – {{chem2|Na2PFO3}} [[Sodium nitrate]] – Níotráit sóidiam – {{chem2|NaNO3}} [[Sodium nitrite]] – Níotrít sóidiam – {{chem2|NaNO2}} [[Sodium nitroprusside]] – Níotraiprúisíd sóidiam – {{chem2|Na2[Fe(CN)5NO]*2H2O}} [[Sodium oxide]] – Ocsaíd sóidiam – {{chem2|Na2O}} [[Sodium perborate]] – Sárbhóráit sóidiam – {{chem2|NaBO3*H2O}} [[Sodium perbromate]] – Sárbhrómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO4}} [[Sodium percarbonate]] – Sárcharbónáit sóidiam – {{chem2|2Na2CO3*3H2O2}} [[Sodium perchlorate]] – Sárchlóráit sóidiam – {{chem2|NaClO4}} [[Sodium periodate]] – Sáriaidáit sóidiam – {{chem2|NaIO4}} [[Sodium permanganate]] – Sár-mhangaináit sóidiam – {{chem2|NaMnO4}} [[Sodium peroxide]] – Sárocsaíd sóidiam – {{chem2|Na2O2}} [[Sodium peroxycarbonate]] – Sárocsaícharbónáit sóidiam – {{chem2|Na2CO4}} [[Sodium perrhenate]] – Sár-réanáit sóidiam – {{chem2|NaReO4}} [[Sodium persulfate]] – Sárshuilfáit sóidiam – {{chem2|Na2S2O8}} [[Sodium phosphate]] – Fosfáit sóidiam – {{chem2|Na3PO4}} [[Sodium selenate]] – Seiléanáit sóidiam – {{chem2|Na2O4Se}} [[Sodium selenide]] – Seiléiníd sóidiam – {{chem2|Na2Se}} [[Sodium selenite]] – Seiléinít sóidiam – {{chem2|Na2SeO3}} [[Sodium silicate]] – Sileacáit sóidiam – {{chem2|Na2SiO3}} [[Sodium sulfate]] – Suilfáit sóidiam – {{chem2|Na2SO4}} [[Sodium sulfide]] – Suilfíd sóidiam – {{chem2|Na2S}} [[Sodium sulfite]] – Suilfít sóidiam – {{chem2|Na2SO3}} [[Sodium tartrate]] – Tartráit sóidiam – {{chem2|C4H4Na2O6}} [[Sodium tellurite]] – Teallúirít sóidiam – {{chem2|Na2TeO3}} [[Sodium tetrachloroaluminate]] – Teitreachlóiríalúmanaít sóidiam – {{chem2|NaAlCl4}} [[Sodium tetrafluoroborate]] – Teitreafluairíbóráit sóidiam – {{chem2|NaBF4}} [[Sodium thioantimoniate]] – Tiaantamónáit sóidiam – {{chem2|Na3(SbS4)*9H2O}} [[Sodium thiocyanate]] – Tiicianáit sóidiam – NaSCN [[Sodium thiosulfate]] – Tiasuilfáit sóidiam – {{chem2|Na2S2O3}} [[Sodium tungstate]] – Tungstat sóidiam – {{chem2|Na2WO4}} [[Sodium uranate]] – Úranáit sóidiam – {{chem2|Na2O7U2}} [[Sodium zincate]] – Sioncáit sóidiam – {{chem2|H4Na2O4Zn}} [[Trisodium phosphate]] – Trí-shóidiam fosfáit – {{chem2|Na3PO4}} === [[Strontium|Sr]] (Strointiam) === [[Strontium bromide]] – Bróimíd strointiam – {{chem2|SrBr2}} [[Strontium carbonate]] – Carbónáit strointiam – {{chem2|SrCO3}} [[Strontium chloride]] – Clóiríd strointiam – {{chem2|SrCl2}} [[Strontium fluoride]] – Fluairíd strointiam – {{chem2|SrF2}} [[Strontium hydroxide]] – Hiodrocsaíd strointiam – {{chem2|Sr(OH)2}} [[Strontium iodide]] – Iaidíd strointiam – {{chem2|SrI2}} [[Strontium nitrate]] – Níotráit strointiam – {{chem2|Sr(NO3)2}} [[Strontium oxide]] – Ocsaíd strointiam – SrO [[Strontium titanate]] – Tiotanáit strointiam – {{chem2|SrTiO3}} [[Strontium bicarbonate]] – Dé-charbónáit strointiam – {{chem2|Sr(HCO3)2}} [[Strontium boride]] – Bóiríd strointiam – {{chem2|SrB6}} [[Strontium carbide]] – Cairbíd strointiam – {{chem2|SrC2}} [[Strontium cyanamide]] – Ciainaimíd strointiam – {{chem2|SrCN2}} [[Strontium fluorophosphate]] – Fluairífosfáit strointiam – {{chem2|SrPO3F}} [[Strontium gluconate]] – Glúcónáit strointiam – {{chem2|Sr(HOCH2(CHOH)4CO2)2}} [[Strontium hydride]] – Hiodríd strointiam – {{chem2|SrH2}} [[Strontium hydrogen phosphate]] – Hiodriginfosfáit strointiam – {{chem2|SrHPO4}} [[Strontium hypochlorite]] – Hipeaclóirít strointiam – {{chem2|Sr(OCl)2}} [[Strontium molybdate]] – Molabdáit strointiam – {{chem2|SrMoO4}} [[Strontium oxalate]] – Ocsaláit strointiam – {{chem2|SrC2O4}} [[Strontium peroxide]] – Sárocsaíd strointiam – {{chem2|SrO2}} [[Strontium phosphate]] – Fosfáit strointiam – {{chem2|Sr3(PO4)2}} [[Strontium silicate]] – Sileacáit strointiam – {{chem2|SrSiO3}} [[Strontium sulfate]] – Suilfáit strointiam – {{chem2|SrSO4}} [[Strontium sulfide]] – Suilfíd strointiam – SrS [[Strontium tungstate]] – Tungstat strointiam – {{chem2|SrWO4}} [[Strontium zirconate]] – Siarcónáit strointiam – {{chem2|SrZrO3}} === [[Sulfur|S]] (Sulfar) === [[Disulfur decafluoride]] – Deicifluairíd déshulfair – {{chem2|S2F10}} [[Disulfur dichloride]] – Déchlóiríd déshulfair – {{chem2|S2Cl2}} [[Hydrogen sulfide]] – Suilfíd hidrigine – {{chem2|H2S}} [[Pyrosulfuric acid]] – Aigéad pireashulfarach – {{chem2|H2S2O7}} [[Sulfamic acid]] – Aigéad sulfamach – {{chem2|H3NO3S}} [[Sulfur dibromide]] – Débhróimíd sulfair – {{chem2|Br2S}} [[Sulfur dioxide]] – Dé-ocsaíd sulfair – {{chem2|SO2}} [[Sulfur hexafluoride]] – Heicseafluairíd sulfair – {{chem2|SF6}} [[Sulfur tetrafluoride]] – Teitreafluairíd sulfair – {{chem2|SF4}} [[Sulfuric acid]] – Aigéad sulfarach – {{chem2|H2SO4}} [[Sulfurous acid]] – Aigéad sulfúrach – {{chem2|H2SO3}} [[Sulfuryl chloride]] – Clóiríd suilfirile – {{chem2|SO2Cl2}} [[Tetrasulfur tetranitride]] – Teitrea-shuilfíd teitrea-nítríd – {{chem2|S4N4}} [[Peroxymonosulfuric acid|Persulfuric acid]] (Caro's acid) – Sárshulfarach aigéad (aigéad Caro) – {{chem2|H2SO5}} == T == === [[Tantalum|Ta]] (Tantalam) === [[Tantalum arsenide]] – Arsainíd tantalam – TaAs [[Tantalum carbide]] – Cairbíd tantalam – TaC [[Tantalum pentafluoride]] – Peinteafluairíd tantalam – {{chem2|TaF5}} [[Tantalum(V) oxide]] – Ocsaíd tantalam(V) – {{chem2|Ta2O5}} === [[Technetium|Tc]] (Teicnéitiam) === [[Technetium hexafluoride]] – Heicseafluairíd teicnéitiam – {{chem2|TcF6}} [[Ammonium pertechnetate]] – Sárteicnéatáit amóiniam – {{chem2|NH4TcO4}} [[Sodium pertechnetate]] – Sárteicnéatáit sóidiam – {{chem2|NaTcO4}} === [[Tellurium|Te]] (Teallúiriam) === [[Ditellurium bromide]] – Bróimíd détheallúiriam – {{chem2|Te2Br}} [[Telluric acid]] – Aigéad teallúrach – {{chem2|H6TeO6}} [[Tellurium dioxide]] – Dé-ocsaíd teallúiriam – {{chem2|TeO2}} [[Tellurium hexafluoride]] – Heicseafluairíd teallúiriam – {{chem2|TeF6}} [[Tellurium tetrabromide]] – Teitreibhróimíd teallúiriam – {{chem2|TeBr4}} [[Tellurium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd teallúiriam – {{chem2|TeCl4}} [[Tellurium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd teallúiriam – {{chem2|TeF4}} [[Tellurium tetraiodide]] – Teitreaiaidíd teallúiriam – {{chem2|TeI4}} [[Tellurous acid]] – Aigéad teallúirúil – {{chem2|H2TeO3}} [[Beryllium telluride]] – Teallúiríd beirilliam – BeTe [[Bismuth telluride]] – Teallúiríd biosmait – {{chem2|Bi2Te3}} [[Cadmium telluride]] – Teallúiríd caidmiam – CdTe [[Cadmium zinc telluride]] – Teallúiríd caidmiam since – {{chem2|(Cd,Zn)Te}} [[Dimethyltelluride]] – Dé-mheitilteallúiríd – {{chem2|(CH3)2Te}} [[Mercury Cadmium Telluride]] – Teallúiríd mearcair caidmiam – {{chem2|(Hg,Cd)Te}} [[Lead telluride]] – Teallúiríd luaidhe – PbTe [[Mercury telluride]] – Teallúiríd mearcair – HgTe [[Mercury zinc telluride]] – Teallúiríd mearcair since – {{chem2|(Hg,Zn)Te}} [[Silver telluride]] – Teallúiríd airgid – {{chem2|Ag2Te}} [[Tin telluride]] – Teallúiríd stáin – SnTe [[Zinc telluride]] – Teallúiríd since – ZnTe [[Teflic acid]] – Aigéad teifleach – {{chem2|HOTeF5}} [[Sodium tellurite]] – Teallúirít sóidiam – {{chem2|Na2TeO3}} === [[Terbium|Tb]] (Teirbiam) === [[Terbium(III) chloride]] – Clóiríd teirbiam(III) – {{chem2|TbCl3}} [[Terbium(III) bromide]] – Bróimíd teirbiam(III) – {{chem2|TbBr3}} [[Terbium(III) carbonate]] – Carbónáit teirbiam(III) – {{chem2|Tb2(CO3)3}} [[Terbium(III) fluoride]] – Fluairíd teirbiam(III) – {{chem2|TbF3}} [[Terbium(III) iodide]] – Iaidíd teirbiam(III) – {{chem2|TbI3}} [[Terbium(III) nitrate]] – Níotráit teirbiam(III) – {{chem2|Tb(NO3)3}} [[Terbium(III) oxide]] – Ocsaíd teirbiam(III) – {{chem2|Tb2O3}} [[Terbium(III) phosphate]] – Fosfáit teirbiam(III) – {{chem2|TbPO4}} [[Terbium(III) sulfate]] – Suilfáit teirbiam(III) – {{chem2|Tb2(SO4)3}} [[Terbium(III) sulfide]] – Suilfíd teirbiam(III) – {{chem2|Tb2S3}} === [[Thallium|Tl]] (Tailliam) === [[Thallium(I) bromide]] – Bróimíd tailliam(I) – TlBr [[Thallium(I) carbonate]] – Carbónáit tailliam(I) – {{chem2|Tl2CO3}} [[Thallium(I) fluoride]] – Fluairíd tailliam(I) – TlF [[Thallium(I) sulfate]] – Suilfáit tailliam(I) – {{chem2|Tl2SO4}} [[Thallium(III) oxide]] – Ocsaíd tailliam(III) – {{chem2|Tl2O3}} [[Thallium(III) sulfate]] – Suilfáit tailliam(III) – {{chem2|Tl2(SO4)3}} [[Thallium triiodide]] – Trí-iaidíd tailliam – {{chem2|TlI3}} [[Thallium antimonide]] – Antamóníd tailliam – TlSb [[Thallium arsenide]] – Arsainíd tailliam – TlAs [[Thallium(III) bromide]] – Bróimíd tailliam(III) – {{chem2|TlBr3}} [[Thallium(III) chloride]] – Clóiríd tailliam(III) – {{chem2|TlCl3}} [[Thallium(III) fluoride]] – Fluairíd tailliam(III) – {{chem2|TlF3}} [[Thallium(I) iodide]] – Iaidíd tailliam(I) – TlI [[Thallium(III) nitrate]] – Níotráit tailliam(III) – {{chem2|Tl(NO3)3}} [[Thallium(I) oxide]] – Ocsaíd tailliam(I) – {{chem2|Tl2O}} [[Thallium phosphide]] – Fosfíd tailliam – TlP [[Thallium(III) selenide]] – Seiléiníd tailliam(III) – {{chem2|Tl2Se3}} [[Thallium(III) sulfide]] – Suilfíd tailliam(III) – {{chem2|Tl2S3}} [[TrimethylThallium]] – Trí-mheitiltailliam – {{chem2|Tl(CH3)3}} [[Thallium(I) hydroxide]] – Hiodrocsaíd tailliam(I) – TlOH === SO (Tiainil) === [[Thionyl chloride]] – Clóiríd tiainile – {{chem2|SOCl2}} [[Thionyl tetrafluoride]] – Teitreafluairíd tiainile – {{chem2|SOF4}} === ClS (Tiafosgéin) === [[Thiophosgene]] – Tiafosgéin – {{chem2|CSCl2}} [[Thiophosphoryl chloride]] – Clóiríd tiafosfairile – {{chem2|Cl3PS}} === [[Thorium|Th]] (Tóiriam) === [[Thorium(IV) nitrate]] – Níotráit tóiriam(IV) – {{chem2|Th(NO3)4}} [[Thorium(IV) sulfate]] – Suilfáit tóiriam(IV) – {{chem2|Th(SO4)2}} [[Thorium dioxide]] – Dé-ocsaíd tóiriam – {{chem2|ThO2}} [[Thorium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd tóiriam – {{chem2|ThF4}} === [[Thulium|Tm]] (Tiúiliam) === [[Thulium(III) bromide]] – Bróimíd tiúiliam(III) – {{chem2|TmBr3}} [[Thulium(III) chloride]] – Clóiríd tiúiliam(III) – {{chem2|TmCl3}} [[Thulium(III) oxide]] – Ocsaíd tiúiliam(III) – {{chem2|Tm2O3}} === [[Tin|Sn]] (Stán) === [[Stannane]] – Stannán – {{chem2|SnH4}} [[Tin(II) bromide]] – Bróimíd stáin(II) – {{chem2|SnBr2}} [[Tin(II) chloride]] – Clóiríd stáin(II) – {{chem2|SnCl2}} [[Tin(II) fluoride]] – Fluairíd stáin(II) – {{chem2|SnF2}} [[Tin(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd stáin(II) – {{chem2|Sn(OH)2}} [[Tin(II) iodide]] – Iaidíd stáin(II) – {{chem2|SnI2}} [[Tin(II) oxide]] – Ocsaíd stáin(II) – SnO [[Tin(II) sulfate]] – Suilfáit stáin(II) – {{chem2|SnSO4}} [[Tin(II) sulfide]] – Suilfíd stáin(II) – SnS [[Tin(IV) bromide]] – Bróimíd stáin(IV) – {{chem2|SnBr4}} [[Tin(IV) chloride]] – Clóiríd stáin(IV) – {{chem2|SnCl4}} [[Tin(IV) fluoride]] – Fluairíd stáin(IV) – {{chem2|SnF4}} [[Tin(IV) iodide]] – Iaidíd stáin(IV) – {{chem2|SnI4}} [[Tin(IV) oxide]] – Ocsaíd stáin(IV) – {{chem2|SnO2}} [[Tin(IV) sulfide]] – Suilfíd stáin(IV) – {{chem2|SnS2}} [[Tin(IV) cyanide]] – Ciainíd stáin(IV) – {{chem2|Sn(CN)4}} [[Tin selenide]] – Seiléiníd stáin – {{chem2|SnSe2}} [[Tin telluride]] – Teallúiríd stáin – SnTe === [[Titanium|Ti]] (Tiotáiniam) === [[Hexafluorotitanic acid]] – Aigéad heicseafluairítiotanach – {{chem2|(H3O)2[TiF6]}} [[Titanium(II) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(II) – {{chem2|TiCl2}} [[Titanium(II) oxide]] – Ocsaíd tiotáiniam(II) – TiO [[Titanium(II) sulfide]] – Suilfíd tiotáiniam(II) – TiS [[Titanium(III) bromide]] – Bróimíd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiBr3}} [[Titanium(III) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiCl3}} [[Titanium(III) fluoride]] – Fluairíd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiF3}} [[Titanium(III) iodide]] – Iaidíd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiI3}} [[Titanium(III) oxide]] – Ocsaíd tiotáiniam(III) – {{chem2|Ti2O3}} [[Titanium(III) phosphide]] – Fosfíd tiotáiniam(III) – TiP [[Titanium(IV) bromide]] – Bróimíd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiBr4}} [[Titanium(IV) carbide]] – Cairbíd tiotáiniam(IV) – TiC [[Titanium(IV) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiCl4}} [[Titanium(IV) hydride]] – Hiodríd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiH4}} [[Titanium(IV) iodide]] – Iaidíd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiI4}} [[Titanium carbide]] – Cairbíd tiotáiniam – TiC [[Titanium diboride]] – Débhóiríd tiotáiniam – {{chem2|TiB2}} [[Titanium dioxide]] – Dé-ocsaíd tiotáiniam – {{chem2|TiO2}} [[Titanium diselenide]] – Déiseiléiníd tiotáiniam – {{chem2|TiSe2}} [[Titanium disilicide]] – Déisilícíd tiotáiniam – {{chem2|TiSi2}} [[Titanium disulfide]] – Déisuilfíd tiotáiniam – {{chem2|TiS2}} [[Titanium nitrate]] – Níotráit tiotáiniam – {{chem2|Ti(NO3)4}} [[Titanium nitride]] – Nítríd tiotáiniam – TiN [[Titanium perchlorate]] – Sárchlóráit tiotáiniam – {{chem2|Ti(ClO4)4}} [[Titanium silicon carbide]] – Cairbíd sileacain tiotáiniam – {{chem2|Ti3SiC2}} [[Titanium tetrabromide]] – Teitreibhróimíd tiotáiniam – {{chem2|TiBr4}} [[Titanium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd tiotáiniam – {{chem2|TiF4}} [[Titanium tetraiodide]] – Teitreaiaidíd tiotáiniam – {{chem2|TiI4}} === TiO (Tiotainil) === [[Titanyl sulfate]] – Suilfáit tiotainile – {{chem2|TiOSO4}} === [[Tungsten|W]] (Tungstan) === [[Tungsten(VI) chloride]] – Clóiríd tungstain(VI) – {{chem2|WCl6}} [[Tungsten(VI) fluoride]] – Fluairíd tungstain(VI) – {{chem2|WF6}} [[Tungsten boride]] – Bóiríd tungstain – {{chem2|WB2}} [[Tungsten carbide]] – Cairbíd tungstain – WC [[Tungstic acid]] – Aigéad tungstach – {{chem2|H2WO4}} [[Tungsten hexacarbonyl]] – Heicseacarbóinil tungstain – {{chem2|W(CO)6}} == U == === [[Uranium|U]] (Úráiniam) === [[Triuranium octaoxide]] – Trí-úráiniam ocht-ocsaíd – {{chem2|U3O8}} [[Uranium hexafluoride]] – Heicseafluairíd úráiniam – {{chem2|UF6}} [[Uranium pentafluoride]] – Peinteafluairíd úráiniam – {{chem2|UF5}} [[Uranium sulfate]] – Suilfáit úráiniam – {{chem2|U(SO4)2}} [[Uranium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd úráiniam – {{chem2|UCl4}} [[Uranium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd úráiniam – {{chem2|UF4}} [[Uranium(III) chloride]] – Clóiríd úráiniam(III) – {{chem2|UCl3}} [[Uranium(IV) chloride]] – Clóiríd úráiniam(IV) – {{chem2|UCl4}} [[Uranium(V) chloride]] – Clóiríd úráiniam(V) – {{chem2|UCl5}} [[Uranium hexachloride]] – Heicseaclóiríd úráiniam – {{chem2|UCl6}} [[Uranium(IV) fluoride]] – Fluairíd úráiniam(IV) – {{chem2|UF4}} [[Uranium(VI) fluoride]] – Fluairíd úráiniam(VI) – {{chem2|UF6}} [[Uranyl peroxide]] – Sárocsaíd úrainile – {{chem2|UO4}} [[Uranium dioxide]] – Dé-ocsaíd úráiniam – {{chem2|UO2}} === UO₂ (Úrainil) === [[Uranyl carbonate]] – Carbónáit úrainile – {{chem2|UO2CO3}} [[Uranyl chloride]] – Clóiríd úrainile – {{chem2|UO2Cl2}} [[Uranyl fluoride]] – Fluairíd úrainile – {{chem2|UO2F2}} [[Uranyl hydroxide]] – Hiodrocsaíd úrainile – {{chem2|UO2(OH)2}} [[Uranyl nitrate]] – Níotráit úrainile – {{chem2|UO2(NO3)2}} [[Uranyl sulfate]] – Suilfáit úrainile – {{chem2|UO2SO4}} == V == === [[Vanadium|V]] (Vanaidiam) === [[Vanadium(II) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(II) – {{chem2|VCl2}} [[Vanadium(II) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(II) – VO [[Vanadium(III) bromide]] – Bróimíd vanaidiam(III) – {{chem2|VBr3}} [[Vanadium(III) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(III) – {{chem2|VCl3}} [[Vanadium(III) fluoride]] – Fluairíd vanaidiam(III) – {{chem2|VF3}} [[Vanadium(III) nitride]] – Nítríd vanaidiam(III) – VN [[Vanadium(III) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(III) – {{chem2|V2O3}} [[Vanadium(IV) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(IV) – {{chem2|VCl4}} [[Vanadium(IV) fluoride]] – Fluairíd vanaidiam(IV) – {{chem2|VF4}} [[Vanadium(IV) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(IV) – {{chem2|VO2}} [[Vanadium(IV) sulfate]] – Suilfáit vanaidiam(IV) – {{chem2|VOSO4}} [[Vanadium(V) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(V) – {{chem2|V2O5}} [[Vanadium carbide]] – Cairbíd vanaidiam – VC [[Vanadium oxytrichloride]] – Ocsaictríchlóiríd vanaidiam – {{chem2|VOCl3}} [[Vanadium pentafluoride]] – Peinteafluairíd vanaidiam – {{chem2|VF5}} [[Vanadium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd vanaidiam – {{chem2|VCl4}} [[Vanadium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd vanaidiam – {{chem2|VF4}} == W == [[Water (molecule)|Water]] – Uisce – {{chem2|H2O}} == X == === [[Xenon|Xe]] (Xeanón) === [[Perxenate#Perxenic acid|Perxenic acid]] – Aigéad sárxeanach – {{chem2|H4XeO6}} [[Xenon difluoride]] – Défluairíd xeanóin – {{chem2|XeF2}} [[Xenon hexafluoride]] – Heicseafluairíd xeanóin – {{chem2|XeF6}} [[Xenon hexafluoroplatinate]] – Heicseafluairíplatanáit xeanóin – {{chem2|Xe[PtF6]}} [[Xenon tetrafluoride]] – Teitreafluairíd xeanóin – {{chem2|XeF4}} [[Xenon tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd xeanóin – {{chem2|XeO4}} [[Xenic acid]] – Aigéad xeanach – {{chem2|H2XeO4}} == Y == === [[Ytterbium|Yb]] (Iaitirbiam) === [[Ytterbium(III) chloride]] – Clóiríd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbCl3}} [[Ytterbium(III) oxide]] – Ocsaíd iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2O3}} [[Ytterbium(III) sulfate]] – Suilfáit iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2(SO4)3}} [[Ytterbium(III) bromide]] – Bróimíd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbBr3}} [[Ytterbium(III) carbonate]] – Carbónáit iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2(CO3)3}} [[Ytterbium(III) fluoride]] – Fluairíd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbF3}} [[Ytterbium(III) iodide]] – Iaidíd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbI3}} [[Ytterbium(III) nitrate]] – Níotráit iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb(NO3)3}} [[Ytterbium(III) phosphate]] – Fosfáit iaitirbiam(III) – {{chem2|YbPO4}} [[Ytterbium(III) sulfide]] – Suilfíd iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2S3}} === [[Yttrium|Y]] (Iitriam) === [[Yttrium(III) antimonide]] – Antamóníd iitriam(III) – YSb [[Yttrium(III) arsenate]] – Arsanaít iitriam(III) – {{chem2|YAsO4}} [[Yttrium(III) arsenide]] – Arsainíd iitriam(III) – YAs [[Yttrium(III) bromide]] – Bróimíd iitriam(III) – {{chem2|YBr3}} [[Yttrium(III) fluoride]] – Fluairíd iitriam(III) – {{chem2|YF3}} [[Yttrium(III) oxide]] – Ocsaíd iitriam(III) – {{chem2|Y2O3}} [[Yttrium(III) nitrate]] – Níotráit iitriam(III) – {{chem2|Y(NO3)3}} [[Yttrium(III) sulfide]] – Suilfíd iitriam(III) – {{chem2|Y2S3}} [[Yttrium(III) sulfate]] – Suilfáit iitriam(III) – {{chem2|Y2(SO4)3}} [[Yttrium aluminium garnet]] – Garnae iitriam alúmanaim – {{chem2|Y3Al5O12}} [[Yttrium barium copper oxide]] – Ocsaíd iitriam bairiam copair – {{chem2|YBa2Cu3O7}} [[Yttrium cadmium]] – Iitriam caidmiam – YCd [[Yttrium copper]] – Iitriam copar – YCu [[Yttrium gold]] – Iitriam ór – YAu [[Yttrium iridium]] – Iitriam iridiam – YIr [[Yttrium iron garnet]] – Garnae iitriam iarainn – {{chem2|Y3Fe5O12}} [[Yttrium magnesium]] – Iitriam maignéisiam – YMg [[Yttrium phosphate]] – Fosfáit iitriam – {{chem2|YPO4}} [[Yttrium phosphide]] – Fosfíd iitriam – YP [[Yttrium rhodium]] – Iitriam róidiam – YRh [[Yttrium silver]] – Iitriam airgid – YAg [[Yttrium zinc]] – Iitriam sinc – YZn == Z == === [[Zinc|Zn]] (Sinc) === [[Zinc arsenide]] – Arsainíd since – {{chem2|Zn3As2}} [[Zinc bromide]] – Bróimíd since – {{chem2|ZnBr2}} [[Zinc carbonate]] – Carbónáit since – {{chem2|ZnCO3}} [[Zinc chloride]] – Clóiríd since – {{chem2|ZnCl2}} [[Zinc cyanide]] – Ciainíd since – {{chem2|Zn(CN)2}} [[Zinc diphosphide]] – Déifhosfíd since – {{chem2|ZnP2}} [[Zinc fluoride]] – Fluairíd since – {{chem2|ZnF2}} [[Zinc iodide]] – Iaidíd since – {{chem2|ZnI2}} [[Zinc nitrate]] – Níotráit since – {{chem2|Zn(NO3)2}} [[Zinc oxide]] – Ocsaíd since – ZnO [[Zinc phosphide]] – Fosfíd since – {{chem2|Zn3P2}} [[Zinc pyrophosphate]] – Pireafosfáit since – {{chem2|Zn2P2O7}} [[Zinc selenate]] – Seiléanáit since – {{chem2|ZnSeO4}} [[Zinc selenide]] – Seiléiníd since – ZnSe [[Zinc selenite]] – Seiléinít since – {{chem2|ZnSeO3}} [[Zinc selenocyanate]] – Seiléiniiciaináit since – {{chem2|Zn(SeCN)2}} [[Zinc sulfate]] – Suilfáit since – {{chem2|ZnSO4}} [[Zinc sulfide]] – Suilfíd since – ZnS [[Zinc sulfite]] – Suilfít since – {{chem2|ZnSO3}} [[Zinc telluride]] – Teallúiríd since – ZnTe [[Zinc thiocyanate]] – Tiicianáit since – {{chem2|Zn(SCN)2}} [[Zinc tungstate]] – Tungstat since – {{chem2|ZnWO4}} === [[Zirconium|Zr]] (Siarcóiniam) === [[Zirconia hydrate]] – Hiodráit siarcóinia – {{chem2|ZrO2*''n''H2O}} [[Zirconium boride]] – Bóiríd siarcóiniam – {{chem2|ZrB2}} [[Zirconium carbide]] – Cairbíd siarcóiniam – ZrC [[Zirconium(IV) chloride]] – Clóiríd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrCl4}} [[Zirconium(IV) oxide]] – Ocsaíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrO2}} [[Zirconium hydroxide]] – Hiodrocsaíd siarcóiniam – {{chem2|Zr(OH)4}} [[Zirconium orthosilicate]] – Ortasileacáit siarcóiniam – {{chem2|ZrSiO4}} [[Zirconium nitride]] – Nítríd siarcóiniam – ZrN [[Zirconium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd siarcóiniam – {{chem2|ZrF4}} [[Zirconium tetrahydroxide]] – Teitrea-hiodrocsaíd siarcóiniam – {{chem2|H4O4Zr}} [[Zirconium tungstate]] – Tungstat siarcóiniam – {{chem2|ZrW2O8}} [[Zirconyl bromide]] – Bróimíd siarcóinile – {{chem2|ZrOBr2}} [[Zirconyl chloride]] – Clóiríd siarcóinile – {{chem2|ZrOCl2}} [[Zirconyl nitrate]] – Níotráit siarcóinile – {{chem2|ZrO(NO3)2}} [[Zirconyl sulfate]] – Suilfáit siarcóinile – {{chem2|ZrOSO4}} [[Zirconium dioxide]] – Dé-ocsaíd siarcóiniam – {{chem2|ZrO2}} [[Zirconium(IV) sulfide]] – Suilfíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrS2}} [[Zirconium(IV) silicide]] – Silícíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrSi2}} [[Zirconium(IV) silicate]] – Sileacáit siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrSiO4}} [[Zirconium(IV) fluoride]] – Fluairíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrF4}} [[Zirconium(IV) bromide]] – Bróimíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrBr4}} [[Zirconium(IV) iodide]] – Iaidíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrI4}} [[Zirconium(IV) hydroxide]] – Hiodrocsaíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|Zr(OH)4}} [[Schwartz's reagent]] – Imoibrí Schwartz – {{chem2|C10H11ClZr}} [[Zirconium propionate]] – Próipiónáit siarcóiniam – {{chem2|Zr(CH3CH2COO)4}} [[Zirconium tungstate]] – Tungstat siarcóiniam – {{chem2|Zr(WO4)2}} [[Zirconium(II) hydride]] – Hiodríd siarcóiniam(II) – {{chem2|ZrH2}} [[Lead zirconate titanate]] – Tiotanáit siarcónáite luaidhe – {{chem2|Pb(Zr_{''x''}Ti_{1−''x''}O3)}} 7a7yga5klwre6pzuc3q4gd2p0irhs8j 1330168 1330160 2026-10-19T16:22:18Z Ériugena 188 1330168 wikitext text/x-wiki Cé go ndéantar tagairt d'fhormhór na gcomhdhúl lena n - ainmneacha córasacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|IUPAC]] (ag leanúint [[Ainmníocht Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí (AIGCF)|ainmníocht IUPAC]] ), coinníodh ainmneacha traidisiúnta freisin i gcás ina bhfuil siad in úsáid fhorleathan nó i gcás ina bhfuil spéis shuntasach stairiúil iontu. == A == === [[Achtainiam|Ac]] (Achtainiam) === [[Actinium(III) chloride]] – [[Clóiríd aictiniam(III)]] – {{chem2|AcCl3}} [[Actinium(III) fluoride]] –[[Fluairíd aictiniam(III)]] – {{chem2|AcF3}} [[Actinium(III) oxide]] – [[Ocsaíd achtainiam(III)]] – {{chem2|Ac2O3}} [[Actinium(III) sulfide]] – [[Sulfíd achtainiam(III)]] – {{chem2|Ac2S3}} [[Actinium(III) nitrate]] – [[Níotráit achtainiam(III)]] – {{chem2|Ac(NO3)3}} [[Actinium(III) bromide]] – [[Bróimíd achtainiam(III)]] – {{chem2|AcBr3}} [[Actinium(III) hydroxide]] – [[Hiodrocsaíd achtiniam(III)]] – {{chem2|Ac(OH)3}} [[Actinium(III) iodide]] – [[Iaidíd achtiniam(III)]] – {{chem2|AcI3}} [[Actinium(III) phosphate]] – [[Fosfáit achtainiam(III)]] – {{chem2|AcPO4}} === [[Aluminium|Al]] (Alúmanam) === [[Aluminium antimonide]] – [[Antamóiníd alúmanaim]] – AlSb [[Aluminium arsenate]] – [[Arsanáit alúmanaim]] – {{chem2|AlAsO4}} [[Aluminium arsenide]] – [[Arsainíd alúmanaim]] – AlAs [[Aluminium diboride]] – [[Débhóiríd alúmanaim]] – {{chem2|AlB2}} [[Aluminium bromide]] – Bróimíd alúmanaim – {{chem2|AlBr3}} [[Aluminium carbide]] – Cairbíd alúmanaim – {{chem2|Al4C3}} [[Aluminium iodide]] – Iaidíd alúmanaim – {{chem2|AlI3}} [[Aluminium nitride]] – Nítríd alúmanaim – AlN [[Aluminium oxide]] – Ocsaíd alúmanaim – {{chem2|Al2O3}} [[Aluminium phosphide]] – Fosfíd alúmanaim – AlP [[Aluminium chloride]] – Clóiríd alúmanaim – {{chem2|AlCl3}} [[Aluminium fluoride]] – Fluairíd alúmanaim – {{chem2|AlF3}} [[Aluminium hydroxide]] – Hiodrocsaíd alúmanaim – {{chem2|Al(OH)3}} [[Aluminium nitrate]] – Níotráit alúmanaim – {{chem2|Al(NO3)3}} [[Aluminium sulfide]] – Suilfíd alúmanaim – {{chem2|Al2S3}} [[Aluminium sulfate]] – Suilfáit alúmanaim – {{chem2|Al2(SO4)3}} [[Aluminium potassium sulfate]] – Suilfáit alúmanaim agus potaisiam – {{chem2|KAl(SO4)2}} [[Aluminium hydride]] – Hiodríd alúmanaim – {{chem2|AlH3}} === [[Americium|Am]] (Aimeiricam) === [[Americium(II) bromide]] – Bróimíd aimeiriciam(II) – {{chem2|AmBr2}} [[Americium(III) bromide]] – Bróimíd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmBr3}} [[Americium(II) chloride]] – Clóiríd aimeiriciam(II) – {{chem2|AmCl2}} [[Americium(III) chloride]] – Clóiríd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmCl3}} [[Americium(III) fluoride]] – Fluairíd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmF3}} [[Americium(IV) fluoride]] – Fluairíd aimeiriciam(IV) – {{chem2|AmF4}} [[Americium(II) iodide]] – Iaidíd aimeiriciam(II) – {{chem2|AmI2}} [[Americium(III) iodide]] – Iaidíd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmI3}} [[Americium dioxide]] – Dé-ocsaíd aimeiriciam – {{chem2|AmO2}} === {{chem2|NH3}}/[[Ammonium|{{chem2|[NH4]+}}]] ([[Amóinia]] ) === [[Ammonia]] – [[Amóinia]] – {{chem2|NH3}} [[Ammonium azide]] – Aisíd amóiniam – {{chem2|[NH4]N3}} [[Ammonium bicarbonate]] – [[Décharbónáit amóiniam]] – {{chem2|[NH4]HCO3}} [[Ammonium bisulfate]] – Déshuilfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]HSO4}} [[Ammonium bromide]] – Bróimíd amóiniam – {{chem2|NH4Br}} [[Ammonium chromate]] – Crómáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2CrO4}} [[Ammonium cerium(IV) nitrate]] – Níotráit amóiniam agus ceiriam(IV) – {{chem2|[NH4]2[Ce(NO3)6]}} [[Ammonium cerium(IV) sulfate]] – Suilfáit amóiniam agus ceiriam(IV) – {{chem2|[NH4]4[Ce(SO4)4]}} [[Ammonium chloride]] – Clóiríd amóiniam – {{chem2|[NH4]Cl}} [[Ammonium chlorate]] – Clóráit amóiniam – {{chem2|[NH4]ClO3}} [[Ammonium cyanide]] – Ciainíd amóiniam – {{chem2|[NH4]CN}} [[Ammonium dichromate]] – Déchrómáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2Cr2O7}} [[Ammonium dihydrogen phosphate]] – Déhiodríginfosfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]H2PO4}} [[Ammonium hexafluoroaluminate]] – Heicseafluairíalúmanaít amóiniam – AlF₆H₁₂N₃ [[Ammonium hexafluorophosphate]] – Heicseafluairífosfáit amóiniam – F₆H₄NP [[Ammonium hexachloroplatinate]] – Heicseaclóiríplatanáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2[PtCl6]}} [[Ammonium hexafluorosilicate]] – Heicseafluairísileacáit amóiniam [[Ammonium hexafluorotitanate]] – Heicseafluairítiotanáit amóiniam [[Ammonium hexafluorozirconate]] – Heicseafluairísiarcónáit amóiniam [[Ammonium hydroxide]] – Hiodrocsaíd amóiniam – {{chem2|[NH4]OH}} [[Ammonium nitrate]] – Níotráit amóiniam – {{chem2|[NH4]NO3}} [[Ammonium orthomolybdate]] – Ortaimolabdáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2MoO4}} [[Ammonium sulfamate]] – Suilfaimáit amóiniam – {{chem2|[NH4]SO3NH2}} [[Ammonium sulfide]] – Suilfíd amóiniam – {{chem2|[NH4]2S}} [[Ammonium sulfite]] – Suilfít amóiniam – {{chem2|[NH4]2SO3}} [[Ammonium sulfate]] – Suilfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2SO4}} [[Ammonium perchlorate]] – Sárchlóráit amóiniam – {{chem2|[NH4]ClO4}} [[Ammonium permanganate]] – Sár-mhangaináit amóiniam – {{chem2|[NH4]MnO4}} [[Ammonium persulfate]] – Sárshuilfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2S2O8}} [[Reinecke's salt|Ammonium diamminetetrathiocynatochromate(III)]] – Dé-aimínteitreatiicianáit cróimiam(III) amóiniam – {{chem2|[NH4][Cr(SCN)4(NH3)2]}} [[Ammonium thiocyanate]] – Tiicianáit amóiniam – {{chem2|[NH4]SCN}} [[Ammonium triiodide]] – Trí-iaidíd amóiniam – {{chem2|[NH4][I3]}} [[Diammonium dioxido(dioxo)molybdenum]] – Dé-amóiniam dé-ocsaíd(dé-ocsa)molabdaim – {{chem2|H8MoN2O4}} [[Diammonium phosphate]] – Dé-amóiniam fosfáit – {{chem2|[NH4]2HPO4}} [[Tetramethylammonium perchlorate]] – Teitreametilamóiniam sárchlóráit – {{chem2|[N(CH3)4]ClO4}} === [[Antimony|Sb]] ([[Antamón]]) === [[Stibine|Antimony hydride]] (stybine) – Hiodríd antamóin (stibín) – {{chem2|SbH3}} [[Antimony pentachloride]] – Peinteaclóiríd antamóin – {{chem2|SbCl5}} [[Antimony pentafluoride]] – Peinteafluairíd antamóin – {{chem2|SbF5}} [[Antimony potassium tartrate]] – Tartráit antamóin agus potaisiam – {{chem2|K2Sb2(C4H2O6)2}} [[Antimony sulfate]] – Suilfáit antamóin – {{chem2|Sb2(SO4)3}} [[Antimony trichloride]] – Tríchlóiríd antamóin – {{chem2|SbCl3}} [[Antimony trifluoride]] – Trífluairíd antamóin – {{chem2|SbF3}} [[Antimony trioxide]] – Trí-ocsaíd antamóin – {{chem2|Sb2O3}} [[Antimony trisulfide]] – [[Tríshuilfíd antamóin]] – {{chem2|Sb2S3}} [[Antimony pentasulfide]] – Peinteashuilfíd antamóin – {{chem2|Sb2S5}} === [[Argon|Ar]] (Argón) === [[Argon fluorohydride]] – Fluairíhiodríd argóin – HArF === [[Arsenic|As]] (Arsaenach) === [[Arsenic trifluoride]] – Trí-fluairíd arsaenach – {{chem2|AsF3}} [[Arsenic triiodide]] – Trí-iaidíd arsaenach – AsI₃ [[Arsenic pentafluoride]] – Peinteafluairíd arsaenach – {{chem2|AsF5}} [[Arsenic trioxide]] (Arsenic(III) oxide) – Trí-ocsaíd arsaenach (ocsaíd arsaenach(III)) – {{chem2|As2O3}} [[Arsenous acid]] – Aigéad arsanúil – {{chem2|As(OH)3}} [[Arsenic acid]] – Aigéad arsaenach – {{chem2|AsO(OH)3}} [[Arsine]] – Arsín – {{chem2|AsH3}} == B == === [[Barium|Ba]] (Bairiam) === [[Barium azide]] – Aisíd bairiam – {{chem2|Ba(N3)2}} [[Barium bromide]] – Bróimíd bairiam – {{chem2|BaBr2}} [[Barium carbonate]] – Carbónáit bairiam – {{chem2|BaCO3}} [[Barium chlorate]] – Clóráit bairiam – {{chem2|Ba(ClO3)2}} [[Barium chloride]] – Clóiríd bairiam – {{chem2|BaCl2}} [[Barium chromate]] – Crómáit bairiam – {{chem2|BaCrO4}} [[Barium ferrate]] – Fearráit bairiam – {{chem2|BaFeO4}} [[Barium ferrite]] – Fearríte bairiam – {{chem2|BaFe12O19}} [[Barium fluoride]] – Fluairíd bairiam – {{chem2|BaF2}} [[Barium hydroxide]] – Hiodrocsaíd bairiam – {{chem2|Ba(OH)2}} [[Barium hexaboride]] – Heicseabhóiríd bairiam – BaB₆ [[Barium iodide]] – Iaidíd bairiam – {{chem2|BaI2}} [[Barium manganate]] – Mangaináit bairiam – {{chem2|BaMnO4}} [[Barium nitrate]] – Níotráit bairiam – {{chem2|Ba(NO3)2}} [[Barium oxalate]] – Ocsaláit bairiam – {{chem2|Ba(C2O4)}} [[Barium oxide]] – Ocsaíd bairiam – BaO [[Barium permanganate]] – Sár-mhangaináit bairiam – {{chem2|Ba(MnO4)2}} [[Barium peroxide]] – Sárocsaíd bairiam – {{chem2|BaO2}} [[Barium sulfate]] – Suilfáit bairiam – {{chem2|BaSO4}} [[Barium sulfide]] – Suilfíd bairiam – BaS [[Barium titanate]] – Tiotanáit bairiam – {{chem2|BaTiO3}} [[Barium thiocyanate]] – Tiicianáit bairiam – {{chem2|Ba(SCN)2}} === [[Beryllium|Be]] (Beirilliam) === [[Beryllium borohydride]] – Bóróhiodríd beirilliam – {{chem2|Be[BH4]2}} [[Beryllium bromide]] – Bróimíd beirilliam – {{chem2|BeBr2}} [[Beryllium carbonate]] – Carbónáit beirilliam – {{chem2|BeCO3}} [[Beryllium chloride]] – Clóiríd beirilliam – {{chem2|BeCl2}} [[Beryllium fluoride]] – Fluairíd beirilliam – {{chem2|BeF2}} [[Beryllium hydride]] – Hiodríd beirilliam – {{chem2|BeH2}} [[Beryllium hydroxide]] – Hiodrocsaíd beirilliam – {{chem2|Be(OH)2}} [[Beryllium iodide]] – Iaidíd beirilliam – {{chem2|BeI2}} [[Beryllium nitrate]] – Níotráit beirilliam – {{chem2|Be(NO3)2}} [[Beryllium nitride]] – Nítríd beirilliam – {{chem2|Be3N2}} [[Beryllium oxide]] – Ocsaíd beirilliam – BeO [[Beryllium sulfate]] – Suilfáit beirilliam – {{chem2|BeSO4}} [[Beryllium sulfide]] – Suilfíd beirilliam – BeS [[Beryllium telluride]] – Teallúiríd beirilliam – BeTe === [[Bismuth|Bi]] (Biosmat) === [[Bismuth chloride]] – Clóiríd biosmait – BiCl₃ [[Bismuth ferrite]] – Fearríte biosmait – {{chem2|BiFeO3}} [[Bismuth hydroxide]] – Hiodrocsaíd biosmait – BiH₃O₃ [[Bismuth(III) iodide]] – Iaidíd biosmait(III) – BiI₃ [[Bismuth(III) nitrate]] – Níotráit biosmait(III) – BiN₃O₉ [[Bismuth(III) oxide]] – Ocsaíd biosmait(III) – {{chem2|Bi2O3}} [[Bismuth oxychloride]] – Ocsaiclóiríd biosmait – BiOCl [[Bismuth pentafluoride]] – Peinteafluairíd biosmait – {{chem2|BiF5}} [[Bismuth(III) sulfide]] – Suilfíd biosmait(III) – Bi₂S₃ [[Bismuth(III) telluride]] – Teallúiríd biosmait(III) – {{chem2|Bi2Te3}} [[Bismuth tribromide]] – Trí-bhróimíd biosmait – {{chem2|BiBr3}} [[Bismuth tungstate]] – Tungstat biosmait – {{chem2|Bi2WO6}} === [[Boron|B]] (Bórón) === [[Borane]] – Bórán – {{chem2|BH3}} [[Borax]] – Bóracs – {{chem2|Na2B4O7*10H2O}} [[Borazine]] – Bóraisín – {{chem2|B3H6N3}} [[Borazocine]] – Bórasóisín – {{chem2|B4H8N4}} [[Boric acid]] – Aigéad bórach – {{chem2|H3BO3}} [[Boron carbide]] – Cairbíd bóróin – {{chem2|B4C}} [[Boron nitride]] – Nítríd bóróin – BN [[Boron phosphate]] – Fosfáit bóróin – {{chem2|BPO4}} [[Boron phosphide]] – Fosfíd bóróin – BP [[Boron suboxide]] – Fo-ocsaíd bóróin – {{chem2|B6O}} [[Boron tribromide]] – Trí-bhróimíd bóróin – {{chem2|BBr3}} [[Boron trichloride]] – Trí-chlóiríd bóróin – {{chem2|BCl3}} [[Boron trifluoride]] – Trí-fluairíd bóróin – {{chem2|BF3}} [[Boron triiodide]] – Trí-iaidíd bóróin – BI₃ [[Boron trioxide|Boron oxide]] – Trí-ocsaíd bóróin (ocsaíd bóróin) – {{chem2|B2O3}} [[Boroxine]] – Bórocsín – {{chem2|B3H3O3}} [[Calcium hexaboride]] – Heicseabhóiríd cailciam – {{chem2|CaB6}} [[Decaborane]] – Deicibórán – {{chem2|B10H14}} [[Diborane]] – Débhórán – {{chem2|B2H6}} [[Diboron tetrachloride]] – Teitreachlóiríd débhóróin – {{chem2|B2Cl4}} [[Diboron tetrafluoride]] – Teitreafluairíd débhóróin – {{chem2|B2F4}} [[Fluoroboric acid]] – Aigéad fluairíbórach – {{chem2|HBF4}} [[Hexaborane(10)]] – Heicseabórán(10) – {{chem2|B6H10}} [[Hexaborane(12)]] – Heicseabórán(12) – {{chem2|B6H12}} [[Lanthanum hexaboride]] – Heicseabhóiríd lantainim – {{chem2|LaB6}} [[Magnesium diboride]] – Débhóiríd maignéisiam – {{chem2|MgB2}} [[Metaboric acid]] – Meiteabórach aigéad – {{chem2|H3B3O6}} [[Octadecaborane]] – Ocht-deicibórán – {{chem2|B18H22}} [[Ortho-carborane]] – Ortaicarbórán – {{chem2|C2B10H12}} [[Pentaborane]] – Peinteabórán – {{chem2|B5H9}} [[Pentaborane(11)]] – Peinteabórán(11) – {{chem2|B5H11}} [[Sodium metaborate]] – Meiteabóráit sóidiam – {{chem2|NaBO2}} [[Sodium perborate]] – Sárbhóráit sóidiam – {{chem2|NaBO3}} [[Sodium tetrahydroxyborate]] – Teitrea-hiodrocsabóráit sóidiam – {{chem2|NaB(OH)4}} [[Tetraborane]] – Teitreibórán – {{chem2|B4H10}} [[Tetrahydroxydiboron]] – Teitrea-hiodrocsidébhóróin – {{chem2|B2H4O4}} === [[Bromine|Br]] (Bróimín) === [[Bromine monochloride]] – Mónaclóiríd bróimín – BrCl [[Bromine pentafluoride]] – Peinteafluairíd bróimín – {{chem2|BrF5}} [[Perbromic acid]] – Sárbhrómach aigéad – {{chem2|HBrO4}} [[Aluminium bromide|Aluminium Bromide]] – Bróimíd alúmanaim – {{chem2|AlBr3}} [[Ammonium bromide]] – Bróimíd amóiniam – {{chem2|NH4Br}} [[Boron tribromide]] – Trí-bhróimíd bóróin – {{chem2|BBr3}} [[Bromic acid]] – Brómach aigéad – {{chem2|HBrO3}} [[Bromine monoxide]] – Mónaocsaíd bróimín – {{chem2|Br2O}} [[Bromine pentafluoride]] – Peinteafluairíd bróimín – {{chem2|BrF5}} [[Bromine trifluoride]] – Trí-fluairíd bróimín – {{chem2|BrF3}} [[Bromine monofluoride]] – Mónafluairíd bróimín – BrF [[Calcium bromide]] – Bróimíd cailciam – {{chem2|CaBr2}} [[Carbon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd carbóin – {{chem2|CBr4}} [[Copper(I) bromide]] – Bróimíd copair(I) – CuBr [[Copper(II) bromide]] – Bróimíd copair(II) – {{chem2|CuBr2}} [[Hydrobromic acid]] – Aigéad hiodrabhrómach – HBr(aq) [[Hydrogen bromide]] – Bróimíd hidrigine – HBr [[Hypobromous acid]] – Aigéad hipeabrómach – HOBr [[Iodine monobromide]] – Mónabhróimíd iaidín – IBr [[Iron(II) bromide]] – Bróimíd iarainn(II) – {{chem2|FeBr2}} [[Iron(III) bromide]] – Bróimíd iarainn(III) – {{chem2|FeBr3}} [[Lead(II) bromide]] – Bróimíd luaidhe(II) – {{chem2|PbBr2}} [[Lithium bromide]] – Bróimíd litiam – LiBr [[Magnesium bromide]] – Bróimíd maignéisiam – {{chem2|MgBr2}} [[Mercury(I) bromide]] – Bróimíd mearcair(I) – {{chem2|Hg2Br2}} [[Mercury(II) bromide]] – Bróimíd mearcair(II) – {{chem2|HgBr2}} [[Nitrosyl bromide]] – Bróimíd níotraisil – NOBr [[Phosphorus pentabromide]] – Peinteabróimíd fosfair – {{chem2|PBr5}} [[Phosphorus tribromide]] – Trí-bhróimíd fosfair – {{chem2|PBr3}} [[Phosphorus heptabromide]] – Heipteabróimíd fosfair – PBr₇ [[Potassium bromide]] – Bróimíd potaisiam – KBr [[Potassium bromate]] – Brómáit potaisiam – {{chem2|KBrO3}} [[Potassium perbromate]] – Sárbhrómáit potaisiam – {{chem2|KBrO4}} [[Tribromosilane]] – Trí-bhróimísileán – {{chem2|HSiBr3}} [[Silicon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd sileacain – {{chem2|SiBr4}} [[Silver bromide]] – Bróimíd airgid – AgBr [[Sodium bromide]] – Bróimíd sóidiam – NaBr [[Sodium bromate]] – Brómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO3}} [[Sodium perbromate]] – Sárbhrómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO4}} [[Thionyl bromide]] – Bróimíd tiainile – {{chem2|SOBr2}} [[Tin(II) bromide]] – Bróimíd stáin(II) – {{chem2|SnBr2}} [[Zinc bromide]] – Bróimíd since – {{chem2|ZnBr2}} == C == === [[Cadmium|Cd]] (Caidmiam) === [[Cadmium arsenide]] – Arsainíd caidmiam – {{chem2|Cd3As2}} [[Cadmium bromide]] – Bróimíd caidmiam – {{chem2|CdBr2}} [[Cadmium chloride]] – Clóiríd caidmiam – {{chem2|CdCl2}} [[Cadmium fluoride]] – Fluairíd caidmiam – {{chem2|CdF2}} [[Cadmium iodide]] – Iaidíd caidmiam – {{chem2|CdI2}} [[Cadmium nitrate]] – Níotráit caidmiam – {{chem2|Cd(NO3)2}} [[Cadmium oxide]] – Ocsaíd caidmiam – CdO [[Cadmium phosphide]] – Fosfíd caidmiam – {{chem2|Cd3P2}} [[Cadmium selenide]] – Seiléiníd caidmiam – CdSe [[Cadmium sulfate]] – Suilfáit caidmiam – {{chem2|CdSO4}} [[Cadmium sulfide]] – Suilfíd caidmiam – CdS [[Cadmium telluride]] – Teallúiríd caidmiam – CdTe === [[Caesium|Cs]] (Caesiam) === [[Caesium bicarbonate]] – Dé-charbónáit caesiam – {{chem2|CsHCO3}} [[Caesium bromide]] – Bróimíd caesiam – CsBr [[Caesium carbonate]] – Carbónáit caesiam – {{chem2|Cs2CO3}} [[Caesium chloride]] – Clóiríd caesiam – CsCl [[Caesium chromate]] – Crómáit caesiam – {{chem2|Cs2CrO4}} [[Caesium dichloroiodate]] – Dé-chlóiriaidáit caesiam – {{chem2|CsICl2}} [[Caesium dodecaborate]] – Dódeicibóráit caesiam – {{chem2|Cs2B12H12}} [[Caesium fluoride]] – Fluairíd caesiam – CsF [[Caesium heptafluoroxenate]] – Heipteafluairíxeanáit caesiam – {{chem2|CsXeF7}} [[Caesium hydride]] – Hiodríd caesiam – CsH [[Caesium hydrogen sulfate]] – Hiodriginsuilfáit caesiam – {{chem2|CsHSO4}} [[Caesium iodide]] – Iaidíd caesiam – CsI [[Caesium monoxide]] – Mónaocsaíd caesiam – {{chem2|Cs2O}} [[Caesium nitrate]] – Níotráit caesiam – {{chem2|CsNO3}} [[Caesium ozonide]] – Ósóníd caesiam – {{chem2|CsO3}} [[Caesium perchlorate]] – Sárchlóráit caesiam – {{chem2|CsClO4}} [[Caesium peroxide]] – Sárocsaíd caesiam – {{chem2|Cs2O2}} [[Caesium sulfate]] – Suilfáit caesiam – {{chem2|Cs2SO4}} [[Caesium superoxide]] – Sár-ocsaíd caesiam – {{chem2|CsO2}} [[Caesium triiodide]] – Trí-iaidíd caesiam – {{chem2|CsI3}} === [[Californium|Cf]] (Calafóirniam) === [[Californium(III) bromide]] – Bróimíd calafóirniam(III) – {{chem2|CfBr3}} [[Californium(III) carbonate]] – Carbónáit calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2(CO3)3}} [[Californium(III) chloride]] – Clóiríd calafóirniam(III) – {{chem2|CfCl3}} [[Californium(III) fluoride]] – Fluairíd calafóirniam(III) – {{chem2|CfF3}} [[Californium(III) iodide]] – Iaidíd calafóirniam(III) – {{chem2|CfI3}} [[Californium(II) iodide]] – Iaidíd calafóirniam(II) – {{chem2|CfI2}} [[Californium(III) nitrate]] – Níotráit calafóirniam(III) – {{chem2|Cf(NO3)3}} [[Californium(III) oxide]] – Ocsaíd calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2O3}} [[Californium(III) phosphate]] – Fosfáit calafóirniam(III) – {{chem2|CfPO4}} [[Californium(III) sulfate]] – Suilfáit calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2(SO4)3}} [[Californium(III) sulfide]] – Suilfíd calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2S3}} [[Californium oxyfluoride]] – Ocsaifluairíd calafóirniam – CfOF [[Californium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd calafóirniam – CfOCl === [[Calcium|Ca]] (Cailciam) === [[Calcium bromide]] – Bróimíd cailciam – {{chem2|CaBr2}} [[Calcium carbide]] – Cairbíd cailciam – {{chem2|CaC2}} [[Calcium carbonate]] (Precipitated Chalk) – Carbónáit cailciam (Cailc Dheascaithe) – {{chem2|CaCO3}} [[Calcium chlorate]] – Clóráit cailciam – {{chem2|Ca(ClO3)2}} [[Calcium chloride]] – Clóiríd cailciam – {{chem2|CaCl2}} [[Calcium chromate]] – Crómáit cailciam – {{chem2|CaCrO4}} [[Calcium cyanamide]] – Ciainaimíd cailciam – {{chem2|CaCN2}} [[Calcium fluoride]] – Fluairíd cailciam – {{chem2|CaF2}} [[Calcium hydride]] – Hiodríd cailciam – {{chem2|CaH2}} [[Calcium hydroxide]] – Hiodrocsaíd cailciam – {{chem2|Ca(OH)2}} [[Calcium monosilicide]] – Mónaisilícíd cailciam – CaSi [[Calcium oxalate]] – Ocsaláit cailciam – {{chem2|CaC2O4}} [[Calcium hydroxychloride]] – Hiodrocsaclóiríd cailciam – {{chem2|CaOCl2}} [[Calcium perchlorate]] – Sárchlóráit cailciam – {{chem2|Ca(ClO4)2}} [[Calcium permanganate]] – Sár-mhangaináit cailciam – {{chem2|Ca(MnO4)2}} [[Calcium sulfate]] ([[gypsum]]) – Suilfáit cailciam (gipsam) – {{chem2|CaSO4}} [[Calcium thiocyanate]] – Tiicianáit cailciam – {{chem2|C2CaN2S2}} === [[Carbon|C]] (Carbón) === [[Carbon dioxide]] – Dé-ocsaíd charbóin – {{chem2|CO2}} [[Carbon disulfide]] – Dé-shuilfíd charbóin – {{chem2|CS2}} [[Carbon monoxide]] – Mónaocsaíd charbóin – CO [[Carbon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd charbóin – {{chem2|CBr4}} [[Carbon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd charbóin – {{chem2|CCl4}} [[Carbon tetrafluoride]] – Teitreafluairíd charbóin – {{chem2|CF4}} [[Carbon tetraiodide]] – Teitreaiaidíd charbóin – {{chem2|CI4}} [[Carbonic acid]] – Aigéad carbónach – {{chem2|H2CO3}} [[Carbonyl chloride]] – Clóiríd carbóinile – {{chem2|COCl2}} [[Carbonyl fluoride]] – Fluairíd carbóinile – {{chem2|COF2}} [[Carbonyl sulfide]] – Suilfíd carbóinile – COS [[Carboplatin]] – Carbaplatan – {{chem2|C6H12N2O4Pt}} === [[Cerium|Ce]] (Ceiriam) === [[Cerium(III) bromide]] – Bróimíd ceiriam(III) – {{chem2|CeBr3}} [[Cerium(III) carbonate]] – Carbónáit ceiriam(III) – {{chem2|Ce2(CO3)3}} [[Cerium(III) chloride]] – Clóiríd ceiriam(III) – {{chem2|CeCl3}} [[Cerium(III) fluoride]] – Fluairíd ceiriam(III) – {{chem2|CeF3}} [[Cerium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd ceiriam(III) – {{chem2|Ce(OH)3}} [[Cerium(III) iodide]] – Iaidíd ceiriam(III) – {{chem2|CeI3}} [[Cerium(III) nitrate]] – Níotráit ceiriam(III) – {{chem2|Ce(NO3)3}} [[Cerium(III) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(III) – {{chem2|Ce2O3}} [[Cerium(III) sulfate]] – Suilfáit ceiriam(III) – {{chem2|Ce2(SO4)3}} [[Cerium(III) sulfide]] – Suilfíd ceiriam(III) – {{chem2|Ce2S3}} [[Cerium(IV) hydroxide]] – Hiodrocsaíd ceiriam(IV) – {{chem2|Ce(OH)4}} [[Cerium(IV) nitrate]] – Níotráit ceiriam(IV) – {{chem2|Ce(NO3)4}} [[Cerium(IV) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(IV) – {{chem2|CeO2}} [[Cerium(IV) sulfate]] – Suilfáit ceiriam(IV) – {{chem2|Ce(SO4)2}} [[Cerium oxide|Cerium(III,IV) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(III,IV) – {{chem2|Ce3O4}} [[Ceric ammonium nitrate]] – Níotráit ceireach amóiniam – {{chem2|(NH4)2Ce(NO3)6}} [[Cerium hexaboride]] – Heicseabhóiríd ceiriam – {{chem2|CeB6}} [[Cerium aluminium]] – Ceiriam alúmanaim – CeAl [[Cerium cadmium]] – Ceiriam caidmiam – CeCd [[Cerium magnesium]] – Ceiriam maignéisiam – CeMg [[Cerium mercury]] – Ceiriam mearcair – CeHg [[Cerium silver]] – Ceiriam airgid – CeAg [[Cerium thallium]] – Ceiriam tailliam – CeTl [[Cerium zinc]] – Ceiriam since – CeZn === [[Chlorine|Cl]] (Clóirín) === [[Actinium(III) chloride]] – Clóiríd aictiniam(III) – {{chem2|AcCl3}} [[Aluminium chloride]] – Clóiríd alúmanaim – {{chem2|AlCl3}} [[Americium(III) chloride]] – Clóiríd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmCl3}} [[Ammonium chloride]] – Clóiríd amóiniam – {{chem2|[NH4]Cl}} [[Antimony(III) chloride]] – Clóiríd antamóin(III) – {{chem2|SbCl3}} [[Antimony(V) chloride]] – Clóiríd antamóin(V) – {{chem2|SbCl5}} [[Arsenic(III) chloride]] – Clóiríd arsaenach(III) – {{chem2|AsCl3}} [[Barium chloride]] – Clóiríd bairiam – {{chem2|BaCl2}} [[Beryllium chloride]] – Clóiríd beirilliam – {{chem2|BeCl2}} [[Bismuth(III) chloride]] – Clóiríd biosmait(III) – {{chem2|BiCl3}} [[Boron trichloride]] – Trí-chlóiríd bóróin – {{chem2|BCl3}} [[Bromine monochloride]] – Mónaclóiríd bróimín – BrCl [[Cadmium chloride]] – Clóiríd caidmiam – {{chem2|CdCl2}} [[Caesium chloride]] – Clóiríd caesiam – CsCl [[Calcium chloride]] – Clóiríd cailciam – {{chem2|CaCl2}} [[Calcium hypochlorite]] – Hipeaclóirít cailciam – {{chem2|Ca(ClO)2}} [[Carbon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd charbóin – {{chem2|CCl4}} [[Cerium(III) chloride]] – Clóiríd ceiriam(III) – {{chem2|CeCl3}} [[Chloramine]] – Clóraimín – {{chem2|NH2Cl}} [[Chloric acid]] – Clórach aigéad – {{chem2|HClO3}} [[Chlorine azide]] – Aisíd clóirín – {{chem2|ClN3}} [[Chlorine dioxide]] – Dé-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO2}} [[Chlorine monofluoride]] – Mónafluairíd clóirín – ClF [[Chlorine monoxide]] – Mónaocsaíd chlóirín – ClO [[Chlorine pentafluoride]] – Peinteafluairíd clóirín – {{chem2|ClF5}} [[Chlorine perchlorate]] – Sárchlóráit clóirín – {{chem2|Cl2O4}} [[Chlorine tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd chlóirín – {{chem2|O3ClOOClO3}} [[Chlorine trifluoride]] – Trí-fluairíd clóirín – {{chem2|ClF3}} [[Chlorine trioxide]] – Trí-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO3}} [[Chloroplatinic acid]] – Aigéad clóiríplatanach – {{chem2|H2[PtCl6]}} [[Chlorosulfonic acid]] – Aigéad clóirísulfónach – {{chem2|ClSO3H}} [[Chlorosulfonyl isocyanate]] – Iseaiciaináit clóirísulfóinile – {{chem2|ClSO2NCO}} [[Chloryl fluoride]] – Fluairíd clóirile – {{chem2|ClO2F}} [[Chromium(II) chloride]] – Clóiríd cróimiam(II) – {{chem2|CrCl2}} [[Chromium(III) chloride]] – Clóiríd cróimiam(III) – {{chem2|CrCl3}} [[Chromyl chloride]] – Clóiríd cróimile – {{chem2|CrO2Cl2}} [[Cisplatin]] – Cisplatan – {{chem2|[PtCl2(NH3)2]}} [[Cobalt(II) chloride]] – Clóiríd cobailt(II) – {{chem2|CoCl2}} [[Copper(I) chloride]] – Clóiríd copair(I) – CuCl [[Copper(II) chloride]] – Clóiríd copair(II) – {{chem2|CuCl2}} [[Curium(III) chloride]] – Clóiríd ciúiriam(III) – {{chem2|CmCl3}} [[Cyanogen chloride]] – Clóiríd ciainigine – ClCN [[Dichlorine dioxide]] – Dé-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O2}} [[Dichlorine heptaoxide]] – Heiptea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O7}} [[Dichlorine hexoxide]] – Heicsea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O6}} [[Dichlorine monoxide]] – Mónaocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O}} [[Dichlorine tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|ClOClO3}} [[Dichlorine trioxide]] – Trí-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O3}} [[Dichlorosilane]] – Déchlóirísileán – {{chem2|SiH2Cl2}} [[Disulfur dichloride]] – Déchlóiríd déshulfair – {{chem2|S2Cl2}} [[Dysprosium(III) chloride]] – Clóiríd diospróisiam(III) – {{chem2|DyCl3}} [[Erbium(III) chloride]] – Clóiríd eirbiam(III) – {{chem2|ErCl3}} [[Europium(II) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuCl2}} [[Europium(III) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(III) – {{chem2|EuCl3}} [[Gadolinium(III) chloride]] – Clóiríd gadailiniam(III) – {{chem2|GdCl3}} [[Gallium trichloride]] – Trí-chlóiríd gailliam – {{chem2|GaCl3}} [[Germanium dichloride]] – Déchlóiríd gearmáiniam – {{chem2|GeCl2}} [[Germanium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd gearmáiniam – {{chem2|GeCl4}} [[Gold(I) chloride]] – Clóiríd óir(I) – AuCl [[Gold(III) chloride]] – Clóiríd óir(III) – {{chem2|AuCl3}} [[Hafnium(IV) chloride]] – Clóiríd haifniam(IV) – {{chem2|HfCl4}} [[Holmium(III) chloride]] – Clóiríd hoilmiam(III) – {{chem2|HoCl3}} [[Hydrochloric acid]] – Aigéad hiodraclórach – HCl(aq) [[Hydrogen chloride]] – Clóiríd hidrigine – HCl [[Hypochlorous acid]] – Aigéad hipeaclórach – HOCl [[Indium(I) chloride]] – Clóiríd indiam(I) – InCl [[Indium(III) chloride]] – Clóiríd indiam(III) – {{chem2|InCl3}} [[Iodine monochloride]] – Mónaclóiríd iaidín – ICl [[Iridium(III) chloride]] – Clóiríd iridiam(III) – {{chem2|IrCl3}} [[Iron(II) chloride]] – Clóiríd iarainn(II) – {{chem2|FeCl2}} [[Iron(III) chloride]] – Clóiríd iarainn(III) – {{chem2|FeCl3}} [[Lanthanum chloride]] – Clóiríd lantainim – {{chem2|LaCl3}} [[Lead(II) chloride]] – Clóiríd luaidhe(II) – {{chem2|PbCl2}} [[Lithium chloride]] – Clóiríd litiam – LiCl [[Lithium perchlorate]] – Sárchlóráit litiam – {{chem2|LiClO4}} [[Lutetium chloride]] – Clóiríd lúitéitiam – {{chem2|LuCl3}} [[Magnesium chloride]] – Clóiríd maignéisiam – {{chem2|MgCl2}} [[Magnesium perchlorate]] – Sárchlóráit maignéisiam – {{chem2|Mg(ClO4)2}} [[Manganese(II) chloride]] – Clóiríd mangainéise(II) – {{chem2|MnCl2}} [[Mercury(I) chloride]] – Clóiríd mearcair(I) – {{chem2|Hg2Cl2}} [[Mercury(II) chloride]] – Clóiríd mearcair(II) – {{chem2|HgCl2}} [[Mercury(II) perchlorate]] – Sárchlóráit mearcair(II) – {{chem2|Hg(ClO4)2}} [[Molybdenum(III) chloride]] – Clóiríd molabdaim(III) – {{chem2|MoCl3}} [[Molybdenum(V) chloride]] – Clóiríd molabdaim(V) – {{chem2|MoCl5}} [[Neodymium(III) chloride]] – Clóiríd niaidimiam(III) – {{chem2|NdCl3}} [[Neptunium(IV) chloride]] – Clóiríd neiptiúiniam(IV) – {{chem2|NpCl4}} [[Nickel(II) chloride]] – Clóiríd nicil(II) – {{chem2|NiCl2}} [[Niobium oxide trichloride]] – Trí-chlóiríd ocsaíde niaibiam – {{chem2|NbOCl3}} [[Niobium(IV) chloride]] – Clóiríd niaibiam(IV) – {{chem2|NbCl4}} [[Niobium(V) chloride]] – Clóiríd niaibiam(V) – {{chem2|NbCl5}} [[Nitrogen trichloride]] – Trí-chlóiríd nítrigine – {{chem2|NCl3}} [[Nitrosyl chloride]] – Clóiríd níotraisil – NOCl [[Nitryl chloride]] – Clóiríd nítrile – {{chem2|NO2Cl}} [[Osmium(III) chloride]] – Clóiríd oismiam(III) – {{chem2|OsCl3}} [[Palladium(II) chloride]] – Clóiríd pailéidiam(II) – {{chem2|PdCl2}} [[Perchloric acid]] – Aigéad sárchlórach – {{chem2|HClO4}} [[Perchloryl fluoride]] – Fluairíd sárchlóirile – {{chem2|ClO3F}} [[Phosgene]] – Fosgéin – {{chem2|COCl2}} [[Phosphonitrilic chloride trimer]] – Trí-mhéar clóiríd fosfainítríle – {{chem2|(PNCl)3}} [[Phosphorus oxychloride]] – Ocsaiclóiríd fosfair – {{chem2|POCl3}} [[Phosphorus pentachloride]] – Peinteaclóiríd fosfair – {{chem2|PCl5}} [[Phosphorus trichloride]] – Trí-chlóiríd fosfair – {{chem2|PCl3}} [[Platinum(II) chloride]] – Clóiríd platanaim(II) – {{chem2|PtCl2}} [[Platinum(IV) chloride]] – Clóiríd platanaim(IV) – {{chem2|PtCl4}} [[Plutonium(III) chloride]] – Clóiríd plútóiniam(III) – {{chem2|PuCl3}} [[Potassium chlorate]] – Clóráit potaisiam – {{chem2|KClO3}} [[Potassium chloride]] – Clóiríd potaisiam – KCl [[Potassium perchlorate]] – Sárchlóráit potaisiam – {{chem2|KClO4}} [[Praseodymium(III) chloride]] – Clóiríd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrCl3}} [[Protactinium(V) chloride]] – Clóiríd prótachtiniam(V) – {{chem2|PaCl5}} [[Radium chloride]] – Clóiríd raidiam – {{chem2|RaCl2}} [[Rhenium(III) chloride]] – Clóiríd réiniam(III) – {{chem2|ReCl3}} [[Rhenium(V) chloride]] – Clóiríd réiniam(V) – {{chem2|ReCl5}} [[Rhodium(III) chloride]] – Clóiríd róidiam(III) – {{chem2|RhCl3}} [[Rubidium chloride]] – Clóiríd rubaidiam – RbCl [[Ruthenium(III) chloride]] – Clóiríd ruitéiniam(III) – {{chem2|RuCl3}} [[Samarium(III) chloride]] – Clóiríd samairiam(III) – {{chem2|SmCl3}} [[Scandium chloride]] – Clóiríd scaindiam – {{chem2|ScCl3}} [[Selenium dichloride]] – Déchlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeCl2}} [[Selenium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeCl4}} [[Silicon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd sileacain – {{chem2|SiCl4}} [[Silver chloride]] – Clóiríd airgid – AgCl [[Silver perchlorate]] – Sárchlóráit airgid – {{chem2|AgClO4}} [[Sodium chlorate]] – Clóráit sóidiam – {{chem2|NaClO3}} [[Sodium chloride]] (table salt, rock salt) – Clóiríd sóidiam (salainn bhoird, salainn charraige) – NaCl [[Sodium chlorite]] – Clóirít sóidiam – {{chem2|NaClO2}} [[Sodium hypochlorite]] – Hipeaclóirít sóidiam – NaOCl [[Sodium perchlorate]] – Sárchlóráit sóidiam – {{chem2|NaClO4}} [[Strontium chloride]] – Clóiríd strointiam – {{chem2|SrCl2}} [[Sulfur dichloride]] – Déchlóiríd sulfair – {{chem2|SCl2}} [[Sulfuryl chloride]] – Clóiríd suilfirile – {{chem2|SO2Cl2}} [[Tantalum(III) chloride]] – Clóiríd tantalam(III) – {{chem2|TaCl3}} [[Tantalum(IV) chloride]] – Clóiríd tantalam(IV) – {{chem2|TaCl4}} [[Tantalum(V) chloride]] – Clóiríd tantalam(V) – {{chem2|TaCl5}} [[Tellurium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd teallúiriam – {{chem2|TeCl4}} [[Terbium(III) chloride]] – Clóiríd teirbiam(III) – {{chem2|TbCl3}} [[Tetrachloroauric acid]] – Aigéad teitreachlóraórach – {{chem2|H[AuCl4]}} [[Thallium(I) chloride]] – Clóiríd tailliam(I) – TlCl [[Thallium(III) chloride]] – Clóiríd tailliam(III) – {{chem2|TlCl3}} [[Thionyl chloride]] – Clóiríd tiainile – {{chem2|SOCl2}} [[Thiophosgene]] – Tiafosgéin – {{chem2|CSCl2}} [[Thorium(IV) chloride]] – Clóiríd tóiriam(IV) – {{chem2|ThCl4}} [[Thulium(III) chloride]] – Clóiríd tiúiliam(III) – {{chem2|TmCl3}} [[Tin(II) chloride]] – Clóiríd stáin(II) – {{chem2|SnCl2}} [[Tin(IV) chloride]] – Clóiríd stáin(IV) – {{chem2|SnCl4}} [[Titanium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd tiotáiniam – {{chem2|TiCl4}} [[Titanium(III) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiCl3}} [[Trichlorosilane]] – Trí-chlóirísileán – {{chem2|HSiCl3}} [[Tungsten(IV) chloride]] – Clóiríd tungstain(IV) – {{chem2|WCl4}} [[Tungsten(V) chloride]] – Clóiríd tungstain(V) – {{chem2|WCl5}} [[Tungsten(VI) chloride]] – Clóiríd tungstain(VI) – {{chem2|WCl6}} [[Uranium hexachloride]] – Heicseaclóiríd úráiniam – {{chem2|UCl6}} [[Uranium(III) chloride]] – Clóiríd úráiniam(III) – {{chem2|UCl3}} [[Uranium(IV) chloride]] – Clóiríd úráiniam(IV) – {{chem2|UCl4}} [[Uranium(V) chloride]] – Clóiríd úráiniam(V) – {{chem2|UCl5}} [[Uranyl chloride]] – Clóiríd úrainile – {{chem2|UO2Cl2}} [[Vanadium oxytrichloride]] – Ocsaictríchlóiríd vanaidiam – {{chem2|VOCl3}} [[Vanadium(II) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(II) – {{chem2|VCl2}} [[Vanadium(III) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(III) – {{chem2|VCl3}} [[Vanadium(IV) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(IV) – {{chem2|VCl4}} [[Ytterbium(III) chloride]] – Clóiríd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbCl3}} [[Yttrium chloride]] – Clóiríd itriam – {{chem2|YCl3}} [[Zinc chloride]] – Clóiríd since – {{chem2|ZnCl2}} [[Zirconium(IV) chloride]] – Clóiríd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrCl4}} === [[Chromium|Cr]] (Cróimiam) === [[Chromic acid]] – Aigéad crómach – {{chem2|H2CrO4}} [[Chromium trioxide]] ([[Chromic acid]]) – Trí-ocsaíd cróimiam (Aigéad crómach) – {{chem2|CrO3}} [[Chromium(II) chloride]] – Clóiríd cróimiam(II) – {{chem2|CrCl2}} [[Chromium(II) sulfate]] – Suilfáit cróimiam(II) – {{chem2|CrSO4}} [[Chromium(III) chloride]] – Clóiríd cróimiam(III) – {{chem2|CrCl3}} [[Chromium(III) nitrate]] – Níotráit cróimiam(III) – {{chem2|Cr(NO3)3}} [[Chromium(III) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(III) – {{chem2|Cr2O3}} [[Chromium(III) sulfate]] – Suilfáit cróimiam(III) – {{chem2|Cr2(SO4)3}} [[Chromium(III) telluride]] – Teallúiríd cróimiam(III) – {{chem2|Cr2Te3}} [[Chromium(IV) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(IV) – {{chem2|CrO2}} [[Chromium pentafluoride]] – Peinteafluairíd cróimiam – {{chem2|CrF5}} Chromium sulfide bromide – Bróimíd suilfíde cróimiam – CrSBr [[Chromyl chloride]] – Clóiríd cróimile – {{chem2|CrO2Cl2}} [[Chromyl fluoride]] – Fluairíd cróimile – {{chem2|CrO2F2}} === [[Cobalt|Co]] (Cobailt) === [[Cobalt(II) acetate]] – Aicéatáit cobailt(II) – Co(CH₃CO₂)₂ [[Cobalt(II) bromide]] – Bróimíd cobailt(II) – {{chem2|CoBr2}} [[Cobalt(II) carbonate]] – Carbónáit cobailt(II) – {{chem2|CoCO3}} [[Cobalt(II) chloride]] – Clóiríd cobailt(II) – {{chem2|CoCl2}} [[Cobalt(II) fluoride]] – Fluairíd cobailt(II) – CoF₂ [[Cobalt(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd cobailt(II) – Co(OH)₂ [[Cobalt(II) iodide]] – Iaidíd cobailt(II) – CoI₂ [[Cobalt(II) nitrate]] – Níotráit cobailt(II) – {{chem2|Co(NO3)2}} [[Cobalt(II) oxide]] – Ocsaíd cobailt(II) – CoO [[Cobalt(II) perchlorate]] – Sárchlóráit cobailt(II) – Co(ClO₄)₂ [[Cobalt(II) phosphate]] – Fosfáit cobailt(II) – Co₃(PO₄)₂ [[Cobalt(II) sulfate]] – Suilfáit cobailt(II) – {{chem2|CoSO4}} [[Cobalt(II) thiocyanate]] – Tiicianáit cobailt(II) – Co(SCN)₂ [[Cobalt(II,III) oxide]] – Ocsaíd cobailt(II,III) – Co₃O₄ [[Cobalt(III) chloride]] – Clóiríd cobailt(III) – CoCl₃ [[Cobalt(III) fluoride]] – Fluairíd cobailt(III) – {{chem2|CoF3}} [[Cobalt(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd cobailt(III) – Co(OH)₃ [[Cobalt(III) nitrate]] – Níotráit cobailt(III) – Co(NO₃)₃ [[Cobalt(III) oxide]] – Ocsaíd cobailt(III) – Co₂O₃ === [[Copper|Cu]] (Copar) === [[Copper(I) acetylide]] – Aicéitilíd copair(I) – {{chem2|Cu2C2}} [[Copper(I) azide]] – Aisíd copair(I) – CuN₃ [[Copper(I) bromide]] – Bróimíd copair(I) – CuBr [[Copper(I) chloride]] – Clóiríd copair(I) – CuCl [[Copper(I) fluoride]] – Fluairíd copair(I) – CuF [[Copper(I) hydroxide]] – Hiodrocsaíd copair(I) – CuOH [[Copper(I) iodide]] – Iaidíd copair(I) – CuI [[Copper(I) nitrate]] – Níotráit copair(I) – CuNO₃ [[Copper(I) oxide]] – Ocsaíd copair(I) – {{chem2|Cu2O}} [[Copper(I) phosphide]] – Fosfíd copair(I) – Cu₃P [[Copper(I) selenide]] – Seiléiníd copair(I) – Cu₂Se [[Copper(I) sulfate]] – Suilfáit copair(I) – {{chem2|CuSO4}} [[Copper(I) sulfide]] – Suilfíd copair(I) – {{chem2|Cu2S}} [[Copper(I) telluride]] – Teallúiríd copair(I) – Cu₂Te [[Copper(I) thiocyanate]] – Tiicianáit copair(I) – CuSCN [[Chevreul's salt|Copper(I,II) sulfite]] – Suilfít copair(I,II) – Cu₃(SO₃)₂ [[Copper(II) arsenate]] – Arsanaít copair(II) – Cu₃(AsO₄)₂ [[Copper(II) azide]] – Aisíd copair(II) – {{chem2|Cu(N3)2}} [[Copper(II) borate]] – Bóráit copair(II) – Cu₃(BO₃)₂ [[Copper(II) bromide]] – Bróimíd copair(II) – CuBr₂ [[Copper(II) carbonate]] – Carbónáit copair(II) – {{chem2|CuCO3}} [[Basic copper carbonate|Copper(II) carbonate hydroxide]] – Hiodrocsaíd charbónáit copair(II) – Cu₂(CO₃)(OH)₂ [[Copper(II) chlorate]] – Clóráit copair(II) – Cu(ClO₃)₂ [[Copper(II) chloride]] – Clóiríd copair(II) – {{chem2|CuCl2}} [[Copper(II) fluoride]] – Fluairíd copair(II) – CuF₂ [[Copper(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd copair(II) – {{chem2|Cu(OH)2}} [[Copper(II) nitrate]] – Níotráit copair(II) – {{chem2|Cu(NO3)2}} [[Copper(II) oxide]] – Ocsaíd copair(II) – CuO [[Copper(II) perchlorate]] – Sárchlóráit copair(II) – Cu(ClO₄)₂ [[Copper(II) phosphate]] – Fosfáit copair(II) – Cu₃(PO₄)₂ [[Copper(II) selenide]] – Seiléiníd copair(II) – CuSe [[Copper(II) selenite]] – Seiléinít copair(II) – CuSeO₃ [[Copper(II) sulfate]] – Suilfáit copair(II) – {{chem2|CuSO4}} [[Copper(II) sulfide]] – Suilfíd copair(II) – CuS [[Copper(II) telluride]] – Teallúiríd copair(II) – CuTe [[Copper(II) thiocyanate]] – Tiicianáit copair(II) – Cu(SCN)₂ [[Copper oxychloride]] – Ocsaiclóiríd copair – {{chem2|H3ClCu2O3}} [[Tetramminecopper(II) sulfate]] – Suilfáit teitreamíncopair(II) – {{chem2|[Cu(NH3)4]SO4}} === [[Curium|Cm]] (Ciúiriam) === [[Curium(III) chloride]] – Clóiríd ciúiriam(III) – {{chem2|CmCl3}} [[Curium(III) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(III) – {{chem2|Cm2O3}} [[Curium(IV) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(IV) – {{chem2|CmO2}} [[Curium hydroxide]] – Hiodrocsaíd ciúiriam – {{chem2|Cm(OH)3}} === CN (Ciainigine) === [[Cyanogen bromide]] – Bróimíd ciainigine – BrCN [[Cyanogen chloride]] – Clóiríd ciainigine – ClCN [[Cyanogen iodide]] – Iaidíd ciainigine – ICN [[Cyanogen]] – Ciainigine – {{chem2|(CN)2}} [[Cyanuric chloride]] – Clóiríd ciainúrach – {{chem2|C3Cl3N3}} [[Cyanogen thiocyanate]] – Tiicianáit ciainigine – {{chem2|CNSCN}} [[Cyanogen selenocyanate]] – Seiléiniicianáit ciainigine – {{chem2|CNSeCN}} [[Cyanogen azide]] – Aisíd ciainigine – {{chem2|N3CN}} == D == === [[Dysprosium|Dy]] (Diospróisiam) === [[Dysprosium(II) chloride]] – Clóiríd diospróisiam(II) – {{chem2|DyCl2}} [[Dysprosium(II) iodide]] – Iaidíd diospróisiam(II) – {{chem2|DyI2}} [[Dysprosium(III) acetate]] – Aicéatáit diospróisiam(III) – {{Chem2|Dy(CH3COO)3}} [[Dysprosium(III) bromide]] – Bróimíd diospróisiam(III) – {{chem2|DyBr3}} [[Dysprosium(III) carbonate]] – Carbónáit diospróisiam(III) – Dy₂(CO₃)₃ [[Dysprosium(III) chloride]] – Clóiríd diospróisiam(III) – {{chem2|DyCl3}} [[Dysprosium(III) fluoride]] – Fluairíd diospróisiam(III) – {{chem2|DyF3}} [[Dysprosium(III) iodide]] – Iaidíd diospróisiam(III) – {{chem2|DyI3}} [[Dysprosium(III) nitrate]] – Níotráit diospróisiam(III) – {{Chem2|Dy(NO3)3}} [[Dysprosium(III) oxalate]] – Ocsaláit diospróisiam(III) – Dy₂(C₂O₄)₃ [[Dysprosium(III) oxide]] – Ocsaíd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2O3}} [[Dysprosium(III) phosphate]] – Fosfáit diospróisiam(III) – {{chem2|DyPO4}} [[Dysprosium(III) selenide]] – Seiléiníd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2Se3}} [[Dysprosium(III) sulfide]] – Suilfíd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2S3}} [[Dysprosium(III) sulfate]] – Suilfáit diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2(SO4)3}} [[Dysprosium(III) telluride]] – Teallúiríd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2Te3}} [[Dysprosium arsenide]] – Arsainíd diospróisiam – {{Chem2|DyAs}} [[Dysprosium bismuthide]] – Biosmaitíd diospróisiam – {{Chem2|DyBi}} [[Dysprosium iodate]] – Iaidáit diospróisiam – {{Chem2|Dy(IO3)3}} [[Dysprosium monosulfide]] – Mónaisuilfíd diospróisiam – {{Chem2|DyS}} [[Dysprosium nitride]] – Nítríd diospróisiam – {{Chem2|DyN}} [[Dysprosium phosphide]] – Fosfíd diospróisiam – {{Chem2|DyP}} [[Dysprosium stannate]] – Stannáit diospróisiam – {{Chem2|Dy2Sn2O7}} [[Dysprosium titanate]] – Tiotanáit diospróisiam – {{chem2|Dy2Ti2O7}} == E == === [[Einsteinium|Es]] (Einstéiniam) === [[Einsteinium(III) bromide]] – Bróimíd einstéiniam(III) – {{chem2|EsBr3}} [[Einsteinium(III) carbonate]] – Carbónáit einstéiniam(III) – {{chem2|Es2(CO3)3}} [[Einsteinium(III) chloride]] – Clóiríd einstéiniam(III) – {{chem2|EsCl3}} [[Einsteinium(III) fluoride]] – Fluairíd einstéiniam(III) – {{chem2|EsF3}} [[Einsteinium(III) iodide]] – Iaidíd einstéiniam(III) – {{chem2|EsI3}} [[Einsteinium(III) nitrate]] – Níotráit einstéiniam(III) – {{chem2|Es(NO3)3}} [[Einsteinium(III) oxide]] – Ocsaíd einstéiniam(III) – {{chem2|Es2O3}} [[Einsteinium(III) phosphate]] – Fosfáit einstéiniam(III) – {{chem2|EsPO4}} [[Einsteinium(III) sulfate]] – Suilfáit einstéiniam(III) – {{chem2|Es2(SO4)3}} [[Einsteinium(III) sulfide]] – Suilfíd einstéiniam(III) – {{chem2|Es2S3}} === [[Erbium|Er]] (Eirbiam) === [[Erbium-copper]] – Eirbiam-copar – ErCu [[Erbium-gold]] – Eirbiam-ór – ErAu [[Erbium-iridium]] – Eirbiam-iridiam – ErIr [[Erbium-silver]] – Eirbiam-airgead – ErAg [[Erbium hexaboride]] – Heicseabhóiríd eirbiam – {{chem2|ErB6}} [[Erbium iodate]] – Iaidáit eirbiam – {{chem2|Er(IO3)3}} [[Erbium nitride]] – Nítríd eirbiam – {{chem2|ErN}} [[Erbium oxybromide]] – Ocsaibróimíd eirbiam – {{chem2|ErOBr}} [[Erbium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd eirbiam – {{chem2|ErOCl}} [[Erbium oxyfluoride]] – Ocsaifluairíd eirbiam – {{chem2|ErOF}} [[Erbium phosphide]] – Fosfíd eirbiam – {{chem2|ErP}} [[Erbium silicide]] – Silícíd eirbiam – {{chem2|ErSi2}} [[Erbium tetraboride]] – Teitreibhóiríd eirbiam – {{chem2|ErB4}} [[Erbium(III) bromide]] – Bróimíd eirbiam(III) – {{chem2|ErBr3}} [[Erbium(III) chloride]] – Clóiríd eirbiam(III) – {{chem2|ErCl3}} [[Erbium(III) fluoride]] – Fluairíd eirbiam(III) – {{chem2|ErF3}} [[Erbium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd eirbiam(III) – {{chem2|Er(OH)3}} [[Erbium(III) iodide]] – Iaidíd eirbiam(III) – {{chem2|ErI3}} [[Erbium(III) nitrate]] – Níotráit eirbiam(III) – {{chem2|Er(NO3)3}} [[Erbium(III) oxide]] – Ocsaíd eirbiam(III) – {{chem2|Er2O3}} [[Erbium(III) selenate]] – Seiléanáit eirbiam(III) – {{chem2|Er2(SeO4)3}} [[Erbium(III) selenide]] – Seiléiníd eirbiam(III) – {{chem2|Er2Se3}} [[Erbium(III) sulfate]] – Suilfáit eirbiam(III) – {{chem2|Er2(SO4)3}} [[Erbium(III) telluride]] – Teallúiríd eirbiam(III) – {{chem2|Er2Te3}} === [[Europium|Eu]] (Eoraipiam) === [[Europium(II) bromide]] – Bróimíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuBr2}} [[Europium(II) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuCl2}} [[Europium(II) fluoride]] – Fluairíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuF2}} [[Europium(II) hydride]] – Hiodríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuH2}} [[Europium(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd eoraipiam(II) – {{chem2|Eu(OH)2}} [[Europium(II) oxide]] – Ocsaíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuO}} [[Europium(II) iodide]] – Iaidíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuI2}} [[Europium(II) selenide]] – Seiléiníd eoraipiam(II) – {{chem2|EuSe}} [[Europium(II) silicide]] – Silícíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuSi2}} [[Europium(II) sulfate]] – Suilfáit eoraipiam(II) – {{chem2|EuSO4}} [[Europium(II) sulfide]] – Suilfíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuS2}} [[Europium(II) telluride]] – Teallúiríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuTe}} [[Europium(II) titanate]] – Tiotanáit eoraipiam(II) – {{chem2|EuTiO3}} [[Europium(III) acetate]] – Aicéatáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(CH3COO)3}} [[Europium(III) arsenate]] – Arsanaít eoraipiam(III) – {{chem2|EuAsO4}} [[Europium(III) bromide]] – Bróimíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuBr3}} [[Europium(III) carbonate]] – Carbónáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(CO3)3}} [[Europium(III) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(III) – {{chem2|EuCl3}} [[Europium(III) chromate]] – Crómáit eoraipiam(III) – {{chem2|EuCrO4}} [[Europium(III) fluoride]] – Fluairíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuF3}} [[Europium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(OH)3}} [[Europium(III) iodate]] – Iaidáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(IO3)3}} [[Europium(III) iodide]] – Iaidíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuI3}} [[Europium(III) nitrate]] – Níotráit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(NO3)3}} [[Europium(III) oxide]] – Ocsaíd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2O3}} [[Europium(III) perchlorate]] – Sárchlóráit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(ClO4)3}} [[Europium(III) phosphate]] – Fosfáit eoraipiam(III) – {{chem2|EuPO4}} [[Europium(III) phosphide]] – Fosfíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuP}} [[Europium(III) selenide]] – Seiléiníd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2Se3}} [[Europium(III) sulfate]] – Suilfáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2(SO4)3}} [[Europium(III) telluride]] – Teallúiríd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2Te3}} [[Europium(III) vanadate]] – Vanaidáit eoraipiam(III) – {{chem2|EuVO4}} [[Europium barium titanate]] – Tiotanáit eoraipiam bairiam – {{chem2|BaEuTiO4}} == F == === [[Fluorine|F]] (Fluairín) === [[Fluoroantimonic acid]] – Aigéad fluairíantamónach – {{chem2|H2FSbF6}} [[Tetrafluorohydrazine]] – Teitreafluairíhiodraisín – {{chem2|N2F4}} [[Trifluoromethylisocyanide]] – Trí-fluairímeitiliseaiciainíd – {{chem2|C2NF3}} [[Trifluoromethanesulfonic acid]] – Aigéad trí-fluairímeatánsulfónach – {{chem2|CF3SO3H}} Other fluorides – Fluairídí eile: [[Aluminium fluoride|AlF₃]] (Fluairíd alúmanaim), [[Americium(III) fluoride|AmF₃]] (Fluairíd aimeiriciam(III)), [[Ammonium fluoride|NH₄F]] (Fluairíd amóiniam), [[Ammonium hydrogen fluoride|NH₄HF₂]] (Fluairíd hidrigine amóiniam), [[Ammonium tetrafluoroborate|NH₄BF₄]] (Teitreafluairíbóráit amóiniam), [[Antimony pentafluoride|SbF₅]] (Peinteafluairíd antamóin), [[Antimony trifluoride|SbF₃]] (Trí-fluairíd antamóin), [[Arsenic pentafluoride|AsF₅]] (Peinteafluairíd arsaenach), [[Arsenic trifluoride|AsF₃]] (Trí-fluairíd arsaenach), [[Barium fluoride|BaF₂]] (Fluairíd bairiam), [[Beryllium fluoride|BeF₂]] (Fluairíd beirilliam), [[Bismuth(III) fluoride|BiF₃]] (Fluairíd biosmait(III)), [[Bis(pentafluorosulfanyl) peroxide|F₅SOOSF₅]] (Sárocsaíd pheinteafluairísulfanaile), [[Boron trifluoride|BF₃]] (Trí-fluairíd bóróin), [[Bromine pentafluoride|BrF₅]] (Peinteafluairíd bróimín), [[Bromine trifluoride|BrF₃]] (Trí-fluairíd bróimín), [[Bromine monofluoride|BrF]] (Mónafluairíd bróimín), [[Cadmium fluoride|CdF₂]] (Fluairíd caidmiam), [[Caesium fluoride|CsF]] (Fluairíd caesiam), [[Calcium fluoride|CaF₂]] (Fluairíd cailciam), [[Carbon tetrafluoride|CF₄]] (Teitreafluairíd charbóin), [[Carbonyl fluoride|COF₂]] (Fluairíd carbóinile), [[Cerium(III) fluoride|CeF₃]] (Fluairíd ceiriam(III)), [[Cerium(IV) fluoride|CeF₄]] (Fluairíd ceiriam(IV)), [[Chlorine pentafluoride|ClF₅]] (Peinteafluairíd clóirín), [[Chlorine trifluoride|ClF₃]] (Trí-fluairíd clóirín), [[Chlorine monofluoride|ClF]] (Mónafluairíd clóirín), [[Chromium(III) fluoride|CrF₃]] (Fluairíd cróimiam(III)), [[Chromium(V) fluoride|CrF₅]] (Fluairíd cróimiam(V)), [[Chromyl fluoride|CrO₂F₂]] (Fluairíd cróimile), [[Cobalt(II) fluoride|CoF₂]] (Fluairíd cobailt(II)), [[Cobalt(III) fluoride|CoF₃]] (Fluairíd cobailt(III)), [[Copper(I) fluoride|CuF]] (Fluairíd copair(I)), [[Copper(II) fluoride|CuF₂]] (Fluairíd copair(II)), [[Curium(III) fluoride|CmF₃]] (Fluairíd ciúiriam(III)), [[Dinitrogen difluoride|N₂F₂]] (Défluairíd dénítrigine), [[Dinitrogen tetrafluoride|N₂F₄]] (Teitreafluairíd dénítrigine), [[Dioxygen difluoride|O₂F₂]] (Défluairíd dé-ocsaigine), [[Diphosphorus tetrafluoride|P₂F₄]] (Teitreafluairíd défosfair), [[Disulfur difluoride|S₂F₂]] (Défluairíd déshulfair), [[Dysprosium(III) fluoride|DyF₃]] (Fluairíd diospróisiam(III)), [[Erbium(III) fluoride|ErF₃]] (Fluairíd eirbiam(III)), [[Europium(III) fluoride|EuF₃]] (Fluairíd eoraipiam(III)), [[Fluoroboric acid|HBF₄]] (Aigéad fluairíbórach), [[Fluorine azide|FN₃]] (Aisíd fluairín), [[Fluorine fluorosulfate|FOSO₂F]] (Fluairí fluairísulfáit), [[Fluorine nitrate|FNO₃]] (Níotráit fluairín), [[Fluorosulfonic acid|FSO₃H]] (Aigéad fluairísulfónach), [[Gadolinium(III) fluoride|GdF₃]] (Fluairíd gadailiniam(III)), [[Gallium(III) fluoride|GaF₃]] (Fluairíd gailliam(III)), [[Germanium tetrafluoride|GeF₄]] (Teitreafluairíd gearmáiniam), [[Gold(III) fluoride|AuF₃]] (Fluairíd óir(III)), [[Hafnium(IV) fluoride|HfF₄]] (Fluairíd haifniam(IV)), [[Hexafluoroantimonic acid|H₂SbF₆]] (Aigéad heicseafluairíantamónach), [[Hexafluorophosphoric acid|HPF₆]] (Aigéad heicseafluairífosfarach), [[Hexafluorosilicic acid|H₂SiF₆]] (Aigéad heicseafluairísileacach), [[Hexafluorotitanic acid|H₂TiF₆]] (Aigéad heicseafluairítiotanach), [[Hydrogen fluoride|HF]] (Fluairíd hidrigine), [[Hydrofluoric acid|HF(aq)]] (Aigéad hiodrafluarach), [[Hypofluorous acid|HFO]] (Aigéad hipeafluarach), [[Indium(III) fluoride|InF₃]] (Fluairíd indiam(III)), [[Iodine heptafluoride|IF₇]] (Heipteafluairíd iaidín), [[Iodine monofluoride|IF]] (Mónafluairíd iaidín), [[Iodine pentafluoride|IF₅]] (Peinteafluairíd iaidín), [[Iridium(III) fluoride|IrF₃]] (Fluairíd iridiam(III)), [[Iridium(VI) fluoride|IrF₆]] (Fluairíd iridiam(VI)), [[Iron(II) fluoride|FeF₂]] (Fluairíd iarainn(II)), [[Iron(III) fluoride|FeF₃]] (Fluairíd iarainn(III)), [[Krypton difluoride|KrF₂]] (Défluairíd crioptón), [[Lanthanum fluoride|LaF₃]] (Fluairíd lantainim), [[Lead(II) fluoride|PbF₂]] (Fluairíd luaidhe(II)), [[Lead(IV) fluoride|PbF₄]] (Fluairíd luaidhe(IV)), [[Lithium fluoride|LiF]] (Fluairíd litiam), [[Magnesium fluoride|MgF₂]] (Fluairíd maignéisiam), [[Manganese(II) fluoride|MnF₂]] (Fluairíd mangainéise(II)), [[Manganese(III) fluoride|MnF₃]] (Fluairíd mangainéise(III)), [[Manganese(IV) fluoride|MnF₄]] (Fluairíd mangainéise(IV)), [[Mercury(I) fluoride|Hg₂F₂]] (Fluairíd mearcair(I)), [[Mercury(II) fluoride|HgF₂]] (Fluairíd mearcair(II)), [[Molybdenum(III) fluoride|MoF₃]] (Fluairíd molabdaim(III)), [[Molybdenum(V) fluoride|MoF₅]] (Fluairíd molabdaim(V)), [[Molybdenum(VI) fluoride|MoF₆]] (Fluairíd molabdaim(VI)), [[Niobium(IV) fluoride|NbF₄]] (Fluairíd niaibiam(IV)), [[Niobium(V) fluoride|NbF₅]] (Fluairíd niaibiam(V)), [[Neodymium(III) fluoride|NdF₃]] (Fluairíd niaidimiam(III)), [[Nickel(II) fluoride|NiF₂]] (Fluairíd nicil(II)), [[Neptunium(IV) fluoride|NpF₄]] (Fluairíd neiptiúiniam(IV)), [[Neptunium(V) fluoride|NpF₅]] (Fluairíd neiptiúiniam(V)), [[Neptunium(VI) fluoride|NpF₆]] (Fluairíd neiptiúiniam(VI)), [[Nitrogen oxide trifluoride|ONF₃]] (Trí-fluairíd ocsaíde nítrigine), [[Nitrogen trifluoride|NF₃]] (Trí-fluairíd nítrigine), [[Nitronium tetrafluoroborate|NO₂BF₄]] (Teitreafluairíbóráit níotróiniam), [[Nitrosonium tetrafluoroborate|NOBF₄]] (Teitreafluairíbóráit níotróisiam), [[Nitrosyl fluoride|NOF]] (Fluairíd níotraisil), [[Nitryl fluoride|NO₂F]] (Fluairíd nítrile), [[Osmium(IV) fluoride|OsF₄]] (Fluairíd oismiam(IV)), [[Osmium(VI) fluoride|OsF₆]] (Fluairíd oismiam(VI)), [[Osmium(VII) fluoride|OsF₇]] (Fluairíd oismiam(VII)), [[Oxygen difluoride|OF₂]] (Défluairíd ocsaigine), [[Palladium(II) fluoride|PdF₂]] (Fluairíd pailéidiam(II)), [[Palladium(IV) fluoride|PdF₄]] (Fluairíd pailéidiam(IV)), [[Peroxydisulfuryl difluoride|FSO₂OOSO₂F]] (Défluairíd sárocsaídéshulfairile), [[Phosphenothious fluoride|FPS]] (Fluairíd fosfainitiam), [[Phosphorus oxyfluoride|POF₃]] (Trí-fluairíd ocsaíde fosfair), [[Phosphorus pentafluoride|PF₅]] (Peinteafluairíd fosfair), [[Phosphorus trifluoride|PF₃]] (Trí-fluairíd fosfair), [[Platinum(II) fluoride|PtF₂]] (Fluairíd platanaim(II)), [[Platinum(IV) fluoride|PtF₄]] (Fluairíd platanaim(IV)), [[Platinum(VI) fluoride|PtF₆]] (Fluairíd platanaim(VI)), [[Plutonium(III) fluoride|PuF₃]] (Fluairíd plútóiniam(III)), [[Plutonium(IV) fluoride|PuF₄]] (Fluairíd plútóiniam(IV)), [[Plutonium(VI) fluoride|PuF₆]] (Fluairíd plútóiniam(VI)), [[Potassium fluoride|KF]] (Fluairíd potaisiam), [[Potassium hexafluorophosphate|KPF₆]] (Heicseafluairífosfáit potaisiam), [[Potassium tetrafluoroborate|KBF₄]] (Teitreafluairíbóráit potaisiam), [[Praseodymium(III) fluoride|PrF₃]] (Fluairíd praiséidimiam(III)), [[Protactinium(V) fluoride|PaF₅]] (Fluairíd prótachtiniam(V)), [[Radium fluoride|RaF₂]] (Fluairíd raidiam), [[Radon difluoride|RnF₂]] (Défluairíd radóin), [[Rhenium(IV) fluoride|ReF₄]] (Fluairíd réiniam(IV)), [[Rhenium(VI) fluoride|ReF₆]] (Fluairíd réiniam(VI)), [[Rhenium(VII) fluoride|ReF₇]] (Fluairíd réiniam(VII)), [[Rhodium(III) fluoride|RhF₃]] (Fluairíd róidiam(III)), [[Rubidium fluoride|RbF]] (Fluairíd rubaidiam), [[Ruthenium(III) fluoride|RuF₃]] (Fluairíd ruitéiniam(III)), [[Ruthenium(IV) fluoride|RuF₄]] (Fluairíd ruitéiniam(IV)), [[Ruthenium(VI) fluoride|RuF₆]] (Fluairíd ruitéiniam(VI)), [[Samarium(III) fluoride|SmF₃]] (Fluairíd samairiam(III)), [[Scandium fluoride|ScF₃]] (Fluairíd scaindiam), [[Selenium hexafluoride|SeF₆]] (Heicseafluairíd seiléiniam), [[Selenium tetrafluoride|SeF₄]] (Teitreafluairíd seiléiniam), [[Silicon tetrafluoride|SiF₄]] (Teitreafluairíd sileacain), [[Silver(I) fluoride|AgF]] (Fluairíd airgid(I)), [[Silver(II) fluoride|AgF₂]] (Fluairíd airgid(II)), [[Silver(I) tetrafluoroborate|AgBF₄]] (Teitreafluairíbóráit airgid(I)), [[Sodium fluoride|NaF]] (Fluairíd sóidiam), [[Sodium fluorosulfate|NaFSO₃]] (Fluairísulfáit sóidiam), [[Sodium hexafluoroaluminate|Na₃AlF₆]] (Heicseafluairíalúmanaít sóidiam), [[Sodium hexafluoroantimonate|NaSbF₆]] (Heicseafluairíantamónáit sóidiam), [[Sodium hexafluorophosphate|NaPF₆]] (Heicseafluairífosfáit sóidiam), [[Sodium hexafluorosilicate|Na₂SiF₆]] (Heicseafluairísileacáit sóidiam), [[Sodium hexafluorotitanate|Na₂TiF₆]] (Heicseafluairítiotanáit sóidiam), [[Sodium tetrafluoroborate|NaBF₄]] (Teitreafluairíbóráit sóidiam), [[Strontium fluoride|SrF₂]] (Fluairíd strointiam), [[Sulfur difluoride|SF₂]] (Défluairíd sulfair), [[Sulfur hexafluoride|SF₆]] (Heicseafluairíd sulfair), [[Sulfur tetrafluoride|SF₄]] (Teitreafluairíd sulfair), [[Sulfuryl fluoride|SO₂F₂]] (Défluairíd suilfirile), [[Tantalum(V) fluoride|TaF₅]] (Fluairíd tantalam(V)), [[Technetium hexafluoride|TcF₆]] (Heicseafluairíd teicnéitiam), [[Tellurium hexafluoride|TeF₆]] (Heicseafluairíd teallúiriam), [[Tellurium tetrafluoride|TeF₄]] (Teitreafluairíd teallúiriam), [[Thallium(I) fluoride|TlF]] (Fluairíd tailliam(I)), [[Thallium(III) fluoride|TlF₃]] (Fluairíd tailliam(III)), [[Thionyl fluoride|SOF₂]] (Défluairíd tiainile), [[Thorium(IV) fluoride|ThF₄]] (Fluairíd tóiriam(IV)), [[Tin(II) fluoride|SnF₂]] (Fluairíd stáin(II)), [[Tin(IV) fluoride|SnF₄]] (Fluairíd stáin(IV)), [[Titanium(III) fluoride|TiF₃]] (Fluairíd tiotáiniam(III)), [[Titanium tetrafluoride|TiF₄]] (Teitreafluairíd tiotáiniam), [[Trifluorosilane|HSiF₃]] (Trí-fluairísileán), [[Tungsten hexafluoride|WF₆]] (Heicseafluairíd tungstain), [[Uranium(IV) fluoride|UF₄]] (Fluairíd úráiniam(IV)), [[Uranium(V) fluoride|UF₅]] (Fluairíd úráiniam(V)), [[Uranium(VI) fluoride|UF₆]] (Fluairíd úráiniam(VI)), [[Uranyl fluoride|UO₂F₂]] (Fluairíd úrainile), [[Vanadium(III) fluoride|VF₃]] (Fluairíd vanaidiam(III)), [[Vanadium(IV) fluoride|VF₄]] (Fluairíd vanaidiam(IV)), [[Vanadium(V) fluoride|VF₅]] (Fluairíd vanaidiam(V)), [[Xenon difluoride|XeF₂]] (Défluairíd xeanóin), [[Xenon dioxide difluoride|XeO₂F₂]] (Défluairíd dé-ocsaíde xeanóin), [[Xenon hexafluoride|XeF₆]] (Heicseafluairíd xeanóin), [[Xenon hexafluoroplatinate|XePtF₆]] (Heicseafluairíplatanáit xeanóin), [[Xenon tetrafluoride|XeF₄]] (Teitreafluairíd xeanóin), [[Ytterbium(III) fluoride|YbF₃]] (Fluairíd iaitirbiam(III)), [[Yttrium fluoride|YF₃]] (Fluairíd itriam), [[Zinc fluoride|ZnF₂]] (Fluairíd since), [[Zirconium(IV) fluoride|ZrF₄]] (Fluairíd siarcóiniam(IV)) === [[Francium|Fr]] (Frainciam) === [[Francium oxide]] – Ocsaíd frainciam – {{chem2|Fr2O}} [[Francium chloride]] – Clóiríd frainciam – FrCl [[Francium bromide]] – Bróimíd frainciam – FrBr [[Francium iodide]] – Iaidíd frainciam – FrI [[Francium carbonate]] – Carbónáit frainciam – {{chem2|Fr2CO3}} [[Francium hydroxide]] – Hiodrocsaíd frainciam – FrOH [[Francium sulfate]] – Suilfáit frainciam – {{chem2|Fr2SO4}} == G == === [[Gadolinium|Gd]] (Gadailiniam) === [[Gadolinium(III) chloride]] – Clóiríd gadailiniam(III) – {{chem2|GdCl3}} [[Gadolinium(III) oxide]] – Ocsaíd gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2O3}} [[Gadolinium(III) carbonate]] – Carbónáit gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2(CO3)3}} [[Gadolinium(III) fluoride]] – Fluairíd gadailiniam(III) – {{chem2|GdF3}} [[Gadolinium gallium garnet]] – Garnae gadailiniam gailliam – {{chem2|Gd3Ga5O12}} [[Gadolinium(III) nitrate]] – Níotráit gadailiniam(III) – {{chem2|Gd(NO3)3}} [[Gadolinium(III) phosphate]] – Fosfáit gadailiniam(III) – {{chem2|GdPO4}} [[Gadolinium(III) sulfate]] – Suilfáit gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2(SO4)3}} === [[Gallium|Ga]] (Gailliam) === [[Gallium antimonide]] – Antamóníd gailliam – GaSb [[Gallium arsenide]] – Arsainíd gailliam – GaAs [[Gallium(III) fluoride]] – Fluairíd gailliam(III) – {{chem2|GaF3}} [[Gallium trichloride]] – Trí-chlóiríd gailliam – {{chem2|GaCl3}} [[Gallium nitride]] – Nítríd gailliam – GaN [[Gallium phosphide]] – Fosfíd gailliam – GaP [[Gallium(II) sulfide]] – Suilfíd gailliam(II) – GaS [[Gallium(III) sulfide]] – Suilfíd gailliam(III) – {{chem2|Ga2S3}} === [[Germanium|Ge]] (Gearmáiniam) === [[Digermane]] – Déghearmán – {{chem2|Ge2H6}} [[Germane]] – Gearmán – {{chem2|GeH4}} [[Germanium(II) bromide]] – Bróimíd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeBr2}} [[Germanium(II) chloride]] – Clóiríd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeCl2}} [[Germanium(II) fluoride]] – Fluairíd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeF2}} [[Germanium(II) iodide]] – Iaidíd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeI2}} [[Germanium(II) oxide]] – Ocsaíd gearmáiniam(II) – GeO [[Germanium(II) selenide]] – Seiléiníd gearmáiniam(II) – GeSe [[Germanium(II) sulfide]] – Suilfíd gearmáiniam(II) – GeS [[Germanium(IV) bromide]] – Bróimíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeBr4}} [[Germanium(IV) chloride]] – Clóiríd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeCl4}} [[Germanium(IV) fluoride]] – Fluairíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeF4}} [[Germanium(IV) iodide]] – Iaidíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeI4}} [[Germanium(IV) nitride]] – Nítríd gearmáiniam(IV) – {{chem2|Ge3N4}} [[Germanium(IV) oxide]] – Ocsaíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeO2}} [[Germanium(IV) selenide]] – Seiléiníd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeSe2}} [[Germanium(IV) sulfide]] – Suilfíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeS2}} [[Germanium difluoride]] – Défluairíd gearmáiniam – {{chem2|GeF2}} [[Germanium dioxide]] – Dé-ocsaíd gearmáiniam – {{chem2|GeO2}} [[Germanium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd gearmáiniam – {{chem2|GeCl4}} [[Germanium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd gearmáiniam – {{chem2|GeF4}} [[Germanium telluride]] – Teallúiríd gearmáiniam – GeTe === [[Gold|Au]] (Ór) === [[Gold(I) bromide]] – Bróimíd óir(I) – AuBr [[Gold(I) chloride]] – Clóiríd óir(I) – AuCl [[Gold(I) cyanide]] – Ciainíd óir(I) – AuCN [[Gold(I) hydride]] – Hiodríd óir(I) – AuH [[Gold(I) iodide]] – Iaidíd óir(I) – AuI [[Gold(I) selenide]] – Seiléiníd óir(I) – {{chem2|Au2Se}} [[Gold(I) sulfide]] – Suilfíd óir(I) – {{chem2|Au2S}} [[Gold(III) bromide]] – Bróimíd óir(III) – {{chem2|(AuBr3)2}} [[Gold(III) chloride]] – Clóiríd óir(III) – {{chem2|(AuCl3)2}} [[Gold(III) fluoride]] – Fluairíd óir(III) – {{chem2|AuF3}} [[Gold(III) iodide]] – Iaidíd óir(III) – {{chem2|AuI3}} [[Gold(III) oxide]] – Ocsaíd óir(III) – {{chem2|Au2O3}} [[Gold(III) selenide]] – Seiléiníd óir(III) – {{chem2|Au2Se3}} [[Gold(III) sulfide]] – Suilfíd óir(III) – {{chem2|Au2S3}} [[Gold(III) nitrate]] – Níotráit óir(III) – {{chem2|Au(NO3)3}} [[Gold(V) fluoride]] – Fluairíd óir(V) – {{chem2|AuF5}} [[Gold(I,III) chloride]] – Clóiríd óir(I,III) – {{chem2|Au4Cl8}} [[Gold ditelluride]] – Détheallúiríd óir – {{chem2|AuTe2}} [[Gold heptafluoride]] – Heipteafluairíd óir – {{chem2|AuF5*F2}} ({{chem2|AuF7}}) == H == === [[Hafnium|Hf]] (Haifniam) === [[Hafnium(IV) bromide]] – Bróimíd haifniam(IV) – {{chem2|HfBr4}} [[Hafnium(IV) carbide]] – Cairbíd haifniam(IV) – HfC [[Hafnium(IV) chloride]] – Clóiríd haifniam(IV) – {{chem2|HfCl4}} [[Hafnium(IV) fluoride]] – Fluairíd haifniam(IV) – {{chem2|HfF4}} [[Hafnium(IV) iodide]] – Iaidíd haifniam(IV) – {{chem2|HfI4}} [[Hafnium(IV) oxide]] – Ocsaíd haifniam(IV) – {{chem2|HfO2}} [[Hafnium(IV) silicate]] – Sileacáit haifniam(IV) – {{chem2|HfSiO4}} [[Hafnium(IV) sulfide]] – Suilfíd haifniam(IV) – {{chem2|HfS2}} [[Hexadecacarbonylhexarhodium]] – Heicseadeicicarbóinilheicsearóidiam – {{chem2|Rh6(CO)16}} === [[Hassium|Hs]] (Haisiam) === [[Hassium tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd haisiam – {{chem2|HsO4}} === [[Holmium|Ho]] (Hoilmiam) === [[Holmium antimonide]] – Antamóníd hoilmiam – HoSb [[Holmium arsenide]] – Arsainíd hoilmiam – HoAs [[Holmium bismuthide]] – Biosmaitíd hoilmiam – HoBi [[Holmium diantimonide]] – Déantamóníd hoilmiam – HoSb₂ [[Holmium disilicide]] – Déisilícíd hoilmiam – {{chem2|HoSi2}} [[Holmium iodate]] – Iaidáit hoilmiam – Ho(IO₃)₃ [[Holmium monosulfide]] – Mónaisuilfíd hoilmiam – HoS [[Holmium nitride]] – Nítríd hoilmiam – HoN [[Holmium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd hoilmiam – HoOCl [[Holmium oxyfluoride]] – Ocsaifluairíd hoilmiam – HoOF [[Holmium phosphide]] – Fosfíd hoilmiam – HoP [[Holmium titanate]] – Tiotanáit hoilmiam – Ho₂Ti₂O₇ [[Holmium(III) acetate]] – Aicéatáit hoilmiam(III) – Ho(CH₃COO₃)₃ [[Holmium(III) acetylacetonate]] – Aicéitil-aicéatónáit hoilmiam(III) – Ho(acac)₃ [[Holmium(III) bromide]] – Bróimíd hoilmiam(III) – HoBr₃ [[Holmium(III) carbonate]] – Carbónáit hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2(CO3)3}} [[Holmium(III) chloride]] – Clóiríd hoilmiam(III) – {{chem2|HoCl3}} [[Holmium(III) fluoride]] – Fluairíd hoilmiam(III) – {{chem2|HoF3}} [[Holmium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd hoilmiam(III) – Ho(OH)₃ [[Holmium(III) iodide]] – Iaidíd hoilmiam(III) – HoI₃ [[Holmium(III) nitrate]] – Níotráit hoilmiam(III) – {{chem2|Ho(NO3)3}} [[Holmium(III) oxalate]] – Ocsaláit hoilmiam(III) – Ho₂(C₂O₄)₃ [[Holmium(III) oxide]] – Ocsaíd hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2O3}} [[Holmium(III) phosphate]] – Fosfáit hoilmiam(III) – {{chem2|HoPO4}} [[Holmium(III) selenide]] – Seiléiníd hoilmiam(III) – Ho₂Se₃ [[Holmium(III) sulfate]] – Suilfáit hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2(SO4)3}} [[Holmium(III) sulfide]] – Suilfíd hoilmiam(III) – Ho₂S₃ [[Holmium(III) telluride]] – Teallúiríd hoilmiam(III) – Ho₂Te₃ === [[Hydrogen|H]] (Hidrigin) === [[Hexafluorosilicic acid]] – Aigéad heicseafluairísileacach – {{chem2|H2F6Si}} [[Hydrazine]] – Hiodraisín – {{chem2|N2H4}} [[Hydrazoic acid]] – Aigéad hiodraisóiceach – {{chem2|HN3}} [[Hydroiodic acid]] – Aigéad hiodraiaideach – HI [[Hydrogen bromide]] – Bróimíd hidrigine – HBr [[Hydrogen chloride]] – Clóiríd hidrigine – HCl [[Hydrogen cyanide]] – Ciainíd hidrigine – HCN [[Hydrogen fluoride]] – Fluairíd hidrigine – HF [[Hydrogen peroxide]] – Sárocsaíd hidrigine – {{chem2|H2O2}} [[Hydrogen selenide]] – Seiléiníd hidrigine – {{chem2|H2Se}} [[Hydrogen sulfide]] – Suilfíd hidrigine – {{chem2|H2S}} [[Hydrogen telluride]] – Teallúiríd hidrigine – {{chem2|H2Te}} [[Hydroxylamine]] – Hiodrocsiolaimín – {{chem2|NH2OH}} [[Hypobromous acid]] – Aigéad hipeabrómach – HBrO [[Hypochlorous acid]] – Aigéad hipeaclórach – HClO [[Hypophosphorous acid]] – Aigéad hipeafosfarach – {{chem2|H3PO2}} [[Metaphosphoric acid]] – Aigéad meiteafosfarach – {{chem2|HPO3}} [[Protonated molecular hydrogen]] – Prótónaithe móilíneach hidrigine – {{chem2|H3+}} [[Trioxidane]] – Trí-ocsaídáin – {{chem2|H2O3}} [[Water]] – Uisce – H₂O === [[Helium|He]] (Héiliam) === [[Sodium helide]] – Héilíd sóidiam – {{chem2|Na2He}} == I == === [[Indium|In]] (Indiam) === [[Indium(I) bromide]] – Bróimíd indiam(I) – InBr [[Indium halides#InI|Indium(I) iodide]] – Iaidíd indiam(I) – InI [[Indium(I) oxide]] – Ocsaíd indiam(I) – {{chem2|In2O}} [[Indium(III) bromide]] – Bróimíd indiam(III) – {{chem2|InBr3}} [[Indium(III) chloride]] – Clóiríd indiam(III) – {{chem2|InCl3}} [[Indium(III) fluoride]] – Fluairíd indiam(III) – {{chem2|InF3}} [[Indium(III) nitrate]] – Níotráit indiam(III) – {{chem2|In(NO3)3}} [[Indium(III) oxide]] – Ocsaíd indiam(III) – {{chem2|In2O3}} [[Indium(III) selenide]] – Seiléiníd indiam(III) – {{chem2|In2Se3}} [[Indium(III) sulfate]] – Suilfáit indiam(III) – {{chem2|In2(SO4)3}} [[Indium(III) sulfide]] – Suilfíd indiam(III) – {{chem2|In2S3}} [[Indium antimonide]] – Antamóníd indiam – InSb [[Indium arsenide]] – Arsainíd indiam – InAs [[Indium nitride]] – Nítríd indiam – InN [[Indium phosphide]] – Fosfíd indiam – InP [[Trimethylindium]] – Trí-mheitilindiam – {{chem2|In(CH3)3}} === [[Iodine|I]] (Iaidín) === [[Iodic acid]] – Aigéad iaideach – {{chem2|HIO3}} [[Iodine heptafluoride]] – Heipteafluairíd iaidín – {{chem2|IF7}} [[Iodine pentafluoride]] – Peinteafluairíd iaidín – {{chem2|IF5}} [[Iodine monochloride]] – Mónaclóiríd iaidín – ICl [[Iodine trichloride]] – Trí-chlóiríd iaidín – {{chem2|ICl3}} [[Iodine pentachloride]] – Peinteaclóiríd iaidín – {{chem2|ICl5}} [[Iodine tribromide]] – Trí-bhróimíd iaidín – {{chem2|IBr3}} [[Periodic acid]] – Aigéad sáriaideach – {{chem2|HIO4}} [[Tetrachloroiodic acid]] – Aigéad teitreachlóiriaideach – HICl₄ === [[Iridium|Ir]] (Iridiam) === [[Iridium(IV) chloride]] – Clóiríd iridiam(IV) – {{chem2|IrCl4}} [[Iridium(V) fluoride]] – Fluairíd iridiam(V) – {{chem2|IrF5}} [[Iridium hexafluoride]] – Heicseafluairíd iridiam – {{chem2|IrF6}} [[Iridium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd iridiam – {{chem2|IrF4}} === [[Iron|Fe]] (Iarann) === [[Columbite]] – Coluimít – {{chem2|Fe^{2+}Nb2O6}} [[Iron(II) chloride]] – Clóiríd iarainn(II) – {{chem2|FeCl2}} [[Iron(II) oxalate]] – Ocsaláit iarainn(II) – {{chem2|FeC2O4}} [[Iron(II) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II) – FeO [[Iron(II) selenate]] – Seiléanáit iarainn(II) – {{chem2|FeSeO4}} [[Iron(II) sulfate]] – Suilfáit iarainn(II) – {{chem2|FeSO4}} [[Iron(III) chloride]] – Clóiríd iarainn(III) – {{chem2|FeCl3}} [[Iron(III) fluoride]] – Fluairíd iarainn(III) – {{chem2|FeF3}} [[Iron(III) oxalate]] – Ocsaláit iarainn(III) – {{chem2|C6Fe2O12}} [[Iron(III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(III) – {{chem2|Fe2O3}} [[Iron(III) nitrate]] – Níotráit iarainn(III) – {{chem2|Fe(NO3)3(H2O)9}} [[Iron(III) sulfate]] – Suilfáit iarainn(III) – {{chem2|Fe2(SO4)3}} [[Iron(III) thiocyanate]] – Tiicianáit iarainn(III) – {{chem2|Fe(SCN)3}} [[Iron(II,III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II,III) – {{chem2|Fe3O4}} [[Iron ferrocyanide]] – Fearóiciainíd iarainn – {{chem2|Fe7(CN)18}} [[Prussian blue]] – Gorm Prúiseach (Heicseisianafearráit iarainn(III)) – {{chem2|Fe4[Fe(CN)6]3}} [[Ammonium iron(II) sulfate]] – Suilfáit iarainn(II) amóiniam – {{chem2|(NH4)2Fe(SO4)2}} [[Iron(II) bromide]] – Bróimíd iarainn(II) – {{chem2|FeBr2}} [[Iron(III) bromide]] – Bróimíd iarainn(III) – {{chem2|FeBr3}} [[Iron disulfide]] – Déisuilfíd iarainn – {{chem2|FeS2}} [[Iron dodecacarbonyl]] – Dódeicicarbóinil iarainn – {{chem2|Fe3(CO)12}} [[Iron(II) iodide]] – Iaidíd iarainn(II) – {{chem2|FeI2}} [[Iron naphthenate]] – Naftéanáit iarainn – {{chem2|Fe(ONap)3}} [[Iron nonacarbonyl]] – Nónacarbóinil iarainn – {{chem2|Fe2(CO)9}} [[Iron pentacarbonyl]] – Peinteacarbóinil iarainn – {{chem2|Fe(CO)5}} [[Iron(III) perchlorate]] – Sárchlóráit iarainn(III) – {{chem2|Fe(ClO4)3}} [[Iron(III) phosphate]] – Fosfáit iarainn(III) – {{chem2|FePO4}} [[Iron(II) sulfamate]] – Suilfamáit iarainn(II) – {{chem2|(NH2SO3)2Fe}} [[Iron(II) sulfide]] – Suilfíd iarainn(II) – FeS == K == === [[Krypton|Kr]] (Crioptón) === [[Krypton difluoride]] – Défluairíd crioptón – {{chem2|KrF2}} == L == === [[Lanthanum|La]] (Lantainim) === [[Lanthanum aluminium]] – Lantainim alúmanaim – LaAl [[Lanthanum cadmium]] – Lantainim caidmiam – LaCd [[Lanthanum carbonate]] – Carbónáit lantainim – {{chem2|La2(CO3)3}} [[Lanthanum magnesium]] – Lantainim maignéisiam – LaMg [[Lanthanum manganite]] – Mangainít lantainim – {{chem2|LaMnO3}} [[Lanthanum mercury]] – Lantainim mearcair – LaHg [[Lanthanum silver]] – Lantainim airgid – LaAg [[Lanthanum thallium]] – Lantainim tailliam – LaTl [[Lanthanum zinc]] – Lantainim since – LaZn [[Lanthanum boride]] – Bóiríd lantainim – {{chem2|LaB6}} [[Lanthanum(III) chloride]] – Clóiríd lantainim(III) – {{chem2|LaCl3}} [[Lanthanum trifluoride]] – Trí-fluairíd lantainim – {{chem2|LaF3}} [[Lanthanum(III) oxide]] – Ocsaíd lantainim(III) – {{chem2|La2O3}} [[Lanthanum(III) nitrate]] – Níotráit lantainim(III) – {{chem2|La(NO3)3}} [[Lanthanum(III) phosphate]] – Fosfáit lantainim(III) – {{chem2|LaPO4}} [[Lanthanum(III) sulfate]] – Suilfáit lantainim(III) – {{chem2|La2(SO4)3}} === [[Lead|Pb]] (Luaidhe) === [[Lead(II) azide]] – Aisíd luaidhe(II) – {{chem2|Pb(N3)2}} [[Lead(II) bromide]] – Bróimíd luaidhe(II) – {{chem2|PbBr2}} [[Lead(II) carbonate]] – Carbónáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(CO3)}} [[Lead(II) chloride]] – Clóiríd luaidhe(II) – {{chem2|PbCl2}} [[Lead(II) fluoride]] – Fluairíd luaidhe(II) – {{chem2|PbF2}} [[Lead(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd luaidhe(II) – {{chem2|Pb(OH)2}} [[Lead(II) iodide]] – Iaidíd luaidhe(II) – {{chem2|PbI2}} [[Lead(II) nitrate]] – Níotráit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(NO3)2}} [[Lead(II) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(II) – PbO [[Lead(II) phosphate]] – Fosfáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb3(PO4)2}} [[Lead(II) sulfate]] – Suilfáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(SO4)}} [[Lead(II) selenide]] – Seiléiníd luaidhe(II) – PbSe [[Lead(II) sulfide]] – Suilfíd luaidhe(II) – PbS [[Lead(II) telluride]] – Teallúiríd luaidhe(II) – PbTe [[Lead(II) thiocyanate]] – Tiicianáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(CNS)2}} [[Lead(II,IV) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(II,IV) – {{chem2|Pb3O4}} [[Lead(IV) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(IV) – {{chem2|PbO2}} [[Lead(IV) sulfide]] – Suilfíd luaidhe(IV) – {{chem2|PbS2}} [[Lead hydrogen arsenate]] – Arsanaít hidrigine luaidhe – {{chem2|PbHAsO4}} [[Lead styphnate]] – Stiifneáit luaidhe – {{chem2|C6HN3O8Pb}} [[Lead tetrachloride]] – Teitreachlóiríd luaidhe – {{chem2|PbCl4}} [[Lead tetrafluoride]] – Teitreafluairíd luaidhe – {{chem2|PbF4}} [[Lead tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd luaidhe – {{chem2|Pb3O4}} [[Lead titanate]] – Tiotanáit luaidhe – {{chem2|PbTiO3}} [[Lead zirconate titanate]] – Tiotanáit siarcónáite luaidhe – {{chem2|Pb[Ti_{''x''}Zr_{1–''x''}]O3}} [[Plumbane]] – Pluambán – {{chem2|PbH4}} === [[Lithium|Li]] (Litiam) === [[Lithium tetrachloroaluminate]] – Teitreachlóiríalúmanaít litiam – {{chem2|LiAlCl4}} [[Lithium aluminium hydride]] – Hiodríd alúmanaim litiam – {{chem2|LiAlH4}} [[Lithium bromide]] – Bróimíd litiam – LiBr [[Lithium borohydride]] – Bóróhiodríd litiam – {{chem2|LiBH4}} [[Lithium carbonate]] – Carbónáit litiam – {{chem2|Li2CO3}} [[Lithium chloride]] – Clóiríd litiam – LiCl [[Lithium hypochlorite]] – Hipeaclóirít litiam – LiClO [[Lithium chlorate]] – Clóráit litiam – {{chem2|LiClO3}} [[Lithium perchlorate]] – Sárchlóráit litiam – {{chem2|LiClO4}} [[Lithium cobalt oxide]] – Ocsaíd cobailt litiam – {{chem2|LiCoO2}} [[Lithium oxide]] – Ocsaíd litiam – {{chem2|Li2O}} [[Lithium peroxide]] – Sárocsaíd litiam – {{chem2|Li2O2}} [[Lithium hydride]] – Hiodríd litiam – LiH [[Lithium hydroxide]] – Hiodrocsaíd litiam – LiOH [[Lithium hydrosulfide]] – Hiodrosuilfíd litiam – LiHS [[Lithium hypofluorite]] – Hipeafluairít litiam – LiOF [[Lithium iodide]] – Iaidíd litiam – LiI [[Lithium iron phosphate]] – Fosfáit iarainn litiam – {{chem2|FeLiO4P}} [[Lithium nitrate]] – Níotráit litiam – {{chem2|LiNO3}} [[Lithium sulfide]] – Suilfíd litiam – {{chem2|Li2S}} [[Lithium sulfite]] – Suilfít litiam – {{chem2|Li2SO3}} [[Lithium sulfate]] – Suilfáit litiam – {{chem2|Li2SO4}} [[Lithium superoxide]] – Sár-ocsaíd litiam – {{chem2|LiO2}} [[Lithium hexafluorophosphate]] – Heicseafluairífosfáit litiam – {{chem2|LiPF6}} == M == === [[Magnesium|Mg]] (Maignéisiam) === [[Magnesium antimonide]] – Antamóníd maignéisiam – MgSb [[Magnesium bromide]] – Bróimíd maignéisiam – {{chem2|MgBr2}} [[Magnesium carbonate]] – Carbónáit maignéisiam – {{chem2|MgCO3}} [[Magnesium chloride]] – Clóiríd maignéisiam – {{chem2|MgCl2}} [[Magnesium citrate]] – Siotráit maignéisiam – {{chem2|C6H6MgO7}} [[Magnesium oxide]] – Ocsaíd maignéisiam – MgO [[Magnesium perchlorate]] – Sárchlóráit maignéisiam – {{chem2|Mg(ClO4)2}} [[Magnesium phosphate]] – Fosfáit maignéisiam – {{chem2|Mg3(PO4)2}} [[Magnesium sulfate]] – Suilfáit maignéisiam – {{chem2|MgSO4}} [[Magnesium bicarbonate]] – Dé-charbónáit maignéisiam – {{chem2|Mg(HCO3)2}} [[Magnesium boride]] – Bóiríd maignéisiam – {{chem2|MgB6}} [[Magnesium carbide]] – Cairbíd maignéisiam – {{chem2|MgC2}} [[Magnesium cyanamide]] – Ciainaimíd maignéisiam – {{chem2|MgCN2}} [[Magnesium fluoride]] – Fluairíd maignéisiam – {{chem2|MgF2}} [[Magnesium fluorophosphate]] – Fluairífosfáit maignéisiam – {{chem2|MgPO3F}} [[Magnesium gluconate]] – Glúcónáit maignéisiam – {{chem2|Mg(HOCH2(CHOH)4CO2)2}} [[Magnesium hydride]] – Hiodríd maignéisiam – {{chem2|MgH2}} [[Dimagnesium phosphate]] – Dé-maignéisiam fosfáit – {{chem2|MgHPO4}} [[Magnesium hydroxide]] – Hiodrocsaíd maignéisiam – {{chem2|Mg(OH)2}} [[Magnesium hypochlorite]] – Hipeaclóirít maignéisiam – {{chem2|Mg(OCl)2}} [[Magnesium iodide]] – Iaidíd maignéisiam – {{chem2|MgI2}} [[Magnesium molybdate]] – Molabdáit maignéisiam – {{chem2|MgMoO4}} [[Magnesium nitrate]] – Níotráit maignéisiam – {{chem2|Mg(NO3)2}} [[Magnesium oxalate]] – Ocsaláit maignéisiam – {{chem2|MgC2O4}} [[Magnesium peroxide]] – Sárocsaíd maignéisiam – {{chem2|MgO2}} [[Magnesium silicate]] – Sileacáit maignéisiam – {{chem2|MgSiO3}} [[Magnesium sulfide]] – Suilfíd maignéisiam – MgS [[Magnesium titanate]] – Tiotanáit maignéisiam – {{chem2|MgTiO3}} [[Magnesium tungstate]] – Tungstat maignéisiam – {{chem2|MgWO4}} [[Magnesium zirconate]] – Siarcónáit maignéisiam – {{chem2|MgZrO3}} === [[Manganese|Mn]] (Mangainéis) === [[Manganese(II) bromide]] – Bróimíd mangainéise(II) – {{chem2|MnBr2}} [[Manganese(II) chloride]] – Clóiríd mangainéise(II) – {{chem2|MnCl2}} [[Manganese(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd mangainéise(II) – {{chem2|Mn(OH)2}} [[Manganese(II) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(II) – MnO [[Manganese(II) phosphate]] – Fosfáit mangainéise(II) – {{chem2|Mn3(PO4)2}} [[Manganese(II) sulfate]] – Suilfáit mangainéise(II) – {{chem2|MnSO4}} [[Manganese(II) sulfate monohydrate]] – Mónaihiodráit suilfáite mangainéise(II) – {{chem2|MnSO4*H2O}} [[Manganese(III) chloride]] – Clóiríd mangainéise(III) – {{chem2|MnCl3}} [[Manganese(III) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(III) – {{chem2|Mn2O3}} [[Manganese(IV) fluoride]] – Fluairíd mangainéise(IV) – {{chem2|MnF4}} [[Manganese(IV) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(IV) – {{chem2|MnO2}} [[Manganese(II,III) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(II,III) – {{chem2|Mn3O4}} [[Manganese dioxide]] – Dé-ocsaíd mhangainéise – {{chem2|MnO2}} [[Manganese heptoxide]] – Heiptea-ocsaíd mhangainéise – {{chem2|Mn2O7}} === [[Mercury (element)|Hg]] (Mearcair) === [[Mercury(I) chloride]] – Clóiríd mearcair(I) – {{chem2|Hg2Cl2}} [[Mercury(I) sulfate]] – Suilfáit mearcair(I) – {{chem2|Hg2SO4}} [[Mercury(II) chloride]] – Clóiríd mearcair(II) – {{chem2|HgCl2}} [[Mercury(II) hydride]] – Hiodríd mearcair(II) – {{chem2|HgH2}} [[Mercury selenide|Mercury(II) selenide]] – Seiléiníd mearcair(II) – HgSe [[Mercury(II) sulfate]] – Suilfáit mearcair(II) – {{chem2|HgSO4}} [[Mercury(II) sulfide]] – Suilfíd mearcair(II) – HgS [[Mercury telluride|Mercury(II) telluride]] – Teallúiríd mearcair(II) – HgTe [[Mercury(II) thiocyanate]] – Tiicianáit mearcair(II) – {{chem2|Hg(SCN)2}} [[Mercury(IV) fluoride]] – Fluairíd mearcair(IV) – {{chem2|HgF4}} [[Mercury fulminate]] – Fulmaináit mearcair – {{chem2|Hg(ONC)2}} === [[Molybdenum|Mo]] (Molabdaim) === [[Molybdenum(II) bromide]] – Bróimíd molabdaim(II) – {{chem2|MoBr2}} [[Molybdenum(II) chloride]] – Clóiríd molabdaim(II) – {{chem2|Mo6Cl12}} [[Molybdenum(III) bromide]] – Bróimíd molabdaim(III) – {{chem2|MoBr3}} [[Molybdenum(III) chloride]] – Clóiríd molabdaim(III) – {{chem2|MoCl3}} [[Molybdenum(IV) carbide]] – Cairbíd molabdaim(IV) – MoC [[Molybdenum(IV) chloride]] – Clóiríd molabdaim(IV) – {{chem2|MoCl4}} [[Molybdenum(IV) fluoride]] – Fluairíd molabdaim(IV) – {{chem2|MoF4}} [[Molybdenum(V) chloride]] – Clóiríd molabdaim(V) – {{chem2|Mo2Cl10}} [[Molybdenum(V) fluoride]] – Fluairíd molabdaim(V) – {{chem2|MoF5}} [[Molybdenum diselenide]] – Déiseiléiníd molabdaim – {{chem2|MoSe2}} [[Molybdenum disulfide]] – Déisuilfíd molabdaim – {{chem2|MoS2}} [[Molybdenum hexacarbonyl]] – Heicseacarbóinil molabdaim – {{chem2|Mo(CO)6}} [[Molybdenum hexafluoride]] – Heicseafluairíd molabdaim – {{chem2|MoF6}} [[Molybdenum tetrachloride]] – Teitreachlóiríd molabdaim – {{chem2|MoCl4}} [[Molybdenum trioxide]] – Trí-ocsaíd molabdaim – {{chem2|MoO3}} [[Molybdic acid]] – Aigéad molabdach – {{chem2|H2MoO4}} == N == === [[Neodymium|Nd]] (Niaidimiam) === [[Neodymium acetate]] – Aicéatáit niaidimiam – {{chem2|Nd(CH3COO)3}} [[Neodymium arsenate|Neodymium(III) arsenate]] – Arsanaít niaidimiam(III) – NdAsO4 [[Neodymium(II) chloride]] – Clóiríd niaidimiam(II) – {{chem2|NdCl2}} [[Neodymium(III) chloride]] – Clóiríd niaidimiam(III) – {{chem2|NdCl3}} [[NdFeB|Neodymium magnet]] – Maighnéad niaidimiam – {{chem2|Nd2Fe14B}} [[Neodymium(II) bromide]] – Bróimíd niaidimiam(II) – {{chem2|NdBr2}} [[Neodymium(III) bromide]] – Bróimíd niaidimiam(III) – {{chem2|NdBr3}} [[Neodymium(III) fluoride]] – Fluairíd niaidimiam(III) – {{chem2|NdF3}} [[Neodymium(III) hydride]] – Hiodríd niaidimiam(III) – {{chem2|NdH3}} [[Neodymium(II) iodide]] – Iaidíd niaidimiam(II) – {{chem2|NdI2}} [[Neodymium(III) iodide]] – Iaidíd niaidimiam(III) – {{chem2|NdI3}} [[Neodymium molybdate]] – Molabdáit niaidimiam – {{chem2|Nd2(MoO4)3}} [[Neodymium perrhenate]] – Sár-réanáit niaidimiam – {{chem2|Nd(ReO4)3}} [[Neodymium(III) sulfide]] – Suilfíd niaidimiam(III) – {{chem2|Nd2S3}} [[Neodymium tantalate]] – Tantaláit niaidimiam – {{chem2|NdTaO4}} [[Neodymium(III) vanadate]] – Vanaidáit niaidimiam(III) – {{chem2|NdVO4}} === [[Neptunium|Np]] (Neiptiúiniam) === [[Neptunium(III) fluoride]] – Fluairíd neiptiúiniam(III) – {{chem2|NpF3}} [[Neptunium(IV) fluoride]] – Fluairíd neiptiúiniam(IV) – {{chem2|NpF4}} [[Neptunium(IV) oxide]] – Ocsaíd neiptiúiniam(IV) – {{chem2|NpO2}} [[Neptunium(VI) fluoride]] – Fluairíd neiptiúiniam(VI) – {{chem2|NpF6}} === [[Nickel|Ni]] (Nicil) === [[Nickel(II) carbonate]] – Carbónáit nicil(II) – {{chem2|NiCO3}} [[Nickel(II) chloride]] – Clóiríd nicil(II) – {{chem2|NiCl2}} [[Nickel(II) fluoride]] – Fluairíd nicil(II) – {{chem2|NiF2}} [[Nickel(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd nicil(II) – {{chem2|Ni(OH)2}} [[Nickel(II) nitrate]] – Níotráit nicil(II) – {{chem2|Ni(NO3)2}} [[Nickel(II) oxide]] – Ocsaíd nicil(II) – NiO [[Nickel(II) sulfamate]] – Suilfamáit nicil(II) – {{chem2|Ni(SO3NH2)2}} [[Nickel(II) sulfide]] – Suilfíd nicil(II) – NiS === [[Niobium|Nb]] (Niaibiam) === [[Niobium(IV) fluoride]] – Fluairíd niaibiam(IV) – {{chem2|NbF4}} [[Niobium(V) fluoride]] – Fluairíd niaibiam(V) – {{chem2|NbF5}} [[Niobium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd niaibiam – {{chem2|NbOCl3}} [[Niobium pentachloride]] – Peinteaclóiríd niaibiam – {{chem2|NbCl5}} === [[Nitrogen|N]] (Nítrigin) === [[Dinitrogen pentoxide]] – Peintea-ocsaíd dénítrigine – {{chem2|N2O5}} [[Dinitrogen tetrafluoride]] – Teitreafluairíd dénítrigine – {{chem2|N2F4}} [[Dinitrogen tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd dénítrigine – {{chem2|N2O4}} [[Dinitrogen trioxide]] – Trí-ocsaíd dénítrigine – {{chem2|N2O3}} [[Nitric acid]] – Aigéad nítreach – {{chem2|HNO3}} [[Nitrous acid]] – Aigéad níotrach – {{chem2|HNO2}} [[Nitrogen dioxide]] – Dé-ocsaíd nítrigine – {{chem2|NO2}} [[Nitrogen monoxide]] – Mónaocsaíd nítrigine – NO [[Nitrous oxide]] – Ocsaíd níotrach – {{chem2|N2O}} [[Nitrogen pentafluoride]] – Peinteafluairíd nítrigine – {{chem2|NF5}} [[Nitrogen triiodide]] – Trí-iaidíd nítrigine – {{chem2|NI3}} [[Thiazyl fluoride]] – Fluairíd tiaise – {{chem2|NSF}} === NO (Níotraisil) === [[Nitrosonium octafluoroxenate(VI)]] – Ochtfluairíxeanáit níotróisiam – {{chem2|(NO)2XeF8}} [[Nitrosonium tetrafluoroborate]] – Teitreafluairíbóráit níotróisiam – {{chem2|NOBF4}} [[Nitrosylsulfuric acid]] – Aigéad níotraisilsulfarach – {{chem2|NOHSO4}} == O == === [[Osmium|Os]] (Oismiam) === [[Osmium hexafluoride]] – Heicseafluairíd oismiam – {{chem2|OsF6}} [[Osmium tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd oismiam – {{chem2|OsO4}} [[Osmium trioxide]] – Trí-ocsaíd oismiam – {{chem2|OsO3}} === [[Oxygen|O]] (Ocsaigin) === [[Tributyltin]] – Trí-bhúitiltin – {{chem2|C24H54OSn2}} [[Oxygen difluoride]] – Défluairíd ocsaigine – {{chem2|OF2}} [[Ozone]] – Ózón – {{chem2|O3}} [[Aluminium oxide]] – Ocsaíd alúmanaim – {{chem2|Al2O3}} [[Americium(II) oxide]] – Ocsaíd aimeiriciam(II) – AmO [[Americium(IV) oxide]] – Ocsaíd aimeiriciam(IV) – {{chem2|AmO2}} [[Antimony trioxide]] – Trí-ocsaíd antamóin – {{chem2|Sb2O3}} [[Antimony(V) oxide]] – Ocsaíd antamóin(V) – {{chem2|Sb2O5}} [[Arsenic trioxide]] – Trí-ocsaíd arsaenach – {{chem2|As2O3}} [[Arsenic(V) oxide]] – Ocsaíd arsaenach(V) – {{chem2|As2O5}} [[Barium oxide]] – Ocsaíd bairiam – BaO [[Beryllium oxide]] – Ocsaíd beirilliam – BeO [[Bismuth(III) oxide]] – Ocsaíd biosmait(III) – {{chem2|Bi2O3}} [[Bismuth oxychloride]] – Ocsaiclóiríd biosmait – BiOCl [[Boron trioxide]] – Trí-ocsaíd bóróin – {{chem2|B2O3}} [[Bromine monoxide]] – Mónaocsaíd bróimín – {{chem2|Br2O}} [[Carbon dioxide]] – Dé-ocsaíd charbóin – {{chem2|CO2}} [[Carbon monoxide]] – Mónaocsaíd charbóin – CO [[Cerium(IV) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(IV) – {{chem2|CeO2}} [[Chlorine dioxide]] – Dé-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO2}} [[Chlorine trioxide]] – Trí-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO3}} [[Dichlorine heptaoxide]] – Heiptea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O7}} [[Dichlorine monoxide]] – Mónaocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O}} [[Chromium(III) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(III) – {{chem2|Cr2O3}} [[Chromium(IV) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(IV) – {{chem2|CrO2}} [[Chromium(VI) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(VI) – {{chem2|CrO3}} [[Cobalt(II) oxide]] – Ocsaíd cobailt(II) – CoO [[Copper(I) oxide]] – Ocsaíd copair(I) – {{chem2|Cu2O}} [[Copper(II) oxide]] – Ocsaíd copair(II) – CuO [[Curium(III) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(III) – {{chem2|Cm2O3}} [[Curium(IV) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(IV) – {{chem2|CmO2}} [[Dysprosium(III) oxide]] – Ocsaíd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2O3}} [[Erbium(III) oxide]] – Ocsaíd eirbiam(III) – {{chem2|Er2O3}} [[Europium(III) oxide]] – Ocsaíd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2O3}} [[Oxygen difluoride]] – Défluairíd ocsaigine – {{chem2|OF2}} [[Dioxygen difluoride]] – Défluairíd dé-ocsaigine – {{chem2|O2F2}} [[Francium oxide]] – Ocsaíd frainciam – {{chem2|Fr2O}} [[Gadolinium(III) oxide]] – Ocsaíd gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2O3}} [[Gallium(III) oxide]] – Ocsaíd gailliam(III) – {{chem2|Ga2O3}} [[Germanium dioxide]] – Dé-ocsaíd ghearmáiniam – {{chem2|GeO2}} [[Gold(III) oxide]] – Ocsaíd óir(III) – {{chem2|Au2O3}} [[Hafnium dioxide]] – Dé-ocsaíd haifniam – {{chem2|HfO2}} [[Holmium(III) oxide]] – Ocsaíd hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2O3}} [[Indium(I) oxide]] – Ocsaíd indiam(I) – {{chem2|In2O}} [[Indium(III) oxide]] – Ocsaíd indiam(III) – {{chem2|In2O3}} [[Iodine pentoxide]] – Peintea-ocsaíd iaidín – {{chem2|I2O5}} [[Iridium(IV) oxide]] – Ocsaíd iridiam(IV) – {{chem2|IrO2}} [[Iron(II) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II) – FeO [[Iron(II,III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II,III) – {{chem2|Fe3O4}} [[Iron(III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(III) – {{chem2|Fe2O3}} [[Lanthanum(III) oxide]] – Ocsaíd lantainim(III) – {{chem2|La2O3}} [[Lead(II) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(II) – PbO [[Lead dioxide]] – Dé-ocsaíd luaidhe – {{chem2|PbO2}} [[Lithium oxide]] – Ocsaíd litiam – {{chem2|Li2O}} [[Magnesium oxide]] – Ocsaíd maignéisiam – MgO [[Potassium oxide]] – Ocsaíd potaisiam – {{chem2|K2O}} [[Rubidium oxide]] – Ocsaíd rubaidiam – {{chem2|Rb2O}} [[Sodium oxide]] – Ocsaíd sóidiam – {{chem2|Na2O}} [[Strontium oxide]] – Ocsaíd strointiam – SrO [[Tellurium dioxide]] – Dé-ocsaíd teallúiriam – {{chem2|TeO2}} [[Uranium(IV) oxide]] – Ocsaíd úráiniam(IV) – {{chem2|UO2}} (only simple oxides, oxyhalides, and related compounds, not hydroxides, carbonates, acids, or other compounds listed elsewhere) == P == === [[Palladium|Pd]] (Pailéidiam) === [[Palladium(II) chloride]] – Clóiríd pailéidiam(II) – {{chem2|PdCl2}} [[Palladium(II) nitrate]] – Níotráit pailéidiam(II) – {{chem2|Pd(NO3)2}} [[Palladium(II,IV) fluoride]] – Fluairíd pailéidiam(II,IV) – {{chem2|PdF3}} [[Palladium sulfate]] – Suilfáit pailéidiam – {{chem2|PdSO4}} [[Palladium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd pailéidiam – {{chem2|PdF4}} === [[Phosphorus|P]] (Fosfar) === [[Diphosphorus tetrachloride]] – Teitreachlóiríd défosfair – {{chem2|P2Cl4}} [[Diphosphorus tetrafluoride]] – Teitreafluairíd défosfair – {{chem2|P2F4}} [[Diphosphorus tetraiodide]] – Teitreaiaidíd défosfair – {{chem2|P2I4}} [[Hexachlorophosphazene]] – Heicseaclóirífosfaisín – {{chem2|(NPCl2)3}} [[Phosphine]] – Fosfín – {{chem2|PH3}} [[Phosphomolybdic acid]] – Aigéad fosfamolabdach – {{chem2|H3PMo12O40}} [[Phosphoric acid]] – Aigéad fosfarach – {{chem2|H3PO4}} [[Phosphorous acid]] – Aigéad fosfarúil – {{chem2|H3PO3}} [[Phosphoryl nitride]] – Nítríd fosfairile – {{chem2|OPN}} [[Phosphorus pentabromide]] – Peinteabróimíd fosfair – {{chem2|PBr5}} [[Phosphorus pentafluoride]] – Peinteafluairíd fosfair – {{chem2|PF5}} [[Phosphorus pentasulfide]] – Peinteashuilfíd fosfair – {{chem2|P4S10}} [[Phosphorus pentoxide]] – Peintea-ocsaíd fosfair – {{chem2|P2O5}} [[Phosphorus sesquisulfide]] – Seisciuilfíd fosfair – {{chem2|P4S3}} [[Phosphorus tribromide]] – Trí-bhróimíd fosfair – {{chem2|PBr3}} [[Phosphorus trichloride]] – Trí-chlóiríd fosfair – {{chem2|PCl3}} [[Phosphorus trifluoride]] – Trí-fluairíd fosfair – {{chem2|PF3}} [[Phosphorus triiodide]] – Trí-iaidíd fosfair – {{chem2|PI3}} [[Phosphotungstic acid]] – Aigéad fosfatungstach – {{chem2|H3PW12O40}} [[Poly(dichlorophosphazene)]] – Pola(déchlóirífosfaisín) – {{chem2|(NPCl2)_{''n''}}} === [[Platinum|Pt]] (Platanam) === [[Platinum(II) chloride]] – Clóiríd platanaim(II) – {{chem2|PtCl2}} [[Platinum(IV) chloride]] – Clóiríd platanaim(IV) – {{chem2|PtCl4}} [[Platinum hexafluoride]] – Heicseafluairíd platanaim – {{chem2|PtF6}} [[Platinum pentafluoride]] – Peinteafluairíd platanaim – {{chem2|PtF5}} [[Platinum tetrafluoride]] – Teitreafluairíd platanaim – {{chem2|PtF4}} === [[Plutonium|Pu]] (Plútóiniam) === [[Plutonium(III) bromide]] – Bróimíd plútóiniam(III) – {{chem2|PuBr3}} [[Plutonium(III) chloride]] – Clóiríd plútóiniam(III) – {{chem2|PuCl3}} [[Plutonium(III) fluoride]] – Fluairíd plútóiniam(III) – {{chem2|PuF3}} [[Plutonium(III) iodide]] – Iaidíd plútóiniam(III) – {{chem2|PuI3}} [[Plutonium dihydride]] – Déhiodríd plútóiniam – {{chem2|PuH_{2+''x''}}} [[Plutonium dioxide]] – Dé-ocsaíd plútóiniam – {{chem2|PuO2}} [[Plutonium hexafluoride]] – Heicseafluairíd plútóiniam – {{chem2|PuF6}} [[Plutonium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd plútóiniam – {{chem2|PuF4}} [[Plutonium trihydride]] – Trí-hiodríd plútóiniam – {{chem2|PuH3}} === [[Polonium|Po]] (Polóiniam) === [[Polonium hexafluoride]] – Heicseafluairíd polóiniam – {{chem2|PoF6}} [[Polonium monoxide]] – Mónaocsaíd polóiniam – PoO [[Polonium dioxide]] – Dé-ocsaíd polóiniam – {{chem2|PoO2}} [[Polonium trioxide]] – Trí-ocsaíd polóiniam – {{chem2|PoO3}} === [[Positronium|Ps]] (Posatróiniam) === [[Di-positronium]] – Dé-posatróiniam – {{chem2|Ps2}} [[Positronium hydride]] – Hiodríd posatróiniam – PsH === [[Potassium|K]] (Potaisiam) === [[Potash Alum]] – Alúm potaise – {{chem2|K2SO4Al2(SO4)324H2O}} [[Potassium alum]] – Alúm potaisiam – {{chem2|AlK(SO4)2}} [[Potassium aluminium fluoride]] – Fluairíd alúmanaim agus potaisiam – {{chem2|KAlF4}} [[Potassium amide]] – Aimíd potaisiam – {{chem2|KNH2}} [[Potassium argentocyanide]] – Airgeadciainíd potaisiam – {{chem2|KAg(CN)2}} [[Potassium arsenite]] – Arsainít potaisiam – {{chem2|KAsO2}} [[Potassium azide]] – Aisíd potaisiam – {{chem2|KN3}} [[Potassium borate]] – Bóráit potaisiam – {{chem2|K2B4O7*4H2O}} [[Potassium bromide]] – Bróimíd potaisiam – KBr [[Potassium bicarbonate]] – Dé-charbónáit potaisiam – {{chem2|KHCO3}} [[Potassium bifluoride]] – Dé-fluairíd potaisiam – {{chem2|KHF2}} [[Potassium bisulfite]] – Dé-shuilfít potaisiam – {{chem2|KHSO3}} [[Potassium carbonate]] – Carbónáit potaisiam – {{chem2|K2CO3}} [[Potassium calcium chloride]] – Clóiríd potaisiam cailciam – {{chem2|KCaCl3}} [[Potassium chlorate]] – Clóráit potaisiam – {{chem2|KClO3}} [[Potassium chloride]] – Clóiríd potaisiam – KCl [[Potassium chlorite]] – Clóirít potaisiam – {{chem2|KClO2}} [[Potassium chromate]] – Crómáit potaisiam – {{chem2|K2CrO4}} [[Potassium cyanide]] – Ciainíd potaisiam – KCN [[Potassium dichromate]] – Dé-chrómáit potaisiam – {{chem2|K2Cr2O7}} [[Potassium dithionite]] – Déithianít potaisiam – {{chem2|K2S2O4}} [[Potassium ferrate]] – Fearráit potaisiam – {{chem2|K2FeO4}} [[Potassium ferrioxalate]] – Fearrócsaláit potaisiam – {{chem2|K3[Fe(C2O4)3]}} [[Potassium ferricyanide]] – Fearriciainíd potaisiam – {{chem2|K3[Fe(CN)6]}} [[Potassium ferrocyanide]] – Fearróiciainíd potaisiam – {{chem2|K4[Fe(CN)6]}} [[Potassium heptafluorotantalate]] – Heipteafluairítantaláit potaisiam – {{chem2|K2[TaF7]}} [[Potassium hexafluorophosphate]] – Heicseafluairífosfáit potaisiam – {{chem2|KPF6}} [[Potassium hydrogen carbonate]] – Hiodrigincharbónáit potaisiam – {{chem2|KHCO3}} [[Potassium hydrogen fluoride]] – Hiodriginfluairíd potaisiam – {{chem2|KHF2}} [[Potassium hydroxide|Potassium hydroxide/caustic potash]] – Hiodrocsaíd potaisiam / potaise loiscneach – KOH [[Potassium iodide]] – Iaidíd potaisiam – KI [[Potassium iodate]] – Iaidáit potaisiam – {{chem2|KIO3}} [[Potassium manganate]] – Mangaináit potaisiam – {{chem2|K2MnO4}} [[Potassium monopersulfate]] – Mónaisárshuilfáit potaisiam – {{chem2|K2SO4KHSO42KHSO5}} [[Potassium nitrate]] – Níotráit potaisiam – {{chem2|KNO3}} [[Potassium perbromate]] – Sárbhrómáit potaisiam – {{chem2|KBrO4}} [[Potassium perchlorate]] – Sárchlóráit potaisiam – {{chem2|KClO4}} [[Potassium periodate]] – Sáriaidáit potaisiam – {{chem2|KIO4}} [[Potassium permanganate]] – Sár-mhangaináit potaisiam – {{chem2|KMnO4}} [[Potassium sodium tartrate]] – Tartráit potaisiam sóidiam – {{chem2|KNaC4H4O6}} [[Potassium sulfate]] – Suilfáit potaisiam – {{chem2|K2SO4}} [[Potassium sulfite]] – Suilfít potaisiam – {{chem2|K2SO3}} [[Potassium sulfide]] – Suilfíd potaisiam – {{chem2|K2S}} [[Potassium tartrate]] – Tartráit potaisiam – {{chem2|K2C4H4O6}} [[Potassium tetrachloroiodate(III)]] – Teitreachlóiriaidáit potaisiam(III) – KICl₄ [[Potassium tetraiodomercurate(II)]] – Teitreaiaidímearcúráit potaisiam(II) – {{chem2|K2HgI4}} [[Potassium thiocyanate]] – Tiicianáit potaisiam – KSCN [[Potassium titanyl phosphate]] – Fosfáit tiotainile potaisiam – {{chem2|KTiOPO4}} [[Potassium vanadate]] – Vanaidáit potaisiam – {{chem2|KVO3}} [[Tripotassium phosphate]] – Trí-photaisiam fosfáit – {{chem2|K3PO4}} === [[Praseodymium|Pr]] (Praiséidimiam) === [[Praseodymium(III) chloride]] – Clóiríd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrCl3}} [[Praseodymium(III) sulfate]] – Suilfáit praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2(SO4)3}} [[Praseodymium(III) bromide]] – Bróimíd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrBr3}} [[Praseodymium(III) carbonate]] – Carbónáit praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2(CO3)3}} [[Praseodymium(III) fluoride]] – Fluairíd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrF3}} [[Praseodymium(III) iodide]] – Iaidíd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrI3}} [[Praseodymium(III) nitrate]] – Níotráit praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr(NO3)3}} [[Praseodymium(III) oxide]] – Ocsaíd praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2O3}} [[Praseodymium(III) phosphate]] – Fosfáit praiséidimiam(III) – {{chem2|PrPO4}} [[Praseodymium(III) sulfide]] – Suilfíd praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2S3}} === [[Promethium|Pm]] (Próiméitiam) === [[Promethium(III) chloride]] – Clóiríd próiméitiam(III) – {{chem2|PmCl3}} [[Promethium(III) oxide]] – Ocsaíd próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2O3}} [[Promethium(III) bromide]] – Bróimíd próiméitiam(III) – {{chem2|PmBr3}} [[Promethium(III) carbonate]] – Carbónáit próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2(CO3)3}} [[Promethium(III) fluoride]] – Fluairíd próiméitiam(III) – {{chem2|PmF3}} [[Promethium(III) iodide]] – Iaidíd próiméitiam(III) – {{chem2|PmI3}} [[Promethium(III) nitrate]] – Níotráit próiméitiam(III) – {{chem2|Pm(NO3)3}} [[Promethium(III) phosphate]] – Fosfáit próiméitiam(III) – {{chem2|PmPO4}} [[Promethium(III) sulfate]] – Suilfáit próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2(SO4)3}} [[Promethium(III) sulfide]] – Suilfíd próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2S3}} == R == === [[Radium|Ra]] (Raidiam) === [[Radium bromide]] – Bróimíd raidiam – {{chem2|RaBr2}} [[Radium carbonate]] – Carbónáit raidiam – {{chem2|RaCO3}} [[Radium chloride]] – Clóiríd raidiam – {{chem2|RaCl2}} [[Radium fluoride]] – Fluairíd raidiam – {{chem2|RaF2}} === [[Radon|Rn]] (Radón) === [[Radon difluoride]] – Défluairíd radóin – {{chem2|RnF2}} === [[Rhenium|Re]] (Réiniam) === [[Rhenium(IV) oxide]] – Ocsaíd réiniam(IV) – {{chem2|ReO2}} [[Rhenium(VII) oxide]] – Ocsaíd réiniam(VII) – {{chem2|Re2O7}} [[Rhenium heptafluoride]] – Heipteafluairíd réiniam – {{chem2|ReF7}} [[Rhenium hexafluoride]] – Heicseafluairíd réiniam – {{chem2|ReF6}} === [[Rhodium|Rh]] (Róidiam) === [[Rhodium hexafluoride]] – Heicseafluairíd róidiam – {{chem2|RhF6}} [[Rhodium pentafluoride]] – Peinteafluairíd róidiam – {{chem2|Rh4F20}} [[Rhodium(III) chloride]] – Clóiríd róidiam(III) – {{chem2|RhCl3}} [[Rhodium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd róidiam(III) – {{chem2|Rh(OH)3}} [[Rhodium(III) iodide]] – Iaidíd róidiam(III) – {{chem2|RhI3}} [[Rhodium(III) nitrate]] – Níotráit róidiam(III) – {{chem2|Rh(NO3)3}} [[Rhodium(III) oxide]] – Ocsaíd róidiam(III) – {{chem2|Rh2O3}} [[Rhodium(III) sulfate]] – Suilfáit róidiam(III) – {{chem2|Rh2(SO4)6}} [[Rhodium(III) sulfide]] – Suilfíd róidiam(III) – {{chem2|Rh2S3}} [[Rhodium(IV) fluoride]] – Fluairíd róidiam(IV) – {{chem2|RhF4}} [[Rhodium(IV) oxide]] – Ocsaíd róidiam(IV) – {{chem2|RhO2}} === [[Rubidium|Rb]] (Rubaidiam) === [[Rubidium azide]] – Aisíd rubaidiam – {{chem2|RbN3}} [[Rubidium bromide]] – Bróimíd rubaidiam – RbBr [[Rubidium chloride]] – Clóiríd rubaidiam – RbCl [[Rubidium fluoride]] – Fluairíd rubaidiam – RbF [[Rubidium hydrogen sulfate]] – Hiodriginsuilfáit rubaidiam – {{chem2|RbHSO4}} [[Rubidium hydroxide]] – Hiodrocsaíd rubaidiam – RbOH [[Rubidium iodide]] – Iaidíd rubaidiam – RbI [[Rubidium nitrate]] – Níotráit rubaidiam – {{chem2|RbNO3}} [[Rubidium oxide]] – Ocsaíd rubaidiam – {{chem2|Rb2O}} [[Rubidium telluride]] – Teallúiríd rubaidiam – {{chem2|Rb2Te}} [[Rubidium titanyl phosphate]] – Fosfáit tiotainile rubaidiam – {{chem2|RbTiOPO4}} === [[Ruthenium|Ru]] (Ruitéiniam) === [[Ruthenium hexafluoride]] – Heicseafluairíd ruitéiniam – {{chem2|RuF6}} [[Ruthenium pentafluoride]] – Peinteafluairíd ruitéiniam – {{chem2|RuF5}} [[Ruthenium tetroxide|Ruthenium(VIII) oxide]] – Teitrea-ocsaíd ruitéiniam (ocsaíd ruitéiniam(VIII)) – {{chem2|RuO4}} [[Ruthenium(III) chloride]] – Clóiríd ruitéiniam(III) – {{chem2|RuCl3}} [[Ruthenium(IV) oxide]] – Ocsaíd ruitéiniam(IV) – {{chem2|RuO2}} == S == === [[Samarium|Sm]] (Samairiam) === [[Samarium(II) iodide]] – Iaidíd samairiam(II) – {{chem2|SmI2}} [[Samarium(III) chloride]] – Clóiríd samairiam(III) – {{chem2|SmCl3}} [[Samarium(III) oxide]] – Ocsaíd samairiam(III) – {{chem2|Sm2O3}} [[Samarium(III) bromide]] – Bróimíd samairiam(III) – {{chem2|SmBr3}} [[Samarium(III) carbonate]] – Carbónáit samairiam(III) – {{chem2|Sm2(CO3)3}} [[Samarium(III) fluoride]] – Fluairíd samairiam(III) – {{chem2|SmF3}} [[Samarium(III) iodide]] – Iaidíd samairiam(III) – {{chem2|SmI3}} [[Samarium(III) nitrate]] – Níotráit samairiam(III) – {{chem2|Sm(NO3)3}} [[Samarium(III) phosphate]] – Fosfáit samairiam(III) – {{chem2|SmPO4}} [[Samarium(III) sulfate]] – Suilfáit samairiam(III) – {{chem2|Sm2(SO4)4}} [[Samarium(III) sulfide]] – Suilfíd samairiam(III) – {{chem2|Sm2S3}} === [[Scandium|Sc]] (Scaindiam) === [[Scandium(III) fluoride]] – Fluairíd scaindiam(III) – {{chem2|ScF3}} [[Scandium(III) nitrate]] – Níotráit scaindiam(III) – {{chem2|Sc(NO3)3}} [[Scandium(III) oxide]] – Ocsaíd scaindiam(III) – {{chem2|Sc2O3}} [[Scandium(III) triflate]] – Trí-fhlait scaindiam(III) – {{chem2|Sc(OSO2CF3)3}} === [[Seaborgium|Sg]] (Seabóirgiam) === [[Seaborgium hexacarbonyl]] – Heicseacarbóinil seabóirgiam – {{chem2|Sg(CO)6}} === [[Selenium|Se]] (Seiléiniam) === [[Selenic acid]] – Aigéad seiléanach – {{chem2|H2SeO4}} [[Selenious acid]] – Aigéad seiléiniúil – {{chem2|H2SeO3}} [[Selenium dibromide]] – Débhróimíd seiléiniam – {{chem2|SeBr2}} [[Selenium dioxide]] – Dé-ocsaíd seiléiniam – {{chem2|SeO2}} [[Selenium disulfide]] – Déishuilfíd seiléiniam – {{chem2|SeS2}} [[Selenium hexafluoride]] – Heicseafluairíd seiléiniam – {{chem2|SeF6}} [[Selenium hexasulfide]] – Heicseashuilfíd seiléiniam – {{chem2|Se2S6}} [[Selenium oxybromide]] – Ocsaibróimíd seiléiniam – {{chem2|SeOBr2}} [[Selenium oxydichloride]] – Ocsaidéchlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeOCl2}} [[Selenium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeCl4}} [[Selenium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd seiléiniam – {{chem2|SeF4}} [[Selenium trioxide]] – Trí-ocsaíd seiléiniam – {{chem2|SeO3}} [[Selenoyl fluoride]] – Fluairíd seiléinile – {{chem2|SeO2F2}} === [[Silicon|Si]] (Sileacan) === [[Disilane]] – Déshileán – {{chem2|Si2H6}} [[Silane]] – Sileán – {{chem2|SiH4}} [[Silica gel]] – Glóthach shilice – {{chem2|SiO2*''n''H2O}} [[Silicic acid]] – Aigéad sileacach – {{chem2|Si(OH)4}} [[Silicochloroform]], [[trichlorosilane]] – Sileaclóraform, trí-chlóirísileán – {{chem2|SiHCl3}} [[Silicofluoric acid]] – Aigéad sileacafluarach – {{chem2|H2SiF6}} [[Silicon boride]] – Bóiríd sileacain – {{chem2|SiB3}} [[Silicon carbide]] (carborundum) – Cairbíd sileacain (carbarandam) – SiC [[Silicon dioxide]] – Dé-ocsaíd sileacain – {{chem2|SiO2}} [[Silicon monoxide]] – Mónaocsaíd sileacain – SiO [[Silicon nitride]] – Nítríd sileacain – {{chem2|Si3N4}} [[Silicon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd sileacain – {{chem2|SiBr4}} [[Silicon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd sileacain – {{chem2|SiCl4}} [[Silicon tetrafluoride]] – Teitreafluairíd sileacain – {{chem2|SiF4}} [[Silicon tetraiodide]] – Teitreaiaidíd sileacain – {{chem2|SiI4}} [[Thortveitite]] – Tortveitít – {{chem2|(Sc,Y)2Si2O7}} === [[Silver|Ag]] (Airgead) === [[Silver(I) fluoride]] – Fluairíd airgid(I) – AgF [[Silver(II) fluoride]] – Fluairíd airgid(II) – {{chem2|AgF2}} [[Silver acetylide]] – Aicéitilíd airgid – {{chem2|Ag2C2}} [[Silver argentocyanide]] – Airgeadciainíd airgid – {{chem2|KAg(CN)2}} [[Silver azide]] – Aisíd airgid – {{chem2|AgN3}} [[Silver bromate]] – Brómáit airgid – {{chem2|AgBrO3}} [[Silver bromide]] – Bróimíd airgid – AgBr [[Silver chlorate]] – Clóráit airgid – {{chem2|AgClO3}} [[Silver chloride]] – Clóiríd airgid – AgCl [[Silver chromate]] – Crómáit airgid – {{chem2|Ag2CrO4}} [[Silver fluoroborate]] – Fluairíbóráit airgid – {{chem2|AgBF4}} [[Silver fulminate]] – Fulmaináit airgid – AgCNO [[Silver hydroxide]] – Hiodrocsaíd airgid – AgOH [[Silver iodide]] – Iaidíd airgid – AgI [[Silver nitrate]] – Níotráit airgid – {{chem2|AgNO3}} [[Silver nitride]] – Nítríd airgid – {{chem2|Ag3N}} [[Silver oxide]] – Ocsaíd airgid – {{chem2|Ag2O}} [[Silver perchlorate]] – Sárchlóráit airgid – {{chem2|AgClO4}} [[Silver permanganate]] – Sár-mhangaináit airgid – {{chem2|AgMnO4}} [[Silver phosphate]] – Fosfáit airgid – {{chem2|Ag3PO4}} [[Silver subfluoride]] – Fo-fluairíd airgid – {{chem2|Ag2F}} [[Silver sulfate]] – Suilfáit airgid – {{chem2|Ag2SO4}} [[Silver sulfide]] – Suilfíd airgid – {{chem2|Ag2S}} === [[Sodium|Na]] (Sóidiam) === [[Sodamide]] – Sóidaimíd – {{chem2|NaNH2}} [[Sodium aluminate]] – Alúmanaít sóidiam – {{chem2|NaAlO2}} [[Sodium arsenate]] – Arsanaít sóidiam – {{chem2|H24Na3AsO16}} [[Sodium azide]] – Aisíd sóidiam – {{chem2|NaN3}} [[Sodium bicarbonate]] – Dé-charbónáit sóidiam – {{chem2|NaHCO3}} [[Sodium biselenide]] – Dé-sheiléiníd sóidiam – NaSeH [[Sodium bisulfate]] – Dé-shuilfáit sóidiam – {{chem2|NaHSO4}} [[Sodium bisulfite]] – Dé-shuilfít sóidiam – {{chem2|NaHSO3}} [[Sodium borate]] – Bóráit sóidiam – {{chem2|Na2B4O7}} [[Sodium borohydride]] – Bóróhiodríd sóidiam – {{chem2|NaBH4}} [[Sodium bromate]] – Brómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO3}} [[Sodium bromide]] – Bróimíd sóidiam – NaBr [[Sodium bromite]] – Bróimít sóidiam – {{chem2|NaBrO2}} [[Sodium carbide]] – Cairbíd sóidiam – {{chem2|Na2C2}} [[Sodium carbonate]] – Carbónáit sóidiam – {{chem2|Na2CO3}} [[Sodium chlorate]] – Clóráit sóidiam – {{chem2|NaClO3}} [[Sodium chloride]] – Clóiríd sóidiam – NaCl [[Sodium chlorite]] – Clóirít sóidiam – {{chem2|NaClO2}} [[Sodium cobaltinitrite]] – Cobailtínítrít sóidiam – {{chem2|CoN6Na3O12}} [[Sodium copper tetrachloride]] – Teitreachlóiríd copair sóidiam – {{chem2|Na2CuCl4}} [[Sodium cyanate]] – Ciaináit sóidiam – NaCNO [[Sodium cyanide]] – Ciainíd sóidiam – NaCN [[Sodium dichromate]] – Dé-chrómáit sóidiam – {{chem2|Na2Cr2O7*2H2O}} [[Sodium dioxide]] – Dé-ocsaíd sóidiam – {{chem2|NaO2}} [[Sodium dithionite]] – Déithianít sóidiam – {{chem2|Na2S2O4}} [[Sodium ferrocyanide]] – Fearróiciainíd sóidiam – {{chem2|Na4[Fe(CN)6]}} [[Sodium fluoride]] – Fluairíd sóidiam – NaF [[Sodium fluorosilicate]] – Fluairísileacáit sóidiam – {{chem2|Na2[SiF6]}} [[Sodium formate]] – Formáit sóidiam – HCOONa [[Sodium hydride]] – Hiodríd sóidiam – NaH [[Sodium hydrogen carbonate]] – Hiodrigincharbónáit sóidiam – {{chem2|NaHCO3}} [[Sodium hydrosulfide]] – Hiodrosuilfíd sóidiam – NaSH [[Sodium hydroxide]] – Hiodrocsaíd sóidiam – NaOH [[Sodium hypobromite]] – Hipeabróimít sóidiam – NaOBr [[Sodium hypochlorite]] – Hipeaclóirít sóidiam – NaOCl [[Sodium hypoiodite]] – Hipeaiaidít sóidiam – NaOI [[Sodium hypophosphite]] – Hipeafosfít sóidiam – {{chem2|NaPO2H2}} [[Sodium iodate]] – Iaidáit sóidiam – {{chem2|NaIO3}} [[Sodium iodide]] – Iaidíd sóidiam – NaI [[Sodium manganate]] – Mangaináit sóidiam – {{chem2|Na2MnO4}} [[Sodium molybdate]] – Molabdáit sóidiam – {{chem2|Na2MoO4}} [[Sodium monofluorophosphate]] – Mónafluairífosfáit sóidiam – {{chem2|Na2PFO3}} [[Sodium nitrate]] – Níotráit sóidiam – {{chem2|NaNO3}} [[Sodium nitrite]] – Níotrít sóidiam – {{chem2|NaNO2}} [[Sodium nitroprusside]] – Níotraiprúisíd sóidiam – {{chem2|Na2[Fe(CN)5NO]*2H2O}} [[Sodium oxide]] – Ocsaíd sóidiam – {{chem2|Na2O}} [[Sodium perborate]] – Sárbhóráit sóidiam – {{chem2|NaBO3*H2O}} [[Sodium perbromate]] – Sárbhrómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO4}} [[Sodium percarbonate]] – Sárcharbónáit sóidiam – {{chem2|2Na2CO3*3H2O2}} [[Sodium perchlorate]] – Sárchlóráit sóidiam – {{chem2|NaClO4}} [[Sodium periodate]] – Sáriaidáit sóidiam – {{chem2|NaIO4}} [[Sodium permanganate]] – Sár-mhangaináit sóidiam – {{chem2|NaMnO4}} [[Sodium peroxide]] – Sárocsaíd sóidiam – {{chem2|Na2O2}} [[Sodium peroxycarbonate]] – Sárocsaícharbónáit sóidiam – {{chem2|Na2CO4}} [[Sodium perrhenate]] – Sár-réanáit sóidiam – {{chem2|NaReO4}} [[Sodium persulfate]] – Sárshuilfáit sóidiam – {{chem2|Na2S2O8}} [[Sodium phosphate]] – Fosfáit sóidiam – {{chem2|Na3PO4}} [[Sodium selenate]] – Seiléanáit sóidiam – {{chem2|Na2O4Se}} [[Sodium selenide]] – Seiléiníd sóidiam – {{chem2|Na2Se}} [[Sodium selenite]] – Seiléinít sóidiam – {{chem2|Na2SeO3}} [[Sodium silicate]] – Sileacáit sóidiam – {{chem2|Na2SiO3}} [[Sodium sulfate]] – Suilfáit sóidiam – {{chem2|Na2SO4}} [[Sodium sulfide]] – Suilfíd sóidiam – {{chem2|Na2S}} [[Sodium sulfite]] – Suilfít sóidiam – {{chem2|Na2SO3}} [[Sodium tartrate]] – Tartráit sóidiam – {{chem2|C4H4Na2O6}} [[Sodium tellurite]] – Teallúirít sóidiam – {{chem2|Na2TeO3}} [[Sodium tetrachloroaluminate]] – Teitreachlóiríalúmanaít sóidiam – {{chem2|NaAlCl4}} [[Sodium tetrafluoroborate]] – Teitreafluairíbóráit sóidiam – {{chem2|NaBF4}} [[Sodium thioantimoniate]] – Tiaantamónáit sóidiam – {{chem2|Na3(SbS4)*9H2O}} [[Sodium thiocyanate]] – Tiicianáit sóidiam – NaSCN [[Sodium thiosulfate]] – Tiasuilfáit sóidiam – {{chem2|Na2S2O3}} [[Sodium tungstate]] – Tungstat sóidiam – {{chem2|Na2WO4}} [[Sodium uranate]] – Úranáit sóidiam – {{chem2|Na2O7U2}} [[Sodium zincate]] – Sioncáit sóidiam – {{chem2|H4Na2O4Zn}} [[Trisodium phosphate]] – Trí-shóidiam fosfáit – {{chem2|Na3PO4}} === [[Strontium|Sr]] (Strointiam) === [[Strontium bromide]] – Bróimíd strointiam – {{chem2|SrBr2}} [[Strontium carbonate]] – Carbónáit strointiam – {{chem2|SrCO3}} [[Strontium chloride]] – Clóiríd strointiam – {{chem2|SrCl2}} [[Strontium fluoride]] – Fluairíd strointiam – {{chem2|SrF2}} [[Strontium hydroxide]] – Hiodrocsaíd strointiam – {{chem2|Sr(OH)2}} [[Strontium iodide]] – Iaidíd strointiam – {{chem2|SrI2}} [[Strontium nitrate]] – Níotráit strointiam – {{chem2|Sr(NO3)2}} [[Strontium oxide]] – Ocsaíd strointiam – SrO [[Strontium titanate]] – Tiotanáit strointiam – {{chem2|SrTiO3}} [[Strontium bicarbonate]] – Dé-charbónáit strointiam – {{chem2|Sr(HCO3)2}} [[Strontium boride]] – Bóiríd strointiam – {{chem2|SrB6}} [[Strontium carbide]] – Cairbíd strointiam – {{chem2|SrC2}} [[Strontium cyanamide]] – Ciainaimíd strointiam – {{chem2|SrCN2}} [[Strontium fluorophosphate]] – Fluairífosfáit strointiam – {{chem2|SrPO3F}} [[Strontium gluconate]] – Glúcónáit strointiam – {{chem2|Sr(HOCH2(CHOH)4CO2)2}} [[Strontium hydride]] – Hiodríd strointiam – {{chem2|SrH2}} [[Strontium hydrogen phosphate]] – Hiodriginfosfáit strointiam – {{chem2|SrHPO4}} [[Strontium hypochlorite]] – Hipeaclóirít strointiam – {{chem2|Sr(OCl)2}} [[Strontium molybdate]] – Molabdáit strointiam – {{chem2|SrMoO4}} [[Strontium oxalate]] – Ocsaláit strointiam – {{chem2|SrC2O4}} [[Strontium peroxide]] – Sárocsaíd strointiam – {{chem2|SrO2}} [[Strontium phosphate]] – Fosfáit strointiam – {{chem2|Sr3(PO4)2}} [[Strontium silicate]] – Sileacáit strointiam – {{chem2|SrSiO3}} [[Strontium sulfate]] – Suilfáit strointiam – {{chem2|SrSO4}} [[Strontium sulfide]] – Suilfíd strointiam – SrS [[Strontium tungstate]] – Tungstat strointiam – {{chem2|SrWO4}} [[Strontium zirconate]] – Siarcónáit strointiam – {{chem2|SrZrO3}} === [[Sulfur|S]] (Sulfar) === [[Disulfur decafluoride]] – Deicifluairíd déshulfair – {{chem2|S2F10}} [[Disulfur dichloride]] – Déchlóiríd déshulfair – {{chem2|S2Cl2}} [[Hydrogen sulfide]] – Suilfíd hidrigine – {{chem2|H2S}} [[Pyrosulfuric acid]] – Aigéad pireashulfarach – {{chem2|H2S2O7}} [[Sulfamic acid]] – Aigéad sulfamach – {{chem2|H3NO3S}} [[Sulfur dibromide]] – Débhróimíd sulfair – {{chem2|Br2S}} [[Sulfur dioxide]] – Dé-ocsaíd sulfair – {{chem2|SO2}} [[Sulfur hexafluoride]] – Heicseafluairíd sulfair – {{chem2|SF6}} [[Sulfur tetrafluoride]] – Teitreafluairíd sulfair – {{chem2|SF4}} [[Sulfuric acid]] – Aigéad sulfarach – {{chem2|H2SO4}} [[Sulfurous acid]] – Aigéad sulfúrach – {{chem2|H2SO3}} [[Sulfuryl chloride]] – Clóiríd suilfirile – {{chem2|SO2Cl2}} [[Tetrasulfur tetranitride]] – Teitrea-shuilfíd teitrea-nítríd – {{chem2|S4N4}} [[Peroxymonosulfuric acid|Persulfuric acid]] (Caro's acid) – Sárshulfarach aigéad (aigéad Caro) – {{chem2|H2SO5}} == T == === [[Tantalum|Ta]] (Tantalam) === [[Tantalum arsenide]] – Arsainíd tantalam – TaAs [[Tantalum carbide]] – Cairbíd tantalam – TaC [[Tantalum pentafluoride]] – Peinteafluairíd tantalam – {{chem2|TaF5}} [[Tantalum(V) oxide]] – Ocsaíd tantalam(V) – {{chem2|Ta2O5}} === [[Technetium|Tc]] (Teicnéitiam) === [[Technetium hexafluoride]] – Heicseafluairíd teicnéitiam – {{chem2|TcF6}} [[Ammonium pertechnetate]] – Sárteicnéatáit amóiniam – {{chem2|NH4TcO4}} [[Sodium pertechnetate]] – Sárteicnéatáit sóidiam – {{chem2|NaTcO4}} === [[Tellurium|Te]] (Teallúiriam) === [[Ditellurium bromide]] – Bróimíd détheallúiriam – {{chem2|Te2Br}} [[Telluric acid]] – Aigéad teallúrach – {{chem2|H6TeO6}} [[Tellurium dioxide]] – Dé-ocsaíd teallúiriam – {{chem2|TeO2}} [[Tellurium hexafluoride]] – Heicseafluairíd teallúiriam – {{chem2|TeF6}} [[Tellurium tetrabromide]] – Teitreibhróimíd teallúiriam – {{chem2|TeBr4}} [[Tellurium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd teallúiriam – {{chem2|TeCl4}} [[Tellurium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd teallúiriam – {{chem2|TeF4}} [[Tellurium tetraiodide]] – Teitreaiaidíd teallúiriam – {{chem2|TeI4}} [[Tellurous acid]] – Aigéad teallúirúil – {{chem2|H2TeO3}} [[Beryllium telluride]] – Teallúiríd beirilliam – BeTe [[Bismuth telluride]] – Teallúiríd biosmait – {{chem2|Bi2Te3}} [[Cadmium telluride]] – Teallúiríd caidmiam – CdTe [[Cadmium zinc telluride]] – Teallúiríd caidmiam since – {{chem2|(Cd,Zn)Te}} [[Dimethyltelluride]] – Dé-mheitilteallúiríd – {{chem2|(CH3)2Te}} [[Mercury Cadmium Telluride]] – Teallúiríd mearcair caidmiam – {{chem2|(Hg,Cd)Te}} [[Lead telluride]] – Teallúiríd luaidhe – PbTe [[Mercury telluride]] – Teallúiríd mearcair – HgTe [[Mercury zinc telluride]] – Teallúiríd mearcair since – {{chem2|(Hg,Zn)Te}} [[Silver telluride]] – Teallúiríd airgid – {{chem2|Ag2Te}} [[Tin telluride]] – Teallúiríd stáin – SnTe [[Zinc telluride]] – Teallúiríd since – ZnTe [[Teflic acid]] – Aigéad teifleach – {{chem2|HOTeF5}} [[Sodium tellurite]] – Teallúirít sóidiam – {{chem2|Na2TeO3}} === [[Terbium|Tb]] (Teirbiam) === [[Terbium(III) chloride]] – Clóiríd teirbiam(III) – {{chem2|TbCl3}} [[Terbium(III) bromide]] – Bróimíd teirbiam(III) – {{chem2|TbBr3}} [[Terbium(III) carbonate]] – Carbónáit teirbiam(III) – {{chem2|Tb2(CO3)3}} [[Terbium(III) fluoride]] – Fluairíd teirbiam(III) – {{chem2|TbF3}} [[Terbium(III) iodide]] – Iaidíd teirbiam(III) – {{chem2|TbI3}} [[Terbium(III) nitrate]] – Níotráit teirbiam(III) – {{chem2|Tb(NO3)3}} [[Terbium(III) oxide]] – Ocsaíd teirbiam(III) – {{chem2|Tb2O3}} [[Terbium(III) phosphate]] – Fosfáit teirbiam(III) – {{chem2|TbPO4}} [[Terbium(III) sulfate]] – Suilfáit teirbiam(III) – {{chem2|Tb2(SO4)3}} [[Terbium(III) sulfide]] – Suilfíd teirbiam(III) – {{chem2|Tb2S3}} === [[Thallium|Tl]] (Tailliam) === [[Thallium(I) bromide]] – Bróimíd tailliam(I) – TlBr [[Thallium(I) carbonate]] – Carbónáit tailliam(I) – {{chem2|Tl2CO3}} [[Thallium(I) fluoride]] – Fluairíd tailliam(I) – TlF [[Thallium(I) sulfate]] – Suilfáit tailliam(I) – {{chem2|Tl2SO4}} [[Thallium(III) oxide]] – Ocsaíd tailliam(III) – {{chem2|Tl2O3}} [[Thallium(III) sulfate]] – Suilfáit tailliam(III) – {{chem2|Tl2(SO4)3}} [[Thallium triiodide]] – Trí-iaidíd tailliam – {{chem2|TlI3}} [[Thallium antimonide]] – Antamóníd tailliam – TlSb [[Thallium arsenide]] – Arsainíd tailliam – TlAs [[Thallium(III) bromide]] – Bróimíd tailliam(III) – {{chem2|TlBr3}} [[Thallium(III) chloride]] – Clóiríd tailliam(III) – {{chem2|TlCl3}} [[Thallium(III) fluoride]] – Fluairíd tailliam(III) – {{chem2|TlF3}} [[Thallium(I) iodide]] – Iaidíd tailliam(I) – TlI [[Thallium(III) nitrate]] – Níotráit tailliam(III) – {{chem2|Tl(NO3)3}} [[Thallium(I) oxide]] – Ocsaíd tailliam(I) – {{chem2|Tl2O}} [[Thallium phosphide]] – Fosfíd tailliam – TlP [[Thallium(III) selenide]] – Seiléiníd tailliam(III) – {{chem2|Tl2Se3}} [[Thallium(III) sulfide]] – Suilfíd tailliam(III) – {{chem2|Tl2S3}} [[TrimethylThallium]] – Trí-mheitiltailliam – {{chem2|Tl(CH3)3}} [[Thallium(I) hydroxide]] – Hiodrocsaíd tailliam(I) – TlOH === SO (Tiainil) === [[Thionyl chloride]] – Clóiríd tiainile – {{chem2|SOCl2}} [[Thionyl tetrafluoride]] – Teitreafluairíd tiainile – {{chem2|SOF4}} === ClS (Tiafosgéin) === [[Thiophosgene]] – Tiafosgéin – {{chem2|CSCl2}} [[Thiophosphoryl chloride]] – Clóiríd tiafosfairile – {{chem2|Cl3PS}} === [[Thorium|Th]] (Tóiriam) === [[Thorium(IV) nitrate]] – Níotráit tóiriam(IV) – {{chem2|Th(NO3)4}} [[Thorium(IV) sulfate]] – Suilfáit tóiriam(IV) – {{chem2|Th(SO4)2}} [[Thorium dioxide]] – Dé-ocsaíd tóiriam – {{chem2|ThO2}} [[Thorium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd tóiriam – {{chem2|ThF4}} === [[Thulium|Tm]] (Tiúiliam) === [[Thulium(III) bromide]] – Bróimíd tiúiliam(III) – {{chem2|TmBr3}} [[Thulium(III) chloride]] – Clóiríd tiúiliam(III) – {{chem2|TmCl3}} [[Thulium(III) oxide]] – Ocsaíd tiúiliam(III) – {{chem2|Tm2O3}} === [[Tin|Sn]] (Stán) === [[Stannane]] – Stannán – {{chem2|SnH4}} [[Tin(II) bromide]] – Bróimíd stáin(II) – {{chem2|SnBr2}} [[Tin(II) chloride]] – Clóiríd stáin(II) – {{chem2|SnCl2}} [[Tin(II) fluoride]] – Fluairíd stáin(II) – {{chem2|SnF2}} [[Tin(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd stáin(II) – {{chem2|Sn(OH)2}} [[Tin(II) iodide]] – Iaidíd stáin(II) – {{chem2|SnI2}} [[Tin(II) oxide]] – Ocsaíd stáin(II) – SnO [[Tin(II) sulfate]] – Suilfáit stáin(II) – {{chem2|SnSO4}} [[Tin(II) sulfide]] – Suilfíd stáin(II) – SnS [[Tin(IV) bromide]] – Bróimíd stáin(IV) – {{chem2|SnBr4}} [[Tin(IV) chloride]] – Clóiríd stáin(IV) – {{chem2|SnCl4}} [[Tin(IV) fluoride]] – Fluairíd stáin(IV) – {{chem2|SnF4}} [[Tin(IV) iodide]] – Iaidíd stáin(IV) – {{chem2|SnI4}} [[Tin(IV) oxide]] – Ocsaíd stáin(IV) – {{chem2|SnO2}} [[Tin(IV) sulfide]] – Suilfíd stáin(IV) – {{chem2|SnS2}} [[Tin(IV) cyanide]] – Ciainíd stáin(IV) – {{chem2|Sn(CN)4}} [[Tin selenide]] – Seiléiníd stáin – {{chem2|SnSe2}} [[Tin telluride]] – Teallúiríd stáin – SnTe === [[Titanium|Ti]] (Tiotáiniam) === [[Hexafluorotitanic acid]] – Aigéad heicseafluairítiotanach – {{chem2|(H3O)2[TiF6]}} [[Titanium(II) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(II) – {{chem2|TiCl2}} [[Titanium(II) oxide]] – Ocsaíd tiotáiniam(II) – TiO [[Titanium(II) sulfide]] – Suilfíd tiotáiniam(II) – TiS [[Titanium(III) bromide]] – Bróimíd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiBr3}} [[Titanium(III) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiCl3}} [[Titanium(III) fluoride]] – Fluairíd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiF3}} [[Titanium(III) iodide]] – Iaidíd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiI3}} [[Titanium(III) oxide]] – Ocsaíd tiotáiniam(III) – {{chem2|Ti2O3}} [[Titanium(III) phosphide]] – Fosfíd tiotáiniam(III) – TiP [[Titanium(IV) bromide]] – Bróimíd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiBr4}} [[Titanium(IV) carbide]] – Cairbíd tiotáiniam(IV) – TiC [[Titanium(IV) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiCl4}} [[Titanium(IV) hydride]] – Hiodríd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiH4}} [[Titanium(IV) iodide]] – Iaidíd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiI4}} [[Titanium carbide]] – Cairbíd tiotáiniam – TiC [[Titanium diboride]] – Débhóiríd tiotáiniam – {{chem2|TiB2}} [[Titanium dioxide]] – Dé-ocsaíd tiotáiniam – {{chem2|TiO2}} [[Titanium diselenide]] – Déiseiléiníd tiotáiniam – {{chem2|TiSe2}} [[Titanium disilicide]] – Déisilícíd tiotáiniam – {{chem2|TiSi2}} [[Titanium disulfide]] – Déisuilfíd tiotáiniam – {{chem2|TiS2}} [[Titanium nitrate]] – Níotráit tiotáiniam – {{chem2|Ti(NO3)4}} [[Titanium nitride]] – Nítríd tiotáiniam – TiN [[Titanium perchlorate]] – Sárchlóráit tiotáiniam – {{chem2|Ti(ClO4)4}} [[Titanium silicon carbide]] – Cairbíd sileacain tiotáiniam – {{chem2|Ti3SiC2}} [[Titanium tetrabromide]] – Teitreibhróimíd tiotáiniam – {{chem2|TiBr4}} [[Titanium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd tiotáiniam – {{chem2|TiF4}} [[Titanium tetraiodide]] – Teitreaiaidíd tiotáiniam – {{chem2|TiI4}} === TiO (Tiotainil) === [[Titanyl sulfate]] – Suilfáit tiotainile – {{chem2|TiOSO4}} === [[Tungsten|W]] (Tungstan) === [[Tungsten(VI) chloride]] – Clóiríd tungstain(VI) – {{chem2|WCl6}} [[Tungsten(VI) fluoride]] – Fluairíd tungstain(VI) – {{chem2|WF6}} [[Tungsten boride]] – Bóiríd tungstain – {{chem2|WB2}} [[Tungsten carbide]] – Cairbíd tungstain – WC [[Tungstic acid]] – Aigéad tungstach – {{chem2|H2WO4}} [[Tungsten hexacarbonyl]] – Heicseacarbóinil tungstain – {{chem2|W(CO)6}} == U == === [[Uranium|U]] (Úráiniam) === [[Triuranium octaoxide]] – Trí-úráiniam ocht-ocsaíd – {{chem2|U3O8}} [[Uranium hexafluoride]] – Heicseafluairíd úráiniam – {{chem2|UF6}} [[Uranium pentafluoride]] – Peinteafluairíd úráiniam – {{chem2|UF5}} [[Uranium sulfate]] – Suilfáit úráiniam – {{chem2|U(SO4)2}} [[Uranium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd úráiniam – {{chem2|UCl4}} [[Uranium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd úráiniam – {{chem2|UF4}} [[Uranium(III) chloride]] – Clóiríd úráiniam(III) – {{chem2|UCl3}} [[Uranium(IV) chloride]] – Clóiríd úráiniam(IV) – {{chem2|UCl4}} [[Uranium(V) chloride]] – Clóiríd úráiniam(V) – {{chem2|UCl5}} [[Uranium hexachloride]] – Heicseaclóiríd úráiniam – {{chem2|UCl6}} [[Uranium(IV) fluoride]] – Fluairíd úráiniam(IV) – {{chem2|UF4}} [[Uranium(VI) fluoride]] – Fluairíd úráiniam(VI) – {{chem2|UF6}} [[Uranyl peroxide]] – Sárocsaíd úrainile – {{chem2|UO4}} [[Uranium dioxide]] – Dé-ocsaíd úráiniam – {{chem2|UO2}} === UO₂ (Úrainil) === [[Uranyl carbonate]] – Carbónáit úrainile – {{chem2|UO2CO3}} [[Uranyl chloride]] – Clóiríd úrainile – {{chem2|UO2Cl2}} [[Uranyl fluoride]] – Fluairíd úrainile – {{chem2|UO2F2}} [[Uranyl hydroxide]] – Hiodrocsaíd úrainile – {{chem2|UO2(OH)2}} [[Uranyl nitrate]] – Níotráit úrainile – {{chem2|UO2(NO3)2}} [[Uranyl sulfate]] – Suilfáit úrainile – {{chem2|UO2SO4}} == V == === [[Vanadium|V]] (Vanaidiam) === [[Vanadium(II) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(II) – {{chem2|VCl2}} [[Vanadium(II) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(II) – VO [[Vanadium(III) bromide]] – Bróimíd vanaidiam(III) – {{chem2|VBr3}} [[Vanadium(III) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(III) – {{chem2|VCl3}} [[Vanadium(III) fluoride]] – Fluairíd vanaidiam(III) – {{chem2|VF3}} [[Vanadium(III) nitride]] – Nítríd vanaidiam(III) – VN [[Vanadium(III) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(III) – {{chem2|V2O3}} [[Vanadium(IV) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(IV) – {{chem2|VCl4}} [[Vanadium(IV) fluoride]] – Fluairíd vanaidiam(IV) – {{chem2|VF4}} [[Vanadium(IV) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(IV) – {{chem2|VO2}} [[Vanadium(IV) sulfate]] – Suilfáit vanaidiam(IV) – {{chem2|VOSO4}} [[Vanadium(V) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(V) – {{chem2|V2O5}} [[Vanadium carbide]] – Cairbíd vanaidiam – VC [[Vanadium oxytrichloride]] – Ocsaictríchlóiríd vanaidiam – {{chem2|VOCl3}} [[Vanadium pentafluoride]] – Peinteafluairíd vanaidiam – {{chem2|VF5}} [[Vanadium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd vanaidiam – {{chem2|VCl4}} [[Vanadium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd vanaidiam – {{chem2|VF4}} == W == [[Water (molecule)|Water]] – Uisce – {{chem2|H2O}} == X == === [[Xenon|Xe]] (Xeanón) === [[Perxenate#Perxenic acid|Perxenic acid]] – Aigéad sárxeanach – {{chem2|H4XeO6}} [[Xenon difluoride]] – Défluairíd xeanóin – {{chem2|XeF2}} [[Xenon hexafluoride]] – Heicseafluairíd xeanóin – {{chem2|XeF6}} [[Xenon hexafluoroplatinate]] – Heicseafluairíplatanáit xeanóin – {{chem2|Xe[PtF6]}} [[Xenon tetrafluoride]] – Teitreafluairíd xeanóin – {{chem2|XeF4}} [[Xenon tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd xeanóin – {{chem2|XeO4}} [[Xenic acid]] – Aigéad xeanach – {{chem2|H2XeO4}} == Y == === [[Ytterbium|Yb]] (Iaitirbiam) === [[Ytterbium(III) chloride]] – Clóiríd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbCl3}} [[Ytterbium(III) oxide]] – Ocsaíd iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2O3}} [[Ytterbium(III) sulfate]] – Suilfáit iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2(SO4)3}} [[Ytterbium(III) bromide]] – Bróimíd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbBr3}} [[Ytterbium(III) carbonate]] – Carbónáit iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2(CO3)3}} [[Ytterbium(III) fluoride]] – Fluairíd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbF3}} [[Ytterbium(III) iodide]] – Iaidíd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbI3}} [[Ytterbium(III) nitrate]] – Níotráit iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb(NO3)3}} [[Ytterbium(III) phosphate]] – Fosfáit iaitirbiam(III) – {{chem2|YbPO4}} [[Ytterbium(III) sulfide]] – Suilfíd iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2S3}} === [[Yttrium|Y]] (Iitriam) === [[Yttrium(III) antimonide]] – Antamóníd iitriam(III) – YSb [[Yttrium(III) arsenate]] – Arsanaít iitriam(III) – {{chem2|YAsO4}} [[Yttrium(III) arsenide]] – Arsainíd iitriam(III) – YAs [[Yttrium(III) bromide]] – Bróimíd iitriam(III) – {{chem2|YBr3}} [[Yttrium(III) fluoride]] – Fluairíd iitriam(III) – {{chem2|YF3}} [[Yttrium(III) oxide]] – Ocsaíd iitriam(III) – {{chem2|Y2O3}} [[Yttrium(III) nitrate]] – Níotráit iitriam(III) – {{chem2|Y(NO3)3}} [[Yttrium(III) sulfide]] – Suilfíd iitriam(III) – {{chem2|Y2S3}} [[Yttrium(III) sulfate]] – Suilfáit iitriam(III) – {{chem2|Y2(SO4)3}} [[Yttrium aluminium garnet]] – Garnae iitriam alúmanaim – {{chem2|Y3Al5O12}} [[Yttrium barium copper oxide]] – Ocsaíd iitriam bairiam copair – {{chem2|YBa2Cu3O7}} [[Yttrium cadmium]] – Iitriam caidmiam – YCd [[Yttrium copper]] – Iitriam copar – YCu [[Yttrium gold]] – Iitriam ór – YAu [[Yttrium iridium]] – Iitriam iridiam – YIr [[Yttrium iron garnet]] – Garnae iitriam iarainn – {{chem2|Y3Fe5O12}} [[Yttrium magnesium]] – Iitriam maignéisiam – YMg [[Yttrium phosphate]] – Fosfáit iitriam – {{chem2|YPO4}} [[Yttrium phosphide]] – Fosfíd iitriam – YP [[Yttrium rhodium]] – Iitriam róidiam – YRh [[Yttrium silver]] – Iitriam airgid – YAg [[Yttrium zinc]] – Iitriam sinc – YZn == Z == === [[Zinc|Zn]] (Sinc) === [[Zinc arsenide]] – Arsainíd since – {{chem2|Zn3As2}} [[Zinc bromide]] – Bróimíd since – {{chem2|ZnBr2}} [[Zinc carbonate]] – Carbónáit since – {{chem2|ZnCO3}} [[Zinc chloride]] – Clóiríd since – {{chem2|ZnCl2}} [[Zinc cyanide]] – Ciainíd since – {{chem2|Zn(CN)2}} [[Zinc diphosphide]] – Déifhosfíd since – {{chem2|ZnP2}} [[Zinc fluoride]] – Fluairíd since – {{chem2|ZnF2}} [[Zinc iodide]] – Iaidíd since – {{chem2|ZnI2}} [[Zinc nitrate]] – Níotráit since – {{chem2|Zn(NO3)2}} [[Zinc oxide]] – Ocsaíd since – ZnO [[Zinc phosphide]] – Fosfíd since – {{chem2|Zn3P2}} [[Zinc pyrophosphate]] – Pireafosfáit since – {{chem2|Zn2P2O7}} [[Zinc selenate]] – Seiléanáit since – {{chem2|ZnSeO4}} [[Zinc selenide]] – Seiléiníd since – ZnSe [[Zinc selenite]] – Seiléinít since – {{chem2|ZnSeO3}} [[Zinc selenocyanate]] – Seiléiniiciaináit since – {{chem2|Zn(SeCN)2}} [[Zinc sulfate]] – Suilfáit since – {{chem2|ZnSO4}} [[Zinc sulfide]] – Suilfíd since – ZnS [[Zinc sulfite]] – Suilfít since – {{chem2|ZnSO3}} [[Zinc telluride]] – Teallúiríd since – ZnTe [[Zinc thiocyanate]] – Tiicianáit since – {{chem2|Zn(SCN)2}} [[Zinc tungstate]] – Tungstat since – {{chem2|ZnWO4}} === [[Zirconium|Zr]] (Siarcóiniam) === [[Zirconia hydrate]] – Hiodráit siarcóinia – {{chem2|ZrO2*''n''H2O}} [[Zirconium boride]] – Bóiríd siarcóiniam – {{chem2|ZrB2}} [[Zirconium carbide]] – Cairbíd siarcóiniam – ZrC [[Zirconium(IV) chloride]] – Clóiríd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrCl4}} [[Zirconium(IV) oxide]] – Ocsaíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrO2}} [[Zirconium hydroxide]] – Hiodrocsaíd siarcóiniam – {{chem2|Zr(OH)4}} [[Zirconium orthosilicate]] – Ortasileacáit siarcóiniam – {{chem2|ZrSiO4}} [[Zirconium nitride]] – Nítríd siarcóiniam – ZrN [[Zirconium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd siarcóiniam – {{chem2|ZrF4}} [[Zirconium tetrahydroxide]] – Teitrea-hiodrocsaíd siarcóiniam – {{chem2|H4O4Zr}} [[Zirconium tungstate]] – Tungstat siarcóiniam – {{chem2|ZrW2O8}} [[Zirconyl bromide]] – Bróimíd siarcóinile – {{chem2|ZrOBr2}} [[Zirconyl chloride]] – Clóiríd siarcóinile – {{chem2|ZrOCl2}} [[Zirconyl nitrate]] – Níotráit siarcóinile – {{chem2|ZrO(NO3)2}} [[Zirconyl sulfate]] – Suilfáit siarcóinile – {{chem2|ZrOSO4}} [[Zirconium dioxide]] – Dé-ocsaíd siarcóiniam – {{chem2|ZrO2}} [[Zirconium(IV) sulfide]] – Suilfíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrS2}} [[Zirconium(IV) silicide]] – Silícíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrSi2}} [[Zirconium(IV) silicate]] – Sileacáit siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrSiO4}} [[Zirconium(IV) fluoride]] – Fluairíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrF4}} [[Zirconium(IV) bromide]] – Bróimíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrBr4}} [[Zirconium(IV) iodide]] – Iaidíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrI4}} [[Zirconium(IV) hydroxide]] – Hiodrocsaíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|Zr(OH)4}} [[Schwartz's reagent]] – Imoibrí Schwartz – {{chem2|C10H11ClZr}} [[Zirconium propionate]] – Próipiónáit siarcóiniam – {{chem2|Zr(CH3CH2COO)4}} [[Zirconium tungstate]] – Tungstat siarcóiniam – {{chem2|Zr(WO4)2}} [[Zirconium(II) hydride]] – Hiodríd siarcóiniam(II) – {{chem2|ZrH2}} [[Lead zirconate titanate]] – Tiotanáit siarcónáite luaidhe – {{chem2|Pb(Zr_{''x''}Ti_{1−''x''}O3)}} nybisn6otz0y0s48q5e4c6b1p1jd2mx 1330176 1330168 2026-10-19T17:17:39Z Ériugena 188 /* Ar (Argón) */ 1330176 wikitext text/x-wiki Cé go ndéantar tagairt d'fhormhór na gcomhdhúl lena n - ainmneacha córasacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|IUPAC]] (ag leanúint [[Ainmníocht Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí (AIGCF)|ainmníocht IUPAC]] ), coinníodh ainmneacha traidisiúnta freisin i gcás ina bhfuil siad in úsáid fhorleathan nó i gcás ina bhfuil spéis shuntasach stairiúil iontu. == A == === [[Achtainiam|Ac]] (Achtainiam) === [[Actinium(III) chloride]] – [[Clóiríd aictiniam(III)]] – {{chem2|AcCl3}} [[Actinium(III) fluoride]] –[[Fluairíd aictiniam(III)]] – {{chem2|AcF3}} [[Actinium(III) oxide]] – [[Ocsaíd achtainiam(III)]] – {{chem2|Ac2O3}} [[Actinium(III) sulfide]] – [[Sulfíd achtainiam(III)]] – {{chem2|Ac2S3}} [[Actinium(III) nitrate]] – [[Níotráit achtainiam(III)]] – {{chem2|Ac(NO3)3}} [[Actinium(III) bromide]] – [[Bróimíd achtainiam(III)]] – {{chem2|AcBr3}} [[Actinium(III) hydroxide]] – [[Hiodrocsaíd achtiniam(III)]] – {{chem2|Ac(OH)3}} [[Actinium(III) iodide]] – [[Iaidíd achtiniam(III)]] – {{chem2|AcI3}} [[Actinium(III) phosphate]] – [[Fosfáit achtainiam(III)]] – {{chem2|AcPO4}} === [[Aluminium|Al]] (Alúmanam) === [[Aluminium antimonide]] – [[Antamóiníd alúmanaim]] – AlSb [[Aluminium arsenate]] – [[Arsanáit alúmanaim]] – {{chem2|AlAsO4}} [[Aluminium arsenide]] – [[Arsainíd alúmanaim]] – AlAs [[Aluminium diboride]] – [[Débhóiríd alúmanaim]] – {{chem2|AlB2}} [[Aluminium bromide]] – Bróimíd alúmanaim – {{chem2|AlBr3}} [[Aluminium carbide]] – Cairbíd alúmanaim – {{chem2|Al4C3}} [[Aluminium iodide]] – Iaidíd alúmanaim – {{chem2|AlI3}} [[Aluminium nitride]] – Nítríd alúmanaim – AlN [[Aluminium oxide]] – Ocsaíd alúmanaim – {{chem2|Al2O3}} [[Aluminium phosphide]] – Fosfíd alúmanaim – AlP [[Aluminium chloride]] – Clóiríd alúmanaim – {{chem2|AlCl3}} [[Aluminium fluoride]] – Fluairíd alúmanaim – {{chem2|AlF3}} [[Aluminium hydroxide]] – Hiodrocsaíd alúmanaim – {{chem2|Al(OH)3}} [[Aluminium nitrate]] – Níotráit alúmanaim – {{chem2|Al(NO3)3}} [[Aluminium sulfide]] – Suilfíd alúmanaim – {{chem2|Al2S3}} [[Aluminium sulfate]] – Suilfáit alúmanaim – {{chem2|Al2(SO4)3}} [[Aluminium potassium sulfate]] – Suilfáit alúmanaim agus potaisiam – {{chem2|KAl(SO4)2}} [[Aluminium hydride]] – Hiodríd alúmanaim – {{chem2|AlH3}} === [[Americium|Am]] (Aimeiricam) === [[Americium(II) bromide]] – Bróimíd aimeiriciam(II) – {{chem2|AmBr2}} [[Americium(III) bromide]] – Bróimíd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmBr3}} [[Americium(II) chloride]] – Clóiríd aimeiriciam(II) – {{chem2|AmCl2}} [[Americium(III) chloride]] – Clóiríd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmCl3}} [[Americium(III) fluoride]] – Fluairíd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmF3}} [[Americium(IV) fluoride]] – Fluairíd aimeiriciam(IV) – {{chem2|AmF4}} [[Americium(II) iodide]] – Iaidíd aimeiriciam(II) – {{chem2|AmI2}} [[Americium(III) iodide]] – Iaidíd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmI3}} [[Americium dioxide]] – Dé-ocsaíd aimeiriciam – {{chem2|AmO2}} === {{chem2|NH3}}/[[Ammonium|{{chem2|[NH4]+}}]] ([[Amóinia]] ) === [[Ammonia]] – [[Amóinia]] – {{chem2|NH3}} [[Ammonium azide]] – Aisíd amóiniam – {{chem2|[NH4]N3}} [[Ammonium bicarbonate]] – [[Décharbónáit amóiniam]] – {{chem2|[NH4]HCO3}} [[Ammonium bisulfate]] – Déshuilfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]HSO4}} [[Ammonium bromide]] – Bróimíd amóiniam – {{chem2|NH4Br}} [[Ammonium chromate]] – Crómáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2CrO4}} [[Ammonium cerium(IV) nitrate]] – Níotráit amóiniam agus ceiriam(IV) – {{chem2|[NH4]2[Ce(NO3)6]}} [[Ammonium cerium(IV) sulfate]] – Suilfáit amóiniam agus ceiriam(IV) – {{chem2|[NH4]4[Ce(SO4)4]}} [[Ammonium chloride]] – Clóiríd amóiniam – {{chem2|[NH4]Cl}} [[Ammonium chlorate]] – Clóráit amóiniam – {{chem2|[NH4]ClO3}} [[Ammonium cyanide]] – Ciainíd amóiniam – {{chem2|[NH4]CN}} [[Ammonium dichromate]] – Déchrómáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2Cr2O7}} [[Ammonium dihydrogen phosphate]] – Déhiodríginfosfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]H2PO4}} [[Ammonium hexafluoroaluminate]] – Heicseafluairíalúmanaít amóiniam – AlF₆H₁₂N₃ [[Ammonium hexafluorophosphate]] – Heicseafluairífosfáit amóiniam – F₆H₄NP [[Ammonium hexachloroplatinate]] – Heicseaclóiríplatanáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2[PtCl6]}} [[Ammonium hexafluorosilicate]] – Heicseafluairísileacáit amóiniam [[Ammonium hexafluorotitanate]] – Heicseafluairítiotanáit amóiniam [[Ammonium hexafluorozirconate]] – Heicseafluairísiarcónáit amóiniam [[Ammonium hydroxide]] – Hiodrocsaíd amóiniam – {{chem2|[NH4]OH}} [[Ammonium nitrate]] – Níotráit amóiniam – {{chem2|[NH4]NO3}} [[Ammonium orthomolybdate]] – Ortaimolabdáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2MoO4}} [[Ammonium sulfamate]] – Suilfaimáit amóiniam – {{chem2|[NH4]SO3NH2}} [[Ammonium sulfide]] – Suilfíd amóiniam – {{chem2|[NH4]2S}} [[Ammonium sulfite]] – Suilfít amóiniam – {{chem2|[NH4]2SO3}} [[Ammonium sulfate]] – Suilfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2SO4}} [[Ammonium perchlorate]] – Sárchlóráit amóiniam – {{chem2|[NH4]ClO4}} [[Ammonium permanganate]] – Sár-mhangaináit amóiniam – {{chem2|[NH4]MnO4}} [[Ammonium persulfate]] – Sárshuilfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2S2O8}} [[Reinecke's salt|Ammonium diamminetetrathiocynatochromate(III)]] – Dé-aimínteitreatiicianáit cróimiam(III) amóiniam – {{chem2|[NH4][Cr(SCN)4(NH3)2]}} [[Ammonium thiocyanate]] – Tiicianáit amóiniam – {{chem2|[NH4]SCN}} [[Ammonium triiodide]] – Trí-iaidíd amóiniam – {{chem2|[NH4][I3]}} [[Diammonium dioxido(dioxo)molybdenum]] – Dé-amóiniam dé-ocsaíd(dé-ocsa)molabdaim – {{chem2|H8MoN2O4}} [[Diammonium phosphate]] – Dé-amóiniam fosfáit – {{chem2|[NH4]2HPO4}} [[Tetramethylammonium perchlorate]] – Teitreametilamóiniam sárchlóráit – {{chem2|[N(CH3)4]ClO4}} === [[Antimony|Sb]] ([[Antamón]]) === [[Stibine|Antimony hydride]] (stybine) – Hiodríd antamóin (stibín) – {{chem2|SbH3}} [[Antimony pentachloride]] – Peinteaclóiríd antamóin – {{chem2|SbCl5}} [[Antimony pentafluoride]] – Peinteafluairíd antamóin – {{chem2|SbF5}} [[Antimony potassium tartrate]] – Tartráit antamóin agus potaisiam – {{chem2|K2Sb2(C4H2O6)2}} [[Antimony sulfate]] – Suilfáit antamóin – {{chem2|Sb2(SO4)3}} [[Antimony trichloride]] – Tríchlóiríd antamóin – {{chem2|SbCl3}} [[Antimony trifluoride]] – Trífluairíd antamóin – {{chem2|SbF3}} [[Antimony trioxide]] – Trí-ocsaíd antamóin – {{chem2|Sb2O3}} [[Antimony trisulfide]] – [[Tríshuilfíd antamóin]] – {{chem2|Sb2S3}} [[Antimony pentasulfide]] – Peinteashuilfíd antamóin – {{chem2|Sb2S5}} === [[Argon|Ar]] (Argón) === [[Argon fluorohydride]] – Fluraihidríd argóin – HArF === [[Arsenic|As]] (Arsaenach) === [[Arsenic trifluoride]] – Trí-fluairíd arsaenach – {{chem2|AsF3}} [[Arsenic triiodide]] – Trí-iaidíd arsaenach – AsI₃ [[Arsenic pentafluoride]] – Peinteafluairíd arsaenach – {{chem2|AsF5}} [[Arsenic trioxide]] (Arsenic(III) oxide) – Trí-ocsaíd arsaenach (ocsaíd arsaenach(III)) – {{chem2|As2O3}} [[Arsenous acid]] – Aigéad arsanúil – {{chem2|As(OH)3}} [[Arsenic acid]] – Aigéad arsaenach – {{chem2|AsO(OH)3}} [[Arsine]] – Arsín – {{chem2|AsH3}} == B == === [[Barium|Ba]] (Bairiam) === [[Barium azide]] – Aisíd bairiam – {{chem2|Ba(N3)2}} [[Barium bromide]] – Bróimíd bairiam – {{chem2|BaBr2}} [[Barium carbonate]] – Carbónáit bairiam – {{chem2|BaCO3}} [[Barium chlorate]] – Clóráit bairiam – {{chem2|Ba(ClO3)2}} [[Barium chloride]] – Clóiríd bairiam – {{chem2|BaCl2}} [[Barium chromate]] – Crómáit bairiam – {{chem2|BaCrO4}} [[Barium ferrate]] – Fearráit bairiam – {{chem2|BaFeO4}} [[Barium ferrite]] – Fearríte bairiam – {{chem2|BaFe12O19}} [[Barium fluoride]] – Fluairíd bairiam – {{chem2|BaF2}} [[Barium hydroxide]] – Hiodrocsaíd bairiam – {{chem2|Ba(OH)2}} [[Barium hexaboride]] – Heicseabhóiríd bairiam – BaB₆ [[Barium iodide]] – Iaidíd bairiam – {{chem2|BaI2}} [[Barium manganate]] – Mangaináit bairiam – {{chem2|BaMnO4}} [[Barium nitrate]] – Níotráit bairiam – {{chem2|Ba(NO3)2}} [[Barium oxalate]] – Ocsaláit bairiam – {{chem2|Ba(C2O4)}} [[Barium oxide]] – Ocsaíd bairiam – BaO [[Barium permanganate]] – Sár-mhangaináit bairiam – {{chem2|Ba(MnO4)2}} [[Barium peroxide]] – Sárocsaíd bairiam – {{chem2|BaO2}} [[Barium sulfate]] – Suilfáit bairiam – {{chem2|BaSO4}} [[Barium sulfide]] – Suilfíd bairiam – BaS [[Barium titanate]] – Tiotanáit bairiam – {{chem2|BaTiO3}} [[Barium thiocyanate]] – Tiicianáit bairiam – {{chem2|Ba(SCN)2}} === [[Beryllium|Be]] (Beirilliam) === [[Beryllium borohydride]] – Bóróhiodríd beirilliam – {{chem2|Be[BH4]2}} [[Beryllium bromide]] – Bróimíd beirilliam – {{chem2|BeBr2}} [[Beryllium carbonate]] – Carbónáit beirilliam – {{chem2|BeCO3}} [[Beryllium chloride]] – Clóiríd beirilliam – {{chem2|BeCl2}} [[Beryllium fluoride]] – Fluairíd beirilliam – {{chem2|BeF2}} [[Beryllium hydride]] – Hiodríd beirilliam – {{chem2|BeH2}} [[Beryllium hydroxide]] – Hiodrocsaíd beirilliam – {{chem2|Be(OH)2}} [[Beryllium iodide]] – Iaidíd beirilliam – {{chem2|BeI2}} [[Beryllium nitrate]] – Níotráit beirilliam – {{chem2|Be(NO3)2}} [[Beryllium nitride]] – Nítríd beirilliam – {{chem2|Be3N2}} [[Beryllium oxide]] – Ocsaíd beirilliam – BeO [[Beryllium sulfate]] – Suilfáit beirilliam – {{chem2|BeSO4}} [[Beryllium sulfide]] – Suilfíd beirilliam – BeS [[Beryllium telluride]] – Teallúiríd beirilliam – BeTe === [[Bismuth|Bi]] (Biosmat) === [[Bismuth chloride]] – Clóiríd biosmait – BiCl₃ [[Bismuth ferrite]] – Fearríte biosmait – {{chem2|BiFeO3}} [[Bismuth hydroxide]] – Hiodrocsaíd biosmait – BiH₃O₃ [[Bismuth(III) iodide]] – Iaidíd biosmait(III) – BiI₃ [[Bismuth(III) nitrate]] – Níotráit biosmait(III) – BiN₃O₉ [[Bismuth(III) oxide]] – Ocsaíd biosmait(III) – {{chem2|Bi2O3}} [[Bismuth oxychloride]] – Ocsaiclóiríd biosmait – BiOCl [[Bismuth pentafluoride]] – Peinteafluairíd biosmait – {{chem2|BiF5}} [[Bismuth(III) sulfide]] – Suilfíd biosmait(III) – Bi₂S₃ [[Bismuth(III) telluride]] – Teallúiríd biosmait(III) – {{chem2|Bi2Te3}} [[Bismuth tribromide]] – Trí-bhróimíd biosmait – {{chem2|BiBr3}} [[Bismuth tungstate]] – Tungstat biosmait – {{chem2|Bi2WO6}} === [[Boron|B]] (Bórón) === [[Borane]] – Bórán – {{chem2|BH3}} [[Borax]] – Bóracs – {{chem2|Na2B4O7*10H2O}} [[Borazine]] – Bóraisín – {{chem2|B3H6N3}} [[Borazocine]] – Bórasóisín – {{chem2|B4H8N4}} [[Boric acid]] – Aigéad bórach – {{chem2|H3BO3}} [[Boron carbide]] – Cairbíd bóróin – {{chem2|B4C}} [[Boron nitride]] – Nítríd bóróin – BN [[Boron phosphate]] – Fosfáit bóróin – {{chem2|BPO4}} [[Boron phosphide]] – Fosfíd bóróin – BP [[Boron suboxide]] – Fo-ocsaíd bóróin – {{chem2|B6O}} [[Boron tribromide]] – Trí-bhróimíd bóróin – {{chem2|BBr3}} [[Boron trichloride]] – Trí-chlóiríd bóróin – {{chem2|BCl3}} [[Boron trifluoride]] – Trí-fluairíd bóróin – {{chem2|BF3}} [[Boron triiodide]] – Trí-iaidíd bóróin – BI₃ [[Boron trioxide|Boron oxide]] – Trí-ocsaíd bóróin (ocsaíd bóróin) – {{chem2|B2O3}} [[Boroxine]] – Bórocsín – {{chem2|B3H3O3}} [[Calcium hexaboride]] – Heicseabhóiríd cailciam – {{chem2|CaB6}} [[Decaborane]] – Deicibórán – {{chem2|B10H14}} [[Diborane]] – Débhórán – {{chem2|B2H6}} [[Diboron tetrachloride]] – Teitreachlóiríd débhóróin – {{chem2|B2Cl4}} [[Diboron tetrafluoride]] – Teitreafluairíd débhóróin – {{chem2|B2F4}} [[Fluoroboric acid]] – Aigéad fluairíbórach – {{chem2|HBF4}} [[Hexaborane(10)]] – Heicseabórán(10) – {{chem2|B6H10}} [[Hexaborane(12)]] – Heicseabórán(12) – {{chem2|B6H12}} [[Lanthanum hexaboride]] – Heicseabhóiríd lantainim – {{chem2|LaB6}} [[Magnesium diboride]] – Débhóiríd maignéisiam – {{chem2|MgB2}} [[Metaboric acid]] – Meiteabórach aigéad – {{chem2|H3B3O6}} [[Octadecaborane]] – Ocht-deicibórán – {{chem2|B18H22}} [[Ortho-carborane]] – Ortaicarbórán – {{chem2|C2B10H12}} [[Pentaborane]] – Peinteabórán – {{chem2|B5H9}} [[Pentaborane(11)]] – Peinteabórán(11) – {{chem2|B5H11}} [[Sodium metaborate]] – Meiteabóráit sóidiam – {{chem2|NaBO2}} [[Sodium perborate]] – Sárbhóráit sóidiam – {{chem2|NaBO3}} [[Sodium tetrahydroxyborate]] – Teitrea-hiodrocsabóráit sóidiam – {{chem2|NaB(OH)4}} [[Tetraborane]] – Teitreibórán – {{chem2|B4H10}} [[Tetrahydroxydiboron]] – Teitrea-hiodrocsidébhóróin – {{chem2|B2H4O4}} === [[Bromine|Br]] (Bróimín) === [[Bromine monochloride]] – Mónaclóiríd bróimín – BrCl [[Bromine pentafluoride]] – Peinteafluairíd bróimín – {{chem2|BrF5}} [[Perbromic acid]] – Sárbhrómach aigéad – {{chem2|HBrO4}} [[Aluminium bromide|Aluminium Bromide]] – Bróimíd alúmanaim – {{chem2|AlBr3}} [[Ammonium bromide]] – Bróimíd amóiniam – {{chem2|NH4Br}} [[Boron tribromide]] – Trí-bhróimíd bóróin – {{chem2|BBr3}} [[Bromic acid]] – Brómach aigéad – {{chem2|HBrO3}} [[Bromine monoxide]] – Mónaocsaíd bróimín – {{chem2|Br2O}} [[Bromine pentafluoride]] – Peinteafluairíd bróimín – {{chem2|BrF5}} [[Bromine trifluoride]] – Trí-fluairíd bróimín – {{chem2|BrF3}} [[Bromine monofluoride]] – Mónafluairíd bróimín – BrF [[Calcium bromide]] – Bróimíd cailciam – {{chem2|CaBr2}} [[Carbon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd carbóin – {{chem2|CBr4}} [[Copper(I) bromide]] – Bróimíd copair(I) – CuBr [[Copper(II) bromide]] – Bróimíd copair(II) – {{chem2|CuBr2}} [[Hydrobromic acid]] – Aigéad hiodrabhrómach – HBr(aq) [[Hydrogen bromide]] – Bróimíd hidrigine – HBr [[Hypobromous acid]] – Aigéad hipeabrómach – HOBr [[Iodine monobromide]] – Mónabhróimíd iaidín – IBr [[Iron(II) bromide]] – Bróimíd iarainn(II) – {{chem2|FeBr2}} [[Iron(III) bromide]] – Bróimíd iarainn(III) – {{chem2|FeBr3}} [[Lead(II) bromide]] – Bróimíd luaidhe(II) – {{chem2|PbBr2}} [[Lithium bromide]] – Bróimíd litiam – LiBr [[Magnesium bromide]] – Bróimíd maignéisiam – {{chem2|MgBr2}} [[Mercury(I) bromide]] – Bróimíd mearcair(I) – {{chem2|Hg2Br2}} [[Mercury(II) bromide]] – Bróimíd mearcair(II) – {{chem2|HgBr2}} [[Nitrosyl bromide]] – Bróimíd níotraisil – NOBr [[Phosphorus pentabromide]] – Peinteabróimíd fosfair – {{chem2|PBr5}} [[Phosphorus tribromide]] – Trí-bhróimíd fosfair – {{chem2|PBr3}} [[Phosphorus heptabromide]] – Heipteabróimíd fosfair – PBr₇ [[Potassium bromide]] – Bróimíd potaisiam – KBr [[Potassium bromate]] – Brómáit potaisiam – {{chem2|KBrO3}} [[Potassium perbromate]] – Sárbhrómáit potaisiam – {{chem2|KBrO4}} [[Tribromosilane]] – Trí-bhróimísileán – {{chem2|HSiBr3}} [[Silicon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd sileacain – {{chem2|SiBr4}} [[Silver bromide]] – Bróimíd airgid – AgBr [[Sodium bromide]] – Bróimíd sóidiam – NaBr [[Sodium bromate]] – Brómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO3}} [[Sodium perbromate]] – Sárbhrómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO4}} [[Thionyl bromide]] – Bróimíd tiainile – {{chem2|SOBr2}} [[Tin(II) bromide]] – Bróimíd stáin(II) – {{chem2|SnBr2}} [[Zinc bromide]] – Bróimíd since – {{chem2|ZnBr2}} == C == === [[Cadmium|Cd]] (Caidmiam) === [[Cadmium arsenide]] – Arsainíd caidmiam – {{chem2|Cd3As2}} [[Cadmium bromide]] – Bróimíd caidmiam – {{chem2|CdBr2}} [[Cadmium chloride]] – Clóiríd caidmiam – {{chem2|CdCl2}} [[Cadmium fluoride]] – Fluairíd caidmiam – {{chem2|CdF2}} [[Cadmium iodide]] – Iaidíd caidmiam – {{chem2|CdI2}} [[Cadmium nitrate]] – Níotráit caidmiam – {{chem2|Cd(NO3)2}} [[Cadmium oxide]] – Ocsaíd caidmiam – CdO [[Cadmium phosphide]] – Fosfíd caidmiam – {{chem2|Cd3P2}} [[Cadmium selenide]] – Seiléiníd caidmiam – CdSe [[Cadmium sulfate]] – Suilfáit caidmiam – {{chem2|CdSO4}} [[Cadmium sulfide]] – Suilfíd caidmiam – CdS [[Cadmium telluride]] – Teallúiríd caidmiam – CdTe === [[Caesium|Cs]] (Caesiam) === [[Caesium bicarbonate]] – Dé-charbónáit caesiam – {{chem2|CsHCO3}} [[Caesium bromide]] – Bróimíd caesiam – CsBr [[Caesium carbonate]] – Carbónáit caesiam – {{chem2|Cs2CO3}} [[Caesium chloride]] – Clóiríd caesiam – CsCl [[Caesium chromate]] – Crómáit caesiam – {{chem2|Cs2CrO4}} [[Caesium dichloroiodate]] – Dé-chlóiriaidáit caesiam – {{chem2|CsICl2}} [[Caesium dodecaborate]] – Dódeicibóráit caesiam – {{chem2|Cs2B12H12}} [[Caesium fluoride]] – Fluairíd caesiam – CsF [[Caesium heptafluoroxenate]] – Heipteafluairíxeanáit caesiam – {{chem2|CsXeF7}} [[Caesium hydride]] – Hiodríd caesiam – CsH [[Caesium hydrogen sulfate]] – Hiodriginsuilfáit caesiam – {{chem2|CsHSO4}} [[Caesium iodide]] – Iaidíd caesiam – CsI [[Caesium monoxide]] – Mónaocsaíd caesiam – {{chem2|Cs2O}} [[Caesium nitrate]] – Níotráit caesiam – {{chem2|CsNO3}} [[Caesium ozonide]] – Ósóníd caesiam – {{chem2|CsO3}} [[Caesium perchlorate]] – Sárchlóráit caesiam – {{chem2|CsClO4}} [[Caesium peroxide]] – Sárocsaíd caesiam – {{chem2|Cs2O2}} [[Caesium sulfate]] – Suilfáit caesiam – {{chem2|Cs2SO4}} [[Caesium superoxide]] – Sár-ocsaíd caesiam – {{chem2|CsO2}} [[Caesium triiodide]] – Trí-iaidíd caesiam – {{chem2|CsI3}} === [[Californium|Cf]] (Calafóirniam) === [[Californium(III) bromide]] – Bróimíd calafóirniam(III) – {{chem2|CfBr3}} [[Californium(III) carbonate]] – Carbónáit calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2(CO3)3}} [[Californium(III) chloride]] – Clóiríd calafóirniam(III) – {{chem2|CfCl3}} [[Californium(III) fluoride]] – Fluairíd calafóirniam(III) – {{chem2|CfF3}} [[Californium(III) iodide]] – Iaidíd calafóirniam(III) – {{chem2|CfI3}} [[Californium(II) iodide]] – Iaidíd calafóirniam(II) – {{chem2|CfI2}} [[Californium(III) nitrate]] – Níotráit calafóirniam(III) – {{chem2|Cf(NO3)3}} [[Californium(III) oxide]] – Ocsaíd calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2O3}} [[Californium(III) phosphate]] – Fosfáit calafóirniam(III) – {{chem2|CfPO4}} [[Californium(III) sulfate]] – Suilfáit calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2(SO4)3}} [[Californium(III) sulfide]] – Suilfíd calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2S3}} [[Californium oxyfluoride]] – Ocsaifluairíd calafóirniam – CfOF [[Californium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd calafóirniam – CfOCl === [[Calcium|Ca]] (Cailciam) === [[Calcium bromide]] – Bróimíd cailciam – {{chem2|CaBr2}} [[Calcium carbide]] – Cairbíd cailciam – {{chem2|CaC2}} [[Calcium carbonate]] (Precipitated Chalk) – Carbónáit cailciam (Cailc Dheascaithe) – {{chem2|CaCO3}} [[Calcium chlorate]] – Clóráit cailciam – {{chem2|Ca(ClO3)2}} [[Calcium chloride]] – Clóiríd cailciam – {{chem2|CaCl2}} [[Calcium chromate]] – Crómáit cailciam – {{chem2|CaCrO4}} [[Calcium cyanamide]] – Ciainaimíd cailciam – {{chem2|CaCN2}} [[Calcium fluoride]] – Fluairíd cailciam – {{chem2|CaF2}} [[Calcium hydride]] – Hiodríd cailciam – {{chem2|CaH2}} [[Calcium hydroxide]] – Hiodrocsaíd cailciam – {{chem2|Ca(OH)2}} [[Calcium monosilicide]] – Mónaisilícíd cailciam – CaSi [[Calcium oxalate]] – Ocsaláit cailciam – {{chem2|CaC2O4}} [[Calcium hydroxychloride]] – Hiodrocsaclóiríd cailciam – {{chem2|CaOCl2}} [[Calcium perchlorate]] – Sárchlóráit cailciam – {{chem2|Ca(ClO4)2}} [[Calcium permanganate]] – Sár-mhangaináit cailciam – {{chem2|Ca(MnO4)2}} [[Calcium sulfate]] ([[gypsum]]) – Suilfáit cailciam (gipsam) – {{chem2|CaSO4}} [[Calcium thiocyanate]] – Tiicianáit cailciam – {{chem2|C2CaN2S2}} === [[Carbon|C]] (Carbón) === [[Carbon dioxide]] – Dé-ocsaíd charbóin – {{chem2|CO2}} [[Carbon disulfide]] – Dé-shuilfíd charbóin – {{chem2|CS2}} [[Carbon monoxide]] – Mónaocsaíd charbóin – CO [[Carbon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd charbóin – {{chem2|CBr4}} [[Carbon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd charbóin – {{chem2|CCl4}} [[Carbon tetrafluoride]] – Teitreafluairíd charbóin – {{chem2|CF4}} [[Carbon tetraiodide]] – Teitreaiaidíd charbóin – {{chem2|CI4}} [[Carbonic acid]] – Aigéad carbónach – {{chem2|H2CO3}} [[Carbonyl chloride]] – Clóiríd carbóinile – {{chem2|COCl2}} [[Carbonyl fluoride]] – Fluairíd carbóinile – {{chem2|COF2}} [[Carbonyl sulfide]] – Suilfíd carbóinile – COS [[Carboplatin]] – Carbaplatan – {{chem2|C6H12N2O4Pt}} === [[Cerium|Ce]] (Ceiriam) === [[Cerium(III) bromide]] – Bróimíd ceiriam(III) – {{chem2|CeBr3}} [[Cerium(III) carbonate]] – Carbónáit ceiriam(III) – {{chem2|Ce2(CO3)3}} [[Cerium(III) chloride]] – Clóiríd ceiriam(III) – {{chem2|CeCl3}} [[Cerium(III) fluoride]] – Fluairíd ceiriam(III) – {{chem2|CeF3}} [[Cerium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd ceiriam(III) – {{chem2|Ce(OH)3}} [[Cerium(III) iodide]] – Iaidíd ceiriam(III) – {{chem2|CeI3}} [[Cerium(III) nitrate]] – Níotráit ceiriam(III) – {{chem2|Ce(NO3)3}} [[Cerium(III) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(III) – {{chem2|Ce2O3}} [[Cerium(III) sulfate]] – Suilfáit ceiriam(III) – {{chem2|Ce2(SO4)3}} [[Cerium(III) sulfide]] – Suilfíd ceiriam(III) – {{chem2|Ce2S3}} [[Cerium(IV) hydroxide]] – Hiodrocsaíd ceiriam(IV) – {{chem2|Ce(OH)4}} [[Cerium(IV) nitrate]] – Níotráit ceiriam(IV) – {{chem2|Ce(NO3)4}} [[Cerium(IV) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(IV) – {{chem2|CeO2}} [[Cerium(IV) sulfate]] – Suilfáit ceiriam(IV) – {{chem2|Ce(SO4)2}} [[Cerium oxide|Cerium(III,IV) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(III,IV) – {{chem2|Ce3O4}} [[Ceric ammonium nitrate]] – Níotráit ceireach amóiniam – {{chem2|(NH4)2Ce(NO3)6}} [[Cerium hexaboride]] – Heicseabhóiríd ceiriam – {{chem2|CeB6}} [[Cerium aluminium]] – Ceiriam alúmanaim – CeAl [[Cerium cadmium]] – Ceiriam caidmiam – CeCd [[Cerium magnesium]] – Ceiriam maignéisiam – CeMg [[Cerium mercury]] – Ceiriam mearcair – CeHg [[Cerium silver]] – Ceiriam airgid – CeAg [[Cerium thallium]] – Ceiriam tailliam – CeTl [[Cerium zinc]] – Ceiriam since – CeZn === [[Chlorine|Cl]] (Clóirín) === [[Actinium(III) chloride]] – Clóiríd aictiniam(III) – {{chem2|AcCl3}} [[Aluminium chloride]] – Clóiríd alúmanaim – {{chem2|AlCl3}} [[Americium(III) chloride]] – Clóiríd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmCl3}} [[Ammonium chloride]] – Clóiríd amóiniam – {{chem2|[NH4]Cl}} [[Antimony(III) chloride]] – Clóiríd antamóin(III) – {{chem2|SbCl3}} [[Antimony(V) chloride]] – Clóiríd antamóin(V) – {{chem2|SbCl5}} [[Arsenic(III) chloride]] – Clóiríd arsaenach(III) – {{chem2|AsCl3}} [[Barium chloride]] – Clóiríd bairiam – {{chem2|BaCl2}} [[Beryllium chloride]] – Clóiríd beirilliam – {{chem2|BeCl2}} [[Bismuth(III) chloride]] – Clóiríd biosmait(III) – {{chem2|BiCl3}} [[Boron trichloride]] – Trí-chlóiríd bóróin – {{chem2|BCl3}} [[Bromine monochloride]] – Mónaclóiríd bróimín – BrCl [[Cadmium chloride]] – Clóiríd caidmiam – {{chem2|CdCl2}} [[Caesium chloride]] – Clóiríd caesiam – CsCl [[Calcium chloride]] – Clóiríd cailciam – {{chem2|CaCl2}} [[Calcium hypochlorite]] – Hipeaclóirít cailciam – {{chem2|Ca(ClO)2}} [[Carbon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd charbóin – {{chem2|CCl4}} [[Cerium(III) chloride]] – Clóiríd ceiriam(III) – {{chem2|CeCl3}} [[Chloramine]] – Clóraimín – {{chem2|NH2Cl}} [[Chloric acid]] – Clórach aigéad – {{chem2|HClO3}} [[Chlorine azide]] – Aisíd clóirín – {{chem2|ClN3}} [[Chlorine dioxide]] – Dé-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO2}} [[Chlorine monofluoride]] – Mónafluairíd clóirín – ClF [[Chlorine monoxide]] – Mónaocsaíd chlóirín – ClO [[Chlorine pentafluoride]] – Peinteafluairíd clóirín – {{chem2|ClF5}} [[Chlorine perchlorate]] – Sárchlóráit clóirín – {{chem2|Cl2O4}} [[Chlorine tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd chlóirín – {{chem2|O3ClOOClO3}} [[Chlorine trifluoride]] – Trí-fluairíd clóirín – {{chem2|ClF3}} [[Chlorine trioxide]] – Trí-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO3}} [[Chloroplatinic acid]] – Aigéad clóiríplatanach – {{chem2|H2[PtCl6]}} [[Chlorosulfonic acid]] – Aigéad clóirísulfónach – {{chem2|ClSO3H}} [[Chlorosulfonyl isocyanate]] – Iseaiciaináit clóirísulfóinile – {{chem2|ClSO2NCO}} [[Chloryl fluoride]] – Fluairíd clóirile – {{chem2|ClO2F}} [[Chromium(II) chloride]] – Clóiríd cróimiam(II) – {{chem2|CrCl2}} [[Chromium(III) chloride]] – Clóiríd cróimiam(III) – {{chem2|CrCl3}} [[Chromyl chloride]] – Clóiríd cróimile – {{chem2|CrO2Cl2}} [[Cisplatin]] – Cisplatan – {{chem2|[PtCl2(NH3)2]}} [[Cobalt(II) chloride]] – Clóiríd cobailt(II) – {{chem2|CoCl2}} [[Copper(I) chloride]] – Clóiríd copair(I) – CuCl [[Copper(II) chloride]] – Clóiríd copair(II) – {{chem2|CuCl2}} [[Curium(III) chloride]] – Clóiríd ciúiriam(III) – {{chem2|CmCl3}} [[Cyanogen chloride]] – Clóiríd ciainigine – ClCN [[Dichlorine dioxide]] – Dé-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O2}} [[Dichlorine heptaoxide]] – Heiptea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O7}} [[Dichlorine hexoxide]] – Heicsea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O6}} [[Dichlorine monoxide]] – Mónaocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O}} [[Dichlorine tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|ClOClO3}} [[Dichlorine trioxide]] – Trí-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O3}} [[Dichlorosilane]] – Déchlóirísileán – {{chem2|SiH2Cl2}} [[Disulfur dichloride]] – Déchlóiríd déshulfair – {{chem2|S2Cl2}} [[Dysprosium(III) chloride]] – Clóiríd diospróisiam(III) – {{chem2|DyCl3}} [[Erbium(III) chloride]] – Clóiríd eirbiam(III) – {{chem2|ErCl3}} [[Europium(II) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuCl2}} [[Europium(III) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(III) – {{chem2|EuCl3}} [[Gadolinium(III) chloride]] – Clóiríd gadailiniam(III) – {{chem2|GdCl3}} [[Gallium trichloride]] – Trí-chlóiríd gailliam – {{chem2|GaCl3}} [[Germanium dichloride]] – Déchlóiríd gearmáiniam – {{chem2|GeCl2}} [[Germanium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd gearmáiniam – {{chem2|GeCl4}} [[Gold(I) chloride]] – Clóiríd óir(I) – AuCl [[Gold(III) chloride]] – Clóiríd óir(III) – {{chem2|AuCl3}} [[Hafnium(IV) chloride]] – Clóiríd haifniam(IV) – {{chem2|HfCl4}} [[Holmium(III) chloride]] – Clóiríd hoilmiam(III) – {{chem2|HoCl3}} [[Hydrochloric acid]] – Aigéad hiodraclórach – HCl(aq) [[Hydrogen chloride]] – Clóiríd hidrigine – HCl [[Hypochlorous acid]] – Aigéad hipeaclórach – HOCl [[Indium(I) chloride]] – Clóiríd indiam(I) – InCl [[Indium(III) chloride]] – Clóiríd indiam(III) – {{chem2|InCl3}} [[Iodine monochloride]] – Mónaclóiríd iaidín – ICl [[Iridium(III) chloride]] – Clóiríd iridiam(III) – {{chem2|IrCl3}} [[Iron(II) chloride]] – Clóiríd iarainn(II) – {{chem2|FeCl2}} [[Iron(III) chloride]] – Clóiríd iarainn(III) – {{chem2|FeCl3}} [[Lanthanum chloride]] – Clóiríd lantainim – {{chem2|LaCl3}} [[Lead(II) chloride]] – Clóiríd luaidhe(II) – {{chem2|PbCl2}} [[Lithium chloride]] – Clóiríd litiam – LiCl [[Lithium perchlorate]] – Sárchlóráit litiam – {{chem2|LiClO4}} [[Lutetium chloride]] – Clóiríd lúitéitiam – {{chem2|LuCl3}} [[Magnesium chloride]] – Clóiríd maignéisiam – {{chem2|MgCl2}} [[Magnesium perchlorate]] – Sárchlóráit maignéisiam – {{chem2|Mg(ClO4)2}} [[Manganese(II) chloride]] – Clóiríd mangainéise(II) – {{chem2|MnCl2}} [[Mercury(I) chloride]] – Clóiríd mearcair(I) – {{chem2|Hg2Cl2}} [[Mercury(II) chloride]] – Clóiríd mearcair(II) – {{chem2|HgCl2}} [[Mercury(II) perchlorate]] – Sárchlóráit mearcair(II) – {{chem2|Hg(ClO4)2}} [[Molybdenum(III) chloride]] – Clóiríd molabdaim(III) – {{chem2|MoCl3}} [[Molybdenum(V) chloride]] – Clóiríd molabdaim(V) – {{chem2|MoCl5}} [[Neodymium(III) chloride]] – Clóiríd niaidimiam(III) – {{chem2|NdCl3}} [[Neptunium(IV) chloride]] – Clóiríd neiptiúiniam(IV) – {{chem2|NpCl4}} [[Nickel(II) chloride]] – Clóiríd nicil(II) – {{chem2|NiCl2}} [[Niobium oxide trichloride]] – Trí-chlóiríd ocsaíde niaibiam – {{chem2|NbOCl3}} [[Niobium(IV) chloride]] – Clóiríd niaibiam(IV) – {{chem2|NbCl4}} [[Niobium(V) chloride]] – Clóiríd niaibiam(V) – {{chem2|NbCl5}} [[Nitrogen trichloride]] – Trí-chlóiríd nítrigine – {{chem2|NCl3}} [[Nitrosyl chloride]] – Clóiríd níotraisil – NOCl [[Nitryl chloride]] – Clóiríd nítrile – {{chem2|NO2Cl}} [[Osmium(III) chloride]] – Clóiríd oismiam(III) – {{chem2|OsCl3}} [[Palladium(II) chloride]] – Clóiríd pailéidiam(II) – {{chem2|PdCl2}} [[Perchloric acid]] – Aigéad sárchlórach – {{chem2|HClO4}} [[Perchloryl fluoride]] – Fluairíd sárchlóirile – {{chem2|ClO3F}} [[Phosgene]] – Fosgéin – {{chem2|COCl2}} [[Phosphonitrilic chloride trimer]] – Trí-mhéar clóiríd fosfainítríle – {{chem2|(PNCl)3}} [[Phosphorus oxychloride]] – Ocsaiclóiríd fosfair – {{chem2|POCl3}} [[Phosphorus pentachloride]] – Peinteaclóiríd fosfair – {{chem2|PCl5}} [[Phosphorus trichloride]] – Trí-chlóiríd fosfair – {{chem2|PCl3}} [[Platinum(II) chloride]] – Clóiríd platanaim(II) – {{chem2|PtCl2}} [[Platinum(IV) chloride]] – Clóiríd platanaim(IV) – {{chem2|PtCl4}} [[Plutonium(III) chloride]] – Clóiríd plútóiniam(III) – {{chem2|PuCl3}} [[Potassium chlorate]] – Clóráit potaisiam – {{chem2|KClO3}} [[Potassium chloride]] – Clóiríd potaisiam – KCl [[Potassium perchlorate]] – Sárchlóráit potaisiam – {{chem2|KClO4}} [[Praseodymium(III) chloride]] – Clóiríd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrCl3}} [[Protactinium(V) chloride]] – Clóiríd prótachtiniam(V) – {{chem2|PaCl5}} [[Radium chloride]] – Clóiríd raidiam – {{chem2|RaCl2}} [[Rhenium(III) chloride]] – Clóiríd réiniam(III) – {{chem2|ReCl3}} [[Rhenium(V) chloride]] – Clóiríd réiniam(V) – {{chem2|ReCl5}} [[Rhodium(III) chloride]] – Clóiríd róidiam(III) – {{chem2|RhCl3}} [[Rubidium chloride]] – Clóiríd rubaidiam – RbCl [[Ruthenium(III) chloride]] – Clóiríd ruitéiniam(III) – {{chem2|RuCl3}} [[Samarium(III) chloride]] – Clóiríd samairiam(III) – {{chem2|SmCl3}} [[Scandium chloride]] – Clóiríd scaindiam – {{chem2|ScCl3}} [[Selenium dichloride]] – Déchlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeCl2}} [[Selenium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeCl4}} [[Silicon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd sileacain – {{chem2|SiCl4}} [[Silver chloride]] – Clóiríd airgid – AgCl [[Silver perchlorate]] – Sárchlóráit airgid – {{chem2|AgClO4}} [[Sodium chlorate]] – Clóráit sóidiam – {{chem2|NaClO3}} [[Sodium chloride]] (table salt, rock salt) – Clóiríd sóidiam (salainn bhoird, salainn charraige) – NaCl [[Sodium chlorite]] – Clóirít sóidiam – {{chem2|NaClO2}} [[Sodium hypochlorite]] – Hipeaclóirít sóidiam – NaOCl [[Sodium perchlorate]] – Sárchlóráit sóidiam – {{chem2|NaClO4}} [[Strontium chloride]] – Clóiríd strointiam – {{chem2|SrCl2}} [[Sulfur dichloride]] – Déchlóiríd sulfair – {{chem2|SCl2}} [[Sulfuryl chloride]] – Clóiríd suilfirile – {{chem2|SO2Cl2}} [[Tantalum(III) chloride]] – Clóiríd tantalam(III) – {{chem2|TaCl3}} [[Tantalum(IV) chloride]] – Clóiríd tantalam(IV) – {{chem2|TaCl4}} [[Tantalum(V) chloride]] – Clóiríd tantalam(V) – {{chem2|TaCl5}} [[Tellurium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd teallúiriam – {{chem2|TeCl4}} [[Terbium(III) chloride]] – Clóiríd teirbiam(III) – {{chem2|TbCl3}} [[Tetrachloroauric acid]] – Aigéad teitreachlóraórach – {{chem2|H[AuCl4]}} [[Thallium(I) chloride]] – Clóiríd tailliam(I) – TlCl [[Thallium(III) chloride]] – Clóiríd tailliam(III) – {{chem2|TlCl3}} [[Thionyl chloride]] – Clóiríd tiainile – {{chem2|SOCl2}} [[Thiophosgene]] – Tiafosgéin – {{chem2|CSCl2}} [[Thorium(IV) chloride]] – Clóiríd tóiriam(IV) – {{chem2|ThCl4}} [[Thulium(III) chloride]] – Clóiríd tiúiliam(III) – {{chem2|TmCl3}} [[Tin(II) chloride]] – Clóiríd stáin(II) – {{chem2|SnCl2}} [[Tin(IV) chloride]] – Clóiríd stáin(IV) – {{chem2|SnCl4}} [[Titanium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd tiotáiniam – {{chem2|TiCl4}} [[Titanium(III) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiCl3}} [[Trichlorosilane]] – Trí-chlóirísileán – {{chem2|HSiCl3}} [[Tungsten(IV) chloride]] – Clóiríd tungstain(IV) – {{chem2|WCl4}} [[Tungsten(V) chloride]] – Clóiríd tungstain(V) – {{chem2|WCl5}} [[Tungsten(VI) chloride]] – Clóiríd tungstain(VI) – {{chem2|WCl6}} [[Uranium hexachloride]] – Heicseaclóiríd úráiniam – {{chem2|UCl6}} [[Uranium(III) chloride]] – Clóiríd úráiniam(III) – {{chem2|UCl3}} [[Uranium(IV) chloride]] – Clóiríd úráiniam(IV) – {{chem2|UCl4}} [[Uranium(V) chloride]] – Clóiríd úráiniam(V) – {{chem2|UCl5}} [[Uranyl chloride]] – Clóiríd úrainile – {{chem2|UO2Cl2}} [[Vanadium oxytrichloride]] – Ocsaictríchlóiríd vanaidiam – {{chem2|VOCl3}} [[Vanadium(II) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(II) – {{chem2|VCl2}} [[Vanadium(III) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(III) – {{chem2|VCl3}} [[Vanadium(IV) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(IV) – {{chem2|VCl4}} [[Ytterbium(III) chloride]] – Clóiríd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbCl3}} [[Yttrium chloride]] – Clóiríd itriam – {{chem2|YCl3}} [[Zinc chloride]] – Clóiríd since – {{chem2|ZnCl2}} [[Zirconium(IV) chloride]] – Clóiríd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrCl4}} === [[Chromium|Cr]] (Cróimiam) === [[Chromic acid]] – Aigéad crómach – {{chem2|H2CrO4}} [[Chromium trioxide]] ([[Chromic acid]]) – Trí-ocsaíd cróimiam (Aigéad crómach) – {{chem2|CrO3}} [[Chromium(II) chloride]] – Clóiríd cróimiam(II) – {{chem2|CrCl2}} [[Chromium(II) sulfate]] – Suilfáit cróimiam(II) – {{chem2|CrSO4}} [[Chromium(III) chloride]] – Clóiríd cróimiam(III) – {{chem2|CrCl3}} [[Chromium(III) nitrate]] – Níotráit cróimiam(III) – {{chem2|Cr(NO3)3}} [[Chromium(III) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(III) – {{chem2|Cr2O3}} [[Chromium(III) sulfate]] – Suilfáit cróimiam(III) – {{chem2|Cr2(SO4)3}} [[Chromium(III) telluride]] – Teallúiríd cróimiam(III) – {{chem2|Cr2Te3}} [[Chromium(IV) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(IV) – {{chem2|CrO2}} [[Chromium pentafluoride]] – Peinteafluairíd cróimiam – {{chem2|CrF5}} Chromium sulfide bromide – Bróimíd suilfíde cróimiam – CrSBr [[Chromyl chloride]] – Clóiríd cróimile – {{chem2|CrO2Cl2}} [[Chromyl fluoride]] – Fluairíd cróimile – {{chem2|CrO2F2}} === [[Cobalt|Co]] (Cobailt) === [[Cobalt(II) acetate]] – Aicéatáit cobailt(II) – Co(CH₃CO₂)₂ [[Cobalt(II) bromide]] – Bróimíd cobailt(II) – {{chem2|CoBr2}} [[Cobalt(II) carbonate]] – Carbónáit cobailt(II) – {{chem2|CoCO3}} [[Cobalt(II) chloride]] – Clóiríd cobailt(II) – {{chem2|CoCl2}} [[Cobalt(II) fluoride]] – Fluairíd cobailt(II) – CoF₂ [[Cobalt(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd cobailt(II) – Co(OH)₂ [[Cobalt(II) iodide]] – Iaidíd cobailt(II) – CoI₂ [[Cobalt(II) nitrate]] – Níotráit cobailt(II) – {{chem2|Co(NO3)2}} [[Cobalt(II) oxide]] – Ocsaíd cobailt(II) – CoO [[Cobalt(II) perchlorate]] – Sárchlóráit cobailt(II) – Co(ClO₄)₂ [[Cobalt(II) phosphate]] – Fosfáit cobailt(II) – Co₃(PO₄)₂ [[Cobalt(II) sulfate]] – Suilfáit cobailt(II) – {{chem2|CoSO4}} [[Cobalt(II) thiocyanate]] – Tiicianáit cobailt(II) – Co(SCN)₂ [[Cobalt(II,III) oxide]] – Ocsaíd cobailt(II,III) – Co₃O₄ [[Cobalt(III) chloride]] – Clóiríd cobailt(III) – CoCl₃ [[Cobalt(III) fluoride]] – Fluairíd cobailt(III) – {{chem2|CoF3}} [[Cobalt(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd cobailt(III) – Co(OH)₃ [[Cobalt(III) nitrate]] – Níotráit cobailt(III) – Co(NO₃)₃ [[Cobalt(III) oxide]] – Ocsaíd cobailt(III) – Co₂O₃ === [[Copper|Cu]] (Copar) === [[Copper(I) acetylide]] – Aicéitilíd copair(I) – {{chem2|Cu2C2}} [[Copper(I) azide]] – Aisíd copair(I) – CuN₃ [[Copper(I) bromide]] – Bróimíd copair(I) – CuBr [[Copper(I) chloride]] – Clóiríd copair(I) – CuCl [[Copper(I) fluoride]] – Fluairíd copair(I) – CuF [[Copper(I) hydroxide]] – Hiodrocsaíd copair(I) – CuOH [[Copper(I) iodide]] – Iaidíd copair(I) – CuI [[Copper(I) nitrate]] – Níotráit copair(I) – CuNO₃ [[Copper(I) oxide]] – Ocsaíd copair(I) – {{chem2|Cu2O}} [[Copper(I) phosphide]] – Fosfíd copair(I) – Cu₃P [[Copper(I) selenide]] – Seiléiníd copair(I) – Cu₂Se [[Copper(I) sulfate]] – Suilfáit copair(I) – {{chem2|CuSO4}} [[Copper(I) sulfide]] – Suilfíd copair(I) – {{chem2|Cu2S}} [[Copper(I) telluride]] – Teallúiríd copair(I) – Cu₂Te [[Copper(I) thiocyanate]] – Tiicianáit copair(I) – CuSCN [[Chevreul's salt|Copper(I,II) sulfite]] – Suilfít copair(I,II) – Cu₃(SO₃)₂ [[Copper(II) arsenate]] – Arsanaít copair(II) – Cu₃(AsO₄)₂ [[Copper(II) azide]] – Aisíd copair(II) – {{chem2|Cu(N3)2}} [[Copper(II) borate]] – Bóráit copair(II) – Cu₃(BO₃)₂ [[Copper(II) bromide]] – Bróimíd copair(II) – CuBr₂ [[Copper(II) carbonate]] – Carbónáit copair(II) – {{chem2|CuCO3}} [[Basic copper carbonate|Copper(II) carbonate hydroxide]] – Hiodrocsaíd charbónáit copair(II) – Cu₂(CO₃)(OH)₂ [[Copper(II) chlorate]] – Clóráit copair(II) – Cu(ClO₃)₂ [[Copper(II) chloride]] – Clóiríd copair(II) – {{chem2|CuCl2}} [[Copper(II) fluoride]] – Fluairíd copair(II) – CuF₂ [[Copper(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd copair(II) – {{chem2|Cu(OH)2}} [[Copper(II) nitrate]] – Níotráit copair(II) – {{chem2|Cu(NO3)2}} [[Copper(II) oxide]] – Ocsaíd copair(II) – CuO [[Copper(II) perchlorate]] – Sárchlóráit copair(II) – Cu(ClO₄)₂ [[Copper(II) phosphate]] – Fosfáit copair(II) – Cu₃(PO₄)₂ [[Copper(II) selenide]] – Seiléiníd copair(II) – CuSe [[Copper(II) selenite]] – Seiléinít copair(II) – CuSeO₃ [[Copper(II) sulfate]] – Suilfáit copair(II) – {{chem2|CuSO4}} [[Copper(II) sulfide]] – Suilfíd copair(II) – CuS [[Copper(II) telluride]] – Teallúiríd copair(II) – CuTe [[Copper(II) thiocyanate]] – Tiicianáit copair(II) – Cu(SCN)₂ [[Copper oxychloride]] – Ocsaiclóiríd copair – {{chem2|H3ClCu2O3}} [[Tetramminecopper(II) sulfate]] – Suilfáit teitreamíncopair(II) – {{chem2|[Cu(NH3)4]SO4}} === [[Curium|Cm]] (Ciúiriam) === [[Curium(III) chloride]] – Clóiríd ciúiriam(III) – {{chem2|CmCl3}} [[Curium(III) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(III) – {{chem2|Cm2O3}} [[Curium(IV) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(IV) – {{chem2|CmO2}} [[Curium hydroxide]] – Hiodrocsaíd ciúiriam – {{chem2|Cm(OH)3}} === CN (Ciainigine) === [[Cyanogen bromide]] – Bróimíd ciainigine – BrCN [[Cyanogen chloride]] – Clóiríd ciainigine – ClCN [[Cyanogen iodide]] – Iaidíd ciainigine – ICN [[Cyanogen]] – Ciainigine – {{chem2|(CN)2}} [[Cyanuric chloride]] – Clóiríd ciainúrach – {{chem2|C3Cl3N3}} [[Cyanogen thiocyanate]] – Tiicianáit ciainigine – {{chem2|CNSCN}} [[Cyanogen selenocyanate]] – Seiléiniicianáit ciainigine – {{chem2|CNSeCN}} [[Cyanogen azide]] – Aisíd ciainigine – {{chem2|N3CN}} == D == === [[Dysprosium|Dy]] (Diospróisiam) === [[Dysprosium(II) chloride]] – Clóiríd diospróisiam(II) – {{chem2|DyCl2}} [[Dysprosium(II) iodide]] – Iaidíd diospróisiam(II) – {{chem2|DyI2}} [[Dysprosium(III) acetate]] – Aicéatáit diospróisiam(III) – {{Chem2|Dy(CH3COO)3}} [[Dysprosium(III) bromide]] – Bróimíd diospróisiam(III) – {{chem2|DyBr3}} [[Dysprosium(III) carbonate]] – Carbónáit diospróisiam(III) – Dy₂(CO₃)₃ [[Dysprosium(III) chloride]] – Clóiríd diospróisiam(III) – {{chem2|DyCl3}} [[Dysprosium(III) fluoride]] – Fluairíd diospróisiam(III) – {{chem2|DyF3}} [[Dysprosium(III) iodide]] – Iaidíd diospróisiam(III) – {{chem2|DyI3}} [[Dysprosium(III) nitrate]] – Níotráit diospróisiam(III) – {{Chem2|Dy(NO3)3}} [[Dysprosium(III) oxalate]] – Ocsaláit diospróisiam(III) – Dy₂(C₂O₄)₃ [[Dysprosium(III) oxide]] – Ocsaíd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2O3}} [[Dysprosium(III) phosphate]] – Fosfáit diospróisiam(III) – {{chem2|DyPO4}} [[Dysprosium(III) selenide]] – Seiléiníd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2Se3}} [[Dysprosium(III) sulfide]] – Suilfíd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2S3}} [[Dysprosium(III) sulfate]] – Suilfáit diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2(SO4)3}} [[Dysprosium(III) telluride]] – Teallúiríd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2Te3}} [[Dysprosium arsenide]] – Arsainíd diospróisiam – {{Chem2|DyAs}} [[Dysprosium bismuthide]] – Biosmaitíd diospróisiam – {{Chem2|DyBi}} [[Dysprosium iodate]] – Iaidáit diospróisiam – {{Chem2|Dy(IO3)3}} [[Dysprosium monosulfide]] – Mónaisuilfíd diospróisiam – {{Chem2|DyS}} [[Dysprosium nitride]] – Nítríd diospróisiam – {{Chem2|DyN}} [[Dysprosium phosphide]] – Fosfíd diospróisiam – {{Chem2|DyP}} [[Dysprosium stannate]] – Stannáit diospróisiam – {{Chem2|Dy2Sn2O7}} [[Dysprosium titanate]] – Tiotanáit diospróisiam – {{chem2|Dy2Ti2O7}} == E == === [[Einsteinium|Es]] (Einstéiniam) === [[Einsteinium(III) bromide]] – Bróimíd einstéiniam(III) – {{chem2|EsBr3}} [[Einsteinium(III) carbonate]] – Carbónáit einstéiniam(III) – {{chem2|Es2(CO3)3}} [[Einsteinium(III) chloride]] – Clóiríd einstéiniam(III) – {{chem2|EsCl3}} [[Einsteinium(III) fluoride]] – Fluairíd einstéiniam(III) – {{chem2|EsF3}} [[Einsteinium(III) iodide]] – Iaidíd einstéiniam(III) – {{chem2|EsI3}} [[Einsteinium(III) nitrate]] – Níotráit einstéiniam(III) – {{chem2|Es(NO3)3}} [[Einsteinium(III) oxide]] – Ocsaíd einstéiniam(III) – {{chem2|Es2O3}} [[Einsteinium(III) phosphate]] – Fosfáit einstéiniam(III) – {{chem2|EsPO4}} [[Einsteinium(III) sulfate]] – Suilfáit einstéiniam(III) – {{chem2|Es2(SO4)3}} [[Einsteinium(III) sulfide]] – Suilfíd einstéiniam(III) – {{chem2|Es2S3}} === [[Erbium|Er]] (Eirbiam) === [[Erbium-copper]] – Eirbiam-copar – ErCu [[Erbium-gold]] – Eirbiam-ór – ErAu [[Erbium-iridium]] – Eirbiam-iridiam – ErIr [[Erbium-silver]] – Eirbiam-airgead – ErAg [[Erbium hexaboride]] – Heicseabhóiríd eirbiam – {{chem2|ErB6}} [[Erbium iodate]] – Iaidáit eirbiam – {{chem2|Er(IO3)3}} [[Erbium nitride]] – Nítríd eirbiam – {{chem2|ErN}} [[Erbium oxybromide]] – Ocsaibróimíd eirbiam – {{chem2|ErOBr}} [[Erbium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd eirbiam – {{chem2|ErOCl}} [[Erbium oxyfluoride]] – Ocsaifluairíd eirbiam – {{chem2|ErOF}} [[Erbium phosphide]] – Fosfíd eirbiam – {{chem2|ErP}} [[Erbium silicide]] – Silícíd eirbiam – {{chem2|ErSi2}} [[Erbium tetraboride]] – Teitreibhóiríd eirbiam – {{chem2|ErB4}} [[Erbium(III) bromide]] – Bróimíd eirbiam(III) – {{chem2|ErBr3}} [[Erbium(III) chloride]] – Clóiríd eirbiam(III) – {{chem2|ErCl3}} [[Erbium(III) fluoride]] – Fluairíd eirbiam(III) – {{chem2|ErF3}} [[Erbium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd eirbiam(III) – {{chem2|Er(OH)3}} [[Erbium(III) iodide]] – Iaidíd eirbiam(III) – {{chem2|ErI3}} [[Erbium(III) nitrate]] – Níotráit eirbiam(III) – {{chem2|Er(NO3)3}} [[Erbium(III) oxide]] – Ocsaíd eirbiam(III) – {{chem2|Er2O3}} [[Erbium(III) selenate]] – Seiléanáit eirbiam(III) – {{chem2|Er2(SeO4)3}} [[Erbium(III) selenide]] – Seiléiníd eirbiam(III) – {{chem2|Er2Se3}} [[Erbium(III) sulfate]] – Suilfáit eirbiam(III) – {{chem2|Er2(SO4)3}} [[Erbium(III) telluride]] – Teallúiríd eirbiam(III) – {{chem2|Er2Te3}} === [[Europium|Eu]] (Eoraipiam) === [[Europium(II) bromide]] – Bróimíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuBr2}} [[Europium(II) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuCl2}} [[Europium(II) fluoride]] – Fluairíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuF2}} [[Europium(II) hydride]] – Hiodríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuH2}} [[Europium(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd eoraipiam(II) – {{chem2|Eu(OH)2}} [[Europium(II) oxide]] – Ocsaíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuO}} [[Europium(II) iodide]] – Iaidíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuI2}} [[Europium(II) selenide]] – Seiléiníd eoraipiam(II) – {{chem2|EuSe}} [[Europium(II) silicide]] – Silícíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuSi2}} [[Europium(II) sulfate]] – Suilfáit eoraipiam(II) – {{chem2|EuSO4}} [[Europium(II) sulfide]] – Suilfíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuS2}} [[Europium(II) telluride]] – Teallúiríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuTe}} [[Europium(II) titanate]] – Tiotanáit eoraipiam(II) – {{chem2|EuTiO3}} [[Europium(III) acetate]] – Aicéatáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(CH3COO)3}} [[Europium(III) arsenate]] – Arsanaít eoraipiam(III) – {{chem2|EuAsO4}} [[Europium(III) bromide]] – Bróimíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuBr3}} [[Europium(III) carbonate]] – Carbónáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(CO3)3}} [[Europium(III) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(III) – {{chem2|EuCl3}} [[Europium(III) chromate]] – Crómáit eoraipiam(III) – {{chem2|EuCrO4}} [[Europium(III) fluoride]] – Fluairíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuF3}} [[Europium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(OH)3}} [[Europium(III) iodate]] – Iaidáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(IO3)3}} [[Europium(III) iodide]] – Iaidíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuI3}} [[Europium(III) nitrate]] – Níotráit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(NO3)3}} [[Europium(III) oxide]] – Ocsaíd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2O3}} [[Europium(III) perchlorate]] – Sárchlóráit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(ClO4)3}} [[Europium(III) phosphate]] – Fosfáit eoraipiam(III) – {{chem2|EuPO4}} [[Europium(III) phosphide]] – Fosfíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuP}} [[Europium(III) selenide]] – Seiléiníd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2Se3}} [[Europium(III) sulfate]] – Suilfáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2(SO4)3}} [[Europium(III) telluride]] – Teallúiríd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2Te3}} [[Europium(III) vanadate]] – Vanaidáit eoraipiam(III) – {{chem2|EuVO4}} [[Europium barium titanate]] – Tiotanáit eoraipiam bairiam – {{chem2|BaEuTiO4}} == F == === [[Fluorine|F]] (Fluairín) === [[Fluoroantimonic acid]] – Aigéad fluairíantamónach – {{chem2|H2FSbF6}} [[Tetrafluorohydrazine]] – Teitreafluairíhiodraisín – {{chem2|N2F4}} [[Trifluoromethylisocyanide]] – Trí-fluairímeitiliseaiciainíd – {{chem2|C2NF3}} [[Trifluoromethanesulfonic acid]] – Aigéad trí-fluairímeatánsulfónach – {{chem2|CF3SO3H}} Other fluorides – Fluairídí eile: [[Aluminium fluoride|AlF₃]] (Fluairíd alúmanaim), [[Americium(III) fluoride|AmF₃]] (Fluairíd aimeiriciam(III)), [[Ammonium fluoride|NH₄F]] (Fluairíd amóiniam), [[Ammonium hydrogen fluoride|NH₄HF₂]] (Fluairíd hidrigine amóiniam), [[Ammonium tetrafluoroborate|NH₄BF₄]] (Teitreafluairíbóráit amóiniam), [[Antimony pentafluoride|SbF₅]] (Peinteafluairíd antamóin), [[Antimony trifluoride|SbF₃]] (Trí-fluairíd antamóin), [[Arsenic pentafluoride|AsF₅]] (Peinteafluairíd arsaenach), [[Arsenic trifluoride|AsF₃]] (Trí-fluairíd arsaenach), [[Barium fluoride|BaF₂]] (Fluairíd bairiam), [[Beryllium fluoride|BeF₂]] (Fluairíd beirilliam), [[Bismuth(III) fluoride|BiF₃]] (Fluairíd biosmait(III)), [[Bis(pentafluorosulfanyl) peroxide|F₅SOOSF₅]] (Sárocsaíd pheinteafluairísulfanaile), [[Boron trifluoride|BF₃]] (Trí-fluairíd bóróin), [[Bromine pentafluoride|BrF₅]] (Peinteafluairíd bróimín), [[Bromine trifluoride|BrF₃]] (Trí-fluairíd bróimín), [[Bromine monofluoride|BrF]] (Mónafluairíd bróimín), [[Cadmium fluoride|CdF₂]] (Fluairíd caidmiam), [[Caesium fluoride|CsF]] (Fluairíd caesiam), [[Calcium fluoride|CaF₂]] (Fluairíd cailciam), [[Carbon tetrafluoride|CF₄]] (Teitreafluairíd charbóin), [[Carbonyl fluoride|COF₂]] (Fluairíd carbóinile), [[Cerium(III) fluoride|CeF₃]] (Fluairíd ceiriam(III)), [[Cerium(IV) fluoride|CeF₄]] (Fluairíd ceiriam(IV)), [[Chlorine pentafluoride|ClF₅]] (Peinteafluairíd clóirín), [[Chlorine trifluoride|ClF₃]] (Trí-fluairíd clóirín), [[Chlorine monofluoride|ClF]] (Mónafluairíd clóirín), [[Chromium(III) fluoride|CrF₃]] (Fluairíd cróimiam(III)), [[Chromium(V) fluoride|CrF₅]] (Fluairíd cróimiam(V)), [[Chromyl fluoride|CrO₂F₂]] (Fluairíd cróimile), [[Cobalt(II) fluoride|CoF₂]] (Fluairíd cobailt(II)), [[Cobalt(III) fluoride|CoF₃]] (Fluairíd cobailt(III)), [[Copper(I) fluoride|CuF]] (Fluairíd copair(I)), [[Copper(II) fluoride|CuF₂]] (Fluairíd copair(II)), [[Curium(III) fluoride|CmF₃]] (Fluairíd ciúiriam(III)), [[Dinitrogen difluoride|N₂F₂]] (Défluairíd dénítrigine), [[Dinitrogen tetrafluoride|N₂F₄]] (Teitreafluairíd dénítrigine), [[Dioxygen difluoride|O₂F₂]] (Défluairíd dé-ocsaigine), [[Diphosphorus tetrafluoride|P₂F₄]] (Teitreafluairíd défosfair), [[Disulfur difluoride|S₂F₂]] (Défluairíd déshulfair), [[Dysprosium(III) fluoride|DyF₃]] (Fluairíd diospróisiam(III)), [[Erbium(III) fluoride|ErF₃]] (Fluairíd eirbiam(III)), [[Europium(III) fluoride|EuF₃]] (Fluairíd eoraipiam(III)), [[Fluoroboric acid|HBF₄]] (Aigéad fluairíbórach), [[Fluorine azide|FN₃]] (Aisíd fluairín), [[Fluorine fluorosulfate|FOSO₂F]] (Fluairí fluairísulfáit), [[Fluorine nitrate|FNO₃]] (Níotráit fluairín), [[Fluorosulfonic acid|FSO₃H]] (Aigéad fluairísulfónach), [[Gadolinium(III) fluoride|GdF₃]] (Fluairíd gadailiniam(III)), [[Gallium(III) fluoride|GaF₃]] (Fluairíd gailliam(III)), [[Germanium tetrafluoride|GeF₄]] (Teitreafluairíd gearmáiniam), [[Gold(III) fluoride|AuF₃]] (Fluairíd óir(III)), [[Hafnium(IV) fluoride|HfF₄]] (Fluairíd haifniam(IV)), [[Hexafluoroantimonic acid|H₂SbF₆]] (Aigéad heicseafluairíantamónach), [[Hexafluorophosphoric acid|HPF₆]] (Aigéad heicseafluairífosfarach), [[Hexafluorosilicic acid|H₂SiF₆]] (Aigéad heicseafluairísileacach), [[Hexafluorotitanic acid|H₂TiF₆]] (Aigéad heicseafluairítiotanach), [[Hydrogen fluoride|HF]] (Fluairíd hidrigine), [[Hydrofluoric acid|HF(aq)]] (Aigéad hiodrafluarach), [[Hypofluorous acid|HFO]] (Aigéad hipeafluarach), [[Indium(III) fluoride|InF₃]] (Fluairíd indiam(III)), [[Iodine heptafluoride|IF₇]] (Heipteafluairíd iaidín), [[Iodine monofluoride|IF]] (Mónafluairíd iaidín), [[Iodine pentafluoride|IF₅]] (Peinteafluairíd iaidín), [[Iridium(III) fluoride|IrF₃]] (Fluairíd iridiam(III)), [[Iridium(VI) fluoride|IrF₆]] (Fluairíd iridiam(VI)), [[Iron(II) fluoride|FeF₂]] (Fluairíd iarainn(II)), [[Iron(III) fluoride|FeF₃]] (Fluairíd iarainn(III)), [[Krypton difluoride|KrF₂]] (Défluairíd crioptón), [[Lanthanum fluoride|LaF₃]] (Fluairíd lantainim), [[Lead(II) fluoride|PbF₂]] (Fluairíd luaidhe(II)), [[Lead(IV) fluoride|PbF₄]] (Fluairíd luaidhe(IV)), [[Lithium fluoride|LiF]] (Fluairíd litiam), [[Magnesium fluoride|MgF₂]] (Fluairíd maignéisiam), [[Manganese(II) fluoride|MnF₂]] (Fluairíd mangainéise(II)), [[Manganese(III) fluoride|MnF₃]] (Fluairíd mangainéise(III)), [[Manganese(IV) fluoride|MnF₄]] (Fluairíd mangainéise(IV)), [[Mercury(I) fluoride|Hg₂F₂]] (Fluairíd mearcair(I)), [[Mercury(II) fluoride|HgF₂]] (Fluairíd mearcair(II)), [[Molybdenum(III) fluoride|MoF₃]] (Fluairíd molabdaim(III)), [[Molybdenum(V) fluoride|MoF₅]] (Fluairíd molabdaim(V)), [[Molybdenum(VI) fluoride|MoF₆]] (Fluairíd molabdaim(VI)), [[Niobium(IV) fluoride|NbF₄]] (Fluairíd niaibiam(IV)), [[Niobium(V) fluoride|NbF₅]] (Fluairíd niaibiam(V)), [[Neodymium(III) fluoride|NdF₃]] (Fluairíd niaidimiam(III)), [[Nickel(II) fluoride|NiF₂]] (Fluairíd nicil(II)), [[Neptunium(IV) fluoride|NpF₄]] (Fluairíd neiptiúiniam(IV)), [[Neptunium(V) fluoride|NpF₅]] (Fluairíd neiptiúiniam(V)), [[Neptunium(VI) fluoride|NpF₆]] (Fluairíd neiptiúiniam(VI)), [[Nitrogen oxide trifluoride|ONF₃]] (Trí-fluairíd ocsaíde nítrigine), [[Nitrogen trifluoride|NF₃]] (Trí-fluairíd nítrigine), [[Nitronium tetrafluoroborate|NO₂BF₄]] (Teitreafluairíbóráit níotróiniam), [[Nitrosonium tetrafluoroborate|NOBF₄]] (Teitreafluairíbóráit níotróisiam), [[Nitrosyl fluoride|NOF]] (Fluairíd níotraisil), [[Nitryl fluoride|NO₂F]] (Fluairíd nítrile), [[Osmium(IV) fluoride|OsF₄]] (Fluairíd oismiam(IV)), [[Osmium(VI) fluoride|OsF₆]] (Fluairíd oismiam(VI)), [[Osmium(VII) fluoride|OsF₇]] (Fluairíd oismiam(VII)), [[Oxygen difluoride|OF₂]] (Défluairíd ocsaigine), [[Palladium(II) fluoride|PdF₂]] (Fluairíd pailéidiam(II)), [[Palladium(IV) fluoride|PdF₄]] (Fluairíd pailéidiam(IV)), [[Peroxydisulfuryl difluoride|FSO₂OOSO₂F]] (Défluairíd sárocsaídéshulfairile), [[Phosphenothious fluoride|FPS]] (Fluairíd fosfainitiam), [[Phosphorus oxyfluoride|POF₃]] (Trí-fluairíd ocsaíde fosfair), [[Phosphorus pentafluoride|PF₅]] (Peinteafluairíd fosfair), [[Phosphorus trifluoride|PF₃]] (Trí-fluairíd fosfair), [[Platinum(II) fluoride|PtF₂]] (Fluairíd platanaim(II)), [[Platinum(IV) fluoride|PtF₄]] (Fluairíd platanaim(IV)), [[Platinum(VI) fluoride|PtF₆]] (Fluairíd platanaim(VI)), [[Plutonium(III) fluoride|PuF₃]] (Fluairíd plútóiniam(III)), [[Plutonium(IV) fluoride|PuF₄]] (Fluairíd plútóiniam(IV)), [[Plutonium(VI) fluoride|PuF₆]] (Fluairíd plútóiniam(VI)), [[Potassium fluoride|KF]] (Fluairíd potaisiam), [[Potassium hexafluorophosphate|KPF₆]] (Heicseafluairífosfáit potaisiam), [[Potassium tetrafluoroborate|KBF₄]] (Teitreafluairíbóráit potaisiam), [[Praseodymium(III) fluoride|PrF₃]] (Fluairíd praiséidimiam(III)), [[Protactinium(V) fluoride|PaF₅]] (Fluairíd prótachtiniam(V)), [[Radium fluoride|RaF₂]] (Fluairíd raidiam), [[Radon difluoride|RnF₂]] (Défluairíd radóin), [[Rhenium(IV) fluoride|ReF₄]] (Fluairíd réiniam(IV)), [[Rhenium(VI) fluoride|ReF₆]] (Fluairíd réiniam(VI)), [[Rhenium(VII) fluoride|ReF₇]] (Fluairíd réiniam(VII)), [[Rhodium(III) fluoride|RhF₃]] (Fluairíd róidiam(III)), [[Rubidium fluoride|RbF]] (Fluairíd rubaidiam), [[Ruthenium(III) fluoride|RuF₃]] (Fluairíd ruitéiniam(III)), [[Ruthenium(IV) fluoride|RuF₄]] (Fluairíd ruitéiniam(IV)), [[Ruthenium(VI) fluoride|RuF₆]] (Fluairíd ruitéiniam(VI)), [[Samarium(III) fluoride|SmF₃]] (Fluairíd samairiam(III)), [[Scandium fluoride|ScF₃]] (Fluairíd scaindiam), [[Selenium hexafluoride|SeF₆]] (Heicseafluairíd seiléiniam), [[Selenium tetrafluoride|SeF₄]] (Teitreafluairíd seiléiniam), [[Silicon tetrafluoride|SiF₄]] (Teitreafluairíd sileacain), [[Silver(I) fluoride|AgF]] (Fluairíd airgid(I)), [[Silver(II) fluoride|AgF₂]] (Fluairíd airgid(II)), [[Silver(I) tetrafluoroborate|AgBF₄]] (Teitreafluairíbóráit airgid(I)), [[Sodium fluoride|NaF]] (Fluairíd sóidiam), [[Sodium fluorosulfate|NaFSO₃]] (Fluairísulfáit sóidiam), [[Sodium hexafluoroaluminate|Na₃AlF₆]] (Heicseafluairíalúmanaít sóidiam), [[Sodium hexafluoroantimonate|NaSbF₆]] (Heicseafluairíantamónáit sóidiam), [[Sodium hexafluorophosphate|NaPF₆]] (Heicseafluairífosfáit sóidiam), [[Sodium hexafluorosilicate|Na₂SiF₆]] (Heicseafluairísileacáit sóidiam), [[Sodium hexafluorotitanate|Na₂TiF₆]] (Heicseafluairítiotanáit sóidiam), [[Sodium tetrafluoroborate|NaBF₄]] (Teitreafluairíbóráit sóidiam), [[Strontium fluoride|SrF₂]] (Fluairíd strointiam), [[Sulfur difluoride|SF₂]] (Défluairíd sulfair), [[Sulfur hexafluoride|SF₆]] (Heicseafluairíd sulfair), [[Sulfur tetrafluoride|SF₄]] (Teitreafluairíd sulfair), [[Sulfuryl fluoride|SO₂F₂]] (Défluairíd suilfirile), [[Tantalum(V) fluoride|TaF₅]] (Fluairíd tantalam(V)), [[Technetium hexafluoride|TcF₆]] (Heicseafluairíd teicnéitiam), [[Tellurium hexafluoride|TeF₆]] (Heicseafluairíd teallúiriam), [[Tellurium tetrafluoride|TeF₄]] (Teitreafluairíd teallúiriam), [[Thallium(I) fluoride|TlF]] (Fluairíd tailliam(I)), [[Thallium(III) fluoride|TlF₃]] (Fluairíd tailliam(III)), [[Thionyl fluoride|SOF₂]] (Défluairíd tiainile), [[Thorium(IV) fluoride|ThF₄]] (Fluairíd tóiriam(IV)), [[Tin(II) fluoride|SnF₂]] (Fluairíd stáin(II)), [[Tin(IV) fluoride|SnF₄]] (Fluairíd stáin(IV)), [[Titanium(III) fluoride|TiF₃]] (Fluairíd tiotáiniam(III)), [[Titanium tetrafluoride|TiF₄]] (Teitreafluairíd tiotáiniam), [[Trifluorosilane|HSiF₃]] (Trí-fluairísileán), [[Tungsten hexafluoride|WF₆]] (Heicseafluairíd tungstain), [[Uranium(IV) fluoride|UF₄]] (Fluairíd úráiniam(IV)), [[Uranium(V) fluoride|UF₅]] (Fluairíd úráiniam(V)), [[Uranium(VI) fluoride|UF₆]] (Fluairíd úráiniam(VI)), [[Uranyl fluoride|UO₂F₂]] (Fluairíd úrainile), [[Vanadium(III) fluoride|VF₃]] (Fluairíd vanaidiam(III)), [[Vanadium(IV) fluoride|VF₄]] (Fluairíd vanaidiam(IV)), [[Vanadium(V) fluoride|VF₅]] (Fluairíd vanaidiam(V)), [[Xenon difluoride|XeF₂]] (Défluairíd xeanóin), [[Xenon dioxide difluoride|XeO₂F₂]] (Défluairíd dé-ocsaíde xeanóin), [[Xenon hexafluoride|XeF₆]] (Heicseafluairíd xeanóin), [[Xenon hexafluoroplatinate|XePtF₆]] (Heicseafluairíplatanáit xeanóin), [[Xenon tetrafluoride|XeF₄]] (Teitreafluairíd xeanóin), [[Ytterbium(III) fluoride|YbF₃]] (Fluairíd iaitirbiam(III)), [[Yttrium fluoride|YF₃]] (Fluairíd itriam), [[Zinc fluoride|ZnF₂]] (Fluairíd since), [[Zirconium(IV) fluoride|ZrF₄]] (Fluairíd siarcóiniam(IV)) === [[Francium|Fr]] (Frainciam) === [[Francium oxide]] – Ocsaíd frainciam – {{chem2|Fr2O}} [[Francium chloride]] – Clóiríd frainciam – FrCl [[Francium bromide]] – Bróimíd frainciam – FrBr [[Francium iodide]] – Iaidíd frainciam – FrI [[Francium carbonate]] – Carbónáit frainciam – {{chem2|Fr2CO3}} [[Francium hydroxide]] – Hiodrocsaíd frainciam – FrOH [[Francium sulfate]] – Suilfáit frainciam – {{chem2|Fr2SO4}} == G == === [[Gadolinium|Gd]] (Gadailiniam) === [[Gadolinium(III) chloride]] – Clóiríd gadailiniam(III) – {{chem2|GdCl3}} [[Gadolinium(III) oxide]] – Ocsaíd gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2O3}} [[Gadolinium(III) carbonate]] – Carbónáit gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2(CO3)3}} [[Gadolinium(III) fluoride]] – Fluairíd gadailiniam(III) – {{chem2|GdF3}} [[Gadolinium gallium garnet]] – Garnae gadailiniam gailliam – {{chem2|Gd3Ga5O12}} [[Gadolinium(III) nitrate]] – Níotráit gadailiniam(III) – {{chem2|Gd(NO3)3}} [[Gadolinium(III) phosphate]] – Fosfáit gadailiniam(III) – {{chem2|GdPO4}} [[Gadolinium(III) sulfate]] – Suilfáit gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2(SO4)3}} === [[Gallium|Ga]] (Gailliam) === [[Gallium antimonide]] – Antamóníd gailliam – GaSb [[Gallium arsenide]] – Arsainíd gailliam – GaAs [[Gallium(III) fluoride]] – Fluairíd gailliam(III) – {{chem2|GaF3}} [[Gallium trichloride]] – Trí-chlóiríd gailliam – {{chem2|GaCl3}} [[Gallium nitride]] – Nítríd gailliam – GaN [[Gallium phosphide]] – Fosfíd gailliam – GaP [[Gallium(II) sulfide]] – Suilfíd gailliam(II) – GaS [[Gallium(III) sulfide]] – Suilfíd gailliam(III) – {{chem2|Ga2S3}} === [[Germanium|Ge]] (Gearmáiniam) === [[Digermane]] – Déghearmán – {{chem2|Ge2H6}} [[Germane]] – Gearmán – {{chem2|GeH4}} [[Germanium(II) bromide]] – Bróimíd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeBr2}} [[Germanium(II) chloride]] – Clóiríd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeCl2}} [[Germanium(II) fluoride]] – Fluairíd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeF2}} [[Germanium(II) iodide]] – Iaidíd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeI2}} [[Germanium(II) oxide]] – Ocsaíd gearmáiniam(II) – GeO [[Germanium(II) selenide]] – Seiléiníd gearmáiniam(II) – GeSe [[Germanium(II) sulfide]] – Suilfíd gearmáiniam(II) – GeS [[Germanium(IV) bromide]] – Bróimíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeBr4}} [[Germanium(IV) chloride]] – Clóiríd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeCl4}} [[Germanium(IV) fluoride]] – Fluairíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeF4}} [[Germanium(IV) iodide]] – Iaidíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeI4}} [[Germanium(IV) nitride]] – Nítríd gearmáiniam(IV) – {{chem2|Ge3N4}} [[Germanium(IV) oxide]] – Ocsaíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeO2}} [[Germanium(IV) selenide]] – Seiléiníd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeSe2}} [[Germanium(IV) sulfide]] – Suilfíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeS2}} [[Germanium difluoride]] – Défluairíd gearmáiniam – {{chem2|GeF2}} [[Germanium dioxide]] – Dé-ocsaíd gearmáiniam – {{chem2|GeO2}} [[Germanium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd gearmáiniam – {{chem2|GeCl4}} [[Germanium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd gearmáiniam – {{chem2|GeF4}} [[Germanium telluride]] – Teallúiríd gearmáiniam – GeTe === [[Gold|Au]] (Ór) === [[Gold(I) bromide]] – Bróimíd óir(I) – AuBr [[Gold(I) chloride]] – Clóiríd óir(I) – AuCl [[Gold(I) cyanide]] – Ciainíd óir(I) – AuCN [[Gold(I) hydride]] – Hiodríd óir(I) – AuH [[Gold(I) iodide]] – Iaidíd óir(I) – AuI [[Gold(I) selenide]] – Seiléiníd óir(I) – {{chem2|Au2Se}} [[Gold(I) sulfide]] – Suilfíd óir(I) – {{chem2|Au2S}} [[Gold(III) bromide]] – Bróimíd óir(III) – {{chem2|(AuBr3)2}} [[Gold(III) chloride]] – Clóiríd óir(III) – {{chem2|(AuCl3)2}} [[Gold(III) fluoride]] – Fluairíd óir(III) – {{chem2|AuF3}} [[Gold(III) iodide]] – Iaidíd óir(III) – {{chem2|AuI3}} [[Gold(III) oxide]] – Ocsaíd óir(III) – {{chem2|Au2O3}} [[Gold(III) selenide]] – Seiléiníd óir(III) – {{chem2|Au2Se3}} [[Gold(III) sulfide]] – Suilfíd óir(III) – {{chem2|Au2S3}} [[Gold(III) nitrate]] – Níotráit óir(III) – {{chem2|Au(NO3)3}} [[Gold(V) fluoride]] – Fluairíd óir(V) – {{chem2|AuF5}} [[Gold(I,III) chloride]] – Clóiríd óir(I,III) – {{chem2|Au4Cl8}} [[Gold ditelluride]] – Détheallúiríd óir – {{chem2|AuTe2}} [[Gold heptafluoride]] – Heipteafluairíd óir – {{chem2|AuF5*F2}} ({{chem2|AuF7}}) == H == === [[Hafnium|Hf]] (Haifniam) === [[Hafnium(IV) bromide]] – Bróimíd haifniam(IV) – {{chem2|HfBr4}} [[Hafnium(IV) carbide]] – Cairbíd haifniam(IV) – HfC [[Hafnium(IV) chloride]] – Clóiríd haifniam(IV) – {{chem2|HfCl4}} [[Hafnium(IV) fluoride]] – Fluairíd haifniam(IV) – {{chem2|HfF4}} [[Hafnium(IV) iodide]] – Iaidíd haifniam(IV) – {{chem2|HfI4}} [[Hafnium(IV) oxide]] – Ocsaíd haifniam(IV) – {{chem2|HfO2}} [[Hafnium(IV) silicate]] – Sileacáit haifniam(IV) – {{chem2|HfSiO4}} [[Hafnium(IV) sulfide]] – Suilfíd haifniam(IV) – {{chem2|HfS2}} [[Hexadecacarbonylhexarhodium]] – Heicseadeicicarbóinilheicsearóidiam – {{chem2|Rh6(CO)16}} === [[Hassium|Hs]] (Haisiam) === [[Hassium tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd haisiam – {{chem2|HsO4}} === [[Holmium|Ho]] (Hoilmiam) === [[Holmium antimonide]] – Antamóníd hoilmiam – HoSb [[Holmium arsenide]] – Arsainíd hoilmiam – HoAs [[Holmium bismuthide]] – Biosmaitíd hoilmiam – HoBi [[Holmium diantimonide]] – Déantamóníd hoilmiam – HoSb₂ [[Holmium disilicide]] – Déisilícíd hoilmiam – {{chem2|HoSi2}} [[Holmium iodate]] – Iaidáit hoilmiam – Ho(IO₃)₃ [[Holmium monosulfide]] – Mónaisuilfíd hoilmiam – HoS [[Holmium nitride]] – Nítríd hoilmiam – HoN [[Holmium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd hoilmiam – HoOCl [[Holmium oxyfluoride]] – Ocsaifluairíd hoilmiam – HoOF [[Holmium phosphide]] – Fosfíd hoilmiam – HoP [[Holmium titanate]] – Tiotanáit hoilmiam – Ho₂Ti₂O₇ [[Holmium(III) acetate]] – Aicéatáit hoilmiam(III) – Ho(CH₃COO₃)₃ [[Holmium(III) acetylacetonate]] – Aicéitil-aicéatónáit hoilmiam(III) – Ho(acac)₃ [[Holmium(III) bromide]] – Bróimíd hoilmiam(III) – HoBr₃ [[Holmium(III) carbonate]] – Carbónáit hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2(CO3)3}} [[Holmium(III) chloride]] – Clóiríd hoilmiam(III) – {{chem2|HoCl3}} [[Holmium(III) fluoride]] – Fluairíd hoilmiam(III) – {{chem2|HoF3}} [[Holmium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd hoilmiam(III) – Ho(OH)₃ [[Holmium(III) iodide]] – Iaidíd hoilmiam(III) – HoI₃ [[Holmium(III) nitrate]] – Níotráit hoilmiam(III) – {{chem2|Ho(NO3)3}} [[Holmium(III) oxalate]] – Ocsaláit hoilmiam(III) – Ho₂(C₂O₄)₃ [[Holmium(III) oxide]] – Ocsaíd hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2O3}} [[Holmium(III) phosphate]] – Fosfáit hoilmiam(III) – {{chem2|HoPO4}} [[Holmium(III) selenide]] – Seiléiníd hoilmiam(III) – Ho₂Se₃ [[Holmium(III) sulfate]] – Suilfáit hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2(SO4)3}} [[Holmium(III) sulfide]] – Suilfíd hoilmiam(III) – Ho₂S₃ [[Holmium(III) telluride]] – Teallúiríd hoilmiam(III) – Ho₂Te₃ === [[Hydrogen|H]] (Hidrigin) === [[Hexafluorosilicic acid]] – Aigéad heicseafluairísileacach – {{chem2|H2F6Si}} [[Hydrazine]] – Hiodraisín – {{chem2|N2H4}} [[Hydrazoic acid]] – Aigéad hiodraisóiceach – {{chem2|HN3}} [[Hydroiodic acid]] – Aigéad hiodraiaideach – HI [[Hydrogen bromide]] – Bróimíd hidrigine – HBr [[Hydrogen chloride]] – Clóiríd hidrigine – HCl [[Hydrogen cyanide]] – Ciainíd hidrigine – HCN [[Hydrogen fluoride]] – Fluairíd hidrigine – HF [[Hydrogen peroxide]] – Sárocsaíd hidrigine – {{chem2|H2O2}} [[Hydrogen selenide]] – Seiléiníd hidrigine – {{chem2|H2Se}} [[Hydrogen sulfide]] – Suilfíd hidrigine – {{chem2|H2S}} [[Hydrogen telluride]] – Teallúiríd hidrigine – {{chem2|H2Te}} [[Hydroxylamine]] – Hiodrocsiolaimín – {{chem2|NH2OH}} [[Hypobromous acid]] – Aigéad hipeabrómach – HBrO [[Hypochlorous acid]] – Aigéad hipeaclórach – HClO [[Hypophosphorous acid]] – Aigéad hipeafosfarach – {{chem2|H3PO2}} [[Metaphosphoric acid]] – Aigéad meiteafosfarach – {{chem2|HPO3}} [[Protonated molecular hydrogen]] – Prótónaithe móilíneach hidrigine – {{chem2|H3+}} [[Trioxidane]] – Trí-ocsaídáin – {{chem2|H2O3}} [[Water]] – Uisce – H₂O === [[Helium|He]] (Héiliam) === [[Sodium helide]] – Héilíd sóidiam – {{chem2|Na2He}} == I == === [[Indium|In]] (Indiam) === [[Indium(I) bromide]] – Bróimíd indiam(I) – InBr [[Indium halides#InI|Indium(I) iodide]] – Iaidíd indiam(I) – InI [[Indium(I) oxide]] – Ocsaíd indiam(I) – {{chem2|In2O}} [[Indium(III) bromide]] – Bróimíd indiam(III) – {{chem2|InBr3}} [[Indium(III) chloride]] – Clóiríd indiam(III) – {{chem2|InCl3}} [[Indium(III) fluoride]] – Fluairíd indiam(III) – {{chem2|InF3}} [[Indium(III) nitrate]] – Níotráit indiam(III) – {{chem2|In(NO3)3}} [[Indium(III) oxide]] – Ocsaíd indiam(III) – {{chem2|In2O3}} [[Indium(III) selenide]] – Seiléiníd indiam(III) – {{chem2|In2Se3}} [[Indium(III) sulfate]] – Suilfáit indiam(III) – {{chem2|In2(SO4)3}} [[Indium(III) sulfide]] – Suilfíd indiam(III) – {{chem2|In2S3}} [[Indium antimonide]] – Antamóníd indiam – InSb [[Indium arsenide]] – Arsainíd indiam – InAs [[Indium nitride]] – Nítríd indiam – InN [[Indium phosphide]] – Fosfíd indiam – InP [[Trimethylindium]] – Trí-mheitilindiam – {{chem2|In(CH3)3}} === [[Iodine|I]] (Iaidín) === [[Iodic acid]] – Aigéad iaideach – {{chem2|HIO3}} [[Iodine heptafluoride]] – Heipteafluairíd iaidín – {{chem2|IF7}} [[Iodine pentafluoride]] – Peinteafluairíd iaidín – {{chem2|IF5}} [[Iodine monochloride]] – Mónaclóiríd iaidín – ICl [[Iodine trichloride]] – Trí-chlóiríd iaidín – {{chem2|ICl3}} [[Iodine pentachloride]] – Peinteaclóiríd iaidín – {{chem2|ICl5}} [[Iodine tribromide]] – Trí-bhróimíd iaidín – {{chem2|IBr3}} [[Periodic acid]] – Aigéad sáriaideach – {{chem2|HIO4}} [[Tetrachloroiodic acid]] – Aigéad teitreachlóiriaideach – HICl₄ === [[Iridium|Ir]] (Iridiam) === [[Iridium(IV) chloride]] – Clóiríd iridiam(IV) – {{chem2|IrCl4}} [[Iridium(V) fluoride]] – Fluairíd iridiam(V) – {{chem2|IrF5}} [[Iridium hexafluoride]] – Heicseafluairíd iridiam – {{chem2|IrF6}} [[Iridium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd iridiam – {{chem2|IrF4}} === [[Iron|Fe]] (Iarann) === [[Columbite]] – Coluimít – {{chem2|Fe^{2+}Nb2O6}} [[Iron(II) chloride]] – Clóiríd iarainn(II) – {{chem2|FeCl2}} [[Iron(II) oxalate]] – Ocsaláit iarainn(II) – {{chem2|FeC2O4}} [[Iron(II) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II) – FeO [[Iron(II) selenate]] – Seiléanáit iarainn(II) – {{chem2|FeSeO4}} [[Iron(II) sulfate]] – Suilfáit iarainn(II) – {{chem2|FeSO4}} [[Iron(III) chloride]] – Clóiríd iarainn(III) – {{chem2|FeCl3}} [[Iron(III) fluoride]] – Fluairíd iarainn(III) – {{chem2|FeF3}} [[Iron(III) oxalate]] – Ocsaláit iarainn(III) – {{chem2|C6Fe2O12}} [[Iron(III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(III) – {{chem2|Fe2O3}} [[Iron(III) nitrate]] – Níotráit iarainn(III) – {{chem2|Fe(NO3)3(H2O)9}} [[Iron(III) sulfate]] – Suilfáit iarainn(III) – {{chem2|Fe2(SO4)3}} [[Iron(III) thiocyanate]] – Tiicianáit iarainn(III) – {{chem2|Fe(SCN)3}} [[Iron(II,III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II,III) – {{chem2|Fe3O4}} [[Iron ferrocyanide]] – Fearóiciainíd iarainn – {{chem2|Fe7(CN)18}} [[Prussian blue]] – Gorm Prúiseach (Heicseisianafearráit iarainn(III)) – {{chem2|Fe4[Fe(CN)6]3}} [[Ammonium iron(II) sulfate]] – Suilfáit iarainn(II) amóiniam – {{chem2|(NH4)2Fe(SO4)2}} [[Iron(II) bromide]] – Bróimíd iarainn(II) – {{chem2|FeBr2}} [[Iron(III) bromide]] – Bróimíd iarainn(III) – {{chem2|FeBr3}} [[Iron disulfide]] – Déisuilfíd iarainn – {{chem2|FeS2}} [[Iron dodecacarbonyl]] – Dódeicicarbóinil iarainn – {{chem2|Fe3(CO)12}} [[Iron(II) iodide]] – Iaidíd iarainn(II) – {{chem2|FeI2}} [[Iron naphthenate]] – Naftéanáit iarainn – {{chem2|Fe(ONap)3}} [[Iron nonacarbonyl]] – Nónacarbóinil iarainn – {{chem2|Fe2(CO)9}} [[Iron pentacarbonyl]] – Peinteacarbóinil iarainn – {{chem2|Fe(CO)5}} [[Iron(III) perchlorate]] – Sárchlóráit iarainn(III) – {{chem2|Fe(ClO4)3}} [[Iron(III) phosphate]] – Fosfáit iarainn(III) – {{chem2|FePO4}} [[Iron(II) sulfamate]] – Suilfamáit iarainn(II) – {{chem2|(NH2SO3)2Fe}} [[Iron(II) sulfide]] – Suilfíd iarainn(II) – FeS == K == === [[Krypton|Kr]] (Crioptón) === [[Krypton difluoride]] – Défluairíd crioptón – {{chem2|KrF2}} == L == === [[Lanthanum|La]] (Lantainim) === [[Lanthanum aluminium]] – Lantainim alúmanaim – LaAl [[Lanthanum cadmium]] – Lantainim caidmiam – LaCd [[Lanthanum carbonate]] – Carbónáit lantainim – {{chem2|La2(CO3)3}} [[Lanthanum magnesium]] – Lantainim maignéisiam – LaMg [[Lanthanum manganite]] – Mangainít lantainim – {{chem2|LaMnO3}} [[Lanthanum mercury]] – Lantainim mearcair – LaHg [[Lanthanum silver]] – Lantainim airgid – LaAg [[Lanthanum thallium]] – Lantainim tailliam – LaTl [[Lanthanum zinc]] – Lantainim since – LaZn [[Lanthanum boride]] – Bóiríd lantainim – {{chem2|LaB6}} [[Lanthanum(III) chloride]] – Clóiríd lantainim(III) – {{chem2|LaCl3}} [[Lanthanum trifluoride]] – Trí-fluairíd lantainim – {{chem2|LaF3}} [[Lanthanum(III) oxide]] – Ocsaíd lantainim(III) – {{chem2|La2O3}} [[Lanthanum(III) nitrate]] – Níotráit lantainim(III) – {{chem2|La(NO3)3}} [[Lanthanum(III) phosphate]] – Fosfáit lantainim(III) – {{chem2|LaPO4}} [[Lanthanum(III) sulfate]] – Suilfáit lantainim(III) – {{chem2|La2(SO4)3}} === [[Lead|Pb]] (Luaidhe) === [[Lead(II) azide]] – Aisíd luaidhe(II) – {{chem2|Pb(N3)2}} [[Lead(II) bromide]] – Bróimíd luaidhe(II) – {{chem2|PbBr2}} [[Lead(II) carbonate]] – Carbónáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(CO3)}} [[Lead(II) chloride]] – Clóiríd luaidhe(II) – {{chem2|PbCl2}} [[Lead(II) fluoride]] – Fluairíd luaidhe(II) – {{chem2|PbF2}} [[Lead(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd luaidhe(II) – {{chem2|Pb(OH)2}} [[Lead(II) iodide]] – Iaidíd luaidhe(II) – {{chem2|PbI2}} [[Lead(II) nitrate]] – Níotráit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(NO3)2}} [[Lead(II) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(II) – PbO [[Lead(II) phosphate]] – Fosfáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb3(PO4)2}} [[Lead(II) sulfate]] – Suilfáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(SO4)}} [[Lead(II) selenide]] – Seiléiníd luaidhe(II) – PbSe [[Lead(II) sulfide]] – Suilfíd luaidhe(II) – PbS [[Lead(II) telluride]] – Teallúiríd luaidhe(II) – PbTe [[Lead(II) thiocyanate]] – Tiicianáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(CNS)2}} [[Lead(II,IV) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(II,IV) – {{chem2|Pb3O4}} [[Lead(IV) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(IV) – {{chem2|PbO2}} [[Lead(IV) sulfide]] – Suilfíd luaidhe(IV) – {{chem2|PbS2}} [[Lead hydrogen arsenate]] – Arsanaít hidrigine luaidhe – {{chem2|PbHAsO4}} [[Lead styphnate]] – Stiifneáit luaidhe – {{chem2|C6HN3O8Pb}} [[Lead tetrachloride]] – Teitreachlóiríd luaidhe – {{chem2|PbCl4}} [[Lead tetrafluoride]] – Teitreafluairíd luaidhe – {{chem2|PbF4}} [[Lead tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd luaidhe – {{chem2|Pb3O4}} [[Lead titanate]] – Tiotanáit luaidhe – {{chem2|PbTiO3}} [[Lead zirconate titanate]] – Tiotanáit siarcónáite luaidhe – {{chem2|Pb[Ti_{''x''}Zr_{1–''x''}]O3}} [[Plumbane]] – Pluambán – {{chem2|PbH4}} === [[Lithium|Li]] (Litiam) === [[Lithium tetrachloroaluminate]] – Teitreachlóiríalúmanaít litiam – {{chem2|LiAlCl4}} [[Lithium aluminium hydride]] – Hiodríd alúmanaim litiam – {{chem2|LiAlH4}} [[Lithium bromide]] – Bróimíd litiam – LiBr [[Lithium borohydride]] – Bóróhiodríd litiam – {{chem2|LiBH4}} [[Lithium carbonate]] – Carbónáit litiam – {{chem2|Li2CO3}} [[Lithium chloride]] – Clóiríd litiam – LiCl [[Lithium hypochlorite]] – Hipeaclóirít litiam – LiClO [[Lithium chlorate]] – Clóráit litiam – {{chem2|LiClO3}} [[Lithium perchlorate]] – Sárchlóráit litiam – {{chem2|LiClO4}} [[Lithium cobalt oxide]] – Ocsaíd cobailt litiam – {{chem2|LiCoO2}} [[Lithium oxide]] – Ocsaíd litiam – {{chem2|Li2O}} [[Lithium peroxide]] – Sárocsaíd litiam – {{chem2|Li2O2}} [[Lithium hydride]] – Hiodríd litiam – LiH [[Lithium hydroxide]] – Hiodrocsaíd litiam – LiOH [[Lithium hydrosulfide]] – Hiodrosuilfíd litiam – LiHS [[Lithium hypofluorite]] – Hipeafluairít litiam – LiOF [[Lithium iodide]] – Iaidíd litiam – LiI [[Lithium iron phosphate]] – Fosfáit iarainn litiam – {{chem2|FeLiO4P}} [[Lithium nitrate]] – Níotráit litiam – {{chem2|LiNO3}} [[Lithium sulfide]] – Suilfíd litiam – {{chem2|Li2S}} [[Lithium sulfite]] – Suilfít litiam – {{chem2|Li2SO3}} [[Lithium sulfate]] – Suilfáit litiam – {{chem2|Li2SO4}} [[Lithium superoxide]] – Sár-ocsaíd litiam – {{chem2|LiO2}} [[Lithium hexafluorophosphate]] – Heicseafluairífosfáit litiam – {{chem2|LiPF6}} == M == === [[Magnesium|Mg]] (Maignéisiam) === [[Magnesium antimonide]] – Antamóníd maignéisiam – MgSb [[Magnesium bromide]] – Bróimíd maignéisiam – {{chem2|MgBr2}} [[Magnesium carbonate]] – Carbónáit maignéisiam – {{chem2|MgCO3}} [[Magnesium chloride]] – Clóiríd maignéisiam – {{chem2|MgCl2}} [[Magnesium citrate]] – Siotráit maignéisiam – {{chem2|C6H6MgO7}} [[Magnesium oxide]] – Ocsaíd maignéisiam – MgO [[Magnesium perchlorate]] – Sárchlóráit maignéisiam – {{chem2|Mg(ClO4)2}} [[Magnesium phosphate]] – Fosfáit maignéisiam – {{chem2|Mg3(PO4)2}} [[Magnesium sulfate]] – Suilfáit maignéisiam – {{chem2|MgSO4}} [[Magnesium bicarbonate]] – Dé-charbónáit maignéisiam – {{chem2|Mg(HCO3)2}} [[Magnesium boride]] – Bóiríd maignéisiam – {{chem2|MgB6}} [[Magnesium carbide]] – Cairbíd maignéisiam – {{chem2|MgC2}} [[Magnesium cyanamide]] – Ciainaimíd maignéisiam – {{chem2|MgCN2}} [[Magnesium fluoride]] – Fluairíd maignéisiam – {{chem2|MgF2}} [[Magnesium fluorophosphate]] – Fluairífosfáit maignéisiam – {{chem2|MgPO3F}} [[Magnesium gluconate]] – Glúcónáit maignéisiam – {{chem2|Mg(HOCH2(CHOH)4CO2)2}} [[Magnesium hydride]] – Hiodríd maignéisiam – {{chem2|MgH2}} [[Dimagnesium phosphate]] – Dé-maignéisiam fosfáit – {{chem2|MgHPO4}} [[Magnesium hydroxide]] – Hiodrocsaíd maignéisiam – {{chem2|Mg(OH)2}} [[Magnesium hypochlorite]] – Hipeaclóirít maignéisiam – {{chem2|Mg(OCl)2}} [[Magnesium iodide]] – Iaidíd maignéisiam – {{chem2|MgI2}} [[Magnesium molybdate]] – Molabdáit maignéisiam – {{chem2|MgMoO4}} [[Magnesium nitrate]] – Níotráit maignéisiam – {{chem2|Mg(NO3)2}} [[Magnesium oxalate]] – Ocsaláit maignéisiam – {{chem2|MgC2O4}} [[Magnesium peroxide]] – Sárocsaíd maignéisiam – {{chem2|MgO2}} [[Magnesium silicate]] – Sileacáit maignéisiam – {{chem2|MgSiO3}} [[Magnesium sulfide]] – Suilfíd maignéisiam – MgS [[Magnesium titanate]] – Tiotanáit maignéisiam – {{chem2|MgTiO3}} [[Magnesium tungstate]] – Tungstat maignéisiam – {{chem2|MgWO4}} [[Magnesium zirconate]] – Siarcónáit maignéisiam – {{chem2|MgZrO3}} === [[Manganese|Mn]] (Mangainéis) === [[Manganese(II) bromide]] – Bróimíd mangainéise(II) – {{chem2|MnBr2}} [[Manganese(II) chloride]] – Clóiríd mangainéise(II) – {{chem2|MnCl2}} [[Manganese(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd mangainéise(II) – {{chem2|Mn(OH)2}} [[Manganese(II) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(II) – MnO [[Manganese(II) phosphate]] – Fosfáit mangainéise(II) – {{chem2|Mn3(PO4)2}} [[Manganese(II) sulfate]] – Suilfáit mangainéise(II) – {{chem2|MnSO4}} [[Manganese(II) sulfate monohydrate]] – Mónaihiodráit suilfáite mangainéise(II) – {{chem2|MnSO4*H2O}} [[Manganese(III) chloride]] – Clóiríd mangainéise(III) – {{chem2|MnCl3}} [[Manganese(III) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(III) – {{chem2|Mn2O3}} [[Manganese(IV) fluoride]] – Fluairíd mangainéise(IV) – {{chem2|MnF4}} [[Manganese(IV) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(IV) – {{chem2|MnO2}} [[Manganese(II,III) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(II,III) – {{chem2|Mn3O4}} [[Manganese dioxide]] – Dé-ocsaíd mhangainéise – {{chem2|MnO2}} [[Manganese heptoxide]] – Heiptea-ocsaíd mhangainéise – {{chem2|Mn2O7}} === [[Mercury (element)|Hg]] (Mearcair) === [[Mercury(I) chloride]] – Clóiríd mearcair(I) – {{chem2|Hg2Cl2}} [[Mercury(I) sulfate]] – Suilfáit mearcair(I) – {{chem2|Hg2SO4}} [[Mercury(II) chloride]] – Clóiríd mearcair(II) – {{chem2|HgCl2}} [[Mercury(II) hydride]] – Hiodríd mearcair(II) – {{chem2|HgH2}} [[Mercury selenide|Mercury(II) selenide]] – Seiléiníd mearcair(II) – HgSe [[Mercury(II) sulfate]] – Suilfáit mearcair(II) – {{chem2|HgSO4}} [[Mercury(II) sulfide]] – Suilfíd mearcair(II) – HgS [[Mercury telluride|Mercury(II) telluride]] – Teallúiríd mearcair(II) – HgTe [[Mercury(II) thiocyanate]] – Tiicianáit mearcair(II) – {{chem2|Hg(SCN)2}} [[Mercury(IV) fluoride]] – Fluairíd mearcair(IV) – {{chem2|HgF4}} [[Mercury fulminate]] – Fulmaináit mearcair – {{chem2|Hg(ONC)2}} === [[Molybdenum|Mo]] (Molabdaim) === [[Molybdenum(II) bromide]] – Bróimíd molabdaim(II) – {{chem2|MoBr2}} [[Molybdenum(II) chloride]] – Clóiríd molabdaim(II) – {{chem2|Mo6Cl12}} [[Molybdenum(III) bromide]] – Bróimíd molabdaim(III) – {{chem2|MoBr3}} [[Molybdenum(III) chloride]] – Clóiríd molabdaim(III) – {{chem2|MoCl3}} [[Molybdenum(IV) carbide]] – Cairbíd molabdaim(IV) – MoC [[Molybdenum(IV) chloride]] – Clóiríd molabdaim(IV) – {{chem2|MoCl4}} [[Molybdenum(IV) fluoride]] – Fluairíd molabdaim(IV) – {{chem2|MoF4}} [[Molybdenum(V) chloride]] – Clóiríd molabdaim(V) – {{chem2|Mo2Cl10}} [[Molybdenum(V) fluoride]] – Fluairíd molabdaim(V) – {{chem2|MoF5}} [[Molybdenum diselenide]] – Déiseiléiníd molabdaim – {{chem2|MoSe2}} [[Molybdenum disulfide]] – Déisuilfíd molabdaim – {{chem2|MoS2}} [[Molybdenum hexacarbonyl]] – Heicseacarbóinil molabdaim – {{chem2|Mo(CO)6}} [[Molybdenum hexafluoride]] – Heicseafluairíd molabdaim – {{chem2|MoF6}} [[Molybdenum tetrachloride]] – Teitreachlóiríd molabdaim – {{chem2|MoCl4}} [[Molybdenum trioxide]] – Trí-ocsaíd molabdaim – {{chem2|MoO3}} [[Molybdic acid]] – Aigéad molabdach – {{chem2|H2MoO4}} == N == === [[Neodymium|Nd]] (Niaidimiam) === [[Neodymium acetate]] – Aicéatáit niaidimiam – {{chem2|Nd(CH3COO)3}} [[Neodymium arsenate|Neodymium(III) arsenate]] – Arsanaít niaidimiam(III) – NdAsO4 [[Neodymium(II) chloride]] – Clóiríd niaidimiam(II) – {{chem2|NdCl2}} [[Neodymium(III) chloride]] – Clóiríd niaidimiam(III) – {{chem2|NdCl3}} [[NdFeB|Neodymium magnet]] – Maighnéad niaidimiam – {{chem2|Nd2Fe14B}} [[Neodymium(II) bromide]] – Bróimíd niaidimiam(II) – {{chem2|NdBr2}} [[Neodymium(III) bromide]] – Bróimíd niaidimiam(III) – {{chem2|NdBr3}} [[Neodymium(III) fluoride]] – Fluairíd niaidimiam(III) – {{chem2|NdF3}} [[Neodymium(III) hydride]] – Hiodríd niaidimiam(III) – {{chem2|NdH3}} [[Neodymium(II) iodide]] – Iaidíd niaidimiam(II) – {{chem2|NdI2}} [[Neodymium(III) iodide]] – Iaidíd niaidimiam(III) – {{chem2|NdI3}} [[Neodymium molybdate]] – Molabdáit niaidimiam – {{chem2|Nd2(MoO4)3}} [[Neodymium perrhenate]] – Sár-réanáit niaidimiam – {{chem2|Nd(ReO4)3}} [[Neodymium(III) sulfide]] – Suilfíd niaidimiam(III) – {{chem2|Nd2S3}} [[Neodymium tantalate]] – Tantaláit niaidimiam – {{chem2|NdTaO4}} [[Neodymium(III) vanadate]] – Vanaidáit niaidimiam(III) – {{chem2|NdVO4}} === [[Neptunium|Np]] (Neiptiúiniam) === [[Neptunium(III) fluoride]] – Fluairíd neiptiúiniam(III) – {{chem2|NpF3}} [[Neptunium(IV) fluoride]] – Fluairíd neiptiúiniam(IV) – {{chem2|NpF4}} [[Neptunium(IV) oxide]] – Ocsaíd neiptiúiniam(IV) – {{chem2|NpO2}} [[Neptunium(VI) fluoride]] – Fluairíd neiptiúiniam(VI) – {{chem2|NpF6}} === [[Nickel|Ni]] (Nicil) === [[Nickel(II) carbonate]] – Carbónáit nicil(II) – {{chem2|NiCO3}} [[Nickel(II) chloride]] – Clóiríd nicil(II) – {{chem2|NiCl2}} [[Nickel(II) fluoride]] – Fluairíd nicil(II) – {{chem2|NiF2}} [[Nickel(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd nicil(II) – {{chem2|Ni(OH)2}} [[Nickel(II) nitrate]] – Níotráit nicil(II) – {{chem2|Ni(NO3)2}} [[Nickel(II) oxide]] – Ocsaíd nicil(II) – NiO [[Nickel(II) sulfamate]] – Suilfamáit nicil(II) – {{chem2|Ni(SO3NH2)2}} [[Nickel(II) sulfide]] – Suilfíd nicil(II) – NiS === [[Niobium|Nb]] (Niaibiam) === [[Niobium(IV) fluoride]] – Fluairíd niaibiam(IV) – {{chem2|NbF4}} [[Niobium(V) fluoride]] – Fluairíd niaibiam(V) – {{chem2|NbF5}} [[Niobium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd niaibiam – {{chem2|NbOCl3}} [[Niobium pentachloride]] – Peinteaclóiríd niaibiam – {{chem2|NbCl5}} === [[Nitrogen|N]] (Nítrigin) === [[Dinitrogen pentoxide]] – Peintea-ocsaíd dénítrigine – {{chem2|N2O5}} [[Dinitrogen tetrafluoride]] – Teitreafluairíd dénítrigine – {{chem2|N2F4}} [[Dinitrogen tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd dénítrigine – {{chem2|N2O4}} [[Dinitrogen trioxide]] – Trí-ocsaíd dénítrigine – {{chem2|N2O3}} [[Nitric acid]] – Aigéad nítreach – {{chem2|HNO3}} [[Nitrous acid]] – Aigéad níotrach – {{chem2|HNO2}} [[Nitrogen dioxide]] – Dé-ocsaíd nítrigine – {{chem2|NO2}} [[Nitrogen monoxide]] – Mónaocsaíd nítrigine – NO [[Nitrous oxide]] – Ocsaíd níotrach – {{chem2|N2O}} [[Nitrogen pentafluoride]] – Peinteafluairíd nítrigine – {{chem2|NF5}} [[Nitrogen triiodide]] – Trí-iaidíd nítrigine – {{chem2|NI3}} [[Thiazyl fluoride]] – Fluairíd tiaise – {{chem2|NSF}} === NO (Níotraisil) === [[Nitrosonium octafluoroxenate(VI)]] – Ochtfluairíxeanáit níotróisiam – {{chem2|(NO)2XeF8}} [[Nitrosonium tetrafluoroborate]] – Teitreafluairíbóráit níotróisiam – {{chem2|NOBF4}} [[Nitrosylsulfuric acid]] – Aigéad níotraisilsulfarach – {{chem2|NOHSO4}} == O == === [[Osmium|Os]] (Oismiam) === [[Osmium hexafluoride]] – Heicseafluairíd oismiam – {{chem2|OsF6}} [[Osmium tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd oismiam – {{chem2|OsO4}} [[Osmium trioxide]] – Trí-ocsaíd oismiam – {{chem2|OsO3}} === [[Oxygen|O]] (Ocsaigin) === [[Tributyltin]] – Trí-bhúitiltin – {{chem2|C24H54OSn2}} [[Oxygen difluoride]] – Défluairíd ocsaigine – {{chem2|OF2}} [[Ozone]] – Ózón – {{chem2|O3}} [[Aluminium oxide]] – Ocsaíd alúmanaim – {{chem2|Al2O3}} [[Americium(II) oxide]] – Ocsaíd aimeiriciam(II) – AmO [[Americium(IV) oxide]] – Ocsaíd aimeiriciam(IV) – {{chem2|AmO2}} [[Antimony trioxide]] – Trí-ocsaíd antamóin – {{chem2|Sb2O3}} [[Antimony(V) oxide]] – Ocsaíd antamóin(V) – {{chem2|Sb2O5}} [[Arsenic trioxide]] – Trí-ocsaíd arsaenach – {{chem2|As2O3}} [[Arsenic(V) oxide]] – Ocsaíd arsaenach(V) – {{chem2|As2O5}} [[Barium oxide]] – Ocsaíd bairiam – BaO [[Beryllium oxide]] – Ocsaíd beirilliam – BeO [[Bismuth(III) oxide]] – Ocsaíd biosmait(III) – {{chem2|Bi2O3}} [[Bismuth oxychloride]] – Ocsaiclóiríd biosmait – BiOCl [[Boron trioxide]] – Trí-ocsaíd bóróin – {{chem2|B2O3}} [[Bromine monoxide]] – Mónaocsaíd bróimín – {{chem2|Br2O}} [[Carbon dioxide]] – Dé-ocsaíd charbóin – {{chem2|CO2}} [[Carbon monoxide]] – Mónaocsaíd charbóin – CO [[Cerium(IV) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(IV) – {{chem2|CeO2}} [[Chlorine dioxide]] – Dé-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO2}} [[Chlorine trioxide]] – Trí-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO3}} [[Dichlorine heptaoxide]] – Heiptea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O7}} [[Dichlorine monoxide]] – Mónaocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O}} [[Chromium(III) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(III) – {{chem2|Cr2O3}} [[Chromium(IV) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(IV) – {{chem2|CrO2}} [[Chromium(VI) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(VI) – {{chem2|CrO3}} [[Cobalt(II) oxide]] – Ocsaíd cobailt(II) – CoO [[Copper(I) oxide]] – Ocsaíd copair(I) – {{chem2|Cu2O}} [[Copper(II) oxide]] – Ocsaíd copair(II) – CuO [[Curium(III) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(III) – {{chem2|Cm2O3}} [[Curium(IV) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(IV) – {{chem2|CmO2}} [[Dysprosium(III) oxide]] – Ocsaíd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2O3}} [[Erbium(III) oxide]] – Ocsaíd eirbiam(III) – {{chem2|Er2O3}} [[Europium(III) oxide]] – Ocsaíd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2O3}} [[Oxygen difluoride]] – Défluairíd ocsaigine – {{chem2|OF2}} [[Dioxygen difluoride]] – Défluairíd dé-ocsaigine – {{chem2|O2F2}} [[Francium oxide]] – Ocsaíd frainciam – {{chem2|Fr2O}} [[Gadolinium(III) oxide]] – Ocsaíd gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2O3}} [[Gallium(III) oxide]] – Ocsaíd gailliam(III) – {{chem2|Ga2O3}} [[Germanium dioxide]] – Dé-ocsaíd ghearmáiniam – {{chem2|GeO2}} [[Gold(III) oxide]] – Ocsaíd óir(III) – {{chem2|Au2O3}} [[Hafnium dioxide]] – Dé-ocsaíd haifniam – {{chem2|HfO2}} [[Holmium(III) oxide]] – Ocsaíd hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2O3}} [[Indium(I) oxide]] – Ocsaíd indiam(I) – {{chem2|In2O}} [[Indium(III) oxide]] – Ocsaíd indiam(III) – {{chem2|In2O3}} [[Iodine pentoxide]] – Peintea-ocsaíd iaidín – {{chem2|I2O5}} [[Iridium(IV) oxide]] – Ocsaíd iridiam(IV) – {{chem2|IrO2}} [[Iron(II) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II) – FeO [[Iron(II,III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II,III) – {{chem2|Fe3O4}} [[Iron(III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(III) – {{chem2|Fe2O3}} [[Lanthanum(III) oxide]] – Ocsaíd lantainim(III) – {{chem2|La2O3}} [[Lead(II) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(II) – PbO [[Lead dioxide]] – Dé-ocsaíd luaidhe – {{chem2|PbO2}} [[Lithium oxide]] – Ocsaíd litiam – {{chem2|Li2O}} [[Magnesium oxide]] – Ocsaíd maignéisiam – MgO [[Potassium oxide]] – Ocsaíd potaisiam – {{chem2|K2O}} [[Rubidium oxide]] – Ocsaíd rubaidiam – {{chem2|Rb2O}} [[Sodium oxide]] – Ocsaíd sóidiam – {{chem2|Na2O}} [[Strontium oxide]] – Ocsaíd strointiam – SrO [[Tellurium dioxide]] – Dé-ocsaíd teallúiriam – {{chem2|TeO2}} [[Uranium(IV) oxide]] – Ocsaíd úráiniam(IV) – {{chem2|UO2}} (only simple oxides, oxyhalides, and related compounds, not hydroxides, carbonates, acids, or other compounds listed elsewhere) == P == === [[Palladium|Pd]] (Pailéidiam) === [[Palladium(II) chloride]] – Clóiríd pailéidiam(II) – {{chem2|PdCl2}} [[Palladium(II) nitrate]] – Níotráit pailéidiam(II) – {{chem2|Pd(NO3)2}} [[Palladium(II,IV) fluoride]] – Fluairíd pailéidiam(II,IV) – {{chem2|PdF3}} [[Palladium sulfate]] – Suilfáit pailéidiam – {{chem2|PdSO4}} [[Palladium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd pailéidiam – {{chem2|PdF4}} === [[Phosphorus|P]] (Fosfar) === [[Diphosphorus tetrachloride]] – Teitreachlóiríd défosfair – {{chem2|P2Cl4}} [[Diphosphorus tetrafluoride]] – Teitreafluairíd défosfair – {{chem2|P2F4}} [[Diphosphorus tetraiodide]] – Teitreaiaidíd défosfair – {{chem2|P2I4}} [[Hexachlorophosphazene]] – Heicseaclóirífosfaisín – {{chem2|(NPCl2)3}} [[Phosphine]] – Fosfín – {{chem2|PH3}} [[Phosphomolybdic acid]] – Aigéad fosfamolabdach – {{chem2|H3PMo12O40}} [[Phosphoric acid]] – Aigéad fosfarach – {{chem2|H3PO4}} [[Phosphorous acid]] – Aigéad fosfarúil – {{chem2|H3PO3}} [[Phosphoryl nitride]] – Nítríd fosfairile – {{chem2|OPN}} [[Phosphorus pentabromide]] – Peinteabróimíd fosfair – {{chem2|PBr5}} [[Phosphorus pentafluoride]] – Peinteafluairíd fosfair – {{chem2|PF5}} [[Phosphorus pentasulfide]] – Peinteashuilfíd fosfair – {{chem2|P4S10}} [[Phosphorus pentoxide]] – Peintea-ocsaíd fosfair – {{chem2|P2O5}} [[Phosphorus sesquisulfide]] – Seisciuilfíd fosfair – {{chem2|P4S3}} [[Phosphorus tribromide]] – Trí-bhróimíd fosfair – {{chem2|PBr3}} [[Phosphorus trichloride]] – Trí-chlóiríd fosfair – {{chem2|PCl3}} [[Phosphorus trifluoride]] – Trí-fluairíd fosfair – {{chem2|PF3}} [[Phosphorus triiodide]] – Trí-iaidíd fosfair – {{chem2|PI3}} [[Phosphotungstic acid]] – Aigéad fosfatungstach – {{chem2|H3PW12O40}} [[Poly(dichlorophosphazene)]] – Pola(déchlóirífosfaisín) – {{chem2|(NPCl2)_{''n''}}} === [[Platinum|Pt]] (Platanam) === [[Platinum(II) chloride]] – Clóiríd platanaim(II) – {{chem2|PtCl2}} [[Platinum(IV) chloride]] – Clóiríd platanaim(IV) – {{chem2|PtCl4}} [[Platinum hexafluoride]] – Heicseafluairíd platanaim – {{chem2|PtF6}} [[Platinum pentafluoride]] – Peinteafluairíd platanaim – {{chem2|PtF5}} [[Platinum tetrafluoride]] – Teitreafluairíd platanaim – {{chem2|PtF4}} === [[Plutonium|Pu]] (Plútóiniam) === [[Plutonium(III) bromide]] – Bróimíd plútóiniam(III) – {{chem2|PuBr3}} [[Plutonium(III) chloride]] – Clóiríd plútóiniam(III) – {{chem2|PuCl3}} [[Plutonium(III) fluoride]] – Fluairíd plútóiniam(III) – {{chem2|PuF3}} [[Plutonium(III) iodide]] – Iaidíd plútóiniam(III) – {{chem2|PuI3}} [[Plutonium dihydride]] – Déhiodríd plútóiniam – {{chem2|PuH_{2+''x''}}} [[Plutonium dioxide]] – Dé-ocsaíd plútóiniam – {{chem2|PuO2}} [[Plutonium hexafluoride]] – Heicseafluairíd plútóiniam – {{chem2|PuF6}} [[Plutonium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd plútóiniam – {{chem2|PuF4}} [[Plutonium trihydride]] – Trí-hiodríd plútóiniam – {{chem2|PuH3}} === [[Polonium|Po]] (Polóiniam) === [[Polonium hexafluoride]] – Heicseafluairíd polóiniam – {{chem2|PoF6}} [[Polonium monoxide]] – Mónaocsaíd polóiniam – PoO [[Polonium dioxide]] – Dé-ocsaíd polóiniam – {{chem2|PoO2}} [[Polonium trioxide]] – Trí-ocsaíd polóiniam – {{chem2|PoO3}} === [[Positronium|Ps]] (Posatróiniam) === [[Di-positronium]] – Dé-posatróiniam – {{chem2|Ps2}} [[Positronium hydride]] – Hiodríd posatróiniam – PsH === [[Potassium|K]] (Potaisiam) === [[Potash Alum]] – Alúm potaise – {{chem2|K2SO4Al2(SO4)324H2O}} [[Potassium alum]] – Alúm potaisiam – {{chem2|AlK(SO4)2}} [[Potassium aluminium fluoride]] – Fluairíd alúmanaim agus potaisiam – {{chem2|KAlF4}} [[Potassium amide]] – Aimíd potaisiam – {{chem2|KNH2}} [[Potassium argentocyanide]] – Airgeadciainíd potaisiam – {{chem2|KAg(CN)2}} [[Potassium arsenite]] – Arsainít potaisiam – {{chem2|KAsO2}} [[Potassium azide]] – Aisíd potaisiam – {{chem2|KN3}} [[Potassium borate]] – Bóráit potaisiam – {{chem2|K2B4O7*4H2O}} [[Potassium bromide]] – Bróimíd potaisiam – KBr [[Potassium bicarbonate]] – Dé-charbónáit potaisiam – {{chem2|KHCO3}} [[Potassium bifluoride]] – Dé-fluairíd potaisiam – {{chem2|KHF2}} [[Potassium bisulfite]] – Dé-shuilfít potaisiam – {{chem2|KHSO3}} [[Potassium carbonate]] – Carbónáit potaisiam – {{chem2|K2CO3}} [[Potassium calcium chloride]] – Clóiríd potaisiam cailciam – {{chem2|KCaCl3}} [[Potassium chlorate]] – Clóráit potaisiam – {{chem2|KClO3}} [[Potassium chloride]] – Clóiríd potaisiam – KCl [[Potassium chlorite]] – Clóirít potaisiam – {{chem2|KClO2}} [[Potassium chromate]] – Crómáit potaisiam – {{chem2|K2CrO4}} [[Potassium cyanide]] – Ciainíd potaisiam – KCN [[Potassium dichromate]] – Dé-chrómáit potaisiam – {{chem2|K2Cr2O7}} [[Potassium dithionite]] – Déithianít potaisiam – {{chem2|K2S2O4}} [[Potassium ferrate]] – Fearráit potaisiam – {{chem2|K2FeO4}} [[Potassium ferrioxalate]] – Fearrócsaláit potaisiam – {{chem2|K3[Fe(C2O4)3]}} [[Potassium ferricyanide]] – Fearriciainíd potaisiam – {{chem2|K3[Fe(CN)6]}} [[Potassium ferrocyanide]] – Fearróiciainíd potaisiam – {{chem2|K4[Fe(CN)6]}} [[Potassium heptafluorotantalate]] – Heipteafluairítantaláit potaisiam – {{chem2|K2[TaF7]}} [[Potassium hexafluorophosphate]] – Heicseafluairífosfáit potaisiam – {{chem2|KPF6}} [[Potassium hydrogen carbonate]] – Hiodrigincharbónáit potaisiam – {{chem2|KHCO3}} [[Potassium hydrogen fluoride]] – Hiodriginfluairíd potaisiam – {{chem2|KHF2}} [[Potassium hydroxide|Potassium hydroxide/caustic potash]] – Hiodrocsaíd potaisiam / potaise loiscneach – KOH [[Potassium iodide]] – Iaidíd potaisiam – KI [[Potassium iodate]] – Iaidáit potaisiam – {{chem2|KIO3}} [[Potassium manganate]] – Mangaináit potaisiam – {{chem2|K2MnO4}} [[Potassium monopersulfate]] – Mónaisárshuilfáit potaisiam – {{chem2|K2SO4KHSO42KHSO5}} [[Potassium nitrate]] – Níotráit potaisiam – {{chem2|KNO3}} [[Potassium perbromate]] – Sárbhrómáit potaisiam – {{chem2|KBrO4}} [[Potassium perchlorate]] – Sárchlóráit potaisiam – {{chem2|KClO4}} [[Potassium periodate]] – Sáriaidáit potaisiam – {{chem2|KIO4}} [[Potassium permanganate]] – Sár-mhangaináit potaisiam – {{chem2|KMnO4}} [[Potassium sodium tartrate]] – Tartráit potaisiam sóidiam – {{chem2|KNaC4H4O6}} [[Potassium sulfate]] – Suilfáit potaisiam – {{chem2|K2SO4}} [[Potassium sulfite]] – Suilfít potaisiam – {{chem2|K2SO3}} [[Potassium sulfide]] – Suilfíd potaisiam – {{chem2|K2S}} [[Potassium tartrate]] – Tartráit potaisiam – {{chem2|K2C4H4O6}} [[Potassium tetrachloroiodate(III)]] – Teitreachlóiriaidáit potaisiam(III) – KICl₄ [[Potassium tetraiodomercurate(II)]] – Teitreaiaidímearcúráit potaisiam(II) – {{chem2|K2HgI4}} [[Potassium thiocyanate]] – Tiicianáit potaisiam – KSCN [[Potassium titanyl phosphate]] – Fosfáit tiotainile potaisiam – {{chem2|KTiOPO4}} [[Potassium vanadate]] – Vanaidáit potaisiam – {{chem2|KVO3}} [[Tripotassium phosphate]] – Trí-photaisiam fosfáit – {{chem2|K3PO4}} === [[Praseodymium|Pr]] (Praiséidimiam) === [[Praseodymium(III) chloride]] – Clóiríd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrCl3}} [[Praseodymium(III) sulfate]] – Suilfáit praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2(SO4)3}} [[Praseodymium(III) bromide]] – Bróimíd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrBr3}} [[Praseodymium(III) carbonate]] – Carbónáit praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2(CO3)3}} [[Praseodymium(III) fluoride]] – Fluairíd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrF3}} [[Praseodymium(III) iodide]] – Iaidíd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrI3}} [[Praseodymium(III) nitrate]] – Níotráit praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr(NO3)3}} [[Praseodymium(III) oxide]] – Ocsaíd praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2O3}} [[Praseodymium(III) phosphate]] – Fosfáit praiséidimiam(III) – {{chem2|PrPO4}} [[Praseodymium(III) sulfide]] – Suilfíd praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2S3}} === [[Promethium|Pm]] (Próiméitiam) === [[Promethium(III) chloride]] – Clóiríd próiméitiam(III) – {{chem2|PmCl3}} [[Promethium(III) oxide]] – Ocsaíd próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2O3}} [[Promethium(III) bromide]] – Bróimíd próiméitiam(III) – {{chem2|PmBr3}} [[Promethium(III) carbonate]] – Carbónáit próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2(CO3)3}} [[Promethium(III) fluoride]] – Fluairíd próiméitiam(III) – {{chem2|PmF3}} [[Promethium(III) iodide]] – Iaidíd próiméitiam(III) – {{chem2|PmI3}} [[Promethium(III) nitrate]] – Níotráit próiméitiam(III) – {{chem2|Pm(NO3)3}} [[Promethium(III) phosphate]] – Fosfáit próiméitiam(III) – {{chem2|PmPO4}} [[Promethium(III) sulfate]] – Suilfáit próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2(SO4)3}} [[Promethium(III) sulfide]] – Suilfíd próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2S3}} == R == === [[Radium|Ra]] (Raidiam) === [[Radium bromide]] – Bróimíd raidiam – {{chem2|RaBr2}} [[Radium carbonate]] – Carbónáit raidiam – {{chem2|RaCO3}} [[Radium chloride]] – Clóiríd raidiam – {{chem2|RaCl2}} [[Radium fluoride]] – Fluairíd raidiam – {{chem2|RaF2}} === [[Radon|Rn]] (Radón) === [[Radon difluoride]] – Défluairíd radóin – {{chem2|RnF2}} === [[Rhenium|Re]] (Réiniam) === [[Rhenium(IV) oxide]] – Ocsaíd réiniam(IV) – {{chem2|ReO2}} [[Rhenium(VII) oxide]] – Ocsaíd réiniam(VII) – {{chem2|Re2O7}} [[Rhenium heptafluoride]] – Heipteafluairíd réiniam – {{chem2|ReF7}} [[Rhenium hexafluoride]] – Heicseafluairíd réiniam – {{chem2|ReF6}} === [[Rhodium|Rh]] (Róidiam) === [[Rhodium hexafluoride]] – Heicseafluairíd róidiam – {{chem2|RhF6}} [[Rhodium pentafluoride]] – Peinteafluairíd róidiam – {{chem2|Rh4F20}} [[Rhodium(III) chloride]] – Clóiríd róidiam(III) – {{chem2|RhCl3}} [[Rhodium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd róidiam(III) – {{chem2|Rh(OH)3}} [[Rhodium(III) iodide]] – Iaidíd róidiam(III) – {{chem2|RhI3}} [[Rhodium(III) nitrate]] – Níotráit róidiam(III) – {{chem2|Rh(NO3)3}} [[Rhodium(III) oxide]] – Ocsaíd róidiam(III) – {{chem2|Rh2O3}} [[Rhodium(III) sulfate]] – Suilfáit róidiam(III) – {{chem2|Rh2(SO4)6}} [[Rhodium(III) sulfide]] – Suilfíd róidiam(III) – {{chem2|Rh2S3}} [[Rhodium(IV) fluoride]] – Fluairíd róidiam(IV) – {{chem2|RhF4}} [[Rhodium(IV) oxide]] – Ocsaíd róidiam(IV) – {{chem2|RhO2}} === [[Rubidium|Rb]] (Rubaidiam) === [[Rubidium azide]] – Aisíd rubaidiam – {{chem2|RbN3}} [[Rubidium bromide]] – Bróimíd rubaidiam – RbBr [[Rubidium chloride]] – Clóiríd rubaidiam – RbCl [[Rubidium fluoride]] – Fluairíd rubaidiam – RbF [[Rubidium hydrogen sulfate]] – Hiodriginsuilfáit rubaidiam – {{chem2|RbHSO4}} [[Rubidium hydroxide]] – Hiodrocsaíd rubaidiam – RbOH [[Rubidium iodide]] – Iaidíd rubaidiam – RbI [[Rubidium nitrate]] – Níotráit rubaidiam – {{chem2|RbNO3}} [[Rubidium oxide]] – Ocsaíd rubaidiam – {{chem2|Rb2O}} [[Rubidium telluride]] – Teallúiríd rubaidiam – {{chem2|Rb2Te}} [[Rubidium titanyl phosphate]] – Fosfáit tiotainile rubaidiam – {{chem2|RbTiOPO4}} === [[Ruthenium|Ru]] (Ruitéiniam) === [[Ruthenium hexafluoride]] – Heicseafluairíd ruitéiniam – {{chem2|RuF6}} [[Ruthenium pentafluoride]] – Peinteafluairíd ruitéiniam – {{chem2|RuF5}} [[Ruthenium tetroxide|Ruthenium(VIII) oxide]] – Teitrea-ocsaíd ruitéiniam (ocsaíd ruitéiniam(VIII)) – {{chem2|RuO4}} [[Ruthenium(III) chloride]] – Clóiríd ruitéiniam(III) – {{chem2|RuCl3}} [[Ruthenium(IV) oxide]] – Ocsaíd ruitéiniam(IV) – {{chem2|RuO2}} == S == === [[Samarium|Sm]] (Samairiam) === [[Samarium(II) iodide]] – Iaidíd samairiam(II) – {{chem2|SmI2}} [[Samarium(III) chloride]] – Clóiríd samairiam(III) – {{chem2|SmCl3}} [[Samarium(III) oxide]] – Ocsaíd samairiam(III) – {{chem2|Sm2O3}} [[Samarium(III) bromide]] – Bróimíd samairiam(III) – {{chem2|SmBr3}} [[Samarium(III) carbonate]] – Carbónáit samairiam(III) – {{chem2|Sm2(CO3)3}} [[Samarium(III) fluoride]] – Fluairíd samairiam(III) – {{chem2|SmF3}} [[Samarium(III) iodide]] – Iaidíd samairiam(III) – {{chem2|SmI3}} [[Samarium(III) nitrate]] – Níotráit samairiam(III) – {{chem2|Sm(NO3)3}} [[Samarium(III) phosphate]] – Fosfáit samairiam(III) – {{chem2|SmPO4}} [[Samarium(III) sulfate]] – Suilfáit samairiam(III) – {{chem2|Sm2(SO4)4}} [[Samarium(III) sulfide]] – Suilfíd samairiam(III) – {{chem2|Sm2S3}} === [[Scandium|Sc]] (Scaindiam) === [[Scandium(III) fluoride]] – Fluairíd scaindiam(III) – {{chem2|ScF3}} [[Scandium(III) nitrate]] – Níotráit scaindiam(III) – {{chem2|Sc(NO3)3}} [[Scandium(III) oxide]] – Ocsaíd scaindiam(III) – {{chem2|Sc2O3}} [[Scandium(III) triflate]] – Trí-fhlait scaindiam(III) – {{chem2|Sc(OSO2CF3)3}} === [[Seaborgium|Sg]] (Seabóirgiam) === [[Seaborgium hexacarbonyl]] – Heicseacarbóinil seabóirgiam – {{chem2|Sg(CO)6}} === [[Selenium|Se]] (Seiléiniam) === [[Selenic acid]] – Aigéad seiléanach – {{chem2|H2SeO4}} [[Selenious acid]] – Aigéad seiléiniúil – {{chem2|H2SeO3}} [[Selenium dibromide]] – Débhróimíd seiléiniam – {{chem2|SeBr2}} [[Selenium dioxide]] – Dé-ocsaíd seiléiniam – {{chem2|SeO2}} [[Selenium disulfide]] – Déishuilfíd seiléiniam – {{chem2|SeS2}} [[Selenium hexafluoride]] – Heicseafluairíd seiléiniam – {{chem2|SeF6}} [[Selenium hexasulfide]] – Heicseashuilfíd seiléiniam – {{chem2|Se2S6}} [[Selenium oxybromide]] – Ocsaibróimíd seiléiniam – {{chem2|SeOBr2}} [[Selenium oxydichloride]] – Ocsaidéchlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeOCl2}} [[Selenium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeCl4}} [[Selenium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd seiléiniam – {{chem2|SeF4}} [[Selenium trioxide]] – Trí-ocsaíd seiléiniam – {{chem2|SeO3}} [[Selenoyl fluoride]] – Fluairíd seiléinile – {{chem2|SeO2F2}} === [[Silicon|Si]] (Sileacan) === [[Disilane]] – Déshileán – {{chem2|Si2H6}} [[Silane]] – Sileán – {{chem2|SiH4}} [[Silica gel]] – Glóthach shilice – {{chem2|SiO2*''n''H2O}} [[Silicic acid]] – Aigéad sileacach – {{chem2|Si(OH)4}} [[Silicochloroform]], [[trichlorosilane]] – Sileaclóraform, trí-chlóirísileán – {{chem2|SiHCl3}} [[Silicofluoric acid]] – Aigéad sileacafluarach – {{chem2|H2SiF6}} [[Silicon boride]] – Bóiríd sileacain – {{chem2|SiB3}} [[Silicon carbide]] (carborundum) – Cairbíd sileacain (carbarandam) – SiC [[Silicon dioxide]] – Dé-ocsaíd sileacain – {{chem2|SiO2}} [[Silicon monoxide]] – Mónaocsaíd sileacain – SiO [[Silicon nitride]] – Nítríd sileacain – {{chem2|Si3N4}} [[Silicon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd sileacain – {{chem2|SiBr4}} [[Silicon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd sileacain – {{chem2|SiCl4}} [[Silicon tetrafluoride]] – Teitreafluairíd sileacain – {{chem2|SiF4}} [[Silicon tetraiodide]] – Teitreaiaidíd sileacain – {{chem2|SiI4}} [[Thortveitite]] – Tortveitít – {{chem2|(Sc,Y)2Si2O7}} === [[Silver|Ag]] (Airgead) === [[Silver(I) fluoride]] – Fluairíd airgid(I) – AgF [[Silver(II) fluoride]] – Fluairíd airgid(II) – {{chem2|AgF2}} [[Silver acetylide]] – Aicéitilíd airgid – {{chem2|Ag2C2}} [[Silver argentocyanide]] – Airgeadciainíd airgid – {{chem2|KAg(CN)2}} [[Silver azide]] – Aisíd airgid – {{chem2|AgN3}} [[Silver bromate]] – Brómáit airgid – {{chem2|AgBrO3}} [[Silver bromide]] – Bróimíd airgid – AgBr [[Silver chlorate]] – Clóráit airgid – {{chem2|AgClO3}} [[Silver chloride]] – Clóiríd airgid – AgCl [[Silver chromate]] – Crómáit airgid – {{chem2|Ag2CrO4}} [[Silver fluoroborate]] – Fluairíbóráit airgid – {{chem2|AgBF4}} [[Silver fulminate]] – Fulmaináit airgid – AgCNO [[Silver hydroxide]] – Hiodrocsaíd airgid – AgOH [[Silver iodide]] – Iaidíd airgid – AgI [[Silver nitrate]] – Níotráit airgid – {{chem2|AgNO3}} [[Silver nitride]] – Nítríd airgid – {{chem2|Ag3N}} [[Silver oxide]] – Ocsaíd airgid – {{chem2|Ag2O}} [[Silver perchlorate]] – Sárchlóráit airgid – {{chem2|AgClO4}} [[Silver permanganate]] – Sár-mhangaináit airgid – {{chem2|AgMnO4}} [[Silver phosphate]] – Fosfáit airgid – {{chem2|Ag3PO4}} [[Silver subfluoride]] – Fo-fluairíd airgid – {{chem2|Ag2F}} [[Silver sulfate]] – Suilfáit airgid – {{chem2|Ag2SO4}} [[Silver sulfide]] – Suilfíd airgid – {{chem2|Ag2S}} === [[Sodium|Na]] (Sóidiam) === [[Sodamide]] – Sóidaimíd – {{chem2|NaNH2}} [[Sodium aluminate]] – Alúmanaít sóidiam – {{chem2|NaAlO2}} [[Sodium arsenate]] – Arsanaít sóidiam – {{chem2|H24Na3AsO16}} [[Sodium azide]] – Aisíd sóidiam – {{chem2|NaN3}} [[Sodium bicarbonate]] – Dé-charbónáit sóidiam – {{chem2|NaHCO3}} [[Sodium biselenide]] – Dé-sheiléiníd sóidiam – NaSeH [[Sodium bisulfate]] – Dé-shuilfáit sóidiam – {{chem2|NaHSO4}} [[Sodium bisulfite]] – Dé-shuilfít sóidiam – {{chem2|NaHSO3}} [[Sodium borate]] – Bóráit sóidiam – {{chem2|Na2B4O7}} [[Sodium borohydride]] – Bóróhiodríd sóidiam – {{chem2|NaBH4}} [[Sodium bromate]] – Brómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO3}} [[Sodium bromide]] – Bróimíd sóidiam – NaBr [[Sodium bromite]] – Bróimít sóidiam – {{chem2|NaBrO2}} [[Sodium carbide]] – Cairbíd sóidiam – {{chem2|Na2C2}} [[Sodium carbonate]] – Carbónáit sóidiam – {{chem2|Na2CO3}} [[Sodium chlorate]] – Clóráit sóidiam – {{chem2|NaClO3}} [[Sodium chloride]] – Clóiríd sóidiam – NaCl [[Sodium chlorite]] – Clóirít sóidiam – {{chem2|NaClO2}} [[Sodium cobaltinitrite]] – Cobailtínítrít sóidiam – {{chem2|CoN6Na3O12}} [[Sodium copper tetrachloride]] – Teitreachlóiríd copair sóidiam – {{chem2|Na2CuCl4}} [[Sodium cyanate]] – Ciaináit sóidiam – NaCNO [[Sodium cyanide]] – Ciainíd sóidiam – NaCN [[Sodium dichromate]] – Dé-chrómáit sóidiam – {{chem2|Na2Cr2O7*2H2O}} [[Sodium dioxide]] – Dé-ocsaíd sóidiam – {{chem2|NaO2}} [[Sodium dithionite]] – Déithianít sóidiam – {{chem2|Na2S2O4}} [[Sodium ferrocyanide]] – Fearróiciainíd sóidiam – {{chem2|Na4[Fe(CN)6]}} [[Sodium fluoride]] – Fluairíd sóidiam – NaF [[Sodium fluorosilicate]] – Fluairísileacáit sóidiam – {{chem2|Na2[SiF6]}} [[Sodium formate]] – Formáit sóidiam – HCOONa [[Sodium hydride]] – Hiodríd sóidiam – NaH [[Sodium hydrogen carbonate]] – Hiodrigincharbónáit sóidiam – {{chem2|NaHCO3}} [[Sodium hydrosulfide]] – Hiodrosuilfíd sóidiam – NaSH [[Sodium hydroxide]] – Hiodrocsaíd sóidiam – NaOH [[Sodium hypobromite]] – Hipeabróimít sóidiam – NaOBr [[Sodium hypochlorite]] – Hipeaclóirít sóidiam – NaOCl [[Sodium hypoiodite]] – Hipeaiaidít sóidiam – NaOI [[Sodium hypophosphite]] – Hipeafosfít sóidiam – {{chem2|NaPO2H2}} [[Sodium iodate]] – Iaidáit sóidiam – {{chem2|NaIO3}} [[Sodium iodide]] – Iaidíd sóidiam – NaI [[Sodium manganate]] – Mangaináit sóidiam – {{chem2|Na2MnO4}} [[Sodium molybdate]] – Molabdáit sóidiam – {{chem2|Na2MoO4}} [[Sodium monofluorophosphate]] – Mónafluairífosfáit sóidiam – {{chem2|Na2PFO3}} [[Sodium nitrate]] – Níotráit sóidiam – {{chem2|NaNO3}} [[Sodium nitrite]] – Níotrít sóidiam – {{chem2|NaNO2}} [[Sodium nitroprusside]] – Níotraiprúisíd sóidiam – {{chem2|Na2[Fe(CN)5NO]*2H2O}} [[Sodium oxide]] – Ocsaíd sóidiam – {{chem2|Na2O}} [[Sodium perborate]] – Sárbhóráit sóidiam – {{chem2|NaBO3*H2O}} [[Sodium perbromate]] – Sárbhrómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO4}} [[Sodium percarbonate]] – Sárcharbónáit sóidiam – {{chem2|2Na2CO3*3H2O2}} [[Sodium perchlorate]] – Sárchlóráit sóidiam – {{chem2|NaClO4}} [[Sodium periodate]] – Sáriaidáit sóidiam – {{chem2|NaIO4}} [[Sodium permanganate]] – Sár-mhangaináit sóidiam – {{chem2|NaMnO4}} [[Sodium peroxide]] – Sárocsaíd sóidiam – {{chem2|Na2O2}} [[Sodium peroxycarbonate]] – Sárocsaícharbónáit sóidiam – {{chem2|Na2CO4}} [[Sodium perrhenate]] – Sár-réanáit sóidiam – {{chem2|NaReO4}} [[Sodium persulfate]] – Sárshuilfáit sóidiam – {{chem2|Na2S2O8}} [[Sodium phosphate]] – Fosfáit sóidiam – {{chem2|Na3PO4}} [[Sodium selenate]] – Seiléanáit sóidiam – {{chem2|Na2O4Se}} [[Sodium selenide]] – Seiléiníd sóidiam – {{chem2|Na2Se}} [[Sodium selenite]] – Seiléinít sóidiam – {{chem2|Na2SeO3}} [[Sodium silicate]] – Sileacáit sóidiam – {{chem2|Na2SiO3}} [[Sodium sulfate]] – Suilfáit sóidiam – {{chem2|Na2SO4}} [[Sodium sulfide]] – Suilfíd sóidiam – {{chem2|Na2S}} [[Sodium sulfite]] – Suilfít sóidiam – {{chem2|Na2SO3}} [[Sodium tartrate]] – Tartráit sóidiam – {{chem2|C4H4Na2O6}} [[Sodium tellurite]] – Teallúirít sóidiam – {{chem2|Na2TeO3}} [[Sodium tetrachloroaluminate]] – Teitreachlóiríalúmanaít sóidiam – {{chem2|NaAlCl4}} [[Sodium tetrafluoroborate]] – Teitreafluairíbóráit sóidiam – {{chem2|NaBF4}} [[Sodium thioantimoniate]] – Tiaantamónáit sóidiam – {{chem2|Na3(SbS4)*9H2O}} [[Sodium thiocyanate]] – Tiicianáit sóidiam – NaSCN [[Sodium thiosulfate]] – Tiasuilfáit sóidiam – {{chem2|Na2S2O3}} [[Sodium tungstate]] – Tungstat sóidiam – {{chem2|Na2WO4}} [[Sodium uranate]] – Úranáit sóidiam – {{chem2|Na2O7U2}} [[Sodium zincate]] – Sioncáit sóidiam – {{chem2|H4Na2O4Zn}} [[Trisodium phosphate]] – Trí-shóidiam fosfáit – {{chem2|Na3PO4}} === [[Strontium|Sr]] (Strointiam) === [[Strontium bromide]] – Bróimíd strointiam – {{chem2|SrBr2}} [[Strontium carbonate]] – Carbónáit strointiam – {{chem2|SrCO3}} [[Strontium chloride]] – Clóiríd strointiam – {{chem2|SrCl2}} [[Strontium fluoride]] – Fluairíd strointiam – {{chem2|SrF2}} [[Strontium hydroxide]] – Hiodrocsaíd strointiam – {{chem2|Sr(OH)2}} [[Strontium iodide]] – Iaidíd strointiam – {{chem2|SrI2}} [[Strontium nitrate]] – Níotráit strointiam – {{chem2|Sr(NO3)2}} [[Strontium oxide]] – Ocsaíd strointiam – SrO [[Strontium titanate]] – Tiotanáit strointiam – {{chem2|SrTiO3}} [[Strontium bicarbonate]] – Dé-charbónáit strointiam – {{chem2|Sr(HCO3)2}} [[Strontium boride]] – Bóiríd strointiam – {{chem2|SrB6}} [[Strontium carbide]] – Cairbíd strointiam – {{chem2|SrC2}} [[Strontium cyanamide]] – Ciainaimíd strointiam – {{chem2|SrCN2}} [[Strontium fluorophosphate]] – Fluairífosfáit strointiam – {{chem2|SrPO3F}} [[Strontium gluconate]] – Glúcónáit strointiam – {{chem2|Sr(HOCH2(CHOH)4CO2)2}} [[Strontium hydride]] – Hiodríd strointiam – {{chem2|SrH2}} [[Strontium hydrogen phosphate]] – Hiodriginfosfáit strointiam – {{chem2|SrHPO4}} [[Strontium hypochlorite]] – Hipeaclóirít strointiam – {{chem2|Sr(OCl)2}} [[Strontium molybdate]] – Molabdáit strointiam – {{chem2|SrMoO4}} [[Strontium oxalate]] – Ocsaláit strointiam – {{chem2|SrC2O4}} [[Strontium peroxide]] – Sárocsaíd strointiam – {{chem2|SrO2}} [[Strontium phosphate]] – Fosfáit strointiam – {{chem2|Sr3(PO4)2}} [[Strontium silicate]] – Sileacáit strointiam – {{chem2|SrSiO3}} [[Strontium sulfate]] – Suilfáit strointiam – {{chem2|SrSO4}} [[Strontium sulfide]] – Suilfíd strointiam – SrS [[Strontium tungstate]] – Tungstat strointiam – {{chem2|SrWO4}} [[Strontium zirconate]] – Siarcónáit strointiam – {{chem2|SrZrO3}} === [[Sulfur|S]] (Sulfar) === [[Disulfur decafluoride]] – Deicifluairíd déshulfair – {{chem2|S2F10}} [[Disulfur dichloride]] – Déchlóiríd déshulfair – {{chem2|S2Cl2}} [[Hydrogen sulfide]] – Suilfíd hidrigine – {{chem2|H2S}} [[Pyrosulfuric acid]] – Aigéad pireashulfarach – {{chem2|H2S2O7}} [[Sulfamic acid]] – Aigéad sulfamach – {{chem2|H3NO3S}} [[Sulfur dibromide]] – Débhróimíd sulfair – {{chem2|Br2S}} [[Sulfur dioxide]] – Dé-ocsaíd sulfair – {{chem2|SO2}} [[Sulfur hexafluoride]] – Heicseafluairíd sulfair – {{chem2|SF6}} [[Sulfur tetrafluoride]] – Teitreafluairíd sulfair – {{chem2|SF4}} [[Sulfuric acid]] – Aigéad sulfarach – {{chem2|H2SO4}} [[Sulfurous acid]] – Aigéad sulfúrach – {{chem2|H2SO3}} [[Sulfuryl chloride]] – Clóiríd suilfirile – {{chem2|SO2Cl2}} [[Tetrasulfur tetranitride]] – Teitrea-shuilfíd teitrea-nítríd – {{chem2|S4N4}} [[Peroxymonosulfuric acid|Persulfuric acid]] (Caro's acid) – Sárshulfarach aigéad (aigéad Caro) – {{chem2|H2SO5}} == T == === [[Tantalum|Ta]] (Tantalam) === [[Tantalum arsenide]] – Arsainíd tantalam – TaAs [[Tantalum carbide]] – Cairbíd tantalam – TaC [[Tantalum pentafluoride]] – Peinteafluairíd tantalam – {{chem2|TaF5}} [[Tantalum(V) oxide]] – Ocsaíd tantalam(V) – {{chem2|Ta2O5}} === [[Technetium|Tc]] (Teicnéitiam) === [[Technetium hexafluoride]] – Heicseafluairíd teicnéitiam – {{chem2|TcF6}} [[Ammonium pertechnetate]] – Sárteicnéatáit amóiniam – {{chem2|NH4TcO4}} [[Sodium pertechnetate]] – Sárteicnéatáit sóidiam – {{chem2|NaTcO4}} === [[Tellurium|Te]] (Teallúiriam) === [[Ditellurium bromide]] – Bróimíd détheallúiriam – {{chem2|Te2Br}} [[Telluric acid]] – Aigéad teallúrach – {{chem2|H6TeO6}} [[Tellurium dioxide]] – Dé-ocsaíd teallúiriam – {{chem2|TeO2}} [[Tellurium hexafluoride]] – Heicseafluairíd teallúiriam – {{chem2|TeF6}} [[Tellurium tetrabromide]] – Teitreibhróimíd teallúiriam – {{chem2|TeBr4}} [[Tellurium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd teallúiriam – {{chem2|TeCl4}} [[Tellurium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd teallúiriam – {{chem2|TeF4}} [[Tellurium tetraiodide]] – Teitreaiaidíd teallúiriam – {{chem2|TeI4}} [[Tellurous acid]] – Aigéad teallúirúil – {{chem2|H2TeO3}} [[Beryllium telluride]] – Teallúiríd beirilliam – BeTe [[Bismuth telluride]] – Teallúiríd biosmait – {{chem2|Bi2Te3}} [[Cadmium telluride]] – Teallúiríd caidmiam – CdTe [[Cadmium zinc telluride]] – Teallúiríd caidmiam since – {{chem2|(Cd,Zn)Te}} [[Dimethyltelluride]] – Dé-mheitilteallúiríd – {{chem2|(CH3)2Te}} [[Mercury Cadmium Telluride]] – Teallúiríd mearcair caidmiam – {{chem2|(Hg,Cd)Te}} [[Lead telluride]] – Teallúiríd luaidhe – PbTe [[Mercury telluride]] – Teallúiríd mearcair – HgTe [[Mercury zinc telluride]] – Teallúiríd mearcair since – {{chem2|(Hg,Zn)Te}} [[Silver telluride]] – Teallúiríd airgid – {{chem2|Ag2Te}} [[Tin telluride]] – Teallúiríd stáin – SnTe [[Zinc telluride]] – Teallúiríd since – ZnTe [[Teflic acid]] – Aigéad teifleach – {{chem2|HOTeF5}} [[Sodium tellurite]] – Teallúirít sóidiam – {{chem2|Na2TeO3}} === [[Terbium|Tb]] (Teirbiam) === [[Terbium(III) chloride]] – Clóiríd teirbiam(III) – {{chem2|TbCl3}} [[Terbium(III) bromide]] – Bróimíd teirbiam(III) – {{chem2|TbBr3}} [[Terbium(III) carbonate]] – Carbónáit teirbiam(III) – {{chem2|Tb2(CO3)3}} [[Terbium(III) fluoride]] – Fluairíd teirbiam(III) – {{chem2|TbF3}} [[Terbium(III) iodide]] – Iaidíd teirbiam(III) – {{chem2|TbI3}} [[Terbium(III) nitrate]] – Níotráit teirbiam(III) – {{chem2|Tb(NO3)3}} [[Terbium(III) oxide]] – Ocsaíd teirbiam(III) – {{chem2|Tb2O3}} [[Terbium(III) phosphate]] – Fosfáit teirbiam(III) – {{chem2|TbPO4}} [[Terbium(III) sulfate]] – Suilfáit teirbiam(III) – {{chem2|Tb2(SO4)3}} [[Terbium(III) sulfide]] – Suilfíd teirbiam(III) – {{chem2|Tb2S3}} === [[Thallium|Tl]] (Tailliam) === [[Thallium(I) bromide]] – Bróimíd tailliam(I) – TlBr [[Thallium(I) carbonate]] – Carbónáit tailliam(I) – {{chem2|Tl2CO3}} [[Thallium(I) fluoride]] – Fluairíd tailliam(I) – TlF [[Thallium(I) sulfate]] – Suilfáit tailliam(I) – {{chem2|Tl2SO4}} [[Thallium(III) oxide]] – Ocsaíd tailliam(III) – {{chem2|Tl2O3}} [[Thallium(III) sulfate]] – Suilfáit tailliam(III) – {{chem2|Tl2(SO4)3}} [[Thallium triiodide]] – Trí-iaidíd tailliam – {{chem2|TlI3}} [[Thallium antimonide]] – Antamóníd tailliam – TlSb [[Thallium arsenide]] – Arsainíd tailliam – TlAs [[Thallium(III) bromide]] – Bróimíd tailliam(III) – {{chem2|TlBr3}} [[Thallium(III) chloride]] – Clóiríd tailliam(III) – {{chem2|TlCl3}} [[Thallium(III) fluoride]] – Fluairíd tailliam(III) – {{chem2|TlF3}} [[Thallium(I) iodide]] – Iaidíd tailliam(I) – TlI [[Thallium(III) nitrate]] – Níotráit tailliam(III) – {{chem2|Tl(NO3)3}} [[Thallium(I) oxide]] – Ocsaíd tailliam(I) – {{chem2|Tl2O}} [[Thallium phosphide]] – Fosfíd tailliam – TlP [[Thallium(III) selenide]] – Seiléiníd tailliam(III) – {{chem2|Tl2Se3}} [[Thallium(III) sulfide]] – Suilfíd tailliam(III) – {{chem2|Tl2S3}} [[TrimethylThallium]] – Trí-mheitiltailliam – {{chem2|Tl(CH3)3}} [[Thallium(I) hydroxide]] – Hiodrocsaíd tailliam(I) – TlOH === SO (Tiainil) === [[Thionyl chloride]] – Clóiríd tiainile – {{chem2|SOCl2}} [[Thionyl tetrafluoride]] – Teitreafluairíd tiainile – {{chem2|SOF4}} === ClS (Tiafosgéin) === [[Thiophosgene]] – Tiafosgéin – {{chem2|CSCl2}} [[Thiophosphoryl chloride]] – Clóiríd tiafosfairile – {{chem2|Cl3PS}} === [[Thorium|Th]] (Tóiriam) === [[Thorium(IV) nitrate]] – Níotráit tóiriam(IV) – {{chem2|Th(NO3)4}} [[Thorium(IV) sulfate]] – Suilfáit tóiriam(IV) – {{chem2|Th(SO4)2}} [[Thorium dioxide]] – Dé-ocsaíd tóiriam – {{chem2|ThO2}} [[Thorium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd tóiriam – {{chem2|ThF4}} === [[Thulium|Tm]] (Tiúiliam) === [[Thulium(III) bromide]] – Bróimíd tiúiliam(III) – {{chem2|TmBr3}} [[Thulium(III) chloride]] – Clóiríd tiúiliam(III) – {{chem2|TmCl3}} [[Thulium(III) oxide]] – Ocsaíd tiúiliam(III) – {{chem2|Tm2O3}} === [[Tin|Sn]] (Stán) === [[Stannane]] – Stannán – {{chem2|SnH4}} [[Tin(II) bromide]] – Bróimíd stáin(II) – {{chem2|SnBr2}} [[Tin(II) chloride]] – Clóiríd stáin(II) – {{chem2|SnCl2}} [[Tin(II) fluoride]] – Fluairíd stáin(II) – {{chem2|SnF2}} [[Tin(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd stáin(II) – {{chem2|Sn(OH)2}} [[Tin(II) iodide]] – Iaidíd stáin(II) – {{chem2|SnI2}} [[Tin(II) oxide]] – Ocsaíd stáin(II) – SnO [[Tin(II) sulfate]] – Suilfáit stáin(II) – {{chem2|SnSO4}} [[Tin(II) sulfide]] – Suilfíd stáin(II) – SnS [[Tin(IV) bromide]] – Bróimíd stáin(IV) – {{chem2|SnBr4}} [[Tin(IV) chloride]] – Clóiríd stáin(IV) – {{chem2|SnCl4}} [[Tin(IV) fluoride]] – Fluairíd stáin(IV) – {{chem2|SnF4}} [[Tin(IV) iodide]] – Iaidíd stáin(IV) – {{chem2|SnI4}} [[Tin(IV) oxide]] – Ocsaíd stáin(IV) – {{chem2|SnO2}} [[Tin(IV) sulfide]] – Suilfíd stáin(IV) – {{chem2|SnS2}} [[Tin(IV) cyanide]] – Ciainíd stáin(IV) – {{chem2|Sn(CN)4}} [[Tin selenide]] – Seiléiníd stáin – {{chem2|SnSe2}} [[Tin telluride]] – Teallúiríd stáin – SnTe === [[Titanium|Ti]] (Tiotáiniam) === [[Hexafluorotitanic acid]] – Aigéad heicseafluairítiotanach – {{chem2|(H3O)2[TiF6]}} [[Titanium(II) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(II) – {{chem2|TiCl2}} [[Titanium(II) oxide]] – Ocsaíd tiotáiniam(II) – TiO [[Titanium(II) sulfide]] – Suilfíd tiotáiniam(II) – TiS [[Titanium(III) bromide]] – Bróimíd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiBr3}} [[Titanium(III) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiCl3}} [[Titanium(III) fluoride]] – Fluairíd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiF3}} [[Titanium(III) iodide]] – Iaidíd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiI3}} [[Titanium(III) oxide]] – Ocsaíd tiotáiniam(III) – {{chem2|Ti2O3}} [[Titanium(III) phosphide]] – Fosfíd tiotáiniam(III) – TiP [[Titanium(IV) bromide]] – Bróimíd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiBr4}} [[Titanium(IV) carbide]] – Cairbíd tiotáiniam(IV) – TiC [[Titanium(IV) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiCl4}} [[Titanium(IV) hydride]] – Hiodríd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiH4}} [[Titanium(IV) iodide]] – Iaidíd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiI4}} [[Titanium carbide]] – Cairbíd tiotáiniam – TiC [[Titanium diboride]] – Débhóiríd tiotáiniam – {{chem2|TiB2}} [[Titanium dioxide]] – Dé-ocsaíd tiotáiniam – {{chem2|TiO2}} [[Titanium diselenide]] – Déiseiléiníd tiotáiniam – {{chem2|TiSe2}} [[Titanium disilicide]] – Déisilícíd tiotáiniam – {{chem2|TiSi2}} [[Titanium disulfide]] – Déisuilfíd tiotáiniam – {{chem2|TiS2}} [[Titanium nitrate]] – Níotráit tiotáiniam – {{chem2|Ti(NO3)4}} [[Titanium nitride]] – Nítríd tiotáiniam – TiN [[Titanium perchlorate]] – Sárchlóráit tiotáiniam – {{chem2|Ti(ClO4)4}} [[Titanium silicon carbide]] – Cairbíd sileacain tiotáiniam – {{chem2|Ti3SiC2}} [[Titanium tetrabromide]] – Teitreibhróimíd tiotáiniam – {{chem2|TiBr4}} [[Titanium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd tiotáiniam – {{chem2|TiF4}} [[Titanium tetraiodide]] – Teitreaiaidíd tiotáiniam – {{chem2|TiI4}} === TiO (Tiotainil) === [[Titanyl sulfate]] – Suilfáit tiotainile – {{chem2|TiOSO4}} === [[Tungsten|W]] (Tungstan) === [[Tungsten(VI) chloride]] – Clóiríd tungstain(VI) – {{chem2|WCl6}} [[Tungsten(VI) fluoride]] – Fluairíd tungstain(VI) – {{chem2|WF6}} [[Tungsten boride]] – Bóiríd tungstain – {{chem2|WB2}} [[Tungsten carbide]] – Cairbíd tungstain – WC [[Tungstic acid]] – Aigéad tungstach – {{chem2|H2WO4}} [[Tungsten hexacarbonyl]] – Heicseacarbóinil tungstain – {{chem2|W(CO)6}} == U == === [[Uranium|U]] (Úráiniam) === [[Triuranium octaoxide]] – Trí-úráiniam ocht-ocsaíd – {{chem2|U3O8}} [[Uranium hexafluoride]] – Heicseafluairíd úráiniam – {{chem2|UF6}} [[Uranium pentafluoride]] – Peinteafluairíd úráiniam – {{chem2|UF5}} [[Uranium sulfate]] – Suilfáit úráiniam – {{chem2|U(SO4)2}} [[Uranium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd úráiniam – {{chem2|UCl4}} [[Uranium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd úráiniam – {{chem2|UF4}} [[Uranium(III) chloride]] – Clóiríd úráiniam(III) – {{chem2|UCl3}} [[Uranium(IV) chloride]] – Clóiríd úráiniam(IV) – {{chem2|UCl4}} [[Uranium(V) chloride]] – Clóiríd úráiniam(V) – {{chem2|UCl5}} [[Uranium hexachloride]] – Heicseaclóiríd úráiniam – {{chem2|UCl6}} [[Uranium(IV) fluoride]] – Fluairíd úráiniam(IV) – {{chem2|UF4}} [[Uranium(VI) fluoride]] – Fluairíd úráiniam(VI) – {{chem2|UF6}} [[Uranyl peroxide]] – Sárocsaíd úrainile – {{chem2|UO4}} [[Uranium dioxide]] – Dé-ocsaíd úráiniam – {{chem2|UO2}} === UO₂ (Úrainil) === [[Uranyl carbonate]] – Carbónáit úrainile – {{chem2|UO2CO3}} [[Uranyl chloride]] – Clóiríd úrainile – {{chem2|UO2Cl2}} [[Uranyl fluoride]] – Fluairíd úrainile – {{chem2|UO2F2}} [[Uranyl hydroxide]] – Hiodrocsaíd úrainile – {{chem2|UO2(OH)2}} [[Uranyl nitrate]] – Níotráit úrainile – {{chem2|UO2(NO3)2}} [[Uranyl sulfate]] – Suilfáit úrainile – {{chem2|UO2SO4}} == V == === [[Vanadium|V]] (Vanaidiam) === [[Vanadium(II) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(II) – {{chem2|VCl2}} [[Vanadium(II) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(II) – VO [[Vanadium(III) bromide]] – Bróimíd vanaidiam(III) – {{chem2|VBr3}} [[Vanadium(III) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(III) – {{chem2|VCl3}} [[Vanadium(III) fluoride]] – Fluairíd vanaidiam(III) – {{chem2|VF3}} [[Vanadium(III) nitride]] – Nítríd vanaidiam(III) – VN [[Vanadium(III) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(III) – {{chem2|V2O3}} [[Vanadium(IV) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(IV) – {{chem2|VCl4}} [[Vanadium(IV) fluoride]] – Fluairíd vanaidiam(IV) – {{chem2|VF4}} [[Vanadium(IV) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(IV) – {{chem2|VO2}} [[Vanadium(IV) sulfate]] – Suilfáit vanaidiam(IV) – {{chem2|VOSO4}} [[Vanadium(V) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(V) – {{chem2|V2O5}} [[Vanadium carbide]] – Cairbíd vanaidiam – VC [[Vanadium oxytrichloride]] – Ocsaictríchlóiríd vanaidiam – {{chem2|VOCl3}} [[Vanadium pentafluoride]] – Peinteafluairíd vanaidiam – {{chem2|VF5}} [[Vanadium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd vanaidiam – {{chem2|VCl4}} [[Vanadium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd vanaidiam – {{chem2|VF4}} == W == [[Water (molecule)|Water]] – Uisce – {{chem2|H2O}} == X == === [[Xenon|Xe]] (Xeanón) === [[Perxenate#Perxenic acid|Perxenic acid]] – Aigéad sárxeanach – {{chem2|H4XeO6}} [[Xenon difluoride]] – Défluairíd xeanóin – {{chem2|XeF2}} [[Xenon hexafluoride]] – Heicseafluairíd xeanóin – {{chem2|XeF6}} [[Xenon hexafluoroplatinate]] – Heicseafluairíplatanáit xeanóin – {{chem2|Xe[PtF6]}} [[Xenon tetrafluoride]] – Teitreafluairíd xeanóin – {{chem2|XeF4}} [[Xenon tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd xeanóin – {{chem2|XeO4}} [[Xenic acid]] – Aigéad xeanach – {{chem2|H2XeO4}} == Y == === [[Ytterbium|Yb]] (Iaitirbiam) === [[Ytterbium(III) chloride]] – Clóiríd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbCl3}} [[Ytterbium(III) oxide]] – Ocsaíd iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2O3}} [[Ytterbium(III) sulfate]] – Suilfáit iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2(SO4)3}} [[Ytterbium(III) bromide]] – Bróimíd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbBr3}} [[Ytterbium(III) carbonate]] – Carbónáit iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2(CO3)3}} [[Ytterbium(III) fluoride]] – Fluairíd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbF3}} [[Ytterbium(III) iodide]] – Iaidíd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbI3}} [[Ytterbium(III) nitrate]] – Níotráit iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb(NO3)3}} [[Ytterbium(III) phosphate]] – Fosfáit iaitirbiam(III) – {{chem2|YbPO4}} [[Ytterbium(III) sulfide]] – Suilfíd iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2S3}} === [[Yttrium|Y]] (Iitriam) === [[Yttrium(III) antimonide]] – Antamóníd iitriam(III) – YSb [[Yttrium(III) arsenate]] – Arsanaít iitriam(III) – {{chem2|YAsO4}} [[Yttrium(III) arsenide]] – Arsainíd iitriam(III) – YAs [[Yttrium(III) bromide]] – Bróimíd iitriam(III) – {{chem2|YBr3}} [[Yttrium(III) fluoride]] – Fluairíd iitriam(III) – {{chem2|YF3}} [[Yttrium(III) oxide]] – Ocsaíd iitriam(III) – {{chem2|Y2O3}} [[Yttrium(III) nitrate]] – Níotráit iitriam(III) – {{chem2|Y(NO3)3}} [[Yttrium(III) sulfide]] – Suilfíd iitriam(III) – {{chem2|Y2S3}} [[Yttrium(III) sulfate]] – Suilfáit iitriam(III) – {{chem2|Y2(SO4)3}} [[Yttrium aluminium garnet]] – Garnae iitriam alúmanaim – {{chem2|Y3Al5O12}} [[Yttrium barium copper oxide]] – Ocsaíd iitriam bairiam copair – {{chem2|YBa2Cu3O7}} [[Yttrium cadmium]] – Iitriam caidmiam – YCd [[Yttrium copper]] – Iitriam copar – YCu [[Yttrium gold]] – Iitriam ór – YAu [[Yttrium iridium]] – Iitriam iridiam – YIr [[Yttrium iron garnet]] – Garnae iitriam iarainn – {{chem2|Y3Fe5O12}} [[Yttrium magnesium]] – Iitriam maignéisiam – YMg [[Yttrium phosphate]] – Fosfáit iitriam – {{chem2|YPO4}} [[Yttrium phosphide]] – Fosfíd iitriam – YP [[Yttrium rhodium]] – Iitriam róidiam – YRh [[Yttrium silver]] – Iitriam airgid – YAg [[Yttrium zinc]] – Iitriam sinc – YZn == Z == === [[Zinc|Zn]] (Sinc) === [[Zinc arsenide]] – Arsainíd since – {{chem2|Zn3As2}} [[Zinc bromide]] – Bróimíd since – {{chem2|ZnBr2}} [[Zinc carbonate]] – Carbónáit since – {{chem2|ZnCO3}} [[Zinc chloride]] – Clóiríd since – {{chem2|ZnCl2}} [[Zinc cyanide]] – Ciainíd since – {{chem2|Zn(CN)2}} [[Zinc diphosphide]] – Déifhosfíd since – {{chem2|ZnP2}} [[Zinc fluoride]] – Fluairíd since – {{chem2|ZnF2}} [[Zinc iodide]] – Iaidíd since – {{chem2|ZnI2}} [[Zinc nitrate]] – Níotráit since – {{chem2|Zn(NO3)2}} [[Zinc oxide]] – Ocsaíd since – ZnO [[Zinc phosphide]] – Fosfíd since – {{chem2|Zn3P2}} [[Zinc pyrophosphate]] – Pireafosfáit since – {{chem2|Zn2P2O7}} [[Zinc selenate]] – Seiléanáit since – {{chem2|ZnSeO4}} [[Zinc selenide]] – Seiléiníd since – ZnSe [[Zinc selenite]] – Seiléinít since – {{chem2|ZnSeO3}} [[Zinc selenocyanate]] – Seiléiniiciaináit since – {{chem2|Zn(SeCN)2}} [[Zinc sulfate]] – Suilfáit since – {{chem2|ZnSO4}} [[Zinc sulfide]] – Suilfíd since – ZnS [[Zinc sulfite]] – Suilfít since – {{chem2|ZnSO3}} [[Zinc telluride]] – Teallúiríd since – ZnTe [[Zinc thiocyanate]] – Tiicianáit since – {{chem2|Zn(SCN)2}} [[Zinc tungstate]] – Tungstat since – {{chem2|ZnWO4}} === [[Zirconium|Zr]] (Siarcóiniam) === [[Zirconia hydrate]] – Hiodráit siarcóinia – {{chem2|ZrO2*''n''H2O}} [[Zirconium boride]] – Bóiríd siarcóiniam – {{chem2|ZrB2}} [[Zirconium carbide]] – Cairbíd siarcóiniam – ZrC [[Zirconium(IV) chloride]] – Clóiríd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrCl4}} [[Zirconium(IV) oxide]] – Ocsaíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrO2}} [[Zirconium hydroxide]] – Hiodrocsaíd siarcóiniam – {{chem2|Zr(OH)4}} [[Zirconium orthosilicate]] – Ortasileacáit siarcóiniam – {{chem2|ZrSiO4}} [[Zirconium nitride]] – Nítríd siarcóiniam – ZrN [[Zirconium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd siarcóiniam – {{chem2|ZrF4}} [[Zirconium tetrahydroxide]] – Teitrea-hiodrocsaíd siarcóiniam – {{chem2|H4O4Zr}} [[Zirconium tungstate]] – Tungstat siarcóiniam – {{chem2|ZrW2O8}} [[Zirconyl bromide]] – Bróimíd siarcóinile – {{chem2|ZrOBr2}} [[Zirconyl chloride]] – Clóiríd siarcóinile – {{chem2|ZrOCl2}} [[Zirconyl nitrate]] – Níotráit siarcóinile – {{chem2|ZrO(NO3)2}} [[Zirconyl sulfate]] – Suilfáit siarcóinile – {{chem2|ZrOSO4}} [[Zirconium dioxide]] – Dé-ocsaíd siarcóiniam – {{chem2|ZrO2}} [[Zirconium(IV) sulfide]] – Suilfíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrS2}} [[Zirconium(IV) silicide]] – Silícíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrSi2}} [[Zirconium(IV) silicate]] – Sileacáit siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrSiO4}} [[Zirconium(IV) fluoride]] – Fluairíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrF4}} [[Zirconium(IV) bromide]] – Bróimíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrBr4}} [[Zirconium(IV) iodide]] – Iaidíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrI4}} [[Zirconium(IV) hydroxide]] – Hiodrocsaíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|Zr(OH)4}} [[Schwartz's reagent]] – Imoibrí Schwartz – {{chem2|C10H11ClZr}} [[Zirconium propionate]] – Próipiónáit siarcóiniam – {{chem2|Zr(CH3CH2COO)4}} [[Zirconium tungstate]] – Tungstat siarcóiniam – {{chem2|Zr(WO4)2}} [[Zirconium(II) hydride]] – Hiodríd siarcóiniam(II) – {{chem2|ZrH2}} [[Lead zirconate titanate]] – Tiotanáit siarcónáite luaidhe – {{chem2|Pb(Zr_{''x''}Ti_{1−''x''}O3)}} gzodt93eedfihml59000ay24svmrayt 1330177 1330176 2026-10-19T17:18:22Z Ériugena 188 /* Ar (Argón) */ 1330177 wikitext text/x-wiki Cé go ndéantar tagairt d'fhormhór na gcomhdhúl lena n - ainmneacha córasacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|IUPAC]] (ag leanúint [[Ainmníocht Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí (AIGCF)|ainmníocht IUPAC]] ), coinníodh ainmneacha traidisiúnta freisin i gcás ina bhfuil siad in úsáid fhorleathan nó i gcás ina bhfuil spéis shuntasach stairiúil iontu. == A == === [[Achtainiam|Ac]] (Achtainiam) === [[Actinium(III) chloride]] – [[Clóiríd aictiniam(III)]] – {{chem2|AcCl3}} [[Actinium(III) fluoride]] –[[Fluairíd aictiniam(III)]] – {{chem2|AcF3}} [[Actinium(III) oxide]] – [[Ocsaíd achtainiam(III)]] – {{chem2|Ac2O3}} [[Actinium(III) sulfide]] – [[Sulfíd achtainiam(III)]] – {{chem2|Ac2S3}} [[Actinium(III) nitrate]] – [[Níotráit achtainiam(III)]] – {{chem2|Ac(NO3)3}} [[Actinium(III) bromide]] – [[Bróimíd achtainiam(III)]] – {{chem2|AcBr3}} [[Actinium(III) hydroxide]] – [[Hiodrocsaíd achtiniam(III)]] – {{chem2|Ac(OH)3}} [[Actinium(III) iodide]] – [[Iaidíd achtiniam(III)]] – {{chem2|AcI3}} [[Actinium(III) phosphate]] – [[Fosfáit achtainiam(III)]] – {{chem2|AcPO4}} === [[Aluminium|Al]] (Alúmanam) === [[Aluminium antimonide]] – [[Antamóiníd alúmanaim]] – AlSb [[Aluminium arsenate]] – [[Arsanáit alúmanaim]] – {{chem2|AlAsO4}} [[Aluminium arsenide]] – [[Arsainíd alúmanaim]] – AlAs [[Aluminium diboride]] – [[Débhóiríd alúmanaim]] – {{chem2|AlB2}} [[Aluminium bromide]] – Bróimíd alúmanaim – {{chem2|AlBr3}} [[Aluminium carbide]] – Cairbíd alúmanaim – {{chem2|Al4C3}} [[Aluminium iodide]] – Iaidíd alúmanaim – {{chem2|AlI3}} [[Aluminium nitride]] – Nítríd alúmanaim – AlN [[Aluminium oxide]] – Ocsaíd alúmanaim – {{chem2|Al2O3}} [[Aluminium phosphide]] – Fosfíd alúmanaim – AlP [[Aluminium chloride]] – Clóiríd alúmanaim – {{chem2|AlCl3}} [[Aluminium fluoride]] – Fluairíd alúmanaim – {{chem2|AlF3}} [[Aluminium hydroxide]] – Hiodrocsaíd alúmanaim – {{chem2|Al(OH)3}} [[Aluminium nitrate]] – Níotráit alúmanaim – {{chem2|Al(NO3)3}} [[Aluminium sulfide]] – Suilfíd alúmanaim – {{chem2|Al2S3}} [[Aluminium sulfate]] – Suilfáit alúmanaim – {{chem2|Al2(SO4)3}} [[Aluminium potassium sulfate]] – Suilfáit alúmanaim agus potaisiam – {{chem2|KAl(SO4)2}} [[Aluminium hydride]] – Hiodríd alúmanaim – {{chem2|AlH3}} === [[Americium|Am]] (Aimeiricam) === [[Americium(II) bromide]] – Bróimíd aimeiriciam(II) – {{chem2|AmBr2}} [[Americium(III) bromide]] – Bróimíd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmBr3}} [[Americium(II) chloride]] – Clóiríd aimeiriciam(II) – {{chem2|AmCl2}} [[Americium(III) chloride]] – Clóiríd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmCl3}} [[Americium(III) fluoride]] – Fluairíd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmF3}} [[Americium(IV) fluoride]] – Fluairíd aimeiriciam(IV) – {{chem2|AmF4}} [[Americium(II) iodide]] – Iaidíd aimeiriciam(II) – {{chem2|AmI2}} [[Americium(III) iodide]] – Iaidíd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmI3}} [[Americium dioxide]] – Dé-ocsaíd aimeiriciam – {{chem2|AmO2}} === {{chem2|NH3}}/[[Ammonium|{{chem2|[NH4]+}}]] ([[Amóinia]] ) === [[Ammonia]] – [[Amóinia]] – {{chem2|NH3}} [[Ammonium azide]] – Aisíd amóiniam – {{chem2|[NH4]N3}} [[Ammonium bicarbonate]] – [[Décharbónáit amóiniam]] – {{chem2|[NH4]HCO3}} [[Ammonium bisulfate]] – Déshuilfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]HSO4}} [[Ammonium bromide]] – Bróimíd amóiniam – {{chem2|NH4Br}} [[Ammonium chromate]] – Crómáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2CrO4}} [[Ammonium cerium(IV) nitrate]] – Níotráit amóiniam agus ceiriam(IV) – {{chem2|[NH4]2[Ce(NO3)6]}} [[Ammonium cerium(IV) sulfate]] – Suilfáit amóiniam agus ceiriam(IV) – {{chem2|[NH4]4[Ce(SO4)4]}} [[Ammonium chloride]] – Clóiríd amóiniam – {{chem2|[NH4]Cl}} [[Ammonium chlorate]] – Clóráit amóiniam – {{chem2|[NH4]ClO3}} [[Ammonium cyanide]] – Ciainíd amóiniam – {{chem2|[NH4]CN}} [[Ammonium dichromate]] – Déchrómáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2Cr2O7}} [[Ammonium dihydrogen phosphate]] – Déhiodríginfosfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]H2PO4}} [[Ammonium hexafluoroaluminate]] – Heicseafluairíalúmanaít amóiniam – AlF₆H₁₂N₃ [[Ammonium hexafluorophosphate]] – Heicseafluairífosfáit amóiniam – F₆H₄NP [[Ammonium hexachloroplatinate]] – Heicseaclóiríplatanáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2[PtCl6]}} [[Ammonium hexafluorosilicate]] – Heicseafluairísileacáit amóiniam [[Ammonium hexafluorotitanate]] – Heicseafluairítiotanáit amóiniam [[Ammonium hexafluorozirconate]] – Heicseafluairísiarcónáit amóiniam [[Ammonium hydroxide]] – Hiodrocsaíd amóiniam – {{chem2|[NH4]OH}} [[Ammonium nitrate]] – Níotráit amóiniam – {{chem2|[NH4]NO3}} [[Ammonium orthomolybdate]] – Ortaimolabdáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2MoO4}} [[Ammonium sulfamate]] – Suilfaimáit amóiniam – {{chem2|[NH4]SO3NH2}} [[Ammonium sulfide]] – Suilfíd amóiniam – {{chem2|[NH4]2S}} [[Ammonium sulfite]] – Suilfít amóiniam – {{chem2|[NH4]2SO3}} [[Ammonium sulfate]] – Suilfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2SO4}} [[Ammonium perchlorate]] – Sárchlóráit amóiniam – {{chem2|[NH4]ClO4}} [[Ammonium permanganate]] – Sár-mhangaináit amóiniam – {{chem2|[NH4]MnO4}} [[Ammonium persulfate]] – Sárshuilfáit amóiniam – {{chem2|[NH4]2S2O8}} [[Reinecke's salt|Ammonium diamminetetrathiocynatochromate(III)]] – Dé-aimínteitreatiicianáit cróimiam(III) amóiniam – {{chem2|[NH4][Cr(SCN)4(NH3)2]}} [[Ammonium thiocyanate]] – Tiicianáit amóiniam – {{chem2|[NH4]SCN}} [[Ammonium triiodide]] – Trí-iaidíd amóiniam – {{chem2|[NH4][I3]}} [[Diammonium dioxido(dioxo)molybdenum]] – Dé-amóiniam dé-ocsaíd(dé-ocsa)molabdaim – {{chem2|H8MoN2O4}} [[Diammonium phosphate]] – Dé-amóiniam fosfáit – {{chem2|[NH4]2HPO4}} [[Tetramethylammonium perchlorate]] – Teitreametilamóiniam sárchlóráit – {{chem2|[N(CH3)4]ClO4}} === [[Antimony|Sb]] ([[Antamón]]) === [[Stibine|Antimony hydride]] (stybine) – Hiodríd antamóin (stibín) – {{chem2|SbH3}} [[Antimony pentachloride]] – Peinteaclóiríd antamóin – {{chem2|SbCl5}} [[Antimony pentafluoride]] – Peinteafluairíd antamóin – {{chem2|SbF5}} [[Antimony potassium tartrate]] – Tartráit antamóin agus potaisiam – {{chem2|K2Sb2(C4H2O6)2}} [[Antimony sulfate]] – Suilfáit antamóin – {{chem2|Sb2(SO4)3}} [[Antimony trichloride]] – Tríchlóiríd antamóin – {{chem2|SbCl3}} [[Antimony trifluoride]] – Trífluairíd antamóin – {{chem2|SbF3}} [[Antimony trioxide]] – Trí-ocsaíd antamóin – {{chem2|Sb2O3}} [[Antimony trisulfide]] – [[Tríshuilfíd antamóin]] – {{chem2|Sb2S3}} [[Antimony pentasulfide]] – Peinteashuilfíd antamóin – {{chem2|Sb2S5}} === [[Argon|Ar]] (Argón) === [[Argon fluorohydride]] – [[Fluraihidríd argóin]] – HArF === [[Arsenic|As]] (Arsaenach) === [[Arsenic trifluoride]] – Trí-fluairíd arsaenach – {{chem2|AsF3}} [[Arsenic triiodide]] – Trí-iaidíd arsaenach – AsI₃ [[Arsenic pentafluoride]] – Peinteafluairíd arsaenach – {{chem2|AsF5}} [[Arsenic trioxide]] (Arsenic(III) oxide) – Trí-ocsaíd arsaenach (ocsaíd arsaenach(III)) – {{chem2|As2O3}} [[Arsenous acid]] – Aigéad arsanúil – {{chem2|As(OH)3}} [[Arsenic acid]] – Aigéad arsaenach – {{chem2|AsO(OH)3}} [[Arsine]] – Arsín – {{chem2|AsH3}} == B == === [[Barium|Ba]] (Bairiam) === [[Barium azide]] – Aisíd bairiam – {{chem2|Ba(N3)2}} [[Barium bromide]] – Bróimíd bairiam – {{chem2|BaBr2}} [[Barium carbonate]] – Carbónáit bairiam – {{chem2|BaCO3}} [[Barium chlorate]] – Clóráit bairiam – {{chem2|Ba(ClO3)2}} [[Barium chloride]] – Clóiríd bairiam – {{chem2|BaCl2}} [[Barium chromate]] – Crómáit bairiam – {{chem2|BaCrO4}} [[Barium ferrate]] – Fearráit bairiam – {{chem2|BaFeO4}} [[Barium ferrite]] – Fearríte bairiam – {{chem2|BaFe12O19}} [[Barium fluoride]] – Fluairíd bairiam – {{chem2|BaF2}} [[Barium hydroxide]] – Hiodrocsaíd bairiam – {{chem2|Ba(OH)2}} [[Barium hexaboride]] – Heicseabhóiríd bairiam – BaB₆ [[Barium iodide]] – Iaidíd bairiam – {{chem2|BaI2}} [[Barium manganate]] – Mangaináit bairiam – {{chem2|BaMnO4}} [[Barium nitrate]] – Níotráit bairiam – {{chem2|Ba(NO3)2}} [[Barium oxalate]] – Ocsaláit bairiam – {{chem2|Ba(C2O4)}} [[Barium oxide]] – Ocsaíd bairiam – BaO [[Barium permanganate]] – Sár-mhangaináit bairiam – {{chem2|Ba(MnO4)2}} [[Barium peroxide]] – Sárocsaíd bairiam – {{chem2|BaO2}} [[Barium sulfate]] – Suilfáit bairiam – {{chem2|BaSO4}} [[Barium sulfide]] – Suilfíd bairiam – BaS [[Barium titanate]] – Tiotanáit bairiam – {{chem2|BaTiO3}} [[Barium thiocyanate]] – Tiicianáit bairiam – {{chem2|Ba(SCN)2}} === [[Beryllium|Be]] (Beirilliam) === [[Beryllium borohydride]] – Bóróhiodríd beirilliam – {{chem2|Be[BH4]2}} [[Beryllium bromide]] – Bróimíd beirilliam – {{chem2|BeBr2}} [[Beryllium carbonate]] – Carbónáit beirilliam – {{chem2|BeCO3}} [[Beryllium chloride]] – Clóiríd beirilliam – {{chem2|BeCl2}} [[Beryllium fluoride]] – Fluairíd beirilliam – {{chem2|BeF2}} [[Beryllium hydride]] – Hiodríd beirilliam – {{chem2|BeH2}} [[Beryllium hydroxide]] – Hiodrocsaíd beirilliam – {{chem2|Be(OH)2}} [[Beryllium iodide]] – Iaidíd beirilliam – {{chem2|BeI2}} [[Beryllium nitrate]] – Níotráit beirilliam – {{chem2|Be(NO3)2}} [[Beryllium nitride]] – Nítríd beirilliam – {{chem2|Be3N2}} [[Beryllium oxide]] – Ocsaíd beirilliam – BeO [[Beryllium sulfate]] – Suilfáit beirilliam – {{chem2|BeSO4}} [[Beryllium sulfide]] – Suilfíd beirilliam – BeS [[Beryllium telluride]] – Teallúiríd beirilliam – BeTe === [[Bismuth|Bi]] (Biosmat) === [[Bismuth chloride]] – Clóiríd biosmait – BiCl₃ [[Bismuth ferrite]] – Fearríte biosmait – {{chem2|BiFeO3}} [[Bismuth hydroxide]] – Hiodrocsaíd biosmait – BiH₃O₃ [[Bismuth(III) iodide]] – Iaidíd biosmait(III) – BiI₃ [[Bismuth(III) nitrate]] – Níotráit biosmait(III) – BiN₃O₉ [[Bismuth(III) oxide]] – Ocsaíd biosmait(III) – {{chem2|Bi2O3}} [[Bismuth oxychloride]] – Ocsaiclóiríd biosmait – BiOCl [[Bismuth pentafluoride]] – Peinteafluairíd biosmait – {{chem2|BiF5}} [[Bismuth(III) sulfide]] – Suilfíd biosmait(III) – Bi₂S₃ [[Bismuth(III) telluride]] – Teallúiríd biosmait(III) – {{chem2|Bi2Te3}} [[Bismuth tribromide]] – Trí-bhróimíd biosmait – {{chem2|BiBr3}} [[Bismuth tungstate]] – Tungstat biosmait – {{chem2|Bi2WO6}} === [[Boron|B]] (Bórón) === [[Borane]] – Bórán – {{chem2|BH3}} [[Borax]] – Bóracs – {{chem2|Na2B4O7*10H2O}} [[Borazine]] – Bóraisín – {{chem2|B3H6N3}} [[Borazocine]] – Bórasóisín – {{chem2|B4H8N4}} [[Boric acid]] – Aigéad bórach – {{chem2|H3BO3}} [[Boron carbide]] – Cairbíd bóróin – {{chem2|B4C}} [[Boron nitride]] – Nítríd bóróin – BN [[Boron phosphate]] – Fosfáit bóróin – {{chem2|BPO4}} [[Boron phosphide]] – Fosfíd bóróin – BP [[Boron suboxide]] – Fo-ocsaíd bóróin – {{chem2|B6O}} [[Boron tribromide]] – Trí-bhróimíd bóróin – {{chem2|BBr3}} [[Boron trichloride]] – Trí-chlóiríd bóróin – {{chem2|BCl3}} [[Boron trifluoride]] – Trí-fluairíd bóróin – {{chem2|BF3}} [[Boron triiodide]] – Trí-iaidíd bóróin – BI₃ [[Boron trioxide|Boron oxide]] – Trí-ocsaíd bóróin (ocsaíd bóróin) – {{chem2|B2O3}} [[Boroxine]] – Bórocsín – {{chem2|B3H3O3}} [[Calcium hexaboride]] – Heicseabhóiríd cailciam – {{chem2|CaB6}} [[Decaborane]] – Deicibórán – {{chem2|B10H14}} [[Diborane]] – Débhórán – {{chem2|B2H6}} [[Diboron tetrachloride]] – Teitreachlóiríd débhóróin – {{chem2|B2Cl4}} [[Diboron tetrafluoride]] – Teitreafluairíd débhóróin – {{chem2|B2F4}} [[Fluoroboric acid]] – Aigéad fluairíbórach – {{chem2|HBF4}} [[Hexaborane(10)]] – Heicseabórán(10) – {{chem2|B6H10}} [[Hexaborane(12)]] – Heicseabórán(12) – {{chem2|B6H12}} [[Lanthanum hexaboride]] – Heicseabhóiríd lantainim – {{chem2|LaB6}} [[Magnesium diboride]] – Débhóiríd maignéisiam – {{chem2|MgB2}} [[Metaboric acid]] – Meiteabórach aigéad – {{chem2|H3B3O6}} [[Octadecaborane]] – Ocht-deicibórán – {{chem2|B18H22}} [[Ortho-carborane]] – Ortaicarbórán – {{chem2|C2B10H12}} [[Pentaborane]] – Peinteabórán – {{chem2|B5H9}} [[Pentaborane(11)]] – Peinteabórán(11) – {{chem2|B5H11}} [[Sodium metaborate]] – Meiteabóráit sóidiam – {{chem2|NaBO2}} [[Sodium perborate]] – Sárbhóráit sóidiam – {{chem2|NaBO3}} [[Sodium tetrahydroxyborate]] – Teitrea-hiodrocsabóráit sóidiam – {{chem2|NaB(OH)4}} [[Tetraborane]] – Teitreibórán – {{chem2|B4H10}} [[Tetrahydroxydiboron]] – Teitrea-hiodrocsidébhóróin – {{chem2|B2H4O4}} === [[Bromine|Br]] (Bróimín) === [[Bromine monochloride]] – Mónaclóiríd bróimín – BrCl [[Bromine pentafluoride]] – Peinteafluairíd bróimín – {{chem2|BrF5}} [[Perbromic acid]] – Sárbhrómach aigéad – {{chem2|HBrO4}} [[Aluminium bromide|Aluminium Bromide]] – Bróimíd alúmanaim – {{chem2|AlBr3}} [[Ammonium bromide]] – Bróimíd amóiniam – {{chem2|NH4Br}} [[Boron tribromide]] – Trí-bhróimíd bóróin – {{chem2|BBr3}} [[Bromic acid]] – Brómach aigéad – {{chem2|HBrO3}} [[Bromine monoxide]] – Mónaocsaíd bróimín – {{chem2|Br2O}} [[Bromine pentafluoride]] – Peinteafluairíd bróimín – {{chem2|BrF5}} [[Bromine trifluoride]] – Trí-fluairíd bróimín – {{chem2|BrF3}} [[Bromine monofluoride]] – Mónafluairíd bróimín – BrF [[Calcium bromide]] – Bróimíd cailciam – {{chem2|CaBr2}} [[Carbon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd carbóin – {{chem2|CBr4}} [[Copper(I) bromide]] – Bróimíd copair(I) – CuBr [[Copper(II) bromide]] – Bróimíd copair(II) – {{chem2|CuBr2}} [[Hydrobromic acid]] – Aigéad hiodrabhrómach – HBr(aq) [[Hydrogen bromide]] – Bróimíd hidrigine – HBr [[Hypobromous acid]] – Aigéad hipeabrómach – HOBr [[Iodine monobromide]] – Mónabhróimíd iaidín – IBr [[Iron(II) bromide]] – Bróimíd iarainn(II) – {{chem2|FeBr2}} [[Iron(III) bromide]] – Bróimíd iarainn(III) – {{chem2|FeBr3}} [[Lead(II) bromide]] – Bróimíd luaidhe(II) – {{chem2|PbBr2}} [[Lithium bromide]] – Bróimíd litiam – LiBr [[Magnesium bromide]] – Bróimíd maignéisiam – {{chem2|MgBr2}} [[Mercury(I) bromide]] – Bróimíd mearcair(I) – {{chem2|Hg2Br2}} [[Mercury(II) bromide]] – Bróimíd mearcair(II) – {{chem2|HgBr2}} [[Nitrosyl bromide]] – Bróimíd níotraisil – NOBr [[Phosphorus pentabromide]] – Peinteabróimíd fosfair – {{chem2|PBr5}} [[Phosphorus tribromide]] – Trí-bhróimíd fosfair – {{chem2|PBr3}} [[Phosphorus heptabromide]] – Heipteabróimíd fosfair – PBr₇ [[Potassium bromide]] – Bróimíd potaisiam – KBr [[Potassium bromate]] – Brómáit potaisiam – {{chem2|KBrO3}} [[Potassium perbromate]] – Sárbhrómáit potaisiam – {{chem2|KBrO4}} [[Tribromosilane]] – Trí-bhróimísileán – {{chem2|HSiBr3}} [[Silicon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd sileacain – {{chem2|SiBr4}} [[Silver bromide]] – Bróimíd airgid – AgBr [[Sodium bromide]] – Bróimíd sóidiam – NaBr [[Sodium bromate]] – Brómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO3}} [[Sodium perbromate]] – Sárbhrómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO4}} [[Thionyl bromide]] – Bróimíd tiainile – {{chem2|SOBr2}} [[Tin(II) bromide]] – Bróimíd stáin(II) – {{chem2|SnBr2}} [[Zinc bromide]] – Bróimíd since – {{chem2|ZnBr2}} == C == === [[Cadmium|Cd]] (Caidmiam) === [[Cadmium arsenide]] – Arsainíd caidmiam – {{chem2|Cd3As2}} [[Cadmium bromide]] – Bróimíd caidmiam – {{chem2|CdBr2}} [[Cadmium chloride]] – Clóiríd caidmiam – {{chem2|CdCl2}} [[Cadmium fluoride]] – Fluairíd caidmiam – {{chem2|CdF2}} [[Cadmium iodide]] – Iaidíd caidmiam – {{chem2|CdI2}} [[Cadmium nitrate]] – Níotráit caidmiam – {{chem2|Cd(NO3)2}} [[Cadmium oxide]] – Ocsaíd caidmiam – CdO [[Cadmium phosphide]] – Fosfíd caidmiam – {{chem2|Cd3P2}} [[Cadmium selenide]] – Seiléiníd caidmiam – CdSe [[Cadmium sulfate]] – Suilfáit caidmiam – {{chem2|CdSO4}} [[Cadmium sulfide]] – Suilfíd caidmiam – CdS [[Cadmium telluride]] – Teallúiríd caidmiam – CdTe === [[Caesium|Cs]] (Caesiam) === [[Caesium bicarbonate]] – Dé-charbónáit caesiam – {{chem2|CsHCO3}} [[Caesium bromide]] – Bróimíd caesiam – CsBr [[Caesium carbonate]] – Carbónáit caesiam – {{chem2|Cs2CO3}} [[Caesium chloride]] – Clóiríd caesiam – CsCl [[Caesium chromate]] – Crómáit caesiam – {{chem2|Cs2CrO4}} [[Caesium dichloroiodate]] – Dé-chlóiriaidáit caesiam – {{chem2|CsICl2}} [[Caesium dodecaborate]] – Dódeicibóráit caesiam – {{chem2|Cs2B12H12}} [[Caesium fluoride]] – Fluairíd caesiam – CsF [[Caesium heptafluoroxenate]] – Heipteafluairíxeanáit caesiam – {{chem2|CsXeF7}} [[Caesium hydride]] – Hiodríd caesiam – CsH [[Caesium hydrogen sulfate]] – Hiodriginsuilfáit caesiam – {{chem2|CsHSO4}} [[Caesium iodide]] – Iaidíd caesiam – CsI [[Caesium monoxide]] – Mónaocsaíd caesiam – {{chem2|Cs2O}} [[Caesium nitrate]] – Níotráit caesiam – {{chem2|CsNO3}} [[Caesium ozonide]] – Ósóníd caesiam – {{chem2|CsO3}} [[Caesium perchlorate]] – Sárchlóráit caesiam – {{chem2|CsClO4}} [[Caesium peroxide]] – Sárocsaíd caesiam – {{chem2|Cs2O2}} [[Caesium sulfate]] – Suilfáit caesiam – {{chem2|Cs2SO4}} [[Caesium superoxide]] – Sár-ocsaíd caesiam – {{chem2|CsO2}} [[Caesium triiodide]] – Trí-iaidíd caesiam – {{chem2|CsI3}} === [[Californium|Cf]] (Calafóirniam) === [[Californium(III) bromide]] – Bróimíd calafóirniam(III) – {{chem2|CfBr3}} [[Californium(III) carbonate]] – Carbónáit calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2(CO3)3}} [[Californium(III) chloride]] – Clóiríd calafóirniam(III) – {{chem2|CfCl3}} [[Californium(III) fluoride]] – Fluairíd calafóirniam(III) – {{chem2|CfF3}} [[Californium(III) iodide]] – Iaidíd calafóirniam(III) – {{chem2|CfI3}} [[Californium(II) iodide]] – Iaidíd calafóirniam(II) – {{chem2|CfI2}} [[Californium(III) nitrate]] – Níotráit calafóirniam(III) – {{chem2|Cf(NO3)3}} [[Californium(III) oxide]] – Ocsaíd calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2O3}} [[Californium(III) phosphate]] – Fosfáit calafóirniam(III) – {{chem2|CfPO4}} [[Californium(III) sulfate]] – Suilfáit calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2(SO4)3}} [[Californium(III) sulfide]] – Suilfíd calafóirniam(III) – {{chem2|Cf2S3}} [[Californium oxyfluoride]] – Ocsaifluairíd calafóirniam – CfOF [[Californium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd calafóirniam – CfOCl === [[Calcium|Ca]] (Cailciam) === [[Calcium bromide]] – Bróimíd cailciam – {{chem2|CaBr2}} [[Calcium carbide]] – Cairbíd cailciam – {{chem2|CaC2}} [[Calcium carbonate]] (Precipitated Chalk) – Carbónáit cailciam (Cailc Dheascaithe) – {{chem2|CaCO3}} [[Calcium chlorate]] – Clóráit cailciam – {{chem2|Ca(ClO3)2}} [[Calcium chloride]] – Clóiríd cailciam – {{chem2|CaCl2}} [[Calcium chromate]] – Crómáit cailciam – {{chem2|CaCrO4}} [[Calcium cyanamide]] – Ciainaimíd cailciam – {{chem2|CaCN2}} [[Calcium fluoride]] – Fluairíd cailciam – {{chem2|CaF2}} [[Calcium hydride]] – Hiodríd cailciam – {{chem2|CaH2}} [[Calcium hydroxide]] – Hiodrocsaíd cailciam – {{chem2|Ca(OH)2}} [[Calcium monosilicide]] – Mónaisilícíd cailciam – CaSi [[Calcium oxalate]] – Ocsaláit cailciam – {{chem2|CaC2O4}} [[Calcium hydroxychloride]] – Hiodrocsaclóiríd cailciam – {{chem2|CaOCl2}} [[Calcium perchlorate]] – Sárchlóráit cailciam – {{chem2|Ca(ClO4)2}} [[Calcium permanganate]] – Sár-mhangaináit cailciam – {{chem2|Ca(MnO4)2}} [[Calcium sulfate]] ([[gypsum]]) – Suilfáit cailciam (gipsam) – {{chem2|CaSO4}} [[Calcium thiocyanate]] – Tiicianáit cailciam – {{chem2|C2CaN2S2}} === [[Carbon|C]] (Carbón) === [[Carbon dioxide]] – Dé-ocsaíd charbóin – {{chem2|CO2}} [[Carbon disulfide]] – Dé-shuilfíd charbóin – {{chem2|CS2}} [[Carbon monoxide]] – Mónaocsaíd charbóin – CO [[Carbon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd charbóin – {{chem2|CBr4}} [[Carbon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd charbóin – {{chem2|CCl4}} [[Carbon tetrafluoride]] – Teitreafluairíd charbóin – {{chem2|CF4}} [[Carbon tetraiodide]] – Teitreaiaidíd charbóin – {{chem2|CI4}} [[Carbonic acid]] – Aigéad carbónach – {{chem2|H2CO3}} [[Carbonyl chloride]] – Clóiríd carbóinile – {{chem2|COCl2}} [[Carbonyl fluoride]] – Fluairíd carbóinile – {{chem2|COF2}} [[Carbonyl sulfide]] – Suilfíd carbóinile – COS [[Carboplatin]] – Carbaplatan – {{chem2|C6H12N2O4Pt}} === [[Cerium|Ce]] (Ceiriam) === [[Cerium(III) bromide]] – Bróimíd ceiriam(III) – {{chem2|CeBr3}} [[Cerium(III) carbonate]] – Carbónáit ceiriam(III) – {{chem2|Ce2(CO3)3}} [[Cerium(III) chloride]] – Clóiríd ceiriam(III) – {{chem2|CeCl3}} [[Cerium(III) fluoride]] – Fluairíd ceiriam(III) – {{chem2|CeF3}} [[Cerium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd ceiriam(III) – {{chem2|Ce(OH)3}} [[Cerium(III) iodide]] – Iaidíd ceiriam(III) – {{chem2|CeI3}} [[Cerium(III) nitrate]] – Níotráit ceiriam(III) – {{chem2|Ce(NO3)3}} [[Cerium(III) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(III) – {{chem2|Ce2O3}} [[Cerium(III) sulfate]] – Suilfáit ceiriam(III) – {{chem2|Ce2(SO4)3}} [[Cerium(III) sulfide]] – Suilfíd ceiriam(III) – {{chem2|Ce2S3}} [[Cerium(IV) hydroxide]] – Hiodrocsaíd ceiriam(IV) – {{chem2|Ce(OH)4}} [[Cerium(IV) nitrate]] – Níotráit ceiriam(IV) – {{chem2|Ce(NO3)4}} [[Cerium(IV) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(IV) – {{chem2|CeO2}} [[Cerium(IV) sulfate]] – Suilfáit ceiriam(IV) – {{chem2|Ce(SO4)2}} [[Cerium oxide|Cerium(III,IV) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(III,IV) – {{chem2|Ce3O4}} [[Ceric ammonium nitrate]] – Níotráit ceireach amóiniam – {{chem2|(NH4)2Ce(NO3)6}} [[Cerium hexaboride]] – Heicseabhóiríd ceiriam – {{chem2|CeB6}} [[Cerium aluminium]] – Ceiriam alúmanaim – CeAl [[Cerium cadmium]] – Ceiriam caidmiam – CeCd [[Cerium magnesium]] – Ceiriam maignéisiam – CeMg [[Cerium mercury]] – Ceiriam mearcair – CeHg [[Cerium silver]] – Ceiriam airgid – CeAg [[Cerium thallium]] – Ceiriam tailliam – CeTl [[Cerium zinc]] – Ceiriam since – CeZn === [[Chlorine|Cl]] (Clóirín) === [[Actinium(III) chloride]] – Clóiríd aictiniam(III) – {{chem2|AcCl3}} [[Aluminium chloride]] – Clóiríd alúmanaim – {{chem2|AlCl3}} [[Americium(III) chloride]] – Clóiríd aimeiriciam(III) – {{chem2|AmCl3}} [[Ammonium chloride]] – Clóiríd amóiniam – {{chem2|[NH4]Cl}} [[Antimony(III) chloride]] – Clóiríd antamóin(III) – {{chem2|SbCl3}} [[Antimony(V) chloride]] – Clóiríd antamóin(V) – {{chem2|SbCl5}} [[Arsenic(III) chloride]] – Clóiríd arsaenach(III) – {{chem2|AsCl3}} [[Barium chloride]] – Clóiríd bairiam – {{chem2|BaCl2}} [[Beryllium chloride]] – Clóiríd beirilliam – {{chem2|BeCl2}} [[Bismuth(III) chloride]] – Clóiríd biosmait(III) – {{chem2|BiCl3}} [[Boron trichloride]] – Trí-chlóiríd bóróin – {{chem2|BCl3}} [[Bromine monochloride]] – Mónaclóiríd bróimín – BrCl [[Cadmium chloride]] – Clóiríd caidmiam – {{chem2|CdCl2}} [[Caesium chloride]] – Clóiríd caesiam – CsCl [[Calcium chloride]] – Clóiríd cailciam – {{chem2|CaCl2}} [[Calcium hypochlorite]] – Hipeaclóirít cailciam – {{chem2|Ca(ClO)2}} [[Carbon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd charbóin – {{chem2|CCl4}} [[Cerium(III) chloride]] – Clóiríd ceiriam(III) – {{chem2|CeCl3}} [[Chloramine]] – Clóraimín – {{chem2|NH2Cl}} [[Chloric acid]] – Clórach aigéad – {{chem2|HClO3}} [[Chlorine azide]] – Aisíd clóirín – {{chem2|ClN3}} [[Chlorine dioxide]] – Dé-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO2}} [[Chlorine monofluoride]] – Mónafluairíd clóirín – ClF [[Chlorine monoxide]] – Mónaocsaíd chlóirín – ClO [[Chlorine pentafluoride]] – Peinteafluairíd clóirín – {{chem2|ClF5}} [[Chlorine perchlorate]] – Sárchlóráit clóirín – {{chem2|Cl2O4}} [[Chlorine tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd chlóirín – {{chem2|O3ClOOClO3}} [[Chlorine trifluoride]] – Trí-fluairíd clóirín – {{chem2|ClF3}} [[Chlorine trioxide]] – Trí-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO3}} [[Chloroplatinic acid]] – Aigéad clóiríplatanach – {{chem2|H2[PtCl6]}} [[Chlorosulfonic acid]] – Aigéad clóirísulfónach – {{chem2|ClSO3H}} [[Chlorosulfonyl isocyanate]] – Iseaiciaináit clóirísulfóinile – {{chem2|ClSO2NCO}} [[Chloryl fluoride]] – Fluairíd clóirile – {{chem2|ClO2F}} [[Chromium(II) chloride]] – Clóiríd cróimiam(II) – {{chem2|CrCl2}} [[Chromium(III) chloride]] – Clóiríd cróimiam(III) – {{chem2|CrCl3}} [[Chromyl chloride]] – Clóiríd cróimile – {{chem2|CrO2Cl2}} [[Cisplatin]] – Cisplatan – {{chem2|[PtCl2(NH3)2]}} [[Cobalt(II) chloride]] – Clóiríd cobailt(II) – {{chem2|CoCl2}} [[Copper(I) chloride]] – Clóiríd copair(I) – CuCl [[Copper(II) chloride]] – Clóiríd copair(II) – {{chem2|CuCl2}} [[Curium(III) chloride]] – Clóiríd ciúiriam(III) – {{chem2|CmCl3}} [[Cyanogen chloride]] – Clóiríd ciainigine – ClCN [[Dichlorine dioxide]] – Dé-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O2}} [[Dichlorine heptaoxide]] – Heiptea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O7}} [[Dichlorine hexoxide]] – Heicsea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O6}} [[Dichlorine monoxide]] – Mónaocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O}} [[Dichlorine tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|ClOClO3}} [[Dichlorine trioxide]] – Trí-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O3}} [[Dichlorosilane]] – Déchlóirísileán – {{chem2|SiH2Cl2}} [[Disulfur dichloride]] – Déchlóiríd déshulfair – {{chem2|S2Cl2}} [[Dysprosium(III) chloride]] – Clóiríd diospróisiam(III) – {{chem2|DyCl3}} [[Erbium(III) chloride]] – Clóiríd eirbiam(III) – {{chem2|ErCl3}} [[Europium(II) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuCl2}} [[Europium(III) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(III) – {{chem2|EuCl3}} [[Gadolinium(III) chloride]] – Clóiríd gadailiniam(III) – {{chem2|GdCl3}} [[Gallium trichloride]] – Trí-chlóiríd gailliam – {{chem2|GaCl3}} [[Germanium dichloride]] – Déchlóiríd gearmáiniam – {{chem2|GeCl2}} [[Germanium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd gearmáiniam – {{chem2|GeCl4}} [[Gold(I) chloride]] – Clóiríd óir(I) – AuCl [[Gold(III) chloride]] – Clóiríd óir(III) – {{chem2|AuCl3}} [[Hafnium(IV) chloride]] – Clóiríd haifniam(IV) – {{chem2|HfCl4}} [[Holmium(III) chloride]] – Clóiríd hoilmiam(III) – {{chem2|HoCl3}} [[Hydrochloric acid]] – Aigéad hiodraclórach – HCl(aq) [[Hydrogen chloride]] – Clóiríd hidrigine – HCl [[Hypochlorous acid]] – Aigéad hipeaclórach – HOCl [[Indium(I) chloride]] – Clóiríd indiam(I) – InCl [[Indium(III) chloride]] – Clóiríd indiam(III) – {{chem2|InCl3}} [[Iodine monochloride]] – Mónaclóiríd iaidín – ICl [[Iridium(III) chloride]] – Clóiríd iridiam(III) – {{chem2|IrCl3}} [[Iron(II) chloride]] – Clóiríd iarainn(II) – {{chem2|FeCl2}} [[Iron(III) chloride]] – Clóiríd iarainn(III) – {{chem2|FeCl3}} [[Lanthanum chloride]] – Clóiríd lantainim – {{chem2|LaCl3}} [[Lead(II) chloride]] – Clóiríd luaidhe(II) – {{chem2|PbCl2}} [[Lithium chloride]] – Clóiríd litiam – LiCl [[Lithium perchlorate]] – Sárchlóráit litiam – {{chem2|LiClO4}} [[Lutetium chloride]] – Clóiríd lúitéitiam – {{chem2|LuCl3}} [[Magnesium chloride]] – Clóiríd maignéisiam – {{chem2|MgCl2}} [[Magnesium perchlorate]] – Sárchlóráit maignéisiam – {{chem2|Mg(ClO4)2}} [[Manganese(II) chloride]] – Clóiríd mangainéise(II) – {{chem2|MnCl2}} [[Mercury(I) chloride]] – Clóiríd mearcair(I) – {{chem2|Hg2Cl2}} [[Mercury(II) chloride]] – Clóiríd mearcair(II) – {{chem2|HgCl2}} [[Mercury(II) perchlorate]] – Sárchlóráit mearcair(II) – {{chem2|Hg(ClO4)2}} [[Molybdenum(III) chloride]] – Clóiríd molabdaim(III) – {{chem2|MoCl3}} [[Molybdenum(V) chloride]] – Clóiríd molabdaim(V) – {{chem2|MoCl5}} [[Neodymium(III) chloride]] – Clóiríd niaidimiam(III) – {{chem2|NdCl3}} [[Neptunium(IV) chloride]] – Clóiríd neiptiúiniam(IV) – {{chem2|NpCl4}} [[Nickel(II) chloride]] – Clóiríd nicil(II) – {{chem2|NiCl2}} [[Niobium oxide trichloride]] – Trí-chlóiríd ocsaíde niaibiam – {{chem2|NbOCl3}} [[Niobium(IV) chloride]] – Clóiríd niaibiam(IV) – {{chem2|NbCl4}} [[Niobium(V) chloride]] – Clóiríd niaibiam(V) – {{chem2|NbCl5}} [[Nitrogen trichloride]] – Trí-chlóiríd nítrigine – {{chem2|NCl3}} [[Nitrosyl chloride]] – Clóiríd níotraisil – NOCl [[Nitryl chloride]] – Clóiríd nítrile – {{chem2|NO2Cl}} [[Osmium(III) chloride]] – Clóiríd oismiam(III) – {{chem2|OsCl3}} [[Palladium(II) chloride]] – Clóiríd pailéidiam(II) – {{chem2|PdCl2}} [[Perchloric acid]] – Aigéad sárchlórach – {{chem2|HClO4}} [[Perchloryl fluoride]] – Fluairíd sárchlóirile – {{chem2|ClO3F}} [[Phosgene]] – Fosgéin – {{chem2|COCl2}} [[Phosphonitrilic chloride trimer]] – Trí-mhéar clóiríd fosfainítríle – {{chem2|(PNCl)3}} [[Phosphorus oxychloride]] – Ocsaiclóiríd fosfair – {{chem2|POCl3}} [[Phosphorus pentachloride]] – Peinteaclóiríd fosfair – {{chem2|PCl5}} [[Phosphorus trichloride]] – Trí-chlóiríd fosfair – {{chem2|PCl3}} [[Platinum(II) chloride]] – Clóiríd platanaim(II) – {{chem2|PtCl2}} [[Platinum(IV) chloride]] – Clóiríd platanaim(IV) – {{chem2|PtCl4}} [[Plutonium(III) chloride]] – Clóiríd plútóiniam(III) – {{chem2|PuCl3}} [[Potassium chlorate]] – Clóráit potaisiam – {{chem2|KClO3}} [[Potassium chloride]] – Clóiríd potaisiam – KCl [[Potassium perchlorate]] – Sárchlóráit potaisiam – {{chem2|KClO4}} [[Praseodymium(III) chloride]] – Clóiríd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrCl3}} [[Protactinium(V) chloride]] – Clóiríd prótachtiniam(V) – {{chem2|PaCl5}} [[Radium chloride]] – Clóiríd raidiam – {{chem2|RaCl2}} [[Rhenium(III) chloride]] – Clóiríd réiniam(III) – {{chem2|ReCl3}} [[Rhenium(V) chloride]] – Clóiríd réiniam(V) – {{chem2|ReCl5}} [[Rhodium(III) chloride]] – Clóiríd róidiam(III) – {{chem2|RhCl3}} [[Rubidium chloride]] – Clóiríd rubaidiam – RbCl [[Ruthenium(III) chloride]] – Clóiríd ruitéiniam(III) – {{chem2|RuCl3}} [[Samarium(III) chloride]] – Clóiríd samairiam(III) – {{chem2|SmCl3}} [[Scandium chloride]] – Clóiríd scaindiam – {{chem2|ScCl3}} [[Selenium dichloride]] – Déchlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeCl2}} [[Selenium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeCl4}} [[Silicon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd sileacain – {{chem2|SiCl4}} [[Silver chloride]] – Clóiríd airgid – AgCl [[Silver perchlorate]] – Sárchlóráit airgid – {{chem2|AgClO4}} [[Sodium chlorate]] – Clóráit sóidiam – {{chem2|NaClO3}} [[Sodium chloride]] (table salt, rock salt) – Clóiríd sóidiam (salainn bhoird, salainn charraige) – NaCl [[Sodium chlorite]] – Clóirít sóidiam – {{chem2|NaClO2}} [[Sodium hypochlorite]] – Hipeaclóirít sóidiam – NaOCl [[Sodium perchlorate]] – Sárchlóráit sóidiam – {{chem2|NaClO4}} [[Strontium chloride]] – Clóiríd strointiam – {{chem2|SrCl2}} [[Sulfur dichloride]] – Déchlóiríd sulfair – {{chem2|SCl2}} [[Sulfuryl chloride]] – Clóiríd suilfirile – {{chem2|SO2Cl2}} [[Tantalum(III) chloride]] – Clóiríd tantalam(III) – {{chem2|TaCl3}} [[Tantalum(IV) chloride]] – Clóiríd tantalam(IV) – {{chem2|TaCl4}} [[Tantalum(V) chloride]] – Clóiríd tantalam(V) – {{chem2|TaCl5}} [[Tellurium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd teallúiriam – {{chem2|TeCl4}} [[Terbium(III) chloride]] – Clóiríd teirbiam(III) – {{chem2|TbCl3}} [[Tetrachloroauric acid]] – Aigéad teitreachlóraórach – {{chem2|H[AuCl4]}} [[Thallium(I) chloride]] – Clóiríd tailliam(I) – TlCl [[Thallium(III) chloride]] – Clóiríd tailliam(III) – {{chem2|TlCl3}} [[Thionyl chloride]] – Clóiríd tiainile – {{chem2|SOCl2}} [[Thiophosgene]] – Tiafosgéin – {{chem2|CSCl2}} [[Thorium(IV) chloride]] – Clóiríd tóiriam(IV) – {{chem2|ThCl4}} [[Thulium(III) chloride]] – Clóiríd tiúiliam(III) – {{chem2|TmCl3}} [[Tin(II) chloride]] – Clóiríd stáin(II) – {{chem2|SnCl2}} [[Tin(IV) chloride]] – Clóiríd stáin(IV) – {{chem2|SnCl4}} [[Titanium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd tiotáiniam – {{chem2|TiCl4}} [[Titanium(III) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiCl3}} [[Trichlorosilane]] – Trí-chlóirísileán – {{chem2|HSiCl3}} [[Tungsten(IV) chloride]] – Clóiríd tungstain(IV) – {{chem2|WCl4}} [[Tungsten(V) chloride]] – Clóiríd tungstain(V) – {{chem2|WCl5}} [[Tungsten(VI) chloride]] – Clóiríd tungstain(VI) – {{chem2|WCl6}} [[Uranium hexachloride]] – Heicseaclóiríd úráiniam – {{chem2|UCl6}} [[Uranium(III) chloride]] – Clóiríd úráiniam(III) – {{chem2|UCl3}} [[Uranium(IV) chloride]] – Clóiríd úráiniam(IV) – {{chem2|UCl4}} [[Uranium(V) chloride]] – Clóiríd úráiniam(V) – {{chem2|UCl5}} [[Uranyl chloride]] – Clóiríd úrainile – {{chem2|UO2Cl2}} [[Vanadium oxytrichloride]] – Ocsaictríchlóiríd vanaidiam – {{chem2|VOCl3}} [[Vanadium(II) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(II) – {{chem2|VCl2}} [[Vanadium(III) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(III) – {{chem2|VCl3}} [[Vanadium(IV) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(IV) – {{chem2|VCl4}} [[Ytterbium(III) chloride]] – Clóiríd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbCl3}} [[Yttrium chloride]] – Clóiríd itriam – {{chem2|YCl3}} [[Zinc chloride]] – Clóiríd since – {{chem2|ZnCl2}} [[Zirconium(IV) chloride]] – Clóiríd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrCl4}} === [[Chromium|Cr]] (Cróimiam) === [[Chromic acid]] – Aigéad crómach – {{chem2|H2CrO4}} [[Chromium trioxide]] ([[Chromic acid]]) – Trí-ocsaíd cróimiam (Aigéad crómach) – {{chem2|CrO3}} [[Chromium(II) chloride]] – Clóiríd cróimiam(II) – {{chem2|CrCl2}} [[Chromium(II) sulfate]] – Suilfáit cróimiam(II) – {{chem2|CrSO4}} [[Chromium(III) chloride]] – Clóiríd cróimiam(III) – {{chem2|CrCl3}} [[Chromium(III) nitrate]] – Níotráit cróimiam(III) – {{chem2|Cr(NO3)3}} [[Chromium(III) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(III) – {{chem2|Cr2O3}} [[Chromium(III) sulfate]] – Suilfáit cróimiam(III) – {{chem2|Cr2(SO4)3}} [[Chromium(III) telluride]] – Teallúiríd cróimiam(III) – {{chem2|Cr2Te3}} [[Chromium(IV) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(IV) – {{chem2|CrO2}} [[Chromium pentafluoride]] – Peinteafluairíd cróimiam – {{chem2|CrF5}} Chromium sulfide bromide – Bróimíd suilfíde cróimiam – CrSBr [[Chromyl chloride]] – Clóiríd cróimile – {{chem2|CrO2Cl2}} [[Chromyl fluoride]] – Fluairíd cróimile – {{chem2|CrO2F2}} === [[Cobalt|Co]] (Cobailt) === [[Cobalt(II) acetate]] – Aicéatáit cobailt(II) – Co(CH₃CO₂)₂ [[Cobalt(II) bromide]] – Bróimíd cobailt(II) – {{chem2|CoBr2}} [[Cobalt(II) carbonate]] – Carbónáit cobailt(II) – {{chem2|CoCO3}} [[Cobalt(II) chloride]] – Clóiríd cobailt(II) – {{chem2|CoCl2}} [[Cobalt(II) fluoride]] – Fluairíd cobailt(II) – CoF₂ [[Cobalt(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd cobailt(II) – Co(OH)₂ [[Cobalt(II) iodide]] – Iaidíd cobailt(II) – CoI₂ [[Cobalt(II) nitrate]] – Níotráit cobailt(II) – {{chem2|Co(NO3)2}} [[Cobalt(II) oxide]] – Ocsaíd cobailt(II) – CoO [[Cobalt(II) perchlorate]] – Sárchlóráit cobailt(II) – Co(ClO₄)₂ [[Cobalt(II) phosphate]] – Fosfáit cobailt(II) – Co₃(PO₄)₂ [[Cobalt(II) sulfate]] – Suilfáit cobailt(II) – {{chem2|CoSO4}} [[Cobalt(II) thiocyanate]] – Tiicianáit cobailt(II) – Co(SCN)₂ [[Cobalt(II,III) oxide]] – Ocsaíd cobailt(II,III) – Co₃O₄ [[Cobalt(III) chloride]] – Clóiríd cobailt(III) – CoCl₃ [[Cobalt(III) fluoride]] – Fluairíd cobailt(III) – {{chem2|CoF3}} [[Cobalt(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd cobailt(III) – Co(OH)₃ [[Cobalt(III) nitrate]] – Níotráit cobailt(III) – Co(NO₃)₃ [[Cobalt(III) oxide]] – Ocsaíd cobailt(III) – Co₂O₃ === [[Copper|Cu]] (Copar) === [[Copper(I) acetylide]] – Aicéitilíd copair(I) – {{chem2|Cu2C2}} [[Copper(I) azide]] – Aisíd copair(I) – CuN₃ [[Copper(I) bromide]] – Bróimíd copair(I) – CuBr [[Copper(I) chloride]] – Clóiríd copair(I) – CuCl [[Copper(I) fluoride]] – Fluairíd copair(I) – CuF [[Copper(I) hydroxide]] – Hiodrocsaíd copair(I) – CuOH [[Copper(I) iodide]] – Iaidíd copair(I) – CuI [[Copper(I) nitrate]] – Níotráit copair(I) – CuNO₃ [[Copper(I) oxide]] – Ocsaíd copair(I) – {{chem2|Cu2O}} [[Copper(I) phosphide]] – Fosfíd copair(I) – Cu₃P [[Copper(I) selenide]] – Seiléiníd copair(I) – Cu₂Se [[Copper(I) sulfate]] – Suilfáit copair(I) – {{chem2|CuSO4}} [[Copper(I) sulfide]] – Suilfíd copair(I) – {{chem2|Cu2S}} [[Copper(I) telluride]] – Teallúiríd copair(I) – Cu₂Te [[Copper(I) thiocyanate]] – Tiicianáit copair(I) – CuSCN [[Chevreul's salt|Copper(I,II) sulfite]] – Suilfít copair(I,II) – Cu₃(SO₃)₂ [[Copper(II) arsenate]] – Arsanaít copair(II) – Cu₃(AsO₄)₂ [[Copper(II) azide]] – Aisíd copair(II) – {{chem2|Cu(N3)2}} [[Copper(II) borate]] – Bóráit copair(II) – Cu₃(BO₃)₂ [[Copper(II) bromide]] – Bróimíd copair(II) – CuBr₂ [[Copper(II) carbonate]] – Carbónáit copair(II) – {{chem2|CuCO3}} [[Basic copper carbonate|Copper(II) carbonate hydroxide]] – Hiodrocsaíd charbónáit copair(II) – Cu₂(CO₃)(OH)₂ [[Copper(II) chlorate]] – Clóráit copair(II) – Cu(ClO₃)₂ [[Copper(II) chloride]] – Clóiríd copair(II) – {{chem2|CuCl2}} [[Copper(II) fluoride]] – Fluairíd copair(II) – CuF₂ [[Copper(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd copair(II) – {{chem2|Cu(OH)2}} [[Copper(II) nitrate]] – Níotráit copair(II) – {{chem2|Cu(NO3)2}} [[Copper(II) oxide]] – Ocsaíd copair(II) – CuO [[Copper(II) perchlorate]] – Sárchlóráit copair(II) – Cu(ClO₄)₂ [[Copper(II) phosphate]] – Fosfáit copair(II) – Cu₃(PO₄)₂ [[Copper(II) selenide]] – Seiléiníd copair(II) – CuSe [[Copper(II) selenite]] – Seiléinít copair(II) – CuSeO₃ [[Copper(II) sulfate]] – Suilfáit copair(II) – {{chem2|CuSO4}} [[Copper(II) sulfide]] – Suilfíd copair(II) – CuS [[Copper(II) telluride]] – Teallúiríd copair(II) – CuTe [[Copper(II) thiocyanate]] – Tiicianáit copair(II) – Cu(SCN)₂ [[Copper oxychloride]] – Ocsaiclóiríd copair – {{chem2|H3ClCu2O3}} [[Tetramminecopper(II) sulfate]] – Suilfáit teitreamíncopair(II) – {{chem2|[Cu(NH3)4]SO4}} === [[Curium|Cm]] (Ciúiriam) === [[Curium(III) chloride]] – Clóiríd ciúiriam(III) – {{chem2|CmCl3}} [[Curium(III) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(III) – {{chem2|Cm2O3}} [[Curium(IV) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(IV) – {{chem2|CmO2}} [[Curium hydroxide]] – Hiodrocsaíd ciúiriam – {{chem2|Cm(OH)3}} === CN (Ciainigine) === [[Cyanogen bromide]] – Bróimíd ciainigine – BrCN [[Cyanogen chloride]] – Clóiríd ciainigine – ClCN [[Cyanogen iodide]] – Iaidíd ciainigine – ICN [[Cyanogen]] – Ciainigine – {{chem2|(CN)2}} [[Cyanuric chloride]] – Clóiríd ciainúrach – {{chem2|C3Cl3N3}} [[Cyanogen thiocyanate]] – Tiicianáit ciainigine – {{chem2|CNSCN}} [[Cyanogen selenocyanate]] – Seiléiniicianáit ciainigine – {{chem2|CNSeCN}} [[Cyanogen azide]] – Aisíd ciainigine – {{chem2|N3CN}} == D == === [[Dysprosium|Dy]] (Diospróisiam) === [[Dysprosium(II) chloride]] – Clóiríd diospróisiam(II) – {{chem2|DyCl2}} [[Dysprosium(II) iodide]] – Iaidíd diospróisiam(II) – {{chem2|DyI2}} [[Dysprosium(III) acetate]] – Aicéatáit diospróisiam(III) – {{Chem2|Dy(CH3COO)3}} [[Dysprosium(III) bromide]] – Bróimíd diospróisiam(III) – {{chem2|DyBr3}} [[Dysprosium(III) carbonate]] – Carbónáit diospróisiam(III) – Dy₂(CO₃)₃ [[Dysprosium(III) chloride]] – Clóiríd diospróisiam(III) – {{chem2|DyCl3}} [[Dysprosium(III) fluoride]] – Fluairíd diospróisiam(III) – {{chem2|DyF3}} [[Dysprosium(III) iodide]] – Iaidíd diospróisiam(III) – {{chem2|DyI3}} [[Dysprosium(III) nitrate]] – Níotráit diospróisiam(III) – {{Chem2|Dy(NO3)3}} [[Dysprosium(III) oxalate]] – Ocsaláit diospróisiam(III) – Dy₂(C₂O₄)₃ [[Dysprosium(III) oxide]] – Ocsaíd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2O3}} [[Dysprosium(III) phosphate]] – Fosfáit diospróisiam(III) – {{chem2|DyPO4}} [[Dysprosium(III) selenide]] – Seiléiníd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2Se3}} [[Dysprosium(III) sulfide]] – Suilfíd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2S3}} [[Dysprosium(III) sulfate]] – Suilfáit diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2(SO4)3}} [[Dysprosium(III) telluride]] – Teallúiríd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2Te3}} [[Dysprosium arsenide]] – Arsainíd diospróisiam – {{Chem2|DyAs}} [[Dysprosium bismuthide]] – Biosmaitíd diospróisiam – {{Chem2|DyBi}} [[Dysprosium iodate]] – Iaidáit diospróisiam – {{Chem2|Dy(IO3)3}} [[Dysprosium monosulfide]] – Mónaisuilfíd diospróisiam – {{Chem2|DyS}} [[Dysprosium nitride]] – Nítríd diospróisiam – {{Chem2|DyN}} [[Dysprosium phosphide]] – Fosfíd diospróisiam – {{Chem2|DyP}} [[Dysprosium stannate]] – Stannáit diospróisiam – {{Chem2|Dy2Sn2O7}} [[Dysprosium titanate]] – Tiotanáit diospróisiam – {{chem2|Dy2Ti2O7}} == E == === [[Einsteinium|Es]] (Einstéiniam) === [[Einsteinium(III) bromide]] – Bróimíd einstéiniam(III) – {{chem2|EsBr3}} [[Einsteinium(III) carbonate]] – Carbónáit einstéiniam(III) – {{chem2|Es2(CO3)3}} [[Einsteinium(III) chloride]] – Clóiríd einstéiniam(III) – {{chem2|EsCl3}} [[Einsteinium(III) fluoride]] – Fluairíd einstéiniam(III) – {{chem2|EsF3}} [[Einsteinium(III) iodide]] – Iaidíd einstéiniam(III) – {{chem2|EsI3}} [[Einsteinium(III) nitrate]] – Níotráit einstéiniam(III) – {{chem2|Es(NO3)3}} [[Einsteinium(III) oxide]] – Ocsaíd einstéiniam(III) – {{chem2|Es2O3}} [[Einsteinium(III) phosphate]] – Fosfáit einstéiniam(III) – {{chem2|EsPO4}} [[Einsteinium(III) sulfate]] – Suilfáit einstéiniam(III) – {{chem2|Es2(SO4)3}} [[Einsteinium(III) sulfide]] – Suilfíd einstéiniam(III) – {{chem2|Es2S3}} === [[Erbium|Er]] (Eirbiam) === [[Erbium-copper]] – Eirbiam-copar – ErCu [[Erbium-gold]] – Eirbiam-ór – ErAu [[Erbium-iridium]] – Eirbiam-iridiam – ErIr [[Erbium-silver]] – Eirbiam-airgead – ErAg [[Erbium hexaboride]] – Heicseabhóiríd eirbiam – {{chem2|ErB6}} [[Erbium iodate]] – Iaidáit eirbiam – {{chem2|Er(IO3)3}} [[Erbium nitride]] – Nítríd eirbiam – {{chem2|ErN}} [[Erbium oxybromide]] – Ocsaibróimíd eirbiam – {{chem2|ErOBr}} [[Erbium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd eirbiam – {{chem2|ErOCl}} [[Erbium oxyfluoride]] – Ocsaifluairíd eirbiam – {{chem2|ErOF}} [[Erbium phosphide]] – Fosfíd eirbiam – {{chem2|ErP}} [[Erbium silicide]] – Silícíd eirbiam – {{chem2|ErSi2}} [[Erbium tetraboride]] – Teitreibhóiríd eirbiam – {{chem2|ErB4}} [[Erbium(III) bromide]] – Bróimíd eirbiam(III) – {{chem2|ErBr3}} [[Erbium(III) chloride]] – Clóiríd eirbiam(III) – {{chem2|ErCl3}} [[Erbium(III) fluoride]] – Fluairíd eirbiam(III) – {{chem2|ErF3}} [[Erbium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd eirbiam(III) – {{chem2|Er(OH)3}} [[Erbium(III) iodide]] – Iaidíd eirbiam(III) – {{chem2|ErI3}} [[Erbium(III) nitrate]] – Níotráit eirbiam(III) – {{chem2|Er(NO3)3}} [[Erbium(III) oxide]] – Ocsaíd eirbiam(III) – {{chem2|Er2O3}} [[Erbium(III) selenate]] – Seiléanáit eirbiam(III) – {{chem2|Er2(SeO4)3}} [[Erbium(III) selenide]] – Seiléiníd eirbiam(III) – {{chem2|Er2Se3}} [[Erbium(III) sulfate]] – Suilfáit eirbiam(III) – {{chem2|Er2(SO4)3}} [[Erbium(III) telluride]] – Teallúiríd eirbiam(III) – {{chem2|Er2Te3}} === [[Europium|Eu]] (Eoraipiam) === [[Europium(II) bromide]] – Bróimíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuBr2}} [[Europium(II) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuCl2}} [[Europium(II) fluoride]] – Fluairíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuF2}} [[Europium(II) hydride]] – Hiodríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuH2}} [[Europium(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd eoraipiam(II) – {{chem2|Eu(OH)2}} [[Europium(II) oxide]] – Ocsaíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuO}} [[Europium(II) iodide]] – Iaidíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuI2}} [[Europium(II) selenide]] – Seiléiníd eoraipiam(II) – {{chem2|EuSe}} [[Europium(II) silicide]] – Silícíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuSi2}} [[Europium(II) sulfate]] – Suilfáit eoraipiam(II) – {{chem2|EuSO4}} [[Europium(II) sulfide]] – Suilfíd eoraipiam(II) – {{chem2|EuS2}} [[Europium(II) telluride]] – Teallúiríd eoraipiam(II) – {{chem2|EuTe}} [[Europium(II) titanate]] – Tiotanáit eoraipiam(II) – {{chem2|EuTiO3}} [[Europium(III) acetate]] – Aicéatáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(CH3COO)3}} [[Europium(III) arsenate]] – Arsanaít eoraipiam(III) – {{chem2|EuAsO4}} [[Europium(III) bromide]] – Bróimíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuBr3}} [[Europium(III) carbonate]] – Carbónáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(CO3)3}} [[Europium(III) chloride]] – Clóiríd eoraipiam(III) – {{chem2|EuCl3}} [[Europium(III) chromate]] – Crómáit eoraipiam(III) – {{chem2|EuCrO4}} [[Europium(III) fluoride]] – Fluairíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuF3}} [[Europium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(OH)3}} [[Europium(III) iodate]] – Iaidáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(IO3)3}} [[Europium(III) iodide]] – Iaidíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuI3}} [[Europium(III) nitrate]] – Níotráit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(NO3)3}} [[Europium(III) oxide]] – Ocsaíd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2O3}} [[Europium(III) perchlorate]] – Sárchlóráit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu(ClO4)3}} [[Europium(III) phosphate]] – Fosfáit eoraipiam(III) – {{chem2|EuPO4}} [[Europium(III) phosphide]] – Fosfíd eoraipiam(III) – {{chem2|EuP}} [[Europium(III) selenide]] – Seiléiníd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2Se3}} [[Europium(III) sulfate]] – Suilfáit eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2(SO4)3}} [[Europium(III) telluride]] – Teallúiríd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2Te3}} [[Europium(III) vanadate]] – Vanaidáit eoraipiam(III) – {{chem2|EuVO4}} [[Europium barium titanate]] – Tiotanáit eoraipiam bairiam – {{chem2|BaEuTiO4}} == F == === [[Fluorine|F]] (Fluairín) === [[Fluoroantimonic acid]] – Aigéad fluairíantamónach – {{chem2|H2FSbF6}} [[Tetrafluorohydrazine]] – Teitreafluairíhiodraisín – {{chem2|N2F4}} [[Trifluoromethylisocyanide]] – Trí-fluairímeitiliseaiciainíd – {{chem2|C2NF3}} [[Trifluoromethanesulfonic acid]] – Aigéad trí-fluairímeatánsulfónach – {{chem2|CF3SO3H}} Other fluorides – Fluairídí eile: [[Aluminium fluoride|AlF₃]] (Fluairíd alúmanaim), [[Americium(III) fluoride|AmF₃]] (Fluairíd aimeiriciam(III)), [[Ammonium fluoride|NH₄F]] (Fluairíd amóiniam), [[Ammonium hydrogen fluoride|NH₄HF₂]] (Fluairíd hidrigine amóiniam), [[Ammonium tetrafluoroborate|NH₄BF₄]] (Teitreafluairíbóráit amóiniam), [[Antimony pentafluoride|SbF₅]] (Peinteafluairíd antamóin), [[Antimony trifluoride|SbF₃]] (Trí-fluairíd antamóin), [[Arsenic pentafluoride|AsF₅]] (Peinteafluairíd arsaenach), [[Arsenic trifluoride|AsF₃]] (Trí-fluairíd arsaenach), [[Barium fluoride|BaF₂]] (Fluairíd bairiam), [[Beryllium fluoride|BeF₂]] (Fluairíd beirilliam), [[Bismuth(III) fluoride|BiF₃]] (Fluairíd biosmait(III)), [[Bis(pentafluorosulfanyl) peroxide|F₅SOOSF₅]] (Sárocsaíd pheinteafluairísulfanaile), [[Boron trifluoride|BF₃]] (Trí-fluairíd bóróin), [[Bromine pentafluoride|BrF₅]] (Peinteafluairíd bróimín), [[Bromine trifluoride|BrF₃]] (Trí-fluairíd bróimín), [[Bromine monofluoride|BrF]] (Mónafluairíd bróimín), [[Cadmium fluoride|CdF₂]] (Fluairíd caidmiam), [[Caesium fluoride|CsF]] (Fluairíd caesiam), [[Calcium fluoride|CaF₂]] (Fluairíd cailciam), [[Carbon tetrafluoride|CF₄]] (Teitreafluairíd charbóin), [[Carbonyl fluoride|COF₂]] (Fluairíd carbóinile), [[Cerium(III) fluoride|CeF₃]] (Fluairíd ceiriam(III)), [[Cerium(IV) fluoride|CeF₄]] (Fluairíd ceiriam(IV)), [[Chlorine pentafluoride|ClF₅]] (Peinteafluairíd clóirín), [[Chlorine trifluoride|ClF₃]] (Trí-fluairíd clóirín), [[Chlorine monofluoride|ClF]] (Mónafluairíd clóirín), [[Chromium(III) fluoride|CrF₃]] (Fluairíd cróimiam(III)), [[Chromium(V) fluoride|CrF₅]] (Fluairíd cróimiam(V)), [[Chromyl fluoride|CrO₂F₂]] (Fluairíd cróimile), [[Cobalt(II) fluoride|CoF₂]] (Fluairíd cobailt(II)), [[Cobalt(III) fluoride|CoF₃]] (Fluairíd cobailt(III)), [[Copper(I) fluoride|CuF]] (Fluairíd copair(I)), [[Copper(II) fluoride|CuF₂]] (Fluairíd copair(II)), [[Curium(III) fluoride|CmF₃]] (Fluairíd ciúiriam(III)), [[Dinitrogen difluoride|N₂F₂]] (Défluairíd dénítrigine), [[Dinitrogen tetrafluoride|N₂F₄]] (Teitreafluairíd dénítrigine), [[Dioxygen difluoride|O₂F₂]] (Défluairíd dé-ocsaigine), [[Diphosphorus tetrafluoride|P₂F₄]] (Teitreafluairíd défosfair), [[Disulfur difluoride|S₂F₂]] (Défluairíd déshulfair), [[Dysprosium(III) fluoride|DyF₃]] (Fluairíd diospróisiam(III)), [[Erbium(III) fluoride|ErF₃]] (Fluairíd eirbiam(III)), [[Europium(III) fluoride|EuF₃]] (Fluairíd eoraipiam(III)), [[Fluoroboric acid|HBF₄]] (Aigéad fluairíbórach), [[Fluorine azide|FN₃]] (Aisíd fluairín), [[Fluorine fluorosulfate|FOSO₂F]] (Fluairí fluairísulfáit), [[Fluorine nitrate|FNO₃]] (Níotráit fluairín), [[Fluorosulfonic acid|FSO₃H]] (Aigéad fluairísulfónach), [[Gadolinium(III) fluoride|GdF₃]] (Fluairíd gadailiniam(III)), [[Gallium(III) fluoride|GaF₃]] (Fluairíd gailliam(III)), [[Germanium tetrafluoride|GeF₄]] (Teitreafluairíd gearmáiniam), [[Gold(III) fluoride|AuF₃]] (Fluairíd óir(III)), [[Hafnium(IV) fluoride|HfF₄]] (Fluairíd haifniam(IV)), [[Hexafluoroantimonic acid|H₂SbF₆]] (Aigéad heicseafluairíantamónach), [[Hexafluorophosphoric acid|HPF₆]] (Aigéad heicseafluairífosfarach), [[Hexafluorosilicic acid|H₂SiF₆]] (Aigéad heicseafluairísileacach), [[Hexafluorotitanic acid|H₂TiF₆]] (Aigéad heicseafluairítiotanach), [[Hydrogen fluoride|HF]] (Fluairíd hidrigine), [[Hydrofluoric acid|HF(aq)]] (Aigéad hiodrafluarach), [[Hypofluorous acid|HFO]] (Aigéad hipeafluarach), [[Indium(III) fluoride|InF₃]] (Fluairíd indiam(III)), [[Iodine heptafluoride|IF₇]] (Heipteafluairíd iaidín), [[Iodine monofluoride|IF]] (Mónafluairíd iaidín), [[Iodine pentafluoride|IF₅]] (Peinteafluairíd iaidín), [[Iridium(III) fluoride|IrF₃]] (Fluairíd iridiam(III)), [[Iridium(VI) fluoride|IrF₆]] (Fluairíd iridiam(VI)), [[Iron(II) fluoride|FeF₂]] (Fluairíd iarainn(II)), [[Iron(III) fluoride|FeF₃]] (Fluairíd iarainn(III)), [[Krypton difluoride|KrF₂]] (Défluairíd crioptón), [[Lanthanum fluoride|LaF₃]] (Fluairíd lantainim), [[Lead(II) fluoride|PbF₂]] (Fluairíd luaidhe(II)), [[Lead(IV) fluoride|PbF₄]] (Fluairíd luaidhe(IV)), [[Lithium fluoride|LiF]] (Fluairíd litiam), [[Magnesium fluoride|MgF₂]] (Fluairíd maignéisiam), [[Manganese(II) fluoride|MnF₂]] (Fluairíd mangainéise(II)), [[Manganese(III) fluoride|MnF₃]] (Fluairíd mangainéise(III)), [[Manganese(IV) fluoride|MnF₄]] (Fluairíd mangainéise(IV)), [[Mercury(I) fluoride|Hg₂F₂]] (Fluairíd mearcair(I)), [[Mercury(II) fluoride|HgF₂]] (Fluairíd mearcair(II)), [[Molybdenum(III) fluoride|MoF₃]] (Fluairíd molabdaim(III)), [[Molybdenum(V) fluoride|MoF₅]] (Fluairíd molabdaim(V)), [[Molybdenum(VI) fluoride|MoF₆]] (Fluairíd molabdaim(VI)), [[Niobium(IV) fluoride|NbF₄]] (Fluairíd niaibiam(IV)), [[Niobium(V) fluoride|NbF₅]] (Fluairíd niaibiam(V)), [[Neodymium(III) fluoride|NdF₃]] (Fluairíd niaidimiam(III)), [[Nickel(II) fluoride|NiF₂]] (Fluairíd nicil(II)), [[Neptunium(IV) fluoride|NpF₄]] (Fluairíd neiptiúiniam(IV)), [[Neptunium(V) fluoride|NpF₅]] (Fluairíd neiptiúiniam(V)), [[Neptunium(VI) fluoride|NpF₆]] (Fluairíd neiptiúiniam(VI)), [[Nitrogen oxide trifluoride|ONF₃]] (Trí-fluairíd ocsaíde nítrigine), [[Nitrogen trifluoride|NF₃]] (Trí-fluairíd nítrigine), [[Nitronium tetrafluoroborate|NO₂BF₄]] (Teitreafluairíbóráit níotróiniam), [[Nitrosonium tetrafluoroborate|NOBF₄]] (Teitreafluairíbóráit níotróisiam), [[Nitrosyl fluoride|NOF]] (Fluairíd níotraisil), [[Nitryl fluoride|NO₂F]] (Fluairíd nítrile), [[Osmium(IV) fluoride|OsF₄]] (Fluairíd oismiam(IV)), [[Osmium(VI) fluoride|OsF₆]] (Fluairíd oismiam(VI)), [[Osmium(VII) fluoride|OsF₇]] (Fluairíd oismiam(VII)), [[Oxygen difluoride|OF₂]] (Défluairíd ocsaigine), [[Palladium(II) fluoride|PdF₂]] (Fluairíd pailéidiam(II)), [[Palladium(IV) fluoride|PdF₄]] (Fluairíd pailéidiam(IV)), [[Peroxydisulfuryl difluoride|FSO₂OOSO₂F]] (Défluairíd sárocsaídéshulfairile), [[Phosphenothious fluoride|FPS]] (Fluairíd fosfainitiam), [[Phosphorus oxyfluoride|POF₃]] (Trí-fluairíd ocsaíde fosfair), [[Phosphorus pentafluoride|PF₅]] (Peinteafluairíd fosfair), [[Phosphorus trifluoride|PF₃]] (Trí-fluairíd fosfair), [[Platinum(II) fluoride|PtF₂]] (Fluairíd platanaim(II)), [[Platinum(IV) fluoride|PtF₄]] (Fluairíd platanaim(IV)), [[Platinum(VI) fluoride|PtF₆]] (Fluairíd platanaim(VI)), [[Plutonium(III) fluoride|PuF₃]] (Fluairíd plútóiniam(III)), [[Plutonium(IV) fluoride|PuF₄]] (Fluairíd plútóiniam(IV)), [[Plutonium(VI) fluoride|PuF₆]] (Fluairíd plútóiniam(VI)), [[Potassium fluoride|KF]] (Fluairíd potaisiam), [[Potassium hexafluorophosphate|KPF₆]] (Heicseafluairífosfáit potaisiam), [[Potassium tetrafluoroborate|KBF₄]] (Teitreafluairíbóráit potaisiam), [[Praseodymium(III) fluoride|PrF₃]] (Fluairíd praiséidimiam(III)), [[Protactinium(V) fluoride|PaF₅]] (Fluairíd prótachtiniam(V)), [[Radium fluoride|RaF₂]] (Fluairíd raidiam), [[Radon difluoride|RnF₂]] (Défluairíd radóin), [[Rhenium(IV) fluoride|ReF₄]] (Fluairíd réiniam(IV)), [[Rhenium(VI) fluoride|ReF₆]] (Fluairíd réiniam(VI)), [[Rhenium(VII) fluoride|ReF₇]] (Fluairíd réiniam(VII)), [[Rhodium(III) fluoride|RhF₃]] (Fluairíd róidiam(III)), [[Rubidium fluoride|RbF]] (Fluairíd rubaidiam), [[Ruthenium(III) fluoride|RuF₃]] (Fluairíd ruitéiniam(III)), [[Ruthenium(IV) fluoride|RuF₄]] (Fluairíd ruitéiniam(IV)), [[Ruthenium(VI) fluoride|RuF₆]] (Fluairíd ruitéiniam(VI)), [[Samarium(III) fluoride|SmF₃]] (Fluairíd samairiam(III)), [[Scandium fluoride|ScF₃]] (Fluairíd scaindiam), [[Selenium hexafluoride|SeF₆]] (Heicseafluairíd seiléiniam), [[Selenium tetrafluoride|SeF₄]] (Teitreafluairíd seiléiniam), [[Silicon tetrafluoride|SiF₄]] (Teitreafluairíd sileacain), [[Silver(I) fluoride|AgF]] (Fluairíd airgid(I)), [[Silver(II) fluoride|AgF₂]] (Fluairíd airgid(II)), [[Silver(I) tetrafluoroborate|AgBF₄]] (Teitreafluairíbóráit airgid(I)), [[Sodium fluoride|NaF]] (Fluairíd sóidiam), [[Sodium fluorosulfate|NaFSO₃]] (Fluairísulfáit sóidiam), [[Sodium hexafluoroaluminate|Na₃AlF₆]] (Heicseafluairíalúmanaít sóidiam), [[Sodium hexafluoroantimonate|NaSbF₆]] (Heicseafluairíantamónáit sóidiam), [[Sodium hexafluorophosphate|NaPF₆]] (Heicseafluairífosfáit sóidiam), [[Sodium hexafluorosilicate|Na₂SiF₆]] (Heicseafluairísileacáit sóidiam), [[Sodium hexafluorotitanate|Na₂TiF₆]] (Heicseafluairítiotanáit sóidiam), [[Sodium tetrafluoroborate|NaBF₄]] (Teitreafluairíbóráit sóidiam), [[Strontium fluoride|SrF₂]] (Fluairíd strointiam), [[Sulfur difluoride|SF₂]] (Défluairíd sulfair), [[Sulfur hexafluoride|SF₆]] (Heicseafluairíd sulfair), [[Sulfur tetrafluoride|SF₄]] (Teitreafluairíd sulfair), [[Sulfuryl fluoride|SO₂F₂]] (Défluairíd suilfirile), [[Tantalum(V) fluoride|TaF₅]] (Fluairíd tantalam(V)), [[Technetium hexafluoride|TcF₆]] (Heicseafluairíd teicnéitiam), [[Tellurium hexafluoride|TeF₆]] (Heicseafluairíd teallúiriam), [[Tellurium tetrafluoride|TeF₄]] (Teitreafluairíd teallúiriam), [[Thallium(I) fluoride|TlF]] (Fluairíd tailliam(I)), [[Thallium(III) fluoride|TlF₃]] (Fluairíd tailliam(III)), [[Thionyl fluoride|SOF₂]] (Défluairíd tiainile), [[Thorium(IV) fluoride|ThF₄]] (Fluairíd tóiriam(IV)), [[Tin(II) fluoride|SnF₂]] (Fluairíd stáin(II)), [[Tin(IV) fluoride|SnF₄]] (Fluairíd stáin(IV)), [[Titanium(III) fluoride|TiF₃]] (Fluairíd tiotáiniam(III)), [[Titanium tetrafluoride|TiF₄]] (Teitreafluairíd tiotáiniam), [[Trifluorosilane|HSiF₃]] (Trí-fluairísileán), [[Tungsten hexafluoride|WF₆]] (Heicseafluairíd tungstain), [[Uranium(IV) fluoride|UF₄]] (Fluairíd úráiniam(IV)), [[Uranium(V) fluoride|UF₅]] (Fluairíd úráiniam(V)), [[Uranium(VI) fluoride|UF₆]] (Fluairíd úráiniam(VI)), [[Uranyl fluoride|UO₂F₂]] (Fluairíd úrainile), [[Vanadium(III) fluoride|VF₃]] (Fluairíd vanaidiam(III)), [[Vanadium(IV) fluoride|VF₄]] (Fluairíd vanaidiam(IV)), [[Vanadium(V) fluoride|VF₅]] (Fluairíd vanaidiam(V)), [[Xenon difluoride|XeF₂]] (Défluairíd xeanóin), [[Xenon dioxide difluoride|XeO₂F₂]] (Défluairíd dé-ocsaíde xeanóin), [[Xenon hexafluoride|XeF₆]] (Heicseafluairíd xeanóin), [[Xenon hexafluoroplatinate|XePtF₆]] (Heicseafluairíplatanáit xeanóin), [[Xenon tetrafluoride|XeF₄]] (Teitreafluairíd xeanóin), [[Ytterbium(III) fluoride|YbF₃]] (Fluairíd iaitirbiam(III)), [[Yttrium fluoride|YF₃]] (Fluairíd itriam), [[Zinc fluoride|ZnF₂]] (Fluairíd since), [[Zirconium(IV) fluoride|ZrF₄]] (Fluairíd siarcóiniam(IV)) === [[Francium|Fr]] (Frainciam) === [[Francium oxide]] – Ocsaíd frainciam – {{chem2|Fr2O}} [[Francium chloride]] – Clóiríd frainciam – FrCl [[Francium bromide]] – Bróimíd frainciam – FrBr [[Francium iodide]] – Iaidíd frainciam – FrI [[Francium carbonate]] – Carbónáit frainciam – {{chem2|Fr2CO3}} [[Francium hydroxide]] – Hiodrocsaíd frainciam – FrOH [[Francium sulfate]] – Suilfáit frainciam – {{chem2|Fr2SO4}} == G == === [[Gadolinium|Gd]] (Gadailiniam) === [[Gadolinium(III) chloride]] – Clóiríd gadailiniam(III) – {{chem2|GdCl3}} [[Gadolinium(III) oxide]] – Ocsaíd gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2O3}} [[Gadolinium(III) carbonate]] – Carbónáit gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2(CO3)3}} [[Gadolinium(III) fluoride]] – Fluairíd gadailiniam(III) – {{chem2|GdF3}} [[Gadolinium gallium garnet]] – Garnae gadailiniam gailliam – {{chem2|Gd3Ga5O12}} [[Gadolinium(III) nitrate]] – Níotráit gadailiniam(III) – {{chem2|Gd(NO3)3}} [[Gadolinium(III) phosphate]] – Fosfáit gadailiniam(III) – {{chem2|GdPO4}} [[Gadolinium(III) sulfate]] – Suilfáit gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2(SO4)3}} === [[Gallium|Ga]] (Gailliam) === [[Gallium antimonide]] – Antamóníd gailliam – GaSb [[Gallium arsenide]] – Arsainíd gailliam – GaAs [[Gallium(III) fluoride]] – Fluairíd gailliam(III) – {{chem2|GaF3}} [[Gallium trichloride]] – Trí-chlóiríd gailliam – {{chem2|GaCl3}} [[Gallium nitride]] – Nítríd gailliam – GaN [[Gallium phosphide]] – Fosfíd gailliam – GaP [[Gallium(II) sulfide]] – Suilfíd gailliam(II) – GaS [[Gallium(III) sulfide]] – Suilfíd gailliam(III) – {{chem2|Ga2S3}} === [[Germanium|Ge]] (Gearmáiniam) === [[Digermane]] – Déghearmán – {{chem2|Ge2H6}} [[Germane]] – Gearmán – {{chem2|GeH4}} [[Germanium(II) bromide]] – Bróimíd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeBr2}} [[Germanium(II) chloride]] – Clóiríd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeCl2}} [[Germanium(II) fluoride]] – Fluairíd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeF2}} [[Germanium(II) iodide]] – Iaidíd gearmáiniam(II) – {{chem2|GeI2}} [[Germanium(II) oxide]] – Ocsaíd gearmáiniam(II) – GeO [[Germanium(II) selenide]] – Seiléiníd gearmáiniam(II) – GeSe [[Germanium(II) sulfide]] – Suilfíd gearmáiniam(II) – GeS [[Germanium(IV) bromide]] – Bróimíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeBr4}} [[Germanium(IV) chloride]] – Clóiríd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeCl4}} [[Germanium(IV) fluoride]] – Fluairíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeF4}} [[Germanium(IV) iodide]] – Iaidíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeI4}} [[Germanium(IV) nitride]] – Nítríd gearmáiniam(IV) – {{chem2|Ge3N4}} [[Germanium(IV) oxide]] – Ocsaíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeO2}} [[Germanium(IV) selenide]] – Seiléiníd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeSe2}} [[Germanium(IV) sulfide]] – Suilfíd gearmáiniam(IV) – {{chem2|GeS2}} [[Germanium difluoride]] – Défluairíd gearmáiniam – {{chem2|GeF2}} [[Germanium dioxide]] – Dé-ocsaíd gearmáiniam – {{chem2|GeO2}} [[Germanium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd gearmáiniam – {{chem2|GeCl4}} [[Germanium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd gearmáiniam – {{chem2|GeF4}} [[Germanium telluride]] – Teallúiríd gearmáiniam – GeTe === [[Gold|Au]] (Ór) === [[Gold(I) bromide]] – Bróimíd óir(I) – AuBr [[Gold(I) chloride]] – Clóiríd óir(I) – AuCl [[Gold(I) cyanide]] – Ciainíd óir(I) – AuCN [[Gold(I) hydride]] – Hiodríd óir(I) – AuH [[Gold(I) iodide]] – Iaidíd óir(I) – AuI [[Gold(I) selenide]] – Seiléiníd óir(I) – {{chem2|Au2Se}} [[Gold(I) sulfide]] – Suilfíd óir(I) – {{chem2|Au2S}} [[Gold(III) bromide]] – Bróimíd óir(III) – {{chem2|(AuBr3)2}} [[Gold(III) chloride]] – Clóiríd óir(III) – {{chem2|(AuCl3)2}} [[Gold(III) fluoride]] – Fluairíd óir(III) – {{chem2|AuF3}} [[Gold(III) iodide]] – Iaidíd óir(III) – {{chem2|AuI3}} [[Gold(III) oxide]] – Ocsaíd óir(III) – {{chem2|Au2O3}} [[Gold(III) selenide]] – Seiléiníd óir(III) – {{chem2|Au2Se3}} [[Gold(III) sulfide]] – Suilfíd óir(III) – {{chem2|Au2S3}} [[Gold(III) nitrate]] – Níotráit óir(III) – {{chem2|Au(NO3)3}} [[Gold(V) fluoride]] – Fluairíd óir(V) – {{chem2|AuF5}} [[Gold(I,III) chloride]] – Clóiríd óir(I,III) – {{chem2|Au4Cl8}} [[Gold ditelluride]] – Détheallúiríd óir – {{chem2|AuTe2}} [[Gold heptafluoride]] – Heipteafluairíd óir – {{chem2|AuF5*F2}} ({{chem2|AuF7}}) == H == === [[Hafnium|Hf]] (Haifniam) === [[Hafnium(IV) bromide]] – Bróimíd haifniam(IV) – {{chem2|HfBr4}} [[Hafnium(IV) carbide]] – Cairbíd haifniam(IV) – HfC [[Hafnium(IV) chloride]] – Clóiríd haifniam(IV) – {{chem2|HfCl4}} [[Hafnium(IV) fluoride]] – Fluairíd haifniam(IV) – {{chem2|HfF4}} [[Hafnium(IV) iodide]] – Iaidíd haifniam(IV) – {{chem2|HfI4}} [[Hafnium(IV) oxide]] – Ocsaíd haifniam(IV) – {{chem2|HfO2}} [[Hafnium(IV) silicate]] – Sileacáit haifniam(IV) – {{chem2|HfSiO4}} [[Hafnium(IV) sulfide]] – Suilfíd haifniam(IV) – {{chem2|HfS2}} [[Hexadecacarbonylhexarhodium]] – Heicseadeicicarbóinilheicsearóidiam – {{chem2|Rh6(CO)16}} === [[Hassium|Hs]] (Haisiam) === [[Hassium tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd haisiam – {{chem2|HsO4}} === [[Holmium|Ho]] (Hoilmiam) === [[Holmium antimonide]] – Antamóníd hoilmiam – HoSb [[Holmium arsenide]] – Arsainíd hoilmiam – HoAs [[Holmium bismuthide]] – Biosmaitíd hoilmiam – HoBi [[Holmium diantimonide]] – Déantamóníd hoilmiam – HoSb₂ [[Holmium disilicide]] – Déisilícíd hoilmiam – {{chem2|HoSi2}} [[Holmium iodate]] – Iaidáit hoilmiam – Ho(IO₃)₃ [[Holmium monosulfide]] – Mónaisuilfíd hoilmiam – HoS [[Holmium nitride]] – Nítríd hoilmiam – HoN [[Holmium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd hoilmiam – HoOCl [[Holmium oxyfluoride]] – Ocsaifluairíd hoilmiam – HoOF [[Holmium phosphide]] – Fosfíd hoilmiam – HoP [[Holmium titanate]] – Tiotanáit hoilmiam – Ho₂Ti₂O₇ [[Holmium(III) acetate]] – Aicéatáit hoilmiam(III) – Ho(CH₃COO₃)₃ [[Holmium(III) acetylacetonate]] – Aicéitil-aicéatónáit hoilmiam(III) – Ho(acac)₃ [[Holmium(III) bromide]] – Bróimíd hoilmiam(III) – HoBr₃ [[Holmium(III) carbonate]] – Carbónáit hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2(CO3)3}} [[Holmium(III) chloride]] – Clóiríd hoilmiam(III) – {{chem2|HoCl3}} [[Holmium(III) fluoride]] – Fluairíd hoilmiam(III) – {{chem2|HoF3}} [[Holmium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd hoilmiam(III) – Ho(OH)₃ [[Holmium(III) iodide]] – Iaidíd hoilmiam(III) – HoI₃ [[Holmium(III) nitrate]] – Níotráit hoilmiam(III) – {{chem2|Ho(NO3)3}} [[Holmium(III) oxalate]] – Ocsaláit hoilmiam(III) – Ho₂(C₂O₄)₃ [[Holmium(III) oxide]] – Ocsaíd hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2O3}} [[Holmium(III) phosphate]] – Fosfáit hoilmiam(III) – {{chem2|HoPO4}} [[Holmium(III) selenide]] – Seiléiníd hoilmiam(III) – Ho₂Se₃ [[Holmium(III) sulfate]] – Suilfáit hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2(SO4)3}} [[Holmium(III) sulfide]] – Suilfíd hoilmiam(III) – Ho₂S₃ [[Holmium(III) telluride]] – Teallúiríd hoilmiam(III) – Ho₂Te₃ === [[Hydrogen|H]] (Hidrigin) === [[Hexafluorosilicic acid]] – Aigéad heicseafluairísileacach – {{chem2|H2F6Si}} [[Hydrazine]] – Hiodraisín – {{chem2|N2H4}} [[Hydrazoic acid]] – Aigéad hiodraisóiceach – {{chem2|HN3}} [[Hydroiodic acid]] – Aigéad hiodraiaideach – HI [[Hydrogen bromide]] – Bróimíd hidrigine – HBr [[Hydrogen chloride]] – Clóiríd hidrigine – HCl [[Hydrogen cyanide]] – Ciainíd hidrigine – HCN [[Hydrogen fluoride]] – Fluairíd hidrigine – HF [[Hydrogen peroxide]] – Sárocsaíd hidrigine – {{chem2|H2O2}} [[Hydrogen selenide]] – Seiléiníd hidrigine – {{chem2|H2Se}} [[Hydrogen sulfide]] – Suilfíd hidrigine – {{chem2|H2S}} [[Hydrogen telluride]] – Teallúiríd hidrigine – {{chem2|H2Te}} [[Hydroxylamine]] – Hiodrocsiolaimín – {{chem2|NH2OH}} [[Hypobromous acid]] – Aigéad hipeabrómach – HBrO [[Hypochlorous acid]] – Aigéad hipeaclórach – HClO [[Hypophosphorous acid]] – Aigéad hipeafosfarach – {{chem2|H3PO2}} [[Metaphosphoric acid]] – Aigéad meiteafosfarach – {{chem2|HPO3}} [[Protonated molecular hydrogen]] – Prótónaithe móilíneach hidrigine – {{chem2|H3+}} [[Trioxidane]] – Trí-ocsaídáin – {{chem2|H2O3}} [[Water]] – Uisce – H₂O === [[Helium|He]] (Héiliam) === [[Sodium helide]] – Héilíd sóidiam – {{chem2|Na2He}} == I == === [[Indium|In]] (Indiam) === [[Indium(I) bromide]] – Bróimíd indiam(I) – InBr [[Indium halides#InI|Indium(I) iodide]] – Iaidíd indiam(I) – InI [[Indium(I) oxide]] – Ocsaíd indiam(I) – {{chem2|In2O}} [[Indium(III) bromide]] – Bróimíd indiam(III) – {{chem2|InBr3}} [[Indium(III) chloride]] – Clóiríd indiam(III) – {{chem2|InCl3}} [[Indium(III) fluoride]] – Fluairíd indiam(III) – {{chem2|InF3}} [[Indium(III) nitrate]] – Níotráit indiam(III) – {{chem2|In(NO3)3}} [[Indium(III) oxide]] – Ocsaíd indiam(III) – {{chem2|In2O3}} [[Indium(III) selenide]] – Seiléiníd indiam(III) – {{chem2|In2Se3}} [[Indium(III) sulfate]] – Suilfáit indiam(III) – {{chem2|In2(SO4)3}} [[Indium(III) sulfide]] – Suilfíd indiam(III) – {{chem2|In2S3}} [[Indium antimonide]] – Antamóníd indiam – InSb [[Indium arsenide]] – Arsainíd indiam – InAs [[Indium nitride]] – Nítríd indiam – InN [[Indium phosphide]] – Fosfíd indiam – InP [[Trimethylindium]] – Trí-mheitilindiam – {{chem2|In(CH3)3}} === [[Iodine|I]] (Iaidín) === [[Iodic acid]] – Aigéad iaideach – {{chem2|HIO3}} [[Iodine heptafluoride]] – Heipteafluairíd iaidín – {{chem2|IF7}} [[Iodine pentafluoride]] – Peinteafluairíd iaidín – {{chem2|IF5}} [[Iodine monochloride]] – Mónaclóiríd iaidín – ICl [[Iodine trichloride]] – Trí-chlóiríd iaidín – {{chem2|ICl3}} [[Iodine pentachloride]] – Peinteaclóiríd iaidín – {{chem2|ICl5}} [[Iodine tribromide]] – Trí-bhróimíd iaidín – {{chem2|IBr3}} [[Periodic acid]] – Aigéad sáriaideach – {{chem2|HIO4}} [[Tetrachloroiodic acid]] – Aigéad teitreachlóiriaideach – HICl₄ === [[Iridium|Ir]] (Iridiam) === [[Iridium(IV) chloride]] – Clóiríd iridiam(IV) – {{chem2|IrCl4}} [[Iridium(V) fluoride]] – Fluairíd iridiam(V) – {{chem2|IrF5}} [[Iridium hexafluoride]] – Heicseafluairíd iridiam – {{chem2|IrF6}} [[Iridium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd iridiam – {{chem2|IrF4}} === [[Iron|Fe]] (Iarann) === [[Columbite]] – Coluimít – {{chem2|Fe^{2+}Nb2O6}} [[Iron(II) chloride]] – Clóiríd iarainn(II) – {{chem2|FeCl2}} [[Iron(II) oxalate]] – Ocsaláit iarainn(II) – {{chem2|FeC2O4}} [[Iron(II) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II) – FeO [[Iron(II) selenate]] – Seiléanáit iarainn(II) – {{chem2|FeSeO4}} [[Iron(II) sulfate]] – Suilfáit iarainn(II) – {{chem2|FeSO4}} [[Iron(III) chloride]] – Clóiríd iarainn(III) – {{chem2|FeCl3}} [[Iron(III) fluoride]] – Fluairíd iarainn(III) – {{chem2|FeF3}} [[Iron(III) oxalate]] – Ocsaláit iarainn(III) – {{chem2|C6Fe2O12}} [[Iron(III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(III) – {{chem2|Fe2O3}} [[Iron(III) nitrate]] – Níotráit iarainn(III) – {{chem2|Fe(NO3)3(H2O)9}} [[Iron(III) sulfate]] – Suilfáit iarainn(III) – {{chem2|Fe2(SO4)3}} [[Iron(III) thiocyanate]] – Tiicianáit iarainn(III) – {{chem2|Fe(SCN)3}} [[Iron(II,III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II,III) – {{chem2|Fe3O4}} [[Iron ferrocyanide]] – Fearóiciainíd iarainn – {{chem2|Fe7(CN)18}} [[Prussian blue]] – Gorm Prúiseach (Heicseisianafearráit iarainn(III)) – {{chem2|Fe4[Fe(CN)6]3}} [[Ammonium iron(II) sulfate]] – Suilfáit iarainn(II) amóiniam – {{chem2|(NH4)2Fe(SO4)2}} [[Iron(II) bromide]] – Bróimíd iarainn(II) – {{chem2|FeBr2}} [[Iron(III) bromide]] – Bróimíd iarainn(III) – {{chem2|FeBr3}} [[Iron disulfide]] – Déisuilfíd iarainn – {{chem2|FeS2}} [[Iron dodecacarbonyl]] – Dódeicicarbóinil iarainn – {{chem2|Fe3(CO)12}} [[Iron(II) iodide]] – Iaidíd iarainn(II) – {{chem2|FeI2}} [[Iron naphthenate]] – Naftéanáit iarainn – {{chem2|Fe(ONap)3}} [[Iron nonacarbonyl]] – Nónacarbóinil iarainn – {{chem2|Fe2(CO)9}} [[Iron pentacarbonyl]] – Peinteacarbóinil iarainn – {{chem2|Fe(CO)5}} [[Iron(III) perchlorate]] – Sárchlóráit iarainn(III) – {{chem2|Fe(ClO4)3}} [[Iron(III) phosphate]] – Fosfáit iarainn(III) – {{chem2|FePO4}} [[Iron(II) sulfamate]] – Suilfamáit iarainn(II) – {{chem2|(NH2SO3)2Fe}} [[Iron(II) sulfide]] – Suilfíd iarainn(II) – FeS == K == === [[Krypton|Kr]] (Crioptón) === [[Krypton difluoride]] – Défluairíd crioptón – {{chem2|KrF2}} == L == === [[Lanthanum|La]] (Lantainim) === [[Lanthanum aluminium]] – Lantainim alúmanaim – LaAl [[Lanthanum cadmium]] – Lantainim caidmiam – LaCd [[Lanthanum carbonate]] – Carbónáit lantainim – {{chem2|La2(CO3)3}} [[Lanthanum magnesium]] – Lantainim maignéisiam – LaMg [[Lanthanum manganite]] – Mangainít lantainim – {{chem2|LaMnO3}} [[Lanthanum mercury]] – Lantainim mearcair – LaHg [[Lanthanum silver]] – Lantainim airgid – LaAg [[Lanthanum thallium]] – Lantainim tailliam – LaTl [[Lanthanum zinc]] – Lantainim since – LaZn [[Lanthanum boride]] – Bóiríd lantainim – {{chem2|LaB6}} [[Lanthanum(III) chloride]] – Clóiríd lantainim(III) – {{chem2|LaCl3}} [[Lanthanum trifluoride]] – Trí-fluairíd lantainim – {{chem2|LaF3}} [[Lanthanum(III) oxide]] – Ocsaíd lantainim(III) – {{chem2|La2O3}} [[Lanthanum(III) nitrate]] – Níotráit lantainim(III) – {{chem2|La(NO3)3}} [[Lanthanum(III) phosphate]] – Fosfáit lantainim(III) – {{chem2|LaPO4}} [[Lanthanum(III) sulfate]] – Suilfáit lantainim(III) – {{chem2|La2(SO4)3}} === [[Lead|Pb]] (Luaidhe) === [[Lead(II) azide]] – Aisíd luaidhe(II) – {{chem2|Pb(N3)2}} [[Lead(II) bromide]] – Bróimíd luaidhe(II) – {{chem2|PbBr2}} [[Lead(II) carbonate]] – Carbónáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(CO3)}} [[Lead(II) chloride]] – Clóiríd luaidhe(II) – {{chem2|PbCl2}} [[Lead(II) fluoride]] – Fluairíd luaidhe(II) – {{chem2|PbF2}} [[Lead(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd luaidhe(II) – {{chem2|Pb(OH)2}} [[Lead(II) iodide]] – Iaidíd luaidhe(II) – {{chem2|PbI2}} [[Lead(II) nitrate]] – Níotráit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(NO3)2}} [[Lead(II) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(II) – PbO [[Lead(II) phosphate]] – Fosfáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb3(PO4)2}} [[Lead(II) sulfate]] – Suilfáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(SO4)}} [[Lead(II) selenide]] – Seiléiníd luaidhe(II) – PbSe [[Lead(II) sulfide]] – Suilfíd luaidhe(II) – PbS [[Lead(II) telluride]] – Teallúiríd luaidhe(II) – PbTe [[Lead(II) thiocyanate]] – Tiicianáit luaidhe(II) – {{chem2|Pb(CNS)2}} [[Lead(II,IV) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(II,IV) – {{chem2|Pb3O4}} [[Lead(IV) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(IV) – {{chem2|PbO2}} [[Lead(IV) sulfide]] – Suilfíd luaidhe(IV) – {{chem2|PbS2}} [[Lead hydrogen arsenate]] – Arsanaít hidrigine luaidhe – {{chem2|PbHAsO4}} [[Lead styphnate]] – Stiifneáit luaidhe – {{chem2|C6HN3O8Pb}} [[Lead tetrachloride]] – Teitreachlóiríd luaidhe – {{chem2|PbCl4}} [[Lead tetrafluoride]] – Teitreafluairíd luaidhe – {{chem2|PbF4}} [[Lead tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd luaidhe – {{chem2|Pb3O4}} [[Lead titanate]] – Tiotanáit luaidhe – {{chem2|PbTiO3}} [[Lead zirconate titanate]] – Tiotanáit siarcónáite luaidhe – {{chem2|Pb[Ti_{''x''}Zr_{1–''x''}]O3}} [[Plumbane]] – Pluambán – {{chem2|PbH4}} === [[Lithium|Li]] (Litiam) === [[Lithium tetrachloroaluminate]] – Teitreachlóiríalúmanaít litiam – {{chem2|LiAlCl4}} [[Lithium aluminium hydride]] – Hiodríd alúmanaim litiam – {{chem2|LiAlH4}} [[Lithium bromide]] – Bróimíd litiam – LiBr [[Lithium borohydride]] – Bóróhiodríd litiam – {{chem2|LiBH4}} [[Lithium carbonate]] – Carbónáit litiam – {{chem2|Li2CO3}} [[Lithium chloride]] – Clóiríd litiam – LiCl [[Lithium hypochlorite]] – Hipeaclóirít litiam – LiClO [[Lithium chlorate]] – Clóráit litiam – {{chem2|LiClO3}} [[Lithium perchlorate]] – Sárchlóráit litiam – {{chem2|LiClO4}} [[Lithium cobalt oxide]] – Ocsaíd cobailt litiam – {{chem2|LiCoO2}} [[Lithium oxide]] – Ocsaíd litiam – {{chem2|Li2O}} [[Lithium peroxide]] – Sárocsaíd litiam – {{chem2|Li2O2}} [[Lithium hydride]] – Hiodríd litiam – LiH [[Lithium hydroxide]] – Hiodrocsaíd litiam – LiOH [[Lithium hydrosulfide]] – Hiodrosuilfíd litiam – LiHS [[Lithium hypofluorite]] – Hipeafluairít litiam – LiOF [[Lithium iodide]] – Iaidíd litiam – LiI [[Lithium iron phosphate]] – Fosfáit iarainn litiam – {{chem2|FeLiO4P}} [[Lithium nitrate]] – Níotráit litiam – {{chem2|LiNO3}} [[Lithium sulfide]] – Suilfíd litiam – {{chem2|Li2S}} [[Lithium sulfite]] – Suilfít litiam – {{chem2|Li2SO3}} [[Lithium sulfate]] – Suilfáit litiam – {{chem2|Li2SO4}} [[Lithium superoxide]] – Sár-ocsaíd litiam – {{chem2|LiO2}} [[Lithium hexafluorophosphate]] – Heicseafluairífosfáit litiam – {{chem2|LiPF6}} == M == === [[Magnesium|Mg]] (Maignéisiam) === [[Magnesium antimonide]] – Antamóníd maignéisiam – MgSb [[Magnesium bromide]] – Bróimíd maignéisiam – {{chem2|MgBr2}} [[Magnesium carbonate]] – Carbónáit maignéisiam – {{chem2|MgCO3}} [[Magnesium chloride]] – Clóiríd maignéisiam – {{chem2|MgCl2}} [[Magnesium citrate]] – Siotráit maignéisiam – {{chem2|C6H6MgO7}} [[Magnesium oxide]] – Ocsaíd maignéisiam – MgO [[Magnesium perchlorate]] – Sárchlóráit maignéisiam – {{chem2|Mg(ClO4)2}} [[Magnesium phosphate]] – Fosfáit maignéisiam – {{chem2|Mg3(PO4)2}} [[Magnesium sulfate]] – Suilfáit maignéisiam – {{chem2|MgSO4}} [[Magnesium bicarbonate]] – Dé-charbónáit maignéisiam – {{chem2|Mg(HCO3)2}} [[Magnesium boride]] – Bóiríd maignéisiam – {{chem2|MgB6}} [[Magnesium carbide]] – Cairbíd maignéisiam – {{chem2|MgC2}} [[Magnesium cyanamide]] – Ciainaimíd maignéisiam – {{chem2|MgCN2}} [[Magnesium fluoride]] – Fluairíd maignéisiam – {{chem2|MgF2}} [[Magnesium fluorophosphate]] – Fluairífosfáit maignéisiam – {{chem2|MgPO3F}} [[Magnesium gluconate]] – Glúcónáit maignéisiam – {{chem2|Mg(HOCH2(CHOH)4CO2)2}} [[Magnesium hydride]] – Hiodríd maignéisiam – {{chem2|MgH2}} [[Dimagnesium phosphate]] – Dé-maignéisiam fosfáit – {{chem2|MgHPO4}} [[Magnesium hydroxide]] – Hiodrocsaíd maignéisiam – {{chem2|Mg(OH)2}} [[Magnesium hypochlorite]] – Hipeaclóirít maignéisiam – {{chem2|Mg(OCl)2}} [[Magnesium iodide]] – Iaidíd maignéisiam – {{chem2|MgI2}} [[Magnesium molybdate]] – Molabdáit maignéisiam – {{chem2|MgMoO4}} [[Magnesium nitrate]] – Níotráit maignéisiam – {{chem2|Mg(NO3)2}} [[Magnesium oxalate]] – Ocsaláit maignéisiam – {{chem2|MgC2O4}} [[Magnesium peroxide]] – Sárocsaíd maignéisiam – {{chem2|MgO2}} [[Magnesium silicate]] – Sileacáit maignéisiam – {{chem2|MgSiO3}} [[Magnesium sulfide]] – Suilfíd maignéisiam – MgS [[Magnesium titanate]] – Tiotanáit maignéisiam – {{chem2|MgTiO3}} [[Magnesium tungstate]] – Tungstat maignéisiam – {{chem2|MgWO4}} [[Magnesium zirconate]] – Siarcónáit maignéisiam – {{chem2|MgZrO3}} === [[Manganese|Mn]] (Mangainéis) === [[Manganese(II) bromide]] – Bróimíd mangainéise(II) – {{chem2|MnBr2}} [[Manganese(II) chloride]] – Clóiríd mangainéise(II) – {{chem2|MnCl2}} [[Manganese(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd mangainéise(II) – {{chem2|Mn(OH)2}} [[Manganese(II) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(II) – MnO [[Manganese(II) phosphate]] – Fosfáit mangainéise(II) – {{chem2|Mn3(PO4)2}} [[Manganese(II) sulfate]] – Suilfáit mangainéise(II) – {{chem2|MnSO4}} [[Manganese(II) sulfate monohydrate]] – Mónaihiodráit suilfáite mangainéise(II) – {{chem2|MnSO4*H2O}} [[Manganese(III) chloride]] – Clóiríd mangainéise(III) – {{chem2|MnCl3}} [[Manganese(III) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(III) – {{chem2|Mn2O3}} [[Manganese(IV) fluoride]] – Fluairíd mangainéise(IV) – {{chem2|MnF4}} [[Manganese(IV) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(IV) – {{chem2|MnO2}} [[Manganese(II,III) oxide]] – Ocsaíd mangainéise(II,III) – {{chem2|Mn3O4}} [[Manganese dioxide]] – Dé-ocsaíd mhangainéise – {{chem2|MnO2}} [[Manganese heptoxide]] – Heiptea-ocsaíd mhangainéise – {{chem2|Mn2O7}} === [[Mercury (element)|Hg]] (Mearcair) === [[Mercury(I) chloride]] – Clóiríd mearcair(I) – {{chem2|Hg2Cl2}} [[Mercury(I) sulfate]] – Suilfáit mearcair(I) – {{chem2|Hg2SO4}} [[Mercury(II) chloride]] – Clóiríd mearcair(II) – {{chem2|HgCl2}} [[Mercury(II) hydride]] – Hiodríd mearcair(II) – {{chem2|HgH2}} [[Mercury selenide|Mercury(II) selenide]] – Seiléiníd mearcair(II) – HgSe [[Mercury(II) sulfate]] – Suilfáit mearcair(II) – {{chem2|HgSO4}} [[Mercury(II) sulfide]] – Suilfíd mearcair(II) – HgS [[Mercury telluride|Mercury(II) telluride]] – Teallúiríd mearcair(II) – HgTe [[Mercury(II) thiocyanate]] – Tiicianáit mearcair(II) – {{chem2|Hg(SCN)2}} [[Mercury(IV) fluoride]] – Fluairíd mearcair(IV) – {{chem2|HgF4}} [[Mercury fulminate]] – Fulmaináit mearcair – {{chem2|Hg(ONC)2}} === [[Molybdenum|Mo]] (Molabdaim) === [[Molybdenum(II) bromide]] – Bróimíd molabdaim(II) – {{chem2|MoBr2}} [[Molybdenum(II) chloride]] – Clóiríd molabdaim(II) – {{chem2|Mo6Cl12}} [[Molybdenum(III) bromide]] – Bróimíd molabdaim(III) – {{chem2|MoBr3}} [[Molybdenum(III) chloride]] – Clóiríd molabdaim(III) – {{chem2|MoCl3}} [[Molybdenum(IV) carbide]] – Cairbíd molabdaim(IV) – MoC [[Molybdenum(IV) chloride]] – Clóiríd molabdaim(IV) – {{chem2|MoCl4}} [[Molybdenum(IV) fluoride]] – Fluairíd molabdaim(IV) – {{chem2|MoF4}} [[Molybdenum(V) chloride]] – Clóiríd molabdaim(V) – {{chem2|Mo2Cl10}} [[Molybdenum(V) fluoride]] – Fluairíd molabdaim(V) – {{chem2|MoF5}} [[Molybdenum diselenide]] – Déiseiléiníd molabdaim – {{chem2|MoSe2}} [[Molybdenum disulfide]] – Déisuilfíd molabdaim – {{chem2|MoS2}} [[Molybdenum hexacarbonyl]] – Heicseacarbóinil molabdaim – {{chem2|Mo(CO)6}} [[Molybdenum hexafluoride]] – Heicseafluairíd molabdaim – {{chem2|MoF6}} [[Molybdenum tetrachloride]] – Teitreachlóiríd molabdaim – {{chem2|MoCl4}} [[Molybdenum trioxide]] – Trí-ocsaíd molabdaim – {{chem2|MoO3}} [[Molybdic acid]] – Aigéad molabdach – {{chem2|H2MoO4}} == N == === [[Neodymium|Nd]] (Niaidimiam) === [[Neodymium acetate]] – Aicéatáit niaidimiam – {{chem2|Nd(CH3COO)3}} [[Neodymium arsenate|Neodymium(III) arsenate]] – Arsanaít niaidimiam(III) – NdAsO4 [[Neodymium(II) chloride]] – Clóiríd niaidimiam(II) – {{chem2|NdCl2}} [[Neodymium(III) chloride]] – Clóiríd niaidimiam(III) – {{chem2|NdCl3}} [[NdFeB|Neodymium magnet]] – Maighnéad niaidimiam – {{chem2|Nd2Fe14B}} [[Neodymium(II) bromide]] – Bróimíd niaidimiam(II) – {{chem2|NdBr2}} [[Neodymium(III) bromide]] – Bróimíd niaidimiam(III) – {{chem2|NdBr3}} [[Neodymium(III) fluoride]] – Fluairíd niaidimiam(III) – {{chem2|NdF3}} [[Neodymium(III) hydride]] – Hiodríd niaidimiam(III) – {{chem2|NdH3}} [[Neodymium(II) iodide]] – Iaidíd niaidimiam(II) – {{chem2|NdI2}} [[Neodymium(III) iodide]] – Iaidíd niaidimiam(III) – {{chem2|NdI3}} [[Neodymium molybdate]] – Molabdáit niaidimiam – {{chem2|Nd2(MoO4)3}} [[Neodymium perrhenate]] – Sár-réanáit niaidimiam – {{chem2|Nd(ReO4)3}} [[Neodymium(III) sulfide]] – Suilfíd niaidimiam(III) – {{chem2|Nd2S3}} [[Neodymium tantalate]] – Tantaláit niaidimiam – {{chem2|NdTaO4}} [[Neodymium(III) vanadate]] – Vanaidáit niaidimiam(III) – {{chem2|NdVO4}} === [[Neptunium|Np]] (Neiptiúiniam) === [[Neptunium(III) fluoride]] – Fluairíd neiptiúiniam(III) – {{chem2|NpF3}} [[Neptunium(IV) fluoride]] – Fluairíd neiptiúiniam(IV) – {{chem2|NpF4}} [[Neptunium(IV) oxide]] – Ocsaíd neiptiúiniam(IV) – {{chem2|NpO2}} [[Neptunium(VI) fluoride]] – Fluairíd neiptiúiniam(VI) – {{chem2|NpF6}} === [[Nickel|Ni]] (Nicil) === [[Nickel(II) carbonate]] – Carbónáit nicil(II) – {{chem2|NiCO3}} [[Nickel(II) chloride]] – Clóiríd nicil(II) – {{chem2|NiCl2}} [[Nickel(II) fluoride]] – Fluairíd nicil(II) – {{chem2|NiF2}} [[Nickel(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd nicil(II) – {{chem2|Ni(OH)2}} [[Nickel(II) nitrate]] – Níotráit nicil(II) – {{chem2|Ni(NO3)2}} [[Nickel(II) oxide]] – Ocsaíd nicil(II) – NiO [[Nickel(II) sulfamate]] – Suilfamáit nicil(II) – {{chem2|Ni(SO3NH2)2}} [[Nickel(II) sulfide]] – Suilfíd nicil(II) – NiS === [[Niobium|Nb]] (Niaibiam) === [[Niobium(IV) fluoride]] – Fluairíd niaibiam(IV) – {{chem2|NbF4}} [[Niobium(V) fluoride]] – Fluairíd niaibiam(V) – {{chem2|NbF5}} [[Niobium oxychloride]] – Ocsaiclóiríd niaibiam – {{chem2|NbOCl3}} [[Niobium pentachloride]] – Peinteaclóiríd niaibiam – {{chem2|NbCl5}} === [[Nitrogen|N]] (Nítrigin) === [[Dinitrogen pentoxide]] – Peintea-ocsaíd dénítrigine – {{chem2|N2O5}} [[Dinitrogen tetrafluoride]] – Teitreafluairíd dénítrigine – {{chem2|N2F4}} [[Dinitrogen tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd dénítrigine – {{chem2|N2O4}} [[Dinitrogen trioxide]] – Trí-ocsaíd dénítrigine – {{chem2|N2O3}} [[Nitric acid]] – Aigéad nítreach – {{chem2|HNO3}} [[Nitrous acid]] – Aigéad níotrach – {{chem2|HNO2}} [[Nitrogen dioxide]] – Dé-ocsaíd nítrigine – {{chem2|NO2}} [[Nitrogen monoxide]] – Mónaocsaíd nítrigine – NO [[Nitrous oxide]] – Ocsaíd níotrach – {{chem2|N2O}} [[Nitrogen pentafluoride]] – Peinteafluairíd nítrigine – {{chem2|NF5}} [[Nitrogen triiodide]] – Trí-iaidíd nítrigine – {{chem2|NI3}} [[Thiazyl fluoride]] – Fluairíd tiaise – {{chem2|NSF}} === NO (Níotraisil) === [[Nitrosonium octafluoroxenate(VI)]] – Ochtfluairíxeanáit níotróisiam – {{chem2|(NO)2XeF8}} [[Nitrosonium tetrafluoroborate]] – Teitreafluairíbóráit níotróisiam – {{chem2|NOBF4}} [[Nitrosylsulfuric acid]] – Aigéad níotraisilsulfarach – {{chem2|NOHSO4}} == O == === [[Osmium|Os]] (Oismiam) === [[Osmium hexafluoride]] – Heicseafluairíd oismiam – {{chem2|OsF6}} [[Osmium tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd oismiam – {{chem2|OsO4}} [[Osmium trioxide]] – Trí-ocsaíd oismiam – {{chem2|OsO3}} === [[Oxygen|O]] (Ocsaigin) === [[Tributyltin]] – Trí-bhúitiltin – {{chem2|C24H54OSn2}} [[Oxygen difluoride]] – Défluairíd ocsaigine – {{chem2|OF2}} [[Ozone]] – Ózón – {{chem2|O3}} [[Aluminium oxide]] – Ocsaíd alúmanaim – {{chem2|Al2O3}} [[Americium(II) oxide]] – Ocsaíd aimeiriciam(II) – AmO [[Americium(IV) oxide]] – Ocsaíd aimeiriciam(IV) – {{chem2|AmO2}} [[Antimony trioxide]] – Trí-ocsaíd antamóin – {{chem2|Sb2O3}} [[Antimony(V) oxide]] – Ocsaíd antamóin(V) – {{chem2|Sb2O5}} [[Arsenic trioxide]] – Trí-ocsaíd arsaenach – {{chem2|As2O3}} [[Arsenic(V) oxide]] – Ocsaíd arsaenach(V) – {{chem2|As2O5}} [[Barium oxide]] – Ocsaíd bairiam – BaO [[Beryllium oxide]] – Ocsaíd beirilliam – BeO [[Bismuth(III) oxide]] – Ocsaíd biosmait(III) – {{chem2|Bi2O3}} [[Bismuth oxychloride]] – Ocsaiclóiríd biosmait – BiOCl [[Boron trioxide]] – Trí-ocsaíd bóróin – {{chem2|B2O3}} [[Bromine monoxide]] – Mónaocsaíd bróimín – {{chem2|Br2O}} [[Carbon dioxide]] – Dé-ocsaíd charbóin – {{chem2|CO2}} [[Carbon monoxide]] – Mónaocsaíd charbóin – CO [[Cerium(IV) oxide]] – Ocsaíd ceiriam(IV) – {{chem2|CeO2}} [[Chlorine dioxide]] – Dé-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO2}} [[Chlorine trioxide]] – Trí-ocsaíd chlóirín – {{chem2|ClO3}} [[Dichlorine heptaoxide]] – Heiptea-ocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O7}} [[Dichlorine monoxide]] – Mónaocsaíd déchlóirín – {{chem2|Cl2O}} [[Chromium(III) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(III) – {{chem2|Cr2O3}} [[Chromium(IV) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(IV) – {{chem2|CrO2}} [[Chromium(VI) oxide]] – Ocsaíd cróimiam(VI) – {{chem2|CrO3}} [[Cobalt(II) oxide]] – Ocsaíd cobailt(II) – CoO [[Copper(I) oxide]] – Ocsaíd copair(I) – {{chem2|Cu2O}} [[Copper(II) oxide]] – Ocsaíd copair(II) – CuO [[Curium(III) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(III) – {{chem2|Cm2O3}} [[Curium(IV) oxide]] – Ocsaíd ciúiriam(IV) – {{chem2|CmO2}} [[Dysprosium(III) oxide]] – Ocsaíd diospróisiam(III) – {{chem2|Dy2O3}} [[Erbium(III) oxide]] – Ocsaíd eirbiam(III) – {{chem2|Er2O3}} [[Europium(III) oxide]] – Ocsaíd eoraipiam(III) – {{chem2|Eu2O3}} [[Oxygen difluoride]] – Défluairíd ocsaigine – {{chem2|OF2}} [[Dioxygen difluoride]] – Défluairíd dé-ocsaigine – {{chem2|O2F2}} [[Francium oxide]] – Ocsaíd frainciam – {{chem2|Fr2O}} [[Gadolinium(III) oxide]] – Ocsaíd gadailiniam(III) – {{chem2|Gd2O3}} [[Gallium(III) oxide]] – Ocsaíd gailliam(III) – {{chem2|Ga2O3}} [[Germanium dioxide]] – Dé-ocsaíd ghearmáiniam – {{chem2|GeO2}} [[Gold(III) oxide]] – Ocsaíd óir(III) – {{chem2|Au2O3}} [[Hafnium dioxide]] – Dé-ocsaíd haifniam – {{chem2|HfO2}} [[Holmium(III) oxide]] – Ocsaíd hoilmiam(III) – {{chem2|Ho2O3}} [[Indium(I) oxide]] – Ocsaíd indiam(I) – {{chem2|In2O}} [[Indium(III) oxide]] – Ocsaíd indiam(III) – {{chem2|In2O3}} [[Iodine pentoxide]] – Peintea-ocsaíd iaidín – {{chem2|I2O5}} [[Iridium(IV) oxide]] – Ocsaíd iridiam(IV) – {{chem2|IrO2}} [[Iron(II) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II) – FeO [[Iron(II,III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(II,III) – {{chem2|Fe3O4}} [[Iron(III) oxide]] – Ocsaíd iarainn(III) – {{chem2|Fe2O3}} [[Lanthanum(III) oxide]] – Ocsaíd lantainim(III) – {{chem2|La2O3}} [[Lead(II) oxide]] – Ocsaíd luaidhe(II) – PbO [[Lead dioxide]] – Dé-ocsaíd luaidhe – {{chem2|PbO2}} [[Lithium oxide]] – Ocsaíd litiam – {{chem2|Li2O}} [[Magnesium oxide]] – Ocsaíd maignéisiam – MgO [[Potassium oxide]] – Ocsaíd potaisiam – {{chem2|K2O}} [[Rubidium oxide]] – Ocsaíd rubaidiam – {{chem2|Rb2O}} [[Sodium oxide]] – Ocsaíd sóidiam – {{chem2|Na2O}} [[Strontium oxide]] – Ocsaíd strointiam – SrO [[Tellurium dioxide]] – Dé-ocsaíd teallúiriam – {{chem2|TeO2}} [[Uranium(IV) oxide]] – Ocsaíd úráiniam(IV) – {{chem2|UO2}} (only simple oxides, oxyhalides, and related compounds, not hydroxides, carbonates, acids, or other compounds listed elsewhere) == P == === [[Palladium|Pd]] (Pailéidiam) === [[Palladium(II) chloride]] – Clóiríd pailéidiam(II) – {{chem2|PdCl2}} [[Palladium(II) nitrate]] – Níotráit pailéidiam(II) – {{chem2|Pd(NO3)2}} [[Palladium(II,IV) fluoride]] – Fluairíd pailéidiam(II,IV) – {{chem2|PdF3}} [[Palladium sulfate]] – Suilfáit pailéidiam – {{chem2|PdSO4}} [[Palladium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd pailéidiam – {{chem2|PdF4}} === [[Phosphorus|P]] (Fosfar) === [[Diphosphorus tetrachloride]] – Teitreachlóiríd défosfair – {{chem2|P2Cl4}} [[Diphosphorus tetrafluoride]] – Teitreafluairíd défosfair – {{chem2|P2F4}} [[Diphosphorus tetraiodide]] – Teitreaiaidíd défosfair – {{chem2|P2I4}} [[Hexachlorophosphazene]] – Heicseaclóirífosfaisín – {{chem2|(NPCl2)3}} [[Phosphine]] – Fosfín – {{chem2|PH3}} [[Phosphomolybdic acid]] – Aigéad fosfamolabdach – {{chem2|H3PMo12O40}} [[Phosphoric acid]] – Aigéad fosfarach – {{chem2|H3PO4}} [[Phosphorous acid]] – Aigéad fosfarúil – {{chem2|H3PO3}} [[Phosphoryl nitride]] – Nítríd fosfairile – {{chem2|OPN}} [[Phosphorus pentabromide]] – Peinteabróimíd fosfair – {{chem2|PBr5}} [[Phosphorus pentafluoride]] – Peinteafluairíd fosfair – {{chem2|PF5}} [[Phosphorus pentasulfide]] – Peinteashuilfíd fosfair – {{chem2|P4S10}} [[Phosphorus pentoxide]] – Peintea-ocsaíd fosfair – {{chem2|P2O5}} [[Phosphorus sesquisulfide]] – Seisciuilfíd fosfair – {{chem2|P4S3}} [[Phosphorus tribromide]] – Trí-bhróimíd fosfair – {{chem2|PBr3}} [[Phosphorus trichloride]] – Trí-chlóiríd fosfair – {{chem2|PCl3}} [[Phosphorus trifluoride]] – Trí-fluairíd fosfair – {{chem2|PF3}} [[Phosphorus triiodide]] – Trí-iaidíd fosfair – {{chem2|PI3}} [[Phosphotungstic acid]] – Aigéad fosfatungstach – {{chem2|H3PW12O40}} [[Poly(dichlorophosphazene)]] – Pola(déchlóirífosfaisín) – {{chem2|(NPCl2)_{''n''}}} === [[Platinum|Pt]] (Platanam) === [[Platinum(II) chloride]] – Clóiríd platanaim(II) – {{chem2|PtCl2}} [[Platinum(IV) chloride]] – Clóiríd platanaim(IV) – {{chem2|PtCl4}} [[Platinum hexafluoride]] – Heicseafluairíd platanaim – {{chem2|PtF6}} [[Platinum pentafluoride]] – Peinteafluairíd platanaim – {{chem2|PtF5}} [[Platinum tetrafluoride]] – Teitreafluairíd platanaim – {{chem2|PtF4}} === [[Plutonium|Pu]] (Plútóiniam) === [[Plutonium(III) bromide]] – Bróimíd plútóiniam(III) – {{chem2|PuBr3}} [[Plutonium(III) chloride]] – Clóiríd plútóiniam(III) – {{chem2|PuCl3}} [[Plutonium(III) fluoride]] – Fluairíd plútóiniam(III) – {{chem2|PuF3}} [[Plutonium(III) iodide]] – Iaidíd plútóiniam(III) – {{chem2|PuI3}} [[Plutonium dihydride]] – Déhiodríd plútóiniam – {{chem2|PuH_{2+''x''}}} [[Plutonium dioxide]] – Dé-ocsaíd plútóiniam – {{chem2|PuO2}} [[Plutonium hexafluoride]] – Heicseafluairíd plútóiniam – {{chem2|PuF6}} [[Plutonium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd plútóiniam – {{chem2|PuF4}} [[Plutonium trihydride]] – Trí-hiodríd plútóiniam – {{chem2|PuH3}} === [[Polonium|Po]] (Polóiniam) === [[Polonium hexafluoride]] – Heicseafluairíd polóiniam – {{chem2|PoF6}} [[Polonium monoxide]] – Mónaocsaíd polóiniam – PoO [[Polonium dioxide]] – Dé-ocsaíd polóiniam – {{chem2|PoO2}} [[Polonium trioxide]] – Trí-ocsaíd polóiniam – {{chem2|PoO3}} === [[Positronium|Ps]] (Posatróiniam) === [[Di-positronium]] – Dé-posatróiniam – {{chem2|Ps2}} [[Positronium hydride]] – Hiodríd posatróiniam – PsH === [[Potassium|K]] (Potaisiam) === [[Potash Alum]] – Alúm potaise – {{chem2|K2SO4Al2(SO4)324H2O}} [[Potassium alum]] – Alúm potaisiam – {{chem2|AlK(SO4)2}} [[Potassium aluminium fluoride]] – Fluairíd alúmanaim agus potaisiam – {{chem2|KAlF4}} [[Potassium amide]] – Aimíd potaisiam – {{chem2|KNH2}} [[Potassium argentocyanide]] – Airgeadciainíd potaisiam – {{chem2|KAg(CN)2}} [[Potassium arsenite]] – Arsainít potaisiam – {{chem2|KAsO2}} [[Potassium azide]] – Aisíd potaisiam – {{chem2|KN3}} [[Potassium borate]] – Bóráit potaisiam – {{chem2|K2B4O7*4H2O}} [[Potassium bromide]] – Bróimíd potaisiam – KBr [[Potassium bicarbonate]] – Dé-charbónáit potaisiam – {{chem2|KHCO3}} [[Potassium bifluoride]] – Dé-fluairíd potaisiam – {{chem2|KHF2}} [[Potassium bisulfite]] – Dé-shuilfít potaisiam – {{chem2|KHSO3}} [[Potassium carbonate]] – Carbónáit potaisiam – {{chem2|K2CO3}} [[Potassium calcium chloride]] – Clóiríd potaisiam cailciam – {{chem2|KCaCl3}} [[Potassium chlorate]] – Clóráit potaisiam – {{chem2|KClO3}} [[Potassium chloride]] – Clóiríd potaisiam – KCl [[Potassium chlorite]] – Clóirít potaisiam – {{chem2|KClO2}} [[Potassium chromate]] – Crómáit potaisiam – {{chem2|K2CrO4}} [[Potassium cyanide]] – Ciainíd potaisiam – KCN [[Potassium dichromate]] – Dé-chrómáit potaisiam – {{chem2|K2Cr2O7}} [[Potassium dithionite]] – Déithianít potaisiam – {{chem2|K2S2O4}} [[Potassium ferrate]] – Fearráit potaisiam – {{chem2|K2FeO4}} [[Potassium ferrioxalate]] – Fearrócsaláit potaisiam – {{chem2|K3[Fe(C2O4)3]}} [[Potassium ferricyanide]] – Fearriciainíd potaisiam – {{chem2|K3[Fe(CN)6]}} [[Potassium ferrocyanide]] – Fearróiciainíd potaisiam – {{chem2|K4[Fe(CN)6]}} [[Potassium heptafluorotantalate]] – Heipteafluairítantaláit potaisiam – {{chem2|K2[TaF7]}} [[Potassium hexafluorophosphate]] – Heicseafluairífosfáit potaisiam – {{chem2|KPF6}} [[Potassium hydrogen carbonate]] – Hiodrigincharbónáit potaisiam – {{chem2|KHCO3}} [[Potassium hydrogen fluoride]] – Hiodriginfluairíd potaisiam – {{chem2|KHF2}} [[Potassium hydroxide|Potassium hydroxide/caustic potash]] – Hiodrocsaíd potaisiam / potaise loiscneach – KOH [[Potassium iodide]] – Iaidíd potaisiam – KI [[Potassium iodate]] – Iaidáit potaisiam – {{chem2|KIO3}} [[Potassium manganate]] – Mangaináit potaisiam – {{chem2|K2MnO4}} [[Potassium monopersulfate]] – Mónaisárshuilfáit potaisiam – {{chem2|K2SO4KHSO42KHSO5}} [[Potassium nitrate]] – Níotráit potaisiam – {{chem2|KNO3}} [[Potassium perbromate]] – Sárbhrómáit potaisiam – {{chem2|KBrO4}} [[Potassium perchlorate]] – Sárchlóráit potaisiam – {{chem2|KClO4}} [[Potassium periodate]] – Sáriaidáit potaisiam – {{chem2|KIO4}} [[Potassium permanganate]] – Sár-mhangaináit potaisiam – {{chem2|KMnO4}} [[Potassium sodium tartrate]] – Tartráit potaisiam sóidiam – {{chem2|KNaC4H4O6}} [[Potassium sulfate]] – Suilfáit potaisiam – {{chem2|K2SO4}} [[Potassium sulfite]] – Suilfít potaisiam – {{chem2|K2SO3}} [[Potassium sulfide]] – Suilfíd potaisiam – {{chem2|K2S}} [[Potassium tartrate]] – Tartráit potaisiam – {{chem2|K2C4H4O6}} [[Potassium tetrachloroiodate(III)]] – Teitreachlóiriaidáit potaisiam(III) – KICl₄ [[Potassium tetraiodomercurate(II)]] – Teitreaiaidímearcúráit potaisiam(II) – {{chem2|K2HgI4}} [[Potassium thiocyanate]] – Tiicianáit potaisiam – KSCN [[Potassium titanyl phosphate]] – Fosfáit tiotainile potaisiam – {{chem2|KTiOPO4}} [[Potassium vanadate]] – Vanaidáit potaisiam – {{chem2|KVO3}} [[Tripotassium phosphate]] – Trí-photaisiam fosfáit – {{chem2|K3PO4}} === [[Praseodymium|Pr]] (Praiséidimiam) === [[Praseodymium(III) chloride]] – Clóiríd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrCl3}} [[Praseodymium(III) sulfate]] – Suilfáit praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2(SO4)3}} [[Praseodymium(III) bromide]] – Bróimíd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrBr3}} [[Praseodymium(III) carbonate]] – Carbónáit praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2(CO3)3}} [[Praseodymium(III) fluoride]] – Fluairíd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrF3}} [[Praseodymium(III) iodide]] – Iaidíd praiséidimiam(III) – {{chem2|PrI3}} [[Praseodymium(III) nitrate]] – Níotráit praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr(NO3)3}} [[Praseodymium(III) oxide]] – Ocsaíd praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2O3}} [[Praseodymium(III) phosphate]] – Fosfáit praiséidimiam(III) – {{chem2|PrPO4}} [[Praseodymium(III) sulfide]] – Suilfíd praiséidimiam(III) – {{chem2|Pr2S3}} === [[Promethium|Pm]] (Próiméitiam) === [[Promethium(III) chloride]] – Clóiríd próiméitiam(III) – {{chem2|PmCl3}} [[Promethium(III) oxide]] – Ocsaíd próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2O3}} [[Promethium(III) bromide]] – Bróimíd próiméitiam(III) – {{chem2|PmBr3}} [[Promethium(III) carbonate]] – Carbónáit próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2(CO3)3}} [[Promethium(III) fluoride]] – Fluairíd próiméitiam(III) – {{chem2|PmF3}} [[Promethium(III) iodide]] – Iaidíd próiméitiam(III) – {{chem2|PmI3}} [[Promethium(III) nitrate]] – Níotráit próiméitiam(III) – {{chem2|Pm(NO3)3}} [[Promethium(III) phosphate]] – Fosfáit próiméitiam(III) – {{chem2|PmPO4}} [[Promethium(III) sulfate]] – Suilfáit próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2(SO4)3}} [[Promethium(III) sulfide]] – Suilfíd próiméitiam(III) – {{chem2|Pm2S3}} == R == === [[Radium|Ra]] (Raidiam) === [[Radium bromide]] – Bróimíd raidiam – {{chem2|RaBr2}} [[Radium carbonate]] – Carbónáit raidiam – {{chem2|RaCO3}} [[Radium chloride]] – Clóiríd raidiam – {{chem2|RaCl2}} [[Radium fluoride]] – Fluairíd raidiam – {{chem2|RaF2}} === [[Radon|Rn]] (Radón) === [[Radon difluoride]] – Défluairíd radóin – {{chem2|RnF2}} === [[Rhenium|Re]] (Réiniam) === [[Rhenium(IV) oxide]] – Ocsaíd réiniam(IV) – {{chem2|ReO2}} [[Rhenium(VII) oxide]] – Ocsaíd réiniam(VII) – {{chem2|Re2O7}} [[Rhenium heptafluoride]] – Heipteafluairíd réiniam – {{chem2|ReF7}} [[Rhenium hexafluoride]] – Heicseafluairíd réiniam – {{chem2|ReF6}} === [[Rhodium|Rh]] (Róidiam) === [[Rhodium hexafluoride]] – Heicseafluairíd róidiam – {{chem2|RhF6}} [[Rhodium pentafluoride]] – Peinteafluairíd róidiam – {{chem2|Rh4F20}} [[Rhodium(III) chloride]] – Clóiríd róidiam(III) – {{chem2|RhCl3}} [[Rhodium(III) hydroxide]] – Hiodrocsaíd róidiam(III) – {{chem2|Rh(OH)3}} [[Rhodium(III) iodide]] – Iaidíd róidiam(III) – {{chem2|RhI3}} [[Rhodium(III) nitrate]] – Níotráit róidiam(III) – {{chem2|Rh(NO3)3}} [[Rhodium(III) oxide]] – Ocsaíd róidiam(III) – {{chem2|Rh2O3}} [[Rhodium(III) sulfate]] – Suilfáit róidiam(III) – {{chem2|Rh2(SO4)6}} [[Rhodium(III) sulfide]] – Suilfíd róidiam(III) – {{chem2|Rh2S3}} [[Rhodium(IV) fluoride]] – Fluairíd róidiam(IV) – {{chem2|RhF4}} [[Rhodium(IV) oxide]] – Ocsaíd róidiam(IV) – {{chem2|RhO2}} === [[Rubidium|Rb]] (Rubaidiam) === [[Rubidium azide]] – Aisíd rubaidiam – {{chem2|RbN3}} [[Rubidium bromide]] – Bróimíd rubaidiam – RbBr [[Rubidium chloride]] – Clóiríd rubaidiam – RbCl [[Rubidium fluoride]] – Fluairíd rubaidiam – RbF [[Rubidium hydrogen sulfate]] – Hiodriginsuilfáit rubaidiam – {{chem2|RbHSO4}} [[Rubidium hydroxide]] – Hiodrocsaíd rubaidiam – RbOH [[Rubidium iodide]] – Iaidíd rubaidiam – RbI [[Rubidium nitrate]] – Níotráit rubaidiam – {{chem2|RbNO3}} [[Rubidium oxide]] – Ocsaíd rubaidiam – {{chem2|Rb2O}} [[Rubidium telluride]] – Teallúiríd rubaidiam – {{chem2|Rb2Te}} [[Rubidium titanyl phosphate]] – Fosfáit tiotainile rubaidiam – {{chem2|RbTiOPO4}} === [[Ruthenium|Ru]] (Ruitéiniam) === [[Ruthenium hexafluoride]] – Heicseafluairíd ruitéiniam – {{chem2|RuF6}} [[Ruthenium pentafluoride]] – Peinteafluairíd ruitéiniam – {{chem2|RuF5}} [[Ruthenium tetroxide|Ruthenium(VIII) oxide]] – Teitrea-ocsaíd ruitéiniam (ocsaíd ruitéiniam(VIII)) – {{chem2|RuO4}} [[Ruthenium(III) chloride]] – Clóiríd ruitéiniam(III) – {{chem2|RuCl3}} [[Ruthenium(IV) oxide]] – Ocsaíd ruitéiniam(IV) – {{chem2|RuO2}} == S == === [[Samarium|Sm]] (Samairiam) === [[Samarium(II) iodide]] – Iaidíd samairiam(II) – {{chem2|SmI2}} [[Samarium(III) chloride]] – Clóiríd samairiam(III) – {{chem2|SmCl3}} [[Samarium(III) oxide]] – Ocsaíd samairiam(III) – {{chem2|Sm2O3}} [[Samarium(III) bromide]] – Bróimíd samairiam(III) – {{chem2|SmBr3}} [[Samarium(III) carbonate]] – Carbónáit samairiam(III) – {{chem2|Sm2(CO3)3}} [[Samarium(III) fluoride]] – Fluairíd samairiam(III) – {{chem2|SmF3}} [[Samarium(III) iodide]] – Iaidíd samairiam(III) – {{chem2|SmI3}} [[Samarium(III) nitrate]] – Níotráit samairiam(III) – {{chem2|Sm(NO3)3}} [[Samarium(III) phosphate]] – Fosfáit samairiam(III) – {{chem2|SmPO4}} [[Samarium(III) sulfate]] – Suilfáit samairiam(III) – {{chem2|Sm2(SO4)4}} [[Samarium(III) sulfide]] – Suilfíd samairiam(III) – {{chem2|Sm2S3}} === [[Scandium|Sc]] (Scaindiam) === [[Scandium(III) fluoride]] – Fluairíd scaindiam(III) – {{chem2|ScF3}} [[Scandium(III) nitrate]] – Níotráit scaindiam(III) – {{chem2|Sc(NO3)3}} [[Scandium(III) oxide]] – Ocsaíd scaindiam(III) – {{chem2|Sc2O3}} [[Scandium(III) triflate]] – Trí-fhlait scaindiam(III) – {{chem2|Sc(OSO2CF3)3}} === [[Seaborgium|Sg]] (Seabóirgiam) === [[Seaborgium hexacarbonyl]] – Heicseacarbóinil seabóirgiam – {{chem2|Sg(CO)6}} === [[Selenium|Se]] (Seiléiniam) === [[Selenic acid]] – Aigéad seiléanach – {{chem2|H2SeO4}} [[Selenious acid]] – Aigéad seiléiniúil – {{chem2|H2SeO3}} [[Selenium dibromide]] – Débhróimíd seiléiniam – {{chem2|SeBr2}} [[Selenium dioxide]] – Dé-ocsaíd seiléiniam – {{chem2|SeO2}} [[Selenium disulfide]] – Déishuilfíd seiléiniam – {{chem2|SeS2}} [[Selenium hexafluoride]] – Heicseafluairíd seiléiniam – {{chem2|SeF6}} [[Selenium hexasulfide]] – Heicseashuilfíd seiléiniam – {{chem2|Se2S6}} [[Selenium oxybromide]] – Ocsaibróimíd seiléiniam – {{chem2|SeOBr2}} [[Selenium oxydichloride]] – Ocsaidéchlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeOCl2}} [[Selenium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd seiléiniam – {{chem2|SeCl4}} [[Selenium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd seiléiniam – {{chem2|SeF4}} [[Selenium trioxide]] – Trí-ocsaíd seiléiniam – {{chem2|SeO3}} [[Selenoyl fluoride]] – Fluairíd seiléinile – {{chem2|SeO2F2}} === [[Silicon|Si]] (Sileacan) === [[Disilane]] – Déshileán – {{chem2|Si2H6}} [[Silane]] – Sileán – {{chem2|SiH4}} [[Silica gel]] – Glóthach shilice – {{chem2|SiO2*''n''H2O}} [[Silicic acid]] – Aigéad sileacach – {{chem2|Si(OH)4}} [[Silicochloroform]], [[trichlorosilane]] – Sileaclóraform, trí-chlóirísileán – {{chem2|SiHCl3}} [[Silicofluoric acid]] – Aigéad sileacafluarach – {{chem2|H2SiF6}} [[Silicon boride]] – Bóiríd sileacain – {{chem2|SiB3}} [[Silicon carbide]] (carborundum) – Cairbíd sileacain (carbarandam) – SiC [[Silicon dioxide]] – Dé-ocsaíd sileacain – {{chem2|SiO2}} [[Silicon monoxide]] – Mónaocsaíd sileacain – SiO [[Silicon nitride]] – Nítríd sileacain – {{chem2|Si3N4}} [[Silicon tetrabromide]] – Teitreibhróimíd sileacain – {{chem2|SiBr4}} [[Silicon tetrachloride]] – Teitreachlóiríd sileacain – {{chem2|SiCl4}} [[Silicon tetrafluoride]] – Teitreafluairíd sileacain – {{chem2|SiF4}} [[Silicon tetraiodide]] – Teitreaiaidíd sileacain – {{chem2|SiI4}} [[Thortveitite]] – Tortveitít – {{chem2|(Sc,Y)2Si2O7}} === [[Silver|Ag]] (Airgead) === [[Silver(I) fluoride]] – Fluairíd airgid(I) – AgF [[Silver(II) fluoride]] – Fluairíd airgid(II) – {{chem2|AgF2}} [[Silver acetylide]] – Aicéitilíd airgid – {{chem2|Ag2C2}} [[Silver argentocyanide]] – Airgeadciainíd airgid – {{chem2|KAg(CN)2}} [[Silver azide]] – Aisíd airgid – {{chem2|AgN3}} [[Silver bromate]] – Brómáit airgid – {{chem2|AgBrO3}} [[Silver bromide]] – Bróimíd airgid – AgBr [[Silver chlorate]] – Clóráit airgid – {{chem2|AgClO3}} [[Silver chloride]] – Clóiríd airgid – AgCl [[Silver chromate]] – Crómáit airgid – {{chem2|Ag2CrO4}} [[Silver fluoroborate]] – Fluairíbóráit airgid – {{chem2|AgBF4}} [[Silver fulminate]] – Fulmaináit airgid – AgCNO [[Silver hydroxide]] – Hiodrocsaíd airgid – AgOH [[Silver iodide]] – Iaidíd airgid – AgI [[Silver nitrate]] – Níotráit airgid – {{chem2|AgNO3}} [[Silver nitride]] – Nítríd airgid – {{chem2|Ag3N}} [[Silver oxide]] – Ocsaíd airgid – {{chem2|Ag2O}} [[Silver perchlorate]] – Sárchlóráit airgid – {{chem2|AgClO4}} [[Silver permanganate]] – Sár-mhangaináit airgid – {{chem2|AgMnO4}} [[Silver phosphate]] – Fosfáit airgid – {{chem2|Ag3PO4}} [[Silver subfluoride]] – Fo-fluairíd airgid – {{chem2|Ag2F}} [[Silver sulfate]] – Suilfáit airgid – {{chem2|Ag2SO4}} [[Silver sulfide]] – Suilfíd airgid – {{chem2|Ag2S}} === [[Sodium|Na]] (Sóidiam) === [[Sodamide]] – Sóidaimíd – {{chem2|NaNH2}} [[Sodium aluminate]] – Alúmanaít sóidiam – {{chem2|NaAlO2}} [[Sodium arsenate]] – Arsanaít sóidiam – {{chem2|H24Na3AsO16}} [[Sodium azide]] – Aisíd sóidiam – {{chem2|NaN3}} [[Sodium bicarbonate]] – Dé-charbónáit sóidiam – {{chem2|NaHCO3}} [[Sodium biselenide]] – Dé-sheiléiníd sóidiam – NaSeH [[Sodium bisulfate]] – Dé-shuilfáit sóidiam – {{chem2|NaHSO4}} [[Sodium bisulfite]] – Dé-shuilfít sóidiam – {{chem2|NaHSO3}} [[Sodium borate]] – Bóráit sóidiam – {{chem2|Na2B4O7}} [[Sodium borohydride]] – Bóróhiodríd sóidiam – {{chem2|NaBH4}} [[Sodium bromate]] – Brómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO3}} [[Sodium bromide]] – Bróimíd sóidiam – NaBr [[Sodium bromite]] – Bróimít sóidiam – {{chem2|NaBrO2}} [[Sodium carbide]] – Cairbíd sóidiam – {{chem2|Na2C2}} [[Sodium carbonate]] – Carbónáit sóidiam – {{chem2|Na2CO3}} [[Sodium chlorate]] – Clóráit sóidiam – {{chem2|NaClO3}} [[Sodium chloride]] – Clóiríd sóidiam – NaCl [[Sodium chlorite]] – Clóirít sóidiam – {{chem2|NaClO2}} [[Sodium cobaltinitrite]] – Cobailtínítrít sóidiam – {{chem2|CoN6Na3O12}} [[Sodium copper tetrachloride]] – Teitreachlóiríd copair sóidiam – {{chem2|Na2CuCl4}} [[Sodium cyanate]] – Ciaináit sóidiam – NaCNO [[Sodium cyanide]] – Ciainíd sóidiam – NaCN [[Sodium dichromate]] – Dé-chrómáit sóidiam – {{chem2|Na2Cr2O7*2H2O}} [[Sodium dioxide]] – Dé-ocsaíd sóidiam – {{chem2|NaO2}} [[Sodium dithionite]] – Déithianít sóidiam – {{chem2|Na2S2O4}} [[Sodium ferrocyanide]] – Fearróiciainíd sóidiam – {{chem2|Na4[Fe(CN)6]}} [[Sodium fluoride]] – Fluairíd sóidiam – NaF [[Sodium fluorosilicate]] – Fluairísileacáit sóidiam – {{chem2|Na2[SiF6]}} [[Sodium formate]] – Formáit sóidiam – HCOONa [[Sodium hydride]] – Hiodríd sóidiam – NaH [[Sodium hydrogen carbonate]] – Hiodrigincharbónáit sóidiam – {{chem2|NaHCO3}} [[Sodium hydrosulfide]] – Hiodrosuilfíd sóidiam – NaSH [[Sodium hydroxide]] – Hiodrocsaíd sóidiam – NaOH [[Sodium hypobromite]] – Hipeabróimít sóidiam – NaOBr [[Sodium hypochlorite]] – Hipeaclóirít sóidiam – NaOCl [[Sodium hypoiodite]] – Hipeaiaidít sóidiam – NaOI [[Sodium hypophosphite]] – Hipeafosfít sóidiam – {{chem2|NaPO2H2}} [[Sodium iodate]] – Iaidáit sóidiam – {{chem2|NaIO3}} [[Sodium iodide]] – Iaidíd sóidiam – NaI [[Sodium manganate]] – Mangaináit sóidiam – {{chem2|Na2MnO4}} [[Sodium molybdate]] – Molabdáit sóidiam – {{chem2|Na2MoO4}} [[Sodium monofluorophosphate]] – Mónafluairífosfáit sóidiam – {{chem2|Na2PFO3}} [[Sodium nitrate]] – Níotráit sóidiam – {{chem2|NaNO3}} [[Sodium nitrite]] – Níotrít sóidiam – {{chem2|NaNO2}} [[Sodium nitroprusside]] – Níotraiprúisíd sóidiam – {{chem2|Na2[Fe(CN)5NO]*2H2O}} [[Sodium oxide]] – Ocsaíd sóidiam – {{chem2|Na2O}} [[Sodium perborate]] – Sárbhóráit sóidiam – {{chem2|NaBO3*H2O}} [[Sodium perbromate]] – Sárbhrómáit sóidiam – {{chem2|NaBrO4}} [[Sodium percarbonate]] – Sárcharbónáit sóidiam – {{chem2|2Na2CO3*3H2O2}} [[Sodium perchlorate]] – Sárchlóráit sóidiam – {{chem2|NaClO4}} [[Sodium periodate]] – Sáriaidáit sóidiam – {{chem2|NaIO4}} [[Sodium permanganate]] – Sár-mhangaináit sóidiam – {{chem2|NaMnO4}} [[Sodium peroxide]] – Sárocsaíd sóidiam – {{chem2|Na2O2}} [[Sodium peroxycarbonate]] – Sárocsaícharbónáit sóidiam – {{chem2|Na2CO4}} [[Sodium perrhenate]] – Sár-réanáit sóidiam – {{chem2|NaReO4}} [[Sodium persulfate]] – Sárshuilfáit sóidiam – {{chem2|Na2S2O8}} [[Sodium phosphate]] – Fosfáit sóidiam – {{chem2|Na3PO4}} [[Sodium selenate]] – Seiléanáit sóidiam – {{chem2|Na2O4Se}} [[Sodium selenide]] – Seiléiníd sóidiam – {{chem2|Na2Se}} [[Sodium selenite]] – Seiléinít sóidiam – {{chem2|Na2SeO3}} [[Sodium silicate]] – Sileacáit sóidiam – {{chem2|Na2SiO3}} [[Sodium sulfate]] – Suilfáit sóidiam – {{chem2|Na2SO4}} [[Sodium sulfide]] – Suilfíd sóidiam – {{chem2|Na2S}} [[Sodium sulfite]] – Suilfít sóidiam – {{chem2|Na2SO3}} [[Sodium tartrate]] – Tartráit sóidiam – {{chem2|C4H4Na2O6}} [[Sodium tellurite]] – Teallúirít sóidiam – {{chem2|Na2TeO3}} [[Sodium tetrachloroaluminate]] – Teitreachlóiríalúmanaít sóidiam – {{chem2|NaAlCl4}} [[Sodium tetrafluoroborate]] – Teitreafluairíbóráit sóidiam – {{chem2|NaBF4}} [[Sodium thioantimoniate]] – Tiaantamónáit sóidiam – {{chem2|Na3(SbS4)*9H2O}} [[Sodium thiocyanate]] – Tiicianáit sóidiam – NaSCN [[Sodium thiosulfate]] – Tiasuilfáit sóidiam – {{chem2|Na2S2O3}} [[Sodium tungstate]] – Tungstat sóidiam – {{chem2|Na2WO4}} [[Sodium uranate]] – Úranáit sóidiam – {{chem2|Na2O7U2}} [[Sodium zincate]] – Sioncáit sóidiam – {{chem2|H4Na2O4Zn}} [[Trisodium phosphate]] – Trí-shóidiam fosfáit – {{chem2|Na3PO4}} === [[Strontium|Sr]] (Strointiam) === [[Strontium bromide]] – Bróimíd strointiam – {{chem2|SrBr2}} [[Strontium carbonate]] – Carbónáit strointiam – {{chem2|SrCO3}} [[Strontium chloride]] – Clóiríd strointiam – {{chem2|SrCl2}} [[Strontium fluoride]] – Fluairíd strointiam – {{chem2|SrF2}} [[Strontium hydroxide]] – Hiodrocsaíd strointiam – {{chem2|Sr(OH)2}} [[Strontium iodide]] – Iaidíd strointiam – {{chem2|SrI2}} [[Strontium nitrate]] – Níotráit strointiam – {{chem2|Sr(NO3)2}} [[Strontium oxide]] – Ocsaíd strointiam – SrO [[Strontium titanate]] – Tiotanáit strointiam – {{chem2|SrTiO3}} [[Strontium bicarbonate]] – Dé-charbónáit strointiam – {{chem2|Sr(HCO3)2}} [[Strontium boride]] – Bóiríd strointiam – {{chem2|SrB6}} [[Strontium carbide]] – Cairbíd strointiam – {{chem2|SrC2}} [[Strontium cyanamide]] – Ciainaimíd strointiam – {{chem2|SrCN2}} [[Strontium fluorophosphate]] – Fluairífosfáit strointiam – {{chem2|SrPO3F}} [[Strontium gluconate]] – Glúcónáit strointiam – {{chem2|Sr(HOCH2(CHOH)4CO2)2}} [[Strontium hydride]] – Hiodríd strointiam – {{chem2|SrH2}} [[Strontium hydrogen phosphate]] – Hiodriginfosfáit strointiam – {{chem2|SrHPO4}} [[Strontium hypochlorite]] – Hipeaclóirít strointiam – {{chem2|Sr(OCl)2}} [[Strontium molybdate]] – Molabdáit strointiam – {{chem2|SrMoO4}} [[Strontium oxalate]] – Ocsaláit strointiam – {{chem2|SrC2O4}} [[Strontium peroxide]] – Sárocsaíd strointiam – {{chem2|SrO2}} [[Strontium phosphate]] – Fosfáit strointiam – {{chem2|Sr3(PO4)2}} [[Strontium silicate]] – Sileacáit strointiam – {{chem2|SrSiO3}} [[Strontium sulfate]] – Suilfáit strointiam – {{chem2|SrSO4}} [[Strontium sulfide]] – Suilfíd strointiam – SrS [[Strontium tungstate]] – Tungstat strointiam – {{chem2|SrWO4}} [[Strontium zirconate]] – Siarcónáit strointiam – {{chem2|SrZrO3}} === [[Sulfur|S]] (Sulfar) === [[Disulfur decafluoride]] – Deicifluairíd déshulfair – {{chem2|S2F10}} [[Disulfur dichloride]] – Déchlóiríd déshulfair – {{chem2|S2Cl2}} [[Hydrogen sulfide]] – Suilfíd hidrigine – {{chem2|H2S}} [[Pyrosulfuric acid]] – Aigéad pireashulfarach – {{chem2|H2S2O7}} [[Sulfamic acid]] – Aigéad sulfamach – {{chem2|H3NO3S}} [[Sulfur dibromide]] – Débhróimíd sulfair – {{chem2|Br2S}} [[Sulfur dioxide]] – Dé-ocsaíd sulfair – {{chem2|SO2}} [[Sulfur hexafluoride]] – Heicseafluairíd sulfair – {{chem2|SF6}} [[Sulfur tetrafluoride]] – Teitreafluairíd sulfair – {{chem2|SF4}} [[Sulfuric acid]] – Aigéad sulfarach – {{chem2|H2SO4}} [[Sulfurous acid]] – Aigéad sulfúrach – {{chem2|H2SO3}} [[Sulfuryl chloride]] – Clóiríd suilfirile – {{chem2|SO2Cl2}} [[Tetrasulfur tetranitride]] – Teitrea-shuilfíd teitrea-nítríd – {{chem2|S4N4}} [[Peroxymonosulfuric acid|Persulfuric acid]] (Caro's acid) – Sárshulfarach aigéad (aigéad Caro) – {{chem2|H2SO5}} == T == === [[Tantalum|Ta]] (Tantalam) === [[Tantalum arsenide]] – Arsainíd tantalam – TaAs [[Tantalum carbide]] – Cairbíd tantalam – TaC [[Tantalum pentafluoride]] – Peinteafluairíd tantalam – {{chem2|TaF5}} [[Tantalum(V) oxide]] – Ocsaíd tantalam(V) – {{chem2|Ta2O5}} === [[Technetium|Tc]] (Teicnéitiam) === [[Technetium hexafluoride]] – Heicseafluairíd teicnéitiam – {{chem2|TcF6}} [[Ammonium pertechnetate]] – Sárteicnéatáit amóiniam – {{chem2|NH4TcO4}} [[Sodium pertechnetate]] – Sárteicnéatáit sóidiam – {{chem2|NaTcO4}} === [[Tellurium|Te]] (Teallúiriam) === [[Ditellurium bromide]] – Bróimíd détheallúiriam – {{chem2|Te2Br}} [[Telluric acid]] – Aigéad teallúrach – {{chem2|H6TeO6}} [[Tellurium dioxide]] – Dé-ocsaíd teallúiriam – {{chem2|TeO2}} [[Tellurium hexafluoride]] – Heicseafluairíd teallúiriam – {{chem2|TeF6}} [[Tellurium tetrabromide]] – Teitreibhróimíd teallúiriam – {{chem2|TeBr4}} [[Tellurium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd teallúiriam – {{chem2|TeCl4}} [[Tellurium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd teallúiriam – {{chem2|TeF4}} [[Tellurium tetraiodide]] – Teitreaiaidíd teallúiriam – {{chem2|TeI4}} [[Tellurous acid]] – Aigéad teallúirúil – {{chem2|H2TeO3}} [[Beryllium telluride]] – Teallúiríd beirilliam – BeTe [[Bismuth telluride]] – Teallúiríd biosmait – {{chem2|Bi2Te3}} [[Cadmium telluride]] – Teallúiríd caidmiam – CdTe [[Cadmium zinc telluride]] – Teallúiríd caidmiam since – {{chem2|(Cd,Zn)Te}} [[Dimethyltelluride]] – Dé-mheitilteallúiríd – {{chem2|(CH3)2Te}} [[Mercury Cadmium Telluride]] – Teallúiríd mearcair caidmiam – {{chem2|(Hg,Cd)Te}} [[Lead telluride]] – Teallúiríd luaidhe – PbTe [[Mercury telluride]] – Teallúiríd mearcair – HgTe [[Mercury zinc telluride]] – Teallúiríd mearcair since – {{chem2|(Hg,Zn)Te}} [[Silver telluride]] – Teallúiríd airgid – {{chem2|Ag2Te}} [[Tin telluride]] – Teallúiríd stáin – SnTe [[Zinc telluride]] – Teallúiríd since – ZnTe [[Teflic acid]] – Aigéad teifleach – {{chem2|HOTeF5}} [[Sodium tellurite]] – Teallúirít sóidiam – {{chem2|Na2TeO3}} === [[Terbium|Tb]] (Teirbiam) === [[Terbium(III) chloride]] – Clóiríd teirbiam(III) – {{chem2|TbCl3}} [[Terbium(III) bromide]] – Bróimíd teirbiam(III) – {{chem2|TbBr3}} [[Terbium(III) carbonate]] – Carbónáit teirbiam(III) – {{chem2|Tb2(CO3)3}} [[Terbium(III) fluoride]] – Fluairíd teirbiam(III) – {{chem2|TbF3}} [[Terbium(III) iodide]] – Iaidíd teirbiam(III) – {{chem2|TbI3}} [[Terbium(III) nitrate]] – Níotráit teirbiam(III) – {{chem2|Tb(NO3)3}} [[Terbium(III) oxide]] – Ocsaíd teirbiam(III) – {{chem2|Tb2O3}} [[Terbium(III) phosphate]] – Fosfáit teirbiam(III) – {{chem2|TbPO4}} [[Terbium(III) sulfate]] – Suilfáit teirbiam(III) – {{chem2|Tb2(SO4)3}} [[Terbium(III) sulfide]] – Suilfíd teirbiam(III) – {{chem2|Tb2S3}} === [[Thallium|Tl]] (Tailliam) === [[Thallium(I) bromide]] – Bróimíd tailliam(I) – TlBr [[Thallium(I) carbonate]] – Carbónáit tailliam(I) – {{chem2|Tl2CO3}} [[Thallium(I) fluoride]] – Fluairíd tailliam(I) – TlF [[Thallium(I) sulfate]] – Suilfáit tailliam(I) – {{chem2|Tl2SO4}} [[Thallium(III) oxide]] – Ocsaíd tailliam(III) – {{chem2|Tl2O3}} [[Thallium(III) sulfate]] – Suilfáit tailliam(III) – {{chem2|Tl2(SO4)3}} [[Thallium triiodide]] – Trí-iaidíd tailliam – {{chem2|TlI3}} [[Thallium antimonide]] – Antamóníd tailliam – TlSb [[Thallium arsenide]] – Arsainíd tailliam – TlAs [[Thallium(III) bromide]] – Bróimíd tailliam(III) – {{chem2|TlBr3}} [[Thallium(III) chloride]] – Clóiríd tailliam(III) – {{chem2|TlCl3}} [[Thallium(III) fluoride]] – Fluairíd tailliam(III) – {{chem2|TlF3}} [[Thallium(I) iodide]] – Iaidíd tailliam(I) – TlI [[Thallium(III) nitrate]] – Níotráit tailliam(III) – {{chem2|Tl(NO3)3}} [[Thallium(I) oxide]] – Ocsaíd tailliam(I) – {{chem2|Tl2O}} [[Thallium phosphide]] – Fosfíd tailliam – TlP [[Thallium(III) selenide]] – Seiléiníd tailliam(III) – {{chem2|Tl2Se3}} [[Thallium(III) sulfide]] – Suilfíd tailliam(III) – {{chem2|Tl2S3}} [[TrimethylThallium]] – Trí-mheitiltailliam – {{chem2|Tl(CH3)3}} [[Thallium(I) hydroxide]] – Hiodrocsaíd tailliam(I) – TlOH === SO (Tiainil) === [[Thionyl chloride]] – Clóiríd tiainile – {{chem2|SOCl2}} [[Thionyl tetrafluoride]] – Teitreafluairíd tiainile – {{chem2|SOF4}} === ClS (Tiafosgéin) === [[Thiophosgene]] – Tiafosgéin – {{chem2|CSCl2}} [[Thiophosphoryl chloride]] – Clóiríd tiafosfairile – {{chem2|Cl3PS}} === [[Thorium|Th]] (Tóiriam) === [[Thorium(IV) nitrate]] – Níotráit tóiriam(IV) – {{chem2|Th(NO3)4}} [[Thorium(IV) sulfate]] – Suilfáit tóiriam(IV) – {{chem2|Th(SO4)2}} [[Thorium dioxide]] – Dé-ocsaíd tóiriam – {{chem2|ThO2}} [[Thorium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd tóiriam – {{chem2|ThF4}} === [[Thulium|Tm]] (Tiúiliam) === [[Thulium(III) bromide]] – Bróimíd tiúiliam(III) – {{chem2|TmBr3}} [[Thulium(III) chloride]] – Clóiríd tiúiliam(III) – {{chem2|TmCl3}} [[Thulium(III) oxide]] – Ocsaíd tiúiliam(III) – {{chem2|Tm2O3}} === [[Tin|Sn]] (Stán) === [[Stannane]] – Stannán – {{chem2|SnH4}} [[Tin(II) bromide]] – Bróimíd stáin(II) – {{chem2|SnBr2}} [[Tin(II) chloride]] – Clóiríd stáin(II) – {{chem2|SnCl2}} [[Tin(II) fluoride]] – Fluairíd stáin(II) – {{chem2|SnF2}} [[Tin(II) hydroxide]] – Hiodrocsaíd stáin(II) – {{chem2|Sn(OH)2}} [[Tin(II) iodide]] – Iaidíd stáin(II) – {{chem2|SnI2}} [[Tin(II) oxide]] – Ocsaíd stáin(II) – SnO [[Tin(II) sulfate]] – Suilfáit stáin(II) – {{chem2|SnSO4}} [[Tin(II) sulfide]] – Suilfíd stáin(II) – SnS [[Tin(IV) bromide]] – Bróimíd stáin(IV) – {{chem2|SnBr4}} [[Tin(IV) chloride]] – Clóiríd stáin(IV) – {{chem2|SnCl4}} [[Tin(IV) fluoride]] – Fluairíd stáin(IV) – {{chem2|SnF4}} [[Tin(IV) iodide]] – Iaidíd stáin(IV) – {{chem2|SnI4}} [[Tin(IV) oxide]] – Ocsaíd stáin(IV) – {{chem2|SnO2}} [[Tin(IV) sulfide]] – Suilfíd stáin(IV) – {{chem2|SnS2}} [[Tin(IV) cyanide]] – Ciainíd stáin(IV) – {{chem2|Sn(CN)4}} [[Tin selenide]] – Seiléiníd stáin – {{chem2|SnSe2}} [[Tin telluride]] – Teallúiríd stáin – SnTe === [[Titanium|Ti]] (Tiotáiniam) === [[Hexafluorotitanic acid]] – Aigéad heicseafluairítiotanach – {{chem2|(H3O)2[TiF6]}} [[Titanium(II) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(II) – {{chem2|TiCl2}} [[Titanium(II) oxide]] – Ocsaíd tiotáiniam(II) – TiO [[Titanium(II) sulfide]] – Suilfíd tiotáiniam(II) – TiS [[Titanium(III) bromide]] – Bróimíd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiBr3}} [[Titanium(III) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiCl3}} [[Titanium(III) fluoride]] – Fluairíd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiF3}} [[Titanium(III) iodide]] – Iaidíd tiotáiniam(III) – {{chem2|TiI3}} [[Titanium(III) oxide]] – Ocsaíd tiotáiniam(III) – {{chem2|Ti2O3}} [[Titanium(III) phosphide]] – Fosfíd tiotáiniam(III) – TiP [[Titanium(IV) bromide]] – Bróimíd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiBr4}} [[Titanium(IV) carbide]] – Cairbíd tiotáiniam(IV) – TiC [[Titanium(IV) chloride]] – Clóiríd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiCl4}} [[Titanium(IV) hydride]] – Hiodríd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiH4}} [[Titanium(IV) iodide]] – Iaidíd tiotáiniam(IV) – {{chem2|TiI4}} [[Titanium carbide]] – Cairbíd tiotáiniam – TiC [[Titanium diboride]] – Débhóiríd tiotáiniam – {{chem2|TiB2}} [[Titanium dioxide]] – Dé-ocsaíd tiotáiniam – {{chem2|TiO2}} [[Titanium diselenide]] – Déiseiléiníd tiotáiniam – {{chem2|TiSe2}} [[Titanium disilicide]] – Déisilícíd tiotáiniam – {{chem2|TiSi2}} [[Titanium disulfide]] – Déisuilfíd tiotáiniam – {{chem2|TiS2}} [[Titanium nitrate]] – Níotráit tiotáiniam – {{chem2|Ti(NO3)4}} [[Titanium nitride]] – Nítríd tiotáiniam – TiN [[Titanium perchlorate]] – Sárchlóráit tiotáiniam – {{chem2|Ti(ClO4)4}} [[Titanium silicon carbide]] – Cairbíd sileacain tiotáiniam – {{chem2|Ti3SiC2}} [[Titanium tetrabromide]] – Teitreibhróimíd tiotáiniam – {{chem2|TiBr4}} [[Titanium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd tiotáiniam – {{chem2|TiF4}} [[Titanium tetraiodide]] – Teitreaiaidíd tiotáiniam – {{chem2|TiI4}} === TiO (Tiotainil) === [[Titanyl sulfate]] – Suilfáit tiotainile – {{chem2|TiOSO4}} === [[Tungsten|W]] (Tungstan) === [[Tungsten(VI) chloride]] – Clóiríd tungstain(VI) – {{chem2|WCl6}} [[Tungsten(VI) fluoride]] – Fluairíd tungstain(VI) – {{chem2|WF6}} [[Tungsten boride]] – Bóiríd tungstain – {{chem2|WB2}} [[Tungsten carbide]] – Cairbíd tungstain – WC [[Tungstic acid]] – Aigéad tungstach – {{chem2|H2WO4}} [[Tungsten hexacarbonyl]] – Heicseacarbóinil tungstain – {{chem2|W(CO)6}} == U == === [[Uranium|U]] (Úráiniam) === [[Triuranium octaoxide]] – Trí-úráiniam ocht-ocsaíd – {{chem2|U3O8}} [[Uranium hexafluoride]] – Heicseafluairíd úráiniam – {{chem2|UF6}} [[Uranium pentafluoride]] – Peinteafluairíd úráiniam – {{chem2|UF5}} [[Uranium sulfate]] – Suilfáit úráiniam – {{chem2|U(SO4)2}} [[Uranium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd úráiniam – {{chem2|UCl4}} [[Uranium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd úráiniam – {{chem2|UF4}} [[Uranium(III) chloride]] – Clóiríd úráiniam(III) – {{chem2|UCl3}} [[Uranium(IV) chloride]] – Clóiríd úráiniam(IV) – {{chem2|UCl4}} [[Uranium(V) chloride]] – Clóiríd úráiniam(V) – {{chem2|UCl5}} [[Uranium hexachloride]] – Heicseaclóiríd úráiniam – {{chem2|UCl6}} [[Uranium(IV) fluoride]] – Fluairíd úráiniam(IV) – {{chem2|UF4}} [[Uranium(VI) fluoride]] – Fluairíd úráiniam(VI) – {{chem2|UF6}} [[Uranyl peroxide]] – Sárocsaíd úrainile – {{chem2|UO4}} [[Uranium dioxide]] – Dé-ocsaíd úráiniam – {{chem2|UO2}} === UO₂ (Úrainil) === [[Uranyl carbonate]] – Carbónáit úrainile – {{chem2|UO2CO3}} [[Uranyl chloride]] – Clóiríd úrainile – {{chem2|UO2Cl2}} [[Uranyl fluoride]] – Fluairíd úrainile – {{chem2|UO2F2}} [[Uranyl hydroxide]] – Hiodrocsaíd úrainile – {{chem2|UO2(OH)2}} [[Uranyl nitrate]] – Níotráit úrainile – {{chem2|UO2(NO3)2}} [[Uranyl sulfate]] – Suilfáit úrainile – {{chem2|UO2SO4}} == V == === [[Vanadium|V]] (Vanaidiam) === [[Vanadium(II) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(II) – {{chem2|VCl2}} [[Vanadium(II) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(II) – VO [[Vanadium(III) bromide]] – Bróimíd vanaidiam(III) – {{chem2|VBr3}} [[Vanadium(III) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(III) – {{chem2|VCl3}} [[Vanadium(III) fluoride]] – Fluairíd vanaidiam(III) – {{chem2|VF3}} [[Vanadium(III) nitride]] – Nítríd vanaidiam(III) – VN [[Vanadium(III) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(III) – {{chem2|V2O3}} [[Vanadium(IV) chloride]] – Clóiríd vanaidiam(IV) – {{chem2|VCl4}} [[Vanadium(IV) fluoride]] – Fluairíd vanaidiam(IV) – {{chem2|VF4}} [[Vanadium(IV) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(IV) – {{chem2|VO2}} [[Vanadium(IV) sulfate]] – Suilfáit vanaidiam(IV) – {{chem2|VOSO4}} [[Vanadium(V) oxide]] – Ocsaíd vanaidiam(V) – {{chem2|V2O5}} [[Vanadium carbide]] – Cairbíd vanaidiam – VC [[Vanadium oxytrichloride]] – Ocsaictríchlóiríd vanaidiam – {{chem2|VOCl3}} [[Vanadium pentafluoride]] – Peinteafluairíd vanaidiam – {{chem2|VF5}} [[Vanadium tetrachloride]] – Teitreachlóiríd vanaidiam – {{chem2|VCl4}} [[Vanadium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd vanaidiam – {{chem2|VF4}} == W == [[Water (molecule)|Water]] – Uisce – {{chem2|H2O}} == X == === [[Xenon|Xe]] (Xeanón) === [[Perxenate#Perxenic acid|Perxenic acid]] – Aigéad sárxeanach – {{chem2|H4XeO6}} [[Xenon difluoride]] – Défluairíd xeanóin – {{chem2|XeF2}} [[Xenon hexafluoride]] – Heicseafluairíd xeanóin – {{chem2|XeF6}} [[Xenon hexafluoroplatinate]] – Heicseafluairíplatanáit xeanóin – {{chem2|Xe[PtF6]}} [[Xenon tetrafluoride]] – Teitreafluairíd xeanóin – {{chem2|XeF4}} [[Xenon tetroxide]] – Teitrea-ocsaíd xeanóin – {{chem2|XeO4}} [[Xenic acid]] – Aigéad xeanach – {{chem2|H2XeO4}} == Y == === [[Ytterbium|Yb]] (Iaitirbiam) === [[Ytterbium(III) chloride]] – Clóiríd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbCl3}} [[Ytterbium(III) oxide]] – Ocsaíd iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2O3}} [[Ytterbium(III) sulfate]] – Suilfáit iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2(SO4)3}} [[Ytterbium(III) bromide]] – Bróimíd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbBr3}} [[Ytterbium(III) carbonate]] – Carbónáit iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2(CO3)3}} [[Ytterbium(III) fluoride]] – Fluairíd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbF3}} [[Ytterbium(III) iodide]] – Iaidíd iaitirbiam(III) – {{chem2|YbI3}} [[Ytterbium(III) nitrate]] – Níotráit iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb(NO3)3}} [[Ytterbium(III) phosphate]] – Fosfáit iaitirbiam(III) – {{chem2|YbPO4}} [[Ytterbium(III) sulfide]] – Suilfíd iaitirbiam(III) – {{chem2|Yb2S3}} === [[Yttrium|Y]] (Iitriam) === [[Yttrium(III) antimonide]] – Antamóníd iitriam(III) – YSb [[Yttrium(III) arsenate]] – Arsanaít iitriam(III) – {{chem2|YAsO4}} [[Yttrium(III) arsenide]] – Arsainíd iitriam(III) – YAs [[Yttrium(III) bromide]] – Bróimíd iitriam(III) – {{chem2|YBr3}} [[Yttrium(III) fluoride]] – Fluairíd iitriam(III) – {{chem2|YF3}} [[Yttrium(III) oxide]] – Ocsaíd iitriam(III) – {{chem2|Y2O3}} [[Yttrium(III) nitrate]] – Níotráit iitriam(III) – {{chem2|Y(NO3)3}} [[Yttrium(III) sulfide]] – Suilfíd iitriam(III) – {{chem2|Y2S3}} [[Yttrium(III) sulfate]] – Suilfáit iitriam(III) – {{chem2|Y2(SO4)3}} [[Yttrium aluminium garnet]] – Garnae iitriam alúmanaim – {{chem2|Y3Al5O12}} [[Yttrium barium copper oxide]] – Ocsaíd iitriam bairiam copair – {{chem2|YBa2Cu3O7}} [[Yttrium cadmium]] – Iitriam caidmiam – YCd [[Yttrium copper]] – Iitriam copar – YCu [[Yttrium gold]] – Iitriam ór – YAu [[Yttrium iridium]] – Iitriam iridiam – YIr [[Yttrium iron garnet]] – Garnae iitriam iarainn – {{chem2|Y3Fe5O12}} [[Yttrium magnesium]] – Iitriam maignéisiam – YMg [[Yttrium phosphate]] – Fosfáit iitriam – {{chem2|YPO4}} [[Yttrium phosphide]] – Fosfíd iitriam – YP [[Yttrium rhodium]] – Iitriam róidiam – YRh [[Yttrium silver]] – Iitriam airgid – YAg [[Yttrium zinc]] – Iitriam sinc – YZn == Z == === [[Zinc|Zn]] (Sinc) === [[Zinc arsenide]] – Arsainíd since – {{chem2|Zn3As2}} [[Zinc bromide]] – Bróimíd since – {{chem2|ZnBr2}} [[Zinc carbonate]] – Carbónáit since – {{chem2|ZnCO3}} [[Zinc chloride]] – Clóiríd since – {{chem2|ZnCl2}} [[Zinc cyanide]] – Ciainíd since – {{chem2|Zn(CN)2}} [[Zinc diphosphide]] – Déifhosfíd since – {{chem2|ZnP2}} [[Zinc fluoride]] – Fluairíd since – {{chem2|ZnF2}} [[Zinc iodide]] – Iaidíd since – {{chem2|ZnI2}} [[Zinc nitrate]] – Níotráit since – {{chem2|Zn(NO3)2}} [[Zinc oxide]] – Ocsaíd since – ZnO [[Zinc phosphide]] – Fosfíd since – {{chem2|Zn3P2}} [[Zinc pyrophosphate]] – Pireafosfáit since – {{chem2|Zn2P2O7}} [[Zinc selenate]] – Seiléanáit since – {{chem2|ZnSeO4}} [[Zinc selenide]] – Seiléiníd since – ZnSe [[Zinc selenite]] – Seiléinít since – {{chem2|ZnSeO3}} [[Zinc selenocyanate]] – Seiléiniiciaináit since – {{chem2|Zn(SeCN)2}} [[Zinc sulfate]] – Suilfáit since – {{chem2|ZnSO4}} [[Zinc sulfide]] – Suilfíd since – ZnS [[Zinc sulfite]] – Suilfít since – {{chem2|ZnSO3}} [[Zinc telluride]] – Teallúiríd since – ZnTe [[Zinc thiocyanate]] – Tiicianáit since – {{chem2|Zn(SCN)2}} [[Zinc tungstate]] – Tungstat since – {{chem2|ZnWO4}} === [[Zirconium|Zr]] (Siarcóiniam) === [[Zirconia hydrate]] – Hiodráit siarcóinia – {{chem2|ZrO2*''n''H2O}} [[Zirconium boride]] – Bóiríd siarcóiniam – {{chem2|ZrB2}} [[Zirconium carbide]] – Cairbíd siarcóiniam – ZrC [[Zirconium(IV) chloride]] – Clóiríd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrCl4}} [[Zirconium(IV) oxide]] – Ocsaíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrO2}} [[Zirconium hydroxide]] – Hiodrocsaíd siarcóiniam – {{chem2|Zr(OH)4}} [[Zirconium orthosilicate]] – Ortasileacáit siarcóiniam – {{chem2|ZrSiO4}} [[Zirconium nitride]] – Nítríd siarcóiniam – ZrN [[Zirconium tetrafluoride]] – Teitreafluairíd siarcóiniam – {{chem2|ZrF4}} [[Zirconium tetrahydroxide]] – Teitrea-hiodrocsaíd siarcóiniam – {{chem2|H4O4Zr}} [[Zirconium tungstate]] – Tungstat siarcóiniam – {{chem2|ZrW2O8}} [[Zirconyl bromide]] – Bróimíd siarcóinile – {{chem2|ZrOBr2}} [[Zirconyl chloride]] – Clóiríd siarcóinile – {{chem2|ZrOCl2}} [[Zirconyl nitrate]] – Níotráit siarcóinile – {{chem2|ZrO(NO3)2}} [[Zirconyl sulfate]] – Suilfáit siarcóinile – {{chem2|ZrOSO4}} [[Zirconium dioxide]] – Dé-ocsaíd siarcóiniam – {{chem2|ZrO2}} [[Zirconium(IV) sulfide]] – Suilfíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrS2}} [[Zirconium(IV) silicide]] – Silícíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrSi2}} [[Zirconium(IV) silicate]] – Sileacáit siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrSiO4}} [[Zirconium(IV) fluoride]] – Fluairíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrF4}} [[Zirconium(IV) bromide]] – Bróimíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrBr4}} [[Zirconium(IV) iodide]] – Iaidíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|ZrI4}} [[Zirconium(IV) hydroxide]] – Hiodrocsaíd siarcóiniam(IV) – {{chem2|Zr(OH)4}} [[Schwartz's reagent]] – Imoibrí Schwartz – {{chem2|C10H11ClZr}} [[Zirconium propionate]] – Próipiónáit siarcóiniam – {{chem2|Zr(CH3CH2COO)4}} [[Zirconium tungstate]] – Tungstat siarcóiniam – {{chem2|Zr(WO4)2}} [[Zirconium(II) hydride]] – Hiodríd siarcóiniam(II) – {{chem2|ZrH2}} [[Lead zirconate titanate]] – Tiotanáit siarcónáite luaidhe – {{chem2|Pb(Zr_{''x''}Ti_{1−''x''}O3)}} 3lwpj00biynier7x9qo2ugq4uncfsq0 0 128621 1330155 2026-10-19T13:21:40Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1378223079|Americium(II) bromide]]" 1330155 wikitext text/x-wiki Is éard is '''bróimíd aimeiriciam(II)''' nó '''débhróimíd aimeiriciam''' ná [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúil cheimiceach;]] salann atá comhdhéanta de chaitian [[aimeiriciam]] sa staidocsaídiúcháin +2 agus 2 ian bróimíde i ngach aonad foirmle, leis an [[Foirmle cheimiceach|bhfoirmle]] _AmBr2 . == Airíonna fisiceacha == Criostalaíonn sé sa chóras criostail teitreahéadrach, difriúil ó dhéchlóiríd americiam. Is iad toisí na haonadchille ná = 11·592 agus c = 7.121 Å. <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Baybarz|first=R.D.|title=The preparation and crystal structures of americium dichloride and dibromide|journal=Journal of Inorganic and Nuclear Chemistry|date=February 1973|volume=35|issue=2|pages=483–487|doi=10.1016/0022-1902(73)80560-3}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Alt le tuairisc ghearr]] ablembu2g6k2po9yu4ggy74uhdtd5kf 1330159 1330155 2026-10-19T13:35:05Z Ériugena 188 1330159 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} Is éard is '''bróimíd aimeiriciam(II)''' nó '''débhróimíd aimeiriciam''' ná [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúil cheimiceach;]] salann atá comhdhéanta de chaitian [[aimeiriciam]] sa staidocsaídiúcháin +2 agus 2 ian bróimíde i ngach aonad foirmle, leis an [[Foirmle cheimiceach|bhfoirmle]] AmBr₂. == Airíonna fisiceacha == Criostalaíonn sí sa chóras criostail teitreahéadrach, difriúil ó dhéchlóiríd americiam. Is iad toisí na haonadchille ná = 11·592 agus c = 7.121 Å. <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Baybarz|first=R.D.|title=The preparation and crystal structures of americium dichloride and dibromide|journal=Journal of Inorganic and Nuclear Chemistry|date=February 1973|volume=35|issue=2|pages=483–487|doi=10.1016/0022-1902(73)80560-3}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Comhdhúile aimeiriciam]] [[Catagóir:Bróimídí]] [[Catagóir:Hailídí achtanóideach]] q97monatc0w8g8wtv4m2kd6ie3wmpvx 0 128622 1330156 2026-10-19T13:26:47Z Eomurchadha 4240 Leathanach cruthaithe le 'Is scríbhneoir Béarla agus Gaeilge as Baile Átha Cliath iad '''Seirce Mhac Conghail'''. Tá saothar dá gcuid foilsithe i mBéarla agus i nGaeilge sna hirisí ''Howl New Irish Writing'', New Critique, Blue Marble Review, agus irisí nach iad. Chomh maith leis an scríbhneoireacht, is áisitheoir ceardlainne cruthaitheacha iad a oibríonn go mórmhór trí Ghaeilge.' 1330156 wikitext text/x-wiki Is scríbhneoir Béarla agus Gaeilge as Baile Átha Cliath iad '''Seirce Mhac Conghail'''. Tá saothar dá gcuid foilsithe i mBéarla agus i nGaeilge sna hirisí ''Howl New Irish Writing'', New Critique, Blue Marble Review, agus irisí nach iad. Chomh maith leis an scríbhneoireacht, is áisitheoir ceardlainne cruthaitheacha iad a oibríonn go mórmhór trí Ghaeilge. fx1nk0i2cqrsuf89d6xesud6ih1mjdz 0 128623 1330157 2026-10-19T13:28:30Z Eomurchadha 4240 Leathanach cruthaithe le 'Is scríbhneoir agus léachtóir le Gaeilge in Ollscoil na Banríona Béal Feirste í '''Orlaith Ní Icí'''. Foilsíodh a cuid filíochta in ''[[Éigse Éireann]]'', [[An Dearcán]], [[Aneas]], [[Comhar]] agus in [[Washing Windows V]].' 1330157 wikitext text/x-wiki Is scríbhneoir agus léachtóir le Gaeilge in Ollscoil na Banríona Béal Feirste í '''Orlaith Ní Icí'''. Foilsíodh a cuid filíochta in ''[[Éigse Éireann]]'', [[An Dearcán]], [[Aneas]], [[Comhar]] agus in [[Washing Windows V]]. depq7inphczzv1vso6c49nrfclbl1b9 0 128624 1330164 2026-10-19T16:04:00Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1325262005|Antimony trisulfide]]" 1330164 wikitext text/x-wiki Faightear '''Tríshuilfíd antamóin''' ({{Chem2|Sb2S3}}) sa dúlra mar an mianra criostalach [[stibnít]] agus an mianra dearg neamhchruthach ('mianróideach' i ndáiríre) <ref>{{Cite web-en|url=https://www.mindat.org/min-2686.html|title=Metastibnite}}</ref> meitistibnít. Táigtear í lena úsáid i lasáin shábhálacha, in armlón míleata, i bpléascáin agus i dtinte ealaíne. Úsáidtear í freisin mar ábhar frithchuimilte i líneálacha coscáin. Is ábhar prímeálach ríthábhachtach í le haghaidh feidhmeanna míleata agus rianphiléir. Úsáidtear í freisin i dtáirgeadh gloine rua agus i bplaistigh mar lasairmhoillitheach. Go stairiúil, úsáideadh an fhoirm stibníte mar lí liath i bpictiúir a táirgeadh sa 16ú haois. <ref>{{Cite book-en|author=Eastaugh|first=Nicholas|title=Pigment Compendium: A Dictionary of Historical Pigments|publisher=[[Butterworth-Heinemann]]|year=2004|isbn=978-0-7506-5749-5}}</ref> Sa bhliain 1817, d'aimsigh an ceimiceoir ruaime agus fabraice, John Mercer, an comhdhúil neamh-stoicheiméadrach Antamón flannbhuí (foirmle garbh {{Chem2|Sb2S3*Sb2O3}} ), an chéad lí flannbhuí maith atá ar fáil le haghaidh priontáil fabraice cadáis. <ref>{{Cite book-en|author=Parnell|first=Edward A|title=The life and labours of John Mercer|publisher=Longmans, Green & Co.|location=London|date=1886|pages=23}}</ref> Úsáideadh tríshulfíd antamóin freisin mar an [[Fótaisheoltacht|fhótaisheoltóir]] íogair íomhá i bhfeadáin ceamara vidíocóin . Is [[leathsheoltóir]] í le bearna bhanda dhíreach de 1.8–2.5 eV.  Le dópáil oiriúnach, is féidir ábhair de chineál p agus n a tháirgeadh. == Ullmhúchán agus imoibrithe == Is féidir í a hullmhú ó na dúile, ag teocht 500–900&nbsp;°C: : {{Chem2|2 Sb + 3 S → Sb2S3}} '''Deasctar Sb2S3''' nuair a cuirtear H2S í trí thuaslagán aigéadaithe de Sb(III). Baineadh úsáid as an imoibriú seo mar mhodh mheá-mhéadrach chun antamón a chinneadh, trí H2S a chur trí thuaslagán de chomhdhúil Sb(III) in [[Aigéad hidreaclórach|HCl]] te, deascann foirm '''fhlannbhuí''' de Sb2S3, a éiríonn dubh faoi choinníollacha an imoibrithe. Ocsaídítear go héasca, ag imoibriú go bríomhar le gníomhairí ocsaídiúcháin. Dóitear í san aer le lasair ghorm. Imoibríonn sí go gealbhruthach le clóráití caidmiam, maignéisiam agus since. D’fhéadfadh meascáin de Sb2S3 pléascadh. Agus antamóin á bhaint as mianta antamóin, úsáidtear an próiseas sulfíde alcaileach, ina n-imoibríonn {{Chem2|Sb2S3}}Imoibríonn chun salainn thia-antamonáite(III) (ar a dtugtar thiɑ-antamóinít freisin) a chrúthú: <ref name="Anderson2012">{{Luaigh foilseachán|author=Anderson|first=Corby G.|title=The metallurgy of antimony|journal=Chemie der Erde - Geochemistry|volume=72|year=2012|pages=3–8|issn=0009-2819|doi=10.1016/j.chemer.2012.04.001|bibcode=2012ChEG...72....3A}}</ref> : {{Chem2|3 Na2S + Sb2S3 → 2 Na3SbS3}} Is féidir roinnt salann ina bhfuil iain thia-antamonáite(III) éagsúla a ullmhú ó {{Chem2|Sb2S3}} . Áirítear orthu seo: : {{Chem2|[SbS3](3−), [SbS2]−, [Sb2S5](4−), [Sb4S9](6−), [Sb4S7](2−) and [Sb8S17](10−)}} Cruthaítear salann Schlippe, {{Chem2|Na3SbS4*9H2O}}, salann thia-antamonáite(V) nuair a bhruitear {{Chem2|Sb2S3}} le sulfair agus hiodrocsaíd sóidiam. Is féidir an t-imoibriú a léiriú mar: : {{Chem2|Sb2S3 + 3 S(2−) + 2 S → 2 [SbS4](3−)}} == Struchtúr == I struchtúr na foirme snáthaidchruthaí duibhe de Sb2S3, [[stibnít]], ribíní, tá sé comhdhéanta de ribíní nasctha ina bhfuil adaimh antamóin i dhá thimpeallacht chomhordúcháin éagsúla, tríogánach pirimidiúil agus cearnógach pirimidiúil . Bíonn ribíní comhchosúla le fáil i {{Chem2|Bi2S3}} agus{{Chem2|Sb2Se3}} <ref>Wells A.F. (1984) ''Structural Inorganic Chemistry'' 5th edition Oxford Science Publications {{ISBN|0-19-855370-6}}</ref> Tá an fhoirm dhearg, meitistibnít, éagruthach. Le déanaí, léiríonn taighde go bhfuil roinnt struchtúr teocht-spleách de stibnít gaolmhar lena chéile ar a dtugtar stibnít (I), an fhoirm ardteochta, a sainaithníodh roimhe seo, mar stibnít (II) agus stibnít (III). Léiríonn páipéar eile go bhfuil polaihéadráin chomhordaithe iarbhír antamóin i ndáiríre {{Chem2|SbS7}}, le comhordú (3+4) ag suíomh M1 agus (5+2) ag suíomh M2.  Breithníonn na comhordanáidí seo láithreacht na nasc tánaisteach san áireamh. Tugann cuid de na naisc tánaisteacha comhtháthú dóibh agus tá siad ceangailte le pacáil. <ref>{{Luaigh foilseachán|doi=10.1007/s00269-001-0227-1|volume=29|issue=4|title=Low-temperature crystal structures of stibnite implying orbital overlap of Sb 5s 2 inert pair electrons|journal=Physics and Chemistry of Minerals|pages=254–260|year=2002|author=Kyono|first=A.|bibcode=2002PCM....29..254K}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Breoslaí piriteicniúla]] [[Catagóir:Alt le tuairisc ghearr]] 1hwdkk0xepsv3t4n1z3sd8n3a1nqn2b 1330165 1330164 2026-10-19T16:13:28Z Ériugena 188 1330165 wikitext text/x-wiki Faightear '''Tríshuilfíd antamóin''' ({{Chem2|Sb2S3}}) sa dúlra mar an mianra criostalach [[stibnít]] agus an mianra dearg neamhchruthach ('mianróideach' i ndáiríre) <ref>{{Cite web-en|url=https://www.mindat.org/min-2686.html|title=Metastibnite}}</ref> meitistibnít. Táigtear í lena úsáid i lasáin shábhálacha, in armlón míleata, i bpléascáin agus i dtinte ealaíne. Úsáidtear í freisin mar ábhar frithchuimilte i líneálacha coscáin. Is ábhar prímeálach ríthábhachtach í le haghaidh feidhmeanna míleata agus rianphiléir. Úsáidtear í freisin i dtáirgeadh gloine rua agus i bplaistigh mar lasairmhoillitheach. Go stairiúil, úsáideadh an fhoirm stibníte mar lí liath i bpictiúir a táirgeadh sa 16ú haois. <ref>{{Cite book-en|author=Eastaugh|first=Nicholas|title=Pigment Compendium: A Dictionary of Historical Pigments|publisher=[[Butterworth-Heinemann]]|year=2004|isbn=978-0-7506-5749-5}}</ref> Sa bhliain 1817, d'aimsigh an ceimiceoir ruaime agus fabraice, John Mercer, an comhdhúil neamh-stoicheiméadrach Antamón flannbhuí (foirmle garbh {{Chem2|Sb2S3*Sb2O3}} ), an chéad lí flannbhuí maith atá ar fáil le haghaidh priontáil fabraice cadáis. <ref>{{Cite book-en|author=Parnell|first=Edward A|title=The life and labours of John Mercer|publisher=Longmans, Green & Co.|location=London|date=1886|pages=23}}</ref> Úsáideadh tríshulfíd antamóin freisin mar an [[Fótaisheoltacht|fhótaisheoltóir]] íogair íomhá i bhfeadáin ceamara vidíocóin . Is [[leathsheoltóir]] í le bearna bhanda dhíreach de 1.8–2.5 eV.  Le dópáil oiriúnach, is féidir ábhair de chineál p agus n a tháirgeadh. == Ullmhúchán agus imoibrithe == Is féidir í a hullmhú ó na dúile, ag teocht 500–900&nbsp;°C: : {{Chem2|2 Sb + 3 S → Sb2S3}} Deasctar ({{chem2|Sb2S3}}) nuair a cuirtear {{chem2|H2S}} í trí thuaslagán aigéadaithe de Sb(III). Baineadh úsáid as an imoibriú seo mar mhodh mheá-mhéadrach chun antamón a chinneadh, trí {{chem2|H2S}} a chur trí thuaslagán de chomhdhúil Sb(III) in [[Aigéad hidreaclórach|HCl]] te, deascann foirm fhlannbhuí de ({{chem2|Sb2S3}}), a éiríonn dubh faoi choinníollacha an imoibrithe. Ocsaídítear go héasca, ag imoibriú go bríomhar le gníomhairí ocsaídiúcháin. Dóitear í san aer le lasair ghorm. Imoibríonn sí go gealbhruthach le clóráití caidmiam, maignéisiam agus since. D’fhéadfadh meascáin de ({{chem2|Sb2S3}}) pléascadh. Agus antamóin á bhaint as mianta antamóin, úsáidtear an próiseas sulfíde alcaileach, ina n-imoibríonn {{Chem2|Sb2S3}}Imoibríonn chun salainn thia-antamonáite(III) (ar a dtugtar thiɑ-antamóinít freisin) a chrúthú: <ref name="Anderson2012">{{Luaigh foilseachán|author=Anderson|first=Corby G.|title=The metallurgy of antimony|journal=Chemie der Erde - Geochemistry|volume=72|year=2012|pages=3–8|issn=0009-2819|doi=10.1016/j.chemer.2012.04.001|bibcode=2012ChEG...72....3A}}</ref> : {{Chem2|3 Na2S + Sb2S3 → 2 Na3SbS3}} Is féidir roinnt salann ina bhfuil iain thia-antamonáite(III) éagsúla a ullmhú ó {{Chem2|Sb2S3}} . Áirítear orthu seo: : {{Chem2|[SbS3](3−), [SbS2]−, [Sb2S5](4−), [Sb4S9](6−), [Sb4S7](2−) and [Sb8S17](10−)}} Cruthaítear salann Schlippe, {{Chem2|Na3SbS4*9H2O}}, salann thia-antamonáite(V) nuair a bhruitear {{Chem2|Sb2S3}} le sulfair agus hiodrocsaíd sóidiam. Is féidir an t-imoibriú a léiriú mar: : {{Chem2|Sb2S3 + 3 S(2−) + 2 S → 2 [SbS4](3−)}} == Struchtúr == I struchtúr na foirme snáthaidchruthaí duibhe de {{chem2|Sb2S3}}, [[stibnít]], ribíní, tá sé comhdhéanta de ribíní nasctha ina bhfuil adaimh antamóin i dhá thimpeallacht chomhordúcháin éagsúla, tríogánach pirimidiúil agus cearnógach pirimidiúil . Bíonn ribíní comhchosúla le fáil i {{Chem2|Bi2S3}} agus {{Chem2|Sb2Se3}} <ref>Wells A.F. (1984) ''Structural Inorganic Chemistry'' 5th edition Oxford Science Publications {{ISBN|0-19-855370-6}}</ref> Tá an fhoirm dhearg, meitistibnít, éagruthach. Le déanaí, léiríonn taighde go bhfuil roinnt struchtúr teocht-spleách de stibnít gaolmhar lena chéile ar a dtugtar stibnít (I), an fhoirm ardteochta, a sainaithníodh roimhe seo, mar stibnít (II) agus stibnít (III). Léiríonn páipéar eile go bhfuil polaihéadráin chomhordaithe iarbhír antamóin i ndáiríre {{Chem2|SbS7}}, le comhordú (3+4) ag suíomh M1 agus (5+2) ag suíomh M2.  Breithníonn na comhordanáidí seo láithreacht na nasc tánaisteach san áireamh. Tugann cuid de na naisc tánaisteacha comhtháthú dóibh agus tá siad ceangailte le pacáil. <ref>{{Luaigh foilseachán|doi=10.1007/s00269-001-0227-1|volume=29|issue=4|title=Low-temperature crystal structures of stibnite implying orbital overlap of Sb 5s 2 inert pair electrons|journal=Physics and Chemistry of Minerals|pages=254–260|year=2002|author=Kyono|first=A.|bibcode=2002PCM....29..254K}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Breoslaí piriteicniúla]] [[Catagóir:Alt le tuairisc ghearr]] h5n8d320oju9jwo5jk8r7ra9l2jglme 1330167 1330165 2026-10-19T16:20:04Z Ériugena 188 1330167 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} Faightear '''tríshuilfíd antamóin''' ({{Chem2|Sb2S3}}) sa dúlra mar an mianra criostalach [[stibnít]] agus an mianra dearg neamhchruthach ('mianróideach' i ndáiríre) <ref>{{Cite web-en|url=https://www.mindat.org/min-2686.html|title=Metastibnite}}</ref> meitistibnít. Táigtear í lena úsáid i lasáin shábhálacha, in armlón míleata, i bpléascáin agus i dtinte ealaíne. Úsáidtear í freisin mar ábhar frithchuimilte i líneálacha coscáin. Is ábhar prímeálach ríthábhachtach í le haghaidh feidhmeanna míleata agus rianphiléir. Úsáidtear í freisin i dtáirgeadh gloine rua agus i bplaistigh mar lasairmhoillitheach. Go stairiúil, úsáideadh an fhoirm stibníte mar lí liath i bpictiúir a táirgeadh sa 16ú haois. <ref>{{Cite book-en|author=Eastaugh|first=Nicholas|title=Pigment Compendium: A Dictionary of Historical Pigments|publisher=[[Butterworth-Heinemann]]|year=2004|isbn=978-0-7506-5749-5}}</ref> Sa bhliain 1817, d'aimsigh an ceimiceoir ruaime agus fabraice, John Mercer, an comhdhúil neamh-stoicheiméadrach Antamón flannbhuí (foirmle garbh {{Chem2|Sb2S3*Sb2O3}} ), an chéad lí flannbhuí maith atá ar fáil le haghaidh priontáil fabraice cadáis. <ref>{{Cite book-en|author=Parnell|first=Edward A|title=The life and labours of John Mercer|publisher=Longmans, Green & Co.|location=London|date=1886|pages=23}}</ref> Úsáideadh tríshulfíd antamóin freisin mar an [[Fótaisheoltacht|fhótaisheoltóir]] íogair íomhá i bhfeadáin ceamara vidíocóin . Is [[leathsheoltóir]] í le bearna bhanda dhíreach de 1.8–2.5 eV.  Le dópáil oiriúnach, is féidir ábhair de chineál p agus n a tháirgeadh. == Ullmhúchán agus imoibrithe == Is féidir í a hullmhú ó na dúile, ag teocht 500–900&nbsp;°C: : {{Chem2|2 Sb + 3 S → Sb2S3}} Deasctar ({{chem2|Sb2S3}}) nuair a cuirtear {{chem2|H2S}} í trí thuaslagán aigéadaithe de Sb(III). Baineadh úsáid as an imoibriú seo mar mhodh mheá-mhéadrach chun antamón a chinneadh, trí {{chem2|H2S}} a chur trí thuaslagán de chomhdhúil Sb(III) in [[Aigéad hidreaclórach|HCl]] te, deascann foirm fhlannbhuí de ({{chem2|Sb2S3}}), a éiríonn dubh faoi choinníollacha an imoibrithe. Ocsaídítear go héasca, ag imoibriú go bríomhar le gníomhairí ocsaídiúcháin. Dóitear í san aer le lasair ghorm. Imoibríonn sí go gealbhruthach le clóráití caidmiam, maignéisiam agus since. D’fhéadfadh meascáin de ({{chem2|Sb2S3}}) pléascadh. Agus antamóin á bhaint as mianta antamóin, úsáidtear an próiseas sulfíde alcaileach, ina n-imoibríonn {{Chem2|Sb2S3}}Imoibríonn chun salainn thia-antamonáite(III) (ar a dtugtar thiɑ-antamóinít freisin) a chrúthú: <ref name="Anderson2012">{{Luaigh foilseachán|author=Anderson|first=Corby G.|title=The metallurgy of antimony|journal=Chemie der Erde - Geochemistry|volume=72|year=2012|pages=3–8|issn=0009-2819|doi=10.1016/j.chemer.2012.04.001|bibcode=2012ChEG...72....3A}}</ref> : {{Chem2|3 Na2S + Sb2S3 → 2 Na3SbS3}} Is féidir roinnt salann ina bhfuil iain thia-antamonáite(III) éagsúla a ullmhú ó {{Chem2|Sb2S3}} . Áirítear orthu seo: : {{Chem2|[SbS3](3−), [SbS2]−, [Sb2S5](4−), [Sb4S9](6−), [Sb4S7](2−) and [Sb8S17](10−)}} Cruthaítear salann Schlippe, {{Chem2|Na3SbS4*9H2O}}, salann thia-antamonáite(V) nuair a bhruitear {{Chem2|Sb2S3}} le sulfair agus hiodrocsaíd sóidiam. Is féidir an t-imoibriú a léiriú mar: : {{Chem2|Sb2S3 + 3 S(2−) + 2 S → 2 [SbS4](3−)}} == Struchtúr == I struchtúr na foirme snáthaidchruthaí duibhe de {{chem2|Sb2S3}}, [[stibnít]], ribíní, tá sé comhdhéanta de ribíní nasctha ina bhfuil adaimh antamóin i dhá thimpeallacht chomhordúcháin éagsúla, tríogánach pirimidiúil agus cearnógach pirimidiúil . Bíonn ribíní comhchosúla le fáil i {{Chem2|Bi2S3}} agus {{Chem2|Sb2Se3}} <ref>Wells A.F. (1984) ''Structural Inorganic Chemistry'' 5th edition Oxford Science Publications {{ISBN|0-19-855370-6}}</ref> Tá an fhoirm dhearg, meitistibnít, éagruthach. Le déanaí, léiríonn taighde go bhfuil roinnt struchtúr teocht-spleách de stibnít gaolmhar lena chéile ar a dtugtar stibnít (I), an fhoirm ardteochta, a sainaithníodh roimhe seo, mar stibnít (II) agus stibnít (III). Léiríonn páipéar eile go bhfuil polaihéadráin chomhordaithe iarbhír antamóin i ndáiríre {{Chem2|SbS7}}, le comhordú (3+4) ag suíomh M1 agus (5+2) ag suíomh M2.  Breithníonn na comhordanáidí seo láithreacht na nasc tánaisteach san áireamh. Tugann cuid de na naisc tánaisteacha comhtháthú dóibh agus tá siad ceangailte le pacáil. <ref>{{Luaigh foilseachán|doi=10.1007/s00269-001-0227-1|volume=29|issue=4|title=Low-temperature crystal structures of stibnite implying orbital overlap of Sb 5s 2 inert pair electrons|journal=Physics and Chemistry of Minerals|pages=254–260|year=2002|author=Kyono|first=A.|bibcode=2002PCM....29..254K}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Breoslaí Piriteicniúla]] [[Catagóir:Comhdhúile Antamón(iii)]] [[Catagóir:Seisceasuilfídí]] mpje0y57mpp4k2nal46corhmgfhb3yg 0 128625 1330174 2026-10-19T17:09:42Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1228170723|Argon fluorohydride]]" 1330174 wikitext text/x-wiki Is [[comhdhúil neamhorgánach]] í f'''luraihidríd argóin''' leis an [[Foirmle cheimiceach|bhfoirmle cheimiceach]] HArF (scríofa ArHF freisin). Is comhdhúil den [[dúil cheimiceach]] [[Argón|argón í]] . == Fionnachtain == Cuirtear fionnachtain na comhdhúile argóin seo i leith grúpa eolaithe Fionlannacha, faoi stirúr Markku Räsänen, <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Räsänen|first=Markku|date=17 December 2013|title=Argon out of thin air|journal=Nature Chemistry|volume=6|pages=82|doi=10.1038/nchem.1825|pmid=24345939|issue=1}}</ref> Ar an 24 Lúnasa 2000, d’fhógair siad san iris ''Nature'' gur aimsigh siad fluraihidríd argóin. <ref name="ASAC">{{Luaigh foilseachán|author=Khriachtchev|first=Leonid|date=24 August 2000|title=A stable argon compound|journal=Nature|volume=406|pages=874–876|doi=10.1038/35022551|pmid=10972285|issue=6798|bibcode=2000Natur.406..874K}}</ref> Ba é ba chúis leis an bhfionnachtain seo ná an t-aitheantas go bhféadfadh argón comhdhúile lagnasctha a chrúthú, cé nach é an chéad chomhdhúil a rinneadh le gáis uaisle í. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.sciencenews.org/article/harf-argons-not-so-noble-after-all|title="HArF! Argon's not so noble after all – researchers make argon fluorohydride"|author=Perkins|first=Sid|date=29 April 2003|work=Science News|access-date=24 April 2024}}</ref> == Sintéis == Sintéisíodh an ceimiceán seo trí [[argón]] agus fluairíd hidrigine a mheascadh ar dhromchla iaidíd caeisiam ag 8 K (−265 °C), agus an meascán a nochtadh do radaíocht ultraivialait. Chuir sé seo na gáis le chéile. Léiríonn [[Speictreascópacht infridhearg|speictream infridhearg]] an mheascáin gháis a thagann as sin go bhfuil naisc cheimiceacha ann go cinnte, cé go bhfuil siad an-lag; dá bhrí sin, is fluairhidríd argóin atá ann, agus ní sármhóilín ná meascán d'argón agus fluairíd hidrigine. Ní bhíonn a naisc cheimiceacha cobhsaí ach amháin má choinnítea an tsubstaint ag teochtaí faoi bhun 27 K (−246 °C); nuair a théitear í, dianscaoileann sí ina hargón agus fluairíd hidrigine. <ref name="ASAC" /> == Tagairtí == {{Reflist}} == Tuilleadh léitheoireachta == * {{Cite book-en|author=Emsley|first=John|title=Nature's Building Blocks: An A–Z Guide to the Elements|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-850341-5}} [[Catagóir:Alt le tuairisc ghearr]] oow01b2dh5vln5gn8keve60ved9cq4v 1330175 1330174 2026-10-19T17:14:14Z Ériugena 188 1330175 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} Is [[comhdhúil neamhorgánach]] í '''fluraihidríd argóin''' leis an [[Foirmle cheimiceach|bhfoirmle cheimiceach]] HArF (scríofa ArHF freisin). Is comhdhúil den [[dúil cheimiceach]] [[Argón|argón í]] . == Fionnachtain == Cuirtear fionnachtain na comhdhúile argóin seo i leith grúpa eolaithe Fionlannacha, faoi stirúr Markku Räsänen, <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Räsänen|first=Markku|date=17 December 2013|title=Argon out of thin air|journal=Nature Chemistry|volume=6|pages=82|doi=10.1038/nchem.1825|pmid=24345939|issue=1}}</ref> Ar an 24 Lúnasa 2000, d’fhógair siad san iris ''Nature'' gur aimsigh siad fluraihidríd argóin. <ref name="ASAC">{{Luaigh foilseachán|author=Khriachtchev|first=Leonid|date=24 August 2000|title=A stable argon compound|journal=Nature|volume=406|pages=874–876|doi=10.1038/35022551|pmid=10972285|issue=6798|bibcode=2000Natur.406..874K}}</ref> Ba é ba chúis leis an bhfionnachtain seo ná an t-aitheantas go bhféadfadh argón comhdhúile lagnasctha a chrúthú, cé nach é an chéad chomhdhúil a rinneadh le gáis uaisle í. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.sciencenews.org/article/harf-argons-not-so-noble-after-all|title="HArF! Argon's not so noble after all – researchers make argon fluorohydride"|author=Perkins|first=Sid|date=29 April 2003|work=Science News|access-date=24 April 2024}}</ref> == Sintéis == Sintéisíodh an ceimiceán seo trí [[argón]] agus fluairíd hidrigine a mheascadh ar dhromchla iaidíd caeisiam ag 8 K (−265 °C), agus an meascán a nochtadh do radaíocht ultraivialait. Chuir sé seo na gáis le chéile. Léiríonn [[Speictreascópacht infridhearg|speictream infridhearg]] an mheascáin gháis a thagann as sin go bhfuil naisc cheimiceacha ann go cinnte, cé go bhfuil siad an-lag; dá bhrí sin, is fluairhidríd argóin atá ann, agus ní sármhóilín ná meascán d'argón agus fluairíd hidrigine. Ní bhíonn a naisc cheimiceacha cobhsaí ach amháin má choinnítea an tsubstaint ag teochtaí faoi bhun 27 K (−246 °C); nuair a théitear í, dianscaoileann sí ina hargón agus fluairíd hidrigine. <ref name="ASAC" /> == Tagairtí == {{Reflist}} == Tuilleadh léitheoireachta == * {{Cite book-en|author=Emsley|first=John|title=Nature's Building Blocks: An A–Z Guide to the Elements|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-850341-5}} [[Catagóir:Fluairídí]] [[Catagóir:Hailídí neamh-mhiotalacha]] [[Catagóir:Comhdhúile Argon]] [[Catagóir:Comhdhúile hidrigine]] [[Catagóir:Móilíní trí-adamhacha]] jbdgzaeysgpiqj1btcclocbx9netjv9 0 128626 1330189 2026-10-19T19:22:09Z Marcas.oduinn 33120 Réamhrá cruthaithe ó enwiki 1330189 wikitext text/x-wiki Gabhtar fuinneamh [[tonn|toinne]] agus gintear '''cumhacht toinne''' leis, chun [[obair (fisic)|obair]] úsáideach a dhéanamh, mar shampla, [[giniúint leictreachais|leictreachas]], [[díshalannú]] nó [[caidéal]] uisce. Is '''tiontaire fuinnimh toinne''' ('''TFT''' / WEC) é gléas éigin a bhaintear leas as an bh[[fuinneamh]] seo. Gintear tonnta go príomhach agus gaoth ag séideadh thar dromchla uisce (aigéan, loch), ach i dteannta sin fórsaí taoide agus athruithe teochta. Má tá na tonnta ag forleathadh níos moille ná an ghaoth, aistrítear fuinneamh ón ngaoith chuig na tonnta. Déantar [[strus fiartha]] le ag difríochtaí aerbhrú agus frithchuimilt dromchla.<ref name=Phillips1977 /> Cé go bhfuil cosúlachtaí ann eatarthu, ní hionann cumhacht toinne agus [[cumhacht na taoide|cumhacht taoide]], agus é ag iarraidh fuinneamh imtharraingteach na gréine agus na gealaí a ghabháil. Is féidir forsaí eile [[feacht aigéin|feachtaí aigéin]] a chruthú, san áireamh difríochtaí i bhforsaí [[bruth]]a, [[gaoth|gaoithe]], [[fórsa Coriolis|Coriolis]], ''[[Kabbelung]]'', [[teocht]]a agus [[salandacht]]a. Tosaíodh iarrachtaí chun an fuinneamh seo a ghabháil roimh an mbliain 1890,<ref name=Miller2004 /> óir go bhfuil [[dlús cumhachta|dlús ard cumhachta]] aige. Faoi bhun dromchla an aigéin, tá fuinneamh na dtonnta níos dlúise faoi chúig ná fuinneamh na gaoithe 20m thairis, agus níos dlúise faoi dheich go tríocha ná fuinneamh na gréine.<ref name=Falnes1999 /> Sa bhliain 2000, tháinig an chéad TFT tráchtála ar an bhfód, an [[LIMPET Ìle]] ar chósta [[Ìle]] san Albain.<ref name=eide20006 /> Sa bhliain 2008, osclaítear an chéad {{h|feirm tonnta}} trialach sa Phortaingéil ag an ''[[Aguçadoura Wave Farm]]''.<ref name=Lima2008 /> Tá deireadh tar éis teacht ar an dá thionscadal anois, ámh, agus as an mbliain 2023 ar aghaidh, ní úsáidtear go forleathan cumhacht toinne. Ar bhonn phrionsabal oibre, is féidir tiontairí fuinnimh toinne a aicmiú mar:<ref name=Falcão2010 /><ref name=Madan /> * colúin ascalacha uisce (le haertuirbín) * cabhlacha ascalacha (le mótar hidrileictreach, tuirbín hiodrálach, gineadóir leictreachais líneach) * gléasanna scaileogaithe (le tuirbín hiodrálach ísealbhrú) == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Phillips1977>{{cite book | last=Phillips | first=O. M. | title=The dynamics of the upper ocean | publisher=Cambridge University Press | year=1977 | isbn=978-0-521-29801-8 | edition=2nd | author-link=Owen Martin Phillips}}</ref> <ref name=Miller2004>{{lua idirlín | url = http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | teideal = Wave and Tidal Energy Experiments in San Francisco and Santa Cruz | údar = Christine Miller | dátarochtana = 16 Lúnasa 2008 | dáta = Lúnasa 2004 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081002203245/http://www.outsidelands.org/wave-tidal3.php | archive-date=October 2, 2008|url-status=live}}</ref> <ref name=Falnes1999>{{lua idirlín | dáta = 1 Meitheamh 1999 | teideal = Wave energy and its utilization | url = https://www.slideshare.net/JrgenHalsTodalshaug/wave-energy-and-its-utilization-257609652 | work = Slideshare | dátarochtana = Aibreán}}</ref> <ref name=eide20006>{{lua idirlín | url = https://www.edie.net/worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-scotland/?amp=true | teideal = World's first commercial wave power station activated in Scotland | dáta = 17 Márta 2006 | radaíocht = 5 Meitheamh 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180805172514/https://www.edie.net/news/0/Worlds-first-commercial-wave-power-station-activated-in-Scotland/3492/ | archive-date=5, August 2018 | url-status=live }}</ref> <ref name=Lima2008>Joao Lima. [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE Babcock, EDP and Efacec to Collaborate on Wave Energy projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924065943/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=21070001&sid=aSsaOB9qbiKE | date=24 September 2015}} ''Bloomberg'', 23 Meán Fómhair 2008.</ref> <ref name=Falcão2010>{{cite journal | last=Falcão |first=António F. de O. | date=2010-04-01 | title=Wave energy utilization: A review of the technologies | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1364032109002652 | journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews | language=en | volume=14 | issue=3 | pages=899–918 | doi=10.1016/j.rser.2009.11.003 | bibcode=2010RSERv..14..899F | issn=1364-0321 | url-access=subscription }}</ref> <ref name=Madan>{{citation | last1=Madan | first1=D. |date=2020-10-21 | pages=1057–1072 | place=Singapore | publisher=Springer Singapore | isbn=978-981-15-4738-6 | last2=Rathnakumar | first2=P. | last3=Marichamy | first3=S. | last4=Ganesan | first4=P. | last5=Vinothbabu | first5=K. | last6=Stalin | first6=B.| title=Advances in Industrial Automation and Smart Manufacturing | chapter=A Technological Assessment of the Ocean Wave Energy Converters | series=Lecture Notes in Mechanical Engineering | doi=10.1007/978-981-15-4739-3_91 | s2cid=226322561}}</ref> }} hmej2kigqneiqodowqiqdxulfics69t 1 128627 1330194 2026-10-19T19:45:09Z Marcas.oduinn 33120 /* Fuinneamh agus cumhacht */ mír nua 1330194 wikitext text/x-wiki == Fuinneamh agus cumhacht == Fuinneamh: an cumas obair a dhéanamh; foinse (J) Cumhacht: an ráta ar a ndéantar obair; giniúint (W = J/s) [[Úsáideoir:Marcas.oduinn|Marcas]] ([[Plé úsáideora:Marcas.oduinn|plé]]) 19:45, 19 Deireadh Fómhair 2026 (UTC) neghwycrptprz664d2tv1a3o8430mab 1330197 1330194 2026-10-19T19:46:38Z Marcas.oduinn 33120 Bhog Marcas.oduinn an leathanach [[Plé:Fuinneamh gaoithe]] go [[Plé:Cumhacht ghaoithe]]: Fuinneamh vs. Cumhacht 1330194 wikitext text/x-wiki == Fuinneamh agus cumhacht == Fuinneamh: an cumas obair a dhéanamh; foinse (J) Cumhacht: an ráta ar a ndéantar obair; giniúint (W = J/s) [[Úsáideoir:Marcas.oduinn|Marcas]] ([[Plé úsáideora:Marcas.oduinn|plé]]) 19:45, 19 Deireadh Fómhair 2026 (UTC) neghwycrptprz664d2tv1a3o8430mab 0 128628 1330196 2026-10-19T19:46:37Z Marcas.oduinn 33120 Bhog Marcas.oduinn an leathanach [[Fuinneamh gaoithe]] go [[Cumhacht ghaoithe]]: Fuinneamh vs. Cumhacht 1330196 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Cumhacht ghaoithe]] d5bglyeotqw0w4f2xfa4mxw28dbk4tm 1 128629 1330198 2026-10-19T19:46:38Z Marcas.oduinn 33120 Bhog Marcas.oduinn an leathanach [[Plé:Fuinneamh gaoithe]] go [[Plé:Cumhacht ghaoithe]]: Fuinneamh vs. Cumhacht 1330198 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Plé:Cumhacht ghaoithe]] elnnlsg5bf7frtp6k02lomaibcs4f3x 0 128630 1330209 2026-10-19T22:17:46Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Íomhá:Difference between outbreak, endemic, epidemic and pandemic-en.png|mion]] Tinneas, taom, galar nó múr báistí a thagann gan choinne is ea '''ráig ghalair.'''<ref>I mBéara, ''outbreak of disease'' </ref> Tagann ráig den [[Fliú|fhliú]] nó ráig fliú go coitianta sa ngeimhreadh ach is víreas nua é a d’éalaigh as Wuhan in 2020, an [[COVID-19|Covid-19]]. == Féach freisin == * [[COVID-19|Covid-19]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} Cata...' 1330209 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Difference between outbreak, endemic, epidemic and pandemic-en.png|mion]] Tinneas, taom, galar nó múr báistí a thagann gan choinne is ea '''ráig ghalair.'''<ref>I mBéara, ''outbreak of disease'' </ref> Tagann ráig den [[Fliú|fhliú]] nó ráig fliú go coitianta sa ngeimhreadh ach is víreas nua é a d’éalaigh as Wuhan in 2020, an [[COVID-19|Covid-19]]. == Féach freisin == * [[COVID-19|Covid-19]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Galair]] [[Catagóir:Tinneas]] 4hkm6m7njxkb7exvgx45lda138vceqb 0 128631 1330216 2026-10-19T23:15:12Z Aaronapplis 796 Rí Leosóta 1330216 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:King Letsie III at the Enthronement of Naruhito (1).jpg|mion|Letsie III ]] '''Is é Letsie III''' (a rugadh mar '''Mohato Bereng Seeiso''' ar an 17 Iúil 1963) rí [[Leosóta]]. Is mac é le Moshoeshoe II, iar-rí na tíre, agus leis an mBanríon Mamohato Bereng Seeiso. Bhí dhá thréimhse ar leith aige mar rí: an chéad cheann ó 1990 go 1995, agus an dara ceann ó 1996 i leith.<ref name="GovLesotho">[https://www.gov.ls/office-of-the-king/ “Office of The King”], Rialtas Leosóta.</ref> == Luathshaol agus oideachas == Rugadh Letsie III in Ospidéal Scott i Morija, i Leosóta. D'fhreastail sé ar Scoil Iketsetseng i Maseru sular lean sé lena chuid oideachais sa [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]]. D'fhreastail sé ar Gilling Castle agus ar Ampleforth College, áit ar chríochnaigh sé a chuid oideachais dara leibhéal in 1980.<ref name="GovLesotho" /> Rinne sé staidéar ar an dlí in Ollscoil Náisiúnta Leosóta agus bhain sé céim amach in 1984. Ina dhiaidh sin, ghnóthaigh sé dioplóma i staidéar an dlí Shasana in Ollscoil Bristol. Rinne sé staidéar ar fhorbairt in [[Ollscoil Cambridge]] agus ar eacnamaíocht talmhaíochta i gColáiste Wye, cuid d'[[Ollscoil Londan]] ag an am.<ref name="WorldBank">[https://live.worldbank.org/en/experts/h/his-majesty-king-letsie-iii “His Majesty King Letsie III”], an Banc Domhanda.</ref> == Rí Leosóta == Suiteáladh Letsie mar phríomhcheann feadhna Mhatsieng ar an 16 Nollaig 1989. Tháinig sé chun bheith ina rí ar an 12 Samhain 1990, nuair a tháinig sé i gcomharbacht ar a athair, Moshoeshoe II, a bhí ar deoraíocht.<ref name="GovLesotho" /> Ar an 25 Eanáir 1995, d'éirigh Letsie as an ríchathaoir agus tugadh an ról ar ais dá athair. Fuair Moshoeshoe II bás i dtimpiste cairr ar an 15 Eanáir 1996. Athshuiteáladh Letsie mar rí ar an 7 Feabhra 1996, agus rinneadh a chorónú go hoifigiúil ar an 31 Deireadh Fómhair 1997 i Maseru.<ref name="GovLesotho" /><ref name="FAO">[https://www.fao.org/goodwill-ambassadors/ambassadors-and-champions/his-majesty-king-letsie/en “His Majesty King Letsie III of Lesotho”], Eagraíocht Bhia agus Talmhaíochta na Náisiún Aontaithe.</ref> Mar [[Monarcacht bhunreachtúil|mhonarc bunreachtúil]], tá ról an rí teoranta ag bunreacht Leosóta. Is é an príomh-aire ceann an rialtais agus tá freagracht ar an rialtas as riarachán laethúil na tíre.<ref name="KingOffice">[https://theking.parliament.ls/about/ “The Office of the King”], Oifig an Rí.</ref> == Saol pearsanta == Phós Letsie Karabo Motšoeneng, ar a dtugtar an Bhanríon Masenate Mohato Seeiso anois, ar an 18 Feabhra 2000. Tá beirt iníonacha agus mac acu: an Banphrionsa Senate, an Banphrionsa 'Maseeiso agus an Prionsa Lerotholi.<ref name="FAO" /> == Obair idirnáisiúnta == Tá baint ag Letsie le hobair idirnáisiúnta maidir le cothú agus sláinte an phobail. In 2016, cheap Eagraíocht Bhia agus Talmhaíochta na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] é mar Ambasadóir Speisialta don Chothú. Sa ról sin, thacaigh sé le hiarrachtaí chun cothú níos fearr agus slándáil bia a chur chun cinn.<ref name="FAO" /> == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Leosóta]] [[Catagóir:Ríthe]] j5evcfy7y8x0qt6r3pg4t7hfc0tqw6d 1330219 1330216 2026-10-19T23:41:22Z Aaronapplis 796 1330219 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:King Letsie III at the Enthronement of Naruhito (1).jpg|mion|Letsie III ]] '''Is é Letsie III''' (a rugadh mar '''Mohato Bereng Seeiso''' ar an 17 Iúil 1963) rí [[Leosóta]]. Is mac é le Moshoeshoe II, iar-rí na tíre, agus leis an mBanríon Mamohato Bereng Seeiso. Bhí dhá thréimhse ar leith aige mar rí: an chéad cheann ó 1990 go 1995, agus an dara ceann ó 1996 i leith.<ref name="GovLesotho">[https://www.gov.ls/office-of-the-king/ “Office of The King”], Rialtas Leosóta.</ref> == Luathshaol agus oideachas == Rugadh Letsie III in Ospidéal Scott i Morija, i Leosóta. D'fhreastail sé ar Scoil Iketsetseng i Maseru sular lean sé lena chuid oideachais sa [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]]. D'fhreastail sé ar Gilling Castle agus ar Ampleforth College, áit ar chríochnaigh sé a chuid oideachais dara leibhéal in 1980.<ref name="GovLesotho" /> Rinne sé staidéar ar an dlí in Ollscoil Náisiúnta Leosóta agus bhain sé céim amach in 1984. Ina dhiaidh sin, ghnóthaigh sé dioplóma i staidéar an dlí Shasana in Ollscoil Bristol. Rinne sé staidéar ar fhorbairt in [[Ollscoil Cambridge]] agus ar eacnamaíocht talmhaíochta i gColáiste Wye, cuid d'[[Ollscoil Londan]] ag an am.<ref name="WorldBank">[https://live.worldbank.org/en/experts/h/his-majesty-king-letsie-iii “His Majesty King Letsie III”], an Banc Domhanda.</ref> == Rí Leosóta == Suiteáladh Letsie mar phríomhcheann feadhna Mhatsieng ar an 16 Nollaig 1989. Tháinig sé chun bheith ina rí ar an 12 Samhain 1990, nuair a tháinig sé i gcomharbacht ar a athair, Moshoeshoe II, a bhí ar deoraíocht.<ref name="GovLesotho" /> Ar an 25 Eanáir 1995, d'éirigh Letsie as an ríchathaoir agus tugadh an ról ar ais dá athair. Fuair Moshoeshoe II bás i dtimpiste cairr ar an 15 Eanáir 1996. Athshuiteáladh Letsie mar rí ar an 7 Feabhra 1996, agus rinneadh a chorónú go hoifigiúil ar an 31 Deireadh Fómhair 1997 i Maseru.<ref name="GovLesotho" /><ref name="FAO">[https://www.fao.org/goodwill-ambassadors/ambassadors-and-champions/his-majesty-king-letsie/en “His Majesty King Letsie III of Lesotho”], Eagraíocht Bhia agus Talmhaíochta na Náisiún Aontaithe.</ref> Mar [[Monarcacht bhunreachtúil|mhonarc bunreachtúil]], tá ról an rí teoranta ag bunreacht Leosóta. Is é an príomh-aire ceann an rialtais agus tá freagracht ar an rialtas as riarachán laethúil na tíre.<ref name="KingOffice">[https://theking.parliament.ls/about/ “The Office of the King”], Oifig an Rí.</ref> == Saol pearsanta == Phós Letsie Karabo Motšoeneng, ar a dtugtar an Bhanríon Masenate Mohato Seeiso anois, ar an 18 Feabhra 2000. Tá beirt iníonacha agus mac acu: an Banphrionsa Senate, an Banphrionsa 'Maseeiso agus an Prionsa Lerotholi.<ref name="FAO" /> == Obair idirnáisiúnta == Tá baint ag Letsie le hobair idirnáisiúnta maidir le cothú agus sláinte an phobail. In 2016, cheap Eagraíocht Bhia agus Talmhaíochta na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] é mar Ambasadóir Speisialta don Chothú. Sa ról sin, thacaigh sé le hiarrachtaí chun cothú níos fearr agus slándáil bia a chur chun cinn.<ref name="FAO" /> == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Leosóta]] [[Catagóir:Ríthe]] ktzebzqe1ij2kycj7eutc47yl8tvrja 1330220 1330219 2026-10-19T23:41:42Z Aaronapplis 796 1330220 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:King Letsie III at the Enthronement of Naruhito (1).jpg|mion|Letsie III ]] '''Is é Letsie III''' (a rugadh mar '''Mohato Bereng Seeiso''' ar an 17 Iúil 1963) rí [[Leosóta]]. Is mac é le Moshoeshoe II, iar-rí na tíre, agus leis an mBanríon Mamohato Bereng Seeiso. Bhí dhá thréimhse ar leith aige mar rí: an chéad cheann ó 1990 go 1995, agus an dara ceann ó 1996 i leith.<ref name="GovLesotho">[https://www.gov.ls/office-of-the-king/ “Office of The King”], Rialtas Leosóta.</ref> == Luathshaol agus oideachas == Rugadh Letsie III in Ospidéal Scott i Morija, i Leosóta. D'fhreastail sé ar Scoil Iketsetseng i Maseru sular lean sé lena chuid oideachais sa [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]]. D'fhreastail sé ar Gilling Castle agus ar Ampleforth College, áit ar chríochnaigh sé a chuid oideachais dara leibhéal in 1980.<ref name="GovLesotho" /> Rinne sé staidéar ar an dlí in Ollscoil Náisiúnta Leosóta agus bhain sé céim amach in 1984. Ina dhiaidh sin, ghnóthaigh sé dioplóma i staidéar an dlí Shasana in Ollscoil Bristol. Rinne sé staidéar ar fhorbairt in [[Ollscoil Cambridge]] agus ar eacnamaíocht talmhaíochta i gColáiste Wye, cuid d'[[Ollscoil Londan]] ag an am.<ref name="WorldBank">[https://live.worldbank.org/en/experts/h/his-majesty-king-letsie-iii “His Majesty King Letsie III”], an Banc Domhanda.</ref> == Rí Leosóta == Suiteáladh Letsie mar phríomhcheann feadhna Mhatsieng ar an 16 Nollaig 1989. Tháinig sé chun bheith ina rí ar an 12 Samhain 1990, nuair a tháinig sé i gcomharbacht ar a athair, Moshoeshoe II, a bhí ar deoraíocht.<ref name="GovLesotho" /> Ar an 25 Eanáir 1995, d'éirigh Letsie as an ríchathaoir agus tugadh an ról ar ais dá athair. Fuair Moshoeshoe II bás i dtimpiste cairr ar an 15 Eanáir 1996. Athshuiteáladh Letsie mar rí ar an 7 Feabhra 1996, agus rinneadh a chorónú go hoifigiúil ar an 31 Deireadh Fómhair 1997 i Maseru.<ref name="GovLesotho" /><ref name="FAO">[https://www.fao.org/goodwill-ambassadors/ambassadors-and-champions/his-majesty-king-letsie/en “His Majesty King Letsie III of Lesotho”], Eagraíocht Bhia agus Talmhaíochta na Náisiún Aontaithe.</ref> Mar [[Monarcacht bhunreachtúil|mhonarc bunreachtúil]], tá ról an rí teoranta ag bunreacht Leosóta. Is é an príomh-aire ceann an rialtais agus tá freagracht ar an rialtas as riarachán laethúil na tíre.<ref name="KingOffice">[https://theking.parliament.ls/about/ “The Office of the King”], Oifig an Rí.</ref> == Saol pearsanta == Phós Letsie Karabo Motšoeneng, ar a dtugtar an Bhanríon Masenate Mohato Seeiso anois, ar an 18 Feabhra 2000. Tá beirt iníonacha agus mac acu: an Banphrionsa Senate, an Banphrionsa 'Maseeiso agus an Prionsa Lerotholi.<ref name="FAO" /> == Obair idirnáisiúnta == Tá baint ag Letsie le hobair idirnáisiúnta maidir le cothú agus sláinte an phobail. In 2016, cheap Eagraíocht Bhia agus Talmhaíochta na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] é mar Ambasadóir Speisialta don Chothú. Sa ról sin, thacaigh sé le hiarrachtaí chun cothú níos fearr agus slándáil bia a chur chun cinn.<ref name="FAO" /> == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Leosóta]] [[Catagóir:Ríthe]] j5evcfy7y8x0qt6r3pg4t7hfc0tqw6d 0 128632 1330227 2026-10-20T07:42:04Z Marcas.oduinn 33120 Athsheoladh 1330227 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Neodracht carbóin]] ein698duzfo5p5qvp4h1guuv8ikjyrg