Wikipédja gcrwiki https://gcr.wikipedia.org/wiki/Paj_Prensipal MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Médja Èspésyal Diskisyon Itilizatò Diskisyon itilizatò Wikipédja Diskisyon Wikipédja Fiché Diskisyon fiché MediaWiki Diskisyon MediaWiki Modèl Diskisyon modèl Lèd Diskisyon lèd Katégori Diskisyon katégori TimedText TimedText talk Modjoul Diskisyon modjoul Event Event talk 0 2069 20911 20309 2026-05-23T18:47:44Z Antimuonium 3184 Tag correction 20911 wikitext text/x-wiki {{Péyi | non gwiyanè = Langlétè | non lokal = England (en) | drapo = Royal arms of England.svg | armwari = Flag_of_England.svg | kart = England_in_the_UK_and_Europe.svg | lanng ofisyèl = [[Annglé]]<br />Kòrnik (réjyonnal)<br />Galwè (réjyonnal) | kapital = Lonn | siperfisi total = 130 395 | jantilé = annglé | popilasyon total = 55 012 456 | lannen = 2014 }} '''Langlétè'''-a (an annglé England [ˈɪŋɡlənd]) sa roun nasyon konstititiv di [[Rwéyonm-Ini]]. Li sa bòdé pa Lékòs bò nò ké péy di Gal bò lwès. So litoral sa antouré pa lanmè-a di Nò à lès, lanmè di Lirlann bò nòlwès, épi Lanmanch-a bò sid ki ka séparé li di Léròp kontinantal-a. So téritwè ka kouvri majorité-a di sant ké sid di zilé di Gran Britangn, é li ka enkli égalman roun santenn di ti zilé. So kapital sa Lonn ki sa pronmyé lè irben-an di Rwéyonm-Ini é, soulon kritèr-ya ki rétni, di Linyon éropéyen-an. Langlétè sa nasyon-an ki pi péplé-a di Rwéyonm-Ini ké 53 milyon di zabitan an 2011, sa ki ka rouprézanté 84 % di popilasyon britannik-a, é sa pli gran-an ké roun sipèrfisi di 131 760 km2. Non-an di « Langlétè » sa frékranman mé fosman anplwéyé, pa sinégdòk, pou déziyen Rwéyonm-Ini annan so ansanm. == Jéyografi == === Péyzaj ké lanvironnman === Dé tchè di Gran Britangn, bò sid ké sant, ka konstitchwé Langlétè, ensi ki tchèk zilé bò di larj-a kou zilé di Wight oben zilé Scilly. Nasyon konstititiv-a sa frontalyé ké dé ròt nasyon di Rwéyonm Ini — Lékòs bò nò ké Péy di Gal bò lwès —, é sa pli pròch di kontinan éropéyen ki tout ròt zilé britannik. Langlétè sa séparé di Lafrans pa roun koridò maritim di 34 kilonmèt, menm si tinèl-a anba Lanmanch ka yannen yé bò'd Folkestone. Langlétè ka posédé osi tchèk litoral asou lanmè di Lirlann, Lanmè di Nò ké Loséyan Atlantik-a. Dégra-ya di Lonn, di Liverpool ké di Newcastle upon Tyne ka trouvé rèspègtivman yékò an bouchou-a di Tanmiz-a, di Mersey é di Tyne. Severn-an sa pli lonng larivyè di Langlétè, asou 354 kilonmèt. Li ka jité sokò annan kannal-a di Bristòl é sa sélèb pou so lanm di fon di pli di dé mèt di rotò (annan maskaré-a di Severn). Soupannan, pi lonng larivyè-a ki antchèrman atè Langlétè sa Tanmiz-a, lonng di 346 kilonmèt. I ganyen patché lak, pi gran-an ki fika Windermere annan byen nonmen-an Lake District. === Jéyoloji, topografi ké lidrografi === Pa tchèk kar di profondò di Lanmanch-a ki drésé pa tchèk sonna iltrapèrfègsyonnen, oun jigantèsk valé ofon di lanmè té pouvé fika roukonstitchwé an 3D, ki ka prézanté karagtéristik-ya di lérozyon-an ki dwèt pa lékoulman-an di flwid. Kataklism-an té prodjwi sokò i ganyen 400 000 lannen ké laswit-a di riptir-a di roun baraj natirèl ki ka ègzisté ant Douv ké Kalé. Lak glasyèr-a an anmon ki té ékoulé sokò ké roun débi sipéryò di roun milyon di mèt kib pa ségonn annan sa valé ki ka séparé zilé-a di kontinan. Oun ségon linondasyon té rouprodjwi i ganyen 160 000 lannen. === Lavil === Lavil-a ki pi péplé-a di Langlétè sa Lonn, kapital-a di Rwéyonm-Ini. Li sa swivi pa tchèk lavil ki ka dévlopé sokò bò XIXe syèk, lò di révolisyon endistriyèl-a : Manchester, Birmingham, Leeds ké Liverpool. == Listwè == [[Fiché:Stonehenge_(sun).jpg|thumb|Stonehenge, roun monniman néyolitik.]] === Prélistwè ké Lantikité === Zo di moun-yan ki dékouvri atè Langlétè ki pli ansyen-yan gen pli di 700 000 lannen. Sa dékouvèrt di rès d’Homo erectus té fèt annan Norfolk ké Suffolk atchwèl. Homo sapiens rivé annan sa réjyon pou pronmyé fwè-a i gen anviron 35 000 lannen, men akoz di péryòd ké kondisyon difisil di dannyé péryòd glasyèr (ki konnèt annan sa réjyon anba non-an di glasasyon Devensian), yé ka fwi pou alé annan montangn-yan di Sid di Léròp. Sèl gran manmifè-ya kou manmout, bizon ké rinoséròs lennen ka rété. === Nésans di Langlétè === Northumbrie ké Mercie sa atò fòs-ya ki donminan. Toutfwè, apré konkèt vikinng-yan bò nò ké lès, ké lenpozisyon di Danelaw, ki-lé-di lalwè di Vikinng-yan, Wessex ka divini pronmyé rwéyonm annglé-a anba Alfred le Grand. Linifikasyon-an ka fè-a d'Édouard l'Ancien, lirwè-a di Wessex, ki asisté di so sò Æthelflæd, souvren di Mercie annan lannen-yan 910 : Lès Angli sa konki an 917, rwéyonm d'York an 918 men òkò roun fwè pédi an 919, Northumbrie an 918. === Lépòk kontanporen === Anba nouvèlman fòrmen Rwéyonm-an di Gran Britangn, Limyè annglé ké ékosé, ké Royal Society, ka prodjwi rounlo linovasyon an syans ké enjényéri. Sa ka pèrmèt bay Lanpir britannik-a di prospéré, pou divini pi gran-an di Listwè. 1é Révolisyon endistriyèl ka aparèt atè Langlétè, ki ka provoké profon chanjman sosyo ékonnonmik ké kiltirèl. Lagrikiltir-a ka endistriyalizé sokò, lizin-yan ké min-yan ka aparèt, tout kou rézo routché, férovyèr ké maritim, ki ka fasilité lèspansyon-an ké dévlopman-an di révolisyon endistriyèl-a. == Popilasyon ké sosyété == === Démografi ké limigrasyon === Ké pli di 53 milyon di zabitan, Langlétè sa di lwen nasyon konstititiv-a ki pli péplé-a di Rwéyonm-Ini, ké anviron 84 % di popilasyon total-a. Pou konparé, Langlétè-a ka posédé 4è pli gran nonm di zabitan annan Linyon éropéyen-an, ké 25e annan monn-an. Ké roun dansité di 422 zabitan an kilonmèt karé, a dézyenm téritwè ki pli danséman péplé-a di Linyon éropéyen-an, apré Malt. === Lanng === Kou so non ka sigjéré li, annglé-a sa istorikman lanng-an di Langlétè, é sa toujou lanng prensipal-a. A roun lanng endo éropéyen annan branch annglo frison di fanmi-a di lanng jèrmannik. Apré konkèt nòrman-an, vyé annglé-a sa konfinen annan klas sosyal popilèr, ké nòrman-an, laten ké annglo-nòrman ka siplanté li annan laristokrasi. Annglé-a ka itilizé lalfabé laten-an ké chif arab-ya kou sistenm di lékritir. == Kiltir == === Tchwizin === [[Fiché:Fish_%27n%27_Chips.jpg|thumb|Fish and chips ka fè pati di patrimwenn di tchwizin annglé-a.]] Dipi koumansman-an di lépòk modèrn-an, nouritir-a di Langlétè té toujou fika karagtérizé pa so senplisité di apròch, lonnètté di so savò, ké patché ròt kalité-a ké prodjwi natirèl. Pannan Mwéyen Laj ké pannan Rounésans-a, tchwizin annglé-a té doté di roun ègsélan répitasyon, malgré roun déklen ki té koumansé pannan révolisyon endistriyèl-a ké labandon di latè ké lirbannizasyon krwasan di popilasyon-an. === Litératir, powézi ké filozofi === Pronmyé rotò annglé-ya ka ékri an laten, kou Bède le Vénérable ké Alcuin. Litératir vyé annglé ka fourni powenm épik Beowulf, Kronnik anglo sagson, ensi ki tchèk lékritir krétchen kou Judith, Limn di Cædmon ké rounlo ajyografi. Apré konkèt nòrman-an di Langlétè, laten-an ka sirvi parmi klas sosyal ki édiké, ensi ki annan litératir anglo nòrman. == Nòt ké référans == == Wè osi == ghynzqss4zbxuqko5fk477ihbfufcav 0 2465 20912 17367 2026-05-23T18:48:04Z Antimuonium 3184 Tag correction 20912 wikitext text/x-wiki {{Péyi | non gwiyanè = Répiblik di Pérou | non lokal = República del Perú (es)<br />Piruw Republika (qu)<br />Piruw Suyu (ay) | drapo = Flag_of_Peru.svg | armwari = Escudo_de_armas_del_Per%C3%BA.svg | kart = Peru_(orthographic_projection).svg | lanng ofisyèl = Èspangnòl, quechua et aymara | kapital = Lima | siperfisi total = 1 285 315 | jantilé = Pérouvyen | popilasyon total = 32 280 640 | lannen = 2017 }} '''Pérou''', an fòrm lonng '''répiblik di Pérou''', an èspangnòl Perú ké República del Perú, an quechua Piruw é Piruw Republika é an aymara Piruw é Piruw Suyu, sa roun péy ki sitchwé annan Lwès-a di Lanmérik di Sid. Antouré pa Lékwatò, Lakolonbi, Brézil, Bolivi, Chili ké loséyan Pasifik, li sa trwézyenm pli gran péy-a di sibkontinan pa so sipèrfisi : 1 285 220 km2. Lima, roun vas lè irben di 9 milyon di zabitan, sa kapital-a é pli gran lavil-a di péy. So kapital istorik sa Kouzko, ansyen kapital di lanpir enka. Sistenm politik atchwèl-a ka roupozé asou Konstitisyon-an di 1993. Dipi 2002, Pérou té divizé an 24 départman ké roun enpòrtan prosésis di désantralizasyon té mété an plas. Parmi so trwè lanng ofisyèl-ya, ki pli palé-a sa èspangnòl-a, swivi di quechua é di l'aymara. Nonm-an di zabitan sa di 31 826 018 an 2017. Pèp-ya ki ka désann dé Enka, ki prensipalman Quechuas ké Aymaras, ki ka rouprézanté group-a ki pli enpòrtan (45 % di popilasyon-an), ki swivi pa métis Éropéyen/Anmérendjen (37 % di popilasyon-an) ké désandan di Éropéyen(15 % di popilasyon-an). == Listwè == === Pronmyé sivilizasyon === [[Fiché:Estela.jpg|thumb|Éstèl di Raimondi, sivilizasyon Chavín (Ancash, Pérou).]] Pronmyé vèstij di prézans di moun té fika dékouvri annan lagròt Pikimachay et dateraient pou kouch-ya ki pli ansyen-yan di 19000 anvan nou lè. Popilasyon-yan sa alò pou laplipa nonmad, ka viv di lachas di kanmélidé é di kéyèt-a é ka abrité so kò annan dé lagròt. === Lendépandans === [[Fiché:La_Independencia_del_Per%C3%BA.jpg|thumb|Proklanmasyon-an di Lendépandans pa jénéral José de San Martín 28 jwiyé 1821 atè Lima.]] Ant 1780 ké 1781, vis-rwèyèlté di Pérou ki konnèt pli vyolan lensirègsyon di so listwè. Dirijé parTúpac Amaru II, roun kasif di Kouzko, lensirègsyon té à lorijin-an roun révòlt fiskal, mé tré vit té ka anmòrfrézé so kò an roun mouvman ki té ka rouvandiké lotonnonmi-a di téritwè pa rapò à Kouronn èspangnòl-a.Túpac Amaru té rivé à réyni oun larmé di bò'd 50 000 wonm, ki konpozé majoritèrman di Anmérendjen é di métis. Apré batay, révòlt-a fika krazé di manyen èstrenmman vyolan. 18 mè 1781, José Gabriel Túpac Amaru II té ékartélé é dékapité atè Kouzko, mé li ka divini pannan le xixe syèk roun figi enpòrtan di lalit pou lendépandans-a é di libèrté-a. == Jéyografi == === Rélyèf === Kòrdiyèr dé Zann ka marké é ka èstrigtiré péyzaj ké jéyografi di péy. Parmi vòlkan-yan ki enpòrtan, nou ka trouvé Misti ké Ubinas. Huascarán, ki ka élvé so kò à 6 768 mèt, sa pwen kilminan-an di péy annan Kòrdiyèr ògsidantal-a. == Kiltir == === Gastronnonmi === [[Fiché:Alpaca_en_salsa_de_aguaymanto.JPG|thumb|Alpaga à lasos di grozéy di Pérou, roun lègzanp évokatò di tchwizin novoanden.]] Tchwizin pérouvyen-an sa roumarkab pou so divèrsité an rézon di rich jéyografi di péy, di disponnibilité-a di ressources variées, et de l'alliance de tradisyon kilinèr otogtonn à dé pratik di ròt kontinan. Ensi, an plis dé zapò di kiltir èspangnòl-a, an finisman-an di xixe syèk, dé imigran ki vini di Lachin té ka adapté yé tradisyon kilinèr o gou é o rousours lokal pérouvyen. Ensi ka aparèt tchwizin chifa, ki ka konté roun gran varyété di mè. == Kòd == Pérou gen pou kòd : * SP, soulon lis-a dé préfigs dé kòd OACI dé laéropò ; * OB, soulon lis-a dé préfigs OACI di limatrikilasyon dé laéronnèf ; * OA (kòd ki atchwèlman initilizé), soulon lis-a dé préfigs OACI di limatrikilasyon dé laéronnèf ; * PE, soulon lis-a dé kòd entèrnasyonnal dé plak minéralojik ; * PE, soulon nòrm-an ISO 3166-1 (lis dé kòd péy), kòd alpha-2 ; * PER, soulon nòrm-an ISO 3166-1 (lis dé kòd péy), kòd alpha-3 ; * PER, soulon lis-a dé kòd péy di CIO ; * .pe, soulon lis-a dé donmenn Entèrnèt di pronmyé nivèl ; * PE, soulon lis-a dé kòd péy ki itilizé pa OTAN-an, kòd alpha-2 ; * PER, soulon lis-a dé kòd péy ki itilizé pa OTAN-an, kòd alpha-3. == Nòt ké référans == == Wè osi == {{Lanmérik di Sid‎}} ammqwoq71hsz8ory49lzm2r85l8k2bn 0 2546 20910 19971 2026-05-23T18:47:09Z Antimuonium 3184 Tag correction 20910 wikitext text/x-wiki {{Vil | non = Senjòrj-Loyapòk<br />Saint-Georges-de-l'Oyapock (fr) | imaj = | blazon = | drapo = | péyi = [[Lagwiyann]] ([[Lafrans]]) | mèr = Georges Elfort | jantilé = Senjòrjwè | popilasyon = 3 960 | lannen = 2014 | dansité = 1,7 | altitid = Min. 0 m – Max. 382 m | siperfisi = 2 330 }} '''Senjòrj''' (nonmen lokalman '''Senjòrj-Loyapòk''') sa roun koumin fransé, ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann. == Jéyografi == === Sitchwasyon === ==== Lokalizasyon ==== [[Fiché:Map-Saint-Georges_de_l%27Oyapock.svg|thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Senjòrj-Loyapòk.]] Senjòrj sa roun koumin di Lagwiyann, an Lanmérik di Sid, ki sitchwé à 189 km pa larout o sid-lès di Kayenn. Li ka trouvé so kò asou lariv gòch-a di Loyapòk, flòv-a ki ka konstitchwé frontchè-a ké Brézil-a don bouchou-a ka trouvé so kò à 60 km pli o nò. Koumin brézilyen-an di Oiapoque ka fè li fas, asou lariv opozé. === Klima === Klima sa di tip ékwatoryal. Li ka karagtérizé so kò pa 2 sézon prensipal, roun sézon imid aprògsimativman di désanm à jwiyé, ké roun sézon sèk di out à novanm. Tanpératir mwéyen-an sa di 26,9 °C. A roun klima cho mé imid, sa ki ka bay lenprésyon-an di mwétò. Présyon atmòsférik-a sa toujou ba. Van-yan sa rar. Lapli-ya près kotidjennman an sézon imid pou roun total anniyèl di anviron 3 400 mm. Lè cho ka charjé so kò an limidité é ka konnèt oun mouvman asandan. Ké laltitid-a, i ka prodjwi so kò roun roufrédisman ki ka provoké dé lapli ki souvan vyolan. Kour dilo-ya ganyen souvan dé débi enpòrtan. Sòl-ya sa lésivé é ka bay larjil latéritik-a di koulò rouj (akoz di prézans-a di ògsid di fèr), ròt minéral solib-ya (an partikilyé baz-ya) ki té antrennen. A jénéralman dé sòl pov. So véjétasyon natirèl sa danbwa dans (oben lajenng). === Vwè di kouminikasyon ké transpò === ==== Vwè routché ==== Lavil-a sa désèrvi pa larout nasyonnal 2 dipi 2003. Anvan Senjòrj té izolé é donk inikman agsésib an lavyon. Linik lagsé routché-a té roun mové lapis koté brézilyen ki nou té ka atenn apré franchisman di Laprouwag an bak. Konstrigsyon-an di pon asou Loyapòk ant Brézil ké Senjòrj-Loyapòk sa tèrminen dipi jwiyé 2011, mé li fika inogiré ki 18 mars 2017, ki louvri 20 mars 2017 ké kanmiyon, bis ké tagsi pa pwé toujou anprenté li. ==== Tranpò aéryen ==== Laérodronm di Senjòrj-Loyapòk, ki pannan bokou lannen sèrvi di lyannaj ké Kayenn, pli fika otorizé o lavyon dipi fronmitir di lapis-a, men li toujou rété itilizab pou lélikòptèr-ya. ==== Lirbannism ==== Nou ka routrouvé roun èstil kriyòl annan diféran batiman ké roun èstil modèrn é épiré pou batiman administratif-ya. == Tòponnimi == Non-an di koumin-an ka provni di 2 konpozan ki sa di roun pa prézans-a di Loyapòk é di ròt pa, oun rézon istorik. Lò di konstrigsyon-an di légliz di vilaj sa lédifis rélijyé té bay so non o vilaj. Bangna-ya té dékouvri lò di krézman dé fondasyon roun pyès di lanmonnen olandé ki ka rouprézanté Sen Jòrj. == Listwè == Vilaj-a ka dwèt so lorijin à kréyasyon-an o xixe syèk di roun bangn don li ka sibzisté pyès tras atchwèl, kontrèrman à sa-a di montangn di lajan. Annéfè, sa fika èspliké pa fèt-a ki li té antchèrman konstrwi an bwa. Légliz di vilaj sa sèl tras vizib di travay di sa fòrsa-ya di Répiblik-a. == Popilasyon ké sosyété == === Démografi === Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl, ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té réyalizé an 2007. == Nòt ké référans == == Wè osi == [[Katégori:Koumin di Lagwiyann]] tjzv4x5mwtjgnofja7lee6mxhitcsbk 2 3202 20913 2026-05-24T01:41:44Z 配合比全额更好（说说而已） 4440 Paj kréyé ké « Bonjour!Je suis 配合比全额更好（说说而已）. » 20913 wikitext text/x-wiki Bonjour!Je suis 配合比全额更好（说说而已）. sbwplwr6o7yb0o9piy25mb0j1x61d3m