Knut Hamsun

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gd">
  <siteinfo>
    <sitename>Uicipeid</sitename>
    <dbname>gdwiki</dbname>
    <base>https://gd.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%AComh-Dhuilleag</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Meadhan</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Sònraichte</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Deasbaireachd</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Cleachdaiche</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Deasbaireachd a' chleachdaiche</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Uicipeid</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">An deasbaireachd aig Uicipeid</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Faidhle</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Deasbaireachd an fhaidhle</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Deasbaireachd MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Teamplaid</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Deasbaireachd na teamplaid</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Cobhair</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Deasbaireachd na cobharach</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Roinn-seòrsa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Deasbaireachd na roinn-seòrsa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Mòideal</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Deasbaireachd mòideil</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Knut Hamsun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1328</id>
    <revision>
      <id>583722</id>
      <parentid>548138</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1235" sha1="bkb0ar5as0150eokjw3p9johkkr409h" xml:space="preserve">{{Bogsa eachdraidh-bheatha}}

B' e [[sgrìobhadair]] [[Nirribhidh|Nirribheach]] a bha ann an '''Knut Hamsun''', neo '''Knud Pedersen'''. Bhuannaich e an [[Duais Nobel ann an Litreachas]] anns a' bhliadhna [[1920]] airson an leabhar aige: ''Growth of the Soil''.&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1920/ Làrach-lìn oifigeil na Duaise]&lt;/ref&gt;
Rugadh e ann am [[Vågå]] &lt;ref&gt;[http://digitalarkivet.uib.no/cgi-win/webcens.exe?slag=visbase&amp;sidenr=34&amp;filnamn=f71849&amp;gardpostnr=130&amp;personpostnr=1083&amp;merk=1083&amp;spraak=e#ovre norways population and housing censuses from 1875] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, Gudbrandsdal ann an [[Nirribhidh]] air an 4mh latha den Lunastal, [[1859]]. Chaochail e ann an [[Grimstad]], Nirribhidh air an 19mh latha den Fhaoillteach [[1952]].

== Aistean co-cheangailte ==
* [[Duais Nobel]]
* [[Duais Nobel ann an Litreachas]]

== Iomraidhean ==
&lt;references/&gt;

== Ceanglaichean a-mach ==
* [http://www.hamsun.dk/ Stòras Knut Hamsun]

{{Duais Nobel ann an Litreachas}}

{{DEFAULTSORT:Hamsun, Knut}}
[[Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Litreachas]]
[[Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Nirribheach]]
[[Roinn-seòrsa:Daoine à Nirribhidh]]</text>
      <sha1>bkb0ar5as0150eokjw3p9johkkr409h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iain Mac a' Ghobhainn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1706</id>
    <revision>
      <id>583721</id>
      <parentid>581980</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7659" sha1="729jol6e28jkl76w5l2x0b2q9u3khrw" xml:space="preserve">{{Bogsa eachdraidh-bheatha}}

'S e tidsear agus sgrìobhadair a bha ann an '''Iain Mac a' Ghobhainn''' ([[1 am Faoilleach]] [[1928]]–[[15 an Dàmhair]] [[1998]]), a bha cuideachd a' cleachdadh an ainm Bheurla '''Iain Crichton Smith'''. Sgrìobh e bàrdachd, nobhailean, sgeulachdan goirid is dealbhan-cluiche sa Ghàidhlig agus sa Bheurla.

== Sgeul-beatha ==
Rugadh e ann an Glaschu ann an 1928, ach bha a phàrantan à Leòdhas agus ghluais an teaghlach a [[Leòdhas]] nuair a bha e fhathast òg, ann an 1930. Thogadh e ann am [[Pabail]], an aon bhaile far an do thogadh [[Ruaraidh MacThòmais]] agus [[Anna Frater]]. B' e [[Gàidhlig na h-Alba|Gàidhlig]] am prìomh chànan aige. Bhàsaich athair leis [[A' Chaitheamh|a' chaitheamh]]. Chaidh e do Sgoil Phabail, [[Sgoil MhicNeacail]] ann an [[Steòrnabhagh]] is rinn e ceum ann an [[Oilthigh Obar Dheathain]] ann am [[Beurla]]. Cheumnaich e ann an 1949. Rinn e seirbheis nàiseanta agus às dèidh na seirbheise, bha e ag obair mar thidsear ann am Bruaich Chluaidh agus, airson bhliadhnaichean, anns an [[Oban]]. Dh'fhàg e Àrd-Sgoil an Òbain ann an 1977, oir bha e ag iarraidh a bhith a' sgrìobhadh làn-thìde. Nuair a phòs e Donalda Gillies Logan, ghluais iad gu [[Taigh an Uillt]]. Ann an 1980, fhuair e OBE. Gu mì-fhortanach, thàinig [[aillse]] air agus chaochail Iain Mac a' Ghobhainn ann an 1998, nuair a bha e 70 bliadhna a dh'aois.  

== Cuspairean ==
Bha ùidh aig Mac a' Ghobhainn ann am [[Fuadach nan Gàidheal]]: tha an nobhail Beurla aige, ''Consider the Lilies'', an dealbh-chluich Gàidhlig, ''A' Chùirt'', is an dàn Gàidhlig a' làimhseachadh a' chuspair seo. 

==Leabhar-chlàr==

===Bàrdachd Ghàidhlig===
* ''[[Bìobuill is Sanasan Reice]]'' (Glaschu: Gairm,  1965)
* ''Eadar Fealla-dha is Glaschu'' (Glaschu: Oilthigh Ghlaschu,  1974)
* ''Na h-Eilthirich'' (Glaschu: Oilthigh Ghlaschu, 1983)
* ''An t-Eilean agus an Cànan'' (Glaschu: Oilthigh Ghlaschu, 1987)

=== Rosg Gàidhlig ===
* 'An Coigreach', ''Gairm'' 25 (1958): cuideachd ann an ''Eadar Peann is Pàipear'' (133-138).
* ''Bùrn is Aran'' (1960) 'An Duine Dubh', 'Bùrn': cuideachd ann an ''Eadar Peann is Pàipear'' (deas. le Dòmhnall Iain MacÌomhair, Glaschu: Gairm, 1985, 102–103, 167–171).
* ''[[An Dubh is an Gorm]]'' (Obair-Dheadhain: Oilthigh Obair-Dheadhain, 1963). 'An Comhradh', 'Aig a' Chloich-Chuimhne', 'An Taghadh': cuideachd ann an ''Eadar Peann is Pàipear'' (113–115, 127–129, 150–154)
* 'Ioseph', ''Gairm'' 43 (1963): cuideachd ann an ''Eadar Peann is Pàipear'' (11-13).
* ''[[Iain am Measg Nan Reultan]]'' (1970)
* ''Maighstirean is Ministearan'' (1970)
* ''An t-Adhar Ameireaganach'' (1973)
* ''[[Rabhdan is Rudan]]'' (1973)
* ''An t-Aonaran'' (Glaschu: Oilthigh Ghlaschu, 1976)
* 'Mairead', ''Gairm'' 120 (1982): cuideachd ann an ''Eadar Peann is Pàipear'' (41-43).
* ''Bùrn is Aran'' (1987) 
* ''A' Bheinn Oir'' (1989)
* ''[[Na Speuclairean Dubha]]'' (1989) 
* ''Turas tro Shaoghal Falamh'' (1991)
* ''Na Guthan'' (1991)
* ''An Dannsa mu Dheireadh'' (1992)

=== Dealbhan-cluiche sa Ghàidhlig ===
* ''A' Chùirt''. 

=== Bàrdachd sa Bheurla ===
* ''The Long River'' (1955)
* ''Deer on the High Hills'' (1962)
* ''The Law and the Grace'' (1965)
* ''Love Poems and Elegies'' (1972)
* ''The Exiles'' (1984)
* ''The Village and Other Poems'' (Manchester: Carcanet Press, 1989)

=== Nobhailean sa Bheurla ===
* ''Consider the Lilies'' (1968)
* ''The Last Summer'' (1969)
* ''The Permanent Island'' (1975)
* ''An End to Autumn'' (1978)
* ''In the Middle of the Wood'' (1987)
* ''Thistles and Roses'' (1961)
* ''At Helensburgh'' (1968)
* ''From Bourgeois Land'' (1969)
* ''Survival Without Error'' (1970)
* ''My Last Duchess'' (1971)
* ''Goodbye Mr Dixon'' (1974) 
* ''Hami Autumn'' (1974)
* ''The Notebooks of Robinson Crusoe'' (1975)
* ''River, River'' (1978)
* ''On the Island'' (1979)
* ''Murdo'' (1981)
* ''A Field Full of Folk'' (1982)
* ''The Search'' (1982) 
* ''Mr Trill in Hades'' (1984)
* ''The Tenement'' (1985)
* ''A Life'' (1986)
* ''The Dream'' (1989)
* ''An Honourable Death'' (1992)

=== Sgeulachdan Goirid sa Bheurla ===
* ''The Black and the Red'' (1970)
* ''The Hermit and Other Stories'' (1977)
* &quot;Greater Love&quot; ann an ''The Grafton Book of Scottish Short Stories'' (deas. le James Campbell. London: Grafton Books, 1984. pp. 227-235)

=== Bàrdachd Cruinnichte ===
*''Selected Poems'' (1970)
*''Selected Poems 1955–1982'' (1982)
*''Selected Poems'' (1985) 
*''Selected Poems'' (1990)
*''Collected Poems'' (1992)

=== Aistean ===
* ''The Golden Lyric: an Essay on the Poetry of Hugh MacDiarmid. ''196;7
* ''Towards the Human: Selected Essays''[[Towards the Human|.]] Edinburgh: MacDonald,1986.
* ann an ''The Literature or Region and Nation. ''1989. R. P. Draper (deas.) London: MacMillan; New York: St. Martin's Press.

=== Eadar-theangachadh ===
* ''[[Dàin do Eimhir|Eimhir]] translated by Iain Crichton Smith, with an introduction by [[An t-Ollamh Dòmhnall Meek|Professor Donald Meek]]'' (Steòrnabhagh: Acair Earranta, 1999)
* ''Modern Gaelic Verse'' (1966)
* 'Moladh Beinn Dòbhrainn' le [[Donnchadh Bàn Mac an t-Saoir]] (1969)

=== Mar neach-deasachaidh ===
* ''Moments in Glasshouses'' (1987)
* còmhla ri C. King: ''Twelve More Modern Scottish Poets'' (1986)

=== Aistean sgoilearachd mu a dhèidhinn===
* Frederic Lindsay (1977) &quot;Disputed Angels. The Poetry of Iain Crichton Smith.&quot; ''Akros'' 12:3 December, 15-26.
* John Blackburn.&lt;em&gt; The Poetry of Iain Crichton Smith. &lt;/em&gt;Glasgow: Association for Scottish Literary Studies, 1993.
* Colin Nicholson (deas.). &lt;em&gt;Iain Crichton Smith: Critical Essays. &lt;/em&gt;1992.
* Carol Gow (deas.). &lt;em&gt;Mirror and marble: the Poetry of Iain Crichton Smith. &lt;/em&gt;1992.
* Jon Sanders (2015) &lt;nowiki&gt;'The Ecology of Iain Crichton Smith's 'High Hills''&lt;/nowiki&gt;, ''Scottish Literary Review'' 7:1, 75-88.

==Ceanglaichean a-muigh==
* [https://www.bbc.co.uk/alba/foghlam/larachnambard/poets/iain_crichton/am_bard/ BBC: Làrach nam Bàrd: Iain Crichton Mac a' Ghobhainn]
* [https://www.foghlamgaidhlig.com/e-storas/litearrachd-agus-gaidhlig/iain-crichton-mac-a-ghobhainn/ FoghlamGaidhlig: Iain Crichton Mac a’ Ghobhainn]
** [https://www.foghlamgaidhlig.com/e-storas/litearrachd-agus-gaidhlig/an-sgeulachd-ghoirid/ An Sgeulachd Ghoirid] ''(Sgeulachdan air an leughadh)''
*** [https://www.foghlamgaidhlig.com/e-storas/litearrachd-agus-gaidhlig/an-sgeulachd-ghoirid/a-dol-dhachaigh/ A’ Dol Dhachaidh]
*** [https://www.foghlamgaidhlig.com/e-storas/litearrachd-agus-gaidhlig/an-sgeulachd-ghoirid/an-coigreach/ An Coigreach]
*** [https://www.foghlamgaidhlig.com/e-storas/litearrachd-agus-gaidhlig/an-sgeulachd-ghoirid/burn/ Bùrn]
*** [https://www.foghlamgaidhlig.com/e-storas/litearrachd-agus-gaidhlig/an-sgeulachd-ghoirid/ann-am-bosnia/ Ann am Bosnia]
*** [https://www.foghlamgaidhlig.com/e-storas/litearrachd-agus-gaidhlig/an-sgeulachd-ghoirid/an-duine-dubh/ An Duine Dubh]
*** [https://www.foghlamgaidhlig.com/e-storas/litearrachd-agus-gaidhlig/an-sgeulachd-ghoirid/an-taghadh/ An Taghadh]
* [https://www.youtube.com/watch?v=-xBU2wGZuIM &quot;Off the Page&quot;, video aig Youtube le Iain Mac a' Ghobhainn]
* [http://www.scottishpoetrylibrary.org.uk/poetry/poets/iain-crichton-smith Iain Mac a' Ghobhainn aig Scottish Poetry Library]
* [https://wayback.archive-it.org/all/20181107172245/http://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/3cWByPb2tLdvVr7dNW0YpsV/iain-crichton-smith Iain Mac a' Ghobhainn aig BBC 2 Writing Scotland]

{{Smachd ùghdarrais}}
[[Roinn-seòrsa:Iain Mac a' Ghobhainn|*]]
[[Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig]]
[[Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig]]
[[Roinn-seòrsa:Daoine à Alba|Mac a' Ghobhainn, Iain]]</text>
      <sha1>729jol6e28jkl76w5l2x0b2q9u3khrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tony Kearney</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1834</id>
    <revision>
      <id>583731</id>
      <parentid>571458</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3216" sha1="igrmttxdd5dfgvdni1pgc8s7sajake7" xml:space="preserve">{{Bogsa eachdraidh-bheatha}}
Tha '''Tony Kearney''' ainmeil air feadh na h-Alba mar chleasaiche ann an [[River City]] agus mar chleasaiche agus preasantair air prògraman Gàidhlig.  

==A Bheatha==
'S ann à [[Barraigh]] a tha Tony.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160306165720/http://www.thescottishsun.co.uk/scotsol/homepage/news/2556112/Filming-death-scenes-left-River-City-star-an-emotional-wreck.html&lt;/ref&gt;

==Obair==
Bha e anns a' chiad siabann Gàidhlig a bh' ann a-riamh, [[Machair]],  bho 1993 gu 1998 mar 'Calum'.

Ghabh e pàirt air [[Dè a-nis?]] far gur e [[coineanach]] mòr a bh' ann, Calum Coineanach, aig an robh òran: 'Ho Ro Calum Coineanach'. 

Bha e a' cluich 'Scott Wallace' air River City, caractair a bha ag obair ann am bàr. Bha sgeulachdan dorcha air Tony ri chluich: gun deach a sgaradh on a theaghlach air sgàth gun robh e gèidh, bàs 'athair agus dh'fheuch Scott cur às dha fhèin.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160306165720/http://www.thescottishsun.co.uk/scotsol/homepage/news/2556112/Filming-death-scenes-left-River-City-star-an-emotional-wreck.html&lt;/ref&gt;

Ann an 2011, chluich e ann an 'Somersaults', dealbh-chluiche Beurla le Iain Fionnlagh MacLeòid airson Dràma Nàiseanta na h-Alba. &lt;ref&gt;  Fisher, Mark (22 March 2011). &quot;Somersaults - review&quot;. The Guardian. Retrieved 19 September 2011.&lt;/ref&gt;

Tha e air dà shreath de 'Turas Tony' a dhèanamh airson BBC Alba.

===TBh===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ceann-latha a' chiad chraolaidh !! Tiotal !! Pàirt !! Stiùiriche !! Sgrìobhadair !! Sianal !! Nota
|-
| 2007 || ''Cleas Feasgair: Na Faileasan'' || Tormod Harris/ Ted Lewis || [[Sìm MacCoinnich]] || [[Iain Mac a' Ghobhainn]]: Ath-sgrìobhadh airson telebhisean le Sim MacCoinnich, Patsi NicCoinnich, Eleanor Yule || Sorbier Productions &lt;br&gt; BBC Alba || Dràma stèidhichte air 'Strainnsear' dealbh-chluich le Iain Mac a' Ghobhainn
|-
| ||  || ||  || 
|-
|  ||  || ||  || 
|}

===Radio===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ceann-latha !! Tiotal !! Pàirt !! Stiùiriche !! Sgrìobhadair !! Stèisean
|-
| 28 Dàmhair 2003 || ''The Time Between Two Tides'' || Cass || Gaynor Macfarlane || ||BBC Radio 4 Afternoon Play
|-
| 8 Faoilleach 2004 || ''Bampot Central''&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/radio3/thewire/pip/yx584 BBC – The Wire – ''Bampot Central'']&lt;/ref&gt; || Jyzer || Lu Kemp || Christopher Brookmyre|| BBC Radio 3 The&amp;nbsp;Wire
|-
| 29 Màirt 2004 || ''Nude, Untitled'' || Davey || Lu Kemp || || BBC Radio 4 Afternoon Play
|-
| 8 Dùbhlachd 2005 || ''Iona''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20051231210229/http://www.bbc.co.uk/radio3/thewire/pip/lnd2u/ BBC – The Wire – ''Iona'']&lt;/ref&gt; || Andrew || ? ||Rhiannon Tise || [[BBC Radio 3]] The&amp;nbsp;Wire
|}

===Aoigh===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ceann-latha !! Tiotal !! Pàirt !! Stiùiriche !! Sianal
|-
| 1 Faoilleach 2013 || ''Machairazzi'' || Cass || Gaynor Macfarlane || BBC Alba
|-
| ||  || ||  || 
|-
|  ||  || ||  || 
|}

==Iomraidhean==
&lt;references/&gt;

==Ceanglaichean a-mach==
* [https://www.bbc.co.uk/naidheachdan/52390410 BBC Naidheachdan 2020-04-24: Cò ris a tha e coltach fulaing le Covid-19?]


[[Roinn-seòrsa:Cleasaichean Gàidhlig]]
[[Roinn-seòrsa:Daoine à Alba|Kearney, Tony]]</text>
      <sha1>igrmttxdd5dfgvdni1pgc8s7sajake7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eabhraig Nuadh (baile)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2269</id>
    <revision>
      <id>583736</id>
      <parentid>567505</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CallahanKieranKiki420</username>
        <id>33140</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eachdraidh */</comment>
      <origin>583736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14154" sha1="bc4aotcmxs6iq5ncobdcqwjn9nsu6sv" xml:space="preserve">{{Baile
  | AINM = Baile Eabhraig Nuadh 
  | BRATACH = Flag of New York City.svg
  | LÙIREACH = Seal of New York City.svg
  | LÙIREACH_LEUD = 90
  | DEALBH = NYC-Skyline-1.jpg
  | GLACADH = Eabhraig Nuadh
  | MAPA = Map of New York Highlighting New York City.svg
  | DÙTHAICH = [[Na Stàitean Aonaichte]]
  | CEÀRN = [[Eabhraig Nuadh (stàit)|Eabhraig Nuadh]]
  | SGÌRE = Bronx&lt;br /&gt;Kings&lt;br /&gt;New York&lt;br /&gt;Queens&lt;br /&gt;Richmond
  | LEUD = 40° 43' Tuath
  | ASTAIR = 70° 0' Iar
  | FARSAINGEACHD = 783.84
  | ÀIREAMH_SHLUAIGH = 8537673
  | BLIADHNA = 2016
  | FÒN = 212, 718, 917, 347, 646
  | DUILLEAG = [http://www.nyc.gov nyc.gov]
 }}
'S e baile-mòr anns an stàit [[Eabhraig Nuadh]], [[Na Stàitean Aonaichte]] a tha ann an '''Eabhraig Nuadh''' (Beurla: ''New York''). B' e ''Nieuw Amsteldam'' an seann-ainm a bha air. 

==Eachdraidh==
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an [[1624]]. B' ann ann an Eabhraig Nuadh far an robh [[Yossele Rosenblatt]] na hazzan nuair a dh' fhalbh e dha na [[Na Stàitean Aonaichte|Stàitean Aonaichte]].
Tha a' chiad iomradh Eòrpach a' dol air ais gu [[1524]], le [[Giovanni da Verrazzano]]. Bha an roinn air a h-àiteach le [[Pupacthan dùthchasach Ameireagaidh|daoine dùthchasach]] den treubh [[poball lenape|lenape]]. Dh'ainmich an rannsachair Eadailteach seo, a bha an seirbheis crùn na Frainge, mar ''Nouvelle Angoulême'' (Eabhraig Nuadh [[Angoulême]]).{{cita libro|título=New York: the World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.226262 |autor=Rankin, Rebecca B., Cleveland Rodgers |editor=Harper |ano=1948}}
B' e na [[An Roinn-Eòrpa|Eòrpaich]] a chaidh a làmh an uachdar an toiseach san t-sòn Eabhraig-Nuadh a bh' ann na Tìr-Ìsich ann an [[1614]], a stèidhich am baile [[Amsterdam Nuadh]] ann an [[1625]], agus ann an [[1626]], cheannaich stiùiriche na colonaidh, Peter Minuit, [[Eilean Mhatantan]] bhon luchd-ionadail lenape {{cita publicación periódica |autor=Miller, Christopher L., George R. Hamell |data=Septiembre de 1986 |título=A New Perspective on Indian-White Contact: Cultural Symbols and Colonial Trade |revista=The Journal of American History |volume=73 |número=2 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0021-8723%28198609%2973%3A2%3C311%3AANPOIC%3E2.0.CO%3B2-A |dataacceso=21-3-2007}}, agus thàinig an t-àite gu bhith speisealta ann an malairt chraiceannan.
Ann an [[1664]], cheannsaich na [[An Rìoghachd Aonaichte|Sasannaich]] am baile agus dh'ainmich iad mar Eabhraig Nuadh e, an urram do [[Seumas II na Sasann|Dùic Eabhraig agus Albany]].{{cita libro |título=The Historical Atlas of New York City: A Visual Celebration of 400 Years of New York City's History |url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000homb_v0w4 |autor=Homberger, Eric |ano=2005 |páxinas=p. 34 |editor=Owl Libros |isbn=0805078428}} Aig deireadh na [[An Dàrna Cogadh Angla-Duitsich|Dàrna Cogaidh Angla-Duitsich]], dh'fhan na Tìr-Ìsich le smachd air [[Eilean Run]] ann an [[Innd-Innse an Ear na h-Òlaind|Innd-Innse an Ear]], an àite smachd nan Sasannach air Amsterdam Nuadh. Aig toiseach an [[linn 18mh|t-sochail 18mh]], chaidh àireamh-sluaigh nan lenape a lùghdachadh gu 200 neach.{{Cita web|url=http://www.gothamcenter.org|título=&quot;Gotham Center for New York City History&quot; Liña de tempo 1700-1800|dataacceso=19-2-2008|lingua=inglés}}
Choisinn baile Eabhraig Nuadh cudromachd mar phort malairt fo [[Impireachd Bhreatainn]]. Ann an 1754, chaidh a' chiad ionad sgrùdaidh anns a' bhaile, [[Oilthigh Cholumbia]], a stèidheachadh.{{cita libro |título=An Historical Sketch of Columbia College, in the City of New York, 1754-1876 |url=https://archive.org/details/anhistoricalske00univgoog|autor=Moore, Nathaniel Fish |ano=1876 |páxinas=p. 8 |editor=Columbia College}}
=== Neo-eisimeileachd Ameireaganach ===
[[Ficheiro:Johannes_Adam_Simon_Oertel_Pulling_Down_the_Statue_of_King_George_III,_N.Y.C._ca._1859.jpg |thumb|Chaidh an deilbh de Rìgh Seòras III na Sasainn a thoirt air falbh ann an 1776.]]
Air 9 Iuchar 1776, leugh neach-taic [[George Washington]] [[Dearbhadh Neo-eisimeileachd nan Stàitean Aonaichte]] dha na saighdearan aige agus muinntir Eabhraig Nuadh, a chaidh an uair sin gu Bowling Green far an robh deilbh de Rìgh Seòras III na seasamh; thug iad cròchannan timcheall na deilbh agus thilg iad sìos i bhon ionad aice, a' cur a stuth gu Litchfield, Connecticut, far an deach a' mhòr-chuid den luaidhe ath-shuidheachadh gu bhith nan 42,000 peilear muscaid airson an [[Arm Chondae]]. Rè [[Cogadh Neo-eisimeileachd nan Stàitean Aonaichte]], b' e am baile ionad sreath de bhlàirean cudromach ris an canar «Iomairt Eabhraig Nuadh agus Jersey Nuadh». Às dèidh a' chogaidh, choinnich an [[Comhairle Chondae]] ann an Eabhraig Nuadh, agus ann an 1789, chaidh a' chiad [[Ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte]], [[George Washington]], ainmeachadh aig [[Federal Hall]] air Wall Street.[http://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm &quot;The People's Vote: President George Washington's First Inaugural Speech (1789)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021063905/http://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm|date=21 de outubro de 2013 }} U.S. News and World Report, 28-5-2007 B' e Eabhraig Nuadh prìomh-bhaile nan Stàitean Aonaichte gu [[1790|an ath-bhliadhna]].
=== An 19mh Linn ===
Anns an [[linn 19mh|19mh linn]], tharruing imrich agus leasachadh am baile. Sgaoil plana lèirsinneach airson an àm ri teachd, an ''Commissioners' Plan of 1811'', an clàr-sràide air feadh Eilean Mhatantan, agus cheangail fosgladh [[Canàl Eire]] ann an 1819 am port Atlantach ris na margaidhean àiteachais mòra taobh a-staigh [[Ameireag-a-Tuath]].{{cita libro
|autor = Bridges, William | título = Map Of The City Of New York And Island Of Manhattan With Explanatory Remarks And References |data=1811}}; Lankevich (1998), pp. 67–68. Mun deach 1835 a ruigsinn, bha baile Eabhraig Nuadh air a dhol thairis air [[Philadelphia]] mar am baile as motha anns na Stàitean Aonaichte. Bha poileatigs ionadail fo smachd an ''[[Tammany Hall]]'', siostam de [[clientelism poilitigeach]] le taic bho imrichean às [[Èirinn]].{{cita libro |título=Fernando Wood: A Political Biography |url=https://archive.org/details/fernandowoodpoli0000mush |author=Mushkat, Jerome Mushkat |editor=Kent State University Press |ano=1990 |páxinas= [https://archive.org/details/fernandowoodpoli0000mush/page/36 36] |isbn=087338413X}} Chuidich cuid de bhuill den t-seann uaisleachd mhalairteach le bhith a' stèidheachadh [[Central Park]], a thàinig gu bhith mar a' chiad phàirc cruth-tìre de bhaile Ameireaganach ann an [[1857]]. Air an làimh eile, bha gluasad mòr-sguabaidh tràilleachd ann am Mhatantan agus Brooklyn, agus ged a bha tràillean ann an Eabhraig Nuadh anns na 1820an, ro na deich bliadhna an dèidh sin, thàinig Eabhraig Nuadh gu bhith na ionad gnìomhachd an aghaidh tràilleachd sa Cheann a Tuath.
[[Ficheiro:Mulberry Street NYC c1900 LOC 3g04637u edit.jpg|miniatura|250px|Sràid Mhulberry, ann am Mhatantan, ca. 1900.]]
Eadar [[13 an t-Iuchar|13]] agus [[16 an t-Iuchar]] [[1863]], thug an-aghaidh an t-seirbheis mhìlteil rè [[Cogadh Sìobhalta Ameireaganaigh]] (1861-1865) air adhart sreath de dh'iomairtean foirneartach ris an canar ''[[Draft Riots]]'' no ''Draft Week''; thathar a' beachdachadh air na tachartasan sin mar aon de na h-èirigh shìobhalta as miosa ann an eachdraidh Ameireaganaigh.{{cita libro |título=The Armies of the Streets: The New York City Draft Riots of 1863 |url=https://archive.org/details/armiesofstreetsn0000cook |autor=Cook, Adrian |ano=1974 |páxinas=pp. 193-195}} Ann an 1898, chaidh am baile ùr Eabhraig Nuadh a chruthachadh le bhith a' ceangal Brooklyn (a bha roimhe sin na neo-eisimeileach) agus sgìrean eile ri Mhatantan le taic bho phroiseactan mar [[Drochaid Bhrooklyn]].[http://www.nyc.gov/html/nyc100/html/classroom/hist_info/100aniv.html The 100 Year Anniversary of the Consolidation of the 5 Boroughs into New York City], New York City. Air a tharraing air 29 Ògmhios [[2007]]. Chuidich fosgladh [[fo-thalmhainn Eabhraig Nuadh]] ann an [[1904]] le bhith a' aonachadh a' bhaile. Anns a' chiad leth den [[linn 20mh|20mh linn]], thàinig am baile gu bhith na ionad cruinneil airson gnìomhachas, malairt, agus conaltradh.
=== An 20mh Linn ===
Anns na 1920an, b' e am baile prìomh cheann-uidhe dha na h-[[Ameireaganaich Afragach]] rè an &quot;Imrich Mhòr&quot; bhon Cheann a Deas Ameireaganach. Ann an 1916, b' e Eabhraig Nuadh an dachaigh don diaspora ubanach Afragach as motha ann an Ameireaga A-Tuath. Dh'fhàs [[Ath-bheothachadh Harlem]] rè àm a' cho-bhuinn, a rèir spreadhadh eaconamach a bhrosnaich togail [[togalach àrd|thogalaichean àrda]]. Thàinig Eabhraig Nuadh gu bhith mar am baile as sluaigh san t-saoghal ann an [[1948]], a' dol thairis air [[Lunnainn]], a bha air a' chiad àite a chumail airson còrr air linn. Rè bliadhnaichean an [[Èiginn Mhòr]], chaidh [[Fiorello LaGuardia]] a thaghadh mar mhaor agus thuit an ''Tammany Hall'' an dèidh ochdad bliadhna de chumhachd.{{cita libro|título=The Tiger – The Rise and Fall of Tammany Hall |url=https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle|autor=Allen, Oliver E. |editor=Addison-Wesley Publishing Company |chapter=Chapter 9: The Decline |data=1993}}
[[Ficheiro:Manhattan_1931.jpg|miniatura|250px|Sealladh adhair de Mhatantan (1942)]]
Bhrosnaich imrich Eòrpach agus tilleadh shaighdearan an Dàrna Cogaidh leasachadh eaconamach agus togail thaighean air taobh an ear Queens. Thàinig Eabhraig Nuadh a-mach às a' chogaidh mar am prìomh bhaile air an t-saoghal, le Wall Street a' stiùireadh àrdachadh nan Stàitean Aonaichte mar a' chumhachd eaconamach as motha. Thug Ceann-àite nan Dùthchannan Aonaichte (a chaidh a thogail ann an 1952) cuideam air buaidh phoilitigeach Eabhraig Nuadh agus àrdachadh an [[abstrakt neo-fhoillsichte|abstrakt neo-fhoillsichte]] anns a' bhaile a' cur [[Paris]] sìos bhon mhullach ann an saoghal ealain.{{cita web |título=The Center of the World - New York: A Documentary Film (Transcript) |autor=Burns, Ric |editor=PBS |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |dataacceso=20-7-2006 |data=22-8-2003 |data-arquivo=19-08-2006 |url-arquivo=https://web.archive.org/web/20060819083502/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |url-morta=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060819083502/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |date=19-08-2006 }} Anns na 1960an, dh'fhuiling am baile duilgheadasan eaconamach, àrdachadh ann an ìrean eucoir, agus gràin-cinnidh, a ràinig an mullach anns an deich bliadhna an dèidh sin.
Anns na 1980an, leasaich ath-bheothachadh gnìomhachas an airgid slàinte fiskal a' bhaile. Anns na 1990an, shocraich teannachadh cinneachail, thuit na h-ìrean eucoir gu mòr, agus thàinig mòran imrichean à [[Àisia]] agus [[Ameireaga Laideannach]]. Nochd roinnean ùra, leithid [[Silicon Alley]] (gnìomhachasan [[Eadar-lìon]]), ann an eaconamaidh a' bhaile, agus ràinig sluagh nan Eabhraig-Nuadh an t-àrd as àirde a-riamh ann an [[Cùntas-sluaigh nan Stàitean Aonaichte 2000|cùntas-sluaigh 2000]].
[[Ficheiro:World Trade Center From Queens.jpg|thumb|left|Sealladh den fho-sgeilp bho Queens agus an World Trade Center, 1997]]
=== An 21mh Linn ===
B' e am baile aon de na h-amasan anns [[ionsaichean 11 Sultain 2001]], far an do chaochail faisg air 3,000 duine anns na [[ionnsaigh fèin-mharbhtach|h-ionnsaichean fèin-mharbhtach]] a chaidh a dhèanamh nuair a thug 19 buill den lìonra [[eaglais-fhuadach|eaglais-fhuadach]] [[Al-Qaeda]] smachd air ceithir [[plèana|plèanaichean]] luchd-siubhail, agus chaidh dithis dhiubh, [[Turas 11 American Airlines]] agus [[Turas 175 United Airlines]], a thilgeil an aghaidh nan tùir kambal den [[World Trade Center (1973–2001)|World Trade Center]].
Chaidh an ''[[One World Trade Center]]'' a thogail air an aon àite far an robh na tùir kambal,{{cita web | título = Rebuilding the WTC | url= http://www.wtc.com/about/rebuilding-the-wtc | editor = Silverstein Properties | dataacceso = 11-10-2007}} agus thàinig e gu bhith na thogalach as àirde ann an leth-chruinne an Iar.

== Daoine ainmeil ==
* [[Eugene Gladstone O'Neill]] ([[1888]]–[[1953]]) Sgrìobhadair.
* [[Irving Langmuir]] ([[1881]]–[[1957]]): [[Ceimigear]].
* [[James Cagney]] ([[1899]]–[[1986]]): [[Actair]].
* [[Humphrey Bogart]] (1899–1957): Actair.
* [[Cesar Romero]] (1907–1997): Actair.
* [[John B. Fenn]] ([[1917]]–[[2010]]): Ceimigear.
* [[Herbert A. Hauptman]]: ([[1917]]–[[2011]]): [[Matamataig]]ear agus Ceimigear.
* [[Jerome Karle]] ([[1918]]): Ceimigear.
* [[Carl Reiner]] ([[1922]]): Actair.
* [[Paul Berg]] ([[1926]]): Ceimigear.
* [[Malachi Throne]] ([[1928]]–[[2013]]): Actair.
* [[Martin Landau]] (1928): Actair.
* [[Robert De Niro]] ([[1943]]): Actair.
* [[Robert Merton]]: ([[1944]]): [[Eaconamaiche]].
* [[Donald Trump]]: ([[1946]]): Fear-gnìomhachais.
* [[Sylvester Stallone]]: (1946): Actair.
* [[Eric Maskin]]: ([[1950]]): Eaconamaiche.
* [[Roger Y. Tsien]] ([[1952]]–[[2016]]): Ceimigear.
* [[Paul Krugman]]: ([[1953]]): Eaconamaiche.
* [[Richard Stallman]]: (1953): Neach-prògramaidh.
* [[Lady Gaga|Stefani Joanne Angelina Germanotta]] ([[1986]]): Seinneadair.

== Bailtean Co-cheangailte ==
* [[Faidhle:Flag of China.svg|22px]] [[Beijing]]&lt;ref&gt;[http://www.sister-cities.org/directory/USlistingsResults.cfm SisterCities]&lt;/ref&gt;
* [[Faidhle:Flag of Hungary.svg|22px]] [[Budapest]] (Càirdeas)
* [[Faidhle:Flag of Egypt.svg|22px]] [[Cairo]]
* [[Faidhle:Flag of Israel.svg|22px]] [[Jerusalem]]
* [[Faidhle:Flag of South Africa.svg|22px]] [[Johannesburg]]
* [[Faidhle:Flag of England.svg|22px]] [[Lunnainn]]
* [[Faidhle:Flag of Spain.svg|22px]] [[Madrid]]
* [[Faidhle:Flag of the Dominican Republic.svg|22px]] [[Santo Domingo]]
* [[Faidhle:Flag of Japan.svg|22px]] [[Tokyo]]

== Faic cuideachd ==
* [[Teine an taighe-tionnsgain Trì-cheàrnag]]

== Iomraidhean ==
&lt;references/&gt;

{{Smachd ùghdarrais}}
[[Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eabhraig Nuadh]]</text>
      <sha1>bc4aotcmxs6iq5ncobdcqwjn9nsu6sv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>583737</id>
      <parentid>583736</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:55:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CallahanKieranKiki420</username>
        <id>33140</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eachdraidh */</comment>
      <origin>583737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14150" sha1="icrixdvgqaguohkbx6whbiw7ch6l90a" xml:space="preserve">{{Baile
  | AINM = Baile Eabhraig Nuadh 
  | BRATACH = Flag of New York City.svg
  | LÙIREACH = Seal of New York City.svg
  | LÙIREACH_LEUD = 90
  | DEALBH = NYC-Skyline-1.jpg
  | GLACADH = Eabhraig Nuadh
  | MAPA = Map of New York Highlighting New York City.svg
  | DÙTHAICH = [[Na Stàitean Aonaichte]]
  | CEÀRN = [[Eabhraig Nuadh (stàit)|Eabhraig Nuadh]]
  | SGÌRE = Bronx&lt;br /&gt;Kings&lt;br /&gt;New York&lt;br /&gt;Queens&lt;br /&gt;Richmond
  | LEUD = 40° 43' Tuath
  | ASTAIR = 70° 0' Iar
  | FARSAINGEACHD = 783.84
  | ÀIREAMH_SHLUAIGH = 8537673
  | BLIADHNA = 2016
  | FÒN = 212, 718, 917, 347, 646
  | DUILLEAG = [http://www.nyc.gov nyc.gov]
 }}
'S e baile-mòr anns an stàit [[Eabhraig Nuadh]], [[Na Stàitean Aonaichte]] a tha ann an '''Eabhraig Nuadh''' (Beurla: ''New York''). B' e ''Nieuw Amsteldam'' an seann-ainm a bha air. 

==Eachdraidh==
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an [[1624]]. B' ann ann an Eabhraig Nuadh far an robh [[Yossele Rosenblatt]] na hazzan nuair a dh' fhalbh e dha na [[Na Stàitean Aonaichte|Stàitean Aonaichte]].
Tha a' chiad iomradh Eòrpach a' dol air ais gu [[1524]], le [[Giovanni da Verrazzano]]. Bha an roinn air a h-àiteach le [[Pupacthan dùthchasach Ameireagaidh|daoine dùthchasach]] den treubh [[poball lenape|lenape]]. Dh'ainmich an rannsachair Eadailteach seo, a bha an seirbheis crùn na Frainge, mar ''Nouvelle Angoulême'' (Eabhraig Nuadh [[Angoulême]]).{{cita libro|título=New York: the World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.226262 |autor=Rankin, Rebecca B., Cleveland Rodgers |editor=Harper |ano=1948}}
B' e na [[An Roinn-Eòrpa|Eòrpaich]] a chaidh a làmh an uachdar an toiseach san t-sòn Eabhraig-Nuadh a bh' ann na Tìr-Ìsich ann an [[1614]], a stèidhich am baile [[Amsterdam Nuadh]] ann an [[1625]], agus ann an [[1626]], cheannaich stiùiriche na colonaidh, Peter Minuit, [[Eilean Mhatantan]] bhon luchd-ionadail lenape {{cita publicación periódica |autor=Miller, Christopher L., George R. Hamell |data=Septiembre de 1986 |título=A New Perspective on Indian-White Contact: Cultural Symbols and Colonial Trade |revista=The Journal of American History |volume=73 |número=2 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0021-8723%28198609%2973%3A2%3C311%3AANPOIC%3E2.0.CO%3B2-A |dataacceso=21-3-2007}}, agus thàinig an t-àite gu bhith speisealta ann an malairt chraiceannan.
Ann an [[1664]], cheannsaich na [[An Rìoghachd Aonaichte|Sasannaich]] am baile agus dh'ainmich iad mar Eabhraig Nuadh e, an urram do [[Seumas II na Sasann|Dùic Eabhraig agus Albany]].{{cita libro |título=The Historical Atlas of New York City: A Visual Celebration of 400 Years of New York City's History |url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000homb_v0w4 |autor=Homberger, Eric |ano=2005 |páxinas=p. 34 |editor=Owl Libros |isbn=0805078428}} Aig deireadh na [[An Dàrna Cogadh Angla-Duitsich|Dàrna Cogaidh Angla-Duitsich]], dh'fhan na Tìr-Ìsich le smachd air [[Eilean Run]] ann an [[Innd-Innse an Ear na h-Òlaind|Innd-Innse an Ear]], an àite smachd nan Sasannach air Amsterdam Nuadh. Aig toiseach an [[linn 18mh|t-sochail 18mh]], chaidh àireamh-sluaigh nan lenape a lùghdachadh gu 200 neach.{{Cita web|url=http://www.gothamcenter.org|título=&quot;Gotham Center for New York City History&quot; Liña de tempo 1700-1800|dataacceso=19-2-2008|lingua=inglés}}
Choisinn baile Eabhraig Nuadh cudromachd mar phort malairt fo [[Impireachd Bhreatainn]]. Ann an 1754, chaidh a' chiad ionad sgrùdaidh anns a' bhaile, [[Oilthigh Cholumbia]], a stèidheachadh.{{cita libro |título=An Historical Sketch of Columbia College, in the City of New York, 1754-1876 |url=https://archive.org/details/anhistoricalske00univgoog|autor=Moore, Nathaniel Fish |ano=1876 |páxinas=p. 8 |editor=Columbia College}}
=== Neo-eisimeileachd Ameireaganach ===
[[Faidhle:Johannes_Adam_Simon_Oertel_Pulling_Down_the_Statue_of_King_George_III,_N.Y.C._ca._1859.jpg |thumb|Chaidh an deilbh de Rìgh Seòras III na Sasainn a thoirt air falbh ann an 1776.]]
Air 9 Iuchar 1776, leugh neach-taic [[George Washington]] [[Dearbhadh Neo-eisimeileachd nan Stàitean Aonaichte]] dha na saighdearan aige agus muinntir Eabhraig Nuadh, a chaidh an uair sin gu Bowling Green far an robh deilbh de Rìgh Seòras III na seasamh; thug iad cròchannan timcheall na deilbh agus thilg iad sìos i bhon ionad aice, a' cur a stuth gu Litchfield, Connecticut, far an deach a' mhòr-chuid den luaidhe ath-shuidheachadh gu bhith nan 42,000 peilear muscaid airson an [[Arm Chondae]]. Rè [[Cogadh Neo-eisimeileachd nan Stàitean Aonaichte]], b' e am baile ionad sreath de bhlàirean cudromach ris an canar «Iomairt Eabhraig Nuadh agus Jersey Nuadh». Às dèidh a' chogaidh, choinnich an [[Comhairle Chondae]] ann an Eabhraig Nuadh, agus ann an 1789, chaidh a' chiad [[Ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte]], [[George Washington]], ainmeachadh aig [[Federal Hall]] air Wall Street.[http://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm &quot;The People's Vote: President George Washington's First Inaugural Speech (1789)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021063905/http://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm|date=21 de outubro de 2013 }} U.S. News and World Report, 28-5-2007 B' e Eabhraig Nuadh prìomh-bhaile nan Stàitean Aonaichte gu [[1790|an ath-bhliadhna]].
=== An 19mh Linn ===
Anns an [[linn 19mh|19mh linn]], tharruing imrich agus leasachadh am baile. Sgaoil plana lèirsinneach airson an àm ri teachd, an ''Commissioners' Plan of 1811'', an clàr-sràide air feadh Eilean Mhatantan, agus cheangail fosgladh [[Canàl Eire]] ann an 1819 am port Atlantach ris na margaidhean àiteachais mòra taobh a-staigh [[Ameireag-a-Tuath]].{{cita libro
|autor = Bridges, William | título = Map Of The City Of New York And Island Of Manhattan With Explanatory Remarks And References |data=1811}}; Lankevich (1998), pp. 67–68. Mun deach 1835 a ruigsinn, bha baile Eabhraig Nuadh air a dhol thairis air [[Philadelphia]] mar am baile as motha anns na Stàitean Aonaichte. Bha poileatigs ionadail fo smachd an ''[[Tammany Hall]]'', siostam de [[clientelism poilitigeach]] le taic bho imrichean às [[Èirinn]].{{cita libro |título=Fernando Wood: A Political Biography |url=https://archive.org/details/fernandowoodpoli0000mush |author=Mushkat, Jerome Mushkat |editor=Kent State University Press |ano=1990 |páxinas= [https://archive.org/details/fernandowoodpoli0000mush/page/36 36] |isbn=087338413X}} Chuidich cuid de bhuill den t-seann uaisleachd mhalairteach le bhith a' stèidheachadh [[Central Park]], a thàinig gu bhith mar a' chiad phàirc cruth-tìre de bhaile Ameireaganach ann an [[1857]]. Air an làimh eile, bha gluasad mòr-sguabaidh tràilleachd ann am Mhatantan agus Brooklyn, agus ged a bha tràillean ann an Eabhraig Nuadh anns na 1820an, ro na deich bliadhna an dèidh sin, thàinig Eabhraig Nuadh gu bhith na ionad gnìomhachd an aghaidh tràilleachd sa Cheann a Tuath.
[[Faidhle:Mulberry Street NYC c1900 LOC 3g04637u edit.jpg|miniatura|250px|Sràid Mhulberry, ann am Mhatantan, ca. 1900.]]
Eadar [[13 an t-Iuchar|13]] agus [[16 an t-Iuchar]] [[1863]], thug an-aghaidh an t-seirbheis mhìlteil rè [[Cogadh Sìobhalta Ameireaganaigh]] (1861-1865) air adhart sreath de dh'iomairtean foirneartach ris an canar ''[[Draft Riots]]'' no ''Draft Week''; thathar a' beachdachadh air na tachartasan sin mar aon de na h-èirigh shìobhalta as miosa ann an eachdraidh Ameireaganaigh.{{cita libro |título=The Armies of the Streets: The New York City Draft Riots of 1863 |url=https://archive.org/details/armiesofstreetsn0000cook |autor=Cook, Adrian |ano=1974 |páxinas=pp. 193-195}} Ann an 1898, chaidh am baile ùr Eabhraig Nuadh a chruthachadh le bhith a' ceangal Brooklyn (a bha roimhe sin na neo-eisimeileach) agus sgìrean eile ri Mhatantan le taic bho phroiseactan mar [[Drochaid Bhrooklyn]].[http://www.nyc.gov/html/nyc100/html/classroom/hist_info/100aniv.html The 100 Year Anniversary of the Consolidation of the 5 Boroughs into New York City], New York City. Air a tharraing air 29 Ògmhios [[2007]]. Chuidich fosgladh [[fo-thalmhainn Eabhraig Nuadh]] ann an [[1904]] le bhith a' aonachadh a' bhaile. Anns a' chiad leth den [[linn 20mh|20mh linn]], thàinig am baile gu bhith na ionad cruinneil airson gnìomhachas, malairt, agus conaltradh.
=== An 20mh Linn ===
Anns na 1920an, b' e am baile prìomh cheann-uidhe dha na h-[[Ameireaganaich Afragach]] rè an &quot;Imrich Mhòr&quot; bhon Cheann a Deas Ameireaganach. Ann an 1916, b' e Eabhraig Nuadh an dachaigh don diaspora ubanach Afragach as motha ann an Ameireaga A-Tuath. Dh'fhàs [[Ath-bheothachadh Harlem]] rè àm a' cho-bhuinn, a rèir spreadhadh eaconamach a bhrosnaich togail [[togalach àrd|thogalaichean àrda]]. Thàinig Eabhraig Nuadh gu bhith mar am baile as sluaigh san t-saoghal ann an [[1948]], a' dol thairis air [[Lunnainn]], a bha air a' chiad àite a chumail airson còrr air linn. Rè bliadhnaichean an [[Èiginn Mhòr]], chaidh [[Fiorello LaGuardia]] a thaghadh mar mhaor agus thuit an ''Tammany Hall'' an dèidh ochdad bliadhna de chumhachd.{{cita libro|título=The Tiger – The Rise and Fall of Tammany Hall |url=https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle|autor=Allen, Oliver E. |editor=Addison-Wesley Publishing Company |chapter=Chapter 9: The Decline |data=1993}}
[[Faidhle:Manhattan_1931.jpg|miniatura|250px|Sealladh adhair de Mhatantan (1942)]]
Bhrosnaich imrich Eòrpach agus tilleadh shaighdearan an Dàrna Cogaidh leasachadh eaconamach agus togail thaighean air taobh an ear Queens. Thàinig Eabhraig Nuadh a-mach às a' chogaidh mar am prìomh bhaile air an t-saoghal, le Wall Street a' stiùireadh àrdachadh nan Stàitean Aonaichte mar a' chumhachd eaconamach as motha. Thug Ceann-àite nan Dùthchannan Aonaichte (a chaidh a thogail ann an 1952) cuideam air buaidh phoilitigeach Eabhraig Nuadh agus àrdachadh an [[abstrakt neo-fhoillsichte|abstrakt neo-fhoillsichte]] anns a' bhaile a' cur [[Paris]] sìos bhon mhullach ann an saoghal ealain.{{cita web |título=The Center of the World - New York: A Documentary Film (Transcript) |autor=Burns, Ric |editor=PBS |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |dataacceso=20-7-2006 |data=22-8-2003 |data-arquivo=19-08-2006 |url-arquivo=https://web.archive.org/web/20060819083502/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |url-morta=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060819083502/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |date=19-08-2006 }} Anns na 1960an, dh'fhuiling am baile duilgheadasan eaconamach, àrdachadh ann an ìrean eucoir, agus gràin-cinnidh, a ràinig an mullach anns an deich bliadhna an dèidh sin.
Anns na 1980an, leasaich ath-bheothachadh gnìomhachas an airgid slàinte fiskal a' bhaile. Anns na 1990an, shocraich teannachadh cinneachail, thuit na h-ìrean eucoir gu mòr, agus thàinig mòran imrichean à [[Àisia]] agus [[Ameireaga Laideannach]]. Nochd roinnean ùra, leithid [[Silicon Alley]] (gnìomhachasan [[Eadar-lìon]]), ann an eaconamaidh a' bhaile, agus ràinig sluagh nan Eabhraig-Nuadh an t-àrd as àirde a-riamh ann an [[Cùntas-sluaigh nan Stàitean Aonaichte 2000|cùntas-sluaigh 2000]].
[[Faidhle:World Trade Center From Queens.jpg|thumb|left|Sealladh den fho-sgeilp bho Queens agus an World Trade Center, 1997]]
=== An 21mh Linn ===
B' e am baile aon de na h-amasan anns [[ionsaichean 11 Sultain 2001]], far an do chaochail faisg air 3,000 duine anns na [[ionnsaigh fèin-mharbhtach|h-ionnsaichean fèin-mharbhtach]] a chaidh a dhèanamh nuair a thug 19 buill den lìonra [[eaglais-fhuadach|eaglais-fhuadach]] [[Al-Qaeda]] smachd air ceithir [[plèana|plèanaichean]] luchd-siubhail, agus chaidh dithis dhiubh, [[Turas 11 American Airlines]] agus [[Turas 175 United Airlines]], a thilgeil an aghaidh nan tùir kambal den [[World Trade Center (1973–2001)|World Trade Center]].
Chaidh an ''[[One World Trade Center]]'' a thogail air an aon àite far an robh na tùir kambal,{{cita web | título = Rebuilding the WTC | url= http://www.wtc.com/about/rebuilding-the-wtc | editor = Silverstein Properties | dataacceso = 11-10-2007}} agus thàinig e gu bhith na thogalach as àirde ann an leth-chruinne an Iar.

== Daoine ainmeil ==
* [[Eugene Gladstone O'Neill]] ([[1888]]–[[1953]]) Sgrìobhadair.
* [[Irving Langmuir]] ([[1881]]–[[1957]]): [[Ceimigear]].
* [[James Cagney]] ([[1899]]–[[1986]]): [[Actair]].
* [[Humphrey Bogart]] (1899–1957): Actair.
* [[Cesar Romero]] (1907–1997): Actair.
* [[John B. Fenn]] ([[1917]]–[[2010]]): Ceimigear.
* [[Herbert A. Hauptman]]: ([[1917]]–[[2011]]): [[Matamataig]]ear agus Ceimigear.
* [[Jerome Karle]] ([[1918]]): Ceimigear.
* [[Carl Reiner]] ([[1922]]): Actair.
* [[Paul Berg]] ([[1926]]): Ceimigear.
* [[Malachi Throne]] ([[1928]]–[[2013]]): Actair.
* [[Martin Landau]] (1928): Actair.
* [[Robert De Niro]] ([[1943]]): Actair.
* [[Robert Merton]]: ([[1944]]): [[Eaconamaiche]].
* [[Donald Trump]]: ([[1946]]): Fear-gnìomhachais.
* [[Sylvester Stallone]]: (1946): Actair.
* [[Eric Maskin]]: ([[1950]]): Eaconamaiche.
* [[Roger Y. Tsien]] ([[1952]]–[[2016]]): Ceimigear.
* [[Paul Krugman]]: ([[1953]]): Eaconamaiche.
* [[Richard Stallman]]: (1953): Neach-prògramaidh.
* [[Lady Gaga|Stefani Joanne Angelina Germanotta]] ([[1986]]): Seinneadair.

== Bailtean Co-cheangailte ==
* [[Faidhle:Flag of China.svg|22px]] [[Beijing]]&lt;ref&gt;[http://www.sister-cities.org/directory/USlistingsResults.cfm SisterCities]&lt;/ref&gt;
* [[Faidhle:Flag of Hungary.svg|22px]] [[Budapest]] (Càirdeas)
* [[Faidhle:Flag of Egypt.svg|22px]] [[Cairo]]
* [[Faidhle:Flag of Israel.svg|22px]] [[Jerusalem]]
* [[Faidhle:Flag of South Africa.svg|22px]] [[Johannesburg]]
* [[Faidhle:Flag of England.svg|22px]] [[Lunnainn]]
* [[Faidhle:Flag of Spain.svg|22px]] [[Madrid]]
* [[Faidhle:Flag of the Dominican Republic.svg|22px]] [[Santo Domingo]]
* [[Faidhle:Flag of Japan.svg|22px]] [[Tokyo]]

== Faic cuideachd ==
* [[Teine an taighe-tionnsgain Trì-cheàrnag]]

== Iomraidhean ==
&lt;references/&gt;

{{Smachd ùghdarrais}}
[[Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eabhraig Nuadh]]</text>
      <sha1>icrixdvgqaguohkbx6whbiw7ch6l90a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robbie Williams</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3012</id>
    <revision>
      <id>583726</id>
      <parentid>579834</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13101" sha1="qexa3diauplffpj5vnrtaxicyi1nwwt" xml:space="preserve">{{Bogsa eachdraidh-bheatha}}
Tha '''Robert (Robbie) Peter Williams''' ([[13 an Gearran]], [[1974]]) na [[neach-ciùil]] agus na sheinneadair [[Sasainn|Shasannach]].

Rugadh e ann am [[Burslem]], [[Stoke-on-Trent]], [[Siorrachd Stafford]].

== A Bheatha ==

=== Take That ===
Thòisich Robbie ann an saoghal a' phop leis a' chòmhlan-ciùil, ''[[Take That]]'' a bha ga stiùireadh leis an t-seinneadair/bàrd [[Gary Barlow]]. Chaidh an còmhlan-ciùil a stèidheachadh ann an [[1991]] agus bha iad gu math soirbheachail, a' ruigsinn àireamh a h-Aon ochd tursan. Chruthaich an soirbheachas cothroman do chòmhlan-ciùil choltach ri [[Boyzone]] agus [[Còmhlan-ciùil|911]]. Ge-tà, thathar a' ràdh nach d' fhuair Robbie air adhart le buill eile a' chòmhlain-chiùil air sgàth a fheartan bhleigeardach, agus bha e an còmhnaidh a' strì leis na buill agus leis an rianachd. Dh'fhàg e Take That ann an [[1995]]. Faicibh ''[[Dealachadh Take That]].''

== Leis fhèin ==

=== As dèidh Take That ===
As dèidh dhà ''Take That'' fhàgail, anns a' bhad thòisich Williams ga bhogadh fhèin ann an dòigh-beatha [[Ròc is Roll]] còmhla ris a' chòmhlan-ciùil [[Oasis]]. Lean seo ri strì gu math poblach le [[drogaichean]] agus [[deoch làidir]]. Chuir e air mòran cuideam agus bhiodh e tric a' nochdadh mar bhùrach, gun bhearradh is gun nighe. As dèidh dhà agus Oasis a dhol a-mach air a chèile gu math poblach, thug [[Noel Gallagher]] ''&quot;That Fat Dancer from Take That&quot;'' air. 

Cha robh meadhanan ciùil na RA den bheachd gum biodh an Williams mì-mhodhail seo soirbheachail mar neach-ciùil. Bhathar an dùil gum biodh buill eile bho [[Take That]] na bu shoirbheachail, gu h-àraidh [[Gary Barlow]] agus gu h-ìre [[Mark Owen]].

=== ''Life Thru A Lens'' ===
Ann an [[1996]], bha Williams deiseil airson a dhreuchd mar sheinneadair leis fhéin a thòiseachadh gu ceart. Mar a' chiad chlàr aige, chuir e a-mach &quot;Freedom&quot;, seann òran le [[George Michael]] anns an Lùnastal. As dèidh greis ann an clionaig deoch-làidir, chaidh &quot;Freedom&quot; a leantainn le &quot;Old Before I Die&quot;. Ràinig an dà chlàr àireamh a Dhà air cairtean na RA. Lean seo gu foillseachadh a chiad chlàr, ''Life Thru A Lens&quot;, nas anmoiche ann an 1997.

Bha &quot;Freedom&quot; agus &quot;Old Before I Die&quot; air ''Life Thru A Lens'' - ach bhathar dhen bheachd gun robh e na bhriseadh-dùil agus cha do shoirbhich an ath dhà chlàr idir; b' iadsan &quot;Lazy Days&quot; agus &quot;South of the Border&quot;.

=== ''Angels'' ===
An t-òran mu dheireadh a chaidh a chur a-mach bhon chlàr aig àm na [[Nollaig]] 1997, bha &quot;Angels&quot; na òran gaoil, agus thog e ''Life Thru A Lens'' gu àireamh a h-Aon air na cairtean, (28 seachdainean as dèidh dhà a sgaoileadh). Tha cliù aige mar an t-òran a shabhail dreuchd Williams, agus tha e fhathast gu math taitneach gu mòran an-diugh.


Dh'fhàs Williams ainmeil gu math luath anns an Rìoghachd Aonaichte le mòran chlàran eile a' dol a-steach dhan Phrìomh Deich, ach cha robh buaidh mhòr aige anns na Stàitean Aonaichte. Bha ''Millennium'', stèidhichte air criomag bhon òran [[James Bond]] ''[[You Only Live Twice]]'', na àireamh a h-Aon anns an RA an an [[1998]] ach cha d' ràinig e ach àireamh 72 sna Stàitean.

=== ''I've Been Expecting You'' ===
Lean an dàrna clàr &quot;I've Been Expecting You&quot; air an dàigh James Bond is chaidh e gu àireamh a h-Aon anns an Dàmhair 1998. Ann an 1999, dh'obraich e le [[Tom Jones]] air a chlàr [[Reload (Clar Thom Jones|Reload]]. 

Bha òran soirbheachail eile aige ann an [[2000]] le &quot;Rock DJ&quot;, ach b' e am bhideo don òran a ghoid na ceann-naidheachdan. Anns a' bhideo, bha Robbie a' nochdadh aig ''roller disco'' nuair a rùisg e dheth aodach agus an uairsin a chraiceann, a fheòil fhèin buill-bhodhaig, gam biadhadh dha na dannsairean boireannach gus nach robh ach cnàmhach a' dannsa. Bha mòran connspaid ann a thaobh a' bhideo is chaidh a thoirmeasg ann an iomadh dùthaich.

=== ''Sing/Swing When You're Winning'' ===
As dèidh an treasamh clàr shoirbheachail ''Sing When You're Winning'' ann an 2000, chaidh soirbheachadh Robbie a dhearbhadh ann an 2001 nuair a ràinig e àireamh a h-Aon aig àm na Nollaig còmhla ris a' bhana-chleasaiche Astràilianach, [[Nicole Kidman]], a' seinn an t-seann òran le [[Frank Sinatra|Frank]] and [[Nancy Sinatra]], ''Something Stupid''.

Nochd ''Something Stupid'' air a' chlàr ''Swing When You're Winning'', far an do sheinn Robbie iomadach òrain chlasaigeach mar &quot;Ain't That A Kick In The Head&quot; agus &quot;Mack The Knife&quot;. Nochd an ath-chlàradh den òran le [[Bobby Darin]], &quot;[[Beyond the Sea (òran)|Beyond the Sea]]&quot; ann am ''[[Finding Nemo]]'' ann an 2003.

=== ''Escapology'' ===
Ann an 2002, sguir Robbie dheth sgrìobhadh còmhla ri a chom-pairteach-sgrìobhaidh, [[Guy Chambers]]. Ach, thàinig iad còmhla a-rithist sia miosan as dèidh sin airson ''Escapology'', a chaidh a sgaoileadh anmoch ann an 2002. Bha clàr eile aige, &quot;Feel,&quot; gu math soirbheachail san Roinn Eòrpa, 's e a' dol còmhla ri bhideo spaideil far an do nochd [[Darryl Hannah]]. 

Chaidh an ath bhideo de &quot;Come Undone,&quot; a ghearradh gu mòr le [[MTV]] air sgàth 's gun do sheall e Robbie a' dèanamh an [[oba-noga]] le dà bhoireannach phìosail. Cuideachd, bha mòran bhiastagan is daolagan anns a' bhideo. Aig an àm seo, dhealaich Robbie is Chambers gu oifigeil.

=== A dhreuchd o chionn ghoirid ===
Ann an 2002, chaidh Robbie a thaghadh mar fear dhe a' cheud Breatannaich as fhearr leis a' BhBC ach chaidh a thaghadh mar fear dhe na Breatannaich as miosa le Channel 4 ann an 2003. 

Chaidh eachdraidh-beatha oifigeil a sgrìobhadh le Chris Heath, &quot;Feel&quot;, agus chaidh fhoillseachadh ann an 2004. Dh'innis e mu na tachartasan a thàinig gu bàrr leis an &quot;Live Summer Tour 2003&quot;, far an do chluich Williams air beulaibh barrachd is millean duine thairis air trì làithean ann an Lùnastal ann an Knebworth Park ann an Hertfordshire, le 3.5 millean a bharrachd ga choimhead beò air telebhisean agus air an eadar-lìon. Ro Knebworth, anns an Dùbhlachd 2003, rinn Williams tour de Astràilia agus an Sealainn Nuadh còmhla ri Duran Duran.

On a dhealaich e bho Chambers, tha Robbie air fheuchainn gus a luchd-càinidh àicheadh. Leis a' chom-paitreach-sgrìobhaidh ur, [[Stephen Duffy]], tha Robbie air iomadh òran eile a sgrìobhadh, a' toirt a-steach an àireamh a h-Aon, &quot;Radio&quot;,

Nochd 'Radio' air na &quot;Greatest Hits&quot; aige anns an Dàmhair 2004. Nochd Williams aig [[Live 8]] ann an [[Lunnainn]] far an robh e na rionnag air an latha. Sheall e cho math 's a tha e mar sheinneadair agus a chomas le uimhir de dhaoine, gu h-àraidh nuair nach robh fios aig mòran air na faclan do &quot;Feel&quot;.

Chuir Williams a-mach clàr ùr anns an Dàmhair 2005 air a bheil '[[Intensive Care]]', a' beachdachadh air meadhan aois agus na trioblaidean is dùbhlain a tha na lùib, chaidh e gu h-àireamh a h-aon agus bha blas ''reggae'' air mòran dhe na h-òrain.

== Dòigh-beatha Robbie ==
Tha Robbie singilte an-dràsta, 's e a' fuireach ann an [[Los Angeles]], California. Chan eil daoine sam bith an sin ga aithneachadh. Tha mòran beachdachadh a' dol ann am meadhanan na Breatainne mu dheidhinn a ghnèitheachd mì-shoilleir agus a bheatha-gaoil. Tha Robbie air ìomhaigh mar gaoladair spaideil a bhrosnachadh agus tha mòran sgeulachdan ann a' bruidhinn air a chomasan ann an leabaidh. Bidh e tric a' taghadh bhoireannaich bhon luchd-èisteachd aig na cuirmean aige, agus a' toirt pòg (leis an teanga) dhaibh.

Ach bidh na sgeulachdan seo a' nochdadh gu math tric nuair a bhios clàr ùr aige ri reic.

== Clàran ==
=== Clàran Stiùideo ===
* ''[[Life Thru a Lens]]'' (1997); #1 [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]
* ''[[I've Been Expecting You]]'' (1998 ([[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]) / 2002 ( [[Na Stàitean Aonaichte|SA]] )); #1 [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]
* ''[[The Ego Has Landed]]'' (1999); #63 [[Na Stàitean Aonaichte|SA]] (Dìreach ann an Ameireaga a Tuath)
* ''[[Sing When You're Winning]]'' (2000); #1 [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]], #110 [[Na Stàitean Aonaichte|SA]]
* ''[[Swing When You're Winning]]'' (2001); #1 [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]
* ''[[Escapology (album)|Escapology]]'' (2002); #1 [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]], #43 [[Na Stàitean Aonaichte|SA]]
* ''[[Intensive Care (album)|Intensive Care]]'' (2005)
* ''[[Rudebox]]'' (2006)
* ''Reality Killed the Video Star'' (2009)
* ''Take the Crown'' (2012)
* ''Swings Both Ways'' (2013)
* ''The Heavy Entertainment Show'' (2016)
* ''The Christmas Present'' (2019)
* ''Britpop'' (2025)

=== Clàran 'Beò' agus co-chruinneachaidhean ===
* ''Robbie Williams – Live At Knebworth'' (2003); #2 [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]],
* ''Greatest Hits'' (2004); #1 [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]

=== Clàran Singilte ===

* Lun 1996 &quot;Freedom&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #2 [[a' Ghearmailt]]: #10

* Gib 1997 &quot;Old Before I Die&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #2 [[a' Ghearmailt]]: #37
* Iuch 1997 &quot;Lazy Days&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #8 [[a' Ghearmailt]]: #90
* Sult 1997 &quot;South of the Border&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #14
* Dubh 1997 &quot;[[Angels (single)|Angels]]&quot; US: #41 [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #4 [[a' Ghearmailt]]: #9 [[an Fhraing]]: #7
* Mar 1998 &quot;[[Let Me Entertain You]]&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #3

* Sult 1998 &quot;[[Millennium (single)|Millennium]]&quot; US: #72 [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #1 [[a' Ghearmailt]]: #41 [[a'Fhraing]]: #16
* Dubh 1998 &quot;[[No Regrets/Antmusic]]&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]] : #4 [[a' Ghearmailt]]: #60 [[an Fhraing]]: #67
* Mar 1999 &quot;[[Strong (single)|Strong]]&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #4 [[a' Ghearmailt]]: #68 [[an Fhraing]]: #99
* Samh 1999 &quot;[[She's The One/It's Only Us]]&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #1 [[a' Ghearmailt]]: #27 [[an Fhraing]]: #74
* Dubh 1999 &quot;Win Some Lose Some&quot; Direach mar clàr singilte ann an [[New Zealand]]
* 1999 &quot;Karma Killer&quot; 
* Mar 2000 &quot;United&quot; 

* Lun 2000 &quot;[[Rock DJ]]&quot; US Hot Dance Music/Club Play: #25 [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #1 [[a'Ghearmailt]]: #9 [[a'Fhraing]]: #40
* Damh 2000 &quot;[[Kids (single)|Kids]]&quot; (le [[Kylie Minogue]]) [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #2 [[a'Ghearmailt]]: #47
* Dubh 2000 &quot;[[Supreme (single)|Supreme]]&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #3 [[a'Ghearmailt]]: #14 [[a'Fhraing]]: #12
* Gib 2001 &quot;[[Let Love Be Your Energy]]&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #10 [[a'Ghearmailt]]: #68
* Iuch 2001 &quot;Eternity/Road to Mandalay&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #1 [[a'Ghearmailt]]: #7 [[a'Fhraing]]: #45
* Damh 2001 &quot;We Are The Champions&quot; (le [[Queen (band)|Queen]]) 
* Dubh 2001 &quot;Somethin' Stupid&quot; (le [[Nicole Kidman]]) [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #1 [[a'Ghearmailt]]: #2 [[a'Fhraing]]: #16
* Gear 2002 &quot;Better Man&quot; direach mar clàr singilte ann an Austrailia
* Mar 2002 &quot;Mr. Bojangles/I Will Talk And Hollywood Will Listen&quot; [[a'Ghearmailt]]: #77
* 2002 &quot;Mack The Knife&quot; direach ann am Mexico
 
* Gib 2002 &quot;My Culture&quot; ([[1 Giant Leap]] feat. [[Maxi Jazz]] &amp; Robbie Williams) [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #9 [[a'Ghearmailt]]: #69

* Dubh 2002 &quot;Feel&quot; [[na Staitean Aonaichte]]: #40 [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #4 [[a'Ghearmailt]]: #3 [[a'Fhraing]]: #6
* Ceit 2003 &quot;A Man For All Seasons&quot; (bhon film Johnny English) 
* Gib 2003 &quot;Come Undone&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #4 [[a'Ghearmailt]]: #16 [[a'Fhraing]]: #49
* Iuch 2003 &quot;Something Beautiful&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #3 [[a'Ghearmailt]]: #46 [[a'Fhraing]]: #70
* Damh 2003 &quot;Feel (Live)&quot; (bho &quot;Live At Knebworth&quot;) 
* Damh 2003 &quot;Hot Fudge (Live)&quot; (bho &quot;Live At Knebworth&quot;) 
* Samh 2003 &quot;Sexed Up&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #10 [[a'Ghearmailt]]: #53

* Damh 2004 &quot;Radio&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #1 [[a'Ghearmailt]]: #2 [[a'Fhraing]]: #48
* Dubh 2004 &quot;Misunderstood&quot; [[an Rìoghachd Aonaichte|RA]]: #8 [[a'Ghearmailt]]: #20

== Iomraidhean ==
* [http://www.allmusic.com/artist/p203667 AllMusic Guide biography]
* [http://www.bbc.co.uk/cgi-perl/music/muze/index.pl?site=totp&amp;action=biography&amp;artist_id=32661&amp;rand=025 BBC ''Top of the Pops'' biography] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}


== Ceanglaichean a-muigh ==
* [http://www.robbiewilliams.com Làrach-lìn Oifigeil]
* [https://web.archive.org/web/20051216130858/http://launch.groups.yahoo.com/group/robbiewilliamsultimateclub/ Robbie Williams Ultimate Fan Club]
* https://web.archive.org/web/20051027045511/http://www.rw-world.com/
* https://web.archive.org/web/20050803084952/http://www.robbiewilliams-info.com/
* http://www.robbiewilliamslive.com
* https://web.archive.org/web/20050813073256/http://www.robbiewilliams-tr.com/
* https://web.archive.org/web/20050803084952/http://www.robbiewilliams-info.com/
* http://www.fans-supreme.de
* https://web.archive.org/web/20051024084413/http://www.robbiewilliams.nu/
* http://www.robbiewilliams.pl
* [https://web.archive.org/web/20070927220937/http://song-book.info/lyrics_list.php?a=Robbie%20Williams Robbie Williams lyrics]

{{DEFAULTSORT:Williams, Robbie}}

[[Roinn-seòrsa:Ìomhaighean rìomhach]]
[[Roinn-seòrsa:Sasainn]]
[[Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte]]
[[Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil]]</text>
      <sha1>qexa3diauplffpj5vnrtaxicyi1nwwt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aisling</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4325</id>
    <revision>
      <id>583714</id>
      <parentid>576921</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1985" sha1="7cbnn1msil4f1g0ikf4wit85z9hoptb" xml:space="preserve">[[Faidhle:Pierre-Cécile Puvis de Chavannes 003.jpg|thumb|240px|right|Pierre-Cécile Puvis de Chavannes: ''An Aisling'', 1883]]

B’ e '''aisling''' neo '''bruadar''' rudeigin a chì neo a smaoinicheas duine, gu h-àraid na chadal. Uaireannan, tha aislingean gu math neònach, neo annasach, agus chan eil daoine gan tuigsinn gu math. Rinn [[Sigmund Freud]] seòrsa oidhirp, còmhla ri [[Carl Jung]], msa, ach tha na freagairtean aige gu math connspaideach, agus chan eil a h-uile duine ag aontachadh ris.
Anns an [[Leabhar Genesis]] 37-48, nuair a tha aisling neònach aig a’ [[Pharaoh]], chlàraich Eòsaph e.

== Ceangailtean a-muigh ==
* [https://web.archive.org/web/20060614140140/http://humanform.info/htm/intelligent.htm Dreams : the intelligent universe] Describes how dreams are constructed from parallel universes
* [http://aras.org''Archive for Research in Archetypal Symbolism''] An archive of mythological, ritualistic, and symbolic images from all over the world and from all epochs of human history
* [https://web.archive.org/web/20060614071722/http://dreams.valasearch.com/ Valasearch Dreams] Describes dreams in ancient history, facts about dreams, quotes, dream recall, and dream interpretation.
* [https://web.archive.org/web/20060615223016/http://www.maljonicsdreams.com/ Maljonic's Dreams] Dream diary with dream dictionary and dream message board
* [http://plato.stanford.edu/entries/descartes-epistemology/#1/ The Epistemology of Descartes (fulltext)] Classic philosophy on the difference between the real and the dream world
* [http://veda.harekrsna.cz/encyclopedia/dreams.htm Dreams and the Vedanta-sutra (Vedic/Hindu tradition)]
* [https://web.archive.org/web/20100723065207/http://msnbc.msn.com/id/5569228/site/newsweek/ Newsweek Article exploring dreams]
* [http://www.thedreamexplorer.com The Dream Explorer] Online resource and community for dreamers and lucid dreamers.

[[Roinn-seòrsa:Bruadar]]
[[Roinn-seòrsa:Cadal]]
[[Roinn-seòrsa:Saidhg-eòlas]]</text>
      <sha1>7cbnn1msil4f1g0ikf4wit85z9hoptb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tràillealachd-drùise</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9522</id>
    <revision>
      <id>583732</id>
      <parentid>583124</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4613" sha1="nia2hq7xdulu7m4mnco3166un487hcz" xml:space="preserve">&lt;!--
:''Airson an aithriseachd 2005 documentary seallaibh [[Tràillean-drùise (aithriseachd)]].''
--&gt;

Tha '''tràillealachd-drùise''' 'na cùis àraidh na [[tràillealachd]] gum gabh a-staigh na cleachdaidhean seo air leth:
# [[siùrsachd|strìopachas]] co-èignichte
# tràillealachd-drùise le aon sealbhadair
# tràillealachd-gnàthachaidh, air cheangail air uairibh ri cleachdaidhean dualchasach cràbhach
# tràillealachd airson adhbharan gun drùis far a tha drùis cumanta no ceadaichte

Am bitheantas, tha an nàdar na tràillealachd a' ciallachadh gur an tràill ''gu fìor'' ri fhaotainn airson drùis, agus ordinary social conventions and legal protections that would otherwise constrain an owner's actions are not effective. Tha ban-tràillean aig a' chunnart as àirde am gabhlach-brath na drùise agus tràillealachd-drùise.

==Ceanglaichean a-mach==
*[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4532617.stm An taiceadh am malairte-drùise air obair cho-èignichte - BBC]
*[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3979725.stm An turas brùiseil tràille nuaidh – BBC]
* [https://web.archive.org/web/20051119063746/http://www.iwpr.net/index.pl?archive%2Fbcr3%2Fbcr3_200303_415_3_eng.txt 'Bosnia: Tràill-Drùise 'g Innseadh a Fulang - Institute for War &amp; Peace Reporting]
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/2783655.stm ''S e 'tràillealachd' a tha an malairt-drùise Aisia' - BBC]
* [https://web.archive.org/web/20070219215647/http://www.iranfocus.com/modules/news/article.php?storyid=6 'Tha na Tràillean-Drùise an Iorain a' Fulang gu h-Oillteil Fo na Mullaidhean - Iranfocus']
* [http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,11913,1316649,00.html 'Sràidean an Eu-dòchas - The Observer] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20060117022921/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,7-1307679,00.html ‘Thuirt iad nach e daonna a bh'annam ach càil gun urrainn do air cheannach a bhith’ – The Times]
* [http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2005/11/06/npros106.xml&amp;sSheet=/news/2005/11/06/ixhome.html ‘Agam air £1,300: Ileana, an tràill-drùise deugach deas a obrachadh ann Lunainn’ – The Sunday Telegraph]
*[http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/8/1/12818/12818-8.txt eText] de ''Tràillean Cinneachail agus Àrd-Chinn Chrìosdaile'' (1907) le Elizabeth Wheeler Andrew agus Katharine Caroline Bushnell, aig [[Project Gutenberg]]. Leabhar mu dheidhinn &quot;Tràillealachd an taighe-strìopachas Earach air an Oirthir Shèimh&quot;.
* [https://web.archive.org/web/20041030020839/http://web.amnesty.org/library/index/ENGMDE150172000 Gabhlaichean-brath nam Còraichean Daonna a' Toirt Buaidh air Mnathan air Mhalairt sa' Ghnìomhachas-Drùise Iosrael - Amnesty International]
*[http://www.paralumun.com/womensissues.htm Cùis nam Mnathan agus Tràillealachd/Malairt-Drùise Fad na Cruinne]
* [https://archive.today/20120728215848/www.averroes-foundation.org/articles/sex_slavery.html Beachd Ioslamach Dualchasach air Tràillealachd-Drùise]
*Celia, Tràill (ISBN 0-380-71935-5)
*Buinn (ISBN 0-440-17464-3)
* The Natashas: Inside the New Global Sex Trade, le Victor Malarek. (ISBN 1-55970-735-6)
* [https://web.archive.org/web/20070129061355/http://www.prostitutionresearch.com/c-trafficking.html Rannsachadh air Strìopachas] 
* [https://web.archive.org/web/20070207074812/http://www.counterpunch.org/nathan02172006.html ''Na Meallaidhean &quot;Tràillean-Drùise Deugach&quot;''] -- ABC's Primetime Fakery, Debbie Nathan
* [http://www.answers.com/topic/celia-a-slave 'Celia, Tràill' - Answers.com]

==Eagrachaidhean Inbheach==
* [https://web.archive.org/web/20061124075018/http://www.atalliance.org.uk/ An Càirdeas Ana-Malairt - A' Thoirt Ionnsaigh air Malairt-Drùise, A' Taiceadh a Luchd-Tàrrsainn.]
* [http://www.catwinternational.org Eagrachadh sgàileag fad na cruinne (Aonachadh An Aghaidh Malairt Mnathan - CATW)]
* [http://www.sanlaap.org Sanlaap Eagrachadh air Kolkata, India]
* [http://www.castla.org Aonachadh a Chur às Tràillealachd agus Malairt (CAST) air Los Angeles, CA]
* [http://www.polarisproject.org Polaris, bunaichte air Tokyo agus Washington DC]
* [http://www.amnesty.org Amnesty International]
* [https://web.archive.org/web/20070218000327/http://www.swop-usa.org/ Tionnsgal a Ruigheachd a-mach ri h-Obraichean-Drùise]
* [http://www.bayswan.org/penet.html Lìon-obair Foghlaim nan Strìopaichean]
* [https://web.archive.org/web/20070221021007/http://www.ecmafrica.org/ --Ministreachd na h-Uile Pàisde-Tràillean-cloinne]

[[Roinn-seòrsa:Strìopachas]]
[[Roinn-seòrsa:Tràillealachd]]</text>
      <sha1>nia2hq7xdulu7m4mnco3166un487hcz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lihou</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13571</id>
    <revision>
      <id>583723</id>
      <parentid>548237</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1283" sha1="sgcmpab6besa1tyqyv3hvus4o49691n" xml:space="preserve">[[Faidhle:Guernsey-Lihou.png|thumb|250px|Suidheachadh Lihou]]
'S e aon de na h-[[Eileanan a' Chaolais]] a th’ ann an '''Lihou'''. Tha  an t-ainm ceangailte leis a’ chànan [[Sean-Lochlannais|Seann-Lochlannais]], tha an [[iar-leasachan|iar-leasach]]  ''[[-hou]]'' (''holm'') a’ ciallachadh: &quot;eilean&quot;.

Tha Lihou suidhichte anns a’ [[Caolas Sasannach|Chaolas Shasannach]] san taobh an iar [[Guernsey]]. Ma bhios am [[muir]] air falbh, tha Lihou ceangailte le Guernsey le seann cabhsair à [[clach]]an. 
'S e seo na [[Co-chomharran an Domhain|co-chomharran]] aige: 49° 27' 38.16&quot; Tuath agus 2° 40' 4.44&quot; Iar.

Tha e na phàirt den Bailiwick of Guernsey. 

Tha tobhta na h-abaid'' St. Mary'' ri fhaicinn fhathast. Chaidh an abaid air thogail anns an [[12na linn]] le manaich Benedictine.

== Ceangal a-mach ==
* [https://web.archive.org/web/20121112060448/http://www.bbc.co.uk/guernsey/content/articles/2004/12/01/lihou_history_feature.shtml Eachdraidh  &quot;Little Lihou&quot;]
* [http://www.bbc.co.uk/history/archaeology/ser3pro4_1.shtml Arc-eòlas air Lihou]

[[Faidhle:GU020, Lihou.jpg|left|250px|thumb|left|Traigh ann an Lihou]]

[[Faidhle:Lihou from Torteval Guernsey.jpg|thumb|250px|left|Lihou aig a' mhuir làn]]

{{Eileanan a' Chaolais}}

[[Roinn-seòrsa:Eileanan a' Chaolais]]</text>
      <sha1>sgcmpab6besa1tyqyv3hvus4o49691n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>BBC Alba (Sianal)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14078</id>
    <revision>
      <id>583717</id>
      <parentid>580210</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1418" sha1="6o7na50ica0ibv0egmac8ria136l5yn" xml:space="preserve">[[Faidhle:BBC Alba 2021.svg|thumb|250px|An Comhradh Ceist a'BhBC Alba]]
Tha '''BBC Alba''' air tòiseachadh air 19mh den t-Sultain [[2008]] aig naoi uairean feasgar.&lt;ref&gt;[http://news.scotsman.com/gaelic/Tha-39BBC-Alba39-aig-cridhe.4511672.jp Tha 'BBC Alba' aig cridhe iomairtean gu Gàidhlig a bhrosnachadh] Scotsman;  20mh an t-Sultain 2008 &lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100524170448/http://www.bbc.co.uk/commissioning/tv/local/alba_eng.shtml BBC - Commissioning - BBC ALBA&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/highlands_and_islands/7556739.stm Naidheachdan BBC]&lt;/ref&gt;

Thòisich am prògram le òran sgrìobhte le [[Runrig]] ach le teacsa ùr. &lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=bs07sYQqc1c Toiseach a' phrogram air youtube]&lt;/ref&gt;

==Prògraman==

'S e sianal ùr [[telebhisean]] airson prògraman [[Gàidhlig]]. Clàr làitheil le measgachadh farsaing de gnèthean is cuspairean. Chì sibh naidheachdan, [[spòrs]], [[aimsir]], [[dràma]], prògaman, aithriseach, fiosrachadh, cur-seachadan, ionnsachadh, [[creideamh]] is clann, am measg nithean eile.

* [[An Là]]
* [[Cuide Ri Cathy]]
* [[Dè a-nis]]
* [[Dè tha Dol]]
* [[Eòrpa]]
* [[Machair (tbh)|Machair]]
* [[Rapal]]
* [[Speaking Our Language]]
* [[Spòrs]]

==Iomraidhean==
&lt;references/&gt;

{{BBC}}

[[Roinn-seòrsa:Telebhisean Gàidhlig]]
[[Roinn-seòrsa:BBC Alba]]
[[Roinn-seòrsa:Seanalan telebhisean]]</text>
      <sha1>6o7na50ica0ibv0egmac8ria136l5yn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tunja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17145</id>
    <revision>
      <id>583733</id>
      <parentid>571486</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12821" sha1="36g0ofhcvp4i3u91qfnczncr0lfowro" xml:space="preserve">{{Baile ann an Coloimbia
  | AINM = Tunja
  | BRATACH = Flag of Tunja.svg
  | LÙIREACH = Escudo de Tunja.svg
  | LÙIREACH_LEUD = 90
  | MAPA = Colombia - Boyaca - Tunja.svg
  |DEALBH= Tunja02.jpg
  | DÙTHAICH =[[Faidhle:Flag of Colombia.svg|22px]] [[Coloimbia]]
  | ROINN =[[Faidhle:Flag of Boyacá Department.svg|22px]] [[Boyacá (Roinn)|Boyacá]]
  | SGÌRE =
  | ÀIRDE = 2810m
  | TEODHACHD = 12˚
  | LEUD = 05° 32' Tuath
  | ASTAIR = 73° 22' Iar
  | FARSAINGEACHD = 118
  | ÀIREAMH_SHLUAIGH = 154096
  | BLIADHNA = 2005
  | FÒN = 
  | DUILLEAG = [http://www.tunja.gov.co/ Comhairle Thunja]
 }} 

‘S e baile meadhananch ann an [[Coloimbia]],&lt;ref&gt;[http://www.smo.uhi.ac.uk/gaidhlig/faclair/cuspair/duthchannan/ Dùthchannan aig SMO]&lt;/ref&gt; agus prìomh-bhaile na roinne [[Boyacá (Roinn)|Boyacá]], a th’ann '''Tunja''' neo '''Santiago de Tunja'''.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091003212416/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/septiembre2009/tunja.htm Leabharlann Luis Angel Arango]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://cache.britannica.com/EBchecked/topic/609290/Tunja Encyclopedia Britannica]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Tha e suidhichte ann an iar-mheadhan na dùthcha anns an sgìre ris an canar Alto (Àrd) Chicamocha, 122km air falbh bho [[Bogotá|Bhogotá]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120113072542/http://cumbia.invias.gov.co/programas/sat/DISTANCIA%20DE%20BOGOTA%20A%20CAPITALES%20-%2025%20JUL.pdf Invias]&lt;/ref&gt;. Tha farsaingeachd dhe 118 km² aige, 87% dhuibh air an dùthaich agus 13% anns a’ bhaile fhèin. Tha meadhan a’ bhaile Tunja suidhichte aig 2,775m os cionn ìre na [[muir|mara]], ach tha an t-àite as àirde am broinn crìochan a’ bhaile aig 3,200m os cionn ìre na mara, ri taobh Cucaita. Tha an t-àite as ìsle suidhichte aig 2,400m os cionn ìre na mara, ri thaobh Moniquirá.

Bha àireamh-sluaigh dhe 154,096 aig a' bhaile fhèin ann an [[2005]],  a-rèir a' chunntais-sluaigh mu dheireadh.&lt;ref&gt;[http://www.dane.gov.co/files/investigaciones/poblacion/proyepobla06_20/ProyeccionMunicipios2005_2009.xls Figearan Oifis a' Chunntas-sluaigh]&lt;/ref&gt; 'S e Tunja an 31mh baile as motha na dùthcha.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071001063527/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=-55&amp;srt=npan&amp;col=aohdq&amp;pt=c&amp;va=&amp;srt=pnan Bailtean as motha na dùthcha]&lt;/ref&gt;

Tha crìochan aige leis na bailtean beaga dhe Motavita agus Cómbita air an ceann a tuath, le Oicatá, Chivatá agus Soracá air an àirde an ear, le Boyacá, Ventaquemada agus Samacá air an ceann a deas, agus mu dheireadh thall le Samacá, Sora agus Cucaita air an àirde an iar.  Chaidh e a steidheachadh leis na Spàinntich 6mh [[an Lùnasdal]] [[1539]].

‘S e sgìre fo riaghladh sònraiche a bh’ann, ro [[Bun-Reachd|Bhun-Reachd]] [[1991]].

== Ainm an àite ==

‘S ann às [[Cànan|a’ chànan]] tùsanach Hunza a thàinig ainm a’ bhaile, a tha a’ ciallachadh &quot;Fireannach Faiceallach&quot;. Cha robh an t-ainm Santiago de Tunja air a-riamh, ged a tha feadhainn ga chreidsinn co-dhiù. Tha troimh-chèile ann taobh an ainm air sàilleabh an dòigh mar a rinneadh parraistean a’ bhaile: Parraiste [[Moire|Mhoire]] an Sneachda ([[Spàinntis]]: Señora de las Nieves) mu thuath; [[Naomh]] Barabail (Spàinntis Santa Bárbara) mu dheas, agus Naomh Seamus à Tunja (Spàinntis: Santiago de Tunja) dìreach ann am meadhan a’ bhaile. ‘S e Naomh Seamus an Abstol, Sàr Naomh na Spàinne, a th’ ann Sàr Naomh a’ bhaile is tha an t-ainm aige air a’ Chathair-eaglais cuideachd. Le sin ‘s e Parraiste na Cathaire-Eaglais aig Naomh Seamus an t-Abstol a tha air a’ pharraiste, ach chan air a’ bhaile.

Tha freumhan muisca an ainm Tunja ceangailte cuideachd ri fear dhe na cinn-fheadhna (Spàinntis: cacique) na b’ainmeil a bh’ ann: Hunzahua. Mar sin, nuair a steidhich Gonzalo Suárez Rendón am baile, thug e Tunja air, mar a mhìnich na sgrìobhainnean dhen 6mh [[an Lùnasdal]] [[1539]]. Dearbhaidh sgrìobhainnean rìoghal an t-ainm sin nuair chaidh e a dh’ainmeachadh mar Bhaile, 29mh [[am Màrt]] [[1541]], is  chuir [[Carlos V na Spàinne]] ainm dha:

''...tha sinn ag iarraidh agus ag òrdachadh gur e Baile Mòr Tunja an tiotal a bhios air a’ bhaile siud bhon latha an-diugh agus gum bith gach uile còir, dìonachd agus sochair aige mar bhaile mòr.''

== Eachdraidh ==
=== Tuasgladh a’ Bhaile ===
Dh’fhàg an [[ceannsaichean|ceannsaiche]] Gonzalo Jiménez de Quesada am baile Santa Marta anns [[an Giblean|a’ Ghiblean]] [[1536]], is thog e airsan mu dheas.  Bha e ag amas air [[El Dorado]] a lorg is a chur an greim.

An ceann mòran mhìos air an rathad, choinnich e na rìoghachdan beaga a bha fo bhuaidh an Zipa, is mhothaich e nach robh na bailtean sin air an tìr àrd eadar [[Cundinamarca (Roinn)|Cundinamarca]] agus Boyacá cho inntinneach dhàsan fhèin. Fhad ‘s a bha e a’ lorg El Dorado fhuair e naidheachdan mu dheidhinn [[smàrag]]an ann an Somondoco, a bharrachd air teachdaireachd neo dhà mu dheidhinn a’ chinn-chrìche aige anns an tìr ìosal rèidh oithireach (Spàinntis: Los Llanos Orientales). Ràinig Jiménez de Quesada Turmequé air [[2 an t-Ògmhios]] [[1537]], a bha fo bhuaidh an [[Zaque]]. B’ fheudar dhàsan buaidh a thoirt air na Muiscas (gun chudthrom, na bheachdsa), air sgàth 's gun do dh’fhàilig iomairtean airson a dhol a-mach dha na tìrean ìosal tro thaobh an ear agus taobh an ear-thuath na tìrean àrda.

=== Tunja nuair a ràinig na Spàinntich ===
Mar iomadh sgìre Muisca, bha uiread mhòr dhe taighean gan sgaoileadh air feadh na roinne anns an làrach far an do steidhich na Spàinntich am Baile.  Bha dùn neo dhà aig rìghrean (neo [[Zaque]]) mar [[Quemuenchatocha]], [[Aquiminzaque]] (Aquim/Quiminza) agus an ceann-fheadhna aig Boyacá, anns na h-àiteachan àrda air an àirde an iar a' bhaile, ris an canar San Lázaro an latha an-diugh. A bharrachd air sin, bha corra thaigh air leathadan na cnuic air an àirde an ear cuideachd, bhon an t-slighe gu Santafé gu ruige làrach ann an ceann a tuath a' bhaile.

=== Ceannsachadh a’ Bhaile ===

‘S e ceannsachadh gu math furasda a bh’ ann an dèidh gun do deach Quemuenchatocha a chur an greim le Jiménez de Quezada. A dh'aindeoin sin, chaidh esan a leantainn fhad ‘s a bha e beò fhathast leis a’ cheann-feadhna òg Aquiminzaque, am fear-ionlaid aige fhèin. Chaidh Aquiminzaque agus na luchd-leantainn aige a chur an greim le Pérez de Quezada cuideachd. Bha sàrachadh mòr anns a’ bhaile ùr leis gu robh Aquiminzaque airson a dh’èirigh suas an aghaidh na Spàinntich: Bha e gu math soilleir gum b’ urrainn dhàsan a chuid dhaoine a chruinneachadh leis gun do nochd, air latha a’ mhargaidh, 10 cinn-feadhna na roinne anns a’ char as lugha (Toca, Motavita, Samacá, Turmequé, nam measg). ‘S e cur gu bàs Aquiminzaque, ann an ceàrnag a' bhaile dìreach aon bhliadhna an dèidh ga chur an greim le Pérez de Quezada agus feachdan na Spàinne, a chuir crìoch air  iomairt sìtheachadh na roinne. ‘S e samhla bristeadh saoghal nan Tùsanach is iad gan sgaoileadh fo bhuaidh nan Spàinnteach air feadh na Roinne Tunja a bh’ann an droch dhìol sin.

== Sluagh a' bhaile ==
Ged a tha 154,096 nan tàmh anns a' bhaile, chan eil ach 7,475 dhuibh a' fuireach anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearrann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach [[clachan]] agus [[croit]] fo stiùireadh baile air choireigin.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130715063537/http://colombia-virtual.com/municipios.html Cololmbia Virtual]&lt;/ref&gt; Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an [[dùthaich]], tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail.

Taobh chinnidh, ' s e daoine geala/[[mestizos]] a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann am Tunja, ach tha 0.2% dhe Tùsanaich agus 0.2% dhe daoine le freumhan ann an [[Afraga]] cuideachd. ' S urrainn dhan 94% dhe na daoine ann an Tunja leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, tha fòn aig an taigh aig 56.3% dhe na dachannan.&lt;ref&gt;[http://www.dane.gov.co/files/censo2005/perfiles/boyaca/tunja.pdf Bileag fhiosrachaidh DANE]&lt;/ref&gt;

== Fèisean ==
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Tunja.  Chithear fèilltean  caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast,&lt;ref&gt;[http://countrystudies.us/colombia/51.htm Country Studies: Colombia]&lt;/ref&gt;  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s a tha beairteas cultarail na dùthcha.

* Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh [[An t-Iuchar]].
* Fèisan Eadar-nàiseanta a' Chultair.
* [[A' Chàisg]].
* Fèis na Prèasantan à Boyacá.

== Bailtean Co-cheangailte ==
* [[Faidhle:Flag of Spain.svg|24px]]  [[Sevilla]], [[An Spàinn]]
* [[Faidhle:Flag of Colombia.svg|24px]] [[Bogotá]], [[Coloimbia]]
* [[Faidhle:Flag of Colombia.svg|24px]] [[Florencia (baile)|Florencia]], [[Coloimbia]]
* [[Faidhle:Flag of Colombia.svg|24px]] [[Valledupar]], [[Coloimbia]]
* [[Faidhle:Flag of Ecuador.svg|24px]] [[Guayaquil]], [[Eacuador]]
* [[Faidhle:Flag of Peru.svg|24px]] [[Juliaca]], [[Pearu]]
* [[Faidhle:Flag of Bolivia.svg|24px]]  [[Sucre]], [[Boilibhia]]
* [[Faidhle:Flag of Colombia.svg|24px]]  [[Cúcuta]], [[Coloimbia]]
* [[Faidhle:Flag of Argentina.svg|24px]] [[Corrientes]], [[An Argantain]]
* [[Faidhle:Flag of Brazil.svg|24px]]  [[São Paulo]], [[Braisil]]
* [[Faidhle:Flag of Spain.svg|24px]] [[Vitoria-Gasteiz]], [[An Spàinn]]

== Daoine Ainmeil ==
* [[Aquiminzaque]]: Righ mu dheireadh nam Muisca.
* [[Josefa del Castillo y Guevara]]
* [[Gustavo Rojas Pinilla]]: [[1900]] - [[1975]].  [[Deachdaire]] na dùthcha.
* [[José Joaquín Ortíz]]
* [[Rafael Humberto Moreno Durán]]
* [[Pedro Álvarez Espinosa]]
* [[Guillermo Prieto La Rotta]]: [[1970]] - Fear-aithris.

=== Oilthighean ===
Tha fear dhe na ceithir oilthighean nàiseanta na dùthcha an làthair ann an En Tunja, is e an Oilthigh Teasgasag agus Teicneòlas Choloimbia (Spàinntis:Universidad Pedagógica y Tecnológica de Colombia), a steidhich an t-Seanalair Gustavo Rojas Pinilla. Seo liosta an fheadhainn eile:

* Oilthigh an Naoimh Thòmais (Universidad Santo Tomás)
* Companaidh an Oilthigh Remington (Corporación Universitaria Remington)
* Oilthigh Antonio Nariño (Universidad Antonio Nariño)
* Oilthigh Coloimbia air Astar (Universidad Externado de Colombia)
* Urras an Oilthigh Juan de Castellanos (Fundación Universitaria Juan de Castellanos)
* Oilthigh Bhoyacá (Universidad de Boyacá)
* Oilthigh Pàpanach Bolivarianach Choloimbia (Universidad Pontificia Bolivariana de Colombia)
* Oilthigh Javerianach Choloimbia (Universidad Javeriana de Colombia)
* Institiùd Oilthigh a' Chiùil agua an Ealainne (Instituto Universitario de la Música y las Artes)
* Sgoil Riaghlaidh Poblach (Escuela Superior de Administración Pública E.S.A.P.)

== Gallaraidh ==

&lt;gallery&gt;
File:Tunja04.jpg|Ceàrnag Bholívar
File:Tunja.jpg|Seann bhaile
File:No encarnamos la fuerza de un Día sino el Alma de toda una edad.jpg|Sgoil Bhoyacá, an Tunja
File:Frontis II.jpg|Aghaidh na Cathair-eaglaise
&lt;/gallery&gt;

== Spòrs ==
[[Faidhle:Estadio de La Independencia.jpg|200px|thumb|Sealladh air a' phàirc o shean.]]
Tha dà sgioba proifeiseanta ball-coise anns a' bhaile. Cluichidh [[Boyacá Chicó]] anns a' phrìomh lìog agus cluichidh [[Patriotas Fútbol Club]] anns an lìog B. Compàirtichidh an dà sgioba an aon phàirc, Pàirc an Neo-Eiseimeileachd (Spàinntis:Estadio de La Independencia), suidhichte ris an taobh thuath a' bhaile.

'S e fear dhe na làraich oilimpeagach nas fheàrr na dùthcha a th'anns a' phàirc sin, leis gun do deach na goiresan aige a leasachadh airson a' cho-fharpais Libertadores ann an [[2009]]: chaidh piseach a chur air an uiread dha luchd-leantainn gu 20,630, is a h-uile càil fo mhion-chomharrachadh na [[FIFA]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160910140342/http://www.elespectador.com/deportes/copalibertadores/articulo124766-conmebol-avalo-el-estadio-independencia-de-tunja Conmebol avaló el estadio La Independencia de Tunja], [[El Espectador]], 6 am Màrt 2009.&lt;/ref&gt;

Chuir am baile air dòigh an co-fharpais ''Sudamericano de Futsal Sub-20'' ann an [[2008]]. 'S e farpais fo 20 bliadhna aig ìre [[Aimearaga a Deas]] a bh'ann, is bhuannaich [[Braisil]]. Cha d'fhuair [[Coloimbia]] ach an ceathramh àite.

== Iomraidhean ==
&lt;references/&gt;
== Ceanglaichean A-mach ==
[http://www.wunderground.com/cgi-bin/findweather/hdfForecast?query=tunja&amp;searchType=WEATHER An t-sìde ann an Tunja]
{{Prìomh-bhailtean ann an Coloimbia}}

{{DEFAULTSORT:Tunja}}
[[Roinn-seòrsa:Bailtean]]
[[Roinn-seòrsa:Coloimbia]]</text>
      <sha1>36g0ofhcvp4i3u91qfnczncr0lfowro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>St. Louis, Missouri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18232</id>
    <revision>
      <id>583730</id>
      <parentid>571367</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5212" sha1="hcaztv1ji18lj6w20bk7jtcdg9s3yna" xml:space="preserve">{{Baile
 | AINM = St. Louis
 | BRATACH = Flag of St. Louis, Missouri.svg
 | LÙIREACH_LEUD = 80
 | MAPA = St. Louis wiki montage.jpg
 | DÙTHAICH = [[Faidhle:Flag of the United States.svg|22px]] [[Na Stàitean Aonaichte]]
 | CEÀRN = St. Louis
 | SGÌRE = [[Faidhle:Flag of Missouri.svg|22px]] [[Missouri]]
 | LEUD = 38° 37’ 38 Tuath
 | ASTAIR = 90° 11′ 52 Ear
 | FARSAINGEACHD = 171.3
 | ÀIREAMH_SHLUAIGH = 365589
 | BLIADHNA = 2009
 | FÒN = 320
 | DUILLEAG = http://stlouis-mo.gov/
 }}
‘S e [[baile]] uabhasach mòr faisg air [[Kansas City]] ann an iar-mheadhan [[Na Stàitean Aonaichte]] a th’ ann an '''St. Louis''' ([[IPA]] [[Beurla]]: seɪnt ˈluːɪs, [[Fraingis]]: sɛ̃ lwi).&lt;ref&gt;[http://geonames.usgs.gov/ Geonames]&lt;/ref&gt; Chaidh am baile a stèidheachadh leis na [[An Fhraing|Frangaich]] eadar [[1703]] agus [[1764]]. Tha e suidhichte aig 142m os cionn ìre na mara aig inbhir na h-Aibhnichean [[Mississippi (abhainn)|Mississippi]] agus [[Missouri (abhainn)|Missouri]], dhe 1,140km air falbh bho [[Washington]], prìomh-bhaile na [[Dùthaich|dùthcha]], 1,552km bho [[Los Angeles]] agus 418km bho [[Chicago]]&lt;ref&gt;[http://distancecalculator.globefeed.com/World_Distance_Calculator.asp Distance Calculator]&lt;/ref&gt; Tha am baile air an àirde an ear Mhissouri. Tha 365,589 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile. Rugadh 6.3% thall thairis agus ‘s e daoine le freumhan ann an [[Aimearaga-Laideannach|Aimearaga Laideannach]] a tha 2.9% agus daoine le freumhan ann an [[Afraga]] a th' ann 48.2%.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080521160844/http://factfinder.census.gov./ Cunntas-sluaigh na Stàitean Aonaichte]&lt;/ref&gt; ‘S e an 53mh baile as motha na dùthcha a th’ ann St. Louis agus an 4mh sgìre as motha ann an iar-mheadhan co-dhiù.&lt;ref&gt;[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gcis&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;geo=-223 Bailtean na Cruinne]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

==Eachdraidh==
Chaidh am baile a stèidheachadh le dithis fhear-mhalairt às an Fhraing, Pierre Laclède agus Réné Auguste Chouteau, eadar [[1703]] agus [[1764]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101209071735/http://www.stlouiswalkoffame.org/inductees/pierre-laclede.html St. Louis Walk of Fame]&lt;/ref&gt; Thug iad ainm an Rìgh [[Louis XVI]] dhan àite. ‘S e àite mhalairt a bh' ann aig an toiseach. Reic Napoléon an sgìre dha na Stàitean Aonaichte ann an [[1804]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101129154059/http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm National Parks Service]&lt;/ref&gt; Dh’fhàs am baile a bhith gu math làidir taobh ghnìomhachais fad an [[19mh linn]] gu ruige a’ chiad leth dhan [[20mh linn]].&lt;ref&gt;[http://stlouis.missouri.org/heritage/History69/#golden St. Louis heritage]&lt;/ref&gt; Ràinig daoine bhon [[An Roinn-Eòrpa]], gu seachd àraidh à [[Èirinn]], às [[An Eadailt]] agus às [[A’ Ghearmailt]] agus le sin b’ e St. Louis an 4mh baile na dùthcha aig an àm. ‘S e daoine le freumhan ann an Afraga a th' ann an coimhearsnachd bheag-chuid as treasa an latha an-diugh. Bha an dàrna leth an 20 linn uabhasach doirbh taobh ghnìomhachais, chaill am baile iomadach daoine agus thuit e gu bhith an 53mh baile na dùthcha,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120712084629/http://news-releases.uiowa.edu/2008/may/050708stlouis-decline.html Oilthigh Iowa]&lt;/ref&gt; ach tha prìomh oifisean neo taighean-gnìomhachais aig tòrr companaidhean cudromach ann an St. Louis fhathast, mar eisimpleir Playtex, Budweiser, Wells Fargo, Energizer, DaimlerChrysler agus Alamo.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101129195159/http://stlrcga.org/x2571.xml STLRCGA]&lt;/ref&gt;

==Daoine Ainmeil==
* [[Thomas Stearns Eliot]]: ([[1888]]–[[1965]]) [[bàrd]] a bhuannaich an [[Duais Nobel ann an Litreachas]] ann an [[1948]].
* Josephine Baker: ([[1906]]–[[1975]]) Seinneadair.
* William S. Burroughs: ([[1915]]–[[1996]]) Sgrìobhadair.
* Betty Grable: ([[1916]]–[[1973]]) Cleasaiche.
* Shelley Winters: ([[1920]]–[[2006]]) Cleasaiche.
* Chuck Berry: ([[1926]]) Ceòladair.
* Maya Angelou: ([[1928]]) Sgrìobhadair.
* Kevin Kline: ([[1947]]) Cleasaiche.
* [[Roger D. Kornberg]]: ([[1947]]) [[Bith-eòlaiche]].
* [[David Kaufman]]: ([[1961]]) Cleasaiche.

==Bailtean Co-cheangailte==
* [[Faidhle:Flag of Indonesia.svg|22px]] [[Bognor, Indonesia]]
* [[Faidhle:Flag of Italy.svg|22px]] [[Bologna]]
* [[Faidhle:Flag of Ireland.svg|22px]] [[Gaillimh]]
* [[Faidhle:Flag of Guyana.svg|22px]] [[Georgetown]]
* [[Faidhle:Flag of France.svg|22px]] [[Lyon]]&lt;ref&gt;[http://www.annuaire-mairie.fr/ville-lyon.html Ville de Lyon]&lt;/ref&gt;
* [[Faidhle:Flag of China.svg|22px]] Nanjing
* [[Faidhle:Flag of Russia.svg|22px]] Samara
* [[Faidhle:Flag of Germany.svg|22px]] [[Stuttgart]]
* [[Faidhle:Flag of Japan.svg|22px]] Suwa
* [[Faidhle:Flag of Poland.svg|22px]] [[Szczecin]]

==Iomraidhean==
{{reflist}}

==Ceanglaichean a-mach==
* [http://www.mo.gov/ Riaghaltas na Stàite]
* [https://web.archive.org/web/20090622223401/http://www.stlouisco.com/ Comhairle na Siorramachd]
* [http://www.missouri.edu Oilthigh Mhissouri]
{{Smachd ùghdarrais}}
[[Roinn-seòrsa:Bailtean ann am Missouri]]</text>
      <sha1>hcaztv1ji18lj6w20bk7jtcdg9s3yna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muammar al-Gaddafi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19428</id>
    <revision>
      <id>583724</id>
      <parentid>583702</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16792" sha1="f4bexpxp9nvul8xaxancw8cluagbj7i" xml:space="preserve">{{Bogsa eachdraidh-bheatha}}
B' e '''Muammar Muhammad Abu Minyar al-Gaddafi''', neo dìreach '''Muammar Al-Gaddafi''' ([[Arabais]]:مُعَمَّر القَذَّافِي/معمر محمد أبو منيار القذافي‎) ([[Qasr Abu Hadi]], 19mh [[An t-Ògmhios]] [[1942]] – 20mh [[An Dàmhair]] [[2011]]) [[saighdear]] à [[Libia]]&lt;ref&gt;[http://www.smo.uhi.ac.uk/gaidhlig/faclair/cuspair/duthchannan/ Dùthchannan aig SMO]&lt;/ref&gt; agus bha e na [[deachdaire|Dheachdaire]] an siud bho [[1969]] gu ruige [[2011]].&lt;ref&gt;[http://www.faz.net/aktuell/muammar-al-gaddafi-bruder-oberst-aus-einer-anderen-welt-11499879.html Frankfurter Allgemeine Zeitung]&lt;/ref&gt; Chaidh e a chur gu bàs anns an t-sràid le feachdan an riaghaltais ùir.&lt;ref&gt;[http://internacional.elpais.com/internacional/2011/10/20/actualidad/1319131038_249772.html El País]&lt;/ref&gt; Fhuair e dubh-chàineadh air feadh an t-saoghail air sgàth na rinn e nuair a bha e os cionn riaghaltas na [[dùthaich|dùthcha]] aige.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111024114958/http://www.amnesty.org/fr/news-and-updates/libyans-must-see-justice-after-death-colonel-al-gaddafi-2011-10-20 Amnisty International]&lt;/ref&gt; A bharrachd air sin, bha e ainmeil airson a chuid taic a chur gu buidhnean ceannarcach air feadh an t-saoghail.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1653848.stm BBC]&lt;/ref&gt;

== Teaghlach ==
Rugadh e do dhaoine bhochd aig àm an [[Dàrna Cogadh|Dàrna Cogaidh]] ann an teanta faisg air Sirte, leth slighe eadar Tripoli agus Benghazi. Bhuineadh e dhan treubh Gaddafa.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111019193640/http://www.cidob.org/es/documentacio/biografias_lideres_politicos/africa/libia/muammar_al_gaddafi Centro de Estudios y Documentación de Barcelona]&lt;/ref&gt; ‘S e mac Abu Minyar agus Didi, boireannach [[Iùdhachd|Iùdhach]], a bh’ ann. Bha dithis [[Bràthair|bhràthair]] is aon [[piuthair|phiuthair]] aige.&lt;ref&gt;[http://isengzone.blogspot.com/2011/03/muammar-gaddafi-biography.html Isengzone]&lt;/ref&gt; Phòs e dà thurais: a’ chiad turas ri Fatiha Al-Nuri, a bha na tìdsear,&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2051503/Saif-Gaddafi-captured-alive-uninjured-Nessma-claim-Libyan-officials.html Daily Mail]&lt;/ref&gt; ann an [[1969]] is an uair sin phòs e ris an nurs aige, Safia Farkash, ann an [[1970]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111024163817/http://marriage.about.com/od/infamous/p/Safia-Farkash-And-Muammar-El-Qaddafi-Marriage-Profile.htm About]&lt;/ref&gt; Fhuair iad seachdnar chloinne (Saif Al-Islam, Saadi, Mutassim, Hannibal, Saif Al-Arab, Khamis agus Milad) is nighean (Aisha) ri chèile, a bharrachd air Muhammad, a mhac a fhuair e leis a’ chiad bhean aige.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12531442 BBC]&lt;/ref&gt; Chaidh dithis dhaibh, Mutassim agus Saif Al-Arab, a mharbhadh ann an [[2011]]. Dh’uchd-mhacaich e nighean eile air an robh Hanna.

== Foghlam ==
Fhuair e a chuid fhoghlaim aig bun-sgoil Chorànach ann an Sirte fhèin is an uair sin aig Àrd-sgoil ann an Sebha, Roinn Fezzan. Thug e ceum ann an [[Lagh]] aig Oilthigh Libia agus chaidh e dhan Sgoil Shaighdearachd na dùthcha, ann am Benghazi, ann an [[1963]]. Mu dheireadh thall, chuir e seachad ùine ghoirid aig Sgoil Shaighdearachd Camberley, ann an [[Sasainn]], ann an [[1965]].&lt;ref&gt;[http://www.focac.org/fra/fzsz/rwz/t619440.htm Forum sur la Coopération Sino-Africaine]&lt;/ref&gt; Ann an Libia, is air feadh na dùthchannan Arabach, bha an Sgoil Shaighdearachd, agus dreuchd mar oifigear an dèidh sin, an aon ceum fosgailte dha na daoine bhochd thàlantach anns an dùthaich. Dh’fhaodadh ceum a thoirt aig an oilthigh tro mheadhan na feachdan armachd agus thabhainneadh an t-arm an cothrom clàs sòisealta atharrachadh cuideachd. A bharrachd air sin, bha na feachdan armachd an sàs ann am poileataigs is le sin ‘s e seòrsa dhe taghadh reubaltach a bh’ ann, gu h-àraidh air sàilleabh na rinn Nasser anns an Èipheit.&lt;ref&gt;[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/n/nasser.htm Biografías y Vidas]&lt;/ref&gt;

== Ar-a-mach 1969 ==
Bha oifigearan air feadh na dùthcha fo bhròn air sgath do chuir [[Iosrael]] ruaig air na h-Arabaich uile gu lèir ann an [[1967]]. Bha iad a’ beachdadh an t-saoghail Arabach aonadh is an Rìgh a chur às an dùthaich. Bha Al-Gaddafi an sàs anns an oidhirp sin bho thùs. Dh’èirich iad suas air an 1 [[An t-Sultain]] [[1969]] nuair a bha an Rìgh ann an ospadal thall anns [[An Tuirc]].&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/1/newsid_3911000/3911587.stm BBC]&lt;/ref&gt; Le sin, thoisich 43 bliadhna dhe Deachdaireachd Ghaddafi.

== Os cionn na dùthcha ==
Dh’fhoillsich e an Leabhar Uaine (Arabais:الكتاب الأخضر‎ al-Kitāb al-Aḫḍar) anns na [[70an]], is chleachd e an leabhar gus a chuid fheallsanachd phoiliteagach a thoirt gu bàrr, is ‘s e seòrsa dhe roghainn nàiseanta dhan [[Sòisealachd|Shòisealachd]] agus dhan Chalpas a bh' ann, le eileamaidean [[Ioslam|Ioslamach]] na measg.&lt;ref&gt;[http://midd.free.fr/livrevert.htm Mouvement International pour la Démocratie Directe]&lt;/ref&gt; Ann an [[1977]] cruthaich e an Jamahiriya/ﺟﻤﺎﻫﻴﺮﻳﺔ neo &quot;Stàit na daoine uile gu lèir&quot;, le na mìltean dhe comataidhean a’ stiùireadh an riaghaltais.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140530221252/http://www.mathaba.net/info/ Mathaba]&lt;/ref&gt; 
Ann an [[1982]], thoirmisg na [[Stàitean Aonaichte]] in-mhalairt [[Peatrail|a’ Pheatrail]] bho Libia, mar cheum peanasach o chionns gu robh an dùthaich sin a’ toirt taic do cheannarcaich.&lt;ref name=&quot;pearson&quot;&gt;[http://www.piie.com/research/topics/sanctions/libya.cfm Pearson Institute for International Economics]&lt;/ref&gt; Ann an [[1986]], an dèidh spreadhadh ann an talla-dannsa ann am [[Berlin]], is dithis bho Aimearaga air am marbhadh, thug na Stàitean Aonaichte ionnsaighean le plèanaichean cogaidh air Tripoli agus Benghazi.&lt;ref name=&quot;pearson&quot;/&gt; A bharrachd air sin, chuir iad smachd-bhannan eaconamach an gnìomh an aghaidh Libia. Aig deireadh na [[80an]] bhite a’ fàgail air Riaghaltas Libia taobh a bhith an sàs anns na h-ionnsaighean an aghaidh plèanaichean aig companaidhean adhair mar Phan Am agus UTA, is an turas sin ‘s e na Nàiseanan Aonaichte fhèin a chuir smachd-bhannan an gnìomh, ann [[Am Màrt]] [[1992]].&lt;ref&gt;[http://www.elmundo.es/elmundo/2003/09/12/internacional/1063378693.html El Mundo]&lt;/ref&gt; 

Ann an [[1992]] agus [[1993]] agus chuir na Nàiseanan Aonaichte tuilleadh smachd-bhannan cruaidh air Libia is iad a’ fàgail air Al-Gaddafi gu robh e a toirt taic-airgid do cheannaircich air feadh an t-saoghail.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120718125146/http://www.noticias24.com/actualidad/noticia/336680/fechas-clave-de-libia-desde-la-conquista-del-pais-por-italia/ Noticias 24]&lt;/ref&gt; Cha do deach na smachd-bhannan sin a chur an dara taobh ach ann an [[1999]]. Dh’fhàs suidheachadh eaconamach na dùthcha na bu mhiosa air sàilleabh na smachd-bhannan sin agus leis gu robh prìs a’ pheatrail a’ tuiteam aig ìre eadar-nàiseanta, is le sin nochd mì-thoileachas fad is farsaing. Ann an [[1993]], rinn buidheann dhe oifigearan foill-mhortadh an aghaidh Al-Gaddafi, ach chuir esan ruaig orra.&lt;ref&gt;[http://www.renenaba.com/kadhafi-portrait-3/ Réné Naba]&lt;/ref&gt; Chaidh còrr is 1,500 a chur an greim agus chaidh siostam riaghladh an airm ath-structaradh uile gu lèir. Ann an [[1998]] thachair oidhirp mharbhtach eile an aghaidh Al-Gaddafi. Chaidh e a losgadh air, agus dhèanadh obair-lannsa airsan gus a bheatha a shàbhaladh. Dh’fhàillig oidhirp eile an ceann greis, is chum Al-Gaddafi a’ dol. Anns na [[2000]] phàigh Al-Gaddafi airgead-dìolaidh do theaghlaichean an fheadhainn a bhàsaich anns an ionnsaigh air Lockerbie.&lt;ref&gt;[http://www.independent.co.uk/news/uk/crime/lockerbie-compensation-from-gaddafi-must-await-appeal-result-says-straw-705165.html The Independent]&lt;/ref&gt; Ri linn sin, dhearbhaich an ceann-suidhe, George W. Bush, gun do chuireadh às armachd lèir sgrios Libia. &lt;ref&gt;{{iomradh naidheachd | foillsichear = BBC | ainm = George | sloinneadh = Joffe | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/3338713.stm | tiotal = Why Gaddafi gave up WMD | ceann-là = 2003-12-21 | ceann-là_inntrigidh = 2026-09-19 }}&lt;/ref&gt;

== Pan-arabas ==
Bha Muammar Al-Gaddafi, fo bhuaidh na rinn Gamal Abdel Nasser thall anns an Èipheit,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120614134002/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/2WWnasser.htm Spartacus]&lt;/ref&gt; airson sòisealachd Arabach na stàite làn Pan-arabas a thoirt gu buill. Ghabh e thairis iomadach companaidh, gu h-àraidh an fheadhainn a bha le daoine às [[An Eadailt]].&lt;ref&gt;[http://www.repubblica.it/2007/11/sezioni/esteri/italia-libia/italia-libia-scheda/italia-libia-scheda.html La Repubblica]&lt;/ref&gt; Beagan an dèidh an riaghaltas a ghabhail thairis, chuir e an t-Arm Breatannach a-mach às an dùthaich, dèidh 13 bliadhna an siud.&lt;ref&gt;[http://www.sununews.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6327&amp;catid=53&amp;Itemid=114 Sunu News]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; An uair sin dh’iarr e air na Stàitean Aonaichte gum fàgadh iad an cuid ghearastanan ann an Libia, Wheelus Air Base nam measg.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110826054558/http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Pages/2008/January%202008/0108wheelus.aspx Air Force magazine]&lt;/ref&gt; Ann an [[1970]], le taic bhon charaid is comhairliche aige, Abdessalam Jalloud, b’ urrainn dha piseach a dhèanamh ann am prìs a’pheatrail.&lt;ref&gt;[http://www.afriquetribune.fr/2011/10/20/il-y%E2%80%98a-40-anskadhafi-prenait-le-pouvoir%E2%80%A6/ Afrique Tribune]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Bhrosnaich sin na dùthchannan eile a dhèanadh peatrail is chuir sin poileataigs na cruinne a’ pheatrail bun-os-cionn.
O chionn ’s gu robh e airson Pan-arabas, mhol Al-Gaddafi do Nasser gun aonadh iad na dùthchannan aca ri chèile, ach chuir droch shuidheachadh eadar-nàiseanta nan Arabach an dèidh gun do chaill iad an Cogadh ann an [[1967]] stad air sin co-dhiù.&lt;ref&gt;[http://countrystudies.us/libya/32.htm Country Studies]&lt;/ref&gt; Eadar [[1973]] agus [[1974]], dh’fheuch e ri aonadh còmhla ri [[Tuinisia]] ann an aon stàit a chur air dòigh.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110519154954/http://www.dafina.net/gazette/article/la-tentative-d%E2%80%99union-entre-la-tunisie-et-la-libye-en-1970 Dafina]&lt;/ref&gt; Ghabh Habib Bourguiba ris a’ chiad chòrdadh ach cha do rinn iad tuilleadh leis nach robh Al-Gaddafi deiseil idir. Air sgath sin, dh’fhàs an suidheachadh eadar Libia agus Tuinisia na bu mhiosa. Bha polasaidhean ionnsaigheach aig Al-Gaddafi taobh na Dùthchannan Cèin, agus ghabh e seilbh de facto air an Raon Aozou, anns [[an t-Siad]], ann an [[1973]], agus fhuair e gràin na Frainge air sgath sin.&lt;ref&gt;[http://allafrica.com/stories/201108241329.html BBC]&lt;/ref&gt; Chuir e 3,000 saighdearan airson taic a thoirt do Idi Amin Dada ri linn an Cogadh eadar [[Uganda]] agus [[Tansainìa]] ann an [[1978]] – [[1979]], is fiù ’s rinn e ionnsaigh air an dùthaich sin.&lt;ref&gt;[http://allafrica.com/stories/201108241329.html All Africa]&lt;/ref&gt; Ach chan fhaodadh na feachdan sin càil a dhèanamh oir chaill Uganda an cogadh, is le sin b’ fheudar do Amin theiche air falbh ann [[An Giblean]] 1979. An ath-bhliadhna, dhearbhaich ceann-suidhe Shiad, Goukouni Oueddei, ann an Tripoli gun aonadh An t-Siad còmhla ri Libia, ach bha [[An Fhraing]] an aghaidh, leis gu robhar dhen bheachd gur e clach-ghlasaidh Afraga na Frainge a bh’ ann an t-Siad bho thùs. Lean an connspaid sin eadar [[Paris]] agus Tripoli fad na [[80an]], fiù’s an dèidh do Hissène Habré ruaig a chur air an fhear eile ann [[an Dùbhlachd]] [[1981]]. Dh’fhàg Paris air Al-Gaddafi gu robh esan a’ cur làmh anns an t-Siad, is chuir iad saighdear dhan dùthaich dà thurais airson taic a thoirt do Habré an aghaidh na feachdan aig Oueddei, a fhuair taic bhon Arm ann an Libia fhèin (Misean Manta, ann an [[1983]] agus Misean Épervier, ann an [[1986]] gu ruige [[2004]]). A dh’aindeoin sin, bidh An Fhraing a’ cur às àicheadh gur robh làmh aca ann an oidhirp marbhtach an aghaidh Al-Gaddafi ann [[1980]], is iad a’ cur a aghaidh na thuirt dithis às An Eadailt, am fear-lagha Rosario Priore agus Francesco Cossiga, a bha na cheann-suidhe na dùthcha.

== Càireas ùr leis an Iar ==
Ann an [[2003]] dh’innis Al-Gaddafi gun cuireadh e às do Armachd Lèir Sgrios&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/wmd/world/libya/nuclear.htm Global Security]&lt;/ref&gt; ann an Libia agus gun gabhadh e pàirt ann an cogadh an aghaidh nan ceannairceach, a bha aig cridhe polasaidhean Dùthchannan Cèin na Stàitean Aonaichte ri linn an Riaghaltais aig Bush.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120120232747/http://www.almanar.com.lb/french/adetails.php?fromval=3&amp;cid=30&amp;frid=21&amp;seccatid=61&amp;eid=6993 Al Manar]&lt;/ref&gt; An uair sin chuir George W. Bush stad air na smachd-bhannan an aghaidh Libia. Le sin, thoisich companaidhean peatrail à [[Breatainn]] agus na Stàitean Aonaichte a bhith an sàs anns an dùthaich. Ann an [[2005]] dh’aontaich companaidhean ola mar Exxon, BP, Halliburton, Chevron, Conoco agus Marathon Oil, còmhla ri companaidh stuth armachd mar Raytheon agus Northrop Grumman, a bharrachd air companaidhean stuth ceimigeach mar Dow Chemical agus Fluor is luchd-lagha mar White &amp; Case gus buidheann gnìomhachais a chruthachadh, an US-Libya Business Association.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110906204258/http://us-lba.org/index.html US-Libya Business Association]&lt;/ref&gt; Chaidh stad a chur air na smachd-bhannan aimearganach a bha air Libia uile gu lèir ann [[am Màrt]] [[2006]].

== Ar-a-mach 2011 ==
Thoisich na daoine air fianais a thogail an aghaidh Al-Gaddafi ann [[an Gearran]] [[2011]],&lt;ref&gt;[http://www.elpais.com/articulo/internacional/Gadafi/voy/ir/situacion/morire/martir/elpepuint/20110222elpepuint_23/Tes El País]&lt;/ref&gt; leis gum faca iad na thachair ann an [[Tuinisia]] is [[an Èipheit]]. An ceann greis thoisich ar-a-mach air feadh na [[Dùthaich|dùthcha]], is chuir na reubaltaich Riaghaltas eile air dòigh ann am Benghazi (5mh [[Am Màrt]] 2011),&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111025040725/http://ntclibya.org/ CNT Libya]&lt;/ref&gt; air an robh A’ Chomhairle Nàiseanta Eadar-amail (CNE, Arabais: Al-Majlis Al-Watani Al-Ulaantaqali, المجلس الوطني الإنتقالي). Le sin bha cogadh sìobhalta ann tro 2011. Chuir co-bhann fo stiùireadh NATO Rùn 1973 na Nàiseanan Aonaichte an gnìomh airson sìobhaltaich ann an Libia a dhìon bho na pleànaichean aig Al-Gaddafi.&lt;ref&gt;[http://www.un.org/News/fr-press/docs/2011/CS10200.doc.htm Conseil de Sécurité]&lt;/ref&gt; Chaidh so-mhaoine na Gaddafi a reothachadh is thug Interpol agus A’ Chùirt Eadar-nàiseanta Eucoireach barrantasan a-mach gus Muammar Al-Gaddafi, a mhac Saif Al-Islam agus a bhràthair-cèile Abdullah al-Senussi a chur an làimh fo chasaidean taobh Eucoir an aghaidh na Daonnachd.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110820191820/http://news.xinhuanet.com/english2010/video/2011-05/17/c_13878741.htm Xinhua Net]&lt;/ref&gt;

Chaill Al-Gaddafi an cath airson Tripoli anns [[an Lùnasdal]] 2011 is b’ fheudar dha a theiche.&lt;ref&gt;[http://www.clarin.com/mundo/batalla-Tripoli-complica-estrategia-OTAN_0_542345838.html Clarín]{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ghabh an CNE thairis an t-àite a b’ àbhaist a bha aig Al-Gaddafi aig na Nàiseanan Aonaichte air an 16mh latha dhen [[An t-Sultain|t-Sultain]] 2011.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111123034247/http://www.mercurynews.com/news/ci_18910663 San José Mercury]&lt;/ref&gt; Ach bha a’ mhòr-chuid dhen dùthaich fhathast fo bhuaidh Al-Gaddafi, gu h-àraidh Sirte, am baile aige fhèin.&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/ CNN]&lt;/ref&gt; Shabaid na feachdan aige an aghaidh an CNE ann an Sirte ach mu dheireadh thall chaidh Al-Gaddafi a chur an greim air an 20mh latha dhen [[An Dàmhair|Dàmhair]] 2011 is bhàsaich e an ceann greis.&lt;ref&gt;[http://www.jpost.com/ Jerusalem Post]&lt;/ref&gt;

== Dealbhan ==
&lt;gallery&gt;
File: Nasser Gaddafi 1969.jpg|Còmhla ri Nasser ann an 1969
File: Muammar al-Gaddafi-6-30112006.jpg|Ann an Abuja
File: Muammar al-Gaddafi, 12th AU Summit, 090202-N-0506A-534.jpg|Aig na Nàiseanan Aonaichte
&lt;/gallery&gt;

== Ceanglaichean A-mach ==
* [https://web.archive.org/web/20161224023634/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ly.html CIA]
* [https://web.archive.org/web/20120522023656/http://www.benghazi.edu.ly/ Oilthigh Libia (Benghazi)]

== Iomraidhean ==
&lt;references/&gt;
{{DEFAULTSORT:Al-Gaddafi, Muammar}}
[[Roinn-seòrsa:Eachdraidh]]
[[Roinn-seòrsa:Daoine à Libia]]
[[Roinn-seòrsa:Afraga a Tuath]]
[[Roinn-seòrsa:Bàsan 2011]]</text>
      <sha1>f4bexpxp9nvul8xaxancw8cluagbj7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gob an Choire</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20571</id>
    <revision>
      <id>583720</id>
      <parentid>576133</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3943" sha1="73w0niyx8xqmnh0cnwillgl3ok5ozt3" xml:space="preserve">{{Baile
  | AINM = Gob an Choire
  | BRATACH = 
  | LÙIREACH = 
  | LÙIREACH_LEUD = 60
  | MAPA = The Michael Davitt Bridge - geograph.org.uk - 919852.jpg
  | DÙTHAICH = [[Faidhle:Flag of Ireland.svg|22px]] [[Èirinn]]
  | CEÀRN = [[Faidhle:County_Mayo_coat_of_arms.png|15px]] [[Contae Mhaigh Eo]]
  | SGÌRE = [[Faidhle:Flag of Connacht.svg|22px]] [[Cúige Chonnacht]]
  | LEUD = 53° 55 50′ Tuath
  | ASTAIR = 9° 56′ 21 Iar
  | FARSAINGEACHD = 
  | ÀIREAMH_SHLUAIGH = 355
  | BLIADHNA = 2002
  | FÒN = 00 353 098
  | DUILLEAG = 
 }} 

‘S e [[baile]] beag agus [[port]] air an àirde an iar-thuath [[Contae Mhaigh Eo|Chontae Mhaigh Eo]] sa [[Cúige Chonnacht|Chúige Chonnacht]] ann an [[Èirinn]] a th’ann an '''Gob an Choire''' neo '''Gob a’ Choire'''.&lt;ref&gt;[http://www.logainm.ie/37015.aspx Logainm]&lt;/ref&gt; Tha e suidhichte air [[Oileán Acla]], air taobh Shear an [[Eilean|Eilein]]. Ceanglaidh an [[Drochaid]] Mhícheál Mhic Dháibhéid Gob an Choire agus Acaill gu [[Leth-eilean]] Chorráin agus tìr-mòr Chontae Mhaigh Eo. Tha [[Taigh-cùirte]] an eilein ann an Gob an Choire, faisg air stèisean na Polis ([[Gaeilge]]: Garda) dìreach ri beulaibh na drochaid, air an rathad thall chun an eilein. Chan eil mòran chraoibh ri fhaicinn ann an Acaill, ach ann an Coille Ghleann Dairbhre faisg air Gob an Choire. Tha Gob an Choire 245km air falbh bho [[Corcaigh|Chorcaigh]], 58km bho [[Gaillimh|Ghaillimh]] agus 252km bho [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], prìomh-bhaile na [[Dùthaich|dùthcha]].&lt;ref&gt;[http://distancecalculator.globefeed.com/world_distance_calculator.asp  Global Feed]&lt;/ref&gt;

==Eachraidh==
A-rèir beul-aithris na sgìre, bha dìreach aon [[ad]] foirmeil air an eilean o chionn fhada, a bha aig a h-uile duine.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121008162128/http://achilltourism.com/scoilacla.html Achill Tourism]&lt;/ref&gt; Chrochte an t-ad air [[Cabar|cabar]]  air choireigin ann an Gob an Choire is chleachdadh a h-uile duine e nuair a thigeadh iad thar [[Caol|a’ chaolais]] chun a’ bhaile mhòir. Chuireadh iad an t-ad air ais air a’ chabair nuair a thilleadh iad dhachaigh.

Thogadh a’ chiad droichead eadar Eilean Acla agus Maigh Eo sa bhliadhna [[1887]]. Thugadh Droichead Mhícheál Mhic Dháibhéid oirre, gus urram a chur air an ar sin a bhuineadh do Lìg Nàiseanta Fearrann na h-Èireann (Gaeilge: Conradh na Talún).&lt;ref&gt;[http://towns.mayo-ireland.ie/WebX?14@104.Mx3ajP3JEGX.0@.ee799a3 Mayo]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Seachd bliadhna an a dèidh, sa bhliadhna [[1894]], ràinig an t-iarnrathad Chathair na Mart - Baile Uí Fhiacháin gus a’ bhaile. Mar thoradh na leasachaidhean sin bha Acaill na bu ruigsinniche, ach bha trioblaid na lùib cuideachd. B’ fheudar cuirp ìobairteach na tubaiste ri linn a’ chiad thurais air an loighne-rèile chun an eilein à Chuan Mó a thoirt a-mach às a’ [[Muir|mhuir]]. Bhàthaich 32 duine.&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/1988/06/26/travel/exploring-ireland-s-achill-island.html?pagewanted=all&amp;src=pm New York Times]&lt;/ref&gt; Sa bhliadhna [[1937]] chaochail deichear daoine óga an eilein ann an teine sa shabhal ann an [[Cathair Cheann Tulaich]] thall an [[Alba]].&lt;ref&gt;[http://www.kirkintilloch-herald.co.uk/news/local-headlines/ceremony-to-mark-70th-anniversary-of-bothy-fire-disaster-1-358724 Kirkintilloch Herald]&lt;/ref&gt; Bha iad air a bhith ag obair air a’ bhuntàta an siud. Thugadh na cuirp air ais dhachaigh air an loighne eadar Cathair na Mart agus Gob an Choire, an turas-rèile mu dheireadh a rinneadh air a chuid seo dhen iarnrathad a-riamh.

Bha na sgrìobhadairean Graham Greene agus [[Heinrich Böll]] uabhasach dèigheil air an eilean agus am baile.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160305041919/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-17034637 BBC]&lt;/ref&gt;

==Iomraidhean==
&lt;references/&gt;

[[Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann]]
[[Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann]]</text>
      <sha1>73w0niyx8xqmnh0cnwillgl3ok5ozt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seumas Hogg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20980</id>
    <revision>
      <id>583728</id>
      <parentid>559646</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2689" sha1="hivw52gy3cqt7o71m8lom893n13jn2s" xml:space="preserve">{{Bogsa eachdraidh-bheatha}}

Bha '''Seumas Hogg''' (1770 &amp;ndash; 21 Samhain 1835; Beurla: ''James Hogg'') ’na [[bàrd|bhàrd]] agus ’na sgrìobhadair na [[Beurla]] agus na [[A' Bheurla Ghallda|Beurla Gallta]].&lt;ref&gt;Hughes, Gillian, 1995. &quot;James Hogg&quot;. The Literary Encyclopedia. [http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&amp;UID=2168]&lt;/ref&gt; Nuair a bha e ’na òganach bha e an sàs ann an [[àiteachas]] mar bhuachaille agus cìobair, agus fhuair e a chuid fhoghlaim ’na aonar tro leughadh pearsanta.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121111202914/http://www.bbc.co.uk/programmes/p00mr8yj/profiles/james-hogg Eachdraidh-bheatha, BBC]&lt;/ref&gt; Bha e ’na charaid do mhòran sgrìobhadairean cliùiteach a bha beò san àm, [[Walter Scott]] ’nam measg. Fiù ’s sgrìobh Hogg eachdraidh-bheatha neo-oifigeil a’ bhàird.&lt;ref&gt;Karl Miller, The Electric Shepherd: A Likeness of James Hogg, 2004&lt;/ref&gt; Bha e cliùiteach fon ainm &quot;Cìobair Eadaraig&quot; (''The Ettrick Shepherd''), is chleachd e am far-ainm sin nuair a dh’fhoillseachadh tòrr de na sgrìobh e. A thuilleadh air sin, chaidh an t-ainm sin a chleachdadh mar ainm caractair san t-sreath ainmeil ''Noctes Ambrosianae'', a chaidh fhoillseachadh san iris ''Blackwood's Magazine''.&lt;ref&gt;Hogg, James (2004). Anecdotes of Scott. Edinburgh, UK: Edinburgh University Press. pp. v-vi. ISBN 0-7486-2085-0&lt;/ref&gt; Tha e fhathast ainmeil ’nar làithean-ne airson na nobhail ''The Private Memoirs and Confessions of a Justified Sinner''. Am measg nan rudan eile a sgrìobh e, tha dàin leithid ''The Queen's Wake'' (1813), cruinneachadh òran ''Jacobite Reliques'' (1819), agus dà nobhail eile, ''The Three Perils of Man'' (1822) agus ''The Three Perils of Woman'' (1823).

== Leabhraichean ==
* ''The Mountain Bard'' (1807)
* ''The Forest Minstrel'' (1810)
* ''The Queen's Wake'' (1813) 
* ''The Pilgrims of the Sun'' (1815)
* ''Brownie of Bodsbeck'' (1817)
* ''Jacobite Reliques'' (1819)
* ''The Three Perils of Man'' (1822)
* ''The Three Perils of Woman'' (1923)
* ''The Private Memoirs and Confessions of a Justified Sinner'' (1824)
* ''Queen Hynde'' (1925)
* ''Songs by the Ettrick Shephard'' (1831)
* ''The Brownie of the Black Haggs'' (1828)
* ''The Domestic Manner and Private Life of Sir Walter Scott'' (1834)
* ''Tales and Sketches of the Ettrick Shepherd'' (1837)

== Iomraidhean ==
&lt;references/&gt;

== Ceanglaichean a-mach ==
* [https://www.bbc.co.uk/naidheachdan/fbh/57352742 BBC Naidheachdan 2021-06-03: Clach-uaighe James Hogg] ''(aithris-bhideo 2:26)''

{{Smachd ùghdarrais}}
{{DEFAULTSORT:Hogg, Seumas}}
[[Roinn-seòrsa:Bàird Albannach]]
[[Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Albannach]]
[[Roinn-seòrsa:Daoine à Alba]]</text>
      <sha1>hivw52gy3cqt7o71m8lom893n13jn2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bruce MacGregor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21714</id>
    <revision>
      <id>583718</id>
      <parentid>570238</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="770" sha1="kq9r5bxhacz8jywhrf0lqhqrnwn088z" xml:space="preserve">{{Bogsa eachdraidh-bheatha}}
S 'e fìdhlear agus craoladair [[Alba|Albannach]] a th'ann am '''Bruce MacGregor''' ([[Gàidhlig]]: Brus MacGriogair, [[Inbhir Nis]], [[1974]]). Tha e a' cluiche le [[Blazin' Fiddles]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121204022942/http://www.blazin-fiddles.co.uk/biogs/bruce.php Blazin' Fiddles]&lt;/ref&gt; agus a' preasantaigeadh ''Travelling Folk''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130429015725/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tlyrt/presenters/bruce-macgregor Travelling Folk]&lt;/ref&gt; air [[BBC Radio Scotland]] gach [[Diardaoin]]. 

==Ceanglaichean A-mach==
* [http://www.brucemacgregor.co.uk/ Bruce MacGregor]
==Iomraidhean==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:MacGregor, Bruce}}
[[Roinn-seòrsa:Daoine à Alba]]
[[Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil]]</text>
      <sha1>kq9r5bxhacz8jywhrf0lqhqrnwn088z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Slighe Costa na Cuimrigh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27925</id>
    <revision>
      <id>583729</id>
      <parentid>583626</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17050" sha1="4usr19n8nstwnuj7oxs43s6htdo7alx" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|-
| style=&quot;background:#7EC0EE&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |&lt;big&gt;&lt;big&gt;''' Slighe Costa na Cuimrigh'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| align=center colspan=2 style=&quot;background:#f9f9f9;&quot; |[[Faidhle:All wales path.png|260px]] Mapa na slighe
|-
| '''Fad'''
| 870 mìle (1,400 km)
|-
| '''Àite'''
|[[A' Chuimrigh]]
|-
| '''Tòiseachadh''' 
| [[Y Fferi Isaf]]
|-
| '''Crìochnaich''' 
| [[Cas-gwent]]
|-
| '''Cleachdadh'''
| Coiseachd
|-
| '''Ìre''' 
| Furasta
|-
| '''Ràith'''
|Fad na Bliadhna 
|}
{{coord|53.211|-3.016|display=title}}

'S e frith-rathaid astair anns [[a' Chuimrigh]] a th' ann an '''Slighe Costa na Cuimrigh''' ([[Cuimris]]: ''Llwybr Arfordir Cymru''; Beurla: ''Wales Coast Path'') a bhios a' leantainn iomall-fairge na Cuimrigh. Chaidh e fhosgladh [[5 an Cèitean]] [[2012]].  Tha an cas-cheum mu 870 mìle (1,400 km) de dh'fhaid bho [[Cas-gwent]] (Beurla: ''Chepstow'') ann an ceann a deas gu [[Y Fferi Isaf]] (Beurla: ''Queensferry'') ann an ceann a thuath na Cuimrigh.&lt;ref name=&quot;BBCNews20111017-1&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-15283462 BBC News Wales - All-Wales coast path nears completion]. A' tarraing air 29mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;

'S i a' Chuimrigh a' chiad dùthaich air feadh an t-[[saoghal|saoghail]] a thog cas-cheum sònraichte air iomall-fairge na dùthcha air fad. Tha an t-slighe a' dol tro aon tèarmann Nàdair Nàiseanta deug is tèarmainn nàdair eile, cuid dhiubh fo chùram Urrasan Fiadh-bheatha no [[Comann Rìoghail Dìon nan Eun]].&lt;ref name=&quot;first-nature&quot;&gt;[http://www.first-nature.com/waleswildlife/coast-path.php www.firstnature.com - wales Coast Path] A' tarraing air  29 an Cèitean 2014&lt;/ref&gt; A rèir ''Lonely Planet'', am foillsichear leabhraichean siubhail as motha air feadh an t-saoghail&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140307015740/http://www.independent.co.uk/news/media/bbc-gives-lonely-planet-guides-a-home-in-first-major-acquisition-395739.html Fildes, Nic (2 October 2007)]. &quot;BBC gives Lonely Planet guides a home in first major acquisition&quot;. The Independent. A' tarraing air 29mh an Cèitean 2014. &quot;Lonely Planet has grown into the world's largest travel guide publisher&quot;&lt;/ref&gt;, tha costa na Cuimrigh an t-àite as fheàrr a thaobh: &quot;''Best in Travel: top 10 regions for 2012''&quot;. &lt;ref&gt;[http://www.lonelyplanet.com/wales/travel-tips-and-articles/76854 Lonely Planet - Lonely Planet’s Best in Travel: top 10 regions for 2012]. A' tarraing air 29mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;

== Suidheachadh ==
[[Faidhle:Chepstow oct 2011 057.jpg|thumb|Tha an clach leis an t-suaicheantas ann an [[Cas-gwent]] a' comharrachadh ceann a deas na slighe.]]
Chaidh Slighe Costa na Cuimrigh fhosgladh 5 an Cèitean 2012 mar chiad cas-cheum sònraichte air feadh an t-saoghail a ghabhas a steach iomall-fairge na dùthcha air fad.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-17968524|work=BBC News|title=Wales Coast Path officially opens with events in Cardiff, Aberystwyth and Flint|date=5.5.2012|accessdate=30mh an Cèitean 2014|quote=The world's first coastal path to cover an entire country has been officially opened in Wales.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ordnancesurvey.co.uk/oswebsite/news/2012/07/wales-coast-path-set-for-a-boost-as-entrepeneurs-get-to-work.html|publisher=Ordnance Survey|date=19.6.2012|accessdate=30mh an Cèitean 2014|title=Wales Coast Path set for a boost as entrepreneurs get to work|quote=The recently opened Wales Coast Path is the first coastal network in the world to cover an entire country.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/uk/2012/may/04/wales-coast-path  The Guardian, ''Wales coastal path offers a walk on the wild – and industrial – side'', 4.5.2012]. A' tarraing air 29mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;  Tha e a' leantainn iomall-fairge na Cuimrigh bho Cas-gwent san ear-dheas na dùthcha gu Y Fferi Isaf ann an ceann a tuath na dùthcha. Tha e a' ceangal slighean a  bha ann roimhe sin mar ''North Wales Path'',  ''Anglesey Coastal Path'' is ''Llŷn Coastal Path''. 'S e &quot;National Trail&quot; a th' ann am ''Pembrokeshire Coast Path'' &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130817224247/http://nationaltrail.co.uk/trail.asp?PageId=33 Pembrokeshire Coast Path National Trail]. A' tarraing air 29mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;  roinn a chaidh a thaghadh ann an 2011 leis an [[iris]] ''National Geographic'' mar dàrna àite-cladaich a b' fheàrr san t-saoghal.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110628171903/http://www.nationaltrail.co.uk/article.asp?PageId=3&amp;ArticleId=606 www.NationalTrails.co.uk - news article]. A' tarraing air 29mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/pembrokeshire-coast-path-walks-accolade-1815341 |title=Pembrokeshire Coast Path walks off with accolade of being one of world's top trails |publisher=Wales Online |date=10.8.2011 |accessdate=29mh an Cèitean 2014}}&lt;/ref&gt;

Tha  cas-cheum de 870 mìle (1,400 km) a dh'fhaid a' dol tro roinnean cladaich le cruth-tìre eadar-dhealaichte. Tha e a' gabhail a-steach slighe bho inbhir [[Afon Dyfrdwy]] a-nall air costa tuath na Cuimrigh leis na bailtean-puirt aca thairis air Menai Strait gu eilean [[Ynys Môn]], slighe an ann leth-eilean [[Llŷn]], cas-cheum tron Phàirce Nàiseanta ann an [[Sir Benfro]], agus slighean  ann an [[Gower]], Cardiff Bay, [[Caerdydd]] is Cas-gwent.&lt;ref name=&quot;BBCNews20111017&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-15283462 BBC News Wales - Wales Coast Path nears completion]. A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;
Tha an frith-rathad air fad freagarrach do luchd-coiseachd. A bharrachd air sin tha cuid phàirtean ann a tha freagarrach do luchd- baidhseagail is marcaichean no slighean rèidh airson teaghlaichean no daoine le gluasad cuingichte.&lt;ref name=&quot;first-nature&quot; /&gt;

Chaidh an cas-cheum a stèidheachadh le  ''Countryside Council for Wales'' (a-nis ''Natural Resources Wales'') ach a-nis tha e fo chùram nan 15 [[Ùghdarrasan ionadail anns a' Chuimrigh|Ùghdarrasan ionadail]] tron a bhios e a' dol.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131004220422/http://www.ccgc.gov.uk/enjoying-the-country/wales-coast-path.aspx Countryside Council for Wales: Wales Coast Path] A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt; Bha còig slighean ann mu thràth ann an Sir Benfro, Ynys Môn , [[Gwynedd]], [[Ceredigion]] agus air costa a tuath na Cuimrigh a bha nam bun-stèidh don frith-rathad Slighe Costa na Cuimrigh.

== Eachdraidh is leasachadh ==
[[Faidhle:Marloes peninsula, Pembrokeshire coast, Wales, UK.JPG|thumb|left|upright|Sealladh ann an Sir Benfro air leth-eilean Marloes.]]
Chaidh an t-slighe a chruthachadh le Riaghaltas na Cuimrigh còmhla ri Comhairle Cruth-tìre na Cuimrigh, 16 Ùghdarrasan ionadail is dà phàirce nàiseanta. Bho 2007 a-mach chuir Riaghaltas na Cuimrigh gu bhith £2 millean ann an seilbh gus cothrom poblach air costa na dùthcha fhaighinn tron phrògram ''Coastal Access Improvement Programme''. A bharrachd air sin chuir [[Maoin Leasachaidh nan Roinnean Eòrpach]] £3.9 millean ris gus taic a thoirt don phròiseact.&lt;ref&gt;[http://wales.gov.uk/topics/environmentcountryside/consmanagement/countrysidecoastalaccess/?lang=en Welsh Government website - Coastal Access]. A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ldwa.org.uk/ldp/members/show_path.php?menu_type=S&amp;path_name=Wales+Coast+Path The Long-Distance Walkers Association - Wales Coast Path]. A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;

Tha beachd-smaoin na slighe stèidhichte air an t-soirbheas eaconomach a thàinig às a' [[Pembrokeshire Coast Path|Phembrokeshire Coast Path]] National Trail&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130817224247/http://nationaltrail.co.uk/trail.asp?PageId=33 National trails: Pembrokeshire Coast Path].  A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt; agus às an [[Isle of Anglesey Coastal Path]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130119052759/http://www.visitanglesey.co.uk/en-GB/anglesey_coast_-_introduction-115.aspx Anglesey Coastal Path]. A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt; Chaidh na planaichean a chur an cèill le Prìomh-mhinistear [[Rhodri Morgan]] san Òg-Mhios 2006, nuair a dh'fhosgail e cuairt mu 125-mile timcheall air Ynys Môn gu oifigeil. Bhathar an dùil gum biodh am pròiseact a' toirt còig bliadhna a dh’fhad, ach thug e gu bith sia bliadhna gus an robh an cas-cheum deiseil.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/north_west/5060910.stm BBC Website - All-Wales coastal path proposed]. A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt; Fhuaireadh a-mach gun do chuir na frith-rathaidean ann an Sir Benfro agus Ynys Môn gu mòr ri gnìomhachas turasachd na Cuimrigh. Bhathar den bheachd gu bheil e cudromach cuideachd  ri daoine ionadail is luchd-tadhail tlachd fhaighinn ann am blàr a-muigh na Cuimrigh agus buannachd slàinte fhaighinn às aig an aon àm.

== Am Fosgladh ==
Chaidh an frith-rathad astair fhosgladh [[5 an Cèitean]] [[2012]] ann an iomadh àite air feadh na slighe, àitichean a bha a' sealltainn bòidheachd na dùthcha. Gus an latha seo a chomharrachadh bha ''Ramblers Cymru'', buidheann còraichean-coiseachd a thoirt cuideachadh don &quot;''Big Welsh Coastal Walk''&quot;, aon de na tachartasan poblach a bu mhotha a bh' anns a' Chuimrigh a-riamh.&lt;ref&gt;[http://www.ramblers.org.uk/wales Big Welsh Coastal Walk] A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;

Chaidh leabhar-iùil oifigeil airson Ynys Môn: ''Walking the Isle of Anglesey Coastal Path,''  sgrìobhte le Carl Rogers, fhoillseachadh le Northern Eye Books. Chuir ''Countryside Council for Wales'' iarrtas orra leabhraichean-iùil oifigeil airson na pàirtean eile a chruthachadh is fhoillseachadh cuideachd. &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20141022105535/http://www.quadrant.uk.com/pressrelease/1068/official-guide-books-to-document-wales-coast-path/  Quadrant Media, ''Official guide books to document Wales Coast Path'']. A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt; Tha leabhraichean bho fhoillsichearan eile mun ''Ceredigion Coast Path'' agus ''Pembrokeshire Coast Path'' ann mu thràth.

'S e timcheall air 2.8 millean an àireamh thuairmsichte de dhaoine a bha a' coiseachd air pàirt den t-slighe anns a' chiad bhliadhna agus mar sin chuir iad £16 millean ri eaconamaidh na Cuimrigh.&lt;ref name=&quot;walescoastpath1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.walescoastpath.gov.uk/media_centre/latest_news/wcp_celebrates_anniversary.aspx |title=WCP celebrates anniversary |publisher=Walescoastpath.gov.uk |date= |accessdate=2014-05-30}}&lt;/ref&gt; A rèir coltais dh'fhuirich barrachd na 800,000 luchd-tadhail airson oidhche ann an taigh-òsta no taigh leabaidh is bracaist a tha suidhichte faisg air an frith-rathad.&lt;ref name=&quot;walescoastpath1&quot;/&gt;

== Frith-rathad astair timcheall a' Chuimrigh ==
Tha na 870 mìle (1,400 km) de Shlighe Costa na Cuimrigh ceangailte ris an [[Offa's Dyke Path|Offa's Dyke Path National Trail]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131106133326/http://www.nationaltrail.co.uk/offasdyke/ Offa's Dyke Path National Trail]&lt;/ref&gt; Tha an cas-cheum seo a' leantainn crìoch eadar [[Sasainn]] is a' Chuimrigh agus mar sin tha frith-rathad astair de 1,030 mìle (1,660 km) a dh'fhaid ann a leanas gu bith timcheall air a' Chuimrigh gu lèir.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Pàirtean den fhrith-rathad (bho thuath gu deas)
!slighe air mapa
|-
|North Wales Coast &amp; Dee Estuary - a ghabhas a-steach [[North Wales Path]], chaidh fhosgladh ann an 1997.&lt;ref&gt;[http://www.ldwa.org.uk/ldp/members/show_publication.php?publication_id=1657 North Wales Path, publ. Conwy County Borough Council, 1997]&lt;/ref&gt;
|[[Faidhle:1 North Wales - Wales Coast Path.png|130px]]
|-
|[[Ynys Môn]] - a ghabhas a-steach [[Slighe Cladach Ynys Môn]] (Beurla: ''Anglesey Coastal Path''), chaidh fhosgladh ann an 2006.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131004215622/http://www.anglesey-today.com/coastal-path.html www.anglesey-today.com/coastal-path.html] A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;
|[[Faidhle:2 Mon.png|130px]]
|-
|Menai, Llŷn &amp; Meirionnydd - a ghabhas a-steach [[Llŷn Coastal Path]], chaidh fosgladh ann an  2006&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131004220357/http://www.snowdonia-active.com/eventdetail.asp?eventid=149 www.snowdonia-active.com] A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt; agus chaidh a leasachadh gus an còrr de [[Gwynedd]] a cheangail ris.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131004215602/http://www.walescoastpath.info/the-path.html www.walescoastpath.info] A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;
|[[Faidhle:3 Arfon Meirionnydd.png|130px]]
|-
|[[Ceredigion]] -  [[Ceredigion Coast Path]] a chaidh fhosgladh ann an 2008.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140607091950/http://www.ceredigioncoastpath.org.uk/launch.html ceredigioncoastpath.org.uk] aA' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;
|[[Faidhle:4 Ceredigion.png|130px]]
|-
|[[Sir Benfro]] - [[Slighe Costa Sir Benfro]] (Beurla: ''Pembrokeshire Coast Path'') a chaidh fhosgladh ann an 1970.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140701101700/http://nt.pcnpa.org.uk/website/sitefiles/nt_page.asp?PageID=7 National Trails: Pembrokeshire Coast] A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;
|[[Faidhle:5 Pembroke.png|130px]]
|-
|[[Sir Gaerfyrddin]] -  a ghabhas a-steach Millennium Coastal Park, faisg air [[Llanelli]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131004220240/http://www.discovercarmarthenshire.com/wales-coast-path/ Wales Coast Path - The Carmarthenshire bit!], DiscoverCarmarthenshire.com, A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt; agus Pembrey Country Park. Eadar an Dàmhair 2011 is an t-Sultain 2012 bha 19,537 duine a' coiseachd air an Wales Coast Path ann an Sir Gaerfyrddin.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131020210044/http://www.ceredigion.gov.uk/utilities/action/act_download.cfm?mediaid=47004&amp;langtoken=eng The Economic Impact of Wales Coast Path Visitor Spending on Wales 2012], report for the Welsh Economy Research Unit of the Welsh Government, page 6; 1.11.2013&lt;/ref&gt;
|[[Faidhle:6 Carmarthenshire.png|130px]]
|-
|[[Gower]] &amp; [[Swansea Bay]] - a ghabhas a-steach [[Gower and Swansea Bay Coast Path]]. Chaidh e fhosgladh ann an 2012.&lt;ref&gt;[http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/single-path-around-gower-coastline-1803151 walesonline.co.uk Single Path around Gower Coastline] 1.10.2011, A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;
|[[Faidhle:7 Gower Swansea.png|130px]]
|-
|South Wales Coast &amp; [[Severn Estuary]] - a ghabhas a-steach [[South Wales Coast and Severn Estuary Coastal Path]]. Chaidh fhosgladh ann an 2012.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140814062357/http://www.visitwyevalley.com/?page_id=277 www.visitwyevalley.com] A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;
|[[Faidhle:8 South Wales.png|130px]]
|}

== Connspaidean ==
Tha an ''Open Spaces Society'' a' càineadh gu bheil cuid uachdaranan ann nach leig cothrom don luchd-coiseachd dol tairis air an fhearann aca. Tha sin a' ciallachadh gum feumar coiseachd barrachd na 20% den t-slighe air rathaidean. Air an làimh eile thuirt tè-labhairt ''Countryside Council for Wales'': “''Just over 20% of the WCP is on road, slightly less than the average for national trails in Britain, which is in the region of 25%. This is mainly on quiet, country lanes''.”&lt;ref&gt;[http://www.walesonline.co.uk/news/local-news/carmarthen/2011/04/03/wales-new-coast-path-still-makes-walkers-tread-more-than-170-miles-of-roads-91466-28449056/ WalesOnLine.co.uk - Wales’ new coast path still makes walkers tread more than 170 miles of roads]. A' tarraing air 30mh an Cèitean 2014&lt;/ref&gt;

== Dealbhan ==
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;4&quot; style=&quot;margin:auto; border:2px solid #9d9d9d; background:#eee;&quot;
|-
|
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Faidhle:The lighthouse at Strumble Head.jpg|[[Taigh-solais]] Strumble Head
Faidhle:IMAG0168.jpg|Sealladh bhon Phembrokeshire Coast Path air Cemaes Head
Faidhle:Pembrokeshire Cast path near Pwllgwaelod.jpg|Pembrokeshire Coast Path eadar [[Pwllgwaelod]] agus [[Abergwaun]]
Faidhle:Above Traeth y Mwnt - geograph.org.uk - 545765.jpg|Os chionn a' cladaich aig [[Mwnt]]
Faidhle:LlanddwynIsland2.JPG|Tràigh ann an Newborough agus eilean Llanddwyn
&lt;/gallery&gt;
|}

== Iomraidhean ==
&lt;references/&gt;

== Ceanglaichean a-mach ==
{{Commons category|Wales Coast Path}}
* [https://web.archive.org/web/20201202213753/http://www.walescoastpath.gov.uk/default.aspx?lang=en Wales Coast Path - Làrach-lìn oifigeil]
* [http://www.walkingclub.org.uk/long-distance-path/wales-coast-path/index.shtml Saturday Walkers - OS map of route and GPS data]
* [https://web.archive.org/web/20131013234626/http://www.ccw.gov.uk/ Countyside Council for Wales]
* [http://www.naturalresourceswales.gov.uk/ Natural Resources Wales]
* [http://www.youtube.com/watch?v=se41VGxnj24&amp;feature=channel_video_title Bhideo air YouTube]
* [https://web.archive.org/web/20131211132325/http://www.top10walks.co.uk/book-category/top-ten-walks-wales-coast-path/ Circular walks on the Wales Coast Path]
{{Smachd ùghdarrais}}
[[Roinn-seòrsa:A' Chuimrigh]]</text>
      <sha1>4usr19n8nstwnuj7oxs43s6htdo7alx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ynys Enlli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28312</id>
    <revision>
      <id>583735</id>
      <parentid>583127</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6330" sha1="f5dqnm7h9txdhy33gs9z9g2v047wd0r" xml:space="preserve">{{coord|52.76|--4.79|display=title}}
[[Faidhle:Swnt Enlli - Bardsey Sound - geograph.org.uk - 1529629.jpg|thumb|300px|Sealladh air an eilean Ynys Enlli]]
'S e eilean a th' ann an '''Ynys Enlli'''  (Beurla: ''Bardsey Island'') a tha suidhichte mu 1.9 mìle (3.1 km) san iar-dheas an leth-eilean Llŷn ann an [[Gwynedd]], [[a' Chuimrigh]].&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/53155/Bardsey-Island Encyclopaedia Britannica : ''Bardsey Island''] A' tarraing air 2009-08-16&lt;/ref&gt;  'S e seo an ceathramh eilean as motha  a th' anns a' Chuimrigh. 

Canar &quot;Eilean nan 20.000 Naoimh&quot; ris cuideachd.  Tha an t-ainm [[Cuimris|Cuimreach]] a' ciallachadh &quot;Eilean anns an t-sruth&quot;, ach tha an t-ainm Beurla a' ciallachadh &quot;Eilean nam Bàrd&quot; &lt;ref&gt;Samuel Lewis, ''A Topographical Dictionary of Wales'', 1849, S. Lewis and Co, London, 474 duilleag &lt;/ref&gt; no is dòcha Eilean &quot;Barda&quot;  a-rèir ceann-cinnidh [[Lochlann]]ach.

Tha Ynys Enlli mu 0.6 mìle (1.0 km) a leud, 1.0 mìle (1.6 km) a dh'fhaid agus cho mòr ri 1440 [[acair]] (0.69 sq mi). &lt;ref&gt;{{cite web|title=Ynys Enlli|url=http://www.ccgc.gov.uk/landscape--wildlife/protecting-our-landscape/special-landscapes--sites/protected-landscape/national-nature-reserves/ynys-enlli.aspx|publisher=Natural Resources Wales|accessdate=27.5. 2014}}&lt;/ref&gt; Ann an ceann a tuath an eilein tha a' bheinn Mynydd Enlli ann; tha e mu 548 troigh (167 m) a dh'àird.&lt;ref name=&quot;cycling&quot;&gt;[http://www.cyclingnorthwales.co.uk/pages/rte_aberdaron.htm Cycling North Wales : ''Cycle Ride from Aberdaron''] A' tarraing air 2009-08-16&lt;/ref&gt; San taobh an iar tha an dùthaich rèidh agus math airson [[àiteachas|àiteachais]]. Nas fhaide san taobh a deas tha an t-eilean a' fàs caol gus nach bi ach [[Tairbeart (feart tìre)|tairbeart]] ann a bhios ga cheangail gu leth-eilean eile air a bheil [[taigh-solais]].&lt;ref name=&quot;bardsey&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100216010832/http://www.heneb.co.uk/llynhlc/llynhlcareasenglish/Bardsey1.html Gwynedd Archaeological Trust : ''Bardsey''] A' tarraing air 2009-08-16&lt;/ref&gt;  Bho 1974 a-mach tha e na phàirt dhen choimhearsnachd [[Aberdaron]].&lt;ref&gt;[http://www.election-maps.co.uk/searchByName.jsf Ordnance Survey : ''Election Maps : Gwynedd''] A' tarraing air 2009-08-16&lt;/ref&gt;

Tha Ynys Enlli ainmeil cuideachd airson fiadh-bheathaichean agus cruth garbhanach na tìre. Chuireadh amharc-lann [[eòin]] air bhonn ann an 1953, air sgàth 's gu bheil an t-eilean suidhichte air slighean cudromach nan eun.&lt;ref name=&quot;haven&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20071218061706/http://www.bbc.co.uk/wales/northwest/sites/bardsey/pages/bardseywildlife.shtml British Broadcasting Corporation : ''Wildlife Haven''] A' tarraing air 2009-08-16&lt;/ref&gt; 'S e àite tarraingeach airson [[sgrail]]ean (''Puffinus puffinus'') agus [[cathag nan casan dearg|cathagan nan casan dearg]] (''Pyrrhocorax pyrrhocorax''); tha cruth na tìre nach eil air a mhilleadh a' leigeil leotha neadachadh.&lt;ref name=&quot;core&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141211140546/http://www.ccw.gov.uk/landscape--wildlife/protecting-our-landscape/special-sites-project/cadair-to-coed-y-sac-list/idoc.ashx?docid=d7a56e41-c18e-4480-9272-595de3485124&amp;version=-1 Countryside Council for Wales : ''Core Management Plan Including Conservation Objectives for Clogwyni Pen Llŷn SAC''] A' tarraing air 2009-08-16&lt;/ref&gt; Is e aon de na h-àitichean as fheàrr ann an Gwynedd gus [[Ròn glas|ròin ghlasa]] fhaicinn, agus tha na h-uisgeachan timcheall air an eilean làn [[peileag|pheileagan]] is [[leumadair]]ean.&lt;ref name=&quot;haven&quot;/&gt; Bho 1986 a-mach 's e [[Tèarmann Nàdair Nàiseanta]] a th' ann an Ynys Enlli .&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071217221719/http://www.bbc.co.uk/wales/northwest/outdoors/placestogo/reserves/bardsey.shtml British Broadcasting Corporation : ''Bardsey Island''] A' tarraing air 2009-08-16&lt;/ref&gt;

[[Faidhle:Bardsey Island - St Mary's Abbey - 1040708 699ae9d1.jpg|thumb|left|''St Mary's Abbey'']]
'S e àite cudromach a thaobh [[creideamh]] a th' ann cuideachd bhon àm nuair a chaidh [[abaid]] Naomh Moire (Beurla: ''St Mary's Abbey'') a thogail an seo ann an [[516]] le Naomh Cadfan.&lt;ref name=&quot;saints&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20041224223927/http://www.bbc.co.uk/wales/northwest/sites/history/pages/bardseykingarthur.shtml British Broadcasting Corporation : ''Island of 20,000 Saints''] A' tarraing air 2009-08-16&lt;/ref&gt; Anns na [[Meadhan aoisean]] 's e aon de na prìomh àitichean [[taistealachd]] a bh' ann. Ann an 1188 bha manaich na h-abaide a' gabhail ris a' chreideamh Cheilteach fhathast ach ann an 1212 bha an abaid aig na ''Augustinian Canons Regular''.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;&gt;[http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/site/bards.html University College London Institute of Archaeology : ''Bardsey Island''] A' tarraing air 2009-08-16&lt;/ref&gt;  Chaidh na manaich a sgaoileadh agus an togalach a sgriosadh le[[Rìgh Eanraig VIII Shasainn| Rìgh Eanraig VIII]] ann an [[1537]],&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110726032422/http://www.enlli.org/english/the_island/island_history.htm Bardsey Island Trust : ''The Island : History''] A' tarraing air 2009-08-16&lt;/ref&gt; ach  tha an t-eilean fhathast tarraingeach don luchd-creideamh gus an latha an-diugh.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

Tha àite sònraichte aig Ynys Enlli ann an cultar na Cuimrigh air sgàth 's gur e eilean iomallach làn spioradalachd a th' ann, agus tha cuid a' cur an cèill gur e àite tìodhlacaidh ''King Arthur'' a th' ann cuideachd. Mar sin tha e tarraingeach do sgrìobhadairean, neach-ealain is luchd ciùil.&lt;ref name=&quot;arts&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160624090612/http://www.enlli.org/english/the_island/arts.htm Bardsey Island Trust : ''Enlli and the Arts''] A' tarraing air 2009-08-16&lt;/ref&gt;

== Iomraidhean ==
{{Location map 
  | Cymru
  | mark = Green pog.svg &lt;!--green dot--&gt; 
  | alt     = Location 
  | caption = Suidheachadh Ynys Enlli anns a' Chuimrigh 
  | label = Ynys Enlli
  | position = right
  | lat_deg = 52.76
  | lon_deg = -4.79
 }}
&lt;references/&gt;

== Ceanglaichean a-mach ==
{{Commonscat|Bardsey Island|Ynys Enlli }}
* [https://web.archive.org/web/20040608015627/http://www.bardsey.org/english/bardsey/welcome.asp?pid=1 Bardsey Island Trust]
* [http://www.geograph.org.uk/search.php?i=2798548 Geograph : Dealbhan Ynys Enllid]

[[Roinn-seòrsa:Gwynedd]]
[[Roinn-seòrsa:Eileanan]]</text>
      <sha1>f5dqnm7h9txdhy33gs9z9g2v047wd0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ruairidh MacMhuirich &quot;An Clàrsair Dall&quot;</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28710</id>
    <revision>
      <id>583727</id>
      <parentid>557588</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2057" sha1="abajmudy0midc6wp69crzyarqapul06" xml:space="preserve">{{Bogsa eachdraidh-bheatha}}
[[Faidhle:Celtic_harp_dsc05425.jpg|thumb|Clàrsach Gàidhealach, Taigh-tasgaidh na h-Alba, Dùn Èideann]]
B' e bàrd a bh' ann an '''Ruairidh MacMhuirich''' (mu 1646 - mu 1713), neo 'An Clàrsair Dall' mar a chanas iad ris. Rugadh e ann am [[Bràgar]], [[Leòdhas]], mu 1646. Dh'fhàg tinneas dall e nuair a bha e fhathast san sgoil (ghabh e a' bhreac). Dh'ionnsaich e [[clàrsach]] agus fhuair e trèanadh ann an [[Èirinn]] cuideachd. Nuair a thill e a dh'Alba, bha e a' siubhal na dùthcha is a' cluich na clàrsaich. Nuair a thachair e ri Iain Breac MacLeòid, ceann-cinnidh nan Lèodach, bha e na chlàrsair aig [[Caisteal Dhùn Bheagain]]. Bha Pàdraig Òg MacCruimein na phìobaire aig a' Chaisteal aig an àm seo. Mu 1688, thàinig sgaradh eadar Iain Breac agus Ruairidh agus às dèidh sin, dh'imrich Ruairidh a Ghleann Eilge. Mu 1700, thòisich e a' siubhal na dùthcha a-rithist. A rèir choltais, thill e dhan [[Eilean Sgitheanach]] aig deireadh a bheatha. Chaochail e mu 1713 agus a chaidh a thiodhlacadh anns an Eilean Sgitheanach. 

== Òrain ==
* 'A' chiad Di-luain de 'n Ràithe'
* 'Creach na Ciadain'
* 'Cumha do Fhear Thalasgair'
* 'Fèill nan Crann'
* [http://www.bbc.co.uk/alba/oran/orain/oran_do_iain_breac_macleoid/?lang=gd 'Òran do dh'Iain Breac MacLeòid']
* [http://www.bbc.co.uk/alba/oran/orain/oran_do_mhacleoid_dhun_bheagain/?lang=gd 'Òran do MhacLeòid Dhùn Bheagain'] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Leabhar-chlàr ==
* ''The Blind Harper (An Clàrsair Dall): The Songs of Roderick Morison and his Music''. Deas. Uilleam MacMhathain. Scottish Gaelic Texts Society: 1970. 

== Iomraidhean ==

* thàinig an fhiosrachadh a chaidh chleachdadh ann a sheo bho duilleag a' bhàird air Bliadhna nan Òran

== Ceanglaichean a-muigh ==
* [http://www.bbc.co.uk/alba/oran/people/ruairidh_mac_mhuirich_an_clarsair_dall/ BBC Bliadhna nan Òran: Ruairidh MacMhuirich &quot;An Clàrsair Dall&quot;]

[[Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig]]
[[Roinn-seòrsa:Daoine à Alba]]</text>
      <sha1>abajmudy0midc6wp69crzyarqapul06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Corra-ghritheach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29089</id>
    <revision>
      <id>583719</id>
      <parentid>579164</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6603" sha1="7c4tfe656uo4brpmatec29c9srh86jf" xml:space="preserve">{{Beathach
  | AINM_BEATHACH = [[Ardea cinerea]]
  | DEALBH = Ardea cinerea - Pak Thale.jpg
  | TEASCA_DEILBH = A' Chorra-ghritheach
  | REGNUM = [[Animalia]]
  | PHYLUM = [[Chordata]]
  | CLASSIS = [[Eun|Aves]]
  | ORDO = [[Pelecaniformes]]
  | FAMILIA = [[Ardeidae]]
  | GENUS = ''[[Ardea]]''
  | SPECIES = '''''A. cinerea'''''
  | AINM_1 = 
  | AINM_1_EILE =
  | AINM_2 = 
  | AINM_2_EILE =
  | AINM_SAIDHEANS = ''[[Ardea cinerea]]''
  | IOMRADH = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]])
  | AINMEAN_EILE = 
  | AINM_GÀIDHLIG = [[Corra-ghlas]]
| range_map = Ardea cinerea map.png
| range_map_width = 250px
| range_map_caption = Uaine soilleir: samhraidh&lt;br&gt;Uaine dorch: fad na bliadhna&lt;br&gt;Gorm: geamhradh
}}
[[File:Ardea cinerea MHNT.ZOO.2010.11.54.1.jpg|thumb| ''Ardea cinerea'']]

'S e eun a th' anns a' '''chorra-ghritheach''' ([[Laideann]] &amp; ainm saidheans: ''[[ardea cinerea]]'', [[Beurla]]: ''grey heron'').

Lorgar iad anns na h-àiteachan le gnàth-shìde mheasarra sa [[Roinn-Eòrpa]], [[Àisia]], agus ceàrnaidhean de dh'[[Afraga]].

==Giùlan==

Chithear a' chorra-gritheach an cois na mara agus an cois aibhnichean. Coisichidh i air oitir a' lorg bìdh. 
Nuair a tha i a' sealg, faodaidh i a bhith na seasamh gun ghluasad fad ùine mhòr. 
Ithidh i [[Iasg|èisg]], [[daolag|daolagan]], [[Radan|radain]], [[luch|luchain]] agus [[losgann|losgannan]].&lt;ref name=&quot;Eoin Uisge&quot;&gt;Breeze Jones, E.V. (1987) ''Eoin Uisge'' (Steòrnabhagh: Acair), d.4&lt;/ref&gt;

==Coltas==
Tha gob, casan, agus amhaich fada aig a' chorra-ghritheach. Tha a ceann geal le bann dubh a' dol tarsainn a sùilean. Tha a sùilean fhèin agus a gob buidhe. Tha a h-amhaich geal. Tha a druim agus a broilleach liath. Tha a sgiathan liath agus dubh. Tha a casan donn.

Gu tric, bidh inbheach 91cm a dh'fhaide.&lt;ref name=&quot;Eoin Uisge&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

Chan eil e furasta an diofar eadar am fear agus an tè fhaicinn. Tha an ite air cùl a cinn nas giorra aig an tè. 

Tha lèirsinn anabarrach math aig a' chorra-ghritheach.

Faodaidh a' chorra-ghritheach a bhith beò fad 25 bliadhna.


==Modh-sìolaidh==
Beiridh i 3 - 5 uighean gach bliadhna eadar An Gearran is An Cèitean. Tha iad soilleir-ghorm.&lt;ref name=&quot;Eoin Uisge&quot;&gt;&lt;/ref&gt;


==Anns na h-Ealain Gàidhlig==

====Òrain====

* '''[[Murchadh MacPhàrlain]]''', ''Corra-ghritheach Dhonn''
::* BBC [http://www.bbc.co.uk/alba/oran/orain/choire_ghritheach_dhonn/ Bliadhna nan Òran] air a sheinn le Mairead agus Donaidh MacLeòid; [[Na h-Òganaich]].
::* [[Tobar an Dualchais]], [https://web.archive.org/web/20160304195558/http://www.tobarandualchais.co.uk/track/99208?l=gd Clàr 99208]  (1997) air a sheinn le Glasgow Gaelic Musical Association 

* '''Màrtainn MacIlleMhaoil à Breacais''', ''Òran na Corra-ghrithich'' no ''A' Chorra-ghritheach a Mharbh Calum''
::*  [[Tobar an Dualchais]], [https://web.archive.org/web/20220625045913/https://www.tobarandualchais.co.uk/track/70659?l=gd Clàr 70659]  (1956) air a leughadh agus mhìneachadh leis [[An t-Urr Tormod Dòmhnallach|an Urr. Tormod Dòmhnallach]].

* ''Cha do Mharbh thu a' Chorra-ghritheach''
::* [[Tobar an Dualchais]],  [http://www.tobarandualchais.co.uk/track/46125?l=gd Clàr 46125]{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1953) air a sheinn leis an Caiptean Dùghall MacCormaig 

* '''Aonghas Iain Caimbeul''', ''Òran na Corra-grithich'' no '' 'S Mar a Thachair Dhuinn, Nach Annasach''  
::* [[Tobar an Dualchais]], [https://web.archive.org/web/20220810113839/https://www.tobarandualchais.co.uk/track/80467?l=gd Clàr 80467] (1960) air a sheinn le Tormod MacIlleMhaoil 
::* [[Tobar an Dualchais]], [https://web.archive.org/web/20220625042029/https://www.tobarandualchais.co.uk/track/86880?l=gd Clàr 86880] (1964) air a sheinn leis an ùghdar.

====Bàrdachd====

*  '''[[Somhairle MacGill-Eain]]''', ''A' Chorra-ghritheach''
::* Ri fhaighinn air clàr. ''[https://web.archive.org/web/20160307113256/https://itunes.apple.com/gb/album/barran-agus-asbhuain/id564177954 Barran agus Asbhuain]'' le Sorley MacLean (1973) Claddagh Records Limited

====Sgeulachdan====

* '''Lauchie MacLellan''', 'An Sionnach 's a' Chorra-ghritheach', ann an ''Brìgh an Òrain''(2001) deas. le John Shaw (McGill-Queen's Press), d.302-305.

====Rosg====
* '''[[Alasdair Caimbeul]]''', ''Cuid a' Chorra-Ghrithich'' (CLÀR, ISBN: [http://gaelicbooks.org/index.php?route=product/product&amp;product_id=679 9781900901642])

====Beul-aithris====
* Sgeulachdan agus fiosrachadh mu bheathaichean. [[Tobar an Dualchais]], [https://web.archive.org/web/20220625053526/https://www.tobarandualchais.co.uk/track/30468?l=gd Clàr 30468] (1969) air innse le James MacArthur

* Rann mu chorra-ghritheach. [[Tobar an Dualchais]], [https://web.archive.org/web/20220625053557/https://www.tobarandualchais.co.uk/track/51162?l=gd Clàr 51162] (1970) air innse leis an Urr. Donald MacLeod 

=====Seann-fhaclan=====
* ''' Cha suaicheantas corra air cladach''' 
::- sealladh no suidheachadh nàdarra, chan eil e coltach gun tachair càil às an àbhaist. &lt;ref&gt;Faclair Dwelly fon fhacal '[http://www.faclair.com/ViewDictionaryEntry.aspx?ID=1214909E20D623D29B03A0D2D43E6FA9 Corra]' &lt;/ref&gt;

====Eile====

* ''A’ Chorra-Ghritheach''. Postair (Meud 504 x 732mm) Acair. ISBN: [http://www.acairbooks.com/all-products/acair-posters/aa-chorra-ghritheach/prod_146.html 9780861523757]{{Dead link|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

==Sgrìobhaidhean mu a deidhinn==
* Breeze Jones, E.V. (1987) ''Eoin Uisge''. A' Ghàidhlig le Frang U. Rennie (Steòrnabhagh: Acair), d.4 IBSN: 086152 024 6

== Ceanglaichean a-mach ==
* [http://www.iucnredlist.org/details/22696993/0 IUCN] (en)
* [http://www.rspb.org.uk/wildlife/birdguide/name/g/greyheron/ RSPB] (en)

==Iomraidhean==
&lt;references/&gt;

==Dealbhan==
&lt;gallery&gt;
Faidhle:Ardea cinerea 2009.JPG|Ceann na corra-ghritheach
Faidhle:Graureiher Schwetzingen.JPG|Broilleach, sgiath
Faidhle:ReiherP1050097.jpg|Sgiath
Faidhle:Graureiher Ardea cinerea.jpg|Ceann
Faidhle:Ardea cinerea(Gollibolli)2.JPG
Faidhle:Catching fish on the Camowen River, Omagh - geograph.org.uk - 127294.jpg
Faidhle:Ardea cinerea 1.JPG
Faidhle:Grey Heron with a fish I2 IMG 6750.jpg
Faidhle:Fiskehejre.jpg
Faidhle:Ardea cinerea MHNT Crâne.jpg|Claigeann
Faidhle:Ardea cinerea eggs.JPG|Uighean na Corra-grithich
Faidhle:Ardea cinerea building nest.jpg
Faidhle:Grey Herons (Ardea cinerea) -2 on nest.jpg
Faidhle:Ardea Cinerea.jpg
Faidhle:Ardea cinerea map.png
&lt;/gallery&gt;

{{commonscat|Ardea cinerea|Corra-ghritheach (Ardea cinerea)}}

[[Roinn-seòrsa:Eun-grunnachaidh]]
[[Roinn-seòrsa:Eun feòil-itheach]]</text>
      <sha1>7c4tfe656uo4brpmatec29c9srh86jf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amanda Ooms</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35347</id>
    <revision>
      <id>583715</id>
      <parentid>579439</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="862" sha1="cuu1kw7oky5wb0ojdf2a3zwb0l6itcf" xml:space="preserve">{{Bogsa eachdraidh-bheatha}}
'S e [[actair]] agus sgrìobhadair às [[an t-Suain]]  a th' ann an '''Amanda Ooms''' ([[Kalmar]], [[5 an t-Sultain]] [[1964]]).&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/name/nm0648975/ IMDB]&lt;/ref&gt; Thoisich i ag obair ann an [[1986]] san fhiolm ''Bröderna Mozart''.&lt;ref&gt;[https://www.synchronkartei.de/index.php?action=show&amp;type=actor&amp;id=56628 Synchronkartei]{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Tha i ainmeil taobh a-muigh na [[dùthaich|dùthcha]] aice airson an fhiolm ''The Expendables 2'' a rinn i thall anns [[na Stàitean Aonaichte]] ([[2012]]).&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160308091915/http://www.bbfc.co.uk/releases/expendables-2-2012-3 BBFC]&lt;/ref&gt; 

==Iomraidhean==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Ooms, Amanda}}

[[Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain]]
[[Roinn-seòrsa:Cleasaichean nam film]]</text>
      <sha1>cuu1kw7oky5wb0ojdf2a3zwb0l6itcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tutankhamun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36698</id>
    <revision>
      <id>583734</id>
      <parentid>577794</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:27:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47688" sha1="27pk3k29us1wm7zbene6in8qr2qrma2" xml:space="preserve">{{Bogsa eachdraidh-bheatha}}

Bha '''Tutankhamun''' (cuideachd: ''Tutankhamen, Tutankhaten, Tutankhamon''&lt;ref&gt;{{cite book|first=Peter A. |last=Clayton|title=Chronicle of the Pharaohs: The Reign-by-Reign Record of the Rulers and Dynasties of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/chronicleofphara0000clay |page=[https://archive.org/details/chronicleofphara0000clay/page/128 128]|publisher=[[Thames &amp; Hudson]]|year=2006|isbn=0-500-28628-0}}&lt;/ref&gt; 'na [[phàraoh]] ann an 18mh rìoghrachas na h-Èipheit. Bha e a’ riaghladh mu thuaiream eadar 1332 agus 1323 RC rè linn ann an eachdraidh na h-Èipheit air a bheil [[an Rìoghachd Ùr]] (no Linn na h-Impireachd Ùr uaireannan). On a chaidh a lorg, canar '''Rìgh Tut''' ris gu tric. Bha ainm tùsail, '''Tutankhaten''', a’ ciallachadh &quot;dealbh beò [[Aten]]&quot; agus tha Tutankhamun a’ ciallachadh &quot;dealbh beò [[Amun]]&quot;. Ann an [[dealbh-sgrìobhadh na h-Èipheite]], sgrìobhar ainm mar Amen-tut-ankh a ghnàth an cois gnàthas an luchd-sgrìobhaidh a chuireadh ainm dè aig toiseach abairt mar urram dhan dia.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zauzich |first=Karl-Theodor |title=Hieroglyphs Without Mystery |publisher=University of Texas Press |location=Austin |year=1992 |pages=30–31 |url=http://www.utexas.edu/utpress/books/zauhie.html |isbn=978-0-292-79804-5}}&lt;/ref&gt; Dh'fhaoidte gur esan an neach air a bheil ''Nibhurrereya'' ann an litrichean [[Amarna]] agus tha deagh-choltas gur esan Rìgh Rathotis 18mh rìoghrachas na h-Èipheit a bha a’ riaghlaidh, a-rèir an eachdraidhe [[Manetho]], fad naoidh bliadhna, faid a tha a-rèir an tionndaidh dhen ''Epitome'' aig Manetho a sgrìobh [[Josephus|Flavius Josephus]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.phouka.com/pharaoh/egypt/history/KLManetho.html |title=Manetho's King List}}&lt;/ref&gt;

Chaidh tuama Tutankhamun a lorg le [[Howard Carter]] agus [[George Herbert, 5mh Iarla Chaernarfon|Iarla Chaernarfon]]&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.highclerecastle.co.uk/egypt/egyptintro.html |title=The Egyptian Exhibition at Highclere Castle |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100903153628/http://www.highclerecastle.co.uk/egypt/egyptintro.html |archivedate=3 September 2010 |accessdate=21 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hawass, Zahi A. ''The golden age of Tutankhamun: divine might and splendor in the New Kingdom''. American Univ in Cairo Press, 2004.&lt;/ref&gt; ann an 1922 agus leis gun robh e cha mhòr gun mhilleadh, ’s e naidheachd mhòr a bha ann air feadh an t-saoghail. Dhùisg e ùidh am measg nan daoine san Èipheit àrsaidh a-rithist agus tha aghaidh-choimheach Tutankhamun (ri fhaicinn ann an [[Taigh-tasgaidh na h-Èipheit]]) ainmeil air feadh an t-saoghail fhathast. Chaidh buill-ealain às an tuam a thaisbeanadh dhan phoball air feadh an t-saoghail thairis air na bliadhnaichean. Chaidh rannsachadh [[DNA]] a dhèanamh air agus sheall an rannsachadh sa Ghearran 2010 gur esan mac [[Akhenaten]] (mumaidh KV55). Bu mhumaidh KV35YL (is chan eil fhios dè an t-ainm a bha oirre) an dà chuid piuthair agus bean Akhenaten. A dh’aindeoin sin, tha cinnt gur ise am mumaidh air a bheil a’ Bhaintighearna Òg a chaidh a lorg san tuama [[KV35]].&lt;ref name=&quot;Hawass2010&quot;&gt;{{cite journal |last=Hawass |first=Zahi |url=http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=185393 |title=Ancestry and Pathology in King Tutankhamun's Family |work=[[JAMA (journal)|The Journal of the American Medical Association]] |date=17 February 2010 |volume=303 |number=7 |pages=638–647 |deadurl=no |accessdate=21 October 2013|display-authors=etal |doi=10.1001/jama.2010.121 |pmid=20159872}}&lt;/ref&gt; A chionn ’s gun do chaochail grunnan dhe na daoine a rannsaich tuama Tutankhamun air dòigh caran &quot;annasach&quot;, tha cuid am measg an t-sluaigh dhen bheachd gun do chaochail iad ri linn [[mallachd nam phàraoh]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Digging up trouble: beware the curse of King Tutankhamun|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/jonathanjonesblog/2014/jul/23/mummy-curse-legend-discovering-tutankhamun-ashmolean-museum|website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

==Ainmean==
[[File:Partially restored alabaster jar with 2 handles. It bears the cartouches of pharaoh Tutankhamen and Queen Ankhesenamun. 18th Dynasty. From Gurob, Fayum, Egypt. The Petrie Museum of Egyptian Archaeology, London.jpg|thumb|Crogan oillbhastair a chaidh ath-shlànadh gu ìre le dà làmhrachan. Tha cartouche phàraoh Tutankhamen agus Bànrigh Ankhesenamun air. An 18mh rìghreachas, o Gurob, Fayum (An Èiphit). Ann an Taigh-tasgaidh Petrie Eòlas na h-Èipheit, Lunnainn, a-nis.]]
Mar a b’ àbhaist do phàraohan na h-Èipheit, bha pailteas ainmean air Tutankhamen.
{{Bogsa_ainm_pharaoh
|HorusHiero= &lt;hiero&gt;E1:D40-t-G43-t-F31-s-t-G43-Z3&lt;/hiero&gt;
|Horus='''𓅃𓃒𓂡𓏏𓅱𓏏𓄟𓋴𓏏𓅱𓏪𓊁'''&lt;br&gt;''Kanakht Tutmesut''&lt;br&gt;An tarbh làidir tlachd-bhreitheach
|NebtiHiero= &lt;hiero&gt;nfr-O4:p-G43-M40-Z3-s-W11:r-V28-D36:N17:N17-N21:N21 &lt;/hiero&gt;&lt;br&gt;&lt;hiero&gt;wr-aH-pr-Z1-i-mn:n nb:r-Dr:r-A41&lt;/hiero&gt;
|Nebti='''𓅒𓄤𓉔𓊪𓅱𓇩𓏪𓋴𓎼𓂋𓎛𓂝𓇿𓇿𓈅𓈅𓅨𓉥𓉐𓏤𓇋𓏠𓈖𓎟𓂋𓇥𓂋𓀯'''&lt;br&gt;''Neferhepusegerehtawy Werahamun Nebrdjer''&lt;br&gt;Am fear a nì foirfe laghan, a shìthicheas an dà thìr; fear mòr lùchairt Amun; Tighearnan nan uile&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/tutankhamun.html |title= Digital Egypt for Universities: Tutankhamun |accessdate=5 August 2006 |date=22 June 2003 |publisher=University College London}}&lt;/ref&gt;
|GoldenHiero=&lt;hiero&gt;U39-N28:Z2-O34-R4:t*p-R8A-HqA-q:Y1-mAat-s&lt;/hiero&gt;&lt;br&gt;&lt;hiero&gt;Htp:t*p-R8A w-T:z-U39-xa:Z2-i-t:f&lt;/hiero&gt;&lt;br&gt;&lt;hiero&gt;A41:f-C2-U39-xa:Z2-Tz:z-tA:tA-m&lt;/hiero&gt;
|AinmOir='''𓅉𓍞𓈍𓏥𓊃𓊵𓏏𓊪𓊹𓊹𓊹𓋾𓈎𓏛𓁦𓋴𓊵𓏏𓊪𓊹𓊹𓊹𓅱𓍿𓊃𓍞𓈍𓏥𓇋𓏏𓆑𓀯𓆑𓁛𓍞𓈍𓏥𓋭𓊃𓇾𓇾𓅓'''&lt;br&gt;''Wetjeskhausehetepnetjeru Heqamaatsehetepnetjeru Wetjeskhauitefre Wetjeskhautjestawyim''&lt;br&gt;Am fear air a bheil crùintean is a thoilicheas na diathan; riaghladair na fìrinnh, a thoilicheas na diathan; air a bheil crùn athar, Re; air a bheil crùintean is am fear a cheanglas an dà thìr annta
|PrenomenHiero=&lt;hiero&gt;N5-L1-Z2:nb&lt;/hiero&gt;
|RoAinm=''' 𓇓𓆤 𓍹𓇳𓆣𓏥𓎟𓍺'''&lt;br&gt;''Nebkheperure''&lt;br&gt;Tighearna chruthan Re
|NomenHiero=&lt;hiero&gt;i-mn:n-t-G43-t-S34 HqA-iwn-Sma&lt;/hiero&gt;
|Ainm='''𓅭𓇳 𓍹𓇋𓏠𓈖𓏏𓅱𓏏𓋹𓋾𓉺𓇗𓍺'''&lt;br&gt;''Tutankhamun Hekaiunushema''&lt;br&gt;Ìomhaigh bheò Amun, riaghladair [[Heliopolis (Seann-Èipheit)|Heliopolis]] Uachdarach.
}}

Nuair a chaidh na seann-tradaiseanan cràbhaidh a chur an sàs às ùr an dèidh crìonadh adhradh [[Aten]], chaidh ainm atharrachadh. Thathar ’ga thar-litreachadh ''twt-ꜥnḫ-ỉmn ḥqꜣ-ỉwnw-šmꜥ'' air neo, a-rèir nòsan luchd-eòlais na h-Èipheit an latha, '''Tutankhamun Hekaiunushema''', a’ ciallachadh “Ìomhaigh bheò Amun, riaghladair Heliopolis Uachdarach”. Nuair a ghabh Tutankhamun an rìgh-chathair, ghabh e ''[[ro-ainm]]'' a tha ’ga thar-litreachadh ''nb-ḫprw-rꜥ'' air neo '''Nebkheperure''', a’ ciallachadh &quot;Tighearna chruthan [[Ra|Re]]&quot;. Dh’fhaoidte gur e ''Nibhurrereya'', ann an litrichean Amarna, an dòigh air an robhar a’ fuaimneachadh ainm.

==Beatha==
[[File:Mannequin of Tutankhamun.jpg|thumb|upright|Ìomhaigh fiodha an rìgh òig a chaidh a lorg ’na thuama]]
[[File:Anuk.PNG|thumb|upright|Tha Tutankhamun a’ faighinn flùraichean o [[Ankhesenamen]]]]

Bu Tutankhamun mac [[Akhenaten]] (air an robh Amenhotep IV roimhe) agus aon dhe na peathraichean aig Akhenaten&lt;ref name=&quot;autogenerated640&quot;&gt;{{cite journal |last=Hawass |first=Zahi |url=http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=185393 |title=Ancestry and Pathology in King Tutankhamun's Family |work=[[JAMA (journal)|The Journal of the American Medical Association]] |date=17 February 2010 |volume=303 |number=7 |pages=640–641 |deadurl=no |accessdate=21 October 2013|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; no ’s dòcha aon dhe na co-oghaichean aige.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Powell|first=Alvin|title=A different take on Tut|url=http://news.harvard.edu/gazette/story/2013/02/a-different-take-on-tut/?utm_source=SilverpopMailing&amp;utm_medium=email&amp;utm_campaign=02.12.13.xxx%2520%281%29|accessdate=12 February 2013|newspaper=Harvard Gazette|date=12 February 2013}}&lt;/ref&gt; ’S e Tutankhaten an t-ainm a bha air nuair a bha e ’na phrionnsa.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://history.memphis.edu/murnane/Van_Dijk.pdf |title=The Death of Meketaten |author=Jacobus van Dijk |format=PDF |accessdate=2 October 2008 |page=7}}&lt;/ref&gt; Ghabh e an rìgh-chathair ann an 1333 RC nuair a bha e naoidh no deich bliadhna a dh’aois agus ghabh e ainm Nebkheperure mar rìgh.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Classroom TUTorials: The Many Names of King Tutankhamun |url=http://carlos.emory.edu/PDF/Classroom_TUTorial_Names_of_Tut.pdf |format=pdf |website=[[Michael C. Carlos Museum]] |accessdate=10 July 2013}}&lt;/ref&gt; B’ e tè air an robh [[Maia (muime)|Maia]] a [[muime|mhuime]] agus tuama aice aig [[Saqqara]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Egypt Update: Rare Tomb May Have Been Destroyed|url=http://news.sciencemag.org/2011/02/egypt-update-rare-tomb-may-have-been-destroyed|work=Science Mag|accessdate=1 November 2013}}&lt;/ref&gt; Tha coltas gum b’ e fear [[Sennedjem]] a thidsear.

Nuair a rinneadh rìgh dheth, phòs e a leth-phiuthair Ankhesenpaaten agus dh’atharraich i a h-ainm gu [[Ankhesenamun]] an dèidh sein. Bha dà nighean aca ach rugadh an dà dhiubh marbh.&lt;ref name=&quot;Hawass2010&quot; /&gt; Rinneadh rannsachadh [[tomografachd|tomografach]] ann an 2011 agus chunnacas gun do bhàsaich an dàrna nighean nuair a bha a màthair eadar an 5mh agus an 6mh mìos dhe leatromachd agus an tè eile aig 9 mìosan. Cha deach fianais air galar o bhroinn a lorg no fiù adhbhar bàis.&lt;ref&gt;Hawass, Zahi and Saleem, Sahar N. &quot;Mummified daughters of King Tutankhamun: Archaeological and CT studies.&quot; ''The American Journal of Roentgenology'' 2011. Vol 197, No. 5, pp. W829–836.&lt;/ref&gt;

===Rìoghachadh===
Ged nach eil fhios, leis cho òg ’s a bha an rìgh, tha teans gun robh comhairlichean cumhachdach aige, a’ gabhail a-staigh Àrd-vizir Ay (a ghabh an rìgh-chathair an dèidh Tutankhamun) agus an Seanalair [[Horemheb]] (ma dh’dhaoidte mac-cèile is iar-theachdaiche Àrd-vizir Ay). Sgrìobh Horemheb gun do rinn an rìgh “tighearna na dùthcha” dheth, ’s e sin prionnsa oighre a ghlèidheadh an lagh. Thuirt Horemheb cuideachd gun robh esan comasach air fearg an rìgh a lasachadh nan digeadh fearg air.&lt;ref&gt;Booth pp. 86–87&lt;/ref&gt;

Fo bhuaidh nan comhairlichean aige, thill Tutankhamun cuid dhe na rudan a thugadh a-steach rè rìoghachd athar san treas bhliadhna a rìoghaich Tutankhamun. Chuir e crìoch air adhradh dè [[Aten]] agus dh’aisig e [[Amun]] mar am prìomh-dhia agus dh’aisig e pribhleidean tradaiseanta nan sagartan. Cuideachd, ghluais e prìomh-bhaile na dùthcha air ais a [[Nodh]] agus chaidh baile [[Akhetaten]] a thrèigsinn.&lt;ref&gt;[[Erik Hornung]], ''Akhenaten and the Religion of Light'', Translated by David Lorton, Ithaca, New York: Cornell University Press, 2001, ISBN 0-8014-8725-0.&lt;/ref&gt; ’S ann aig an aon àm a dh’atharraich e ainm, a’ gabhail ri Tutankhamun, “ìomhaigh bheò Amun” mar dhaingneachadh air ath-aiseag Amun.

Mar phàirt dhen obair ath-aisig aige, thòisich an rìgh air iomadh pròiseact togalach, gu sònraichte aig [[Karnak]] ann an Nodh far an do choisrig e teampall dha Amun. Chaidh iomadh carragh a thogail agus tha e sgrìobhte air doras a thuama “gun dug an rìgh seachad a bheatha a’ dealbhadh ìomhaighean nan diathan”. Bhathar a’ comharradh nam fèilltean tradaiseanta a-rithist, a’ gabhail a-staigh na feadhainn co-cheangailte ri [[Tarbh Apis]], [[Horemakhet]] agus [[Fèill Opet]]. Tha carragh-chuimhne ath-aisig a’ cur an cèill:

::''Bha teampaill nan diathan is ban-diathan ... air an sgrios. Bha na [[Sgrìn (creideamh)|sgrìnichean]] aca air trèigsinn is ’nam fàsach. Cha robh na tèarmannan aca ann tuilleadh is bhathar a’ cleachdadh nan cùirtean mar rathaidean ... agus na diathan air cùl a chur ris an dùthaich ... Nan dèanadh duine sam bith impidh air dia airson comhairle, chan fhaigheadh e freagairt.''&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hart |first=George |title=Egyptian Myths |url=https://archive.org/details/egyptianmyths00hart |publisher=University of Texas Press |year=1990 |page=[https://archive.org/details/egyptianmyths00hart/page/47 47] |isbn=0-292-72076-9}}&lt;/ref&gt;

Bha eaconamaidh na dùthcha lag agus tro chèile an dèidh rìoghachadh Akhenaten. Bha dioplòmasachd leis na rìoghachdan eile air a chur an dearmad agus rinn Tutankhamun oidhirp ceanglaichean dioplòmasach a stèidheachadh leotha às ùr, gu sònraichte le [[Mitanni]]. A-rèir nan gibhtean a fhuaras ’na thuama à diofar dhùthchannan, shoirbhich leis. Ach ged a rinn e oidhirp air na dàimhean eadar na dùthchannan ath-shlànachadh, tha iomradh air cogadh ri [[Nubia]] agus muinntir [[Àisia]] ri leughadh ’na theampall bàis ann an Nod. Ged a chaidh armachd cuirp agus àirneis cogaidh a lorg ’na thuama, chan eil na h-eachdraichean dhen bheachd gun do rinn e cogadh e fhèin air blàr leis cho òg ’s a bha e (bhàsaich e nuair a bha e mu 19) agus na ciorraman a bha air is e feumach air bata coiseachd.&lt;ref name=&quot;Hawass2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Booth pp. 129–130&lt;/ref&gt;

===Slàinte is coltas===
[[File:Mummy of Tutankhamun.jpg|thumb|As aonais nan seudan aige, tha mumaidh Tutankhamun fhathast ann an [[Gleann nan Rìghrean]] ’na thuama KV62]]
Bha Tutankhamun ’na fhear beag aotrom mu 180cm a dh’àirde.&lt;ref&gt;[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128084450.htm &quot;Radiologists Attempt To Solve Mystery Of Tut's Demise&quot;] from ScienceDaily.com&lt;/ref&gt; Bha a [[Beulag|bheulagan]] mòr agus [[tar-bhìd]] a bha sìol [[Thutmoses]] ainmeil air. Chaidh mion-rannsachadh rèideo-eòlais, daon-eòlais agus ginteil a dhèanamh air grunn mhumaidhean eadar an t-Sultain 2007 agus an Dàmhair 2009 mar phàirt de phròiseact rannsachaidh air teaghlach Rìgh Tutankhamun. Sheall an rannsachadh gun robh [[Beàrn-chàirein|beàrn bheag ’na chàirein]]&lt;ref&gt;{{cite news |first=Brian |last=Handwerk |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/03/0308_050308_kingtutmurder.html |title=King Tut Not Murdered Violently, CT Scans Show |publisher=National Geographic News |date=8 March 2005 |page=2 |deadurl=no |accessdate=21 October 2013}}&lt;/ref&gt; agus ma dh’fhaoidte fiaradh cnàimh an droma gu ìre bhig. Sheall an rannsachadh air corp Tutankhamun cuideachd nach a chas chlì ceart ri linn [[neacrois]] a’ chnàmha. Dh’fhaoidte gum be seo a chuir air coiseachd le bata agus chaidh mòran dhiubh a lorg ’na thuama.&lt;ref name=&quot;news.nationalgeographic.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2010/02/100216-king-tut-malaria-bones-inbred-tutankhamun/|title=King Tut Was Disabled, Malarial, and Inbred, DNA Shows|work=nationalgeographic.com}}&lt;/ref&gt; 

Nuair a rinneadh deuchainn DNA air mumaidh Tutankhamun, lorg luchd-saidheans DNA o na [[Faoighiche|faoighichean]] a dh’adhbharaicheas [[malaria]]. ’S e seo an fhianais ghinteil as sine a lorgadh dhen tinneas gu ruige seo. Chaidh barrachd air aon sìol dhen fhaoighiche malaria a lorg agus tha sinn a’ ciallachadh gun do bhuail malaria air Tutankhamun barrachd air aon turas. A-rèir ''[[National Geographic (iris)|National Geographic]]'' “Bhitheadh malaria air siostam ion-dhìon Tutankhamun a lagachadh agus bhitheadh droch-bhuaidh aig an tinneas air ath-shlànachadh a choise. Dh’fhaoidte gum b’ e seo, còmhla ri cnàimh briste a leis a lorgadh ann an 2005, a thug bàs air an rìgh òg aig a’ cheann thall.”&lt;ref name=&quot;news.nationalgeographic.com&quot;/&gt;

===Sloinntireachd===
Thòisich sgioba air DNA Tutankhamun agus mumaidhean eile ’na theaghlach a rannsachadh ann an 2008. Sheall toraidhean an rannsachaidh DNA gum b’ e Akhenaten athair agus nach b’ i màthair Tutankhamun am measg mnathan aithnichte Akhenaten ach aon dhe na peathraichean aig Akhenaten. Ach chaidh na deuchainnean a chleachd an sgioba a chàineadh le cuid.&lt;ref&gt;''Nature'' 472, 404-406 (2011); Published online 27 April 2011; [http://www.nature.com/news/2011/110427/full/472404a.html Original link]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;NewScientist.com; January 2011; [http://www.newscientist.com/article/dn20014-royal-rumpus-over-king-tutankhamuns-ancestry.html Royal Rumpus over King Tutankhamun's Ancestry]&lt;/ref&gt; Thuirt an sgioba gun robh iad cha mhòr gu tur cinnteach gum b’ e [[Amenhotep III]] athair aig an neach ann an [[KV55]], ’s e sin athar Tutankhamun.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text/5 |title=King Tut's Family Secrets |work=National Geographic |date=September 2010 |accessdate=11 October 2010}}&lt;/ref&gt; Fhuaras màthair an rìgh òig nuair a rinneadh deuchainn DNA air mumaidh air a bheil ''a’ Bhaintighearna Òg'' (KV35YL) a lorgadh ri taobh na [[Tiye|Bànrigh Tiye]] ann an cabais an tuama KV35. Sheall an DNA gum b’ ise, mar athair Tutankhamun, am measg clann Amenhotep III agus Tiye. Tha sin a’ ciallachadh gur e bràthair is piuthair a bha ann am pàrantan Tutankhamun.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text/7 |title=King Tut's Family Secrets |work=National Geographic |date=September 2010 |accessdate=11 October 2010}}&lt;/ref&gt; Bha cumhachd phoilitigeach aig a’ Bhànrigh Tiye aig a’ chùirt rìoghail agus bha i ’na comhairliche aig a mac an dèidh bàs an duine aice.

Ged nach eil an dàta iomlan againn fhathast, tha an rannsachadh a’ cur ’nar sùilean gur e nighean Tutankhamun fhèin a tha anns an dàrna mumaidh nighein ann an tuama Tutankhamun agus gu bheil deagh-theans gur e dàrna nighean Tutankhamun a tha sa ghinean eile a chaidh a lorg ann. Ach chan eil ach pìosan dhen dà mhumaidh boireann à [[KV21]] againn aig an ìre-sa.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text/9 |title=King Tut's Family Secrets |work=National Geographic |date=September 2010 |accessdate=11 October 2010}}&lt;/ref&gt; Dh’fhaoidte gu bheil aonan dhiubh, KV21A, màthair an naoidhein agus leis a sin, b’ i Ankhesenamun, bean Tutankhamun. Tha fiosrachadh eachdraidheil againn a tha ag innse gum b’ ise nighean Akhenaten agus [[Nefertiti]] agus leis a sin, gu bheil teans mòr gun robh i ’na leth-phiuthair an duine aice. Tha fhios gun faigh iomadh naoidhean bàs ro bhreith ri linn dàimh-shìolachaidh san fharsaingeachd.

===Bàs===
Chan eil sgeul air làithean mu dheireadh Tutankhamun agus rinneadh iomadh deasbad mòr mu dhèidhinn ri linn sin. Chaidh rannsachadh mòr a dhèanamh air adhbhar a bhàis. Tha cuid a dh’fhianais ann, mar an fheadhainn a chuir Ralph Mitchell, micreo bith-eòlaiche à [[Harvard]], air adhart a tha a’ sealltainn gur e tìodhlacadh cabhagach a bha ann. Thuirt Mitchell gun robh smail dhonna air ballachan sgeadaichte an tuama aig Tutankhamun a’ cur ’nar sùilean gun deach a chur san tuama mus robh am peant buileach tioram.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.history.com/news/was-king-tut-buried-in-a-hurry|title=Was King Tut Buried in a Hurry?|work=History.com}}&lt;/ref&gt;

Ged a tha cuid a’ beachdnachadh gun deach Tutankhamun a mhurt, tha aə mhòr-chuid dhen bheachd gur e bàs tubaisteach a bha ann. Sheall [[sgana CT]] ann an 2005 gun do dh’fhuiling e cnàimh-bhriseadh fosgailte ’na chas chlì&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hawass|first=Zahi|title=Tutankhamon, segreti di famiglia|url=http://www.nationalgeographic.it/dal-giornale/2010/09/03/news/tutankhamon_segreti_di_famiglia-96415/|work=National Geographic|accessdate=2 June 2013}}&lt;/ref&gt; beagan mus do chaochail e agus gun robh a’ chas air galarachadh. Sheall an rannsachadh air chuid DNA ann an 2010 gun robh e a’ fulang malaria cuideachd agus tog sin am beachd gum b’ e malaria agus [[Tinneas Köhler|tinneas Köhler II]] adhbharan a bhàis còmhla.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Roberts |first=Michelle |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/8516425.stm |date=16 February 2010 |accessdate=12 March 2010 |publisher=BBC News |title='Malaria' killed King Tutankhamun}}&lt;/ref&gt;

Thuirt buidheann de luchd-saidheans Gearmailteach ann an 2010 gun robh iad-san dhen bheachd gur e [[tinneas nan ceallan corranach]] a dh’adhbharaich a bhàis ach dhiùlt luchd-saidheans eile am mìneachadh seo&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs13149-010-0095-3|journal=Bull Soc Pathol Exot|date=December 2010|volume=103|pages=346–347|title=Tutankhamun and sickle-cell anaemia|last=Pays|first=JF|deadurl=no |accessdate=21 October 2013|pmid=20972847|doi=10.1007/s13149-010-0095-3|issue=5, number 5}}&lt;/ref&gt; a chionn ’s nach do chaochail e mus robh e 5, mar is àbhaist leis an tinneas seo, agus ionad neacrois a chnàmha a bhios ’na chomharra air galar Freiberg-Kohler mar is trice seach tinneas nan ceallan corranach. Rinn buidheann de rèidio-eòlaichean, àrc-eòlaichean is eòlaichean-gintinneachd rannsachadh ann an 2005 slighe sganaichean CT agus chunnacas nach do bhàsaich e an cois buille air a cheann mar a bhathar am beachd roimhe sin.&lt;ref name=&quot;hawass&quot;&gt;{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text |title=King Tut's Family Secrets |work=National Geographic |date=September 2010 |deadurl=no |accessdate=21 October 2013}}&lt;/ref&gt; Sheall dealbhan CT ùra fianais air galaran a bha air o bhroinn, rud a tha nas cumanta ann an clann [[Col (gnè)|cola]]. Ma bhios clann eadar bràithrean is peathraichean, gheibh a’ chlann dà lethbhreac de dhroch-ghineachan, aonan o gach pàrant, nas trice agus sin as adhbhar gum fuiling clann cola de ghalaran ginteil nas trice. Tha amharas gun robh leth bheàrn-chàirein aige cuideachd, galar o bhroinn eile.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text/8 |title=King Tut's Family Secrets |work=National Geographic |date=September 2010 |accessdate=11 October 2010}}&lt;/ref&gt; A bharrachd air sin, chaidh dusanan de ghalaran eile a chur air adhart mar adhbhar a bhàis thràith.&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=[[JAMA (journal)|JAMA]]|date=17 February 2010|number=7|volume=303|pages=667–668|title=King Tutankhamun, modern medical science, and the expanding boundaries of historical inquiry|last=Markel|first=H.|url=http://jama.ama-assn.org/content/303/7/667.extract|deadurl=no |accessdate=21 October 2013|doi=10.1001/jama.2010.153}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;epilepsy&quot;&gt;{{cite news|url=http://abcnews.go.com/blogs/health/2012/09/14/mystery-of-king-tuts-death-solved/&lt;!--Original cite: http://news.yahoo.com/mystery-king-tuts-death-solved-231623455--abc-news-health.html--&gt;|title=Mystery of King Tut's death solved?|work=[[ABC News]]|last=Rosenbaum|first=Matthew|date=14 September 2012|deadurl=no |accessdate=21 October 2013}}&lt;/ref&gt;

Rinn sgioba rannsachaidh Èiphiteach fo Yehia Gad agus Somaia Ismail on [[Ionad-rannsachaidh Nàiseanta]] ann an Cairo barrachd sganaichean CT fo stiùireadh Ashraf Selim agus Sahar Saleem o Roinn an Leigheis aig [[Oilthigh Chairo]], còmhla ri triùir chomhairlichean o thall thairis, Carsten Pusch o [[Oilthigh Eberhard Karls]] à [[Tübingen]] sa [[A' Ghearmailt|Ghearmailt]]; Albert Zink o [[Acadamaidh Eòrpach Bozen|Institiùd EURAC airson Mhmaidhean agus an Fhir-dheighe ann an Bolzano]], [[An Eadailt]];&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.eurac.edu/en/research/institutes/iceman/pages/default.aspx?AspxAutoDetectCookieSupport=1 |title=EURAC research – Research – Institutes – Institute for Mummies and the Iceman |publisher=Eurac.edu |accessdate=11 October 2010}}&lt;/ref&gt; agus Paul Gostner o [[Prìomh-ospadal Bolzano]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2010/09/tut-dna/hawass-text/3 |title=King Tut's Family Secrets |work=National Geographic |date=September 2010 |accessdate=11 October 2010}}&lt;/ref&gt;. Ghabh seo a-steach anailis lorgan DNA stèidhichte air anailis STR còmhla ri gleusan rannsachaidh eile agus chuir an rannsachadh seo gu neoini nan teòirigean a thuirt gun robh galar Antley-Bixler no galar Marfan air ach rinn e soilleir gun robh galaran a’ càrnadh ann an teaghlach Tutankhamun. Chaidh grunn galaran a lorg ann an Tutankhamun, mar galar Köhler II, ach cha chuireadh gin dhiubh bàs air leis fhèin. Rinneadh deuchainnean ginteil airson gineachan STEVOR, AMA1 agus MSP1 nach fhaighear ach ann am ''[[Plasmodium falciparum]]'' agus sheall sinn gun robh malaria tropaigeach ann an 4 mumaidhean, a’ gabhail a-staigh  Tutankhamun.&lt;ref name=&quot;Hawass2010&quot; /&gt; Ach chan eil aonta fhathast dè dìreach agus cò na galaran dìreach a chuir air bàsachadh.

Mar a chaidh innse gu h-àrd, lorg an sgioba DNA o dhiofar fhaoighichean a sheall gun robh an tionndadh as miosa de mhalaria air grunn thursan ’na bheatha ghoirid. Adhbharaichidh malaria seoc do rian an fhala no fiù freagairt bhàsmhor on t-siostaim ion-dhìon on bhodhaig agus faodaidh aon seach aon dhiubh bàs a chur air duine. Ma bha droch-ghalar cnàmha air Tutankhamun, cha leigeadh a leas a bhith bàsmhor leis fhèin. Sgrìobh Zahi Hawass, àrc-eòlaich agus ceannard Àrd-chomhairle na h-Èipheit air Àrsaidheachd agus a bha an sàs san rannsachadh “Ma dh’fhaoidte gun robh e a’ strì an aghaidh ghalaran o bhroinn o thùs gus an do bhuail malaria air gu dona no gus an do chuir cas bhriste uiread a spàirn air bodhaig nach b’ urrainn dha seasamh ’na aghaidh tuilleadh”.

Rinn an t-Éipheit-eòlaiche Dr Chris Naunton agus luchd-saidheans o [[Institiud Cranfield]] sgrùdadh iar-bhàis biortail air Tutankhamun aig deireadh 2013 agus lorg iad grunn leòintean air leth-taobh a bhodhaig. Rinn luchd-sgrùdaidh thubaistean càr an uairsin dealbhadh mas-fhìor de thubaistean feunan-cogaidh air coimpiutair agus cho-dhùin an Dr Naunton gun deach Tutankhamun a mharbhadh ann an tubaiste le feun-cogaidh, gun do bhuail feun e fhad ’s a bha esan air a ghlùinean agus gun do bhris sin aisnean is a pheilbhis. Thug Naunton sùil air na thuirt Howard Carter cuideachd, gun deach a bhodhaig a losgadh. Còmhla ris an daon-eòlaiche Dr Robert MacConghalaich agus an t-àrc-eòlaiche foireansach Dr Matthew Ponting, rinn iad argamaid gun deach corp Tutankhamun a losgadh fhad ’s a bha e dùinte a-staigh ’na chiste-laighe. Thuirt iad gun do dh’adhbharaich na h-olachan balmachaidh, an t-ogsaidean agus anart iom-obrachadh ceimigeach còmhla, ag àrdachadh an teasa sa chiste os cionn 200°C. Thuirt Naunton “Cha robh dùil againn idir ri gualachadh agus dualachd gun deach am mumachadh cearr agus gun deach an corp ’na theine leis fhèin beagan an dèidh an tìodhlagaidh”&lt;ref&gt;{{cite news |last=Owen |first=Jonathan |url=http://www.independent.co.uk/news/science/solved-the-mystery-of-king-tutankhamuns-death-8919262.html |date=3 November 2013 |accessdate=3 November 2013 |work=The Independent |title=Solved: The mystery of King Tutankhamun's death}}&lt;/ref&gt;.

Ach rinneadh barrachd rannsachaidh ann an 2014 agus sheall sin nach robh e coltach idir gun deach a mharbhadh ann an tubaiste le feun-cogaidh. Sheall na sganaichean a rinneadh dhe na cnàmhan briste gun a chlogaid agus a chnàmhan – ach aonan – a bhriseadh an dèidh a bhàis. Chunnacas sna sganaichean gun robh leth [[cuag-chas|chuag-chas]] aige agus nach b’ urrainn dha seasamh gun taic idir agus leis a sin, nach biodh e coltach idir gun seasadh e ann am feun-cogaidh aig àm sam bith. Tha sin nas coltaiche fhathast leis gun deach iomadh bata-coiseachd a lorg ’na thuama. Cho-dhùin iad gun do dh’adhbharaich iomadh rud a bhàis aig a’ cheann thall – na galaran o bhroinn a fhuair e o phàrantan is iad bràthair is piuthair, droch-bhuaidh na coise bhriste agus am malaria a bha air.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Joseph |first1=Claudia |last2=Webb |first2=Sam |url=http://www.independent.co.uk/news/science/king-tutankhamun-did-not-die-in-chariot-crash-virtual-autopsy-reveals-9806586.html |title=King Tutankhamun did not die in chariot crash, virtual autopsy reveals |publisher=The Independent |date=20 October 2014 |accessdate=26 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Joseph |first1=Claudia |last2=Webb |first2=Sam |url=http://rt.com/news/199328-tutankhamun-pharaoh-egypt-death/ |title=Tutankhamun died of illness, not from chariot racing |publisher=Russia Today |date=25 October 2014 |accessdate=26 October 2014}}&lt;/ref&gt;

===An dèidh a bhàis===
[[File:Tutankhamun at Luxor temple.jpg|thumb|Ìomhaigh Tutankhamun agus Ankhesenamun aig Luxor a chaidh am milleadh rè iomairt ''[[damnatio memoriae]]'' an aghaidh phàraohan linn Amarna]]
Nuair a bhàsaich Tutankhamun agus an dà naoidhean a bha marbh aig àm am breith, thàinig sìol Thutmoses gu crìoch. Tha litrichean Amarna a’ cur ’nar sùilean gun do sgrìobh ùr-bhantrach Tutankhamun gu rìgh [[Suppiluliuma I]] nan Hiteach, a’ faighneachd an doireadh e dhi aon dhe mhic ann am pòsadh. Chan eil na litrichean ag innse mar a chaochail Tutankhamun ach tha Ankhesenamun ag ràdh san teachdaireachd gun robh eagal oirre ’s nach pòsadh i fear dhe a muinntir fhèin. Ge-tà, chaidh am mac a mharbhadh mus do ràinig e Ankhesenamun agus beagan an dèidh sin, pòs Ay bantrach Tutankhamun is an dà dhùthaich a-nis a’ cogaidh an aghaidh a chèile gus an dug na Hitich a’ bhuaidh air an Èipheit.&lt;ref&gt;Interview with G.A. Gaballa, of Cairo University. &quot;The Hittites: A Civilization that Changed the World&quot; by Cinema Epoch 2004. Directed by Tolga Ornek. Documentary.&lt;/ref&gt; Chan eil fhios dè thachair ri Ankhesenamun is chan eil sgeul oirre tuilleadh san eachdraidh. Bha an dàrna bean aig Ay, tè air an robh [[Tey]], ’na h-àrd-bhean rìoghail ’na dèidh. An dèidh bàs Ay, ghabh [[Horemheb]] an rìgh-chathair gun chòir agus thòisich e air iomairt ''[[damnatio memoriae]]'' an aghaidh Ay, athair Tutankhamun, Akhenaten, a leas-mhàthair Nefertiti, a bhean Ankhesenamun agus a leth-pheathraichean is buill eile a theaghlach. Cha deach fiù Tutankhamun a chaomhnadh is chaidh ìomhaighean is ainm a sgrìobadh às an eachdraidh. Cha robh clann aig Horemheb agus dheòin e an rìgh-chathair dha [[Paramessu]] a stèidhich an naoidheamh rìghreachas na h-Èipheit, sìol Ramesses.

==Cudromachd==
Bha Tutankhamun naoidh bliadhna a dh’aois nuair a rinneadh phàraoh dheth, mac dia Ra, agus rìoghaich e mu dheich bliadhna.&lt;ref name=pennstate-pyramid&gt;{{cite web|last1=Redford|first1=Donald B., PhD|last2=McCauley|first2=Marissa|title=How were the Egyptian pyramids built?|url=http://www.rps.psu.edu/probing/pyramids.html|work=Research|publisher=The Pennsylvania State University|accessdate=11 December 2012}}&lt;/ref&gt; Ann an eachdraidh, tha Tutankhamun cudromach a chionn ’s gun robh e ’na phàraoh nuair a bha an Èipheit cha mhòr aig àirde a neart san t-saoghal agus a chionn ’s gun do dhiùlt e an creideamh ùr a thug athair Akhenaten a-steach.&lt;ref&gt;Aude Gros de Beler, ''Tutankhamun'', foreword Aly Maher Sayed, Molière, ISBN 2-84790-210-4&lt;/ref&gt; Cuideachd, bha an tuama a lorg Carter ann an Gleann nan Rìghrean cha mhòr slàn, an tuama rìoghail Èipheiteach as slàine a chaidh a lorg a-riamh.

Mar phàraoh, leis gun robh Tutankhamun cho òg, tha teans gun do rinn a vizir agus iar-theachdaiche Ay cuid mhòr dhe na co-dhùnaidhean mòra poileataigeach rè rìoghachadh Tutankhamun.

Bhathar ag urramachadh rìghrean an dèidh dhaibh bàsachadh ann an cultaichean-bàis agus teampaill ach bhathar ag urramachadh Tutankhamun san dòigh sin fhad ’s a bha e beò fhathast, rud nach do thachair gu tric.&lt;ref&gt;''Oxford Guide: Essential Guide to Egyptian Mythology'', Editor [[Donald B. Redford]], p. 85, Berkley, ISBN 0-425-19096-X&lt;/ref&gt; Lorgadh carragh aig Karnak a tha coisrigte dha [[Amun]]-[[Ra]] agus tha Tutankhamun ag ràdh air a’ charragh gum b’ urrainnear tagradh maitheanais no tagradh slànachaidh o pheacadh a dhèanamh dha-san ’na riochd diadhaichte. Chaidh teampaill dhan chult seo a thogail fad is farsaing eadar [[Kawa, An Èipheit|Kawa]] agus [[Faras]] ann an [[Nubia]]. Tha ainm piuthair [[Iar-rìgh Kush]] a’ gabhail a-staigh iomraidh air ainm an rìgh dhiadhaichte, comharra air cho uile-choitcheann ’s a bha an cult aige.&lt;ref&gt;''The Boy Behind the Mask'', Charlotte Booth, p. 120, Oneworld, 2007, ISBN 978-1-85168-544-8&lt;/ref&gt;

==An tuama==
[[File:The Moment Carter Opens the Shrine.jpg|thumb|upright|[[Howard Carter]] agus a cho-obraichean a’ fosgladh dorsan na sgrìne san t-seòmar-tìodhlagaidh ann an 1923 (ath-riochdachadh an fhosglaidh on bhliadhna 1924)]]
Chaidh Tutankhamun a thìodhlagadh ann an tuama a bha annasach beag an coimeas ri inbhe. Dh’fhaoidte gun do chaochail e gu h-obann mus deach tuama rìoghail nas spaideile a chrìochnachadh agus gun deach a mhumaidh a chur ann an tuama a bha gu bhith aig cuideigin eile. Bhiodh sin ’na dhòigh gnàthas nan 70 latha eadar bàs is tìodhlagadh a chumail.&lt;ref&gt;&quot;''The Golden Age of Tutankhamun: Divine Might and Splendour in the New Kingdom''&quot;, [[Zahi Hawass]], p. 61, American University in Cairo Press, 2004, ISBN 977-424-836-8&lt;/ref&gt;

Dh’fhastaich George Herbert, 5mh Iarla Caernarfon, an t-àrc-eòlaiche Sasannach Howard Carter ann an 1915 airson tuama Tutankhamun ann an Gleann an Rìghrean agus b’ esan a thug seachad am maoineachadh air a shon. An dèidh rannsachadh siostamataigeach, lorg Carter an tuama (KV63) san t-Samhain 1922.&lt;ref&gt;Reeves and Wilkinson (1996) p.81&lt;/ref&gt;

Tha mumaidh Tutankhamun ’na thuama ann an Gleann an Rìghrean a-rithist a-nis. 85 bliadhna an dèidh dha Carter a lorg, air a’ 4mh latha dhen t-Samhain 2007, chaidh a’ phàraoh a thoirt a-mach às a chiste-laighe òir a agus a chur ’na thuama fon talamh aig Luxor ach ann an ciste-ghloine shònraichte a bhacas crìonadh a’ mhumaidh a thigeadh an cois taisead is teas an luchd-turais a bhios a’ tadhal air an tuama.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.independent.co.uk/sci_tech/article3129650.ece |title=3,000 years old: the face of Tutankhaten |author=Michael McCarthy |date=5 October 2007 |newspaper=[[The Independent]] |location=London }}&lt;/ref&gt;

Bhris mèirlich a-steach dhan tuama co-dhiù dà thuras o shean ach a-rèir nan rudan a chaidh a ghoid (mar olachan is cungaidhean cùbhrais) agus ath-shlànachadh follaiseach an tuama an dèidh sin, tha e soilleir gun do thachair seo beagan mhìosan an dèidh an tìodhlagaidh thùsail air a’ char as fhaide.

Chaidh an tuama a leigeil air dhìochuimhne an uairsin leis gun deach a chòmhdachadh le spealagan cloiche, an dàrna cuid o thuaman eile a chaidh a chladhadh ’na dhèidh air neo tuiltean a dh’fhàg ann iad. Chaidh fiù bothain do luchd-obrach a thogail os cionn doras an tuama, gu soilleir gun dad a dh’fhios aca gun robh tuama Tutankhamun fodhpa. Nuair a chaidh àitichean-adhlacaidh nam phàraoh a sgriosadh a dh’aona-ghnothaich aig deireadh 20mh rìghreachas na h-Èipheit, cha deach tuama Tutankhamun a sgrios idir, ma dh’fhaoidte a chionn ’s nach robh cuimhne air ionad tuilleadh aig an àm sin agus/no a chionn ’s nach robh cuimhne air ainm tuilleadh.

Mhair fathannan mu “[[Mallachd nam phàraoh|mhallachd nam phàraoh]]” (’s dòcha ’ga phiobrachadh le pàipearan-naidheachd a bha airson barrachd phàipearan a reic nuair a chaidh an tuama a lorg)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hankey |first=Julie |title=A Passion for Egypt: Arthur Weigall, Tutankhamun and the 'Curse of the Pharaohs' |url=https://archive.org/details/passionforegypt00juli |publisher=Tauris Parke Paperbacks |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/passionforegypt00juli/page/3 3]–5 |isbn=978-1-84511-435-0}}&lt;/ref&gt; fad iomadh bliadhna, a’ cumail a-mach gun do bhàsaich an fheadhainn a chaidh a-steach dhan tuama gu math tràth. Ach sheall rannsachadh nach do bhàsaich ach ochdnar am broinn 12 bhliadhna on deach an tuama agus a’ chiste-laighe òir fhosgladh à 58. Bha an corr beò fhathast, a’ gabhail a-staigh Howard Carter a chaochail an cois [[aillse na limfe]] ann an 1939 nuair a bha e 64.&lt;ref name=&quot;VernonSkeptical&quot;&gt;David Vernon in ''Skeptical – a Handbook of Pseudoscience and the Paranormal'', ed. [[Donald Laycock]], [[David Vernon (writer)|David Vernon]], [[Colin Groves]], [[Simon Brown (author)|Simon Brown]], Imagecraft, Canberra, 1989, ISBN 0-7316-5794-2, td. 25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.touregypt.net/featurestories/curse.htm Egypt: The Mummy Curse of Tutankhamun - Tour Egypt]&lt;/ref&gt; Bhàsaich am fear mu dheireadh dhiubh, an t-àrc-eòlaiche Aimeireaganach [[J.O. Kinnaman]] ann an 1961, 39 bliadhna an dèidh fosgladh an tuama.&lt;ref&gt;&quot;Death Claims Noted Biblical Archaeologist&quot;, ''Lodi News-Sentinel'', 8 September 1961, Retrieved 9 May 2014 [https://news.google.com/newspapers?nid=2245&amp;dat=19610908&amp;id=SBgzAAAAIBAJ&amp;sjid=tTIHAAAAIBAJ&amp;pg=5252,4998913]&lt;/ref&gt;

Chaidh 5,38 rud a lorg san tuama, a’ gabhail a-staigh ciste-laighe a bha gu tur de dh’òr, aghaidh-choimheach Tutankhamun, rìgh-chathraichean, boghannan, trombaidean Tutankhamun, cuach lòtais, biadh, fìon, cuarain agus fo-aodach anairt ùr. Thug Howard Carter 10 bliadhna a’ deasachadh catalog de gach rud.&lt;ref&gt;{{Cite web|title = King Tut: The Teen Whose Death Rocked Egypt|url = http://news.nationalgeographic.com/2015/11/151124-tut-biography-egypt-tomb-archaeology/|website = National Geographic News|accessdate = 2015-11-26|first = A. R.|last = Williams|first2 = National Geographic PUBLISHED November|last2 = 24}}&lt;/ref&gt; Tha obair-rannsachaidh ùr a’ cur ’nar sùilean gun deach biodag Tutankhamun a dhèanamh de dh’iarainn meatoraid agus thathar an dùil gu bheil fiosrachadh eile ri thighinn mu theicneolas obrach-meatailt ann an dùthchannan na Mara Mheadhanach san àm ri teachd.&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/world/2016/jun/01/dagger-king-tut-tomb-iron-meteorite-egypt-mummy Dagger in Tutankhamun's tomb was made with iron from a meteorite] ''[[The Guardian]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;20160601_ABC&quot;&gt;[http://www.abc.net.au/news/2016-06-02/king-tutankhamun-buried-with-dagger-made-of-space-iron/7470736 King Tutankhamun buried with dagger made of space iron, study finds], [[ABC News Online]], 2 June 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=danielax&gt;{{cite journal| title =The meteoritic origin of Tutankhamun's iron dagger blade | journal =Meteoritics &amp; Planetary Science | publisher = Wiley Online | doi =10.1111/maps.12664| year =2016 | last1 =Comelli | first1 =Daniela | last2 =d'Orazio | first2 =Massimo | last3 =Folco | first3 =Luigi, et. al | bibcode =2016M&amp;PS..tmp..331C }}&quot;Early View (Online Version of Record published before inclusion in a printed issue)&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=declanx&gt;{{cite news | last =Walsh | first =Declan | title =King Tut’s Dagger Made of ‘Iron From the Sky,’ Researchers Say | newspaper =[[The New York Times]] | date =2 June 2016 | url =http://www.nytimes.com/2016/06/03/world/middleeast/king-tuts-dagger-made-of-iron-from-the-sky-researchers-say.html | access-date =4 June 2016}}&lt;/ref&gt;

===Buill-thìodhlacaidh Neferneferuaten===
A-rèir [[Nicholas Reeves]], tha cha mhòr 80% dhen bhathar-tìodhlacaidh aig Tutankhamun a’ tighinn o thìodhlacadh na phàraoh bhoireann [[Neferneferuaten]], a’ gabhail a-staigh na h-aghaidh-choimheach òir ainmeil, na ciste-laighe mheadhanach, na meanbh chiste-laighe, badan dhe na panailean òir, nan ìomhaighean ''shabti'', na bogsaichean is cisteachan, na seudraidh rìoghail is mar sin sìos.&lt;ref&gt;Nicholas Reeves [https://www.academia.edu/7415055/Tutankhamuns_Mask_Reconsidered_in_press_corrected_proof_2015_ Tutankhamun's Mask Reconsidered] BES 19 (2014), pp.511-522&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peter Hessler, [https://web.archive.org/web/20150930072918/http://news.nationalgeographic.com/2015/09/150928-king-tut-tomb-door-nefertiti-archaeology-egypt/ Inspection of King Tut's Tomb Reveals Hints of Hidden Chambers] National Geographic, September 8, 2015&lt;/ref&gt; Dh’fhoillsich Reeves fianais ann an 2015 a sheall gun robh ainm eile ann an cartouche air aghaidh-choimheach òir ainmeil Tutankhamun agus gum b’ e “Ankheperure mery-Neferkheperure” (’s e sin ''Ankheperure, mùirneach le Akhenaten'') an t-ainm a bha ann roimhe agus leis a sin, gun deach an aghaidh-choimheach a dhèanamh dha [[Nefertiti]] o thùs, prìomh-bhànrigh Akhenaten air an robh an t-ainm rìoghail Ankheperure nuair a ghabh i an rìgh-chathair an dèidh bàs an duine aice.&lt;ref&gt;Nicholas Reeves, The Gold Mask of Ankhkheperure Neferneferuaten, Journal of Ancient Egyptian Interconnections, Vol.7 No.4, (December 2015) pp.77-79 &amp; click [https://journals.uair.arizona.edu/index.php/jaei/article/view/18746/18402 download this PDF file]&lt;/ref&gt;

Tha an car seo a’ cur ’nar sùilean gun deach Neferneferuaten (cha lughaid gum b’ ise [[Nefertiti]] ma ghabh i an rìgh-chathair an dèidh bàs Akhenaten) a chur às an rìgh-chathair ri linn còmhstri agus nach deach tìodhlacadh rìoghail a bhuileachadh oirre – air neo gun deach ise a tìodhlacadh le bathar-tìodhlacaidh rìgh eile, ma dh’fhaoidte an fheadhainn aig Akhenaten fhèin, le oifigearan Tutankhamun on a thàinig Tutankhamun ’na dèidh mar phàraoh.&lt;ref&gt;Nicholas Reeves,[https://www.academia.edu/7415055/Tutankhamuns_Mask_Reconsidered_in_press_corrected_proof_2015_ Tutankhamun's Mask Reconsidered] BES 19 (2014), pp.523-524&lt;/ref&gt;

==Dìleab Tutankhamun==
[[File:Tutankhamun's bed (Cairo Museum).jpg|thumb|An eislig òir o bhonn ciste-laighe òir Tutankhamun]]
[[File:Tutankhamun scarab1.jpg|thumb|Èideadh-broillich Tutankhamun, a’ riochdachadh a ro-ainm]]
[[File:Tutankhamun’s chest by John Campana.jpg|thumb|Ciste Tutankhamun a tha ann an Taigh-tasgaidh Cairo a-nis]]

Mas e Tutankhamun a’ phàraoh as ainmeil san t-saoghail, choisinn e an t-urram seo gu ìre mhòr a chionn ’s gu bheil a thuama am measg na feadhainn as slàine agus gun deach am bathar-tìodhlacaidh aige a thaisbeanadh gu tric is farsaing. Mar a sgrìobh [[Jon Manchip White]] ’na ro-ràdh airson tionndadh 1977 dhen leabhar aig Carter, ''The Discovery of the Tomb of Tutankhamun'', “Ged nach robh ach meas glè bheag air mar phàraoh fhad ’s a bha e beò, ’na bhàs tha e a-nis a’ phàraoh as ainmeile”.

’S e naidheachd mhòr a bha san tuama sna 1920 agus dh’fhàs meas nan daoine air cùisean co-cheangailte ris an Èipheit àrsaidh, eadar òrain mar “Old King Tut” le [[Harry Von Tilzer]] às a’ bhliadhna 1923, a chaidh a chlàradh le luchd-ciùil ainmeil an ama mar [[The Happiness Boys|Jones &amp; Hare]] agus [[Sophie Tucker]]. Nochd “King Tut” ann an ainmean bathair, gnìomhachasan agus bha fiù peata coin aig Ceann-suidhe nan SA, [[Herbert Hoover]] air an robh an t-ainm.

Tha na buill àrsaidh à tuama Tutankhamun am measg na feadhainn a shiubhail fad is farsaing eadar ceithir ceàrnan an t-saoghail. Thadhail iad air iomadh dùthaich ann an iomadh taisbeanadh ach is dòcha gum b’ e turas ''[[The Treasures of Tutankhamun]]'' am fear as ainmeile a ruith eadar 1972 is 1979. Dh’fhosgail e ann an Lunnainn ann an [[Taigh-tasgaidh Bhreatainn]] an toiseach eadar an 30mh latha dhen Mhàrt 1972 gu deireadh na Sultaine. Chunnaic barrachd air 1.6 millean duine an taisbeanadh agus b’ fheudar do chuid feitheamh suas ri 8 uairean a thìde. B’ e seo an taisbeanadh as fèillmhoir ann an eachdraidh an taighe-thasgaidh a-riamh. Thadhail an taisbeanadh an uairsin air iomadh dùthaich eile, eadar na SAA, an USSR, an t-Seapan, an Fhraing, Canada agus a’ Ghearmailt an Iar. B’ ann an [[The Metropolitan Museum of Art|Metropolitan Museum of Art]] a bha taisbeanadh sna Stàitean Aonaichte agus eadar an 17mh dhen t-Samhain 1976 agus an 15mh dhen Ghiblean 1979, thadhail barrachd air 8 millean duine air an taisbeanadh

Bha iomadh taisbeanadh eile ann an dèidh sin, mar ''Tutankhamun and the Golden Age of the Pharaohs'', ''Tutankhamen: The Golden Hereafter'' ach chan eil aghaidh-choimheach òir Tutankhamun a’ nochdadh ann an taisbeanaidhean mun phàraoh òg tuilleadh oir cho-dhùin Riaghaltas na h-Èipheit gu bheil e ro bhrisg agus gu bheil teans gum briseadh e agus nach fhàgadh e, ri linn sin, an dùthaich a-rithist gu bràth.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article409075.ece?token=null&amp;offset=12 |title=CT scan may solve Tutankhamun death riddle |author=Jenny Booth |newspaper=The Times |date=6 January 2005 |location=London}}&lt;/ref&gt;

==Tùsan==
{{reflist|30em}}

==Leabhraichean feumail mun chuspair==
* Andritsos, John. ''Social Studies of Ancient Egypt: Tutankhamun''. Australia 2006.
* Booth, Charlotte. ''The Boy Behind the Mask'', Oneworld, ISBN 978-1-85168-544-8.
* Brier, Bob. ''The Murder of Tutankhamun: A True Story''. Putnam Adult, 13 April 1998, ISBN 0-425-16689-9 (paperback)/ISBN 0-399-14383-1 (hardcover)/ISBN 0-613-28967-6 (School &amp; Library Binding).
* Carter, Howard and Arthur C. Mace, ''The Discovery of the Tomb of Tutankhamun''. Courier Dover Publications, 1 June 1977, ISBN 0-486-23500-9 The semi-popular account of the discovery and opening of the tomb written by the archaeologist responsible.
* Desroches-Noblecourt, Christiane. Sarwat Okasha (Preface), ''Tutankhamun: Life and Death of a Pharaoh''. New York: New York Graphic Society, 1963, ISBN 0-8212-0151-4 (1976 reprint, hardcover) /ISBN 0-14-011665-6 (1990 reprint, paperback).
* [[I. E. S. Edwards|Edwards, I.E.S.]], ''Treasures of Tutankhamun''. New York: [[Metropolitan Museum of Art]], 1976, ISBN 0-345-27349-4 (paperback)/ISBN 0-670-72723-7 (hardcover).
* Egyptian Supreme Council of Antiquities, ''The Mummy of Tutankhamun: The CT Scan Report'', as printed in ''Ancient Egypt'', June/July 2005.
* Haag, Michael. ''The Rough Guide to Tutankhamun: The King: The Treasure: The Dynasty''. London 2005. ISBN 1-84353-554-8.
* Hoving, Thomas. ''The Search for Tutankhamun: The Untold Story of Adventure and Intrigue Surrounding the Greatest Modern archeological find''. New York: Simon &amp; Schuster, 15 October 1978, ISBN 0-671-24305-5 (hardcover)/ISBN 0-8154-1186-3 (paperback) This book details a number of anecdotes about the discovery and excavation of the tomb.
* James, T. G. H. ''Tutankhamun''. New York: Friedman/Fairfax, 1 September 2000, ISBN 1-58663-032-6 (hardcover) A large-format volume by the former Keeper of Egyptian Antiquities at the [[British Museum]], filled with colour illustrations of the funerary furnishings of Tutankhamun, and related objects.
* Neubert, Otto. ''Tutankhamun and the Valley of the Kings''. London: Granada Publishing Limited, 1972, ISBN 0-583-12141-1 (paperback) First hand account of the discovery of the Tomb.
* Reeves, C. Nicholas. ''The Complete Tutankhamun: The King, the Tomb, the Royal Treasure''. London: Thames &amp; Hudson, 1 November 1990, ISBN 0-500-05058-9 (hardcover)/ISBN 0-500-27810-5 (paperback) Fully covers the complete contents of his tomb.
* Rossi, Renzo. ''Tutankhamun''. Cincinnati (Ohio) 2007 ISBN 978-0-7153-2763-0, a work all illustrated and coloured.

==Ceanglaichean ris an taobh a-muigh==
{{Commons}}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7209472.stm Grim secrets of Pharaoh's city]—[[BBC News]]
* [http://www.kingtut.org/ Làrach-lìn “Tutankhamun and the Age of the Golden Pharaohs”]
* [https://web.archive.org/web/20121104090745/http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/article_index/t/tutankhamun,_king_of_egypt.aspx British Museum Tutankhamun highlight]
* [https://web.archive.org/web/20150924154436/http://www.reuters.com/article/2011/08/01/britain-tutankhamun-dna-idAFL3E7J135P20110801 &quot;Swiss geneticists examine Tutankhamun's genetic profile&quot;] le [[Reuters]]
* [http://www.pbs.org/wnet/secrets/ultimate-tut-watch-the-full-episode/1049/ Ultimate Tut] Prògram aithriseach le [[PBS]] san t-sreath ''[[Secrets of the Dead]]''

{{DEFAULTSORT:Tutankhamun}}
[[Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Èipheit]]
[[Roinn-seòrsa:Phàraohan]]</text>
      <sha1>27pk3k29us1wm7zbene6in8qr2qrma2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ostrava</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37017</id>
    <revision>
      <id>583725</id>
      <parentid>571040</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3835" sha1="66w9z20ioye8scuyxucaym2v3hyiirp" xml:space="preserve">{{Baile
 | AINM = Ostrava
 | BRATACH=Flag of Ostrava.svg
 | LÙIREACH = Ostrava CoA CZ.svg
 | LÙIREACH_LEUD = 80
 | MAPA = Map cz Ostrava kroton.svg
 | DEALBH = Allostrava.jpeg
 | DÙTHAICH = [[Faidhle:Flag of the Czech Republic.svg|22px]] [[An t-Seic]]
 | CEÀRN = Ostrava-město
 | SGÌRE = [[Faidhle:Flag of Moravian-Silesian Region.svg|22px]] [[Moravskoslezský kraj]]
 | LEUD = 49° 50 08' Tuath
 | ASTAIR = 18° 17 33'  Ear
 | FARSAINGEACHD = 230.19
 | ÀIREAMH_SHLUAIGH = 294200
 | BLIADHNA = 2017
 | FÒN = + 599
 | DUILLEAG = http://www.ostrava.cz
 }}
'S e [[baile]] mòr agus sgìreachd ([[Seacais]]: ''obec'') air an àirde an ear [[An t-Seic|Poblachd nan Seiceach]] a th' ann an '''Ostrava''' ([[IPA]]: ''oˈstrava'', [[Gearmailtis]]: ''Mährisch Ostrau'', [[Pòlais]]: ''Ostrawa''). Tha Ostrava suidhichte air na crìochain leis [[A' Phòlainn]], eadar [[Katowice]] agus [[Olomouc]] san roinn ([[Seacais]]: ''kraj'') [[Moravskoslezský kraj|Moravskoslezský]], aig [[comar]] nan [[Abhainn|Aibhneachan]] Oder (Seacais ''Odra'') Ostrawitza (Seacais ''Ostravice''), Lučina, agus Opava, aig 260m os cionn ìre na [[Muir|mara]]. Tha 294,200 duine a' fuireach ann.&lt;ref&gt;[http://www.statistik.at Cunntas-sluaigh na Stàite]&lt;/ref&gt; 'S e an treas baile as motha na [[Dùthaich|dùthcha]] a th' ann cuideachd.
==Eachdraidh==
Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turais ann an [[1229]] agus bhuineadh e dhan [[Ostair-Ungaire]] ro [[1918]]. 'S ann às an abhainn Ostrawitza a tha [[ainm]] a' bhaile. Dh'fhàs Ostrava gu math beairteach anns na meadhanan aoisean air sàilleabh gu robh e suidhichte air slighe mhalairt eadar [[An Ruis]] agus [[An Eadailt]] air an robh ''Slighe an òmair'' (Seacais: ''Jantarová stezka'').&lt;ref&gt;[http://hrad.cerna-louka.cz/cs/kapitoly-z-dejin-jantarove-stezky Hrad Cerna Louka]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Bha am baile fo bhuaidh feachdan na [[An t-Suain|Suaine]] ann an Cogadh nan 30 Bliadhna, bho [[1621]] – [[1645]], a chuir às do mhalairt. 'S ann ann an sgìre 's a tha loma-làn [[gual|ghual]] 's a th Ostrava agus le sin thoisich [[Tionndadh Gnìomhachais]] an seo fad an [[19mh Linn]] ach thàinig mèinneadh guail gu crìoch ann an [[1994]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170626071118/http://geographical.co.uk/places/cities/item/1531-ostrava-in-the-shadow-of-history Geographical]&lt;/ref&gt; Rinn tuiltean droch sgrios air a' bhaile ann an [[1997]] agus [[2009]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101117222818/http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/north-moravia-comes-to-terms-with-worst-floods-in-over-a-decade Radio CZ]&lt;/ref&gt;.  
==Daoine Ainmeil==
*[[Hanna O'Donell]] ([[1874]] - [[1936]])
==Bailtean Co-cheangailte==
*[[Faidhle:Flag of Benin.svg|22px]] [[Abomey]] 
*[[Faidhle:Flag of England.svg|22px]] [[Coventry]]
*[[Faidhle:Flag of Ukraine.svg|22px]] [[Donetsk]]
*[[Faidhle:Flag of Germany.svg|22px]] [[Dresden]]  
*[[Faidhle:Flag of Turkey.svg|22px]] [[Gaziantep]]
*[[Faidhle:Flag of Poland.svg|22px]] [[Katowice]] 
*[[Faidhle:Flag of Slovakia.svg|22px]] [[Košice]] 
*[[Faidhle:Flag of Hungary.svg|22px]] [[Miskolc]]
*[[Faidhle:Flag of Greece.svg|22px]] [[Piraeus]]
*[[Faidhle:Flag of the United States.svg|22px]] [[Pittsburgh, Pennsylvania|Pittsburgh]] ([[Pennsylvania]])
*[[Faidhle:Flag of Kazakhstan.svg|22px]] [[Oral]]
*[[Faidhle:Flag of China.svg|22px]] [[Suzhou]] 
*[[Faidhle:Flag of Croatia.svg|22px]] [[Split]] 
*[[Faidhle:Flag of the United States.svg|22px]] [[Shreveport, Louisiana|Shreveport]] ([[Louisiana]])
*[[Faidhle:Flag of Russia.svg|22px]] [[Volgagrad]]

== Iomraidhean ==
&lt;references/&gt;
== Ceanglaichean A-mach ==
*[https://www.kr-jihomoravsky.cz/ Riaghaltas na Roinne]
[[Roinn-seòrsa:Bailtean]]
[[Roinn-seòrsa:An t-Seic]]
[[Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa]]
[[Roinn-seòrsa:Bailtean anns an t-Seic]]</text>
      <sha1>66w9z20ioye8scuyxucaym2v3hyiirp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ústí nad Labem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37025</id>
    <revision>
      <id>583738</id>
      <parentid>580374</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T01:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3955" sha1="7ejgtf1b3q8h1p7l33a2xq0woggj5yh" xml:space="preserve">{{Baile
 | AINM = Ústí nad Labem
 | BRATACH=Flag of Usti nad Labem.svg
 | LÙIREACH = Usti znak.gif
 | LÙIREACH_LEUD = 75
 | MAPA = Map cz Ústí nad Labem kroton.svg
 | DEALBH = Panorama Usti nad Labem by Niederkasseler - panoramio.jpg
 | DÙTHAICH = [[Faidhle:Flag of the Czech Republic.svg|22px]] [[An t-Seic]]
 | CEÀRN = Ústí nad Labem
 | SGÌRE = [[Faidhle:Flag of Usti nad Labem Region.svg|22px]] [[Ústecký kraj]]
 | LEUD = 50° 39 30' Tuath
 | ASTAIR = 14° 02 00'  Ear
 | FARSAINGEACHD = 93.95 
 | ÀIREAMH_SHLUAIGH = 93409
 | BLIADHNA = 2017
 | FÒN = + 475
 | DUILLEAG = http://www.usti-nad-labem.cz/cz/
 }}
'S e [[baile]] mòr, [[port]] agus sgìreachd ([[Seacais]]: ''okres'') ann an ceann a tuath [[An t-Seic|Poblachd nan Seiceach]] a th' ann an '''Ústí nad Labem''' ([[IPA]]: ''uːstiː ˈnadˌlabɛm'', [[Gearmailtis]]: ''Außig'', [[Pòlais]]: ''Uście nad Łabą''). Tha Ústí nad Labem suidhichte air na crìochain leis [[A' Ghearmailt]], eadar [[Pràg]] agus [[Dresden]] san roinn ([[Seacais]]: ''kraj'') [[Ústecký kraj|Ústecký]], aig [[comar]] nan [[Abhainn|Aibnichean]] Bílina agus Labe (Gearmailtis: ''Elbe''), aig 218m os cionn ìre na [[Muir|mara]]. Tha 93,409 duine a' fuireach ann.&lt;ref&gt;[http://www.statistik.at Cunntas-sluaigh na Stàite]&lt;/ref&gt; 'S e an seachdamh baile as motha na [[Dùthaich|dùthcha]] a th' ann cuideachd.

==Eachdraidh==
Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turais ann an [[993]] agus bhuineadh e dhan [[Ostair-Ungaire]] ro [[1918]]. 'S ann às an fhacal ''ustie'' ([[Gàidhlig]]: beul na h-aibhne) agus ainm na h-aibhne 's a tha an t-[[ainm]]. Bheireadh sin Beul Labe dhuinn sa Ghàidhlig. Chuairtich luchd-leantainn [[Jan Hus]] am baile ann an [[1426]].&lt;ref&gt;[http://www.bommi2000.de/geschichte/sachsen15.php Geschichte Dresdens, Sachsens, Deutschlands]&lt;/ref&gt; Ràinig [[arm]] mòr às a' Ghearmailt gus am baile a shàbhaladh ach b' e na [[Husachd|Husaich]] a rinn a chùis: Rinn iad droch sgrios air a' bhaile a bha e bàn fad trì bliadhna gu ruige [[1429]]. Thug feachdan na [[An t-Suain|Suaine]] ionnsaigh air a-rithist ann an Cogadh nan 30 Bliadhna ann an [[1587]]. Chaidh am baile a mhilleadh ann an Cogadh nan Seachd Bliadhna agus an uair sin ann an [[1813]] leis gun do thachair Blàr Kulm faisg air làimh.&lt;ref&gt;[http://www.radio.cz/de/rubrik/geschichte/kampf-gegen-napoleon-200-jahre-schlacht-bei-kulm-in-nordboehmen Radio CZ] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Le sin, cha robh ach 1,400 duine a' fuireach ann seo ann an [[1830]]. Thoisich [[Tionndadh Gnìomhachais]] an seo fad an [[19mh Linn]] agus bha gnìomhachas mar [[anart]], [[clòimh]] agus [[soithaichean]], gu math làidir.&lt;ref&gt;Stephen R A Barrow, Death of a Nation: A New History of Germany&lt;/ref&gt; 
Dh'fhàs am baile gu mòr san 19mh Linn agus bha co-dhiù 40,000 duine nan tàmh an seo ann an [[1900]], mòran dhuibh in-imrich às A' Ghearmailt. Bha na Nàsaich gu math làidir an seo bho toiseach tòisichidh. Chaidh cha mhor a h-uile daoine aig an robh Gearmailtis a chur às an dùthaich ann an [[1946]]. Mharbhadh mòran Ghearmailtich an deidh [[An Dàrna Cogadh|an Dàrna Cogaidh]] cuideachd.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181229021521/http://www.usti-nad-labem.cz/dejiny/1945-95/ul-8-9.htm Výbuch muničního skladiště]&lt;/ref&gt;

==Daoine Ainmeil==
*[[Anton Raphael Mengs]] ([[1728]] - [[1779]])&lt;ref&gt;[https://www.nationalgallery.org.uk/artists/anton-raphael-mengs National Gallery]&lt;/ref&gt;
==Bailtean Co-cheangailte==
*[[Faidhle:Flag of Germany.svg|22px]] [[Chemnitz]]  
*[[Faidhle:Flag of England.svg|22px]] [[Halton]] 
*[[Faidhle:Flag of Russia.svg|22px]] [[Vladimir]]

== Iomraidhean ==
&lt;references/&gt;

== Ceanglaichean A-mach ==
*[https://web.archive.org/web/20090901194210/http://www.kr-ustecky.cz/ Riaghaltas na Roinne]
[[Roinn-seòrsa:Bailtean]]
[[Roinn-seòrsa:An t-Seic]]
[[Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa]]
[[Roinn-seòrsa:Bailtean anns an t-Seic]]</text>
      <sha1>7ejgtf1b3q8h1p7l33a2xq0woggj5yh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>B. R. Ambedkar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39239</id>
    <revision>
      <id>583716</id>
      <parentid>579946</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23657</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>583716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6246" sha1="sxptaqpphm0ccrtiatd43l70y0wc4ql" xml:space="preserve">{{Bogsa eachdraidh-bheatha}}

B' e neach-lagha eaconamaiche, neach-poileataigs agus leasaichear sòisealta às na h-Innseachan a bha ann am '''Bhimrao Ramji Ambedkar''' (14 Giblean 1891–6 Dùbhlachd 1956).

Bhrosnaich e Iomairt Budachas Dalit agus rinn e iomairt an aghaidh leth-bhreith shòisealta an aghaidh na Dalits. Thug e taic cuideachd do chòraichean bhoireannach agus luchd-obrach. Bha na chiad Mhinistear Lagh is Ceartas an dèidh do neo-eisimeileachd agus ailtire Bun-stèidh na h-Innseachan. Tha e cuideachd aithnichte leis an ainm '''Dr. Babasaheb Ambedkar'''.&lt;ref&gt;[https://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html Bhimrao Ambedkar]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://indianexpress.com/article/parenting/learning/ambedkar-jayanti-2019-facts-babasaheb-for-kids-5672744/ Ambedkar Jayanti 2019: Facts on Babasaheb to share with kids | Parenting News,The Indian Express]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20201026043029/https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues How India’s Most Downtrodden Embraced the Power of Statues]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Bhimrao-Ramji-Ambedkar Bhimrao Ramji Ambedkar | Biography, Books, &amp; Facts | Britannica]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ndtv.com/india-news/all-you-need-to-know-about-br-ambedkar-on-his-129th-birth-anniversary-2211747 All You Need To Know About BR Ambedkar On His 129th Birth Anniversary]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ iomradh leabhar | tiotal = Princeton Dictionary of Buddhism | ceann-là = 2013 | foillsichear = Princeton University Press | isbn = 9780691157863 | deasaiche = Buswell Jr., Robert ⁊ Lopez Jr., Donald S. | àite = Princeton, NJ | duilleagan = 34 }}&lt;/ref&gt;

Ann an 1956, thòisich e dùsgadh mòr am measg nan Dalits, ag iompachadh 600,000 neach-taic gu Budachas. A-rèir nam Budach Navayana 's e bodhisattva agus am Maitreya a tha ann an Ambedkar.&lt;ref&gt;https://theprint.in/opinion/why-ambedkar-chose-buddhism-over-hinduism-islam-christianity/237599/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://indianexpress.com/article/explained/buddha-purnima-special-why-ambedkar-coverted-to-buddhism-6397742/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.thequint.com/news/india/br-ambedkar-conversion-to-buddhism&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ iomradh leabhar | ainm = Christopher | sloinnneadh = Queen |  deasaiche = Steven M. Emmanuel | tiotal = A Companion to Buddhist Philosophy | url = https://books.google.com/books?id=P_lmCgAAQBAJ | ceann-là = 2015  | foillsichear = John Wiley &amp; Sons | isbn = 978-1-119-14466-3 | duilleagan = 529–531 }}&lt;/ref&gt;

Ann an 1990, chaidh am Bharat Ratna, an duais shìobhalta as àirde anns na h-Innseachan, a thoirt do dh'Ambedkar an dèidh bàis. Tha dìleab Ambedkar a' toirt a-steach grunn chuimhneachain agus dhealbhan ann an cultar mòr-chòrdte. Thug dìleab Ambedkar mar leasaichear sòisio-poilitigeach buaidh mhòr air na h-Innseachan anns an latha an-diugh.&lt;ref&gt;{{ iomradh leabhar | sloinneadh = Joshi | ainm = Barbara R. | url = https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&amp;pg=PA13 | tiotal = Untouchable!: Voices of the Dalit Liberation Movement | foillsichear = Zed Books | ceann-là = 1986 |isbn=9780862324605 | duilleagan = 11–14 | url_tasgaidh = https://web.archive.org/web/20160729072018/https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&amp;pg=PA13 | ceann-là_tasgaidh =29 July 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ iomradh lìon | sloinneadh = Keer |  ainm = D. | url = https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&amp;pg=PA61 | tiotal = Dr. Ambedkar: Life and Mission | foillsichear =Popular Prakashan | ceann-là = 1990 | isbn = 9788171542376 | duilleagan = 61 | url_tasgaidh = https://web.archive.org/web/20160730015400/https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&amp;pg=PA61 | ceann-là_tasgaidh = 2016-07-30 }}&lt;/ref&gt;
 
Chaidh Ambedkar a bhòtadh “an t-Innseanach as motha” (the greatest Indian) ann an 2012 le cunntas-bheachd a chuir History TV18 agus CNN IBN air dòigh.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949&lt;/ref&gt;

Tha Ambedkar Jayanti (co-là-breith Ambedkar) na fhèis bhliadhnail air a chomharrachadh air 14 Giblean. Chan ann a-mhàin anns na h-Innseachan, mar shaor-là poblach, ach air feadh an t-saoghail a tha e a chomharrachadh.&lt;ref&gt;http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf {{ iomradh lìon | url_tasgaidh = https://web.archive.org/web/20150405042913/http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf | ceann-là_tasgaidh = 2015-04-05 | tiotal = Ambedkar Jayanti | url = http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf | fòrmat = pdf | ceann-là = 2015-03-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://persmin.gov.in/ Webpage of Ministry of Personnel and Public Grievance &amp; Pension&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mea.gov.in/ambedkar-final/mcelebration.htm 125th Dr. Ambedkar Birthday Celebrations Around the World.] mea.gov.in&lt;/ref&gt; Chomharraich na Dùthchannan Aonaichte Ambedkar Jayanti ann an 2016, 2017 agus 2018.&lt;ref&gt;{{ iomradh naidheachd | url = https://www.firstpost.com/world/ambedkar-jayanti-celebrated-for-the-first-time-outside-india-as-un-organises-special-event-2730772.html | tiotal = Ambedkar Jayanti celebrated for the first time outside India as UN organises special event - Firstpost | foillsichear = firstpost.com | ceann-là_inntrigidh = 2018-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ iomradh naidheachd | url = http://www.newindianexpress.com/world/2018/apr/14/un-celebrates-ambedkars-legacy-fighting-inequality-inspiring-inclusion-1801468.html | tiotal = UN celebrates Ambedkar's legacy 'fighting inequality, inspiring inclusion' | foillsichear = The New Indian Express | ceann-là_inntrigidh = 2018-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ iomradh naidheachd | url = https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html | tiotal = संयुक्त राष्ट्र में मनाई गई डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर जयंती - News State | foillsichear = newsstate.com | ceann-là_inntrigidh = 2018-11-09}}&lt;/ref&gt;

== Iomraidhean ==
&lt;references/&gt;
{{DEFAULTSORT:Ambedkar, B. R.}}
{{Smachd ùghdarrais}}
[[Roinn-seòrsa:Daoine às na h-Innseachan]]</text>
      <sha1>sxptaqpphm0ccrtiatd43l70y0wc4ql</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>