Vikipetã gnwiki https://gn.wikipedia.org/wiki/Kuatia_%C3%91epyr%C5%A9ha MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Medio Mba'echĩchĩ Myangekõi Puruhára Puruhára myangekõi Vikipetã Vikipetã myangekõi Ta'ãnga Ta'ãnga myangekõi MediaWiki MediaWiki myangekõi Tembiecharã Tembiecharã myangekõi Pytyvõ Pytyvõ myangekõi Ñemohenda Ñemohenda myangekõi TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión 0 3915 138282 136886 2026-08-25T02:38:38Z InternetArchiveBot 14761 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 138282 wikitext text/x-wiki {{tava | nombre =Yaguarón | nombre-original =Yaguarón | foto =Iglesia Yaguaron frente campanario.png|250px | fotoinfo = | pais = {{PAR}} | prov/dep = [[Paraguarí]] | poblacion = 27.250 | territorio = 192 | ISO = | altitud = 61 | coor ={{coor dms|25|36|00|S|57|17|00|W}} |}} '''Yaguarón''' ha'e tava [[Paraguai]]pe. ==Toponimia== Ñepyrũrãme Yaguarón oñembohero Jaguaru, (Perro enorme) oikova’ekue upépe. ==Geografía== Yaguarón oĩ 48 km [[Paraguaý]]gui, oĩ Yvyty Yaguarón guýpe. ==Clima == La temperatura media es de 21 º C. Ára hakúpe oñeñandu 39ºC ohupytývo ha ho’ysãve oñeñandu 2ºC ohupytývo araro’ýpe. Yaguaronpe oĩ 27.250 yvypóra, upéva apytépe oĩ 13.965 kuĩmba’e ha 13.286 kuña he’iháicha Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos. ==Economía== Yvyporakuéra oñemity, oñangareko hymbakuérare, ha ojapo ao ha opáichagua mba’e ojeipurúva Deporte-pe. ==Transporte== Oĩ 48 Km Paraguaýgui ha ikatu oñeguáhẽ Yaguarónpe [[Tape guasu 1 (Paraguái)|tape guasu 1]] Mcal. Francisco Solano López rupive, avei ACCESO Sur rupive. Ñemby rupi. ==Tembiasakue== Táva oĩ yvyty guýpe ha ko yvyty héra avei Yaguarón, Oñepyrũ Ava Carios ndive reducción Franciscanáicha Ava Carios ndive oikova’kuevoi upépe. Ary 1600-pe Pa’i (Fray) Alonso de Buenaventura ha franciscanoskuéra omopu’ã Tupão ko’ãgaitepeve oĩva ha ha’éva umi franciscano rembiapo apytépe pe tupão iporãvéva Paraguáipe. ==Turismo == [[Image:Iglesia Yaguaron corredor lateral.png |thumb|300px|left|Tupão]] Museo [[Gaspar Rodríguez de Francia]] oĩ 100m tupãógui. Upépe oĩ heta mba’e ha’éva’ekue Dr. Francia mba’e ha ambue avei ha’éva Siglo XIX-peguare. Itakua hérava Santo Tomás he’íva mombe’upy upépe oikohague pa’i Sume ohejáva’ekue upépe ipyrapykuere Ko tapére ohova’ekue oho hagua yvy oĩha’ỹme mbaeve añavai ha ko tape omomba’eguasu te’ỹikuéra he’ihaguére chupekuéra oujeýtaha upe rupi. Santo Tomás peteĩ karai iñakãrague hesa’yjúva oguãheva’ekue español-kuéra ou mboyve ha ombo’e te’ỹikuérape avati ñemity mba’éichapa ojapova’erã hikuái. Yaguarónpe opytava’ekue franciscanos.Tupão altar-pe ikatu ojehecha hispano – guaraní rembiapokue yvyra rehe ha ojapóva’kue ipópe te’ỹikuéra Tupão’i Gamarra guive oĩva yvyty Yaguarónpeĩ ikatu ojehecha táva Piraju, Ita, Paraguari ha Carepegua. Tupão’i ojejapóva San Roque rérape ojeguerohorýva 16 jasyapoapýpe. San Roque rérape oñeñembo’e jaguakuéra rehe. ==Tradición musical== Yaguaronpe oĩ “Banda Para’i: Peteke, Peteke” oĩva Guajaivitýpe ha oipurúva ñande ypykue instrumentos musicales mba’e. Yvyty Yaguaronpe oĩ tupã’o’i ha ikatu yvyty guive rehecha heta ma’e iporãva. Ymaguare reko he’iva’erã upépe oĩha Santo Tomás pyrapykuere ha peteĩ sã ha’e opipuruva’kue ojokua agua hymbakuérape. ==Referencias== *Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6 *Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL ==Enlaces externos== *[https://web.archive.org/web/20150728031038/http://www.senatur.gov.py/index.php?language=1 Secretaria Nacional de Turismo] [[Ñemohenda:Paraguái tava]] [[Ñemohenda:Tetãvore Paraguari]] pl6wa63j4tuck242zqd1uud0554mkr6 0 3944 138281 134992 2026-08-25T02:36:20Z InternetArchiveBot 14761 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 138281 wikitext text/x-wiki {{tava | nombre =Villeta | nombre-original =Villeta | foto = Villeta municipalidad.jpg | fotoinfo = | pais = {{PAR}} | prov/dep = [[Central]] | poblacion = 36.228 | territorio = | ISO = | altitud =55 | coor ={{coor dms|25|30|27|S|57|34|21|W}} |}} '''Villeta''' táva oĩva tetã vore [[Central]]– pe. Oñemohenda ysyry guasu [[Paraguái]] ári. Ha’e peteĩ ygarenda. [[Image:Villeta bienvenidos a la ciudad.jpg|thumb|left|265px|Entrada a Villeta]] ==Toponimia== Omoheñoi’akue sãmbyhyhára [[Juan Gregorio Bazán de Pedraza]], ary [[1714]] – pe. Héra ypykue San Felipe de Bordón. Uperire oñembohéra Villeta ojogua rupi peteĩ tava’ipe. [[Image:Villeta INC.jpg|thumb|left|300px|INC]] ==Ygarenda Villeta pegua== Ygarenda omotenonde Administración Nacional de Navegación y Puertos pegua. Oguereko ku’ekavaña tuicháva ha iporãva. Opaichagua mba’erepy oguähẽ ha osẽ ygarendágui. '''Características del Puerto''' *Terminal Portuaria Villeta: 35 [[Km]]. al sur de [[Asunción]] *Área:13,5 [[ha]] *Longitud del muelle:435 m *Ancho de plataforma: 25 m *Calado: mínimo de 10 pies, los 365 días del año *Facilidades: playas al aire libre de 6 ha, pavimento pétreo, para equipos pesados *Deposito cubierto: 0,3 ha ( 100 m X 30 m) *Zona Franca: gobierno [[boliviano]], para mercaderías en tránsito. [[Image:Villeta Iglesia9.jpg|thumb|330px|Iglesia de Villeta]] ==Clima== 40 ºC haku arahaku jave, sapy’ánte hakuve, ohasa pe 40 ºC. Araro’y jave oguahẽ 0 ºC pe. Ko távape okyve jasyteĩ ha jasyrundýpe. ==Demografía== Oguereko 36228 yvypóra, umíva apytépe oĩ 18362 kuimba’e ha 17866 kuña upéicha ohechauka Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos pegua. [[Image:Villeta edificio antiguo2.jpg|thumb|left|300px|Edificio antiguo en Villeta]] ==Tembiasakue== Ary 1714 – pe omoheñói’akue sãmbyhyhára Juan Gregorio Bazán de Pedraza. Dr Francia oisãmbyhy ramo guare oguahẽ porãve momarandu ambue tetãgui táva Villeta rupive ha upéicha rupi okakuaave. ==Economía== [[1930]] peve ojekuaa opavévere ohepyme’ẽre ambue tetãme narã ygarenda guive, ko távape oĩ 19 apopy tuicháva: Oguereko peteĩ ygarenda ysyry guasu Paraguái ári ha upégui hoguera umi tembiapokue ojehepyme’ẽ hagua ambue tetãme yga rupive. Ojekuaa opa rupi ohepyme’ẽre narã ambue tetãme ygarenda guive, sa ro’y XX paha peve. ==Turismo== Ko táva oguereko peteĩ tupão hérava [[Virgen del Rosario]] oñemopu’ãva’ekue Ñorãirõ Guasu opa rire, upéramo ojeipuru tasyo ramo. Tupãópe ikatu jahecha arquitectura sa ro’y XIX rehegua ha ogyke para ojapova’ekue Adán Kunos. Guyratĩme ojepirakutu. [[Image:Villeta canoa.jpg|thumb|300px|Canoa en el Río Paraguay]] ==Personajes Ilustres== Ñe’ẽpapárakuéra heñoiva’ekue táva Villeta – pe. *[[Rubén Bareiro Saguier]] ha *[[Susy Delgado]] ==Mba’éicha ikatu ñaguahẽ táva Villeta–pe== Opyta 34 [[Km]]. Paraguaýgui, ikatu reguahẽ Acceso Sur rupi, reguahẽ meve repia hagua nde gueraháva táva Villeta – pe. == Villeta che táva == Villeta opyta ysyry guasu Paraguái rembe’ype mbohaoypa poapy (38) supukue tavaguasu Paraguaygui. Mbohapy ijyke ojaho’ipaite chupe ysyryguasu ha ymaite oje’e kuarahyresẽ gotyo karugua meme hague ha avei oje’e Villeta peteĩ y pa’ũ yvy voi raka’e paraguasu Chakorehegua ha upéi sa’i sa’ipe oñemyanyhẽ ohovo ijeheguinte, ta’anga ymaguare jajesarekoramo ikatu ja’e ha’e hague peteĩ yvypu’ã perõ ndaiporihape mba’eveichagua ka’avo yvyra, ha sa’ietemi oĩha yvyramimi pe ysyry rembe’y rehe. Villeta ojekuaa ypy po jasyapy su pokõisa parundy (05-03-1.714), oĩhaicha umi tembisakue apytepe, ha oñeme’ẽ ogarenda opavave omoheñoi’ypyva’ekue ha yvy pehẽ oñeñemity hag̃ua. Omoñepurũva’ekue táva Villeta ha’e Juan Gregorio Bazán de Pedraza ha iñirũnguéra Pedro Domínguez de Ovelar ha Sebastián Fernandez Montiel, ha ombohéra “SAN FELIPE DE BORBÓN DEL VALLE DE BASTAN Y EN LOS CAMPOS DEL GUARNIPITAN”. Pe ary su pokõisa porundypa mbohapype (1.793) oĩraka’e mbohapysu porundypa poapy (3.093) tapicha oikóva tetávape. Ojejapo ypyramo guave Virreinato Río de la Plata-pe ha oñemomba’e guasuvo Buenos Aires ha Montevideo, pe ygaguahẽ Villeta ojeguerohory ha oñemomba’eguasu upéicha avei ygarupa Angostura, ha’e rupi tenda mba’apo ygarekogua. Villeta oparamo guare Sa’ary XVIII ha oñepyrũ rupi XIX oñemomba’e guasuventana mba’apo ko’ã mba’e oiko ojeguereko rupi hetaiterei yvyra péva pe tembiaporã, avei oñemyatyrõ ojejapo hag̃ua inimbopoguasu itanarãinimbo karaguatagui, peicha oñeme’ẽ umi ygarataeta ñorairõhapegua España mba’eva opytava Buenos Aires ha Montevideo-pe. Ko’ã mba’ere ningo avei oje’e oñeme’ẽ hague umi tapicha ohojeyva oikuave’ẽ ndaha’éirupi tetãmyakã rehegua. Tava Villetape yma umi ógaita oje’e oĩhague pe ysyryguasu ykerememe ha yvyraguipaite ijapopyre, ko’ã ñemuha rendague oukuri ogue ohovo Tetãmyenondeha Dr. Francia ombotykapa rupi opaite ygaguahẽha. Ko’ã táva opyta inandi jey pe Dr. Francia oisambyhy’aja pukukue, uperamo oñemoheñoi pe Tenda Monte Claro pe ambue ysyryguasu gotyo ha ikatuetevoi umi tapicha villetaygua jeynte pe ohova upepe, ndojekuaaporãitei araka’etepa oñemoheñoiva’ekue ikatu su poapysa papokõi (1817) ha su poapysa mokõipa porundy (1829) rupi. Ko tenda ojejapo ojehape joko hag̃ua umi te’ýi Tava-pe oĩva upe jerere ha avei ojeheka hag̃ua mitãkuñame. Tendota karai Carlos A. López ndive ha’ete Villeta heñoi ypyjeyva oñepyrũ rupi oñemba’apo jey ygaguahẽme ojegurahayka hag̃ua tetã ambuepe yvyra ha vakapi oĩva guive umi tavakuéra hi’ag̃uiva upégui, péicha avei ndaiporivei mandu’a inimbo poguasu apogui, katu ojejapomimi ygarata michĩva. Ko táva opyta tape ohova Paso de Patriape, péicha rupi ojeguereko pe ojoaju hague ñe’ẽmbyry tenondete oĩva ñane retãme Villeta - Paraguay ndive. Ko mba’e pyahu ojekuaayka ypy jasypakõi su poapysa poteĩpa mbohapype (12-1863) ha oho hese yvygotyo ñorairõ guasu aja (1870). Villeta ñorairõ guasu aja oñemomba’eterei ha’e rupi ygaguahẽ ojehupiha tapichakuéra oho hag̃ua ñorairõ hape, upeicha avei opaite mba’e oñekotevẽtava ñorairõ aja. Opami rire pe ñorairõ guasu táva Villeta inandi nunga ha pe ñorairõ oiko mboyve pe tenda hérava Ita Yvate, heta kuñataĩ, kuñakaraikuéra ha karai itujamava oñemondopa chupekuéra Villarrica-pe, péicha omombe’u umi iñemoñarekuéra opytava upépe ndouveimava heko haguepe. Ambueva aty katu oho yvyturusu gotyo, ko’ãva oupa jey ha umi opytava’ekue oñorairõ pe tenda Ita Yvate umiva apytepe oĩkuri pe kuña katupyry hérava Ramona Martínez, avei ha’e oñorairõ tenda hérava “Paso Ypekua-pe”. Peteĩ aty michĩmiva karai, Kuñakarai ha mitã sa’i opyta tavarembe’y Naranjaisy-pe ojehechakuaa rupi imboriahuetereiha hikuái noñepenainde hesekuéra, péicha omombe’u kuñakarai Juana Centurión. Pe táva Villeta ñemopu’ã jey térã ñemyatyrõ oñepyrũ opa mboyve pe ñorairõ guasu umi opytamimiva’ekue ndive ha umi ou jeyva’ekue yvyturusuguio. Péicha avei tenondete guare mbo’ehao oĩva’ekue mokõi koty opytava tape Mariscal López ha Pedraza-pe, ko’ãga hendaguetepe opyta oĩhame karai Víctor Centurión róga (omombe’u karai Emilio ha karai José Benítez ha karai Daniel Idoyaga) Pe tenda peva ome’ẽva’ekue Idoyaga pehenguekuéra ha oje’e oñepyrũ hague mbo’epy upépe pe ary su poapypa rupi oñepyrũ hague mbo’epy upepe ary su poapysa pokõipa mokõi rupi (1872). Pe ary su poapysa poaypa rupi oñepyrũ ojeguerahauka tetã ambuepe narãha Villeta guive, ojejapo ñepyrũ ygapytaha óga puku puku, ogaguy guasu ha pe okahare ojejapo óga ojepuru hape yvyra ha tuju térã itayvy tuicha ha ipéva avei ita, ogypy katu yvy atãgui, ko’ãva rehegua opyta gueteri techapyrãramo umi Casolas-kuéra mba’éva ha oĩva tape Mariscal López ha Alberdi-pe oĩhame C.J.U. Pe ary Su poapysa poapypa poapy (1888) rupi oñemoñepyrũ ojejapo tape ipe ha oñembojoja porãva ja’e porãserõ ojejapo hi’are haguaicha, oje’e oimene raka’e pytagua rembiapokuéra (heta oĩva’ekue upéramo Villetape). Pe Villeta akãrapu’ãve ojehu pe sa’ary paha rupi. Ojejapo ogaguasu ko’ãga herava mbo’ehao Carlos Antonio López ha oñepyrũ ñemuhaguasu, upekuevo oguahẽve heta hetave pytagua umiva apytepe oĩ Italia, Francia, Alemania ha Inglaterra-gua. Ko’ã mba’e oho péicha pe ary su porundysa pa poapy peve (1918) ha uperire oñepyrũ jey oguapy ha pytaguakuéra oho jopara jey hetãme upeichaverõ jepe opyta hogakuérakue ha ipehẽnguekuéra. Pe narãha ojeguerahayka ramo guare tetã ambuere Villetagui, oje’e oumi hague mokõisu (2000) karro rupi navo ára oja ygaguahẽme. Villeta uperamo oguereko tembiapoha ojejapoha yratã ha kaguijúi opyta tape Colon ha Dr. Francia ko’ag̃a hendaguemante opyta ógajo’a kakuaava’ekue uperire opyta kuri pire myatyrõha karai Eugenio Vaezquen mba’eva. Avei ndaikatúi opytavo tapykuépe Avati’y mba’apoha Stagni-kuéra mba’eva opytáva tape Mariscal López ha Colón-pe, oĩhame ko’ãga CAPSA, ijyketepe oĩ avei peteĩ kakuaava Yvyra ñekytĩha. Uperamo avei ojeguereko tenda ojejapoha havõ opytava tape 14 de Mayo haimete Humaita pe oĩ hame ko’ag̃a Kuñakarai Elisa Pastor de Gamarra. Avei oñepu’ã ñemuha renda tuichava umi Vaezquenkuéra mba’evaichagua, upéicha Chavez ha Bareirokuéra opytava tape Mariscal López a Alberdi-pe oĩhame C.J.U.. Ojeguerekomi mokõi Mbuhupa pytaha, peteĩha ha’eva “CENTRAL” oĩ rupi táva mbytepe ha mbohupa pytaha “PLAYA” oĩva peteĩ ogajo’ape ojejapova’ekue upeva’erãvoi, tuichava hogaguy jere, ko’ag̃a ikusugue mante opyta oĩva tape Colón ha Dr. Francia-pe oĩhame ko’ag̃a ygaguahẽ Franco Español. Umi karai ha mitãrusukuéra uperamo guare omombe’u jeko pyharekue heta henda rupi oñeha’ãmi “Tava” ha ryguasume ñemoñorairõ ko’ã mba’e oiko viru rehe, katuete “Pesos Bolivianos-re (omombe’u Erwin Reiniger). Ko karai oguereko hetaiterei ta’anga uperamo guare techapyrãramo opytava maymave tapicha ipyahuvevape g̃uarã. Pe ary su porundysa mokõipa poteĩ (1926) ojeguereko’ypy apoha ñanirýiva omoñepyrũ ha ojapovoi peteĩ ñane retãygua heñoiva’ekue San Bernardino-pe hérava Kurt Hellmers. Ary su porundysa mbohapypa (1930) táva Villeta oho ijatukupegotyo ñane retã Paraguáipe oikéma mba’asy narãhatyre, umi karroita oumiva Yvyturusuguio-Karapegua térã Paraguari sa’i sa’ivema ou, upeicharamo jepe osẽmimi Villetagui peteĩ térã mokõi ygarata henyhẽva narãhagui ojegueraha Argentina-pe, ha upéi oipaite ary su porundysa mbohapypa mbohapy-pe (1933) oiko aja ñorairõ Chako-pe, uperire ojegueraha jey umi iporã porãveva, upeverã oñembohyru porãva’erã ha oñembyape kuatia ha mba’e. Ygaguahẽ Villeta avei ikangyve ndopytaveima umi ojeguerohoryeteva’ekue ysyry Paraguái ha Parana ygara ojeherova “Paquete” ha’eva “Cuyaba” (kóva pe ñorairõ aja oiko Chakope ojepuru Tasyoramo) Guarani, Bruselas, Berna Posadas ha umi ipepo’yguy tuichaitéva hérava “General Alucor” y “General Artigas”. Ko’ã ygarata oguahẽramo ojehecharamoiterei oko’ipa hesekuéra ambue ygarata michĩveva, ndojairupi pe y rembe’ype opyta y mbytepe hatãve y osyryhape oporohupi térã omboguejy hag̃ua ouva térã ohotava Argentina-pe. Vy’apope umiva apytepe oĩ gua’a, ka’i, tukã, korochire, kardenal opavave oñembohyrupava, avei ka’avo ikatu reseda, hazmin, rosa, ha alvahaka ipirupyre oñembohyru’imimiva ojejogua jopoirã. Upeicha avei ojegueraha chipa opaiteichagua michĩ, tuichava ryguasu tembi’urã, avakachi, tomate, lokote. Ha pe ojepotaveva ha’e pe ka’avo hérava “diamela”. Pe ygaguahẽ Villeta yma pe ojegueraha ramo guare narãha ha’etemi umi ñemuha-renda kakuaava, oje’e hagueicha oĩmi ningo hetaiterei karro omoirũ ãvape umi tapicha oñangarekóva hesekuéra avei oipapava imba’erepy (narãha) oñehenduva’erã osapukáiramohina “tarha, tarha” oguahẽ rupi ijapyrape térã heta nungama ramo ohovo. Pe tembiapo oñembojoapy kuñanguéra ndive oumiva hikuái ajaka kakuaavare ombyatyvo umi iporãva ojeporavo pyreva ha upirire Iñakã ári ogueroja pe ygarata peve, oñemoĩhame chupekuéra hendagua ombohasa umi kuimba’ekuéra oĩva hyepype ha ko’ãva ambue okẽ rupi ombohasava jey chupekuéra ajaka nandi ha péicha oiko tembiapo ko’ẽtĩ guive ka’aruete peve uperire ojepoi ojepytu’ũ oñeha’ãrovo jey ambue ára pyahu oñembojoapy hagua tembiapo. Arateĩ ha areteguasu jave ojepytu’upaite avave nomba’apoi. Oguahẽvo ijapyrape tembiapo pe arapegua oñemopotĩmba rire mba’eyru ha tenda, upe riremi oñemoñepyrũ mbarakapu ha oikoma umi jeroky karape oje’ehaicha ijatyhape opaichagua kuimba’e ha kuñataĩva ouva táva ambueguio omba’apova oimerae mba’epe ko táva Villeta voi ningo peteĩ ñemuha rendaguasuicha, umi ouva táva ambuegui ogueruva narãha ojehepyme’ẽ rire chupe katuete ojeporeka oiketevẽvare ojogua ogueraha hag̃ua hogayguakuérape, ha péicha heta oku’e mba’e repy oĩ oikuave’ẽva ha ojoguava’erã avei. ===Villeta ha Ygapytahakuéra=== Oñegueromandu’a ramo ko’ã Ygapytakuéra oĩva yvategotyo ndojekuaa porãi mba’e arangetepa ojejaporaka’e, ikatu tenondete oñeñepyrũ pe oĩva ojekuaaveva ADUANA-pe opytava tape Mariscal Estigarribia-pe ojepurumi moingeha ramo ha ko’ag̃a opyta “Prefectura Naval” ramo, ojehechauka’ypy ary su porundysa papoteĩme (1916) uperamo guare oisambyhy karai Cleto de Jesús Sánchez ha tetã sambyhyhára karai Eduardo Schearer. Kóva sa’imi ojepuru oĩ rupi peteĩ itaguasu ári, y ojupi tuicharamo añoite ikatu oja upepe umi ygara ha ipahape ojava’ekue upepe ha’e “kañonero Paraguái” ouramo guare ñane retãme Italiagui upe irundy jasypo su porundysa mbohapypa peteĩme (04-05-1931) ko’ẽmboyve térã katu upe ára mboyve pyharepe, oñembosa’y pyahu hagua ojejapohaicha Humaitare, uperamo guare ikatumi ojejupi pype kakuaava ha umi teminbo’ekuéra tuichava omohu’ãva imbo’esyrype avei ojeheja oike hyepype. Uperire ko ygapytaha oñemosarambipaite oñepyrũma voi oñembyaimimi ohovo, ha umi yvyra oĩva’ekue hese pe ary su porundysa mbohapypa poteĩme (1936) oñemoñepyrũ ojejapo ygapytaha oñembohérava Mandyju oñemopu’ãva tape Mariscal López opahape. Kóva uperire ojeitypaite jey pe ary su porundysa popa rupi (1950), uperiremi ygapytaha “La Fabril” ojejapo pe aguiminte upégui pe popa (50) pukukuera’ã yvygotyo pe ary 1920 riremi ha okañyete jey ary su porundysa irundypa (1940) rupi. Ambue ygapytaha michĩmive ndaikatúiva opyta tesaraipe héra “Liguria” opytahape “Ygara’i Liguria” ijarakuéra ha’e umi joyke’y Pomata ha umi oikova pype ha’e Loreto ha Roque Pomata, ha’ekuéra ningo omenda voi Villetayguare, péicha Loreto Pomata omenda Nuñez-kuéra rehe. Kóva ko ygapytaha avei ojehero “Lucero”, ijára héra Hose Lucero ha ita’yra Huã, ojejapova’ekue karanda’ygui, karapemi ha ndahasyiete voi ijapo ojekutu tuju apovõre ha y ojupi tuicha jave oñemopu’ãvente yvate ha ojepuru jeyma, ojami umi ygara ndatuichaitereiva ha arateĩ térã arete jave oñesẽ pype pytu’uharamo oikundaha ag̃uiminte ikatu avei ojehopype San Antonio, Clorinda térã Formosa peve. Ko’ag̃a kóva rendaguepe oĩ ADUANA ha ygapytaha pyahu oñembotuichaveva. ===Ygarytaha'i=== Kuñakarai Dolores Fanego de González mba’e, opyta tape 14 de Mayo mbykymi ha ipo’i ramo jepe, opytami ko’ape ygarata kakuaava, hypyeterei rupi upepe pe ysyry guasu, kóva ko ygapytaha ha’e pe ipahaitepe okañyva’ekue. Ygapytaha hũ: kóva ko ygapytaha ipe ha ipuku opyta ygapytaha’i ykere pe amo 50 pukukuera’ã, ojepuruva oñemoinge hag̃ua narãha umi “Cia. La Rosarila” mba’éva ojapoykava’ekue pe ary 1920 rupi. Ko ygapytahagui osẽmi opaite árape peteĩ ygarata ogueraha mbohapysa (300) térã irundysa (400) tenyhẽsu narãha. Kóva ko ygapytaha oguete avei. Hendaguepe oñemopu’ãva’ekue “ADUANA” ha ijykere oĩ mokõi óga puku kakuaava yvyragui ijapopyre, oñeñongatuhape opaite mba’e tembiporu ojepurúva oñemba’apohagua ha pe ijapyrape katu opyta kotykeharamo tuichakue pa (10) ýrõ papo (15) pukukera’ã henondepe ha ipukukue katu mokõipa (20) ýrõ mbohapyha (30) rupi. Ygapytaha karanda’y: Kóva ko ygapytaha oĩva’ekue ygapytaha hũgui pe amo popa (50) pukukuera’ã rupi, ha ojejapopaite karanda’ygui ha upeicha rupi py’yinte oñemyatyrõmi, oñembopyahu jey. Ko ygapytahape opytami Ygape ha Ygarta’i. Ygapytaha Esqueleto: ojehero avei “Guéi Muerto”, pe ary su porundysa mbohapypa (1930) rupi opyta ijyvyrakuereintema ha umi oikóva ijerere ohekýipa chugui umi yvyra iporãveva oĩva’ekue hese. Jajesareko ramo oñemyanyhẽha narã rehe oñemyasakava’erã pe mba’eruguasu ygarata rehegua hyepýpe oñembojo’apa ojuehegui upevarã ojepuru mba’epyaha itanainimbo guigua ha ãva pa’ũme oñemoĩmi umi mba’e oguahẽ tenondeva, ko’ã mba’e ojejapo ponoike pe ipohyikue rupi ombopepa umi narãitape. Oguahẽvo ijapyrape tembiasakue’i ygapytahakuéra rehegua ikatu ja’e opaite ka’arukue ha pyhareve mba’apo jave, umi ayvu, churuchuchu oiko ijapyra guive hu’ãite peve, ijapytepekuéra katuete jajuhu tapicha oikuave’ẽva tembi’u ha opaiteichagua mba’e repy umi omba’apovape. Avei oĩ katuete umi tenda ojevy’a hag̃ua. Pyharekuémi katuete jahecha omimbijoa tesapeha opaichagua tataindy térã kandil péva oho hese pyharepyte peve ha pe ko’ẽtĩ soro rupi oñehendu osapukáiva oimene ra’e ho’u rasami taguato resay avei katuete oĩ umi aty’ipe ñahendu purahéijo’a oĩhame Mbaraka ha ysapu ha ipahape sapy’ante opa moketepupe. Pe ygaratape ñemba’apo ningo ndaha’ei oikóva pe ary pukukue, péva oiko mbohapy ýrõ irundy jasyho peve, jasypo guive ojepyso amo jasypoapy rupi peve; katuiente oje’eva oĩramo mitã o’ara recháva oje’emi hesekuera: narãha harupi guare “Narãha tiempo-pe guare”, pe ambue arype. ===Villeta ha ijyvyrakuéra=== Ñanemandu’aramo Villeta rembiasakuere, jahecharamoguaicha amo poteĩpa ary ñane atukupe gotyo pe hekoitere ndaikatúi opytavo tesaraipe avei umi yvyraita. Umi yvyra ojeguerohoryveva uperõmi ha’e: paraíso, ovenia, yvyrapytã, narãhai, apepu he’ẽ, pindo ha seivo. Ko’ã yvyra iñasãimi pe táva tuichakuejaveve, péichami oĩ heta tupão jerere pindo hi’ajupáva arahaku’aja. Avei ko’ã pindo pa’ũ rupi oĩmi seivo ha katu mokõi tuichaveva pe itujaitereigui opyta oñenonunga. Ikatu ñagueromandu’a yvyraita oĩva tape Mariscal López, jaikekuevo pe tape kurusu “Navarro” guive, ko’arupi ndaipori nunga yvyra, mokõi paraíso oĩva’ekue umi Murdoch-kuéra róga renondepe ko’aga ndaiporivemi, upe óga opytava tape Cerro Leon -pe, jaikevevo hyepy gotyo ñaguahẽ karai Pedro Nuñez rógape kóva katu hóga jerere henyhete paraíso pe tai “L” chaite, jahamievo ñaguahẽ karai Pedro Miers rógape oĩhame ko ag̃a karai Cecilio Escobar ko’ãva pa’ũrupi ndaipori oga’apo, ha karai Peitope ojekuaahaicha oguerekomi paraisoty hóga renondepe; henondepekuéra kuñakarai Ursulina Arrúa róga hogaguy jereva henyhẽtemi narãhahái ohóva hese oguahẽ meve karai Pedro Cabrera róga peve ko’aga kuñakarai Laureana Alfonso ha pe tapekurusu hóga renondepegua oĩ Zarzakuéra ha hovaiete karai Pancho Bareiro, ko’a rupi henyhẽte narãhaity hysyiva iñotymbyre techapyrã memete. Jahante péva pe tapere ñaguahẽ karai Salvador Delgado rógape ko’arupi katu ojopara narãhahái ha paraíso. Ko’ã tape ñane mandu’aha oĩ gueteri sa’imi umi narãhahai. Ko arupi oĩva’ekue Demestrikuéra róga akatuva gotyo upéi Karai Luis Chavez, Idoyaga ha Quirozkuéra róga ha hovaikuéra katu umi Persanokuéra róga ko’ã tenda rupi oĩveva paraíso. Jahavente péva pe tapere hovaiete oĩ Gondras-kuéra pe óga ymaite oguerekóva mokõi yvyrapytã kakuaava ikuarahy’ã porãiteva ha hovaiete katu oĩ ovenia ñaguahẽ meve karai Florentino Arrua Rodas rógape oĩhape pe tape pukukue narãha ha ovenia memete, pe óga péva ndaiporiveima. Jaha gueteri pe tapére ñaguahẽ ambue tape juasahape karai Zacarias Miers rógape ko’ága oĩha mbo’ehao “Maria Auxiliadora” Tupãrekogua róga avei ko’arupi henyhẽte narãhahai ha paraíso, hovai katu karai Kurt Hellmers róga renondepe katu yvyrapytã ha pakovaty oguahẽ nunga peve tape kurusu Heroes del Chako ha Mariscal Estigarribia, karai Erwin Reiniger róga oĩhame. Upe rire ñaguahẽ meve ambue tape kurusupe ndaha’eveima oĩva heta yvyra oĩhame karai Vicente Bareiro ko aga karai Santiago Molinas róga renda hovái opyta Saccomanikuéra róga henyhẽteha paraisoty, ha’eteicha ojapova kurusu karai Vicente róga ndive ha Pereirakuera avei, ijerere heta oĩ narãhahái ha péicha ñaguahẽ meve Peñas-kuéra rógape, oĩhame ko’ãga CAPSA. Pe tape Shoenfeld ha Mariscal López oguahẽ meve Mariscal Estigarribia-pe pe ijasu gotyo henyhẽte narãhahái ha apepugui, upéicha ijakatuva gotyo oĩhame ko ag̃a Mbo’ehao Carlos Antonio López ojerepaite hese paraíso tuichava ha ityarõva rehegua ojeikekuévo mokõivehenda rupi peicha oĩ, opyta mandu’arãramo pe jasypakõi su porundysa mbohapypa mokõi (1932) pe mbo’ehao ojepurumi guarinihararõ ramo mbo’ehao “Mburuvicha’irã” ou ramo guare ==Referencias== *Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6 *Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL *Ko aranduka oñembohasatava Villeta mi ciudad… Apohare: Antonio Herbert Mariño - Peteĩha kuatia ñenohẽ 85 togue - Ojehaipyre San Luis S.R.L. - Paraguay, Paraguái-pe - Jasykõi 2000-pe. ==Enlaces externos== *[https://web.archive.org/web/20150728031038/http://www.senatur.gov.py/index.php?language=1 Secretaria Nacional de Turismo] [[Ñemohenda:Paraguái tava]] [[Ñemohenda:Tetãvore Sentral]] sheejwq1t2bc3zpflwsuclp0vrr3gnz 0 3945 138283 136936 2026-08-25T02:39:03Z InternetArchiveBot 14761 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 138283 wikitext text/x-wiki {{tava | nombre =Isla Umbu | nombre-original =Isla Umbú | foto = | fotoinfo = | pais = {{PAR}} | prov/dep = [[Ñe'ẽmbuku]] | poblacion = 320 | territorio = | ISO = | altitud = 44 | coor ={{coor dms|25|36|00|S|57|17|00|W}} |}} '''Umbu''' peteĩ ypa’ũ michĩva oĩva tetãvore [[Ñe'ẽmbukú]]pe, opyta 12 km ko tetã’i tavusúgui. Ojekuaa Cuenca lechera Ñe'ẽmbuku ramo. ==Táva== Ko távape oiko 320 yvypóra, ha’ekuéra hory ha ojokuaapa, upévare ojoayhu hikuái. Umbúgui ou [[Pilar]]–pe 3000lts kamby. ko ypa’ũme oñeñangareko gueteri umi tava’i ymagua rehe. Heñói ary 1860–pe, karai Carlos Antonio López ohenda umi pyaenda ypy oñemopu’ã hagua Tupão. Ojapoma 150 ary heñói hague ha ko’ágaite peve oñemomba’e ha ojeguerohory avakuéra mborayhu. Tupão Umbú megua ha’e mba’e ojeguerohory ha oñembotuichavéva ko távape, ary 1862-pe ojejapova’ekue ha ko’ága meve oguerekóiti estilo colonial siglo XIX pegua, ogyke iñanambusúva, ógahoja karanda’y, takuarilla ha ñay’ũ kaiguégui. Henondetépe oĩ peteĩ kurusu yvyrágui ojejapóva. Ita marangatu mbytetépe oguapy San Anastasio. Oje’e San Anastasio ha’eha ypa’ũ Umbú pytyvohára marangatu. Mcal. Francisco Solano López ojerure rupi ñorairõ guasu aja, osẽ porãmba hagua. Ary 1866–pe karai Mcal. Francisco Solano López he’i San Anastasio–pe: osẽ porãrõ ñorairõ [[Batalla_de_Estero_Bellaco|Estero Bellaco]]–pe, upeicharõ ojapota upépe Tupão, ha upeichaite oiko upévare ko tupão raẽvete ojejapo va’ekue ñorairõ guasu opa rire. ==Tupão== Ary 1970–pe, oñemyatyrõ ñepyrũ raka’e ko Tupão. Yvyporakuéra upépegua omoĩ jey pe itapu renda oĩ haguépe voi. Avakuéra oñangareko ko’ág̃aite peve ypa’ũ Umbú rehe. ==Museo Histórico de Isla Umbú== Oñemyatyrõ ha oñeguahẽ jey upépe ojapo irundy ary. Oñembo’e avakuéra pukoe rupive iporãha oñeñangareko umi mba’e ymaguare rehe, oguerekóva ko ypa’ũ.. Heta ava ogueraha museo-pe umi mba’e ymaguaréva oguerekóva hógape ikatu haguáicha ombojeguave ko tenda. Museo ryepýpe oĩ peteĩ yvyra ygue pa’ũ oipurúva avakuéra ygua ramo ha oñeñongatu hagua ka’avo ra’ỹi ha umi ao oipurúva pa’ikuéra. Heta mba’e ymáguare oguereko ko museo. ==Referencias== *Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6 *Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL ==Enlaces externos== *[https://web.archive.org/web/20150728031038/http://www.senatur.gov.py/index.php?language=1 Secretaria Nacional de Turismo] [[Ñemohenda:Paraguái tava]] [[Ñemohenda:Tetãvore Ñe'ẽmbuku]] 7ckfgfv5k8zgu9uc6nddnh5cqsd2gkv 0 4014 138278 111241 2026-08-25T00:19:29Z InternetArchiveBot 14761 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 138278 wikitext text/x-wiki [[Ta'ãnga:Asunción - Casa de la Independencia.JPG|300 px|thumb|Casa de la Independencia.]] Museo '''Casa de la Independencia''' oñeinaugura 14 jasypo ary [[1965]] jave, ára oñemomba'eguasúva tetã rembiasápe. Ary 1811 jave, 14 jasypo pyharépe, peteï aty oimehàpe paraguayo katupyry osẽ upe ògaguasùgui ojepytaso haguã ohekàvo independencia del [[Paraguái]]. Oime calle Presidente Franco ha 14 de Mayo àri, kóva ohechuaka estilo colonial, oñemomba'eguasúva tetã rembiasápe. Monumento nacional orekóva temiandu kakuaa tetã ohasávape. Ko'àpe oñemoheñòi kiririẽtehápe, emancipación ombopahàva dominación española == Tembiasákue== Ko òga ha'e ko'ágã Museo, oñemopu'ãva'ekue [[1772]] arýpe ha péva peteĩ ciudadano español Antonio Martínez Sáenz róga, ha'e omendava'ekue Petrona Caballero de Bazán, ndive. Ogyke ojejapo adobe-gui; ogahoja teja-gui; oñemopyenda pindo ha takuara armazón rupive. Pe matrimonio Martínez Sáenz- Caballero de Bazán-gui heñói mokõi mitãkuimba'e: Pedro Pablo ha Sebastián Antonio. Ko'ãva oereda ko óga, ha oiporúva en condominio hembireko ndive: Carmen Speratti ha Nicolasa Marín. `´eicha avei mokõi matrimonio pyahu, oikóva ipype: Facunda Speratti ha Virginia Marín, ojoyke'y Carmen ha Nicolasa, oñondive. Ha'ekuèra oñepyrù ombojoaju tetã rembiasa. [[Ta'ãnga:Casa de la Independencia.jpg|300 px|left|thumb|Acceso lateral]] == Héra ñepyrũ ou== Ko yvy ha'èva, peteĩ propiedad oĩva en condominio umi jo'yke'y Martínez Sáenz, opytáva upe ògape capitán [[Pedro Juan Caballero]], ou jave itavaguasúgui, [[Tovatĩ]], Paraguaýpe. Upe òga rovài oikòva Martínez ha'e oiko ña Juana Martínez de Lara rógape, prócer [[Vicente Ignacio Iturbe]] tía, opy`´ava katuete opytu'u haguã itía rógape. Capitán [[Juan Bautista Rivarola Matto|Juan Bautista Rivarola]], oi`´ova Barrero Grande-pe, ohóvo itava guaúpe, opytáva avei isuegra rógape, propiedad oimehápe antiguo Callejón. Pe Martínez rógape ohóva avei prócer [[Fulgencio Yegros]] ha teniente [[Mariano Recalde]], oguahẽva Facunda Speratti ha ambue Virginia Marín, kichiha ramo hikuái. Péicha , upe Martínez róga ha'e tenda ikatu haguã odisimula hikuái um,i ñomongeta ojapóva hikuái kañyhápe ha upépe okonspira dominio español rehe. Pèicha 14 jasypo jave, peteĩ aty oimehápe hikuái ko'ã kuimba'e, omotenondéva [[Pedro Juan Caballero]], osẽ callejón o{iva upe óga kupépe ha oho Gobernador español róga gotyo, namombyrýi oimehágui hikuái. Oike rire hikuái upe kuártelpe, ha umi patriota ndoguevivéima hembipotágui, ko'ẽmbotávo 15 jasypópe, gobernador [[Bernardo de Velazco ha Huidobro]], ome'ẽ mando. Paraguái oguahẽ isãsõme, ojetyvyro español poguýgui. Péicha upe òga yma guare kakuaa opyta gente particular pópe ha ary 1943-pe ojogua Gobierno. Oguahẽvo ary 1961 ojedeklara Monumento Histórico Nacional. Upe decreto omotenonde Comisión Nacional de la Casa de la Independencia, ome'{eva poder omoheñói haguã upe ógape peteĩ Museo, oñeinauguráva'ekue 14 jasypo 1965 jave. == Umi koty == [[Ta'ãnga:Escritorio_casa_de_la_independencia.jpg|300 px|thumb|Escritorio]] '''ESCRITORIO''' Ko'àpe oñeñongatu umi documento ymaite guaréva, ofirmava'ekue umi prócer independencia paraguaya-pe oimeva'ekue. Ojehecha peteĩ cómoda-escritorio ha'eva'ekue [[Fernando de la Mora]] mba'e ha poha cuadro, ipype ojehechakuaa ojapohague [[Jaime Bestard]], ha'éva oñemotenonde jave upe: intimación gobernador Velazco-pe, kóva oñemomba'eguasu ombohapègui tetã sãsõ. '''KARUHA''' Mueble ha umi tembiporu ojeporúva'ekue ára ha ára`´oga ryepýpe péva época colonial. Peteï vitrina ohechauka peteï espada Fulgencio Yegros oiporuva'ekue. Kóva oñemomba'eguasu upe koty guahẽhãme orekóva doctor [[Gaspar Rodríguez de Francia]] ra'anga. '''KOTYGUAHẼHA''' Ojehecha imponente araña de cristal ha peteĩ brasero ojejapova'ekue yvyra ha bronce-gui, ojehecha peteĩ juego de muebles franceses 1830 arýgui oúva. Péichakotyguah{eháme oime mokõi retratos de cuerpo entero ha'éva [[Pedro Juan Caballero]] ha [[Fulgencio Yegros]] mba'éva.Oĩ avei umi talla religiosa ojejapova'ekue umi taller jesuítico ha franciscano-kuéra omotenondeva'ekue. [[Ta'ãnga:Dormitorio casa de la ind3pendencia.jpg|300 px|thumb|left|Dormitorio]] '''KOTYKEHA''' Ojejuhu peteĩ tupa ha'eva'ekue [[Fernando de la Mora]] mba'e,ikatúva ojehecha ha'anga upe koty akatua rogykèpe, upéva guype, peteĩ kamisa bordada, prócer mba'ekue. Omohu'ã ko dormitorio ambientación, peteĩ arcón, [[Juan Bautista Rivarola Matto|Juan Bautista Rivarola]] mba'éva, apyka ojeporúva tasyópe, apykatymói reclinatorio ha peteĩ nicho poilicromado. '''ORATORIO''' Ko tendápe ojehecha umi talla jesuítica ha franciscana, avei hetaiterei tembiporu religioso opa tendágui oúva. Ojehecha avei presbítero [[Francisco Xavier Bogarin|Francisco Javier Bogarín]] ra'anga. '''ÒGAJERE''' Ko óga jere ojehechakuaa oĩha mokõi tablero kakuaa yvyrágui ojejapóva, oúva umi tupão misiones rok{egui. Iguýre oime, mokõi òga alero daiporivéimava ha péva ohechauka ñandèvéve ikatu haguã jahechakuaa dimensión orekóva ha umi material ojeporúva época colonial, jave. '''KORAPY''' Ojehecha kuaa peteĩ mural ojapóva'ekue [[José Laterza Parodi]], ha oñemoñe'ẽ peteĩ nota 20 jasypokõi 1811 ramo, oñemondóva Junta [[Buenos Aires]]-pe, independencia del [[Paraguái|Paraguáigui]] oñe'ẽva. Upe nota guyre ojehecha peteĩ escudo de la nación, oipyhýva doctor [[Gaspar Rodríguez de Francia]] gobierno. Ipygu`yre, reloj de sol péva misión jesuítica [[Santa Rosa (Paraguái)|Santa Rosa]]gui oúva. Ojehecha avei korapy eskína-pe peteĩ túmulo omo'ãva ilustre prócer [[Juan Bautista Rivarola Matto|Juan Bautista Rivarola]] retekue, ojeguerúva cementerio Barrero Grande-gui, ko'ágã táva'i Eusebio Ayala. '''SALÓN CAPITULAR''' Ojehasávo korapy ojeike upe recinto ha'éva Salón Capitular koty ha'éva antiguo [[Cabildo de Asunción]], peteĩha [[Río de la Plata]]-pe, omopyendáva 16 jasyporundy 1541 jave. Mbytépe oĩ peteĩ salón, escudo de armas [[España]]-gui oúva ary 1800-pe. Ogyképe, ojehecha peteĩ emperador Carlos V ta'anga; avei, ambue cuadro ohechauka upe intento revolucionario, oñemotenondeva'ekue independencia mboyve. [[Ta'ãnga:Callejon Historico.jpg|250 px|thumb|Callejón Histórico]] == Callejón Histórico == Pe Salón Capitular rokẽ gotyo ojehecha ikatúha ojeike, kóva rincón de la Asunción yma guare ndaijojahàiva : [[Callejón Histórico]]. Kóva ha'e petĩ tenda oñemomba'e guasuvéva pe Casa dela Independencia-gui, upégui osẽ hikuài umi kuimba'e arandu prócer-kuèra paraguayo ohekàvo tetã Paraguái sãsõ. Ha'e avei tape oguatahague Ña [[Juana María de Lara]] oho jave [[Catedral de Asunción]]-pe, ojerure´vo Pa'i Molas ome'ẽ haguã upe señal del santo y seña: ha'èva kampana de bronce repikeque, ha upèva ohenóivo oho umi paraguayo-kuèra 15 jasypo ko'ẽme, kòva peteĩ momento histórico omoheñòiva'ekue república del [[Paraguài] pyahu]. == Ambue mba'e oñemomba'eguasúva == Ojeguereko testimonio ko òga omopyenda hague tetã emancipación, kòva oisãmbyhývo [[Carlos Antonio López]], pèva decreto osẽva jasyrundy 1849 jave, pèva omoñepyrũ calle de Asunción, ojehovasàva tape ohasàva hovài Callejón Histórico, ko'àgã hèra '''14 de Mayo'''. Ojeikèvo Museo-pe, ikatu ojehecha peteï mural ceramista [[José Laterza Parodi]] ojapòva, ha'e ohechauka umi edificio ha umi tenda Asunción colonial, reheguáva. Ary 2003 jave, 38 ary rire oñeinaugura Museo Histórico, ko òga oho ohecha Licenciado [[Nicolás Darío Latourrete Bo]], ohechakuaávo oñembyaiha ohóvo acervo museográfico, ojeofrese omyatyrõ haguã ha péicha orrecupera Museo dignidad jey. Jasykõi 2003 jave, oñepyrũ umi tembiapo restauración ha conservación ha'éva reliquia kakuaa oatesoráva upe tenda. Péicha, Ministerio de Educación y Cultura omoañete karai Latourrette Bo ha'èha Protector de la Casa de la Independencia. Ary 2005 jave, ojedeklara ichupe Protector Vitalicio, ko'ã mba'e ndorekóiva precedente Paraguáipe. == Aravo ojeike haguã == Museo Casa de la Independencia ikatu ojevisista: '''Arakõi guive arapoteĩ meve:''' Pyhareve 07.00 aravo guvie 18.30 peve, ha '''Arapokõime,''': 08.00 aravo guive 12:00 aravo peve. == Omombe'úva == Oliveira y Silva de Acuña,Yani. Casa de la Independencia. Asunción. Paraguay == Ojoajúva == *[https://web.archive.org/web/20080613181449/http://www.casadelaindependencia.org.py/ Casa de la Independencia] [[Ñemohenda:Paraguay]] [[Ñemohenda:Musaróga]] tt636v4guigfn8dx5arytreztompt69 0 4150 138280 120856 2026-08-25T01:42:38Z InternetArchiveBot 14761 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 138280 wikitext text/x-wiki '''[[Ysyry]]guasukuéra''' ha’e, ndaipóri rupi tape porã ipurupy, pe mba’e ikatúva nemoguahẽ mombyryve tetã [[Paraguái]] tuichakue jave. Heta oĩ ysyry michĩvéva, ho’áva ysyryguasu Paraguái ha Paranáme, ikatuha oho umi ygakuéra ndatuicháiva, sa’ivéva ojepuru ndokyvéi puku rire oguejy rupi hi’y. ==Afluentes de los Ríos Paraguay y Paraná== ===Afluentes del río Paraguay=== [[Image:Rio Paraguay.jpg|thumb|320px|right|Ribera del río Paraguay]] Umi ho’áva ysyryguasu [[Paraguáipe]] asu gotyogua ha’e ãva: ==== Ysyry [[Jejui]]==== Ysyryguasu Jejuí oguereko ipukukue 350 [[km]] rupi. Ome’ẽ chupe y ysyrykuéra Jejuimi ha Jejuí Guasu, avei [[Aguaray]]. Namombyrýi oñepyrũhágui ojojuhu umi ysyrykuéra [[Kuruguaty]] ha [[Itanara]]. Hyma guive oguereko mba’e tuicháva kóva umi portugués oikese rupi pype ko’árupi oguahẽ haguã ysyryguasu [[Paraguáipe]], tape ohóva pe minas ituju rehegua [[Kuyaba]] pegua. Ko tenda ysyry ykére oĩva oñemoĩva’ekue oipytyvõ pe yvy tetã [[Paraguái]] mba’éva ani haguã ho’a tetã [[Portugal]] poguýpe oipotava’ekue hikuái, ha’éva pe tenda ka’a renda [[Igatimi]] pegua. Pe Villa de [[Curuguaty]]-pe ikatu ojeike ysyry Jejuí rupi, y oĩporã jave, namichĩri jave. Jeho yvy rupi [[Paraguaýgui]] ogueraha hetave aravo, ýrõ áravoi, mombyry rupi ha avei heta apañuái oĩgui, tapevai, ka’guy ha ysyry jehasa. Ko villa, ha avei heta tenda tetãme, ha’e tenda avave ndohoiha. Upévare ko’ápe mburuvicha José [[Gaspar Rodríguez de Francia]] omondo ka’irãime pe caudillo Uruguay-gua general [[José Artigas|José Gervasio Artigas]] ojerurérã guare asilo tetã [[Paraguáipe]]. ====Kundaharã==== Ko ysyry guasu oguerekova’ekue hetave y okyve rupi ymave ha te’õ ome’ẽva umi ka’aguy guasu ijykéregua. Ary [[1950]] rupi peve ojehecha gueteri pype ohóva umi jangada ogueraháva yvyra ha ka’a. Pe explotación yerbatera hetaverõ guare oĩ avei ñemongu’e piarapire rehegua opaichagua, ygakuéra michĩvéva oguahẽ umi puerto [[Itaberá]] ha [[Ysaúpe]]. Peteĩha ha’e tenda omba’apovéva ka’a jeguerahauka rehe [[Ka'a]], ha’éva pe empresa tuicháva hérava La Industrial Paraguaya mab’e, oñepyrũva’ekue omba’apo pe [[Guerra de la Triple Alianza]] opami rire. Pe ysyry juru, hi’aguĩva 24º de Latitud Sur, ha’e peteĩ tenda ojojuhuhápe umi comerciante omba’apóva mba’erepy jeguerúpe omba’apóva ygakuérape ha avei opavave tendaguápe guarã. Upépe ho’upaite pirapiremi oguerekóva imba’apokue repyumi mba’epohára ka’aguy pegua, oĩháme kikuái heta jasy jave. Pe yvy’a ysyryguasu rembére oĩ heta jepe’a –ojepurúva omba’apo haguã umi calderas, fábrika ha vaporpe– ha avei heta uyvyra atã rehegua oha’arõva ojegueraha haguã umi puerto oĩva yvy gotyope. Pe ka’aguy ijykéregua opavévo hi’y avei opave. Upéi, ojejapo rire tape iporãva ojeipurúva opa ára, sa’ietevéntema ojepuru kóva ojeho haguã. ==== Ysyry Manduvira==== Ysyryguasu [[Manduvira]] oguereko 212 [[km]] rupi ipukukue. Oñepyrũ [[Altos|Cordillera de Altos]]-pe ha oho kuarahy resẽgui kuarahy reike gotyo. Heta ary jave ha’eva’ekue peteĩ alternativa reho haguã umi tenda ha’eñóva, nadguerekóiva tape, peteĩva ãva ha’e [[Arroyos y Esteros]]. Pe puerto oĩva ko tendápe oguahẽ umi lancha michĩva omba’apóva mba’ejehepyme’ẽ opaichaguápe ha avei ogueraha opavave tapicha ohosévape. Ko ysyry Manduvirá ho’a ysyryguasu [[Paraguáipe]] namombyrýi tçava [[Paraguaýgui]], Ohohápe umi pasajero ha yvyrupigua ohóva imba’erepy ndive, yva, pety ha káña guerahaha. ==== Ysyry Tebicuary==== Ysyry [[Tebikuary]] oguereko 235 [[km]] ipukukue, ho’a hi’y a los 23º 30¨ de Latitud Sur; yma guive ojeipuru mbojuajúpe tetãvore [[Ñeembucú]] ha umi ha yvy okaháregua, pe misiones [[jesuíticas]] oĩha rupi. Upérupi oike umi yga michĩvéva vapor peguáva ogueraháva mba’erepy ojeguerúva tetã [[Argentina]]-gui, hetavéva táva [[Corrientes]]-gui. Oguahẽ pe paso de [[Santa María]] peve, koãga hérava [[Villa Florida]], oĩháme firmas comerciales tuicháva omosarambíva imba’erepyopa tenda jerereguápe. Oukuévo ko’ã yga ogueru [[mandyju]] ha jepe’a táva [[Pilar]] peve. Peteĩha ñemoarandu pe yvy [[Tetãnguéra|geografía]] rehegua ojapo pe [[naturalista]] [[España]]-gua [[Félix de Azara]], ohaiva’ekue peteĩ opúsculo umi mba’e ojapóva térã ohecháva ha’e ha umi hapicha omba’apáva hendive rehegua. Pe y rapére oiko umi mba’e ja’emava’ekue chagua, ndojepuruporãi rupi ka’aguy, tenda he’õha térã tujuguasu oĩva pe jerére rehegua. ===Principal afluente del Río Paraná=== ==== Ysyry Monday==== Umi ysyry ho’áva río [[Parana]]-me, pe ikatúva ñambohéra ha’e ysyry [[Monday]], oguerekóva 170 [[km]] ipukukue. Kóva oñepyrũ umi ka’aguy guasu [[Caaguazú]] peguágui ha ogueraha hi’y akatua gotyo ysyry [[Ysyry Parana|Paranáme]], namombyrýi ho’agápe ysyry Yguazú-gui. Oje’e, naymaguasúi gueteri, chata ha umi myañaha ogueraha [[ka'a]] ha [[yvyra]] umi tenda oñemba’apoha selva de [[Caaguazú]] guive, pe [[Saltos del Monday]] ykére, ho’aha peve ysyry Paranáme, ko’ápe ohupi hikuái yga tuichavéva ha imbaretevévape. == Mandu'apy == *Rafael Eladio Velázquez. Anuario Paraguayo de la Historia. *Alfredo Boccia Romañach. Paraguay y Brasil. Crónica de sus Conflictos. == Joajuha == *[https://web.archive.org/web/20150728031038/http://www.senatur.gov.py/index.php?language=1 SENATUR ] [[Ñemohenda:Paraguái yvyapekuaa]] ng8oekf45cwvveyxs5jr7v5d6ix7lfa 0 11878 138279 115682 2026-08-25T00:46:18Z InternetArchiveBot 14761 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 138279 wikitext text/x-wiki [[File:PR_Logo_GCM.png|miniaturadeimagen|Jekupytyha guasu jeva rehegua ra'anga tee ingleñe'ẽme.]] '''Jekupytyha guasu jeva kyhyje'ỹme, hekopetéva ha hekome'ẽva rehegua'''<ref>{{Cita web|url=http://undocs.org/es/A/CONF.231/3|título=A/CONF.231/3 - S|fechaacceso=10 de diciembre de 2018|sitioweb=undocs.org}}</ref> térã '''Jekupytyha guasu jeva rehegua'''<ref>{{Cita web|url=https://refugeesmigrants.un.org/es/pacto-sobre-migraci%C3%B3n|título=Pacto sobre migración|fechaacceso=10 de diciembre de 2018|fecha=4 de diciembre de 2017|sitioweb=Refugiados y migrantes|idioma=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210063338/https://refugeesmigrants.un.org/es/pacto-sobre-migraci%C3%B3n|archivedate=2018-12-10}}</ref> ha'e tetãnguéra ñemoñe'ẽpeteĩ upe [[ONU|Tetãnguéra Joaju]] omotenonde oheka hag̃ua «[[yvypóra jeva]] ñesãmbyhy porã ha ojoko hag̃ua umi mba'e ombohasýva yvypóra jeva ko'ãgagua, upéicha omombarete hag̃ua umi ováva oipytyvõ porãve hag̃ua ñakãrapu'ã hekopetépe».<ref name="Compact for migration">{{Cita noticia|título=Compact for migration|url=https://refugeesmigrants.un.org/migration-compact|fecha=5 de abril de 2017|fechaacceso=16 de julio de 2018|idioma=en}}</ref> Ko ñemoñe'ẽpeteĩme oike 164 tetã,<ref>The Guardian: [https://www.theguardian.com/global-development/2018/dec/10/un-states-agree-historic-global-deal-to-manage-refugee-crisis UN states agree historic global deal to manage refugee crisis] (ingleñe'ẽme)</ref> tetãnguéra oñembyatývo peteĩ amandaje guasúpe [[ONU]] ojapókuri táva [[Marrakech]]-pe ([[Marruéko]] retãme), ára 10 ha 11 jasypakõi 2018-pe. Ko jekupytyha guasu ndaha'éi tetãnguéra ñoñe'ẽ tee, upéicha ndoikéi mbaretehápe tetãnguéra léi guasúpe oikeháicha umi tetãnguéra ñoñe'ẽ tee tekoiterape rehegua. Ojehecháramo jepe, ko jekupytyha oiko tetãnguéra oñe'ẽ me'ẽgui, umi ñemoñe'ẽpeteĩ ambuéicha ONU pegua.<ref>{{Cita publicación|url=https://www.ejiltalk.org/the-global-compact-for-migration-to-sign-or-not-to-sign/|título=The Global Compact for Migration: to sign or not to sign?|fecha=21 de noviembre de 2018|publicación=EJIL:Talk!}}</ref> Tetã [[Paraguái]] oike avei ko jekupytyhápe, upe nde'iséi Paraguái nahekosãsóiha, [[ONU]] ohejágui opa tetã oiporavo hekome'ẽ [[yvypóra jeva]] rehegua, ko jekupytyha heta oipytyvõ umi Paraguái retãyguáme avei, ojeikuaa oĩ amo 1.100.000 Paraguái rapicha ovákuri ambue tetãme, ary 2013 peve.<ref name="Paraguái retãme">{{Cita noticia|título=Paraguái retãme|url=https://www.ultimahora.com/que-es-el-pacto-mundial-migratorio-y-que-afecta-paraguay-n2784488.html|fecha=10 jasypakõi 2018|fechaacceso=17 jasypakõi 2018|idioma=es}}</ref> [[File:United_Nations_Global_Compact_for_Migration_map.png|miniaturadeimagen|400x400px|center|Yvyra'anga ohechauka umi tetã ikatu oike ko jekupytyhápe ára 6 jasypakõi 2018-pe:{{leyenda|#00ffff|Oikese ko jekupytyhápe}}{{leyenda|#ff0000|Ndoikeséi ko jekupytyhápe}}{{leyenda|#fff200|Ikatu ndoikéi ko jekupytyhápe}}{{leyenda|#aaaaaa|Ndaipóri marandu}} ]] == Mandu'apy == {{listaref}} == Joaju == * [http://undocs.org/es/A/CONF.231/3 Proyecto de documento final de la Conferencia] [[Ñemohenda:Yvypóra jeva]] [[Ñemohenda:Tetãnguéra Joaju]] aa17y96qwa5r7r8prutjurahl6dhy9i 0 18028 138273 2026-08-24T14:29:53Z Juustila 23498 Kuatiarogue ipyahúva: {{tava | nombre = Helisíngi | nombre-original =Helsinki<br/>Helsingfors | foto = Helsinki newer montage.jpg | fotoinfo = Helisíngi | pais = {{FIN}} | prov/dep = Uusimaa | poblacion = 694.392 | territorio = 715.48 | ISO = | altitud = 26 | coor ={{coor dms|60|10|15|N|24|56|15|E|}} |}} '''Helisíngi''' ([[Hĩlandiañe'ẽ|Hĩlandiañe'ẽme]]: Helsinki {{IPA|[ˈhelsiŋki]}}; [[Suesiañe’ẽ|Suesiañe’ẽme]]: Helsingfors {{IPA|[helsiŋˈforsː]}}) ha'e Hĩlándi… 138273 wikitext text/x-wiki {{tava | nombre = Helisíngi | nombre-original =Helsinki<br/>Helsingfors | foto = Helsinki newer montage.jpg | fotoinfo = Helisíngi | pais = {{FIN}} | prov/dep = Uusimaa | poblacion = 694.392 | territorio = 715.48 | ISO = | altitud = 26 | coor ={{coor dms|60|10|15|N|24|56|15|E|}} |}} '''Helisíngi''' ([[Hĩlandiañe'ẽ|Hĩlandiañe'ẽme]]: Helsinki {{IPA|[ˈhelsiŋki]}}; [[Suesiañe’ẽ|Suesiañe’ẽme]]: Helsingfors {{IPA|[helsiŋˈforsː]}}) ha'e [[Hĩlándia]] tava guasú, oguereko 694.392 tavayguakuéra (ary [[2025]]-pe). == Joaju == {{commons|Helsinki|Helisíngi}} * [https://www.hel.fi/en Helisíngi] (inglyesñe'ẽme) [[Ñemohenda:Hĩlándia]] fh8ih5em8n9k4ba8hyo0jv0imyegf86 138274 138273 2026-08-24T14:31:40Z Juustila 23498 /* Mandu'apy */ 138274 wikitext text/x-wiki {{tava | nombre = Helisíngi | nombre-original =Helsinki<br/>Helsingfors | foto = Helsinki newer montage.jpg | fotoinfo = Helisíngi | pais = {{FIN}} | prov/dep = Uusimaa | poblacion = 694.392 | territorio = 715.48 | ISO = | altitud = 26 | coor ={{coor dms|60|10|15|N|24|56|15|E|}} |}} '''Helisíngi''' ([[Hĩlandiañe'ẽ|Hĩlandiañe'ẽme]]: Helsinki {{IPA|[ˈhelsiŋki]}}; [[Suesiañe’ẽ|Suesiañe’ẽme]]: Helsingfors {{IPA|[helsiŋˈforsː]}}) ha'e [[Hĩlándia]] tava guasú, oguereko 694.392 tavayguakuéra (ary [[2025]]-pe). == Mandu'apy == {{listaref}} == Joaju == {{commons|Helsinki|Helisíngi}} * [https://www.hel.fi/en Helisíngi] (inglyesñe'ẽme) [[Ñemohenda:Hĩlándia]] f3tp7fhxr5wlmsioy4903my03twh0oj 138275 138274 2026-08-24T14:34:35Z Juustila 23498 /* */ 138275 wikitext text/x-wiki {{tava | nombre = Helisíngi | nombre-original =Helsinki<br/>Helsingfors | foto = Helsinki newer montage.jpg | fotoinfo = Helisíngi | pais = {{FIN}} | prov/dep = Uusimaa | poblacion = 694.392 | territorio = 715.48 | ISO = | altitud = 26 | coor ={{coor dms|60|10|15|N|24|56|15|E|}} |}} '''Helisíngi''' ([[Hĩlandiañe'ẽ|Hĩlandiañe'ẽme]]: Helsinki {{IPA|[ˈhelsiŋki]}}; [[Suesiañe’ẽ|Suesiañe’ẽme]]: Helsingfors {{IPA|[helsiŋˈforsː]}}) ha'e [[Hĩlándia]] tava guasú, oguereko 694.392 tavayguakuéra (ary [[2025]]-pe).<ref>[https://stat.fi/en/publication/cmg6f46k91y0e07w0qtdt6yl7 Population growth slowed down in 2025] &ndash; Statistics Finland (inglyesñe'ẽme)</ref> == Mandu'apy == {{listaref}} == Joaju == {{commons|Helsinki|Helisíngi}} * [https://www.hel.fi/en Helisíngi] (inglyesñe'ẽme) [[Ñemohenda:Hĩlándia]] nvdoh36h2mnqknajmat7oc3galu0afu 0 18029 138276 2026-08-24T14:35:53Z Juustila 23498 Página redirigida a [[Helisingi]] 138276 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Helisingi]] 7pl6tarshp27xiv5chfs7kgxxty90ic 0 18030 138277 2026-08-24T14:36:23Z Juustila 23498 Página redirigida a [[Helisingi]] 138277 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Helisingi]] 7pl6tarshp27xiv5chfs7kgxxty90ic