Vikipetã gnwiki https://gn.wikipedia.org/wiki/Kuatia_%C3%91epyr%C5%A9ha MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Medio Mba'echĩchĩ Myangekõi Puruhára Puruhára myangekõi Vikipetã Vikipetã myangekõi Ta'ãnga Ta'ãnga myangekõi MediaWiki MediaWiki myangekõi Tembiecharã Tembiecharã myangekõi Pytyvõ Pytyvõ myangekõi Ñemohenda Ñemohenda myangekõi TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión 0 4939 138363 137995 2026-09-04T18:14:04Z ~2026-48049-03 23573 Añadi el juego popular "la cárcel" o ka’irâime en guaraní. 138363 wikitext text/x-wiki [[Ta'ãnga:Fiesta-San-Juan-Amancaes-Lima-1843.jpg|miniaturadeimagen|329x329px|San Juan Ára ary 1843 jave, táva Límame, Perũ retãme.]] '''San Juan Ára''' térã '''Huã Marangatu Ára''' haꞌe pe vyꞌaguasu ojejapóva hérape oñepyrũmavoi [[23 jasypoteĩ]] pyharépe. Oparupi ojejapo opaichagua [[temira'ã|temiraꞌã]], [[tembi'u|tembiꞌu]] ha [[ñembosarái]] imanduꞌávo upe karai marangatúre, tuichaitépeputo'ojegueromanduꞌa [[Európa]] ha [[Ñemby Amérika|Ñembyamérika]]<nowiki/>pe. Ojeꞌe ko vyꞌaguasu jeromanduꞌa oñepyrũhague ojapo 5.000 ary; uminegro'i iñarandúva recargarahy kuarahy hekoambueha mokõi ára peteĩ arýpe. Péicha, ko [[yvymbyte ñemby]] gotyo, oĩ peteĩ ára imbykyvéva ([[21 jasypoteĩ]]) ha ambue katu ipukuvéva ([[21 jasypakõi]]). Ojeꞌe avei upe árape heñóihague [[San Juan Bautista]] ha isy omomaiteihague ichupe tata rendýpe. Avei ojeꞌe tata oñemyendyha oñemombare ha oñembohetiaꞌévo kuarahy pytu, saꞌive ojopéva upe jave, ára mbykyvehaguére. Penekuera == Paraguái == Jepémo San Juan ára ndahaꞌéi [[Guarani]]kuéra mbaꞌeteete, jaꞌekuaa oikembaretehague ñane retã rekópe. Ág̃a katu pe mbaꞌe iporãvéva niko ndaikatuiha ñaikũmby San Juan Ára Guaraniꞌỹre. Iporã jaꞌe avei San Juan Ára og̃uahẽhague ñane retãme umi español ndive. Ára 24 pyharépe oñepyrũma ojejapo umi temiraꞌã. *Peteĩ [[ryguasume]] (uru) oñeñongatuvaꞌerã peteĩ koty iñipytũvape ha oĩvaꞌerã upépe, okaruꞌỹre, 24 aravo. Upéi, ára 24 asajépe, oñenohẽvaꞌerã okápe ha ojerevaꞌerã hese umi omendaséva, avati raỹi ipópe; ha upépe ryguasume okarúvo peteĩvagui, upéva haꞌehína upe omendátava pe arýpe. *Peteĩ ryguasume oñeñongatúvaꞌerã peteĩ koty iñipytũvape ha oĩvaꞌerã upépe, okaruꞌỹre, 24 aravo. Upéi, ára 24 asajépe, ojerahávaꞌerã chupe ambue kotýpe oĩhame ijerére: [[kuãirũ]], [[pirapire]], [[ryguasu rupi'a|ryguasu rupiꞌa]] ha [[okẽndavoka]]. Koꞌã irundy mbaꞌe ojehaitypóvaꞌerã avati raỹi apytépe. Ryguasume hoꞌuraẽramo avati, kuãirũ oĩhágui, upéva heꞌise ñemenda pe arýpe; hoꞌuraẽrõ avati, pirapire oĩhágui, upéva heꞌise ojerekotaha heta pirapire pe arýpe; hoꞌuraẽro avati, ryguasu rupiꞌa oĩhágui, péva katu naiporãi, heꞌise poꞌaꞌỹ pe arýpe; ha hoꞌúramo avati, okendavoka oĩhagui, upéva heꞌise óga pyahu ojerekotaha. *Ára 23, [[pyhare|pyharépe]], ojekutuvaꞌerã peteĩ kyse pakováre. Upéi ára 24 asaje jave ojehekýivo kyse pakovágui ikatúta oñemoñeꞌẽ hese ménarã térã tembirekorã réra ypy. *Ára 24 koꞌẽme, oñesẽvaꞌerã okápe ha ohasaraẽvévape oñeporanduvaꞌerã héra ha péva haꞌéta avei tembirekorã térã menarã réra (térã réra ypy). *Ára 23 pyharépe, oñemoĩvaꞌerã aramboha guýpe peteĩ [[itangecha]] pyahu ha koꞌẽvo oñenohẽvo itangecha aramboha guýgui ojehecháta ipype tembirekorã térã menarã raꞌãnga. *Ára 24 asaje, oñemondykývaꞌerã 24 jey tataindy ýpe ha upépe ikatúta oñemoñeꞌẽ menarã térã tembirekorã réra ypy. *Ára 23 pyharépe, oñemoĩvaꞌerã aramboha guýpe mokõi avati raꞌỹi. Peteĩva oguerahávaꞌerã peteĩva mborayhu jára réra ha ambuéva katu ambue mborayhu jára réra. Ára 24 koꞌẽme, ojepovyvy ha oñenohẽvaꞌerã peteĩ avati raꞌỹi aramboha guýgui; ha upe térã oñenohẽva haꞌe mena térã tembirekorã réra. Oĩháicha umi temiraꞌã, oĩ avei umi ñembosarái San Juan árapente oñehaꞌãva. Péicha, og̃uahẽvo pyhare, opavave ijaty San Juan-hápe ha oike opaichagua ñembosaráipe héra Guarani meméva. *Tata ári jehasa * Yvyra sỹi oguerekóva huꞌãme, jopóiramo: pirapire, ao pyahu térã peteĩ ryguasu kaꞌẽ *Kambuchi jejoka *Páila jeheréi *''Pelota'' tata *Tóro Kandil *Ñemenda okára o ''casamiento'' koygua *''Carrera'' vosa * Kure ñembohuguái *Judas kái *Mbokavícho *Ka’irâime o la cárcel. Koꞌã ñembosarái oiko aja peteĩ kuñakarai imbaꞌekuaáva omoñeꞌẽ kuña ha kuimbaꞌépe ipo ha oikuaauka chupekuéra mbaꞌépa oikóta hekovekuéragui tenondeve gotyo. Huguápe katu peteĩ atymbopuha ohenduka purahéi ñanembaꞌetéva, umi ikyreꞌỹvéva; ha opapotávo pe vyꞌaguasu, opavave osẽ ojeroky vyꞌa ha tetiaꞌépe. Umi jeroky apytépe oĩ pe hérava “solíto” ha ambuéva. === Tembiꞌu === Oĩháicha temiraꞌã ha ñembosarái, oĩ avei tembiꞌu San Juan árapente ojejapóva. * [[Mbeju]] * [[Chipa]] (aramirõ, ''mestizo'', soꞌo, kavure, piru ha ambuéva) * [[Pirambujape|''Pastel'']] [[mandi'o|mandiꞌo]] * [[Chicharõ]] ''trenzado'' * Chicharõ huꞌitĩ * [[Pajagua]] ''mascada'' * [[Sopa paraguaya|''Sopa paraguaya'']] * [[Chipa guasu]] * [[Mbusia]] ha [[butifarra|''butifarra'']] * [[So'o|Soꞌo]] jukysy * Soꞌo josopy – sójo * Ryguasu kaꞌẽ * [[Vori vori|Vorivori]] ryguasu Pyharepyterã oñembopupu ''caldo'' ava (San Juan Bautista ha Misiones-pe katu ojejapo ''batiburrillo''); ha oñembosyry (''bebidas'') hag̃ua oĩ guaripóla, aloha ha kojói haku porãva. Maheꞌẽ – mbaꞌeheꞌẽ (''postres'') apytépe katu jajuhukuaa: eíra [[kesu|kesúre]], eíra [[manduvi|manduvíre]], andai [[kamby]], [[arapaho]], kamby arro ha kandial. [[Ñemohenda:Arete]] 8xu689iwog4flukkl334da06at41lvt 0 5972 138364 130276 2026-09-05T07:23:57Z ~2026-47940-00 23575 add reference 138364 wikitext text/x-wiki [[Ta'ãnga:Diabetes mellitus world map - DALY - WHO2002.svg|thumb|270px|Tuguyasuka Yvype]] '''Tuguyasuka''' niko peteĩ [[mba'asy]] vai (heko'aréva, ndojekuaáiva araka'etépa opáta ha ndaikatúiva oñepohanõ), ha'éva apañuãi guasu ko yvy ape ári; ombyai, omomarãva ñande [[Tete reko|rete reko]]. [[Tembi'u|Tembi'úgui]] -[[Tembi'uguapy|oikéva ñande retépe]]- oikova'erã [[teteasuka]], ha'éva ñande rete mongu'eha [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/fcp.13009]. Pe teteasuka ohasa ñande ruguýpe, ha upépe teteasukary oipytyvõ oike hag̃ua umi [[Tekoveapỹi|tekoveapỹipe]]. Umi huguyasukáva retépe, peteĩva ko'ã mokõi mba'égui ndoikói: teteasukarupa nomoheñói térã sa'i omoheñói teteasukary (Tuguyasuka 1); térã umi tekoveapỹi ñande retepegua o'apo'i teteasukary heñóiva ñande retépe (Tuguyasuka 2). Ko mba'asy rupive ñande rete ndaikatúi omoheñói térã ndaikatúi oipuru hekopete pe teteasukary ha upehaguére ñande rete ndaikatúi ojapo asuka ha aramirõ omoingovéva ñande retépe. [[Mba'asyapypẽ]] apytépe jajuhukuaa: kuaru py'ỹi, y'uhéi, ñembyahýi py'ỹi, tete pohyikue guejy, tete kane'õ ha jesareko meg̃ua. Avei ikatu ome'ẽ po ha py jehýi, gue'ẽ ha py'arasy, hechaporã'ỹ, ai reipa ha kuera mbegue mba'asykuéragui. Ko'ã mba'asyapypẽ ojoavy ombaretekuépe. Tuguyasuka ñemohenda. Oĩ mokõichagua tuguyasuka. '''''Tuguyasuka 1''''', oikotevẽva teteasukarýre oñembohéra avei Mitãrusu tuguyasuka, oñepyrũgui mitã'ikuéra apytépe (jepémo oipyhykuaa kakuaávape). Ñande rete nomoheñóigui teteasukary, kóvagui hasykatúva ojekutúva'erã ára ha ára ome'ẽ hag̃ua hetépe upe teteasukary oikotevẽva. 10%-gui sa'ive umi orekóva koichagua tuguyasuka. '''''Tuguyasuka 2''''' katu ojapyhy kakuaávape, omoheñóiva teteasukary, ág̃a katu sa'i térã ndo'aporãiva ñande retépe. Teteasukary ndaikatúi oipytyvõ teteasukápe oike hag̃ua umi tekoveapỹipe. Kóva oipyhýjepi tapichakuérape ohupytývo 40 ary. Eñeñangarekóke [[Hi'upy|hi'upyrãme]]. Ikatug̃uáicha jareko pe teteasuka hendaitépe tekotevẽ jakarukuaa ha jakaru porã ha ñañangarekova'erã asuka, aramirõ ha mba'eñandy ñamoingéva ñande retepýpe hi'upy rupive. Upéicha avei tekotevẽ ñañeñangareko guari mboy'úpe ha avei juky purúpe. Ñane rembi'úpe oĩva'erã hi'upyrã hesãiva, yva ha umi mba'e oipytyvõtava ñande py'ápe omboguapy porã hag̃ua ha pya'e umi tembi'u; upéicha avei ñamongu'eva'erã ñande rete ani hag̃ua ñandekyra. OMS he'i ko'ag̃aite oĩha haimete 220 sua tapicha huguyasukáva, ikatúva hetave ndojejapóiro mba'eve ha 2030 ikatúva oñembojo'a. Haimete 80% omanóva tuguyasukágui oikókuri tetã imboriahu térã imboriahu ryg̃uatãvape. [[14 Jasypateĩ]] - Tuguyasuka Ára. Ko jeromandu'a ñavõ arygua ojejapójepi ikatuhag̃uáicha opavavéva ñaikũmby porã umi apañuãi oguerúva hendive tuguyasuka, avei jaikuaa hag̃ua ára ha ára hetaiteveha umi hasykatúva upévagui ha mba'éichapa ñamboykekuaa upe mba'asy. Tuguyasuka Ára Arapýpe, heñóiva Tuguyasuka Tetãita Aty ha [[Tesãi Arapygua Atyguasu]] (OMS) rupive, ojegueromandu'a ára 14 jasypateĩ jave ojehecharamóvo Frederick Banting ara reñói, omba'apova'ekue kane'õ'ỹre Charles Best ndive ha [[1922]]-pe ojuhuva'ekue teteasukary, oipytyvõmbaretéva umi huguyasukáva pohãnóme. [[Ñemohenda:Mba'asy]] 5503qsbn2x80lmjtiz5gowwyetkt8ww 10 6227 138362 136184 2026-09-04T17:38:32Z Icodense 9300 unclear why this should be deleted, embedded in templates which are broken now/would be broken when deleting that, so I'm reverting this - pls ping if a deletion is necessary, needs to be cleaned up first though 138362 wikitext text/x-wiki {| style="margin:0.5em auto;text-align:center;clear:both;width:90%;" align="center" class="toccolours" | [[Image:Coat of arms of Brazil.svg|30px|border|]] ! style="background:#40E0D0" width="100%"| '''[[Tetãvorekuéra Pindoramágui|Pindoráma retãvorekuéra]]''' | [[Image:Flag of Brazil.svg|50px|border|]] |- | style="font-size:90%;" colspan="2"| [[Akirũ]] | [[Alagoas]] | [[Amaapáva]] | [[Amasóna (tetãvore)|Amasóna]] | [[Bahia (tetãvore)|Bahia]] | [[Siara]] | [[Espírito Santo]] | [[Goia]] | [[Mbarãñana]] | [[Máto Gyróso]] | [[Mato Grosso do Sul]] | [[Minas Gerais]] | [[Para (tetãvore)|Para]] | [[Paraýva]] | [[Parana (tetãvore)|Parana]] | [[Paranãmbuka]] | [[Piavy]] | [[Tetãvore Rio de Haneiro|Rio de Janeiro]] | [[Rio Grande do Norte]] | [[Rio Grande do Sul]] | [[Rondônia]] | [[Roroimã]] | [[Santa Catarina]] | [[São Páulo (tetãvore)|São Paulo]] | [[Syry'ýpe]] | [[Tukãtĩ (tetãvore)|Tukãtĩ]] | [[Distrito Federal (Pindoráma)|DF]] |} </center><noinclude>[[category:Tembiecharã|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 8c1hj6bm9mossiszjjybgjcj0luqpl8