Wikipeetia gucwiki https://guc.wikipedia.org/wiki/Ee%27iyalaaya_a%27la%C3%BClaas%C3%BC MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Ayaakuwapülee Analayaapülee kasa Yootirawaa Ka'yataayakalü Yootirawaa nümaa ka'yataayakalü Wikipeetia Yootirawaa süchiki Wikipeetia Anaajaalaa Yootirawaa süchiki anaajaalaa MediaWiki Yootirawaa süchiki MediaWiki Anouktia sukua'ipa Yootirawaa süchiki anouktia akua'ipa Akaaliijiaa Yootirawaa süchiki akaaliijiaa Akotchajülee sünülia Yootirawaa süchiki akotchajülee anülia TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión 0 29 18758 18236 2026-10-12T02:40:33Z Leonfd1992 13 18758 wikitext text/x-wiki [[File:Shiakua aipia.jpg|thumb|Árbol emblemático, resistente a la sequia]] [[Anaajaalaa:Aipiia aliüka.jpg|thumb|Aliuuka saa'u wanee aipia]] '''Aipia''' ([[alijunaiki]]: ''Trupillo'', ''prosopis juliflora'') jia wane wunu'u süpüshi tü kanüliakalü sütüma alijuna ''Acacia Farnesiana,'' wainma shiipüse sünain sütüna, sütüma tia cha'aya Epaainya kanüliasu ''Espinillo blanco''. Tü wunu'ukat cheje'ewalü kojuyasü icha Meejiko otta müsia Ameerika Pasanainjatkat, eesü shia sonnaa tü palaakat cha'aya Australia otta müsia uuchejeeru'u sulu'u Aasia. Tü wunu'ukat miyo'upa shia süsa'watüin mekiisat "metro" saja'apüin sulu'u iipünamüin<ref>[http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/Acacia_farnesiana.html Purdue University]</ref> jee süsa'watüin 25 sünainmüin 50 juya suuyase.<ref>[http://www.worldwidewattle.com/infogallery/utilisation/acaciasearch/pdf/salicina.pdf Acacia Search]</ref> Tü aippiakalü shia wane wunu'u jouutsu sulu'u woumain, anasü nümüin wayuu süpüla nukumajia nipia, süpüla nulumase, süpüla külaala, süpüla siki, watta saalii tü anakat apülaa tü aippiakat. Chi aippiakai neemeraaya wayuu sünain arüleejaa, suutkajaaya mürülü süchikejee ekajawaa. Chi aippiakai che'ujaashi nümüin wayuu; tü süpanakaa anasü süpüla so'ojüin tepichi jo'uuiwaa shia, süpüla kakaliainjanain mülo'upa naya. == Aipia namüin naa wayuukana == Tü aipiakat natüma naa wayuukana süsa'asü piichi, luma. Nütüma chi o'ulaküikai naapaain süpüla ni'rüinjatüin sukua'ipa wanee wayuu, nipejüin pala'jana süpüla ni'rüinjatüin wanee akuaipa sükajee tü suwaralakat, süpüla nütüjaain saa'u tü alatüinjatkat nümüin chi wayuu o'ulakinnakai anain sütüma nüpüshi. Tü süchonkat aipia ekünüsu süpüla nnojolüin laülaamaatüin wayuu, wulesü sule'eru'u tepichi sütüma. Otta shiküin shia tü mürütkat jee kaüsüsü sütüma. Müleka shiküle shia mürüt juyapo'ulu ashütajaasü sütüma. A'lakajünüsü tü süchonkat aipia jee asünüsü tü shirakat süpüla suukalaa ashaa, müleka sü'lakajünüle sümaa paneera anasü süpüla ojuittiraa wuliuuna süle'eruje'e wayuu, asajünüsü so'u ja'rai ka'i. Tü sütakat aipia anasü süpüla yülaa. Tü aipiakat sulu'u a'lakajuushin anasü tü shirakat süpüla ayu'laa süchounla wayuu otta müsia süchounla kaa'ula otta anneerü. Tü aipiakat anasü süpüla aainjia luma, piichi, süsa'asü jee sutujunasü. Anasü süpüla aainjia kulaala otta müsia yüüja, otta tü sütakat a'ütaanüsü wanee kasa süka. Wayuu sümaiwa sü'lakajapü'üin tü sü'ükat ma'aka saa'in pitchuushi, pusiasü jee aainjünapü akalü uujolu. == Shiyaakuwairua aipia== <gallery style="text-align:center; font-weight:bold"> Anaajaalaa:Aiipia.jpg|thumb|right|Aipia pasanain sünain wane wopu Anaajaalaa:Süchon_Aipia.jpg|miniaturadeimagen|Süchon Aipia </gallery> == Shi'ipajee sukua'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] skvofajode05xbgezglk138sxwa7rv9 0 188 18737 18597 2026-10-11T23:42:38Z Leonfd1992 13 18737 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Dividivi on aruba.jpg|thumb|Ichii]][[Anaajaalaa:Ichii_(26044).jpg|miniaturadeimagen|Süchon Ichii]] '''Ichii''' ([[alijunaiki]]: ''dividivi'') shia wane wunu'u cheje'ewalü Antillas, palaaje sünain [[Ameerika Uuchimüin]], Ameerika pasanainkalü otta müsia uuchipünaa sünain mmakalü [[Meejiko]]. Tü sünüliakalü natuma nnaa atüjaka süpüleerua wunu'uliakalü shia ''Caesalpinia coriaria''. Tü süjü waüiyeeka ichii aapaanüsü süpüla ala'ajaa atairü. Otta müsia aapanüsü süpüla ajüjia otta müsia süpüla aainraa shupuuna. Tü wunu'ukalü tüü eesü müin sa'in kulaala sa'ato'upüna wane [[pinchi]]. Tü süpanaka aapanüsü süpüla shiküin mürülü müin sa'in paa'a, ka'ula otta müsia anneerü. Eere [[Kolompia|Kolompia]] sünain tü mi'iraakalü ''Reinado Nacional'' otta müsia Mi'iraakalü saa'u Ichii yaa [[Süchiimma]], ''Fiestas del Dividivi'', sulu'u mmakalü Wajiira, aainjünakalü saa'u ka'ika 15 sünainmüin ka'i 19 juya'wai. Tü ichiika shia wane wunu'u yaajewalü yaaya sünain sukuwai'pa wayuu. Mi'iraakalü tüü kojutusu sünain kachiküin, tü akuwa'ipakalü otta müsia tü a'yatawaakalü sulu'u mmakalü otta müsia sünain sukuwa'ipa wayuu. Tü ichiikalü eesü anaka apüla müinka tü süchonko, jakütapa anasü sümüin jieyuukalüirua sümuin süshiitapa, jee eesü süpula eiyajiee amüralü'ü müinka e'ikalee shia. Tü wunu'ukalü ichiikai jouuchein süpana, ko'ochensü süchon wuitachensü josopa shiya shochensü ajütusü sumuiwa mmaaluu. Apaanüsü piama shüshuchen apoolojünüsü müinka sa'in süpoolojia kepein, asünüsü yootchon, anasü süpüla alin sümüla wayuu, süpüla onoojüin ma'i, kakua a'in, ma'aka sumüin jieyuu ee ayuulin süchonlia, jawalin sulu'upüna tü jietkalü, tü ichiikalü apoolojünüinjatü po'looshi sushüchenyü ichiikalü sa'aka piama liitüra wuin, pa'yutpa shia a'ikalainjatü so'u toowa sümaa pa'yuluin ichiikalü. == Shiyaakuwairua ichiikalü== <gallery> Anaajaalaa:Ichii (69538).jpg|miniaturadeimagen|Ichii </gallery> [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] aya7j8mfvsxn3hmkzvoykpfq0bfzmbh 18738 18737 2026-10-11T23:43:20Z Leonfd1992 13 18738 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Dividivi on aruba.jpg|thumb|Ichii]] '''Ichii''' ([[alijunaiki]]: ''dividivi'') shia wane wunu'u cheje'ewalü Antillas, palaaje sünain [[Ameerika Uuchimüin]], Ameerika pasanainkalü otta müsia uuchipünaa sünain mmakalü [[Meejiko]]. Tü sünüliakalü natuma nnaa atüjaka süpüleerua wunu'uliakalü shia ''Caesalpinia coriaria''. Tü süjü waüiyeeka ichii aapaanüsü süpüla ala'ajaa atairü. Otta müsia aapanüsü süpüla ajüjia otta müsia süpüla aainraa shupuuna. Tü wunu'ukalü tüü eesü müin sa'in kulaala sa'ato'upüna wane [[pinchi]]. Tü süpanaka aapanüsü süpüla shiküin mürülü müin sa'in paa'a, ka'ula otta müsia anneerü. Eere [[Kolompia|Kolompia]] sünain tü mi'iraakalü ''Reinado Nacional'' otta müsia Mi'iraakalü saa'u Ichii yaa [[Süchiimma]], ''Fiestas del Dividivi'', sulu'u mmakalü Wajiira, aainjünakalü saa'u ka'ika 15 sünainmüin ka'i 19 juya'wai. Tü ichiika shia wane wunu'u yaajewalü yaaya sünain sukuwai'pa wayuu. Mi'iraakalü tüü kojutusu sünain kachiküin, tü akuwa'ipakalü otta müsia tü a'yatawaakalü sulu'u mmakalü otta müsia sünain sukuwa'ipa wayuu. Tü ichiikalü eesü anaka apüla müinka tü süchonko, jakütapa anasü sümüin jieyuukalüirua sümuin süshiitapa, jee eesü süpula eiyajiee amüralü'ü müinka e'ikalee shia. Tü wunu'ukalü ichiikai jouuchein süpana, ko'ochensü süchon wuitachensü josopa shiya shochensü ajütusü sumuiwa mmaaluu. Apaanüsü piama shüshuchen apoolojünüsü müinka sa'in süpoolojia kepein, asünüsü yootchon, anasü süpüla alin sümüla wayuu, süpüla onoojüin ma'i, kakua a'in, ma'aka sumüin jieyuu ee ayuulin süchonlia, jawalin sulu'upüna tü jietkalü, tü ichiikalü apoolojünüinjatü po'looshi sushüchenyü ichiikalü sa'aka piama liitüra wuin, pa'yutpa shia a'ikalainjatü so'u toowa sümaa pa'yuluin ichiikalü. == Shiyaakuwairua ichiikalü== <gallery> Anaajaalaa:Ichii (69538).jpg|miniaturadeimagen|Ichii Anaajaalaa:Ichii_(26044).jpg|Süchon Ichii </gallery> [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] lelp6dcp9zhx0dp5utfy68of2lygbx8 18739 18738 2026-10-11T23:44:08Z Leonfd1992 13 18739 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Dividivi on aruba.jpg|thumb|Ichii]] '''Ichii''' ([[alijunaiki]]: ''dividivi, caesalpinia coriaria'') shia wane wunu'u cheje'ewalü Antillas, palaaje sünain [[Ameerika Uuchimüin]], Ameerika pasanainkalü otta müsia uuchipünaa sünain mmakalü [[Meejiko]]. Tü sünüliakalü natuma nnaa atüjaka süpüleerua wunu'uliakalü shia ''Caesalpinia coriaria''. Tü süjü waüiyeeka ichii aapaanüsü süpüla ala'ajaa atairü. Otta müsia aapanüsü süpüla ajüjia otta müsia süpüla aainraa shupuuna. Tü wunu'ukalü tüü eesü müin sa'in kulaala sa'ato'upüna wane [[pinchi]]. Tü süpanaka aapanüsü süpüla shiküin mürülü müin sa'in paa'a, ka'ula otta müsia anneerü. Eere [[Kolompia|Kolompia]] sünain tü mi'iraakalü ''Reinado Nacional'' otta müsia Mi'iraakalü saa'u Ichii yaa [[Süchiimma]], ''Fiestas del Dividivi'', sulu'u mmakalü Wajiira, aainjünakalü saa'u ka'ika 15 sünainmüin ka'i 19 juya'wai. Tü ichiika shia wane wunu'u yaajewalü yaaya sünain sukuwai'pa wayuu. Mi'iraakalü tüü kojutusu sünain kachiküin, tü akuwa'ipakalü otta müsia tü a'yatawaakalü sulu'u mmakalü otta müsia sünain sukuwa'ipa wayuu. Tü ichiikalü eesü anaka apüla müinka tü süchonko, jakütapa anasü sümüin jieyuukalüirua sümuin süshiitapa, jee eesü süpula eiyajiee amüralü'ü müinka e'ikalee shia. Tü wunu'ukalü ichiikai jouuchein süpana, ko'ochensü süchon wuitachensü josopa shiya shochensü ajütusü sumuiwa mmaaluu. Apaanüsü piama shüshuchen apoolojünüsü müinka sa'in süpoolojia kepein, asünüsü yootchon, anasü süpüla alin sümüla wayuu, süpüla onoojüin ma'i, kakua a'in, ma'aka sumüin jieyuu ee ayuulin süchonlia, jawalin sulu'upüna tü jietkalü, tü ichiikalü apoolojünüinjatü po'looshi sushüchenyü ichiikalü sa'aka piama liitüra wuin, pa'yutpa shia a'ikalainjatü so'u toowa sümaa pa'yuluin ichiikalü. == Shiyaakuwairua ichiikalü== <gallery> Anaajaalaa:Ichii (69538).jpg|miniaturadeimagen|Ichii Anaajaalaa:Ichii_(26044).jpg|Süchon Ichii </gallery> [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] rvwgphi15cwrrokb04lth0494ovz4rd 18740 18739 2026-10-11T23:46:50Z Leonfd1992 13 18740 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Dividivi on aruba.jpg|thumb|Ichii]] '''Ichii''' ([[alijunaiki]]: ''dividivi, caesalpinia coriaria'') shia wane wunu'u cheje'ewalü Antillas, palaaje sünain [[Ameerika Uuchimüin]], Ameerika pasanainkalü otta müsia uuchipünaa sünain mmakalü [[Meejiko]]. Tü sünüliakalü natuma nnaa atüjaka süpüleerua wunu'uliakalü shia ''Caesalpinia coriaria''. Tü süjü waüiyeeka ichii aapaanüsü süpüla ala'ajaa atairü. Otta müsia aapanüsü süpüla ajüjia otta müsia süpüla aainraa shupuuna. Tü wunu'ukalü tüü eesü müin sa'in kulaala sa'ato'upüna wane [[pinchi]]. Tü süpanaka aapanüsü süpüla shiküin mürülü müin sa'in paa'a, ka'ula otta müsia anneerü.<ref>[https://catalogofloravalleaburra.eia.edu.co/species/304/ Caesalpinia coriaria]</ref> Eere [[Kolompia|Kolompia]] sünain tü mi'iraakalü ''Reinado Nacional'' otta müsia Mi'iraakalü saa'u Ichii yaa [[Süchiimma]], ''Fiestas del Dividivi'', sulu'u mmakalü Wajiira, aainjünakalü saa'u ka'ika 15 sünainmüin ka'i 19 juya'wai. Tü ichiika shia wane wunu'u yaajewalü yaaya sünain sukuwai'pa wayuu. Mi'iraakalü tüü kojutusu sünain kachiküin, tü akuwa'ipakalü otta müsia tü a'yatawaakalü sulu'u mmakalü otta müsia sünain sukuwa'ipa wayuu. Tü ichiikalü eesü anaka apüla müinka tü süchonko, jakütapa anasü sümüin jieyuukalüirua sümuin süshiitapa, jee eesü süpula eiyajiee amüralü'ü müinka e'ikalee shia. Tü wunu'ukalü ichiikai jouuchein süpana, ko'ochensü süchon wuitachensü josopa shiya shochensü ajütusü sumuiwa mmaaluu. Apaanüsü piama shüshuchen apoolojünüsü müinka sa'in süpoolojia kepein, asünüsü yootchon, anasü süpüla alin sümüla wayuu, süpüla onoojüin ma'i, kakua a'in, ma'aka sumüin jieyuu ee ayuulin süchonlia, jawalin sulu'upüna tü jietkalü, tü ichiikalü apoolojünüinjatü po'looshi sushüchenyü ichiikalü sa'aka piama liitüra wuin, pa'yutpa shia a'ikalainjatü so'u toowa sümaa pa'yuluin ichiikalü. == Shiyaakuwairua ichiikalü== <gallery> Anaajaalaa:Ichii (69538).jpg|miniaturadeimagen|Ichii Anaajaalaa:Ichii_(26044).jpg|Süchon Ichii </gallery> == Shi'ipajee sukuwa'ipa== <references/> [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] 3w4nzdpdpjqjdsj6bpwf99dzllrwcup 18741 18740 2026-10-11T23:48:21Z Leonfd1992 13 18741 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Dividivi on aruba.jpg|thumb|Ichii]] '''Ichii''' ([[alijunaiki]]: ''dividivi, caesalpinia coriaria'') shia wane wunu'u cheje'ewalü Antillas, palaaje sünain [[Ameerika Uuchimüin]], Ameerika pasanainkalü otta müsia uuchipünaa sünain mmakalü [[Meejiko]]. Tü sünüliakalü natuma nnaa atüjaka süpüleerua wunu'uliakalü shia ''Caesalpinia coriaria''. Tü süjü waüiyeeka ichii aapaanüsü süpüla ala'ajaa atairü. Otta müsia aapanüsü süpüla ajüjia otta müsia süpüla aainraa shupuuna. Tü wunu'ukalü tüü eesü müin sa'in kulaala sa'ato'upüna wane [[pinchi]]. Tü süpanaka aapanüsü süpüla shiküin mürülü müin sa'in paa'a, ka'ula otta müsia anneerü.<ref>[https://catalogofloravalleaburra.eia.edu.co/species/304/ Caesalpinia coriaria]</ref> Eere [[Kolompia|Kolompia]] sünain tü mi'iraakalü ''Reinado Nacional'' otta müsia Mi'iraakalü saa'u Ichii yaa [[Süchiimma]], ''Fiestas del Dividivi'', sulu'u mmakalü Wajiira, aainjünakalü saa'u ka'ika 15 sünainmüin ka'i 19 juya'wai. Tü ichiika shia wane wunu'u yaajewalü yaaya sünain sukuwai'pa wayuu. Mi'iraakalü tüü kojutusu sünain kachiküin, tü akuwa'ipakalü otta müsia tü a'yatawaakalü sulu'u mmakalü otta müsia sünain sukuwa'ipa wayuu. Tü ichiikalü eesü anaka apüla müinka tü süchonko, jakütapa anasü sümüin jieyuukalüirua sümuin süshiitapa, jee eesü süpula eiyajiee amüralü'ü müinka e'ikalee shia. Tü wunu'ukalü ichiikai jouuchein süpana, ko'ochensü süchon wuitachensü josopa shiya shochensü ajütusü sumuiwa mmaaluu. Apaanüsü piama shüshuchen apoolojünüsü müinka sa'in süpoolojia kepein, asünüsü yootchon, anasü süpüla alin sümüla wayuu, süpüla onoojüin ma'i, kakua a'in, ma'aka sumüin jieyuu ee ayuulin süchonlia, jawalin sulu'upüna tü jietkalü, tü ichiikalü apoolojünüinjatü po'looshi sushüchenyü ichiikalü sa'aka piama liitüra wuin, pa'yutpa shia a'ikalainjatü so'u toowa sümaa pa'yuluin ichiikalü.<ref>[https://botanicodesantiago.com/caesalpinia-coriaria/ Dividivi]</ref> == Shiyaakuwairua ichiikalü== <gallery> Anaajaalaa:Ichii (69538).jpg|miniaturadeimagen|Ichii Anaajaalaa:Ichii_(26044).jpg|Süchon Ichii </gallery> == Shi'ipajee sukuwa'ipa== <references/> [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] gm13h19hzej277fpy0lykjy2ul6r4lg 18747 18741 2026-10-12T00:55:21Z Leonfd1992 13 /* Shiyaakuwairua ichiikalü */ 18747 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Dividivi on aruba.jpg|thumb|Ichii]] '''Ichii''' ([[alijunaiki]]: ''dividivi, caesalpinia coriaria'') shia wane wunu'u cheje'ewalü Antillas, palaaje sünain [[Ameerika Uuchimüin]], Ameerika pasanainkalü otta müsia uuchipünaa sünain mmakalü [[Meejiko]]. Tü sünüliakalü natuma nnaa atüjaka süpüleerua wunu'uliakalü shia ''Caesalpinia coriaria''. Tü süjü waüiyeeka ichii aapaanüsü süpüla ala'ajaa atairü. Otta müsia aapanüsü süpüla ajüjia otta müsia süpüla aainraa shupuuna. Tü wunu'ukalü tüü eesü müin sa'in kulaala sa'ato'upüna wane [[pinchi]]. Tü süpanaka aapanüsü süpüla shiküin mürülü müin sa'in paa'a, ka'ula otta müsia anneerü.<ref>[https://catalogofloravalleaburra.eia.edu.co/species/304/ Caesalpinia coriaria]</ref> Eere [[Kolompia|Kolompia]] sünain tü mi'iraakalü ''Reinado Nacional'' otta müsia Mi'iraakalü saa'u Ichii yaa [[Süchiimma]], ''Fiestas del Dividivi'', sulu'u mmakalü Wajiira, aainjünakalü saa'u ka'ika 15 sünainmüin ka'i 19 juya'wai. Tü ichiika shia wane wunu'u yaajewalü yaaya sünain sukuwai'pa wayuu. Mi'iraakalü tüü kojutusu sünain kachiküin, tü akuwa'ipakalü otta müsia tü a'yatawaakalü sulu'u mmakalü otta müsia sünain sukuwa'ipa wayuu. Tü ichiikalü eesü anaka apüla müinka tü süchonko, jakütapa anasü sümüin jieyuukalüirua sümuin süshiitapa, jee eesü süpula eiyajiee amüralü'ü müinka e'ikalee shia. Tü wunu'ukalü ichiikai jouuchein süpana, ko'ochensü süchon wuitachensü josopa shiya shochensü ajütusü sumuiwa mmaaluu. Apaanüsü piama shüshuchen apoolojünüsü müinka sa'in süpoolojia kepein, asünüsü yootchon, anasü süpüla alin sümüla wayuu, süpüla onoojüin ma'i, kakua a'in, ma'aka sumüin jieyuu ee ayuulin süchonlia, jawalin sulu'upüna tü jietkalü, tü ichiikalü apoolojünüinjatü po'looshi sushüchenyü ichiikalü sa'aka piama liitüra wuin, pa'yutpa shia a'ikalainjatü so'u toowa sümaa pa'yuluin ichiikalü.<ref>[https://botanicodesantiago.com/caesalpinia-coriaria/ Dividivi]</ref> == Shiyaakuwairua ichiikalü== <gallery style="text-align:center; font-weight:bold"> Anaajaalaa:Ichii (69538).jpg|miniaturadeimagen|Ichii Anaajaalaa:Ichii_(26044).jpg|Süchon Ichii </gallery> == Shi'ipajee sukuwa'ipa== <references/> [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] nyqvx9tudtp8brqtkiusdud1v6curqn 0 192 18762 18633 2026-10-12T03:28:12Z Leonfd1992 13 18762 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Sshiitain_wayuu.jpg|miniaturadeimagen|Shiitain wayuuwayuu]] [[Anaajaalaa:Iitachan.jpg|thumb|Iita.]] '''Iita''' ([[alijunaiki]]: ''Totuma, taza'') shia sükorolo wayuu süpüla asaa wuin, kepein, uujolu, wunu'u, otta waneeirua. Ainjünüsü süka aliita, otta müsia pootchi a'lakajuushi. Eesia wanee süka kachueera sütüma alijuna, jaarü sünülia.<ref name=iita>[https://www.scielo.cl/scielo.php?pid=S0718-07642018000600013&script=sci_arttext_plus&tlng=es/ El Recurso Agua en las Comunidades Indígenas Wayuu de La Guajira Colombiana. Parte 1: Una Mirada desde los Saberes y Prácticas Ancestrales]</ref> Tü iitakat cho'ujaashü ma'in sulu'u külikiru'u jo kusinapialu'u süpüla eekawaa otta müsia wasirüinjatüin wei'yo'u süntapa'a miichipa'amüin. Eesü miyo'ule shia, je ja'apütchon otta motsochon. Eesü süpüla asatia jo asesajia youla süpüla uujolu. Eesü wanee iita miyo'u süpüla shira otta süpüla eküülü. O'yotünalu'u jawaapia ma'aka eere ayuulee, otta müsia süpüla sunu'use majayüt. Eesüja'a süma'ana jieyuu süpüla anaajawa korolo jee shipi su'upunaa je paipai; wushu'u sünülia natuma. Siawashe tu iitakarui natuma na wayuukana atijakajana sho'u sukua'ipa tu shiawashe tü iitakarü mai'mai Anasü natija malekana wayuu süpüla sho'upana tu iitakarui. ==Sulu'uku wane iita== [[Anaajaalaa:Shiyaakuwa_iita.jpg|thumb|Usadas para diferentes actividades.]] '''IIta süpüla asaa kepein:''' Shia wanee iita jo'uuchon. Katatawaisü müsü nei'tain waneeshiwai wayuu süpüla asaa kepein. '''Iita süpüla asaa uujolu:''' Tüü shia wanee iita mülo'u süpüla asünaa uujolu, müsüka sa'in shiitain wayuu süpüla kepein katatawaisü waneeshiwai wayuu. '''Iita süpüla asaa wuin:''' Tüü shia wanee iita ja'apüchon süpüla asaa wuin, eesü e'itaanüin sa'ato'u japüin otta jo sulu'ujatü piyutchonka. '''Iita süpüla asaa jawaapia:''' Shia wanee iita jo'uuchon, o'yotunalu'ulu jawaapia, anaajünüsü sulu'u katto'ui. '''Iita süpüla shira:''' Tüü shia wanee iita ja'apütchon eere o'yotünüin shira annerü, otta müsia shira shi'iruku pa'a, kepeshuuna, shaapülaana, po'oi. '''Shiitain majayülü:''' Shia wanee iita aneekünüsü süpüla tü majayütchonkalü sünain süttüin shia. Akümajünüsü sümüin. Shiitainjatü süpüla sunu'use otta süpüla süsüin wuin, ookotuushi, otta uujolu ma'akasat. '''Iita süpüla o'oojia:''' Tüü shia wanee iita ja'apütchon süpüla o'oojia, nnojotsü asünüin süka, yalasü waneepia sulu'u tü o'oojiapülee, otta müsia miirukumüin, alü'üjünüsü laairukümüin süpüla o'oojitnaa tepichi, jieyuu otta laülayuu. '''Iita shiirapüle:''' Shia wanee iita mülo'u süpüla shiira, e'itaanüsü pa'ülü'ü, shiirapüleesü wayuu laülayuu otta wayuu ayuuisü, majayüt sünain sütta, shiitapanalu'u, ayutnusu anoo'ipa'amüin, maalii sütijiraapa wayuu. '''Suwaapala:''' Shia wanee iita mootsopüt, kalu'usü mma, süpüla suwaa wayuu ayuuisu, laü'layuu, jiet ipootnüsü. E'itaanüsü paülü'ü napüla.<ref name=iita/> == Iita sukurolo wayuu == [[Anaajaalaa:Japüinchon.jpg|thumb|left|upright=1.25|Formas y tamaños de iita]] Shia tü shiitainkalü wayuu eetüjütkalia sulu'u nakua'ipa, nnojolüinwa'aya tü shiitaikalü alijuna. Tü iitaka eesü süpüla kasakalü süpüshüa'aya jee sulu'u saja'apuinkalü süpüshua'aya. Na'aya iita ja'uchenkana süpüla tü kasa ee yootchon jee palitchon, Müsüja'a tü mülo'uyuukalü süpüla kasa ee türa mülo'uin jee mainman.<ref name=iita/> Müsüja'aya süka tü sukua'ipapakalü, akumajünüsü süpülajana kasairua makalaka tü wuin, jee tü soukalüinrua pünaja, otta waüyee, eekaja'a sukua'ipa sukumajia tü iitakaluirua süpüla tü eeinjatüin shia, palajana awajünüsü süka shi'ipa chajaruuta jee türa anain awalia, müsüja'a tü ootojünakalu sükasü o'jie, o'lojünaa münüsia shia, eesü tü a'lakajünakalü jee tü a'ajünakalü sa'aka pali'i. Mayasüja'a wulein shia awayajünüsü so'u wanee wuleshi. == Saja'apüin tü iitakalü == [[Anaajaalaa:Iitachon.jpg|thumb|upright=1.5|Variedades de iita]] Eekaja'a tü iitakalü mainma sukua'ipapalü jee sulu'u saja'apuin, eesü sulu'u lakayaain süma jo'uuchon aja'apüin, jee miyo'uin shia. Eesü sulu'u wayalaain shia. <ref name=iita/> Eesü sulu'u yuttüin otta püchiratüin shia, ma'ayaka tüyaasa eesü sulu'u jo'uuchon aja'apüin jee miyo'uin shia. Eekaja'a naa iita jo'uuchenkana naa lakayaakana naya naa jikala amünakana naya naa süpülajakana asajie tü a'alaajuushikala napüla naa jo'uuyuukana. Otta shiyoolojia yootshi jee asajie koje'e. Aniitaka'a tü iita ja'apüyuukalü, shia süpülajana tü eküülü jee asuushi anama'amüin makalaka wuin, ookotuushi, a'yajaawushi, o'oojia otta suttapala. Eekaja'a tü iita miyo'uyuukalü eesü lakayaain shia, eesü sulu'u wayalaain shia, shia joolu'u tü kanüliakalü kawatshüsüin, shia tü apayeekalü jee anaajaleekalü kasairua miyo'uyuujain jee mainmain, shia tü sükotchajiakalü süchon a'attiyee jee tü wuinchi a'alaajuushikalü, müsüja'a türa ekayaakalü türa, irot, makalakalü po'oi, shaapülaana, atulujuushi jee manainsü shiayaasa. Ani'isa joolu'u tü iita püchiramukalü süma jo'uuchen, ja'apüyuin jee miyo'u'yuin shia tü akumajünakalü aka alepü, japüin, sho'olo, tü alepükalü eesü sulu'u jo'uuchon, ja'apüin jee miyo'uin. Sulu'u ja'apüin eesü süma wuinpalain, kojosüpalain, ouujotpalain jee waüyeepalain. Sho'olo shia tü aja'itieekalü wuin, oyonoyeesü shiaayaasa. Tü süpülajana kasairua miyo'u'yuin jee mainmain. == Shi'ipajee sukua'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu]] elda28g2cehn2p7y1zi76p6xmtk8797 0 208 18742 18600 2026-10-11T23:55:04Z Leonfd1992 13 18742 wikitext text/x-wiki [[File:Süchon Jaipai (24334).jpg|thumb|Süchon Jaipai]][[File:Süchon Jaipai.jpg|thumb|Süchon Jaipai]] '''Jaipai''' ([[alijunaiki]]: ''Semeruco'', ''Malpighia glabra'') Süpüshi tü ''malpighiaceae''. Shia wane wunu'u jouutsu wajiira. Nnojotsü apünajünüin, ajuittüsü shimiiwa'a soutpünaa mmakalü. Eesü mülo'uin süsa'a otta jo motsole shia. Wüittüsü süpana, iishototsü süchon. Ekünüsü sütüma wayuu, sünain iyein otta müsia sünain joloin shia, asünüsü tü sushulakalü, otta jo imemut, tü imema ainjünakalü süka jaipai, ''Jaipaima'a'' münüsü. Süsüin wayuu sünain a'yatawaa. Tü jaipaima'a ei'taanüsü süpüla jashüinjatüin shia sulu'u wane posü ke'rouseinjatü. Tü wuitoüliika tü eesü sulu'u woumainka, yotüsü shimiiwa'a juyapo'u, anasü süpüla süsüin wayuu eekei matchin tü süshaka, tü suuralaka ayüüjaanüsü süpüla shipinasein wayuu. [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] my77af673vcyt9evcn4rw2ksrfpia1x 0 216 18767 18632 2026-10-12T03:40:01Z Leonfd1992 13 18767 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Susii_poloo.jpg|miniaturadeimagen|Susii poloo]] [[Anaajaalaa:Color icon violet v2.svg|thumb|Je'episiya]][[Anaajaalaa:Je'episiya_Süsi_Kepeshuna.jpg|miniaturadeimagen|Je'episiya Süsi Kepeshuna]] '''Je'episiya''' ([[alijunaiki]]: ''Morado'') Tü Je'episiyakalu Wat'ta Saali Süküaipa Eesü Je'episiya Süsii Wünülia , Jee Aashein Külulu Je'episiya Eesü sünain süsi iruwa ,otta Eesü Shia sünain je'episiya tü süpana Eechuwaa [[Akotchajülee sünülia:Jüna]] 503yq5hh4gsztl8j8hqijxt8efc9td2 0 319 18771 18727 2026-10-12T04:14:25Z Leonfd1992 13 18771 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Kepein.jpg|thumb|Sulu'u iita]] [[Anaajaalaa:Roasted coffee beans.jpg|thumb|Kepein.]] '''Kepein/kojee''' ([[alijunaiki]]: ''café''): Wane asüüshi ainjünüsü jüka jüchon kepein e'itujuushi otta ayüüjaaushi. Asüüshikat tü jemetüsü ma'in. Tü kepeinkat jia tü oikünakat ma'in ja'u tü mmapa'akat otta jia tü asünakat ma'in jüpa tü mmapa'akat. Apünajunüsu'u kepeinkat Cha'aya eere yaletuin tü mmakat, uucho´u, eere saamato'oishin, Po'onusüü sain alijuna kepeinkat. Tü jüchon kepein ke'ejiasüü süpula o'ikawaa sulu´u supushuwa´a mmapa'akat. Tu apuunajaakat kepein, ka'akaiyeirüü otta jiaa sümaleiwaa, maa'ulu yaa ayatayuulii a'yataanuin anain. ==Süchikuwaa tü kepeinka süntaiwa'a yaamüin== Tu kepeinka antüsü yaamüin woumainpa'a Ameerika nünain chi juyakai 1720.<ref name=kepein>[https://web.archive.org/web/20220710230036/https://www.ico.org/ES/coffee_storyc.asp La historia del café]</ref> ==Shi'ipajee sukua'ipa== <references/> ==Origen del cultivo del café== Se cree que el origen del café se debe a de un pastor de cabras de Abisinia (actual Etiopía), llamado Kaldi, que observó el efecto vigorizante de unos pequeños frutos rojos de un arbusto en sus cabras, las cuales lo habían comido en los montes; el mismo probó este fruto y vio renovarse sus energías. Kaldi llevó unas muestras de hojas y de frutos a un monasterio, donde los monjes por curiosidad las pusieron a cocinar. Al probar la bebida la encontraron de tan mal sabor, que arrojaron a las llamas lo que quedaba en el recipiente, pero se dieron cuenta que a medida que se quemaban los granos, se sentía un agradable olor. Fue así como a uno de los monjes se le ocurrió la idea de preparar la bebida a base de granos tostados. [[Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu]] 8bkv3h3xbie9fr9brt1l5nzhy5wilgi 0 377 18756 17970 2026-10-12T02:27:44Z Leonfd1992 13 /* Shiyaakuwairua maiki */ 18756 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Maíz de Guatemala.jpg|thumb|Maiki.]] [[Anaajaalaa:Süchikuwaa maiki.wav|thumb|Aküjala süchikuwaa maiki]] '''Maiki''' ([[alijunaiki]]: ''maíz'') tü maiki münaka wane eküülü apunajuushi jutuma wayuu, eekai ama'ana wane apain, otta nutuma chira wayuu eekai apunajülin, tü maikikalü apünajünüsü juyapo'ulü.<ref name=mai>[https://revistaentornos.com/cocina-guajira-dominical-las-bebidas-del-maiz/ Cocina guajira dominical | Las bebidas del maíz]</ref> === Mainma sukuwa'ipa tü maikika === *Eesü maiki mariyo'ulu *Eesü maiki kasuwo'ulü *Eesu maiki kutano'ulü *Eesu maiki pejetchi Jünainjee tü maikikalü aainjünüsü uujolü, wa'a, po'oi, iitojolü, la'üjalü, jupushuwa'aya tü ekünakalü jutuma wayuu ma'uluje kai, tü miyo'uyuukalü achukumüin wayuu jumaiwajenka, naashin na wayuu la'ülayuukana tü maikikalü aapaajüshii nutuma juya otta müsia püloui jumaiwainka jupula muüinjatuin yaa ekünüin watta'a ka'i.<ref name=mai/> == Maiki sümüin wayuu == Tü Maiki münaka, wanee eküülü apünajuushi sutuma wayuu eekai kama'anain wanee apain eekai chiraa apünajuliin. Wattairü saali juya sünainje süi'taanuin so'u mmakalü nutuma Male'iwa.<ref name=mai/> Tü maikika wuitoui, yotopa shia, otta tü süsa'aka laütachonsü, eesü maka sa'in apünüin meetüraa saja'apüin iipünaamüin, mülo'uyu süpana sünain yüttajüin shia, mariiatalü süsii, mayaasü shiyulapaa tü süchonkalü katkaratsü sünainje süsa'aka. === Je'rasü sükuwa'ipa === Waima so'u tü maikikalü, eesü Maiki mariyo'ula, eesü Maiki kasuwo'ulü jee tü maiki pejetshi.<ref>[https://web.archive.org/web/20240329202153/https://wayuurs.com/gastronomia-wayuu/ Gastronomía Wayuu]</ref> Tu maikika ayüüjaanüsü süpülaa ouujunaa, eesü süpülaa wa'a, laüjat, sawa, yajaa, süka jamüin eesü emiraa sünainjee tü apünajaaka maiki sutuma wayuu. === Jamüsü sü'lakajaaya === Tü maikika oujaanüsü sulu'u wushu, shia oujaaka türaa wayuu jierü, ekünüsü sulu'u ookotuushin, a'yajaawushi sümaa süchiraa ka'ulaa, ousinapa'asü süpüla supushuwa'a, anaajaanüsü sulu'u jula'a. Tü maikika süpüla su'ujaanüin asetünüsü suuli kou'talajüin shia. Apünajünüsü sümaa iiwa jee akostoulu'u (Agosto), sümaa juyaka ashatnüsü sünain ja'rai kashi maka sa'in joutale'u (enero). == Shiyaakuwairua maiki == <br><gallery class=center caption="Maiki - Maize"> Landkreis Rastatt-Mais-14-bei Moos-2017-gje.jpg Landkreis Rastatt-Mais-40-bei Sinzheim-2017-gje.jpg Landkreis Rastatt-Mais-54-Stollhofen-2013-gje.jpg Landkreis Rastatt-Mais-78-Bruchgraben-2016-gje.jpg Grauelsbaum-vertrockneter Mais-02-2005-gje.jpg Ma'ikii.jpg Beinheim-Maisspeicher-25-gje.jpg Beinheim-Maisspeicher-85-gje.jpg Maiki pejetshi.jpg </gallery> == Shi'ipajee sukuwa'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] 10kll6syfunwkwtjc50ug8i98yel2j4 0 382 18750 18478 2026-10-12T02:10:05Z Leonfd1992 13 /* Asürülaa Majayulü */ 18750 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Audio de Majayut.wav|thumb|derecha|Süchikü wanee majayulü]] [[Anaajaalaa:Joven Wayuu.JPG|thumb|Majayutchon wayuu]] '''Majayülü''' ([[alijunaiki]]: ''señorita'') sulu'u sukuwa'ipa wayuu shia wanaa sümaa shimiyo'ulaain tü achonlu jietkalü, süpüla laülaainjatüin saa'in.<ref name=motalas>[https://web.archive.org/web/20210520062410/https://motalasblog.blogspot.com/2014/07/de-nina-mujer-el-encierro-en-la-cultura-wayuu.html Sukuwa'ipa wanee majayut]. Motalas.</ref> ==Sukuwa'ipa wanee majayülü wanaa sümaa asürünnaa== Tü jintutkolü asurünnüsü sulu'u wanee shipiachon jo'uuchon, aamajaanusu su'ula ipunashataasü sa'ato'u sinkalü, nnojolüinjatu shi'rüin wayuu, shia ne'e soüshi otta müsia shii. Achotoonusuu su'wala shikiipunaamüin; yalapa shia paülü'ü, ekajitnusu [[Uujolu|uujolü]] ma'akasat, asitnusü jawaapia otta kaülioü tü shia supüla nnojolüin laülamaatüin shia. Oojitnüsü süka süpana ''Majayut'' aka jamüin sutuma wayuu anasü supüla alaüle'era aa'in<ref name=motalas/>. Yalasü süpüla wanee juyaa, ajutunusu süshe'ein. Cha'aya paülüü ekirajaanusu sünain akumujaaka [[süi]], e'inüsü, aainja susu. Sujüitapaa eesü ekawaa saa'u jintutko, oojitnusu saa'u wanee ipa miyo'u; saashin la'ülaa shia süpüla atüjaain e'inaa, aane'tnusu süshe'ein jeketüin, asulüjunusu sümüin sutuma soüshi kakuuna, kachepajusu atuma. Tü wayuu jietkalü kapülainsü namüin naa wayuukana ===Ka'wayuusesü=== [[Anaajaalaa:Sukua'ipa wane majayut.webm|thumb|250px|left|Sukua'ipa majayut, Escuela Bilingüe Yanama, Guarero]] Sünainjee türa majayülaaka akua'ipa eesü süpüla kawayuushen shia, chi müliaka shi'ire majayutka palajana yootüinjachi sümaa süshikai jiettkalü aka jamüin nia chi a'luwataakai soo'opüna sukuwa'ipa. Keraapa achuntawaaka sajapü jietka, chi toolokai eesü nüpüla nüntüin suma'anamüin süpüshi jiettkalü; e'itaanüsü wanee ka'i süpüla awalaaja süpaütna jintutko sümüin nüshikai otta müsia sülaüla jiettka, awalaajanapa e'itaajunusu sümüin soushi, shiika, suwalayuu otta süpüshi eekai pejein sünain. Tü majayut nnojotka kawayuushen kepiasü sulu'u shipia shii, yala akalijüsü sünain kasa saa'u miichikat, aainjüsü süi, susu, kanasü eeke eein süpüla aainjaa. Mapan achuntunusü nutuma wane wayuu eekai müliain shi'ire, chi müliakai shi'ire aashajaashi mapan sümaa nüpüshi süpüla nuchuntuinjatüin shia, süpüla tia a'luwatashi pütchi palajanaa. Tü sukua'ipakat wayuu jiet aa'inmajünüsü sükajee nayain na alatitka tü e'irukuuko sümüin süpüshi, mayaainje majayutpa shia aa'inmajünüsü suulia tooloyuu otta suulia wayuu eekai kamaüraain sümüin. Otta müsia müleka eere wane kasachiki mülo'u otta eere ouktaa sünainje, na jieyuukana nnojoishi epettünüin natuma na atkaashiikana. ==Asürülaa Majayulü== [[Anaajaalaa:Dialogo Regional Maicao.jpg|thumb|250px|Majayulü wayuu]] [[File:Alewaa- amistad.jpg|thumb|250px|Majayünnü süchimmajee]] Wana sümaa majayülüin wanee wayuu jierü, asürünnüsü. Süttüsü paülüü. Eesü müleka ''tü paülü'ükat'' sümünüle, “tü süttüsükat” münüsü shiaya. Süchikijee süttüin shia eesü süpüla ka'wayuusein. Maa'ulu yaa wanee wayuu jiet eekai majayülüin ayatayülia asürünnüin, akatsa'a nnojolüin kaka'iyain ma'in shia maa aka paalainka. Müleka washirüle tü majayütkat süttüsü soo'u ja'rai juya. Maa'ulu yaa eesü müleka süttüle ne'e so'u wane kashi, müleka eere ma'in süka'iya eesü müleka süttüle ne'e aipirua kashi. Mayajütsü münüsü tü wayuu jimo'otkat wanaa sümaa süntüin tü palajatkat sükashia, sa'ayuulise. “Ojotojoosü tü jimo'otkat” münüsü shiaya. A'lakajaanüsü süshe'in, eesü müleka maichereere, je süchikijee eisale'ennüsü sulu'u wanee süi iipünaasü, sutu'upa'a saajuna miichikalü. “Akachennüsü”, münüsü. Jimatajatü, nnojotsü kasain shiküinjatüin je nnojotsü kasain süsüinjatüin so'u apünüin ka'i. Süchikijee tia ashakitünnüsü, soo'ojira sümüsia shia tü shiikat, je wane kasa sünain shiale. Süna'la sümüsia shia müleka isasüle shia.<ref name=motalas/>. ===Aju'itiraa=== Ee müsia wane yonna süchikijee, saa'u süshakatüitpain. Tü majayütkat ayatsia süttüin. Wanaa sümaa süttüin shia ekirajünüsü sünain tü shi'yataainkat wane wayuu jiet, makatka e'inaa, ouuttajaa, aainjaa süi. Shikirajüin tü shiikat, tü soushikat, je wane kasa sünain shiale. Nnojotsü shi'rüinjatüin tooloyuu, je nnojotsü eirakaainjatüin sümüin tooloyuu. Paalainka asürünnapü'üsü tü majayütkat sulu'u wane miichi sümüiwa'a, akumajuushi süpüla. Mouuisü so'u tia miichikat, mmalu'usü je asürünnawaisü süka paa'ata. Nnojolüitpa tia maa'ulu. Kottüitpa tü majayütsükat amawaa, shia eeka kataüjiain süka kuluulu eere shia ko'ulain.<Ref name=motalas/>. Kettaapa süka'iya tü majayütsükat sünain süttüin shia, aainjünüsü wane yonna. Yonna sujuitia wayuu majayüt. Eenajinnüshii napüshua'a naa kasayuukana sünain, otta naa wayuu kepiakana sü'ünnaa. Ojuitinna münüsia tü majayütkat su'upala wayuu. Süchikijee tia eesü süpüla ka'wayuusein. Asürünnüsü wane wayuu eekai majayülüin suulia mojujuin shikii, suuliajatü maa'injain, kaa'injatü. Müleka nnojorule süsürünnüin nnojoleet achecheraain süta, laülaajeet maalü. Asinnüsüjese'e shia tü wunu'u kanüliakalü pali'ise, nnojotsü asinnüin wüin suulia joojüin süpüla a'ürülaa. Eesü majayüt eekai süttüin waneepia, “pülaa'inrü” münüsü. Tü wayuu washinnuukat sümaiwa, süttüsü natüma tü nachonkat waneepia, süttüsü sünainjee jimo'olüin shia, süpüla nuchuntjatüin wane wayuu washit süpüla nu'wayuusee. == Pütchi soo'omüin süchikimaajatü == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu]] 3seuqki3bqf950obin9pyun7hh7xh9s 18751 18750 2026-10-12T02:10:32Z Leonfd1992 13 /* Asürülaa Majayulü */ 18751 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Audio de Majayut.wav|thumb|derecha|Süchikü wanee majayulü]] [[Anaajaalaa:Joven Wayuu.JPG|thumb|Majayutchon wayuu]] '''Majayülü''' ([[alijunaiki]]: ''señorita'') sulu'u sukuwa'ipa wayuu shia wanaa sümaa shimiyo'ulaain tü achonlu jietkalü, süpüla laülaainjatüin saa'in.<ref name=motalas>[https://web.archive.org/web/20210520062410/https://motalasblog.blogspot.com/2014/07/de-nina-mujer-el-encierro-en-la-cultura-wayuu.html Sukuwa'ipa wanee majayut]. Motalas.</ref> ==Sukuwa'ipa wanee majayülü wanaa sümaa asürünnaa== Tü jintutkolü asurünnüsü sulu'u wanee shipiachon jo'uuchon, aamajaanusu su'ula ipunashataasü sa'ato'u sinkalü, nnojolüinjatu shi'rüin wayuu, shia ne'e soüshi otta müsia shii. Achotoonusuu su'wala shikiipunaamüin; yalapa shia paülü'ü, ekajitnusu [[Uujolu|uujolü]] ma'akasat, asitnusü jawaapia otta kaülioü tü shia supüla nnojolüin laülamaatüin shia. Oojitnüsü süka süpana ''Majayut'' aka jamüin sutuma wayuu anasü supüla alaüle'era aa'in<ref name=motalas/>. Yalasü süpüla wanee juyaa, ajutunusu süshe'ein. Cha'aya paülüü ekirajaanusu sünain akumujaaka [[süi]], e'inüsü, aainja susu. Sujüitapaa eesü ekawaa saa'u jintutko, oojitnusu saa'u wanee ipa miyo'u; saashin la'ülaa shia süpüla atüjaain e'inaa, aane'tnusu süshe'ein jeketüin, asulüjunusu sümüin sutuma soüshi kakuuna, kachepajusu atuma. Tü wayuu jietkalü kapülainsü namüin naa wayuukana ===Ka'wayuusesü=== [[Anaajaalaa:Sukua'ipa wane majayut.webm|thumb|250px|left|Sukua'ipa majayut, Escuela Bilingüe Yanama, Guarero]] Sünainjee türa majayülaaka akua'ipa eesü süpüla kawayuushen shia, chi müliaka shi'ire majayutka palajana yootüinjachi sümaa süshikai jiettkalü aka jamüin nia chi a'luwataakai soo'opüna sukuwa'ipa. Keraapa achuntawaaka sajapü jietka, chi toolokai eesü nüpüla nüntüin suma'anamüin süpüshi jiettkalü; e'itaanüsü wanee ka'i süpüla awalaaja süpaütna jintutko sümüin nüshikai otta müsia sülaüla jiettka, awalaajanapa e'itaajunusu sümüin soushi, shiika, suwalayuu otta süpüshi eekai pejein sünain. Tü majayut nnojotka kawayuushen kepiasü sulu'u shipia shii, yala akalijüsü sünain kasa saa'u miichikat, aainjüsü süi, susu, kanasü eeke eein süpüla aainjaa. Mapan achuntunusü nutuma wane wayuu eekai müliain shi'ire, chi müliakai shi'ire aashajaashi mapan sümaa nüpüshi süpüla nuchuntuinjatüin shia, süpüla tia a'luwatashi pütchi palajanaa. Tü sukua'ipakat wayuu jiet aa'inmajünüsü sükajee nayain na alatitka tü e'irukuuko sümüin süpüshi, mayaainje majayutpa shia aa'inmajünüsü suulia tooloyuu otta suulia wayuu eekai kamaüraain sümüin. Otta müsia müleka eere wane kasachiki mülo'u otta eere ouktaa sünainje, na jieyuukana nnojoishi epettünüin natuma na atkaashiikana. ==Asürülaa Majayulü== [[File:Alewaa- amistad.jpg|thumb|250px|Majayünnü süchimmajee]] Wana sümaa majayülüin wanee wayuu jierü, asürünnüsü. Süttüsü paülüü. Eesü müleka ''tü paülü'ükat'' sümünüle, “tü süttüsükat” münüsü shiaya. Süchikijee süttüin shia eesü süpüla ka'wayuusein. Maa'ulu yaa wanee wayuu jiet eekai majayülüin ayatayülia asürünnüin, akatsa'a nnojolüin kaka'iyain ma'in shia maa aka paalainka. Müleka washirüle tü majayütkat süttüsü soo'u ja'rai juya. Maa'ulu yaa eesü müleka süttüle ne'e so'u wane kashi, müleka eere ma'in süka'iya eesü müleka süttüle ne'e aipirua kashi. Mayajütsü münüsü tü wayuu jimo'otkat wanaa sümaa süntüin tü palajatkat sükashia, sa'ayuulise. “Ojotojoosü tü jimo'otkat” münüsü shiaya. A'lakajaanüsü süshe'in, eesü müleka maichereere, je süchikijee eisale'ennüsü sulu'u wanee süi iipünaasü, sutu'upa'a saajuna miichikalü. “Akachennüsü”, münüsü. Jimatajatü, nnojotsü kasain shiküinjatüin je nnojotsü kasain süsüinjatüin so'u apünüin ka'i. Süchikijee tia ashakitünnüsü, soo'ojira sümüsia shia tü shiikat, je wane kasa sünain shiale. Süna'la sümüsia shia müleka isasüle shia.<ref name=motalas/>. ===Aju'itiraa=== Ee müsia wane yonna süchikijee, saa'u süshakatüitpain. Tü majayütkat ayatsia süttüin. Wanaa sümaa süttüin shia ekirajünüsü sünain tü shi'yataainkat wane wayuu jiet, makatka e'inaa, ouuttajaa, aainjaa süi. Shikirajüin tü shiikat, tü soushikat, je wane kasa sünain shiale. Nnojotsü shi'rüinjatüin tooloyuu, je nnojotsü eirakaainjatüin sümüin tooloyuu. Paalainka asürünnapü'üsü tü majayütkat sulu'u wane miichi sümüiwa'a, akumajuushi süpüla. Mouuisü so'u tia miichikat, mmalu'usü je asürünnawaisü süka paa'ata. Nnojolüitpa tia maa'ulu. Kottüitpa tü majayütsükat amawaa, shia eeka kataüjiain süka kuluulu eere shia ko'ulain.<Ref name=motalas/>. Kettaapa süka'iya tü majayütsükat sünain süttüin shia, aainjünüsü wane yonna. Yonna sujuitia wayuu majayüt. Eenajinnüshii napüshua'a naa kasayuukana sünain, otta naa wayuu kepiakana sü'ünnaa. Ojuitinna münüsia tü majayütkat su'upala wayuu. Süchikijee tia eesü süpüla ka'wayuusein. Asürünnüsü wane wayuu eekai majayülüin suulia mojujuin shikii, suuliajatü maa'injain, kaa'injatü. Müleka nnojorule süsürünnüin nnojoleet achecheraain süta, laülaajeet maalü. Asinnüsüjese'e shia tü wunu'u kanüliakalü pali'ise, nnojotsü asinnüin wüin suulia joojüin süpüla a'ürülaa. Eesü majayüt eekai süttüin waneepia, “pülaa'inrü” münüsü. Tü wayuu washinnuukat sümaiwa, süttüsü natüma tü nachonkat waneepia, süttüsü sünainjee jimo'olüin shia, süpüla nuchuntjatüin wane wayuu washit süpüla nu'wayuusee. == Pütchi soo'omüin süchikimaajatü == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu]] 1cfh4t1b92nmz63pr7xj3x71gte66pw 0 416 18748 18659 2026-10-12T01:14:47Z Leonfd1992 13 18748 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Mo'uwa.jpg|miniaturadeimagen|Mo'uwa]] '''Mouwa''' ([[alijunaiki]]: ''Zenaida auriculata'') nia wane wuchii anachonsü ma'in müsü sa'in sai wane majayüt wuna'apajatü, shia sü'laulaasüka yoroona süma iitsü. Anasü ma'i süpüla shiküin wayuu majayülüin sünai süttaa.<ref>[https://www.inaturalist.org/es/taxa/3439-Zenaida-auriculata/ Palomita Montera, Zenaida auriculata]</ref> Tü mouwaka wuna'apajatü eküsü süchon wunu'ulia eepünaale shia. Asüsü wüin sulu'upüna laa, kainsü ma'i, kutuwatachon ekiirü. == Süküjala laulayu saa'u== Anii süchiikua mouwa sümaiwa, shiaja'a wane wayuu ka'ttiasü süluwajünaka supushua'a tü süttiaka.shiaalajaka main süchiirua sünain shialajüin mai süsüütaka tü suutaka maka süpütalein moutain shia,maka shiira touta tee,touta tee. == Shi'ipajee sukuwa'ipa== <references/> [[Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü]] trzafxxkpva5qjwe6kmehza82u4oh66 0 426 18768 18496 2026-10-12T03:53:47Z Leonfd1992 13 18768 wikitext text/x-wiki [[File:Mürülüirua.jpg|thumb|mürülüirua]] '''Mürütkana''' ([[alijunaiki]]: ''Animales'') Shiia supüshuwale sumüluin alijuna/[[wayuu]] ekaa a'amana wanee mürüt. Nia chi mürüt arüleejanaka ,aimajanaka, ekiretnaka,lüjakana ain supüla jaloolin numüin chi arülejuika Sulü tü sunüikika tü atijaaka supüleru'u münusu mayaa Metazoa (Metazoos) maima sukuwaitpaa tü mü rütkana kajamüin eesü awanajain ein etnüin, müin eucariotas, heterótrofos, pluricelulares y tisulares. [[Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü]] 4dbw82qbgjwu0npfhgx1jrp1yy2airp 0 449 18759 18669 2026-10-12T02:41:56Z Leonfd1992 13 18759 wikitext text/x-wiki '''Outshi, Outsü''' ([[alijunaiki]]: ''mediadora espiritual'') Tü jierü outsukat müshia chi toolo outchikai, naya naa ottaajülikana wayuu ajuuire shia sutuma wayuu sümaiwa, tia naa'inrüin süka naseyuu, süpüla naawalerüin ayuule jee nawatürüin wanülü'ü wanakalü amawaa. Tüü süseyuukat outsu antüsü nama suleruiwa neei oota eesü süpüla sukumajain muloutpa wayuu, süpüla nakalijuin musi'a nayawatuin wane kasa alatüinjatkat sümüin wayuu eekai ayuulin jee unatüin sulu'u mmapa'akat.Tu Outlakütkat kojutusu sutuma laülayuu, aka pülain shia süpüla saawalüinjatuin jee shiyakalüinjatüin wane ayuule; kanoulainjatü wayuu sünain süpüla kapayalainjatüin tü outsukat.tü outsukat achuntusu sujutua wayuu ayuuisü ma'aka wanee jitpai, kululu Ishosu, kakuuna, tu'uma sule'ejia saa:in wayuu, otta o'ulaka kasa eekai suchuntüin süseyuu tü otsuko muru'ulu musi'a wane kasaya ee suchuntüin. Sumaiwa naküjala naa laülayuukana, yüütüiwa tü mmapa'akalü jouusu ayuulee ,eisalenüshii tepichikana jaiwa'a ka'i suulia nantirain süma wanü'ülü. Naa Outshikana nayaawatüin süpayalain tü ayuuleekat sünainje süshakatüin naseyuukat, existencia namüin sulu'uje wane lapü ,aluujaanüsü wunu'u shipinase , nusuiwatu chii ayuikai apuralaijachi . supula kawaijatuin sunain niruku jee nawualaijachin.Anale sulapuin outsuka, achuntusu ekawa asijawa, kottirrawa jee yonna shikira nawalain chii outajanakai. Tüü apüshiikat kanoulainjana sünain shiyatain. Tüü Outsuka naya naa anajulikana wakuaipa musia wapuneka akalijat suka shiawatuin Tüü alatuinjatka wamuin sunaije lapuka yotusu suma seyu.. [[Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu]] b70ytuu60x4sygr9w9usi36xa5y74sd 0 634 18772 17192 2026-10-12T04:18:40Z Leonfd1992 13 18772 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:A Warao family in their canoe.jpg|thumb|Apüshi Waraao.]] '''Waraao''' es un pueblo indígena amerindio que habita en el delta del Orinoco y la costa de Guyana y [[Surinam]]. Hay más de 45.000 personas que se identifican con esta etnia. El pueblo warao vive sobre todo a orillas de los caños que forman el Delta del Orinoco, en las islas a orillas del río, y su cultura está basada en su interacción con el río, sus las corrientes y las mareas. Waraao naya waneeiru noumaayaajuna kanüliaka juna kanüliaka amerindio kepiashii eere sotpa'a süwasajoain tü suchi orinoka anülia sotpa'apunaa süpalaase guayuna jee surinan koyuyashii sünain eein ma'akaa 45.000 süma nayale'in naya wanaawain nakua'ipa [[Akotchajülee sünülia:Wayuu naatajatü akuwa'ipa woulia]] f57w4rnee9tgegigslwodgbfiamw9tt 0 698 18735 18494 2026-10-11T22:58:58Z Leonfd1992 13 18735 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Baile de cortejo Wayuu.jpg|thumb|right|250px|Majayülü otta wane jima'ai sünain ayonnajaa]] [[File:Yonna wayuu.mpg|thumb|25opx|Yonna sutuma tepichi]] [[Anaajaalaa:Audio wikipeetia (2).wav|thumb|Pütchi süchiki yonna]] [[File:Yonna sabiduría.jpg|thumb|El yonna es un baile wayuu que se realiza en momentos de encuentros familiares, es un espacio desde lo espiritualidad]] '''Yonna''' ([[alijunaiki]]: ''baile-danza'') shia wanee akuwa'ipa kapülanshaataasü sutuma tü wayuukalüirua. Apünüinsü tü kasa sulu'ukalü achiki: Achajaasü anaawaa sümaa süpushuwa'a tü kasa eekalü, akaalinjirawaa, otta sukuwa'ipa tü shuli'walakalüirua, ka'ikai, kashikai, namaa naa wayuukana. Naa wayuukana antiraashii sünain tü yonnakalü, süpüla nnojoluinjatüin motüin naa'in tü nakuwa'ipakalü. Tü sukuwa'ipakalü tü yonnakalü kakaliairü.<ref name=yonna>[https://produccioncientificaluz.org/index.php/rcs/article/view/25471/26091/ Símbolos, espacio y cuerpo en la Yonna wayuu]</ref>. Tü yonnakalü sukuwai'pa wayuu, eere jutkatiraain, anajiraain otta pa'inwajiraain naya. Ayonnojünüsü sükajee shi'ira tü kaashakalü, otta süpa'a wanee mma lakayaasü, piooulu münüsü, wattapünaasü anouulin suulia sheewalain ayonnajüshiikana. Kekiaalasü tü wayuukoluirüa sünain tü ayonnajaaka, otta kachepasü shia, tü nayonnaka süshatuin sukuaya tü wuchiikalüirua süpüshuwa'a, chi toolokai sünsüntüshi sünain ayonnojoo, otta tü jietkalü shiipiruin shi'iree süjütiruin nia sünain tü yonnkalü ayatüshii atkain chi toolokai sümaa tü jietkalü sünainjee shiaaküain puloui tü jietkalü. Aainjünüsü tü yonna so'ujee wanee kasa eekai a'atüin sümuin wayuu, eere kottiraain otta pa'inwajiraain naya sünainjee. Tü yonnakalü wanee sukuwa'ipa wayuu sulu'u tü woumainka wajiira. Jüchiirua tü wachajaaka shia achecheraa tü akuwa'ipaka, painwajirainjana naa wayuukana otta shia tü we'rakaaja'a sulu'u tü mmapakalü.<ref name=yonna/> Sutuma'a tü yonna alewasü wayuu.ayonnajüsü wayúu ma'aka sütuttaale juya eenajaanüsü wamajayutse sünain ayonnajaa.kachepasü wayuu majayülü sulu'u piouui. == Sukuwa'ipa saainjia wane yonna == [[Anaajaalaa:Yonna 1.jpg|rigth|thumb|250px|Ayonnajawaa sutuma tepichi]] Sünain tü yonnakalü, chi toolokai "waaseei" müshi sümüin tü jietkalü. Awataa müsia tü jietkalü nüchiirua chi toolokai wanaa sümaa shi'yalajüin kashaka. Shiakalü sujutalüin tü [[Wayuushe'in|sushe'inkalü]] (Sümantain) süka piamale'eyaa sajapü, otta chi toolokai süüsüntüshi, eejüsü naa'in suulia nujutuuin. Mapüsapa nia, otta müleka nujutuule chi toolokai, ekerotüshi wanee ni'iraka, jee ekerotüsü wanee jierü. Müleka nuju'itüle chi toolokai sutuma mapüsaa sünain nnojolin nujutuuin, a'waajünüshi sutuma tü wayuukalüirua. Otta tü jietkalü a'waajünüsü müleka anachonlee ma'in shiyonnojia.<ref name=yonna/> Shiyonnojüin wayuu wainma; eesü su'wanajaale tü shi'irakalü kaasha: sukua kaarai, kaaraikuwayaa (''los pasos del alcaraván''), süchira'ira majayülü (''movimiento de los senos de la señorita''), sukua waluuseechi (''pasos de cataneja'') otta janyulerüyaa (''hacer como las moscas'').<ref name=yo>[https://web.archive.org/web/20221024200004/https://asawaa.com/en-la-guajira-se-baila-la-yonna/ ¡Se baila la Yonna! ¿Sabías que en La Guajira no solo se baila vallenato?]</ref> Sünain tü yonnakalü, ojuittusu eekai eein, eekai sütüjain ayonnojaa. Naa jieyuukana naneeküin chi toolo eekai nütüjain ayonnojoo otta müsia chi wayuu eekai kamalain sümüin. Sünainjee tü yonnaka ottusu tü maka: *Aleewajaasü wayuu sutuma yonna. *Ayonnajüsü wayuu ma'aka sütüttaale juya. *Eenajaanüsü wamajayütse sünain ayonnajaaka. *Kachepasü wayuu majayülü sulu'u piouui. *Karatselu'ushi jima'aliikana sünain ayonnajaaka sümaa majayülü. *Kawuliijanasü jieyuu sünain ayonnajaa. *Kawuiijanasü jieyuu sünain ayonnajaa. == Yonna süpüla e'iyatünaa == [[Anaajaalaa:Yonna 2.jpg|thumb|250px|rigth|Tepichi sünain ayonnajaa]] Tü yonnakalü e'iyatia sulu'u wanee akuwa'ipa, wanee mi'iraa, wanee shaitaa, wanee talataa. Wanee akuaw'ipa kakaliairua no'ulaküin naa wayuukana, jee ayatayülia maa'ulu yaa. Tü yonnakalü aainjünüsü saa'u kasa wainma; paalainka eesü yonna saa'u jeket ka'wayuusee, eesü yonna süshakatiria jee suju'itia wanee majayülü, jee nüntia wanee wayuu eekai washirüin. Eesü yonna lapüjee jee suchuunajala wayuu ouutsü, suchuunajala süseyuu süpüla süle'ejia naa'in wanee wayuu eekai nuutajünüin, süpüla anainjachin chia wayuukai suulia tü ayuulii antakalü nünain.<ref name=yonna/> Tü yonnakalü anasü süpüla nantiraaya naa wayuukana, antüshii naa eekai kepiain wattapünaa, süpüla outkajawaa wane ka'i, piama ka'i shiale. Eesü ekawaa je asawaa sünain natüma naa aainjüshiikana tü yonnakalü. Tü yonnakalü sü'ütpa'asü nipia chi wayuu aainjüshikai, süpa'a wane anashii, uleinjatü, nnojotsü eenjatüin wane kasa süpa'a, suulia sheewaain no'uui naa ayonnojüshiikana. Ayonnojüshii su'upünaa shi'ira wane kaasha. Chi toolokai süüsüntüshi süpüleerua tü jietkalü, otta tü jietkalü nüchiirua shi'ire sujutireein nia, su'ulaküin kojuya sukua tü yonnakalü, jutatüsü sütüna tü jietkalü sümaa wane kuluulu ayonnajia saa'u, sajapulu'ujuin sot tü kuluutkalü sünain jutatüin tü sütünakalü. ''Wooseei, wooseei, püsaaja pumiirua'', müshi chi toolokai sümüin tü jietkalü, “müleka isale püchiki pujuttirüin taya”, malu'ulu. Tü jieyuukalü pachikuatüsü, je chi toolokai ke'iraküshi nujuttapa o'ulaka mapüsale nia, ekerota müshia wane ni'iraka. A'waatüna aa'uchi chi eekai nujutuuin. Wanee toolo eesü apünüinre tü jieyuu niyonnojokalü amaa, sünain pachukuwatüin.<ref name=yo/> Sünülia tü sukuaka yoona: sukua woushi, pa'ataasü, pachukuwatüsü, sukua samulu, sukua wawaachi, sukua peerü, sukua jeyuu, sukua kaarai, ta'itaichira, sukua jierü pülaa'inrü. ==Tü yonnakalü eesü müleka saainjünüle shi'ichijee wanee lapü== Tü yonnakalü aainjünüsü shi'ichijee lapü suchuunajaala süseyuu wayuu ouutsü, süpüla alaatiria wane kasa, makatka saa'in ouktaa, pasiruwawaa, kasachiki, otta wane kasa eekai sülatüin namüin naa wayuukana. Aainjünüsü yonna müleka suchuntülee süseyuu ouutsü , aainjünüsü aipa'a, eeiwa'aya aikalü, kaleo'u, eesü müleka saainjünüle suju'itia wayuu majayülü ma'aka sukuwa'ipa soushi. Sünain tü yonnakalü tü jietkalü kekiaalajasü wane kuluulu miyo'u, kashe'insü wane sümantain tü sumaiwajatkalü, kachepasü paipai jee wüin ajuruttuushi süka paipai ishosü. Chi toolokai si'iralu'ushi jee wainrenyalu'ushi.<ref name=yonna/> == Shi'ipajee sukua'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu]] [[Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu]] b4ncimh8l3ml0azt99j3dmxfcab3nkj 18736 18735 2026-10-11T23:10:21Z Leonfd1992 13 18736 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Baile de cortejo Wayuu.jpg|thumb|right|250px|Majayülü otta wane jima'ai sünain ayonnajaa]] [[File:Yonna wayuu.mpg|thumb|25opx|Yonna sutuma tepichi]] [[Anaajaalaa:Audio wikipeetia (2).wav|thumb|Pütchi süchiki yonna]] '''Yonna''' ([[alijunaiki]]: ''baile-danza'') shia wanee akuwa'ipa kapülanshaataasü sutuma tü wayuukalüirua. Apünüinsü tü kasa sulu'ukalü achiki: Achajaasü anaawaa sümaa süpushuwa'a tü kasa eekalü, akaalinjirawaa, otta sukuwa'ipa tü shuli'walakalüirua, ka'ikai, kashikai, namaa naa wayuukana. Naa wayuukana antiraashii sünain tü yonnakalü, süpüla nnojoluinjatüin motüin naa'in tü nakuwa'ipakalü. Tü sukuwa'ipakalü tü yonnakalü kakaliairü.<ref name=yonna>[https://produccioncientificaluz.org/index.php/rcs/article/view/25471/26091/ Símbolos, espacio y cuerpo en la Yonna wayuu]</ref>. Tü yonnakalü sukuwai'pa wayuu, eere jutkatiraain, anajiraain otta pa'inwajiraain naya. Ayonnojünüsü sükajee shi'ira tü kaashakalü, otta süpa'a wanee mma lakayaasü, piooulu münüsü, wattapünaasü anouulin suulia sheewalain ayonnajüshiikana. Kekiaalasü tü wayuukoluirüa sünain tü ayonnajaaka, otta kachepasü shia, tü nayonnaka süshatuin sukuaya tü wuchiikalüirua süpüshuwa'a, chi toolokai sünsüntüshi sünain ayonnojoo, otta tü jietkalü shiipiruin shi'iree süjütiruin nia sünain tü yonnkalü ayatüshii atkain chi toolokai sümaa tü jietkalü sünainjee shiaaküain puloui tü jietkalü. Aainjünüsü tü yonna so'ujee wanee kasa eekai a'atüin sümuin wayuu, eere kottiraain otta pa'inwajiraain naya sünainjee. Tü yonnakalü wanee sukuwa'ipa wayuu sulu'u tü oumainka wajiira. Jüchiirua tü achajaanüka shia achecheraa tü akuwa'ipaaka, pa'inwajiraainjana naa wayuukana.<ref name=yonna/> Sutuma tü yonnaka a'aleewajaasü wayuu. Ayonnajüsü wayuu ma'aka sütuttaale juya eenajaanüsü nnaa mmajayütnüükana sünain ayonnajaa. == Sukuwa'ipa saainjia wane yonna == Sünain tü yonnakalü, chi toolokai "waaseei" müshi sümüin tü jietkalü. Awataa müsia tü jietkalü nüchiirua chi toolokai wanaa sümaa shi'yalajüin kashaka. Shiakalü sujutalüin tü [[Wayuushe'in|sushe'inkalü]] (Sümantain) süka piamale'eyaa sajapü, otta chi toolokai süüsüntüshi, eejüsü naa'in suulia nujutuuin. Mapüsapa nia, otta müleka nujutuule chi toolokai, ekerotüshi wanee ni'iraka, jee ekerotüsü wanee jierü. Müleka nuju'itüle chi toolokai sutuma mapüsaa sünain nnojolin nujutuuin, a'waajünüshi sutuma tü wayuukalüirua. Otta tü jietkalü a'waajünüsü müleka anachonlee ma'in shiyonnojia.<ref name=yonna/> Shiyonnojüin wayuu wainma; eesü su'wanajaale tü shi'irakalü kaasha: sukua kaarai, kaaraikuwayaa (''los pasos del alcaraván''), süchira'ira majayülü (''movimiento de los senos de la señorita''), sukua waluuseechi (''pasos de cataneja'') otta janyulerüyaa (''hacer como las moscas'').<ref name=yo>[https://web.archive.org/web/20221024200004/https://asawaa.com/en-la-guajira-se-baila-la-yonna/ ¡Se baila la Yonna! ¿Sabías que en La Guajira no solo se baila vallenato?]</ref> Sünain tü yonnakalü, ojuittusu eekai eein, eekai sütüjain ayonnojaa. Naa jieyuukana naneeküin chi toolo eekai nütüjain ayonnojoo otta müsia chi wayuu eekai kamalain sümüin. Sünainjee tü yonnaka ottusu tü maka: *Aleewajaasü wayuu sutuma yonna. *Ayonnajüsü wayuu ma'aka sütüttaale juya. *Eenajaanüsü wamajayütse sünain ayonnajaaka. *Kachepasü wayuu majayülü sulu'u piouui. *Karatselu'ushi jima'aliikana sünain ayonnajaaka sümaa majayülü. *Kawuliijanasü jieyuu sünain ayonnajaa. *Kawuiijanasü jieyuu sünain ayonnajaa. == Yonna süpüla e'iyatünaa == Tü yonnakalü e'iyatia sulu'u wanee akuwa'ipa, wanee mi'iraa, wanee shaitaa, wanee talataa. Wanee akuaw'ipa kakaliairua no'ulaküin naa wayuukana, jee ayatayülia maa'ulu yaa. Tü yonnakalü aainjünüsü saa'u kasa wainma; paalainka eesü yonna saa'u jeket ka'wayuusee, eesü yonna süshakatiria jee suju'itia wanee majayülü, jee nüntia wanee wayuu eekai washirüin. Eesü yonna lapüjee jee suchuunajala wayuu ouutsü, suchuunajala süseyuu süpüla süle'ejia naa'in wanee wayuu eekai nuutajünüin, süpüla anainjachin chia wayuukai suulia tü ayuulii antakalü nünain.<ref name=yonna/> Tü yonnakalü anasü süpüla nantiraaya naa wayuukana, antüshii naa eekai kepiain wattapünaa, süpüla outkajawaa wane ka'i, piama ka'i shiale. Eesü ekawaa je asawaa sünain natüma naa aainjüshiikana tü yonnakalü. Tü yonnakalü sü'ütpa'asü nipia chi wayuu aainjüshikai, süpa'a wane anashii, uleinjatü, nnojotsü eenjatüin wane kasa süpa'a, suulia sheewaain no'uui naa ayonnojüshiikana. Ayonnojüshii su'upünaa shi'ira wane kaasha. Chi toolokai süüsüntüshi süpüleerua tü jietkalü, otta tü jietkalü nüchiirua shi'ire sujutireein nia, su'ulaküin kojuya sukua tü yonnakalü, jutatüsü sütüna tü jietkalü sümaa wane kuluulu ayonnajia saa'u, sajapulu'ujuin sot tü kuluutkalü sünain jutatüin tü sütünakalü. ''Wooseei, wooseei, püsaaja pumiirua'', müshi chi toolokai sümüin tü jietkalü, “müleka isale püchiki pujuttirüin taya”, malu'ulu. Tü jieyuukalü pachikuatüsü, je chi toolokai ke'iraküshi nujuttapa o'ulaka mapüsale nia, ekerota müshia wane ni'iraka. A'waatüna aa'uchi chi eekai nujutuuin. Wanee toolo eesü apünüinre tü jieyuu niyonnojokalü amaa, sünain pachukuwatüin.<ref name=yo/> Sünülia tü sukuaka yoona: sukua woushi, pa'ataasü, pachukuwatüsü, sukua samulu, sukua wawaachi, sukua peerü, sukua jeyuu, sukua kaarai, ta'itaichira, sukua jierü pülaa'inrü. ==Tü yonnakalü eesü müleka saainjünüle shi'ichijee wanee lapü== Tü yonnakalü aainjünüsü shi'ichijee lapü suchuunajaala süseyuu wayuu ouutsü, süpüla alaatiria wane kasa, makatka saa'in ouktaa, pasiruwawaa, kasachiki, otta wane kasa eekai sülatüin namüin naa wayuukana. Aainjünüsü yonna müleka suchuntülee süseyuu ouutsü , aainjünüsü aipa'a, eeiwa'aya aikalü, kaleo'u, eesü müleka saainjünüle suju'itia wayuu majayülü ma'aka sukuwa'ipa soushi. Sünain tü yonnakalü tü jietkalü kekiaalajasü wane kuluulu miyo'u, kashe'insü wane sümantain tü sumaiwajatkalü, kachepasü paipai jee wüin ajuruttuushi süka paipai ishosü. Chi toolokai si'iralu'ushi jee wainrenyalu'ushi.<ref name=yonna/> == Shiyaakuwairua yonnaka== <gallery> File:Yonna sabiduría.jpg|La yoona File:Yonna 1.jpg|Ayonnajawaa sutuma tepichi File:Yonna 2.jpg|Tepichi sünain ayonnajaa </gallery> == Shi'ipajee sukua'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu]] [[Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu]] 9p17wriyxq964yqppkk737nmuusjjw0 18746 18736 2026-10-12T00:54:38Z Leonfd1992 13 /* Shiyaakuwairua yonnaka */ 18746 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Baile de cortejo Wayuu.jpg|thumb|right|250px|Majayülü otta wane jima'ai sünain ayonnajaa]] [[File:Yonna wayuu.mpg|thumb|25opx|Yonna sutuma tepichi]] [[Anaajaalaa:Audio wikipeetia (2).wav|thumb|Pütchi süchiki yonna]] '''Yonna''' ([[alijunaiki]]: ''baile-danza'') shia wanee akuwa'ipa kapülanshaataasü sutuma tü wayuukalüirua. Apünüinsü tü kasa sulu'ukalü achiki: Achajaasü anaawaa sümaa süpushuwa'a tü kasa eekalü, akaalinjirawaa, otta sukuwa'ipa tü shuli'walakalüirua, ka'ikai, kashikai, namaa naa wayuukana. Naa wayuukana antiraashii sünain tü yonnakalü, süpüla nnojoluinjatüin motüin naa'in tü nakuwa'ipakalü. Tü sukuwa'ipakalü tü yonnakalü kakaliairü.<ref name=yonna>[https://produccioncientificaluz.org/index.php/rcs/article/view/25471/26091/ Símbolos, espacio y cuerpo en la Yonna wayuu]</ref>. Tü yonnakalü sukuwai'pa wayuu, eere jutkatiraain, anajiraain otta pa'inwajiraain naya. Ayonnojünüsü sükajee shi'ira tü kaashakalü, otta süpa'a wanee mma lakayaasü, piooulu münüsü, wattapünaasü anouulin suulia sheewalain ayonnajüshiikana. Kekiaalasü tü wayuukoluirüa sünain tü ayonnajaaka, otta kachepasü shia, tü nayonnaka süshatuin sukuaya tü wuchiikalüirua süpüshuwa'a, chi toolokai sünsüntüshi sünain ayonnojoo, otta tü jietkalü shiipiruin shi'iree süjütiruin nia sünain tü yonnkalü ayatüshii atkain chi toolokai sümaa tü jietkalü sünainjee shiaaküain puloui tü jietkalü. Aainjünüsü tü yonna so'ujee wanee kasa eekai a'atüin sümuin wayuu, eere kottiraain otta pa'inwajiraain naya sünainjee. Tü yonnakalü wanee sukuwa'ipa wayuu sulu'u tü oumainka wajiira. Jüchiirua tü achajaanüka shia achecheraa tü akuwa'ipaaka, pa'inwajiraainjana naa wayuukana.<ref name=yonna/> Sutuma tü yonnaka a'aleewajaasü wayuu. Ayonnajüsü wayuu ma'aka sütuttaale juya eenajaanüsü nnaa mmajayütnüükana sünain ayonnajaa. == Sukuwa'ipa saainjia wane yonna == Sünain tü yonnakalü, chi toolokai "waaseei" müshi sümüin tü jietkalü. Awataa müsia tü jietkalü nüchiirua chi toolokai wanaa sümaa shi'yalajüin kashaka. Shiakalü sujutalüin tü [[Wayuushe'in|sushe'inkalü]] (Sümantain) süka piamale'eyaa sajapü, otta chi toolokai süüsüntüshi, eejüsü naa'in suulia nujutuuin. Mapüsapa nia, otta müleka nujutuule chi toolokai, ekerotüshi wanee ni'iraka, jee ekerotüsü wanee jierü. Müleka nuju'itüle chi toolokai sutuma mapüsaa sünain nnojolin nujutuuin, a'waajünüshi sutuma tü wayuukalüirua. Otta tü jietkalü a'waajünüsü müleka anachonlee ma'in shiyonnojia.<ref name=yonna/> Shiyonnojüin wayuu wainma; eesü su'wanajaale tü shi'irakalü kaasha: sukua kaarai, kaaraikuwayaa (''los pasos del alcaraván''), süchira'ira majayülü (''movimiento de los senos de la señorita''), sukua waluuseechi (''pasos de cataneja'') otta janyulerüyaa (''hacer como las moscas'').<ref name=yo>[https://web.archive.org/web/20221024200004/https://asawaa.com/en-la-guajira-se-baila-la-yonna/ ¡Se baila la Yonna! ¿Sabías que en La Guajira no solo se baila vallenato?]</ref> Sünain tü yonnakalü, ojuittusu eekai eein, eekai sütüjain ayonnojaa. Naa jieyuukana naneeküin chi toolo eekai nütüjain ayonnojoo otta müsia chi wayuu eekai kamalain sümüin. Sünainjee tü yonnaka ottusu tü maka: *Aleewajaasü wayuu sutuma yonna. *Ayonnajüsü wayuu ma'aka sütüttaale juya. *Eenajaanüsü wamajayütse sünain ayonnajaaka. *Kachepasü wayuu majayülü sulu'u piouui. *Karatselu'ushi jima'aliikana sünain ayonnajaaka sümaa majayülü. *Kawuliijanasü jieyuu sünain ayonnajaa. *Kawuiijanasü jieyuu sünain ayonnajaa. == Yonna süpüla e'iyatünaa == Tü yonnakalü e'iyatia sulu'u wanee akuwa'ipa, wanee mi'iraa, wanee shaitaa, wanee talataa. Wanee akuaw'ipa kakaliairua no'ulaküin naa wayuukana, jee ayatayülia maa'ulu yaa. Tü yonnakalü aainjünüsü saa'u kasa wainma; paalainka eesü yonna saa'u jeket ka'wayuusee, eesü yonna süshakatiria jee suju'itia wanee majayülü, jee nüntia wanee wayuu eekai washirüin. Eesü yonna lapüjee jee suchuunajala wayuu ouutsü, suchuunajala süseyuu süpüla süle'ejia naa'in wanee wayuu eekai nuutajünüin, süpüla anainjachin chia wayuukai suulia tü ayuulii antakalü nünain.<ref name=yonna/> Tü yonnakalü anasü süpüla nantiraaya naa wayuukana, antüshii naa eekai kepiain wattapünaa, süpüla outkajawaa wane ka'i, piama ka'i shiale. Eesü ekawaa je asawaa sünain natüma naa aainjüshiikana tü yonnakalü. Tü yonnakalü sü'ütpa'asü nipia chi wayuu aainjüshikai, süpa'a wane anashii, uleinjatü, nnojotsü eenjatüin wane kasa süpa'a, suulia sheewaain no'uui naa ayonnojüshiikana. Ayonnojüshii su'upünaa shi'ira wane kaasha. Chi toolokai süüsüntüshi süpüleerua tü jietkalü, otta tü jietkalü nüchiirua shi'ire sujutireein nia, su'ulaküin kojuya sukua tü yonnakalü, jutatüsü sütüna tü jietkalü sümaa wane kuluulu ayonnajia saa'u, sajapulu'ujuin sot tü kuluutkalü sünain jutatüin tü sütünakalü. ''Wooseei, wooseei, püsaaja pumiirua'', müshi chi toolokai sümüin tü jietkalü, “müleka isale püchiki pujuttirüin taya”, malu'ulu. Tü jieyuukalü pachikuatüsü, je chi toolokai ke'iraküshi nujuttapa o'ulaka mapüsale nia, ekerota müshia wane ni'iraka. A'waatüna aa'uchi chi eekai nujutuuin. Wanee toolo eesü apünüinre tü jieyuu niyonnojokalü amaa, sünain pachukuwatüin.<ref name=yo/> Sünülia tü sukuaka yoona: sukua woushi, pa'ataasü, pachukuwatüsü, sukua samulu, sukua wawaachi, sukua peerü, sukua jeyuu, sukua kaarai, ta'itaichira, sukua jierü pülaa'inrü. ==Tü yonnakalü eesü müleka saainjünüle shi'ichijee wanee lapü== Tü yonnakalü aainjünüsü shi'ichijee lapü suchuunajaala süseyuu wayuu ouutsü, süpüla alaatiria wane kasa, makatka saa'in ouktaa, pasiruwawaa, kasachiki, otta wane kasa eekai sülatüin namüin naa wayuukana. Aainjünüsü yonna müleka suchuntülee süseyuu ouutsü , aainjünüsü aipa'a, eeiwa'aya aikalü, kaleo'u, eesü müleka saainjünüle suju'itia wayuu majayülü ma'aka sukuwa'ipa soushi. Sünain tü yonnakalü tü jietkalü kekiaalajasü wane kuluulu miyo'u, kashe'insü wane sümantain tü sumaiwajatkalü, kachepasü paipai jee wüin ajuruttuushi süka paipai ishosü. Chi toolokai si'iralu'ushi jee wainrenyalu'ushi.<ref name=yonna/> == Shiyaakuwairua yonnaka== <gallery style="text-align:center; font-weight:bold"> File:Yonna sabiduría.jpg|La yoona File:Yonna 1.jpg|Ayonnajawaa sutuma tepichi File:Yonna 2.jpg|Tepichi sünain ayonnajaa </gallery> == Shi'ipajee sukua'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu]] [[Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu]] byn82j8v4hanzkdaxmxcwjh4dpufos7 0 700 18733 16970 2026-10-11T19:03:59Z Leonfd1992 13 18733 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Kayusi.jpg|thumb|Yosu]] [[Anaajaalaa:Suchon yosuu, fruto de cardón guajiro.jpg|thumb|Süchon yosu]] '''Yosu''' ([[alijunaiki]]: ''Cardón - Stenocereus griseus'') E'raajünüsü süka tü pütchikaa ''Stenocereus griseus'', shia wanee wunu'ulia kojuyaka soo'opünaa tü mmakalü eere josoin otta eere yüütüin tü juyakalü; müinka chapünaa ''Baja California'', cha'aya ''México'', Ariisonaa cha'aya ''Estados Unidos'', ''Costa Rica'', [[Wenesuweera]] otta [[Kolompia]]. Tü wunu'uliaka tia katsüinsü ma'in nuurala, kei'püsesü, kasuutolü süsii. Saja'apüin antüsü sünainmüin 19.2 meetüra, yaletüsü sünainmüin 1 m. jee eesü maimajain sütünaka. ==Yosu sümüin wayuu== Tü yosuko kapülainshaatasü sümüin wayuu, aka jamüin, ekünüsü süsiikaa jee tü suwunu'ushe aapaanüsü süpüla aainjaa tü'liki, piichi jee kasa anakaa apüla. Yotojolo sünülia sutuma wayuu josopa tü sütaka, sümüin wayuu tü yosuko anasü süpüla luma, shipia kaa'ula otta süpüla sukulaatshen püülükü. Eesü wayuu eekai süsüin tü süshulaka tü yosuko süpüla shipinjatüin kasa ayuule eekai nananin, sünain tü maka, na atüjaaka süpüleerua naya naa alüiikana, wayuu atüjaka sukuwa'ipa wunu'u süpüla kasain anain apüla. == Tü yosukalü == Naashin naa ekirajüliikana süchiirua tü wunu'uliakaliirua (na botánico münakana<ref>[https://deconceptos.com/ciencias-naturales/botanica#:~:text=Concepto%20de%20Bot%C3%A1nica.%20La%20bot%C3%A1nica%20%28del%20griego%2C%20botan,ciencia%20que%20estudia%20a%20todos%20los%20seres%20vivos. Concepto de Botánica]</ref>), tü yosukalü süpüshi tü wunu'ulia kanüliakaliirua "cactus". Kouliasü shia sulu'u [[Kolompia]], [[Wenesueela]] jee [[México|Meejiko]] asotawaisü eere anooulin. Eesü süsawatüle 8 metro iipünamüin, wuittusu süta jee wainma yosiipüse sutoutajee.<ref name=yosuu>[https://deconceptos.com/ciencias-naturales/botanica#:~:text=Concepto%20de%20Bot%C3%A1nica.%20La%20bot%C3%A1nica%20%28del%20griego%2C%20botan,ciencia%20que%20estudia%20a%20todos%20los%20seres%20vivos/ Concepto de Botánica]</ref> === Yosusii, süsii yosu === Sünülia tü süsiikalü yosu shia yosusii. Eirulaasü ma'aka saa'in wanee kampaana jo'uuchon. Kasuusu sulu'upünaa jee ishootoleemasü sutouta. Kasiisü shia wanaa sümaa aliin tü jemiyaikalü. === Süchon Yosu === Tü suchonkalü yosu ko'oyoochonsu sümaa koliin sutouta. Ishotolu sutouta jee tü sushula. Ekünaajünüsü, püsiasü ma'in shia. Yuuitat sü'ükaa yosu jee sulu'usu shia tu süchonkalü yosu. === Sulu'u epiyasein tü yosukalü === Wainma kasa anaaka apula tü yosuukalu. Tü sushulakalu anaasu supula e'ikawaa, ashulennusu supula masiipalain je ittule wayuu. Shiasa'a tü siikalu anaasu supula e'ikawaa aanuku, süpüla tia a'ajünüsü süchikijee asirujanusu je ashulennusu naanukulu. Eepaja'a waneirua sukua'ipa amuusujaa sümaiwa sulojiasü walashi. Tü süshulakalu amoinjunawainsu süpüla shiküin shia tu mürütkalüirua joutaleeu otta tu suyotojoloinkalu sajunasu je sutujunasu miichi.<ref name=miichi>[http://debazan.es/curioso-saber-madera-de-cactus/#:~:text=De%20d%C3%B3nde%20viene%20la%/ Curioso saber, Madera de Cactus.]</ref> == Shiyaakuwa yosu == <gallery style="text-align:center; font-weight:bold"> Yosuusin, el cardón como medicina wayuu.jpg|Epi süka yosu Yosuu maawee.jpg|Yosu maawee Yosuusin, sii yosuu.jpg|Yosuusin, süsii yosu </gallery> == Shi'ipajee sukuwa'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] tj149030p38ey9rlsvurv3o3sbdrzzo 18734 18733 2026-10-11T19:12:31Z Leonfd1992 13 18734 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Kayusi.jpg|thumb|Yosu]] [[Anaajaalaa:Suchon yosuu, fruto de cardón guajiro.jpg|thumb|Süchon yosu]] '''Yosu''' ([[alijunaiki]]: ''Cardón - Stenocereus griseus'') E'raajünüsü süka tü pütchikaa ''Stenocereus griseus'', shia wanee wunu'ulia kojuyaka soo'opünaa tü mmakalü eere josoin otta eere yüütüin tü juyakalü; müinka chapünaa ''Baja California'', cha'aya ''México'', Ariisonaa cha'aya ''Estados Unidos'', ''Costa Rica'', [[Wenesuweera]] otta [[Kolompia]]. Tü wunu'uliaka tia katsüinsü ma'in nuurala, kei'püsesü, kasuutolü süsii. Saja'apüin antüsü sünainmüin 19.2 meetüra, yaletüsü sünainmüin 1 m. jee eesü maimajain sütünaka. Tü süchonkalü ekünüsü sutuma wayuu otta sutuma wuchii sükajee jemetüin ma'in shia o'ulaka anasü süpüla miyaasü. ==Yosu sümüin wayuu== Tü yosuko kapülainshaatasü sümüin wayuu, aka jamüin, ekünüsü süsiikaa jee tü suwunu'ushe aapaanüsü süpüla aainjaa tü'liki, piichi jee kasa anakaa apüla. Yotojolo sünülia sutuma wayuu josopa tü sütaka, sümüin wayuu tü yosuko anasü süpüla lumain, shipia kaa'ula otta süpüla sukulaatshen püülükü, katio'u jee paata. Eesü wayuu eekai süsüin tü süshulaka tü yosuko süpüla shipinjatüin kasa ayuule eekai nanain, sünain tü maka, na atüjaaka süpüleerua naya naa alüiikana, wayuu atüjaka sukuwa'ipa wunu'u süpüla kasain anain apüla. Tü yosuko eesü süpa'apünaa wajiira ja'itairua cha'aya uuchipüna makatka San Juan del Cesar otta Villanueva. == Tü yosukalü == Naashin naa ekirajüliikana süchiirua tü wunu'uliakaliirua (na botánico münakana<ref>[https://deconceptos.com/ciencias-naturales/botanica#:~:text=Concepto%20de%20Bot%C3%A1nica.%20La%20bot%C3%A1nica%20%28del%20griego%2C%20botan,ciencia%20que%20estudia%20a%20todos%20los%20seres%20vivos. Concepto de Botánica]</ref>), tü yosukalü süpüshi tü wunu'ulia kanüliakaliirua "cactus". Kouliasü shia sulu'u [[Kolompia]], [[Wenesueela]] jee [[México|Meejiko]] osotawaisü eere anooulin. Eesü süsa'watüle 8 metro iipünamüin, wuittusu süta jee wainma yosiipüse sutoutajee.<ref name=yosuu>[https://deconceptos.com/ciencias-naturales/botanica#:~:text=Concepto%20de%20Bot%C3%A1nica.%20La%20bot%C3%A1nica%20%28del%20griego%2C%20botan,ciencia%20que%20estudia%20a%20todos%20los%20seres%20vivos/ Concepto de Botánica]</ref> === Yosuusii, süsii yosu === Sünülia tü süsiikalü yosu shia yosuusii. Eirulaasü ma'aka saa'in wanee kampaana jo'uuchon. Kasuusu sulu'upünaa jee ishootoleemasü sutouta. Kasiisü shia wanaa sümaa aliin tü jemiyaikalü süka jamüin süsüin tü jemiaika suulia juluin shia sutuma ka'ika. === Süchon yosu === Tü suchonkalü yosu ko'oyoochonsu sümaa koliin sutouta. Ishotolu sutouta jee tü sushula. Ekünaajünüsü, püsiasü ma'in shia. Yuuitat sü'ükaa yosu jee sulu'usu shia tu süchonkalü yosu. === Sulu'u epiyasein tü yosukalü === Wainma kasa anaaka apula tü yosuukalu. Tü sushulakalu anaasu supula e'ikawaa, ashulennusu supula masiipalain je ittule wayuu. Shiasa'a tü siikalu anaasu supula e'ikawaa aanuku, süpüla tia a'ajünüsü süchikijee asirujanusu je ashulennusu naanukulu. Eepaja'a waneirua sukua'ipa amuusujaa sümaiwa sulojiasü walashi. Tü süshulakalu amoinjunawainsu süpüla shiküin shia tu mürütkalüirua joutaleeu otta tu suyotojoloinkalu sajunasu je sutujunasu miichi.<ref name=miichi>[http://debazan.es/curioso-saber-madera-de-cactus/#:~:text=De%20d%C3%B3nde%20viene%20la%/ Curioso saber, Madera de Cactus.]</ref> == Shiyaakuwa yosu == <gallery style="text-align:center; font-weight:bold"> Yosuusin, el cardón como medicina wayuu.jpg|Epi süka yosu Yosuu maawee.jpg|Yosu maawee Yosuusin, sii yosuu.jpg|Yosuusin, süsii yosu </gallery> == Shi'ipajee sukuwa'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] tix8t41glbb26mba5gw6a8sdwhhga8n 14 755 18732 18642 2026-10-11T18:35:50Z Leonfd1992 13 18732 wikitext text/x-wiki Yaainjatü ja'yain sünülia suumain wayuu: #[[Puschachi]] #[[Jashü'üma'ana]] #[[Wotoin]] #[[Wuliyuunakalü]] #[[Malakalii]] #[[Kanniama'ana]] #[[Wuraichirapa'a]] #[[Kasuutalein]] #[[Walirükalee]] #[[Kulaalaichirü]] #[[Pashat]] #[[Jeyuusirain]] #[[Katchirapo'o]] #[[Etsira]] #[[Potki]] #[[Nnaünashita]] #[[Müshichi]] #[[Lompichima'ana]] #[[Kasaikalü]] #[[Warüttain]] #[[Jeyuupülee]] #[[Anneetkima'ana]] #[[Walitpana]] #[[Sa'awa]] #[[Ale'epeta]] #[[Maina]] #[[Rawiita]] #[[Mokoomatira]] #[[Meeralipa]] rtoz2102q1lonn4wpye4yjtn5syzdoq 0 956 18749 18469 2026-10-12T02:06:16Z Leonfd1992 13 18749 wikitext text/x-wiki '''Asürülawaa''' ([[alijunaiki]]: ''encierro'') Tü asürülawaakalü sütüjaa aapüleerua wayuu müleka eere kasain ottaain, makatka eere eekai uwonyuin süchiki wayu, asürütnütshi sütüma wayuu laülaayuu süpüla nüsüinjachi wane jawaapia eekai anain süpüla makatka tia. Chi uwonyuchikat nojoishi eküinjachin wane ka'i wane'eraya niküin saapünapa nümüin wane maiki asheperajaaushi sa'u pali'i. Keraapa naamüjaain a'yaatünüshi süka wunu'u lania. Kojutüinjatü nütüma a'innakalü nüka suulia pachepachein nümüin tü kaainjalaakalü. Otta suulia matapajüin nia sümuin wayuu. [[Akotchajülee sünülia:Sünoula wayuu]] g3ci3bbgaabcl68ox57asyj7fny9hms 0 957 18752 18249 2026-10-12T02:14:37Z Leonfd1992 13 18752 wikitext text/x-wiki [[File:Baño majayut.jpg|thmb|250px|derecha|Apürülawaa sümaa o'oojaa]] '''Apürülawaa''' ([[alijunaiki]]: ''obedecer'') Apüralawaa suulia kasa eekai na'inrapü'üin makatka asaa yootshi je müshi'iya nükaijapü'üin yüi otta müshi'iya müleka eere wane ayuuli nünain apüralaashi suulia ekaa eküülü eekai süpülaji'irüin tü outsükat nuulia. Otta wayuu no'ojüle wunu'u lania. Otta apüralawaa suulia nojoliinjachin jieyuumain nia mulekat nojitnüle süka lania [[Akotchajülee sünülia:Sünoula wayuu]] quk48xpekcjd64vnd6q5thozhlmdosn 18753 18752 2026-10-12T02:15:02Z Leonfd1992 13 18753 wikitext text/x-wiki [[File:Baño majayut.jpg|thumb|250px|derecha|Apürülawaa sümaa o'oojaa]] '''Apürülawaa''' ([[alijunaiki]]: ''obedecer'') Apüralawaa suulia kasa eekai na'inrapü'üin makatka asaa yootshi je müshi'iya nükaijapü'üin yüi otta müshi'iya müleka eere wane ayuuli nünain apüralaashi suulia ekaa eküülü eekai süpülaji'irüin tü outsükat nuulia. Otta wayuu no'ojüle wunu'u lania. Otta apüralawaa suulia nojoliinjachin jieyuumain nia mulekat nojitnüle süka lania [[Akotchajülee sünülia:Sünoula wayuu]] ewuk77wz6100nrkdoh68g3n67qeyydi 0 961 18761 18579 2026-10-12T02:46:13Z Leonfd1992 13 18761 wikitext text/x-wiki [[File:Paisaje nocturno comunidad Wayuu Siruma.jpg|thumb|250px|Paisaje_nocturno_comunidad_Wayuu_Siruma]] '''Sawai piyuushi''' ([[alijunaiki]]: ''claridad y penumbra'') Piyuushi eetajü'ya wana sümaa warattuuin wana nümaa Ka'i wana nümaa Kashi. Naashin Ka'i nojolinjachi arütkaain Piyuushi nünanmüin warattuuin, so'u ka'i nürütkaalü a'uu amüleerü isha nütüma so'oupünaa Mmakat süpüshua naashin Ka'i nümaa Maleiwa.. ==Aipa'a== Antüsü aipa'a süchikeje na'ayüla chi ka'i jaikei'main, saamatüijatasü mmapa'akalü, aipa'asü müsü wamioseyü outkajashi süutpa'a na'ayüla chi si'iki sünain aküji'rawaa tü kasa alatakalü namüin sünaimüin naja'attia kai'i talatüshi süka nantira'ain nachuküwa'aya ka'ayülüinsü tu na'ainkalü sünain ananajaa tü jolotsüka otta chi kashi nayawatüin tü naküwa'ipa, noünajirüin tü pütchi süttiralü nüjuula joütai eemeraashi na'aka pi'iyüshi süma sütalatüin na'ain sünain e'eraa wanee aipa'aa nüchükuwa'aya. <ref>[[:es:Noche|Noche]]</ref> [[Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü]] tru25wzl9eb8td453ly1izns6ku17xv 0 1003 18757 18629 2026-10-12T02:32:56Z Leonfd1992 13 18757 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Aliuuka_,_sirumatü_kalie.jpg|miniaturadeimagen|Sirumatü kalie]] [[File:Aliuuka wajiirapa.jpg|thumb|Aliuuka cha wajira]] [[Anaajaalaa:Aliuuka.jpg|miniaturadeimagen|250px|Süchikuu aliuuka]] '''Aliuuka''' ([[alijunaiki]]: ''tarde'') shia tü süyaawaseka tü ka'ikaa wanaa sümaa o'unuin nuwarala ka'i süpülapünaa nüntüin chi kashikai Numottapena chi kaikái epiyujaasü makat ayawatünoulü sünaije acochirawaa tü murut, óta wuchiirüwa. == Aliuuka sümüin wayuu == Na wayuukana akotchajiraashi nepialu süpülapünaa nu'unuin nuwarala chi ka'i jo müsia suulia ma'wain naya sa'aka piyuushi müleka nnojorülee kashikai. Wanaa sümaa sükojojoon piyuushika, na wayuukana a'lakaajashi neküin jo eesü süpüla nasüin ne'e [[uujolu]] süpüla neisalain süpüla atunkaa. Aliuukapüna arüleejünüsü na mürütkana sulu'umüin nakulaatshe suulia machikin naya sainküinpünaa mmakalü, jo, eeshi wayuu eekai na'liichajüin namünüin makatka [[pa'a]], [[anneerü]] jo ka'ula shiale eein. Na wayuukana namaiwa eisalaashi yaaulerü süchiki nu'unuin nuwarala chi ka'ikai süka jamüin atamaainjana naya eeiwa aika. ==Aapajaa kuwenta aipa'awai== Wane wayuu numaiwa akuwentajapü'üshi süchikuu kasa sümüin nuchonyuu, nüsiipünuu jo müsia sümüin nüikeyuu müleka eera nüma'ana, sünain tia aapajaaka kache'eshii na tepichikana sutuma anashaatain tü nüküjaka achiki chi wayuukai. Na jutkatüshiikana asitnushii uujolu, ookotuushi jo jero'o, mapa natunkeepa, o'unushin naya sünain noula. == Shi'ipajee sukuwa'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Süyaawatia juyakalü]] g760qkni79f2ky91yxeb0kci8vqi9n9 0 1118 18729 18656 2026-10-11T16:32:19Z Leonfd1992 13 18729 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Niakua chii ekirajüikai.jpg|thumb|250px|Shikiipuu Anouja jee talaata]] '''Ángel Enrique Arévalo''' ([[Kürooria]], 20 outuuwüre no'u chi juya 1954 - 13, maayou'lu no'u juyakai 2019) Jemeishii cha'aya sulu'u wane mma Külooria münüsü, pejesü sünain Wajiira, so'u tü ka'ikalü piamakalü shikii, no'u chi kashikai outuuwüre no'u chi juyakai 1954, ni'iruku [[jinnuu]] müshia chi mürütkai shiyaawatia ni'iruku nia chi [[walirü]]. Nii shia tü wayuukalü ''Juanita Arévalo'' wane wayuu jinnuu otta nüshi nia ''Ángel Eduardo Morales''.<ref>[https://centrodeformacion.net/angel-arevalo/ Anaajaashi Ángel Arevalo]</ref> Nu'wayuuse shia tü wayuukalü ''Norma Socorro'', wayuu yaaje'ewalü [[Palawaipo'u]], nachoin naya ''Jhan Carlos'', ''Karen, Hailen'', ''Norangela'', ''Luis Felipe'', ''Atahualpa Enrique'',  ''Huascar Enrique'' otta müshia ''Ángel Eduardo Arévalo''. ==Tü niyataapü'ükalü anain== Niakai ekirajüi *O'ttüshi sünain ekirajaa tepichi cha'aya wajiira polumo'u suutna tü juyakalü 1979 - 1983. -Süchikije alataashi suluumuin tü ekirajüleeka Anouja jee talaata Palawaipo'u  sünainje 1983 sünainmuin 2010, eere niain shikiipüin tü ekirajüleekat. - Shikiipüüshi sümaiwa tü akumajapuuka sukuaipa tü miiraka yaa wajiira (junta de promoción y desarrollo de la Guajira) münaaka sou tü juya 1990- 1992. - Nia eitaaka sükuaipa tü wayuusheinkat  sushein tepiichi ekiraashikana ya sulu'u Anouja jee Talaata Palawaipo'u ( Fe y Alegría Paraguaipoa) suutna tü juyakat 1990. - Eeshii sünain eitaawaa shikii tü ekiraajüleeka Ramón Paz ipuana chaya wajiira kijolü, suutna tü juyakat 1992. - Shikiipüüshi tü awalakajütkat pütchi 100.1 F.M, Guajira poloo piama shiki outuwüre 1998 sünainmuin 2007. - Ekettaajüshi juya sünain niiyatain sünain shikiipüin tü ekirajaka otta süpüla oulawaa suulia ayatawaa sou juyakat 2010. ==Tü kamalainkat numuin== Ashajaa süchiki kuenta sükuaipa kasa wajiira sümaiwa, musia süchiki tü kasa alaataapüükat sulu'u woumain. Watta saali kuenta nümaana. Aikalaapüüshi sünain akuentaja namuin naa tepiichi ekiraashikana sulu'u tü ekirajüleeka eere shikipüin nia. Nükanajaka so'u sükuaipa niayatain. - Pülaaka sou anainmain sükuaipa niatain, saapajala atkattia de Paez, suutna kai poloo jaralimuin pewüreero juya 1997 . - Pülaaka sou sujutu naapajala süka niayatain sumuin tü awalakajütkat pütchi Fe y Alegría 100.1 F.M. Guajira, saapajala atkattia de Paez, suutna kai poloo piama shiki outuwüre juya 1999. - Pülaaka sou niayatain namaa na ekirajaashikana sulu'u Radiofónico Fe y Alegría, saapajala iitpa, suutna kai apunüin shikii setiempüre  juya 1994. - Pülaaka sou niayatain namaa naa majayütnuukana namaa na jimaliikana ekiraajashikana suluu Mision Riiwa  aka wachietnuin naya, sou kai poloo mekietsatmuin tisiempüre juya 2009. - Pülaaka sou niitain nain sünain tü niayatainkat sulu'u tü ekirajüleekat Anouja jee talaata Palawaipo'u ( Fe y Alegría Paraguaipoa) süpüla suwanajain sukuaipa tü natüjalakat naa tepiichikana yaa wajiira, kai waneeshii pewüreero juya 2010. - Pülaaka sou wattain saali juya niayatain süchirua tü ekirajaaka tepiichi yaa wajiira süpüla süwanajain natüjala, talatüin naya waneepia neerüinjatüin sükajatü tü nukujalakat chi ekirajuikai. Saapajala tü mulousükat shikiipükat tü Oficina Zonal  Fe y Alegría Zulia, sou kai  apünüin shikii eneero juya 2010. == Shi'ipajee sukua'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua]] 1rbl57ybomtd1xinhqejgirsunrp8k7 18730 18729 2026-10-11T16:38:56Z Leonfd1992 13 18730 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Niakua chii ekirajüikai.jpg|thumb|250px|Shikiipuu Anouja jee talaata]] '''Ángel Enrique Arévalo''' ([[Kürooria]], 20 outuuwüre no'u chi juya 1954 - 13, maayou'lu no'u juyakai 2019) Jemeishii cha'aya sulu'u wane mma Külooria münüsü, pejesü sünain Wajiira, so'u tü ka'ikalü piamakalü shikii, no'u chi kashikai outuuwüre no'u chi juyakai 1954, ni'iruku [[jinnuu]] müshia chi mürütkai shiyaawatia ni'iruku nia chi [[walirü]]. Nii shia tü wayuukalü ''Juanita Arévalo'' wane wayuu jinnuu otta nüshi nia ''Ángel Eduardo Morales''.<ref>[https://centrodeformacion.net/angel-arevalo/ Anaajaashi Ángel Arevalo]</ref> Nu'wayuuse shia tü wayuukalü ''Norma Socorro'', wayuu yaaje'ewalü [[Palawaipo'u]], nachoin naya ''Jhan Carlos'', ''Karen, Hailen'', ''Norangela'', ''Luis Felipe'', ''Atahualpa Enrique'',  ''Huascar Enrique'' otta müshia ''Ángel Eduardo Arévalo''. ==Tü niyataapü'ükalü anain== Niakai ekirajüi *O'ttüshi sünain ekirajaa tepichi cha'aya wajiira polumo'u suutna tü juyakalü 1979 - 1983. *Süchikije alataashi sulu'umuin tü ekirajüleeka ''Anoujaa jee talataa Palawaipo'u'' sünainje 1983 sünainmuin 2010, eere niain shikiipüin tü ekirajüleekalü. *Shikiipü'üshi sümaiwa tü akumajapuuka sukuwai'pa tü mi'iraaka yaa wajiira (junta de promoción y desarrollo de la Guajira) münaaka sou tü juya 1990- 1992. *Nia e'itaakai sükuwai'pa tü wayuusheinkalü süshein tepichi ekiraashiikana sulu'u ''Anoujaa jee talataa Palawaipo'u'' - Fe y Alegría Paraguaipoa, suutna tü juyakalü 1990. *Eeshii sünain e'itaawaa shikii tü ekirajüleekalü ''Ramón Paz Ipuana cha'aya Wajiira kijolü, suutna tü juyakat 1992. *Shikiipü'üshi tü a'walakajütkalü pütchi 100.1 F.M, Guajira po'loo piama shiki outuwüre 1998 sünainmuin 2007. *Ekettaajüshi juya sünain ni'yataain sünain shikiipü'üin tü ekirajaaka otta süpüla oulawaa suulia a'yatawaa sou juyakalü 2010. ==Tü kamalainkalü nümüin== Ashajaa süchiki kuenta sükuaipa kasa wajiira sümaiwa, musia süchiki tü kasa alaataapüükat sulu'u woumain. Watta saali kuenta nümaana. Aikalaapüüshi sünain akuentaja namuin naa tepiichi ekiraashikana sulu'u tü ekirajüleeka eere shikipüin nia. Nükanajaka so'u sükuaipa niayatain. - Pülaaka sou anainmain sükuaipa niatain, saapajala atkattia de Paez, suutna kai poloo jaralimuin pewüreero juya 1997 . - Pülaaka sou sujutu naapajala süka niayatain sumuin tü awalakajütkat pütchi Fe y Alegría 100.1 F.M. Guajira, saapajala atkattia de Paez, suutna kai poloo piama shiki outuwüre juya 1999. - Pülaaka sou niayatain namaa na ekirajaashikana sulu'u Radiofónico Fe y Alegría, saapajala iitpa, suutna kai apunüin shikii setiempüre  juya 1994. - Pülaaka sou niayatain namaa naa majayütnuukana namaa na jimaliikana ekiraajashikana suluu Mision Riiwa  aka wachietnuin naya, sou kai poloo mekietsatmuin tisiempüre juya 2009. - Pülaaka sou niitain nain sünain tü niayatainkat sulu'u tü ekirajüleekat Anouja jee talaata Palawaipo'u ( Fe y Alegría Paraguaipoa) süpüla suwanajain sukuaipa tü natüjalakat naa tepiichikana yaa wajiira, kai waneeshii pewüreero juya 2010. - Pülaaka sou wattain saali juya niayatain süchirua tü ekirajaaka tepiichi yaa wajiira süpüla süwanajain natüjala, talatüin naya waneepia neerüinjatüin sükajatü tü nukujalakat chi ekirajuikai. Saapajala tü mulousükat shikiipükat tü Oficina Zonal  Fe y Alegría Zulia, sou kai  apünüin shikii eneero juya 2010. == Shi'ipajee sukua'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua]] 32rub73bqyiqhu9kaf18tyjno206xtj 18731 18730 2026-10-11T16:51:47Z Leonfd1992 13 18731 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Niakua chii ekirajüikai.jpg|thumb|250px|Shikiipuu Anouja jee talaata]] '''Ángel Enrique Arévalo''' ([[Kürooria]], 20 outuuwüre no'u chi juya 1954 - 13, maayou'lu no'u juyakai 2019) Jemeishii cha'aya sulu'u wane mma Külooria münüsü, pejesü sünain Wajiira, so'u tü ka'ikalü piamakalü shikii, no'u chi kashikai outuuwüre no'u chi juyakai 1954, ni'iruku [[jinnuu]] müshia chi mürütkai shiyaawatia ni'iruku nia chi [[walirü]]. Nii shia tü wayuukalü ''Juanita Arévalo'' wane wayuu jinnuu otta nüshi nia ''Ángel Eduardo Morales''.<ref>[https://centrodeformacion.net/angel-arevalo/ Anaajaashi Ángel Arevalo]</ref> Nu'wayuuse shia tü wayuukalü ''Norma Socorro'', wayuu yaaje'ewalü [[Palawaipo'u]], nachoin naya ''Jhan Carlos'', ''Karen, Hailen'', ''Norangela'', ''Luis Felipe'', ''Atahualpa Enrique'',  ''Huascar Enrique'' otta müshia ''Ángel Eduardo Arévalo''. ==Tü niyataapü'ükalü anain== Niakai ekirajüi *O'ttüshi sünain ekirajaa tepichi cha'aya wajiira polumo'u suutna tü juyakalü 1979 - 1983. *Süchikije alataashi sulu'umuin tü ekirajüleeka ''Anoujaa jee talataa Palawaipo'u'' sünainje 1983 sünainmuin 2010, eere niain shikiipüin tü ekirajüleekalü. *Shikiipü'üshi sümaiwa tü akumajapuuka sukuwai'pa tü mi'iraaka yaa wajiira (junta de promoción y desarrollo de la Guajira) münaaka sou tü juya 1990- 1992. *Nia e'itaakai sükuwai'pa tü wayuusheinkalü süshein tepichi ekiraashiikana sulu'u ''Anoujaa jee talataa Palawaipo'u'' - Fe y Alegría Paraguaipoa, suutna tü juyakalü 1990. *Eeshii sünain e'itaawaa shikii tü ekirajüleekalü ''Ramón Paz Ipuana cha'aya Wajiira kijolü, suutna tü juyakat 1992. *Shikiipü'üshi tü a'walakajütkalü pütchi 100.1 F.M, Guajira po'loo piama shiki outuwüre 1998 sünainmuin 2007. *Ekettaajüshi juya sünain ni'yataain sünain shikiipü'üin tü ekirajaaka otta süpüla oulawaa suulia a'yatawaa sou juyakalü 2010. ==Tü kamalainkalü nümüin== Ashajaa süchiki kuwenta sükuwai'pa kasa wajiira sümaiwa, müsia süchiki tü kasa alatapü'ükalü sulu'u woumain. Watta saali kuwenta nüma'ana. Aikalapü'üshi sünain akuwentajaa namüin naa tepichi ekirajaashikana sulu'u tü ekirajüleekalü eere shikipü'üin nia. ===Nükanajaka so'u sükuwai'pa ni'yataain=== #Pülaaka sou anain ma'in sükuwai'pa ni'yataain, saapajala atkattia de Páez, suutna ka'i po'loo ja'ralimüin pewüreero juya 1997. #Pülaaka sou sujutu naapajala süka ni'yataain sümüin tü a'walakajütkalü pütchi ''Fe y Alegría 100.1 F.M. Guajira'', saapajala atkattia de Páez, suutna ka'i po'loo piama shikii outuwüre juya 1999. #Pülaaka sou ni'yataain namaa na ekirajaashiikana sulu'u ''Radiofónico Fe y Alegría'', saapajala iitpa, suutna ka'i apunüin shikii setiempüre juya 1994. #Pülaaka sou ni'yataain namaa naa majayütnuukana namaa na jima'aliikana ekirajaashiikana sulu'u ''Mision Riiwa'' aka wachietnuin naya, sou ka'i po'loo mekietsatmuin tisiempüre juya 2009. #Pülaaka sou ni'itaain na'in sünain tü ni'yataainkalü sulu'u tü ekirajüleekalü Anouja jee talaata Palawaipo'u (''Fe y Alegría Paraguaipoa'') süpüla su'wanajaain sukuwai'pa tü natüjalakalü naa tepichikana wajiirapüna, ka'i waneeshii pewüreero juya 2010. #Pülaaka sou wattain saali juya ni'yataain süchirua tü ekirajaaka tepichi yaa wajiira süpüla sü'wanajaain natüjala, talatüin naya waneepia ne'rüinjatüin sükajatü tü nukujalakalü chi ekirajuikai. Saapajala tü mülo'usükalü shikiipükalü tü Oficina Zonal  Fe y Alegría Zulia, sou ka'i apünüin shikii eneero'u juya 2010. == Shi'ipajee sukua'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua]] sq0a8ek00zocgha9ebyvu2a6x3tghjq 0 1214 18763 18604 2026-10-12T03:33:17Z Leonfd1992 13 18763 wikitext text/x-wiki Shia eree pachiruachein naa planeetakana , ereJo pasanain chi kaikei. Leeyata müsia tü planeetakana sirumatülü naatou'puna chi kaikei. Sajuin tüalijüna atijüsükalirua( Nasa ) naa ekirajakana süpüla natüjain saü süküwaipa chayaa sirumatü, ere leyain tü mma kaluka waya, akümajasü sünainje wane siruma sainjuin kasü, estta müssia wane putchiyasan müsü: eree chi kaikei süma tü planeetaka , akumajasü sünainje wane kasa müloü alatüsü naatoupüna chii kaikei, süjütaka süchiki wane korienta sainjüin kasü, wattalü nulia, sajaraitapünaka tü planetakalirua . Sünain tü sistema solatka, Eshi chií kaikei, otta süma tü planetakalirua , leyatuin nüütpüna. Chi kaikei nia chi shiliwala pasanainkei sünainje ere jutkatuin tü planetakalirua. Nü'utpüna chi kaikei esü mekiisalü planeeta chaya sirumatülü.esü mekísàa tu leyataka chayaa sirumata planetaka sumaka alijunaka músia tura shiliwala tu wamaka. Tü sistema solar munaka shia eree kotirain tü plaaneetakalirüwa, nü'ütpaa chii kaikei, yalaya eshi chi woumaikei mma [[Akotchajülee sünülia:Jolotsükalüirua]] hjpik3lri37hnkm84upt86q77ozbxzp 0 1287 18760 17319 2026-10-12T02:43:42Z Leonfd1992 13 18760 wikitext text/x-wiki [[File:Eitajaa.jpg|thumb|Eitajaa sünai jutkataa]] '''Eitajaa''' ([[alijunaiki]]: ''repartir'') waima süküwai'pa tü eitajaaka. * Eitajaa ekülü * Eitajaa kepein * Eitajaa oujolü. Süpüla anachoinjatüin wane eitajaa che'kü wanawainjatüin shia, süpüla kamuinjatuin süpüshua tü wayuirukana. * Wane süpüla eitajulinjachin nia, che'kü : nütüjüin jachin anataa süküwaipa wane kassa, ematüin jachi nenajünapa, kamaneeijachi, atüjuin jachi ayatawa süma waima wayuu. * Eitajaa Mürülü nümüin nüpüshii wayuu müinka na'in nüchon, nüsipa jee nuwalayu chii wayuukai apütüshii anaa süpüla nüpüshii nitajuin nümülüin süpüla süwashiruin nüchipüna. tkc1fwzpmio0n9bw5x88k5wwiuqijcx 0 1297 18744 18278 2026-10-12T00:52:54Z Leonfd1992 13 /* Sukuwa'ipakalü süshajia achepaaka */ 18744 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Molokoona.jpg|miniaturadeimagen|Molokoona]][[Anaajaalaa:Achepaa 3.jpg|miniaturadeimagen|Jintulu sümaa paipai]][[File:Pali'isee.jpg|thumb|Achepaaka süma pali'isee]] '''Süchepaa wayuu''' ([[alijunaiki]]: ''pintura facial wayuu'') naa wayuu jieyuukana achapajaashin süpüla mainma kasa, makatka wanee [[yonna]], mi'iraa, o'unajaa, jutkataa mülo'u, otta so'u wanee lapü müleka a'lapüjaanüle so'u.<ref name=achepaa>[https://laguajirahoy.com/featured/simbologia-en-el-rostro-de-las-mujeres-wayuu-es-un-arte.html/ Simbología en el rostro de las mujeres Wayúu, es un arte]</ref><ref name=wayuu>[https://www.radionica.rocks/regiones/la-pintura-corporal-como-legado-cultural/ La pintura corporal como legado cultural]</ref> Naa wayuukana achepajaashin sünain aja'itaa wuin otta sünain asukaa, süpüla nnojoluintüin jotuin natapa'a. Tü achepaka ,ai'rünüsü süükaa Paipa ,eesü Paipa süney ishoü soü oüta süney müsia shia ; Oütta seewa , aakatsa tü seewaka saajütu waaney aanera süsaschoü. == Mainma sukuwa'ipa tü achepaaka == '''Paipai''': tü paipaika apünüin süna, wane mütsiiatalüsü, mmatalü, ishotolü, tü makaa antüna anain sünainjee wane wuito'ulia (se obtiene de las células de ciertos hongos), tü mütsiiatatka süchepajaayasü laülaa müinka saa'in woushi, tü mmatalü süpülajatü ai'nmajaa tü o'upunawaaka suulia nütchinka chi ka'ikai, otsia chi ishotolü shi'itaain tü majayutnuukalü sünain su'upuna süpüla ai'nmajia tü o'upunawaa nuulia nütchinka ka'ikai, süpüla anachoinjatüin waneepia.<ref name=achepaa/> == Tü süshataka achepaaka == Sünain tü o'upunaaka, eesü süpüla sütiiwajaanüin waima kasa, ashatünüsü tü wuito'uliaka je tü mürütkana, müinka sa'in nüta chi molokoonakai, sütüna julirü, iramataya, nünain chi toolokai, ashatünüsü so'u nu'upunaaka tü suwaralaka juya je tü süchikana nüpato'u ka'laira.<ref name=achepaa/> Tü süchepajaayaka wayuu matüjainsalü aja'ta tü sükumajaapüleeka, aka jamüin süshatünüin süpushuwa'a tü eekalü süpa'apünaa tü wo'umainka, müinka sa'in uuchikana, süma nüsii chi ja'yutsi, süsii wunu'ulia. Tü achepajawaaka aainjünüsü müleka eere wanee yonna, müinka sa'in wanaa sümaa suju'ituin wanee majayülü otta süchiirua wanee lapü.<ref name=wayuu/> Eeka tü ashajawaka waaney sükuepa kaajatmu kaawaüsu ; aashajashi wayaa eepa waaney yonna , eepa laapü, outta eepa waanee aajutkalawa süney wuakuepa ,tü washajaka aakat süükas paalisa , waattasü' saalia tu shiakuwaka ,tu paalisa waaney wünülia süpülaünsu . Süshia shi wayüü toolo ,noojotsu'süpula nüshajattü ,kaajamüt waaney sükuepa tü nüshajaika , wayüü toolo aashajaleshi eepa waaney laapü , woomülütpa'nia ,paasalapa'nia . Tü nüshajaka'aka ,süüka nüsha warit outta tü paalisaka sükapanaka tu aalaniyaka. === Tü süshajaayaka wayuu === *'''Uliisaka''': tüü ayu'nnüsü sünainjee wane ipa jouutsu shiroku wuin. *'''Pali'ise (bija roja)''': == Sukuwa'ipakalü süshajia achepaaka == <gallery style="text-align:center; font-weight:bold"> Ashokonojushi.jpg|Ashokonojushi Etsia.jpg|Etsia Apajirasü.jpg|Apaajiraasü Jokoma.jpg|Jokoma Jime antirasü.jpg|Jime antiraasü Maquillaje tradicional Wayuu.jpg|Jieyuu achepajaasü Achepa.jpg|Süchepa majayut Achepajawa majayulü.jpg|Majayülü kachepasü Paipai.jpg|Achepaaka süma paipai Pali'ise.jpg|Süshajaaya wayuu Waruttayaa süna amüchi.jpg|Waruttayaa </gallery> == Shi'ipajee sukuwa'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Achepaaka]] hyclj1m2yqxtkjil5fcr1fklwdityhe 18745 18744 2026-10-12T00:53:10Z Leonfd1992 13 /* Sukuwa'ipakalü süshajia achepaaka */ 18745 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Molokoona.jpg|miniaturadeimagen|Molokoona]][[Anaajaalaa:Achepaa 3.jpg|miniaturadeimagen|Jintulu sümaa paipai]][[File:Pali'isee.jpg|thumb|Achepaaka süma pali'isee]] '''Süchepaa wayuu''' ([[alijunaiki]]: ''pintura facial wayuu'') naa wayuu jieyuukana achapajaashin süpüla mainma kasa, makatka wanee [[yonna]], mi'iraa, o'unajaa, jutkataa mülo'u, otta so'u wanee lapü müleka a'lapüjaanüle so'u.<ref name=achepaa>[https://laguajirahoy.com/featured/simbologia-en-el-rostro-de-las-mujeres-wayuu-es-un-arte.html/ Simbología en el rostro de las mujeres Wayúu, es un arte]</ref><ref name=wayuu>[https://www.radionica.rocks/regiones/la-pintura-corporal-como-legado-cultural/ La pintura corporal como legado cultural]</ref> Naa wayuukana achepajaashin sünain aja'itaa wuin otta sünain asukaa, süpüla nnojoluintüin jotuin natapa'a. Tü achepaka ,ai'rünüsü süükaa Paipa ,eesü Paipa süney ishoü soü oüta süney müsia shia ; Oütta seewa , aakatsa tü seewaka saajütu waaney aanera süsaschoü. == Mainma sukuwa'ipa tü achepaaka == '''Paipai''': tü paipaika apünüin süna, wane mütsiiatalüsü, mmatalü, ishotolü, tü makaa antüna anain sünainjee wane wuito'ulia (se obtiene de las células de ciertos hongos), tü mütsiiatatka süchepajaayasü laülaa müinka saa'in woushi, tü mmatalü süpülajatü ai'nmajaa tü o'upunawaaka suulia nütchinka chi ka'ikai, otsia chi ishotolü shi'itaain tü majayutnuukalü sünain su'upuna süpüla ai'nmajia tü o'upunawaa nuulia nütchinka ka'ikai, süpüla anachoinjatüin waneepia.<ref name=achepaa/> == Tü süshataka achepaaka == Sünain tü o'upunaaka, eesü süpüla sütiiwajaanüin waima kasa, ashatünüsü tü wuito'uliaka je tü mürütkana, müinka sa'in nüta chi molokoonakai, sütüna julirü, iramataya, nünain chi toolokai, ashatünüsü so'u nu'upunaaka tü suwaralaka juya je tü süchikana nüpato'u ka'laira.<ref name=achepaa/> Tü süchepajaayaka wayuu matüjainsalü aja'ta tü sükumajaapüleeka, aka jamüin süshatünüin süpushuwa'a tü eekalü süpa'apünaa tü wo'umainka, müinka sa'in uuchikana, süma nüsii chi ja'yutsi, süsii wunu'ulia. Tü achepajawaaka aainjünüsü müleka eere wanee yonna, müinka sa'in wanaa sümaa suju'ituin wanee majayülü otta süchiirua wanee lapü.<ref name=wayuu/> Eeka tü ashajawaka waaney sükuepa kaajatmu kaawaüsu ; aashajashi wayaa eepa waaney yonna , eepa laapü, outta eepa waanee aajutkalawa süney wuakuepa ,tü washajaka aakat süükas paalisa , waattasü' saalia tu shiakuwaka ,tu paalisa waaney wünülia süpülaünsu . Süshia shi wayüü toolo ,noojotsu'süpula nüshajattü ,kaajamüt waaney sükuepa tü nüshajaika , wayüü toolo aashajaleshi eepa waaney laapü , woomülütpa'nia ,paasalapa'nia . Tü nüshajaka'aka ,süüka nüsha warit outta tü paalisaka sükapanaka tu aalaniyaka. === Tü süshajaayaka wayuu === *'''Uliisaka''': tüü ayu'nnüsü sünainjee wane ipa jouutsu shiroku wuin. *'''Pali'ise (bija roja)''': == Sukuwa'ipakalü süshajia achepaaka == <gallery style="text-align:center; font-weight:bold"> Ashokonojushi.jpg|Ashokonojuushi Etsia.jpg|Etsia Apajirasü.jpg|Apaajiraasü Jokoma.jpg|Jokoma Jime antirasü.jpg|Jime antiraasü Maquillaje tradicional Wayuu.jpg|Jieyuu achepajaasü Achepa.jpg|Süchepa majayut Achepajawa majayulü.jpg|Majayülü kachepasü Paipai.jpg|Achepaaka süma paipai Pali'ise.jpg|Süshajaaya wayuu Waruttayaa süna amüchi.jpg|Waruttayaa </gallery> == Shi'ipajee sukuwa'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Achepaaka]] lnvfucd7vvowpq027ii09dxk2fiixvb 18754 18745 2026-10-12T02:15:54Z Leonfd1992 13 /* Sukuwa'ipakalü süshajia achepaaka */ 18754 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Molokoona.jpg|miniaturadeimagen|Molokoona]][[Anaajaalaa:Achepaa 3.jpg|miniaturadeimagen|Jintulu sümaa paipai]][[File:Pali'isee.jpg|thumb|Achepaaka süma pali'isee]] '''Süchepaa wayuu''' ([[alijunaiki]]: ''pintura facial wayuu'') naa wayuu jieyuukana achapajaashin süpüla mainma kasa, makatka wanee [[yonna]], mi'iraa, o'unajaa, jutkataa mülo'u, otta so'u wanee lapü müleka a'lapüjaanüle so'u.<ref name=achepaa>[https://laguajirahoy.com/featured/simbologia-en-el-rostro-de-las-mujeres-wayuu-es-un-arte.html/ Simbología en el rostro de las mujeres Wayúu, es un arte]</ref><ref name=wayuu>[https://www.radionica.rocks/regiones/la-pintura-corporal-como-legado-cultural/ La pintura corporal como legado cultural]</ref> Naa wayuukana achepajaashin sünain aja'itaa wuin otta sünain asukaa, süpüla nnojoluintüin jotuin natapa'a. Tü achepaka ,ai'rünüsü süükaa Paipa ,eesü Paipa süney ishoü soü oüta süney müsia shia ; Oütta seewa , aakatsa tü seewaka saajütu waaney aanera süsaschoü. == Mainma sukuwa'ipa tü achepaaka == '''Paipai''': tü paipaika apünüin süna, wane mütsiiatalüsü, mmatalü, ishotolü, tü makaa antüna anain sünainjee wane wuito'ulia (se obtiene de las células de ciertos hongos), tü mütsiiatatka süchepajaayasü laülaa müinka saa'in woushi, tü mmatalü süpülajatü ai'nmajaa tü o'upunawaaka suulia nütchinka chi ka'ikai, otsia chi ishotolü shi'itaain tü majayutnuukalü sünain su'upuna süpüla ai'nmajia tü o'upunawaa nuulia nütchinka ka'ikai, süpüla anachoinjatüin waneepia.<ref name=achepaa/> == Tü süshataka achepaaka == Sünain tü o'upunaaka, eesü süpüla sütiiwajaanüin waima kasa, ashatünüsü tü wuito'uliaka je tü mürütkana, müinka sa'in nüta chi molokoonakai, sütüna julirü, iramataya, nünain chi toolokai, ashatünüsü so'u nu'upunaaka tü suwaralaka juya je tü süchikana nüpato'u ka'laira.<ref name=achepaa/> Tü süchepajaayaka wayuu matüjainsalü aja'ta tü sükumajaapüleeka, aka jamüin süshatünüin süpushuwa'a tü eekalü süpa'apünaa tü wo'umainka, müinka sa'in uuchikana, süma nüsii chi ja'yutsi, süsii wunu'ulia. Tü achepajawaaka aainjünüsü müleka eere wanee yonna, müinka sa'in wanaa sümaa suju'ituin wanee majayülü otta süchiirua wanee lapü.<ref name=wayuu/> Eeka tü ashajawaka waaney sükuepa kaajatmu kaawaüsu ; aashajashi wayaa eepa waaney yonna , eepa laapü, outta eepa waanee aajutkalawa süney wuakuepa ,tü washajaka aakat süükas paalisa , waattasü' saalia tu shiakuwaka ,tu paalisa waaney wünülia süpülaünsu . Süshia shi wayüü toolo ,noojotsu'süpula nüshajattü ,kaajamüt waaney sükuepa tü nüshajaika , wayüü toolo aashajaleshi eepa waaney laapü , woomülütpa'nia ,paasalapa'nia . Tü nüshajaka'aka ,süüka nüsha warit outta tü paalisaka sükapanaka tu aalaniyaka. === Tü süshajaayaka wayuu === *'''Uliisaka''': tüü ayu'nnüsü sünainjee wane ipa jouutsu shiroku wuin. *'''Pali'ise (bija roja)''': == Sukuwa'ipakalü süshajia achepaaka == <gallery style="text-align:center; font-weight:bold"> Ashokonojushi.jpg|Ashokonojuushi Etsia.jpg|Etsia Apajirasü.jpg|Apaajiraasü Jokoma.jpg|Jokoma Jime antirasü.jpg|Jime antiraasü Maquillaje tradicional Wayuu.jpg|Jieyuu achepajaasü Achepa.jpg|Süchepa majayut Achepajawa majayulü.jpg|Majayülü kachepasü Paipai.jpg|Achepaaka süma paipai Pali'ise.jpg|Süshajaaya wayuu Waruttayaa süna amüchi.jpg|Waruttayaa Achepaa- maquillaje wayuu.jpg|Achepaa </gallery> == Shi'ipajee sukuwa'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Achepaaka]] 90qxdjyz7uzroovgszp573jo3c67nim 0 1299 18755 15844 2026-10-12T02:23:50Z Leonfd1992 13 18755 wikitext text/x-wiki [[File:Juya-lluvia.jpg|thumb|250px|Antüshii juya]] [[File:JUYA (Lluvia).mpg|thumb|Elementos de la naturaleza]] '''Juya''' ([[alijunaiki]]: ''lluvia'') tü juyaka eweetüsü sünainjee tü sirumaka wanaa sümaa sukumajaain sulu'ujee palaaka otta sünainjee tü süchiikalüirua. Tü juyaka a'itüsü mapa sa'u tü mmakalü süpüle eeinjatüin wunu'ulia otta sü'üttia wayuu eekai eein ama'ana apain/yüüja. ==Juya sümüin wayuu== Antüshi Juya, sünain alapalawaa sümüin nain'meesü, Mma shii nüchonyuu Juya atalalaa sa'ain nüpanapa, ka nükolojüin wuin saakalia nüyaasü süülia. Naküjala naa wayuu alau'layuukana; süitapa tüü Juyaka yaya Wajiira, Mma nümaa Juya ain'kaashii nachukua'aya, ipoolü müsia suchukua'ya, süpüla jemeyuluinjatüin shia nayaalu naa suchon'yuukanu; wunu'ulia, mürülü eje naa wayuukana tamüinreeya. Shia yaawa tüüsan nümakaa chi wayuu eekai atijaain sou, nukuai'pa, apajakai nükajala nutuushi, kache'kai süpüla ni'rain nülau'la, apakai sünüi'kü nou'shi mataalashi ya; - "Tayakai, nuchon Juya sümaa Mma!".... ¡Chaale shia!. [[Akotchajülee sünülia:Jolotsükalüirua]] dh1j2290qez1ckzhxnxog7lhzrqc1w7 0 1303 18766 18625 2026-10-12T03:39:04Z Leonfd1992 13 18766 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Susii_poloo.jpg|miniaturadeimagen|Susii poloo]] '''Asii''' ([[alijunaiki]]: ''flor'') Tuu Kasisükat joutsu suliiwou suluu woumai wajirru juyapou. Waima sünaa tü kasiisüka yaya'a süpaa woumain paa , juyapoü , esü waima wünüli kasikalü, tü yosüka kasiisü, jamüchee, maliwala , kousholü , jürülaa. == Ayaakuwairua süchiki asii == <gallery style="text-align:center; font-weight:bold"> Süsii maliwala.jpg|süsii maliwala Kasiisü.jpg|Kasiisü Susii.jpg|Asii Susiii wuitoulia.jpg|Wunu'u kasiisü </gallery> [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] oxzub50tuos9wpyvtfs4k8jhw7apbsz 0 1348 18769 18690 2026-10-12T04:08:15Z Leonfd1992 13 18769 wikitext text/x-wiki [[File:A'ayaaushi.jpg|thumb|A'ayaaushi iitalu'u]] '''A'yajawushi''' ([[alijunaiki]]: ''bebida a base de maíz y leche'') shia wane neküin naa laülayuukana che´ejee sümaiwa, ainjünüsü shia süka maikü, pala´janaa ookotüshisü, süchikejee o´yotünüsü leechi sa´aka süchira ka´üla, paa´a otta anneerü shiale, a´yawatünüsü süpüla anainjatüin shia, kojochonsü sainjia jemetaka ma´in shia ekaa otta ichiimasü, eesü kaüle´e tü maikikak, nojoosü müin sa´in tü uujokot, tü a´yajawushikat niküin wayuu watta maalü, maka sünain arülejaa, otta jalainjachire nia sünain waraitta . <ref>[https://www.radionacional.co/cultura/tradiciones/gastronomia-wayuu-platos-tipicos-de-su-gastronomia#:~:text=De%20acuerdo%20con%20Nathalia%20Durand,esta%20%C3%BAltima%20no%20es%20alcoholizada. ¡A probarlos! Conoce los platos típicos de la gastronomía Wayuu.] </ref> == Sa'aka == (ichii, wüin, leechi) == Saainjia == # ayüüjaanüsü tü maikikalü # sülakatünaka süpüla poolotuin shia. # tü wüinka # shia´saa polotopa shia # O'yotünüsü tü sekalü # süchikeje o'yotünüsü tü youlakalü # shisaa'a poolotopa shia # O'yotunusü tü leechika süchirakalü ka´ula, paa´a otta anneerü # oulanüsü poolotün motso # süchikejee ashakatinüsü # asha´jünüsü shia # ottonojünüsüü süsüin wayuu. ==Shi'ipajee sukuwa'ipa== <references/> [[Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu]] aajszh1j3zh9edyupceu4rwppzhv3xz 18770 18769 2026-10-12T04:10:59Z Leonfd1992 13 18770 wikitext text/x-wiki [[File:A'ayaaushi.jpg|thumb|A'ayaaushi iitalu'u]] '''A'yajawushi''' ([[alijunaiki]]: ''bebida a base de maíz y leche'') shia wane neküin naa laülayuukana che'ejee sümaiwa, aainjünüsü shia süka maikü, palajanaa ookotüshisü, süchikejee o'yotünüsü leechi sa'aka süchira ka'üla, paa'a otta anneerü shiale, a'yaawatünüsü süpüla anainjatüin shia, kojochonsü sainjia jemetaka ma'in shia ekaa otta ichiimaasü, eesü kaülee tü maikikalü, nnojotsü müin sa'in tü uujotkolü, tü a'yajaawushikat niküin wayuu watta maalü, maka sünain arüleeja, otta jalainjachire nia sünain waraitta.<ref>[https://www.radionacional.co/cultura/tradiciones/gastronomia-wayuu-platos-tipicos-de-su-gastronomia#:~:text=De%20acuerdo%20con%20Nathalia%20Durand,esta%20%C3%BAltima%20no%20es%20alcoholizada. ¡A probarlos! Conoce los platos típicos de la gastronomía Wayuu.] </ref> == Sa'akaka == (ichii, wüin, leechi) == Saainjia == # ayüüjaanüsü tü maikikalü # sülakatünaka süpüla poolotuin shia. # tü wüinka # shia´saa polotopa shia # O'yotünüsü tü sekalü # süchikeje o'yotünüsü tü youlakalü # shisaa'a poolotopa shia # O'yotunusü tü leechika süchirakalü ka´ula, paa´a otta anneerü # oulanüsü poolotün motso # süchikejee ashakatinüsü # asha´jünüsü shia # ottonojünüsüü süsüin wayuu. ==Shi'ipajee sukuwa'ipa== <references/> [[Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu]] pq8oj6sep3emx79cx69pvmx7vaqr4or 0 1365 18743 17931 2026-10-12T00:43:34Z Leonfd1992 13 18743 wikitext text/x-wiki [[File:Jakala.jpg|thumb|jakala jüyaapo'u]][[Anaajaalaa:Jakala_Paüwajira'ashi.jpg|miniaturadeimagen|Jakala Paüwajira'ashi]] '''Jakala''' ([[alijunaiki]]: ''Schistocerca piceifrons''<ref>[https://www.inaturalist.org/es/taxa/256419-Schistocerca-piceifrons/ Schistocerca piceifrons]</ref>) jakala joutsü jüyaapo'u soopüna tü mmaapakalü, wanee wuchi eküshi süpana wunülia. Tü jakalakalü ayulaasü juyachiirua, ajuittayaa müsü süchikejee wanee ememajüsü, maima onooitshiipa'a. Süpa'apünaa apain, joutsü jakala sa'akapünaa pünajülü. Chi jakalakai kawatüleshi ma'in jee waima sukuwa'ipa tü jakalaka Jee nüna. == Shi'ipajee sukuwa'ipa == <references/> [[Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü]] 916bj0fkb5wq19f13p18ql9hmhn05l8 0 1605 18764 18641 2026-10-12T03:36:26Z Leonfd1992 13 18764 wikitext text/x-wiki '''Jourai''' ([[Alijunaiki]]: ¿?) Wunu'uliaka tü , epinase sütüma wayuu, anasü süpüla soojuin Shia tepichi ekei kerrain , ekei süpülain wayuu, ekei soüsirun je musia pulajuin , Achotonüsü tü wunuliaka, aralajünüsu wane aii, süpula soojunuinjatüin wattamalu. Tepichi ekai soüsiruin wayuu oojinüsü sika shira jurai , jee musia ekei kerain [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] fm05e1ri51lp6eahfnsuu29h3ctm3j6 18765 18764 2026-10-12T03:36:35Z Leonfd1992 13 18765 wikitext text/x-wiki '''Jourai''' ([[alijunaiki]]: ¿?) Wunu'uliaka tü , epinase sütüma wayuu, anasü süpüla soojuin Shia tepichi ekei kerrain , ekei süpülain wayuu, ekei soüsirun je musia pulajuin , Achotonüsü tü wunuliaka, aralajünüsu wane aii, süpula soojunuinjatüin wattamalu. Tepichi ekai soüsiruin wayuu oojinüsü sika shira jurai , jee musia ekei kerain [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] hgkm0dsic3bi9knnv9v2vgxpbhc9xj4