Wikipeetia gucwiki https://guc.wikipedia.org/wiki/Ee%27iyalaaya_a%27la%C3%BClaas%C3%BC MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Ayaakuwapülee Analayaapülee kasa Yootirawaa Ka'yataayakalü Yootirawaa nümaa ka'yataayakalü Wikipeetia Yootirawaa süchiki Wikipeetia Anaajaalaa Yootirawaa süchiki anaajaalaa MediaWiki Yootirawaa süchiki MediaWiki Anouktia sukua'ipa Yootirawaa süchiki anouktia akua'ipa Akaaliijiaa Yootirawaa süchiki akaaliijiaa Akotchajülee sünülia Yootirawaa süchiki akotchajülee anülia TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión 0 188 18784 18747 2026-10-19T03:08:29Z InternetArchiveBot 28 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 18784 wikitext text/x-wiki [[Anaajaalaa:Dividivi on aruba.jpg|thumb|Ichii]] '''Ichii''' ([[alijunaiki]]: ''dividivi, caesalpinia coriaria'') shia wane wunu'u cheje'ewalü Antillas, palaaje sünain [[Ameerika Uuchimüin]], Ameerika pasanainkalü otta müsia uuchipünaa sünain mmakalü [[Meejiko]]. Tü sünüliakalü natuma nnaa atüjaka süpüleerua wunu'uliakalü shia ''Caesalpinia coriaria''. Tü süjü waüiyeeka ichii aapaanüsü süpüla ala'ajaa atairü. Otta müsia aapanüsü süpüla ajüjia otta müsia süpüla aainraa shupuuna. Tü wunu'ukalü tüü eesü müin sa'in kulaala sa'ato'upüna wane [[pinchi]]. Tü süpanaka aapanüsü süpüla shiküin mürülü müin sa'in paa'a, ka'ula otta müsia anneerü.<ref>[https://catalogofloravalleaburra.eia.edu.co/species/304/ Caesalpinia coriaria]</ref> Eere [[Kolompia|Kolompia]] sünain tü mi'iraakalü ''Reinado Nacional'' otta müsia Mi'iraakalü saa'u Ichii yaa [[Süchiimma]], ''Fiestas del Dividivi'', sulu'u mmakalü Wajiira, aainjünakalü saa'u ka'ika 15 sünainmüin ka'i 19 juya'wai. Tü ichiika shia wane wunu'u yaajewalü yaaya sünain sukuwai'pa wayuu. Mi'iraakalü tüü kojutusu sünain kachiküin, tü akuwa'ipakalü otta müsia tü a'yatawaakalü sulu'u mmakalü otta müsia sünain sukuwa'ipa wayuu. Tü ichiikalü eesü anaka apüla müinka tü süchonko, jakütapa anasü sümüin jieyuukalüirua sümuin süshiitapa, jee eesü süpula eiyajiee amüralü'ü müinka e'ikalee shia. Tü wunu'ukalü ichiikai jouuchein süpana, ko'ochensü süchon wuitachensü josopa shiya shochensü ajütusü sumuiwa mmaaluu. Apaanüsü piama shüshuchen apoolojünüsü müinka sa'in süpoolojia kepein, asünüsü yootchon, anasü süpüla alin sümüla wayuu, süpüla onoojüin ma'i, kakua a'in, ma'aka sumüin jieyuu ee ayuulin süchonlia, jawalin sulu'upüna tü jietkalü, tü ichiikalü apoolojünüinjatü po'looshi sushüchenyü ichiikalü sa'aka piama liitüra wuin, pa'yutpa shia a'ikalainjatü so'u toowa sümaa pa'yuluin ichiikalü.<ref>[https://web.archive.org/web/20261012055847/https://botanicodesantiago.com/caesalpinia-coriaria/ Dividivi]</ref> == Shiyaakuwairua ichiikalü== <gallery style="text-align:center; font-weight:bold"> Anaajaalaa:Ichii (69538).jpg|miniaturadeimagen|Ichii Anaajaalaa:Ichii_(26044).jpg|Süchon Ichii </gallery> == Shi'ipajee sukuwa'ipa== <references/> [[Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia]] b9a51vuzckqzgtk7lnamn00aymqtdm2 0 214 18782 18120 2026-10-19T00:39:53Z Neima Paz 39 /* */ Añadi contenido 18782 wikitext text/x-wiki [[File:Jayariyu Farías Montiel.jpg|thumb|Comunicadora social wayuu]] {{Anouktia sukua'ipa:Akuwa'ipapa'ala}} '''Jayariyú Farías Montiel''' (Jemeisü cha [[Marakaaya]], [[Suuria]], [[Wenesueela]], 8 nünain kashikai [[apüriirü]] no'u chi juyakai 1978 - Anaajaasü cha Marakaaya, Suuria, Wenesueela, no'u chi ka'i 21 nünain kashikai [[settiempüre]] no'u chi juyakai 2017) wane jiet wayuu, a'walakajüt pütchi, aashajüt sulu'upünaa raawia otta shikiipü<ref>[https://web.archive.org/web/20211021111822/https://www.caroycuervo.gov.co/Noticias/mis-primeras-palabras-kai-sol/ Mis primeras palabras: KAꞋI - SOL]</ref> je aluwataapükalü sünain tü [[Wayuunaiki (karalo'uta)|karalo'uta Wayuunaiki]].<ref>[https://web.archive.org/web/20160303165742/http://www.yepan.cl/venezuela-jayariyu-wayuunaiki-es-el-unico-periodico-especializado-de-venezuela-y-suramerica-con-esencia-indigena-jayariyu-nia-wanee-karalouta-wayuunaiki-especializado-munaka-suma-wenezuela/ Jayariyú: Nia wanee karalo'uta Wayuunaiki especializado münaka suma Wenezuela, suma Suramérica wayuu aa'inrüma'in].</ref>. == Süchikimaajatü == Nüchon chi a'walakajüi pütchi Gerardo Jesús Farías. Tepichiwa shia o'unapü'üsü weinshi sünainmüin noumain na süpüshika cha wajiirapüna, soo'opüna mmakat Suuria. Ekirajaasü shiakat sünain a'walakajaa pütchi süchiirua nünüiki chi süshikai, niaja'a chi aashajaakai sümaa waneepia süpüla saapaain tia a'yatawaaka süpüla shiaijatüin aashajaaka mapan saa'uje nakua'ipa na wayuukana. Shiakat kachonsü 3 tepichi motsoyütnuu<ref>[https://web.archive.org/web/20211024033941/https://www.wayuunaiki.com.ve/regionales/el-pequeno-pais-de-jayariyu-farias-montiel/ El pequeño país de Jayariyú Farías Montiel]</ref>. Ouktusu no'u chi juyakai 2017 sutuma wane edema cerebral amünüsü sutuma kapüleein jo sukua'ipa sutuma suukarain süshaka<ref>[https://web.archive.org/web/20211024080036/http://sunoticiero.com/fallecio-jayariyu-farias-montiel-la-princesa-la-prensa-guajira/ Falleció Jayariyú Farías Montiel, la princesa de la prensa guajira]</ref>. == Shi'yataaka anain == Ekirajaasü palajana sulu'u tü [[Ekirajiapülee Katolikat Cecilio Acosta]] süpüla saapaain sukua'ipa a'walakajütka pütchiirua. Süja'lajaapan sutuma tia, saapüin ma'in saa'in sünain tü akumajaaka sukua'ipa karalo'utaka wayuunaiki, paala süpülapünaa akumajaanüin karalo'utaka shiakat shikiiru'usu süpüla sülatüin tü shikirajaaka achiirua. Mapeena no'u chi kashikai apüriirü no'u chi juyakai 2000<ref name=achikimaajatü>[https://web.archive.org/web/20160303165742/http://www.yepan.cl/venezuela-jayariyu-wayuunaiki-es-el-unico-periodico-especializado-de-venezuela-y-suramerica-con-esencia-indigena-jayariyu-nia-wanee-karalouta-wayuunaiki-especializado-munaka-suma-wenezuela/ Venezuela: Jayariyú: “Wayuunaiki es el único periódico especializado de Venezuela y Suramérica, con esencia indígena” / Jayariyú: Nia wanee karalo'uta Wayuunaiki especializado münaka suma Wenezuela, suma Suramérica wayuu aa'inrüma'in]</ref> akumajaanüsü tü karalo'utaka, shiasa'a no'u chi juyakai 2006 chi karalo'utakai watta'asü sünüiki sainküinpünaa mmakat jee eere wayuuirua kepian soo'opünaa Wenesueela otta mapeena sülatüin mmakat süpüla süntüinjatüin Wajiiramüin sulu'u Kolompia, sükajee tia amülo'ujaasü sukua'ipa süpüla shiaijatüin tü karalo'uta eere aashajaanüin saa'u nachikuuka na wayuukana eere naya kepian sainküinpünaa mmakat<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_RpodPqg9i4/ Entrevista Jayariyu Farias Montiel (Periodico Wayuunaiki)]</ref>. No'u chi juyakai 2010 tü karalo'utaka sükanajüin tü Premio Nacional napüla a'walakajünütka pütchi saa'u Wenesueela<ref name=achikimaajatü/>. E'itaanüsü sünülia süpüla sükanajüin tü «Premio PIDC-UNESCO de Comunicación Rural» no'u chi juyakai 2011<ref>[https://web.archive.org/web/20211024043934/https://noticias.masverdedigital.com/nominan-a-periodico-indigena-venezolano-a-premio-de-la-unesco/#:~:text=Wayuunaiki%20es%20el%20nombre%20del%20primer%20peri%C3%B3dico%20%C3%A9tnico-comunitario,en%20las%20zonas%20rurales%20de%20pa%C3%ADses%20en%20desarrollo/ Nominan a periódico indígena venezolano a premio de la UNESCO]</ref>. No'u chi ka'i 13 sü'ütpüna apüriirü no'u chi juyakai 2015 aju'itusu tü na'yataain 191 kanüliaka mayaa “Mil historias que contar”<ref>[https://prensa-cultural.com/wayuunaiki-el-periodico-de-los-pueblos-indigenas-cumple-15-anos/ ENTRETENIMIENTO WAYUUNAIKI: El Periódico de los pueblos indígenas cumple 15 años]</ref>. No'u kashikai maayo sünain chi juyakai 2012 Jayariyú Farías Montiel o'unusu sünain tü Foro Permanente süpüla tü Cuestiones Indígenas natuma ONU aainjünaka cha New York, süpüla aashajawaa saa'u tü petüroolia oyotuusukalü sulu'umüin süchii eekai pejein sünain soo'opüna mmakat kolompia-wenesueela<ref name=jayaliyuu>[https://www.servindi.org/actualidad/64687/ ONU: Denuncian impactos extractivos en comunidades Wayuu de Colombia y Venezuela]</ref>. Otta süpüla saashajaain saa'u tü aa'inneeka sümaa tü süchiika Rankeriia sulu'u tü suumainka Wajiira kolompiaanaka natuma aluwataashikana jee shikiipüka tü Cerrejón amünakat. Otta aashajaasü süpüla naju'itüin na surulaatkalü eekana sulu'u suumain wayuu cha Wenesueela<ref name=jayaliyuu/>. == Eesü süpüla pi'rajaai == * [[Wayuunaiki (karalo'uta)]] == Pütchi soo'omüin süchikimaajatü == <references/> == Ee'iyatia waleketpülee == *[https://web.archive.org/web/20211023032756/https://www.wayuunaiki.com.ve/ Wayuunaiki El periódico de los Pueblos Indígenas, Inicio] [[Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua]] fs71snhzi9ynwsezmsl34y18avdsse6 18783 18782 2026-10-19T00:46:39Z Leonfd1992 13 18783 wikitext text/x-wiki {{Anouktia sukua'ipa:Akuwa'ipapa'ala}} '''Jayariyú Farías Montiel''' (Jemeisü cha [[Marakaaya]], [[Suuria]], [[Wenesueela]], 8 nünain kashikai [[apüriirü]] no'u chi juyakai 1978 - Anaajaasü cha Marakaaya, Suuria, Wenesueela, no'u chi ka'i 21 nünain kashikai [[settiempüre]] no'u chi juyakai 2017) wane jiet wayuu, a'walakajüt pütchi, aashajüt sulu'upünaa raawia otta shikiipü<ref>[https://web.archive.org/web/20211021111822/https://www.caroycuervo.gov.co/Noticias/mis-primeras-palabras-kai-sol/ Mis primeras palabras: KAꞋI - SOL]</ref> je aluwataapükalü sünain tü [[Wayuunaiki (karalo'uta)|karalo'uta Wayuunaiki]].<ref>[https://web.archive.org/web/20160303165742/http://www.yepan.cl/venezuela-jayariyu-wayuunaiki-es-el-unico-periodico-especializado-de-venezuela-y-suramerica-con-esencia-indigena-jayariyu-nia-wanee-karalouta-wayuunaiki-especializado-munaka-suma-wenezuela/ Jayariyú: Nia wanee karalo'uta Wayuunaiki especializado münaka suma Wenezuela, suma Suramérica wayuu aa'inrüma'in].</ref>. == Süchikimaajatü == Nüchon chi a'walakajüi pütchi Gerardo Jesús Farías. Tepichiwa shia o'unapü'üsü weinshi sünainmüin noumain na süpüshika cha wajiirapüna, soo'opüna mmakat Suuria. Ekirajaasü shiakat sünain a'walakajaa pütchi süchiirua nünüiki chi süshikai, niaja'a chi aashajaakai sümaa waneepia süpüla saapaain tia a'yatawaaka süpüla shiaijatüin aashajaaka mapan saa'uje nakua'ipa na wayuukana. Shiakat kachonsü 3 tepichi motsoyütnuu<ref>[https://web.archive.org/web/20211024033941/https://www.wayuunaiki.com.ve/regionales/el-pequeno-pais-de-jayariyu-farias-montiel/ El pequeño país de Jayariyú Farías Montiel]</ref>. Ouktusu no'u chi juyakai 2017 sutuma wane edema cerebral amünüsü sutuma kapüleein jo sukua'ipa sutuma suukarain süshaka<ref>[https://web.archive.org/web/20211024080036/http://sunoticiero.com/fallecio-jayariyu-farias-montiel-la-princesa-la-prensa-guajira/ Falleció Jayariyú Farías Montiel, la princesa de la prensa guajira]</ref>. == Shi'yataaka anain == Ekirajaasü palajana sulu'u tü [[Ekirajiapülee Katolikat Cecilio Acosta]] süpüla saapaain sukua'ipa a'walakajütka pütchiirua. Süja'lajaapan sutuma tia, saapüin ma'in saa'in sünain tü akumajaaka sukua'ipa karalo'utaka wayuunaiki, paala süpülapünaa akumajaanüin karalo'utaka shiakat shikiiru'usu süpüla sülatüin tü shikirajaaka achiirua. Mapeena no'u chi kashikai apüriirü no'u chi juyakai 2000<ref name=achikimaajatü>[https://web.archive.org/web/20160303165742/http://www.yepan.cl/venezuela-jayariyu-wayuunaiki-es-el-unico-periodico-especializado-de-venezuela-y-suramerica-con-esencia-indigena-jayariyu-nia-wanee-karalouta-wayuunaiki-especializado-munaka-suma-wenezuela/ Venezuela: Jayariyú: “Wayuunaiki es el único periódico especializado de Venezuela y Suramérica, con esencia indígena” / Jayariyú: Nia wanee karalo'uta Wayuunaiki especializado münaka suma Wenezuela, suma Suramérica wayuu aa'inrüma'in]</ref> akumajaanüsü tü karalo'utaka, shiasa'a no'u chi juyakai 2006 chi karalo'utakai watta'asü sünüiki sainküinpünaa mmakat jee eere wayuuirua kepian soo'opünaa Wenesueela otta mapeena sülatüin mmakat süpüla süntüinjatüin Wajiiramüin sulu'u Kolompia, sükajee tia amülo'ujaasü sukua'ipa süpüla shiaijatüin tü karalo'uta eere aashajaanüin saa'u nachikuuka na wayuukana eere naya kepian sainküinpünaa mmakat<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_RpodPqg9i4/ Entrevista Jayariyu Farias Montiel (Periodico Wayuunaiki)]</ref>. No'u chi juyakai 2010 tü karalo'utaka sükanajüin tü Premio Nacional napüla a'walakajünütka pütchi saa'u Wenesueela<ref name=achikimaajatü/>. E'itaanüsü sünülia süpüla sükanajüin tü «Premio PIDC-UNESCO de Comunicación Rural» no'u chi juyakai 2011<ref>[https://web.archive.org/web/20211024043934/https://noticias.masverdedigital.com/nominan-a-periodico-indigena-venezolano-a-premio-de-la-unesco/#:~:text=Wayuunaiki%20es%20el%20nombre%20del%20primer%20peri%C3%B3dico%20%C3%A9tnico-comunitario,en%20las%20zonas%20rurales%20de%20pa%C3%ADses%20en%20desarrollo/ Nominan a periódico indígena venezolano a premio de la UNESCO]</ref>. No'u chi ka'i 13 sü'ütpüna apüriirü no'u chi juyakai 2015 aju'itusu tü na'yataain 191 kanüliaka mayaa “Mil historias que contar”<ref>[https://prensa-cultural.com/wayuunaiki-el-periodico-de-los-pueblos-indigenas-cumple-15-anos/ ENTRETENIMIENTO WAYUUNAIKI: El Periódico de los pueblos indígenas cumple 15 años]</ref>. No'u kashikai maayo sünain chi juyakai 2012 Jayariyú Farías Montiel o'unusu sünain tü Foro Permanente süpüla tü Cuestiones Indígenas natuma ONU aainjünaka cha New York, süpüla aashajawaa saa'u tü petüroolia oyotuusukalü sulu'umüin süchii eekai pejein sünain soo'opüna mmakat kolompia-wenesueela<ref name=jayaliyuu>[https://www.servindi.org/actualidad/64687/ ONU: Denuncian impactos extractivos en comunidades Wayuu de Colombia y Venezuela]</ref>. Otta süpüla saashajaain saa'u tü aa'inneeka sümaa tü süchiika Rankeriia sulu'u tü suumainka Wajiira kolompiaanaka natuma aluwataashikana jee shikiipüka tü Cerrejón amünakat. Otta aashajaasü süpüla naju'itüin na surulaatkalü eekana sulu'u suumain wayuu cha Wenesueela<ref name=jayaliyuu/>. == Eesü süpüla pi'rajaai == * [[Wayuunaiki (karalo'uta)]] == Pütchi soo'omüin süchikimaajatü == <references/> == Ee'iyatia waleketpülee == *[https://web.archive.org/web/20211023032756/https://www.wayuunaiki.com.ve/ Wayuunaiki El periódico de los Pueblos Indígenas, Inicio] [[Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua]] lz726e8ilt8lcvij7r27fkrkg4t4txh