Wikipiidiya
gurwiki
https://gur.wikipedia.org/wiki/P%C9%9Bgezure
MediaWiki 1.47.0-wmf.3
first-letter
Miidiya
Zure
Tɔgum
Tuntuna
Tuntuna tɔgum
Wikipiidiya
Wikipiidiya tɔgum
Faali
Faali tɔgum
MiidiyaWiki
MiidiyaWiki tɔgum
Tɛmpileti
Tɛmpileti tɔgum
Suŋerɛ
Suŋerɛ tɔgum
Buuri buuri
Buuri buuri tɔgum
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Forms of Ghanaian highlife
0
3468
23329
23252
2026-05-27T06:53:38Z
Nsobila Bia
1999
/* Gaana yuuma (Hailaifi) buuri buuri */
23329
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
== Gaana yuuma (Hailaifi) buuri buuri ==
'''[[Gaana]] yuuma Hailaifi''' pɔsɛ la 1980 sa ti nɛresabelesi dikɛ e gɛrekɛ la solemiisi [[Yuuma (songs)|yuuma]] n boe Amɛreka.<ref>https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3695260.stm</ref>
<ref>http://www.jstor.org/stable/931273</ref>[[Gaana]] Hailaifi yuuma daa pu la butã;
• Adaha
• Fanti Osibisaaba
• [[Palm-wine music|palm-wine]] yuuma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Forms_of_Ghanaian_highlife#cite_note-:1-3</ref>
== Pɔsega Yuuma ==
"Regimentali bani" n de 6,000 India soogɛpa duma la n yuun wa'am Cape Coast Castle la Elmina Castle Biritish gɔmena saŋa la daa basɛ la yele suma.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Forms_of_Ghanaian_highlife#cite_note-:2-4</ref> <ref>https://www.guidetotheworldofmusic.com/articles/people-and-places/highlife-urban-dance-music-from-ghana/</ref>Yelesuma la de la Adaha "brass band" n daa gmɛ Fanti Coast la.
Yia Adaha [[Yuuma (songs)|yuuma]] daa yirikire mɛ [[Gaana]] saazuo bɔba wa la zi'isi sisesi. Konkoma gee ti ba yi'ira Konkomba la daa de la guleko la kɔa n daa pɔsɛ gee yirikɛ 1930 yuunɛ puan Adaha n daa iseke la. Ba daa yirikɛ mɛ beni zuo tinbibisi la puan la tɔmɛ ti ba da "brass" yuuma lɔgerɔ.
Fanti Osibisaaba yuuma dikɛ ta ta la daami yuuma bunŋmi'ila, kɔlɔ, la Kru yuuma bunŋmi'ila n boe Liberia. Fanti Osibisaaba n pɔsɛ Afirika nu'usi kɔlegɔ ti la nyaa zoe ta lebege [[Gaana]] Hailaifi (highlife), Maringa n ze'ele Sierra Leone, Wɛsitin Nigeria Juju yuuma la, la sɛnteral Afrika "dry" [[Yuuma (songs)|yuuma]]. 1930 pooren, Gaana tinkpɛsi la puan, ba daa gɛrekɛ mɛ la Akan "seprewa" bii "harp-lute". Wana daa ta'asɛ la "odonsom", Akan "blues" bii "[[Palm-wine music|palm-wine]]" yuuma; ti la yɛrekɛ nyaa bɔ tɔ hailaifi.
== Guitar 1920-1940 ==
* Jacob Sam (Kwame Asare)
* Mireku
* Appiah Adjekum
'''Wɛsitin Wirɛkɔɔd Kɔmpeni duma'''
Jacob Sam (Kwame Asare) Mireku Appiah Adjekum Zonophone, Columbia, Odeon la a daana ku'an, n boi [[Gaana]].
== Hailaifi ==
Yuunsɛba n boi saazuo (high-class) la tiŋa yuuma ti ba ŋmi'ra ba pala zuto n gɛrekɛ nyaa sɔna ti yuuma buuri hailaifi (highlife) bɔna zina. Excelsior Orchestra la "Jazz Kings" n boi Ankara gee pi'ilum 1914. Yia la, lɔgerɔduma n yuun ŋmi'iri yuun ana nɛrekuuŋɔ zi'an. 1950 sa, gurupi duma ɛ tiŋa wa iŋɛ de'eno ti hailaifi kɔlɔ bɔna bini.
EK Nyame lagum pa'asɛ la nɛresɛba ti ba [[Yuuma (songs)|yuuma]] yɛgerɛ [[Nigeria]] tiŋa puan. <ref>https://medium.com/@primushovason/ghana-music-the-journey-so-far-4cafe5e10524</ref>"Cape Coast Sugar Babies" n de yia hailaifi de'endɛ'ɛneba sɛba ti ba mina ba 1937 la ba ee kaɛ Nigeria tiŋa puan. "Tempos band" duma la ti Ga tintaanɛ pɛɛbera ET Mensah, daa dikɛ la Afro-Cuban bunŋmi'ila ti Guy Warren, gee ti ba yi'ira ti Ghanaba.<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/people/person.php?ID=144</ref>
<ref>https://thisisafrica.me/arts-and-culture/highlife-the-heart-and-soul-of-ghanas-popular-music/</ref>Hailaifi nyaa tee mɛ ta dɛna faara yire hailaifi, "techno" wɔna "burgher hailaifi buuri buuri la "hip-life", tɔgum woo yuuma, "hip hop" la hailaifi gɛrekirɛ.
== Viisegɔ Lɔgerɔ ==
29l1fwc7hao7ed7td30ud9uvepisxsy
Agogô
0
3485
23330
23328
2026-05-27T10:39:25Z
Akoleko Atayinɛ
752
Demesego
23330
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
== [[Agogô]] (Yoruba: ['aɡoɡo])<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref> de la sɛla n ani wuu wia la. A pɔsega zi'an de la nɛresabega so'olum n de 'West African' yuuma puan la gee nananawa hali la lagum po paɛ Brazilian duma yuuma puan mɛ ti ba tara de'ena. Agogôs ze'ele la kuto tuyi puan bii ba tari la kuto tuyi maala e. ==
== Pi'ileŋo (Etymology) ==
Agogô yelebire wa ze'ele la 'West African' so'olum. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la [[Yoruba Music|Yoruba]] nɛreba n boi Nigeria yi'ira.<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo.<ref name=":0">https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>
== La mɛti se'em (Construction) ==
Pɔsega la puan, agogô nyaa de la sɛla ti ba tara kuto zo'e zo'e maala e. Ba ni tara la kuto tuyi n ani wuu fani duma gee ba dagi fani duma. Wuu tu pugum yele se'em la, Agogô yelebire wa ze'ele la 'West African' so'olum. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la Yoruba nɛreba n boi Nigeria yi'ira. Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo.<ref name=":0" />
== La de'eni seem (Playing) ==
Agogo pɔsega zi'an de la nɛresabega so'olum n de 'West African' yuuma puan la gee nananawa la paɛ Brazilian duma yuum puan mɛ ti ba tara de'ena. Agogôs ze'ele la kuto tuyi puan bii ba tari la kuto tuyi maala e. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la Yoruba nɛreba n boi Nigeria yi'ira. Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".[3] de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo. A zamesegɔ ka Rui bo'ora sɛba duma n ze'ele bini la.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>
== Ba tuuma (Uses) ==
=== '''Nigeria''' ===
Gulegɔ la luŋa de la Yoruba duma de'eŋo lɔgerɔ n pakɛ kankaŋi bɔna Ba buuri malema puan, bala âgogo de la sɛla ti ba tara naara la de'eŋo kuseko ti ba yi'ira ti Ìpèsè bɔna Ifá kibesi dia puan saŋa woo.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>Dagi bala ma'a gee ba kelum tara âgogo yuuma mɛ pɛgera yaabeduma bii tingama bɔna [[Yoruba Music|Yoruba]] baga tuuma puan, magesɛ wuu Afro-juju, Apala, Fuji, la basɛba. A kɔ'ɔm bɔna la Nigeria malema kibesi puan ti ha tara pa'ala Yoruba malema.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>
==== '''Brazil''' ====
Se'em ma'a ti ba yuum da'ara nɛreba ze'ele 'West African' so'olum la saŋa ti ba yuum tari Agogô yuum yakɛ solemiisi tinsi puan. Gulegɔ la luŋa de la Yoruba duma de'eŋo lɔgerɔ n pakɛ kankaŋi bɔna ba buuri malema puan, bala âgogo de la sɛla ti ba tara naara la de'eŋo kuseko ti ba yi'ira ti Ìpèsè bɔna Ifá kibesi dia puan saŋa woo.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref> Dagi bala ma'a gee ba kelum tara âgogo yuuma mɛ pɛgera yaabeduma bii tingama bɔna Yoruba baga tuuma puan, magesɛ wuu Afro-juju, Apala, Fuji, la basɛba. A kɔ'ɔm bɔna la Nigeria malema kibesi puan ti ha tara pa'ala Yoruba malema.[8].<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la [[Yoruba Music|Yoruba]] nɛreba n boi Nigeria yi'ira.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref> Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".
== Kelum bisɛ kalam (See also) ==
Cowbell (instrument)
Claves
Cultural appropriation
== Viisegɔ gɔnɔ (References) ==
[[Buuri Buuri:AfroCuration2026]]
mtdfdpqb0q52xb3104ctxw0uuljcsgc
23331
23330
2026-05-27T10:41:39Z
Akoleko Atayinɛ
752
23331
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
== [[Agogô]] (Yoruba: ['aɡoɡo])<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref> de la sɛla n ani wuu wia la. A pɔsega zi'an de la nɛresabega so'olum n de 'West African' yuuma puan la gee nananawa hali la lagum po paɛ Brazilian duma yuuma puan mɛ ti ba tara de'ena. Agogôs ze'ele la kuto tuyi puan bii ba tari la kuto tuyi maala e. ==
== [[Agogô]] Pi'ileŋo (Etymology) ==
Agogô yelebire wa ze'ele la 'West African' so'olum. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la [[Yoruba Music|Yoruba]] nɛreba n boi Nigeria yi'ira.<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo.<ref name=":0">https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>
== La mɛti se'em (Construction) ==
Pɔsega la puan, agogô nyaa de la sɛla ti ba tara kuto zo'e zo'e maala e. Ba ni tara la kuto tuyi n ani wuu fani duma gee ba dagi fani duma. Wuu tu pugum yele se'em la, Agogô yelebire wa ze'ele la 'West African' so'olum. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la Yoruba nɛreba n boi Nigeria yi'ira. Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo.<ref name=":0" />
== La de'eni seem (Playing) ==
Agogo pɔsega zi'an de la nɛresabega so'olum n de 'West African' yuuma puan la gee nananawa la paɛ Brazilian duma yuum puan mɛ ti ba tara de'ena. Agogôs ze'ele la kuto tuyi puan bii ba tari la kuto tuyi maala e. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la Yoruba nɛreba n boi Nigeria yi'ira. Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".[3] de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo. A zamesegɔ ka Rui bo'ora sɛba duma n ze'ele bini la.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>
== Ba tuuma (Uses) ==
=== '''Nigeria''' ===
Gulegɔ la luŋa de la Yoruba duma de'eŋo lɔgerɔ n pakɛ kankaŋi bɔna Ba buuri malema puan, bala âgogo de la sɛla ti ba tara naara la de'eŋo kuseko ti ba yi'ira ti Ìpèsè bɔna Ifá kibesi dia puan saŋa woo.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>Dagi bala ma'a gee ba kelum tara âgogo yuuma mɛ pɛgera yaabeduma bii tingama bɔna [[Yoruba Music|Yoruba]] baga tuuma puan, magesɛ wuu Afro-juju, Apala, Fuji, la basɛba. A kɔ'ɔm bɔna la Nigeria malema kibesi puan ti ha tara pa'ala Yoruba malema.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>
==== '''Brazil''' ====
Se'em ma'a ti ba yuum da'ara nɛreba ze'ele 'West African' so'olum la saŋa ti ba yuum tari Agogô yuum yakɛ solemiisi tinsi puan. Gulegɔ la luŋa de la Yoruba duma de'eŋo lɔgerɔ n pakɛ kankaŋi bɔna ba buuri malema puan, bala âgogo de la sɛla ti ba tara naara la de'eŋo kuseko ti ba yi'ira ti Ìpèsè bɔna Ifá kibesi dia puan saŋa woo.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref> Dagi bala ma'a gee ba kelum tara âgogo yuuma mɛ pɛgera yaabeduma bii tingama bɔna Yoruba baga tuuma puan, magesɛ wuu Afro-juju, Apala, Fuji, la basɛba. A kɔ'ɔm bɔna la Nigeria malema kibesi puan ti ha tara pa'ala Yoruba malema.[8].<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la [[Yoruba Music|Yoruba]] nɛreba n boi Nigeria yi'ira.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref> Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".
== Kelum bisɛ kalam (See also) ==
Cowbell (instrument)
Claves
Cultural appropriation
== Viisegɔ gɔnɔ (References) ==
[[Buuri Buuri:AfroCuration2026]]
3urqw8na8w0oiga87i8zbomhfe5eu79
23332
23331
2026-05-27T10:42:11Z
Akoleko Atayinɛ
752
23332
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
== [[Agogô]] (Yoruba: ['aɡoɡo])<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref> de la sɛla n ani wuu wia la. A pɔsega zi'an de la nɛresabega so'olum n de 'West African' yuuma puan la gee nananawa hali la lagum po paɛ Brazilian duma yuuma puan mɛ ti ba tara de'ena. Agogôs ze'ele la kuto tuyi puan bii ba tari la kuto tuyi maala e. ==
== [[Agogô]] Pi'ileŋo (Etymology) ==
Agogô yelebire wa ze'ele la 'West African' so'olum. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la [[Yoruba Music|Yoruba]] nɛreba n boi Nigeria yi'ira.<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo.<ref name=":0">https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>
== [[Agogô]] wa mɛti se'em (Construction) ==
Pɔsega la puan, agogô nyaa de la sɛla ti ba tara kuto zo'e zo'e maala e. Ba ni tara la kuto tuyi n ani wuu fani duma gee ba dagi fani duma. Wuu tu pugum yele se'em la, Agogô yelebire wa ze'ele la 'West African' so'olum. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la Yoruba nɛreba n boi Nigeria yi'ira. Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo.<ref name=":0" />
== La de'eni seem (Playing) ==
Agogo pɔsega zi'an de la nɛresabega so'olum n de 'West African' yuuma puan la gee nananawa la paɛ Brazilian duma yuum puan mɛ ti ba tara de'ena. Agogôs ze'ele la kuto tuyi puan bii ba tari la kuto tuyi maala e. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la Yoruba nɛreba n boi Nigeria yi'ira. Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".[3] de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo. A zamesegɔ ka Rui bo'ora sɛba duma n ze'ele bini la.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>
== Ba tuuma (Uses) ==
=== '''Nigeria''' ===
Gulegɔ la luŋa de la Yoruba duma de'eŋo lɔgerɔ n pakɛ kankaŋi bɔna Ba buuri malema puan, bala âgogo de la sɛla ti ba tara naara la de'eŋo kuseko ti ba yi'ira ti Ìpèsè bɔna Ifá kibesi dia puan saŋa woo.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>Dagi bala ma'a gee ba kelum tara âgogo yuuma mɛ pɛgera yaabeduma bii tingama bɔna [[Yoruba Music|Yoruba]] baga tuuma puan, magesɛ wuu Afro-juju, Apala, Fuji, la basɛba. A kɔ'ɔm bɔna la Nigeria malema kibesi puan ti ha tara pa'ala Yoruba malema.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>
==== '''Brazil''' ====
Se'em ma'a ti ba yuum da'ara nɛreba ze'ele 'West African' so'olum la saŋa ti ba yuum tari Agogô yuum yakɛ solemiisi tinsi puan. Gulegɔ la luŋa de la Yoruba duma de'eŋo lɔgerɔ n pakɛ kankaŋi bɔna ba buuri malema puan, bala âgogo de la sɛla ti ba tara naara la de'eŋo kuseko ti ba yi'ira ti Ìpèsè bɔna Ifá kibesi dia puan saŋa woo.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref> Dagi bala ma'a gee ba kelum tara âgogo yuuma mɛ pɛgera yaabeduma bii tingama bɔna Yoruba baga tuuma puan, magesɛ wuu Afro-juju, Apala, Fuji, la basɛba. A kɔ'ɔm bɔna la Nigeria malema kibesi puan ti ha tara pa'ala Yoruba malema.[8].<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la [[Yoruba Music|Yoruba]] nɛreba n boi Nigeria yi'ira.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref> Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".
== Kelum bisɛ kalam (See also) ==
Cowbell (instrument)
Claves
Cultural appropriation
== Viisegɔ gɔnɔ (References) ==
[[Buuri Buuri:AfroCuration2026]]
2xjf4j5nsardwcscdw0ikq66r3h68ia
23333
23332
2026-05-27T10:42:49Z
Akoleko Atayinɛ
752
23333
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
== [[Agogô]] (Yoruba: ['aɡoɡo])<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref> de la sɛla n ani wuu wia la. A pɔsega zi'an de la nɛresabega so'olum n de 'West African' yuuma puan la gee nananawa hali la lagum po paɛ Brazilian duma yuuma puan mɛ ti ba tara de'ena. Agogôs ze'ele la kuto tuyi puan bii ba tari la kuto tuyi maala e. ==
== [[Agogô]] Pi'ileŋo (Etymology) ==
Agogô yelebire wa ze'ele la 'West African' so'olum. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la [[Yoruba Music|Yoruba]] nɛreba n boi Nigeria yi'ira.<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo.<ref name=":0">https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>
== [[Agogô]] wa mɛti se'em (Construction) ==
Pɔsega la puan, agogô nyaa de la sɛla ti ba tara kuto zo'e zo'e maala e. Ba ni tara la kuto tuyi n ani wuu fani duma gee ba dagi fani duma. Wuu tu pugum yele se'em la, Agogô yelebire wa ze'ele la 'West African' so'olum. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la Yoruba nɛreba n boi Nigeria yi'ira. Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo.<ref name=":0" />
== [[Agogô]] wa de'eni se'em (Playing) ==
Agogo pɔsega zi'an de la nɛresabega so'olum n de 'West African' yuuma puan la gee nananawa la paɛ Brazilian duma yuum puan mɛ ti ba tara de'ena. Agogôs ze'ele la kuto tuyi puan bii ba tari la kuto tuyi maala e. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la Yoruba nɛreba n boi Nigeria yi'ira. Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".[3] de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo. A zamesegɔ ka Rui bo'ora sɛba duma n ze'ele bini la.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>
== Ba tuuma (Uses) ==
=== '''Nigeria''' ===
Gulegɔ la luŋa de la Yoruba duma de'eŋo lɔgerɔ n pakɛ kankaŋi bɔna Ba buuri malema puan, bala âgogo de la sɛla ti ba tara naara la de'eŋo kuseko ti ba yi'ira ti Ìpèsè bɔna Ifá kibesi dia puan saŋa woo.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>Dagi bala ma'a gee ba kelum tara âgogo yuuma mɛ pɛgera yaabeduma bii tingama bɔna [[Yoruba Music|Yoruba]] baga tuuma puan, magesɛ wuu Afro-juju, Apala, Fuji, la basɛba. A kɔ'ɔm bɔna la Nigeria malema kibesi puan ti ha tara pa'ala Yoruba malema.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>
==== '''Brazil''' ====
Se'em ma'a ti ba yuum da'ara nɛreba ze'ele 'West African' so'olum la saŋa ti ba yuum tari Agogô yuum yakɛ solemiisi tinsi puan. Gulegɔ la luŋa de la Yoruba duma de'eŋo lɔgerɔ n pakɛ kankaŋi bɔna ba buuri malema puan, bala âgogo de la sɛla ti ba tara naara la de'eŋo kuseko ti ba yi'ira ti Ìpèsè bɔna Ifá kibesi dia puan saŋa woo.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref> Dagi bala ma'a gee ba kelum tara âgogo yuuma mɛ pɛgera yaabeduma bii tingama bɔna Yoruba baga tuuma puan, magesɛ wuu Afro-juju, Apala, Fuji, la basɛba. A kɔ'ɔm bɔna la Nigeria malema kibesi puan ti ha tara pa'ala Yoruba malema.[8].<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la [[Yoruba Music|Yoruba]] nɛreba n boi Nigeria yi'ira.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref> Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".
== Kelum bisɛ kalam (See also) ==
Cowbell (instrument)
Claves
Cultural appropriation
== Viisegɔ gɔnɔ (References) ==
[[Buuri Buuri:AfroCuration2026]]
rvzbrakr0bqd1f5xlz9nmdf33o9lzy6
23334
23333
2026-05-27T10:44:00Z
Akoleko Atayinɛ
752
23334
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
== [[Agogô]] (Yoruba: ['aɡoɡo])<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref> de la sɛla n ani wuu wia la. A pɔsega zi'an de la nɛresabega so'olum n de 'West African' yuuma puan la gee nananawa hali la lagum po paɛ Brazilian duma yuuma puan mɛ ti ba tara de'ena. Agogôs ze'ele la kuto tuyi puan bii ba tari la kuto tuyi maala e. ==
== [[Agogô]] Pi'ileŋo (Etymology) ==
Agogô yelebire wa ze'ele la 'West African' so'olum. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la [[Yoruba Music|Yoruba]] nɛreba n boi Nigeria yi'ira.<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".<ref>https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo.<ref name=":0">https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/page/samba</ref>
== [[Agogô]] wa mɛti se'em (Construction) ==
Pɔsega la puan, agogô nyaa de la sɛla ti ba tara kuto zo'e zo'e maala e. Ba ni tara la kuto tuyi n ani wuu fani duma gee ba dagi fani duma. Wuu tu pugum yele se'em la, Agogô yelebire wa ze'ele la 'West African' so'olum. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la Yoruba nɛreba n boi Nigeria yi'ira. Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo.<ref name=":0" />
== [[Agogô]] wa de'eni se'em (Playing) ==
Agogo pɔsega zi'an de la nɛresabega so'olum n de 'West African' yuuma puan la gee nananawa la paɛ Brazilian duma yuum puan mɛ ti ba tara de'ena. Agogôs ze'ele la kuto tuyi puan bii ba tari la kuto tuyi maala e. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la Yoruba nɛreba n boi Nigeria yi'ira. Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".[3] de'eŋo lɔkɔ wa de la sɛla n boi bii n paɛ America yɛsa la ba yuum da'ari nɛresabesi la zuo. A zamesegɔ ka Rui bo'ora sɛba duma n ze'ele bini la.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>
== [[Agogô]] wa tuuma bii tuulum (Uses) ==
=== '''Nigeria''' ===
Gulegɔ la luŋa de la Yoruba duma de'eŋo lɔgerɔ n pakɛ kankaŋi bɔna Ba buuri malema puan, bala âgogo de la sɛla ti ba tara naara la de'eŋo kuseko ti ba yi'ira ti Ìpèsè bɔna Ifá kibesi dia puan saŋa woo.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>Dagi bala ma'a gee ba kelum tara âgogo yuuma mɛ pɛgera yaabeduma bii tingama bɔna [[Yoruba Music|Yoruba]] baga tuuma puan, magesɛ wuu Afro-juju, Apala, Fuji, la basɛba. A kɔ'ɔm bɔna la Nigeria malema kibesi puan ti ha tara pa'ala Yoruba malema.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>
==== '''Brazil''' ====
Se'em ma'a ti ba yuum da'ara nɛreba ze'ele 'West African' so'olum la saŋa ti ba yuum tari Agogô yuum yakɛ solemiisi tinsi puan. Gulegɔ la luŋa de la Yoruba duma de'eŋo lɔgerɔ n pakɛ kankaŋi bɔna ba buuri malema puan, bala âgogo de la sɛla ti ba tara naara la de'eŋo kuseko ti ba yi'ira ti Ìpèsè bɔna Ifá kibesi dia puan saŋa woo.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref> Dagi bala ma'a gee ba kelum tara âgogo yuuma mɛ pɛgera yaabeduma bii tingama bɔna Yoruba baga tuuma puan, magesɛ wuu Afro-juju, Apala, Fuji, la basɛba. A kɔ'ɔm bɔna la Nigeria malema kibesi puan ti ha tara pa'ala Yoruba malema.[8].<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref>. Ágogo de la yelebire ti Edo, Idoma, Igala, la [[Yoruba Music|Yoruba]] nɛreba n boi Nigeria yi'ira.<ref>https://everyevery.ng/a-yoruba-musical-instrument-agogo/</ref> Gee de'eŋo lɔgerɔ woo n ani bala za'a waabi yu'urɛ de la òjè, ti la vuurɛ dɛna "kurego".
== Kelum bisɛ kalam (See also) ==
Cowbell (instrument)
Claves
Cultural appropriation
== Viisegɔ gɔnɔ (References) ==
[[Buuri Buuri:AfroCuration2026]]
melebzlvlycf3grbzvue3q2xtc7omq3