Wikipiidiya
gurwiki
https://gur.wikipedia.org/wiki/P%C9%9Bgezure
MediaWiki 1.47.0-wmf.7
first-letter
Miidiya
Zure
Tɔgum
Tuntuna
Tuntuna tɔgum
Wikipiidiya
Wikipiidiya tɔgum
Faali
Faali tɔgum
MiidiyaWiki
MiidiyaWiki tɔgum
Tɛmpileti
Tɛmpileti tɔgum
Suŋerɛ
Suŋerɛ tɔgum
Buuri buuri
Buuri buuri tɔgum
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Green Climate Fund
0
800
23583
6528
2026-06-23T23:18:33Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23583
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Green Climate''' de la sɛla ti ba yira ti Fund la bɔna framework convention bo Climate Change de operating entity Financial Mechanism paɛ assist developing tiisɛ boi a adaptation la mitigation practices paɛ kaala climate change.<ref name="GCFdurban">{{cite web|last=UNFCCC|title=Green Climate Fund - report of the Transitional Committee |url=http://unfccc.int/files/meetings/durban_nov_2011/decisions/application/pdf/cop17_gcf.pdf|access-date=23 July 2013}}</ref> GCF la, de la Incheon, South Korea. Tigerɛ pisiyi la a naasi n bisira gee suŋera Secretariat la.<ref name="UNFCCCTrans">{{cite web|last=UNFCCC|title=Transitional Committee for the design of the Green Climate Fund|url=http://unfccc.int/cooperation_and_support/financial_mechanism/green_climate_fund/items/5869.php|access-date=23 November 2011}}</ref>
Green Climate puti'irɛ de la, la suŋera tuune la, tuuma, pɔlisi la tuuma zoe zoe bɔna tiisi sɛba n puŋum ka Suna ba miŋa la tuna thematic Funding takulɛ.la de ti Green Climate fund de la centrepiece ti ba zikɛ climate la Climate tiŋa n de UNFCCC la. Kiiliki ŋwarega la dabesa piya la a naasi daarɛ la ti ba yuun mɔɔlɛ ti Mafalda Duarte n wa'an de executive director.<ref>{{cite web |last1=Fund |first1=Green Climate |date=March 14, 2023 |title=Green Climate Fund names Mafalda Duarte as new Executive Director |url=https://www.greenclimate.fund/news/green-climate-fund-names-mafalda-duarte-new-executive-director |website=news.trust.org}}</ref>
== Tuusum Yela ==
Tiŋa sɛba n tari lɔgerɔ bii ligiri la lɔgisɛba ti ba tari tuna. Tiŋa bama n de sɛba n sugera green yɛ duma gas emissions la. Bala la, ba yuun sakɛ mɛ ti tiisi wa sugɛ ti ba yɔ gee tɔrɛ gbegem cost of Climate mitigation duneya za'a, pa'asɛ cost n de transition la n ka maalɛ la tiŋsɛba n ka maalɛ. Gomena tutuniba sɛba n yeti, United States n dɛna Solemiitiŋa la European tiŋa duma n de sɛba n sugera la 54% n de cost of mitigation Climate teerɛ n sam Global la. Gee ti sɛba mɛ yeti tiŋsɛba n tari la suŋɛ ti tu transition suŋɛ tiŋsɛba n ka tari la bini zuo, former wa'an yaŋɛ suŋɛ substantial lagesugɔ la bɔti la suŋerɛ ti ba transition.Copenhagen Accord tigerɛ la, 2009 yuunɛ la puan ti ba yuun lagesɛ United Nations Climate change lagesegɔ bɔna Cancun n yuun dɛna sɛla ti ba yira ti Fund la bɔna UNFCCC tuunɛ. Soserɛ ti ba wa'am dola sugera la yuunɛ boi la 2011 yuunɛ la puan n de United Nations Climate teerɛ lagesegɔ (COP 17) bɔna Durban tiŋa la South Africa tiduma.<ref>Center for Global Development, 15 Aug. 2015 [https://www.cgdev.org/media/who-caused-climate-change-historically "Developed Countries Are Responsible for 79 Percent of Historical Carbon Emissions"] </ref><ref>Rapid Transition Alliance, 13 Apr. 2021 [https://www.rapidtransition.org/wp-content/uploads/2021/04/Cambridge-Sustainability-Commission-on-Scaling-behaviour-change-report.pdf "Cambridge Sustainability Commission Report on Scaling Behaviour Change"] </ref><ref>The Guardian, 23 Nov. 2015 [https://www.theguardian.com/environment/2015/nov/23/paris-climate-talks-developed-countries-must-do-more-than-reduce-emissions "Paris Climate Talks: Developed Countries Must Do More than Reduce Emissions"] </ref><ref>Los Angeles Times, 15 Sept. 2019 [https://www.latimes.com/opinion/editorials/la-ed-climate-change-global-warming-part-2-story.html "Editorial: Wealthy Countries Are Responsible for Climate Change, But It’s The Poor Who Will Suffer Most"] </ref>
==Ligiri Zi'a==
Tuune la duma dikɛ la sɛla ze'ele ba niŋɛ ti $100 billion yuunɛ woo 2020 yuunɛ la puan, n ka dɛna sɛla n ka ti la de la bala n de size n de Fund la miŋɛ. Zi'a ti ligeri wa wa'an yaŋɛ dikɛ ti ba iŋɛ sɛla ti ba yira ti High Level Advisory Group bɔna Climate Financing (AGF) dɛna UN Secretary General Ban Ki-Moon February ŋwarega la 2010 yuunɛ la puan. Sesɛla ka pa'alɛ ti AGF la GCF tansugerɛ la tare sɛla la taaba ita, gee lasebaare la de la zi'a la debates bɔna resource mobilisation bɔna GCF, n de sɛla n wan yaŋɛ sosɛ GCF tansugerɛ la puan October ŋwarega la puan 2013 yuunɛ la puan Board lagesegɔ. Gee bana za'a puan la, tu ka baŋɛ ti tuma n boti sɛla la wan dɛna nɛreba yele bii daŋɛ bii leveraged la a somiŋa finance ba wa'an kaalɛ pa'asɛ. Dabesere a tã la daarɛ February ŋwarega la puan 2020 yuunɛ la puan, kaale la yuun de la $10.3 billion ti ba pa'alɛ ti la pa'asɛ yia boni la puan mobilization (IRM) <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-global-climatechange-finance-intervie-idUSKCN1S91LL|title=Green Climate Fund must take risks in warming fight, says new head|last=Rowling|first=Meghan|date=2019-05-03|work=Reuters|access-date=2019-05-04|language=en}}</ref>
==YELA==
[[File:Paris climate agreement chart.png|thumb|500x500px|[[Paris Agreement|Paris Climate Agreement]] contributions by country (or region in the case of the [[European Union]] which is the bar at the left).]]
[[File:Green-climate-gcf-fund-pledges.png|thumb|World map for [[Sustainable Development Goal 13]] Indicator 13.A.1: Green Climate Fund mobilization of $100 billion, 2018|300x300px]]
Sore sɛka ti ba dola ita GCF tansugerɛ la, tari la yele tole iŋa na. Bana za'a pa'asɛ la sokɛre sɛba n boi la, la Bama n wan iŋɛ se'em yɛ ligiri, a someŋa tuma duma, tiŋa lɔgerɔ, la tansugerɛ la miŋa. Sɛla n pa'asɛ de la, sokerɛ duma ti ba dikɛ biŋɛ la international climate institude n wan fragement nɛreba la dollars ti ba dikɛ biŋɛ iŋa mitigation la adaptation annually.
Fund la mɛ yeti ba wan bo sɛla ti ba dikɛ suŋɛ adaptation la mitigation, gee tiŋa sɛba n pugum ka maalɛ la inadequate adaptation ligiri la ba wan bo, gee ligiri la wan ta bo bɔna "Leverage " a somiŋa tuuma zi'a.GCF tansugerɛ la n ni tuna la, suna lɔgerɔ n dɛna daŋɔ bɔna Bama n boti sɛla la zu'o dola la adaptation la mitigation, sɛla ka de universal measure la adaptation, n basɛ ti access paɛ GCF tansugerɛ la ligiri dɛna yele.Gomena yela zo'e zo'e la toxic tuuma malema n relayed la whistle - blower basɛ ti GCF tansugerɛ la dɛna pa'asera relevant lagesegɔ la bɔna global climate.<ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/06/01/world/europe/climate-paris-agreement-trump-china.html|title=As Trump Exits Paris Agreement, Other Nations Are Defiant|last1=Eddy|first1=Somini Sengupta, Melissa|date=1 June 2017|work=The New York Times|access-date=1 June 2017|last2=Buckley|first2=Chris|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref>
{| class="wikitable sortable"
|+ Green Climate Fund Financial Contribution by Country<ref>{{Cite web|url=https://www.greenclimate.fund/how-we-work/resource-mobilization|title=Resource mobilization|first=Green Climate|last=Fund|website=Green Climate Fund|date=5 November 2020|access-date=10 May 2023|archive-date=18 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218055707/https://www.greenclimate.fund/how-we-work/resource-mobilization|url-status=dead}}</ref>
! Country !! data-sort-type="currency" | Announced <br> ($Millions) !! data-sort-type="currency" | Signed <br> ($Millions) !! data-sort-type="currency" | Signed per capita !! data-sort-type="currency" | GDP per capita !! data-sort-type="number" | Emissions per capita <br>(tonnes of [[Carbon dioxide equivalent|CO<sub>2</sub>e]])
|-
| USA || $3,000 || $3,000 || $9.41 || $55,000 || 17
|-
| Japan || $1,500 || $1,500 || $11.80 || $36,000 || 9
|-
| UK || $1,211 || $1,211 || $18.77 || $46,000 || 7
|-
| France || $1,035 || $1,035 || $15.64 || $43,000 || 5
|-
| Germany || $1,003 || $1,003 || $12.40 || $48,000 || 9
|-
| Sweden || $581 || $581 || $59.31 || $59,000 || 6
|-
| Canada || $277 || $277 || $7.79 || $50,000 || 14
|-
| Italy || $334 || $268 || $4.54 || $35,000 || 7
|-
| Norway || $258 || $258 || $50.20 || $97,000 || 9
|-
| Australia || $187 || $187 || $7.92 || $62,000 || 17
|-
| Spain || $161 || $161 || $3.46 || $30,000 || 6
|-
| Netherlands || $134 || $134 || $7.94 || $52,000 || 10
|-
| Switzerland || $100 || $100 || $12.21 || $85,000 || 5
|-
| South Korea || $100 || $100 || $1.99 || $28,000 || 12
|-
| Denmark || $71.8 || $71.8 || $12.73 || $61,000 || 7
|-
| Belgium || $66.9 || $66.9 || $6.18 || $48,000 || 9
|-
| Finland || $107 || $46.4 || $8.49 || $50,000 || 10
|-
| Austria || $34.8 || $34.8 || $4.09 || $51,000 || 8
|-
| Luxembourg || $46.8 || $33.4 || $58.63 || $111,000 || 21
|-
| Mexico || $10.0 || $10.0 || $0.08 || $10,000 || 4
|-
| Czech Republic || $5.32 || $5.32 || $0.57 || $20,000 || 10
|-
| Hungary || $4.30 || $4.30 || $0.43 || $14,000 || 5
|-
| New Zealand || $2.56 || $2.56 || $0.57 || $42,000 || 7
|-
| Estonia || $1.30 || $1.30 || $0.99 || $20,000 || 14
|-
| Monaco || $1.08 || $1.08 || $28.89 || $163,000 || –
|-
| Panama || $1.00 || $1.00 || $0.25 || $12,000 || 3
|-
| Iceland || $1.00 || $0.50 || $1.55 || $52,000 || 6
|-
| Latvia || $0.47 || $0.47 || $0.24 || $16,000 || 4
|-
| Chile || $0.30 || $0.30 || $0.02 || $15,000 || 5
|-
| Colombia || $6.00 || $0.30 || < $0.01 || $8,000 || 2
|-
| Indonesia || $0.25 || $0.25 || < $0.01 || $4,000 || 2
|-
| Malta || $0.20 || $0.20 || $0.47 || $23,000 || 6
|-
| Poland || $0.11 || $0.11 || < $0.01 || $14,000 || 8
|-
| Lithuania || $0.10 || $0.10 || $0.04 || $16,000 || 5
|-
| Bulgaria || $0.10 || $0.10 || $0.02 || $8,000 || 7
|-
| Romania || $0.10 || $0.10 || < $0.01 || $10,000 || 4
|-
| Liechtenstein || < $0.1 || < $0.1 || $1.48 || $135,000 || 1
|-
| Cyprus || $0.50 || – || 0 || $27,000 || 7
|-
| Ireland || $2.70 || – || 0 || $53,000 || 8
|-
| Vietnam || $0.10 || – || 0 || $2,000 || 2
|-
| Portugal || $2.68 || – || 0 || $22,000 || 5
|-
| Peru || $6.00 || – || 0 || $7,000 || 2
|-
| Mongolia || < $0.1 || – || 0 || $4,000 || 7
|}
== Viisegɔ lɔgerɔ ==
hurkw1z7znhoxswsifz4gwwfc46up0i
Highlife
0
3470
23574
23573
2026-06-23T13:42:27Z
Ayamdoo Edward
2129
23574
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Highlife''' de la [[Gaana]] yuuma buuri n ze'ele bii n pɔsɛ tinsɛba n de coastal cities ( Tinsɛba ti kulesi kaasi mũm) nanana [[Gaana]] 19th century, a yɛla woo daa kɔ'ɔn dɔla tinsɛba n boi solimipɛɛlega nu'usi ( British colony la) a ɛberɛ ze'ele la tinsɛba n kaɛ kulesi bɔba la. A kɔ'ɔn ta la sɛla n de tumam Africa Mita ( metre) la solimipɛɛlega yuuma lɔgerɔ ( Westerm instruments). Hailaifu bɔkɛ mɛ yese la jazzy horns ( jazzy iila) la kɔlegɔ ti ba dikɛ giila a yi' toŋe ka se'em kɔ'ɔm bɔna nɛŋa basɛ ti yuuma la dɛna African. Ŋwana kɔ'ɔm pɔsɛ la 2010 ba'asegɔ puan, yeli yeli woo 2018 kinana, a to'e la sɛla n de uptempo, synth-driven sound.
Highlife to'e yu'urɛ mɛ gee kɔ'ɔm yeregɛ tumam nɛresabiga tiŋa wa za'an. Cardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo n de nɛresɛba n pɔsɛ dɛ, ba za'an kɔ'ɔm yanŋɛ dɛ mɛ suŋa suŋa yese la bãm n dikɛ Africa buuri gulo/ losi naɛ( lagum) la nasaara lɔgerɔ“Native blues". Dunia zabre sɛka n pa'asɛ buyi la pooren ( After the second world War) a yu'urɛ kelum kɔ'ɔm yeregɛ mɛ bɔna Igbo nɛreba Nigeria tiŋa puan, wanna wa ta'asɛ mɛ ti ba biŋe tigere ti Igbo halifu ti de mi daa kɔ'ɔn yeregɛ ba tiŋa la za'an dɛna ba yuuma ti bo' yu'urɛ yese 1960s saŋa.
Hailaifu kelum lagum pa'asɛ la yuum sɛba yu'ura n yese bii n yeregɛ bɔ'ɔra Gaanaduma la tinpabire wa za'an pa'asɛ la Yinpu'usiba tigera la yeli suma sɛba ti saama sɛba n basɛ ba tiŋa ge bɔna Gaana yɛta. 2025, ba daa yese ka ti ka doli la buuri tuusum ge kan' ta'am kalum UNESCO n yele.
== '''History ( Tuusum)''' ==
Kɔlegɔ sɛka ti ba naam bii maalɛ lagum dɛ'ina hailaifu la naam doose la Afro-cuban guajeo. Bu nabara kɔ'ɔm naam di'isa wɔnna la 3-2 clave motif guajeo wuu la pa'ala se'em tilum wa. Lumenɛ la nabara Cuba puan dela clave n de Gaana yaaba Lɔkɔ, ge ti ba tara ka de'ena halifu.
Hailaifu ɛberɛ ze'ele la tu yuun boi solimipɛɛlega nu'usi la , la leebiko la n yuun boi West Africa so'olum dɔla yuuma buuri buuri la.
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar part ({{audio|Highlife guitar.mid|Play}}).]]
==Palm wine music==
Palm wine music, ge kelum dɛna maringa Sierra Leone tɔgum puan, de la sitali ka yima n kɔ'ɔn pɔsɛ tinsɛba n kaɛ kulesi sansɛka ti yuun yuuneba tara yuuma lɔge seto ti lɛɛbeduma tara i wa naɛ la ti buuri kɔlego la pɛkusin yuuma lɔgerɔ. Ku daa ni ŋmɛ'ira la syncopated 4/4 metre. Yuunbunɔ daa ni ŋmɛ'ira la palm-wine bars sɛba n nan ka tari paŋa bala zi'an ti sailors, dock workers, la tuntuneba ni nyuura ge kɛlɛsa yuuma . Palm-wine yuuma kɔ'ɔn tagɛlimɛ tũm la nare se'em inlands la Africanized vɛsinin tara 12/8 polyrhthms;
Subgengre kana wan de la “Native Blues". Sitali ka n yum yeregɛ tari ta ta paɛ Dũnia wa za'an zaberɛ sɛka n pa'asɛ buyi ( Second world War ii )bilam ti rekɔden la yuum goe.
2004, Togbe Afede XIV n tari yam de'eŋo wa lebina bu yuun gu kale de'ena ka yuun kɔbesi n tole. Ku suŋerɛ de la ku zamesira ge kɛmisa Gaanaduma la sãama Asogli buuri malema, yam kibesi yo'e la yɔ'ɔ bo buuri yuuma, wa'a, sɔlema la grand durbar ta kibesi la wa'am ba'asegɔ na. Togbe Afede XIV daa basɛ ti nɔyinɛ bɔna nabduma zo'e zo'e n boi Volta Region la zi'isi sisesi n boi Gaana la Togo. Wŋana zo'e nabduma zo'e zo'e lagum kiŋɛ yam kibesi wa mɛ.
Sibedaa 8,2018, kibesi wa yu'urɛ daa tee dɛna la Te Za ( Yam kibesi) ti bu pa'ala tuusum la nɛreba la buuri malema.
== Viisegɔ lɔgerɔ ==
[[Buuri Buuri: AfroCuration2026]]
i74v3njlh0p9n8lxahl4v3topirxtcj
23580
23574
2026-06-23T14:30:00Z
Ayamdoo Edward
2129
Edited an article
23580
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Highlife''' de la [[Gaana]] yuuma buuri n ze'ele bii n pɔsɛ tinsɛba n de coastal cities ( Tinsɛba ti kulesi kaasi mũm) nanana [[Gaana]] 19th century, a yɛla woo daa kɔ'ɔn dɔla tinsɛba n boi solimipɛɛlega nu'usi ( British colony la) a ɛberɛ ze'ele la tinsɛba n kaɛ kulesi bɔba la. A kɔ'ɔn ta la sɛla n de tumam Africa Mita ( metre) la solimipɛɛlega yuuma lɔgerɔ ( Westerm instruments). Hailaifu bɔkɛ mɛ yese la jazzy horns ( jazzy iila) la kɔlegɔ ti ba dikɛ giila a yi' toŋe ka se'em kɔ'ɔm bɔna nɛŋa basɛ ti yuuma la dɛna African. Ŋwana kɔ'ɔm pɔsɛ la 2010 ba'asegɔ puan, yeli yeli woo 2018 kinana, a to'e la sɛla n de uptempo, synth-driven sound.
Highlife to'e yu'urɛ mɛ gee kɔ'ɔm yeregɛ tumam nɛresabiga tiŋa wa za'an. Cardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo n de nɛresɛba n pɔsɛ dɛ, ba za'an kɔ'ɔm yanŋɛ dɛ mɛ suŋa suŋa yese la bãm n dikɛ Africa buuri gulo/ losi naɛ( lagum) la nasaara lɔgerɔ“Native blues". Dunia zabre sɛka n pa'asɛ buyi la pooren ( After the second world War) a yu'urɛ kelum kɔ'ɔm yeregɛ mɛ bɔna Igbo nɛreba Nigeria tiŋa puan, wanna wa ta'asɛ mɛ ti ba biŋe tigere ti Igbo halifu ti de mi daa kɔ'ɔn yeregɛ ba tiŋa la za'an dɛna ba yuuma ti bo' yu'urɛ yese 1960s saŋa.
Hailaifu kelum lagum pa'asɛ la yuum sɛba yu'ura n yese bii n yeregɛ bɔ'ɔra Gaanaduma la tinpabire wa za'an pa'asɛ la Yinpu'usiba tigera la yeli suma sɛba ti saama sɛba n basɛ ba tiŋa ge bɔna Gaana yɛta. 2025, ba daa yese ka ti ka doli la buuri tuusum ge kan' ta'am kalum UNESCO n yele.
== '''History ( Tuusum)''' ==
Kɔlegɔ sɛka ti ba naam bii maalɛ lagum dɛ'ina hailaifu la naam doose la Afro-cuban guajeo. Bu nabara kɔ'ɔm naam di'isa wɔnna la 3-2 clave motif guajeo wuu la pa'ala se'em tilum wa. Lumenɛ la nabara Cuba puan dela clave n de Gaana yaaba Lɔkɔ, ge ti ba tara ka de'ena halifu.
Hailaifu ɛberɛ ze'ele la tu yuun boi solimipɛɛlega nu'usi la , la leebiko la n yuun boi West Africa so'olum dɔla yuuma buuri buuri la.
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar part ({{audio|Highlife guitar.mid|Play}}).]]
==Palm wine music==
Palm wine music, ge kelum dɛna maringa Sierra Leone tɔgum puan, de la sitali ka yima n kɔ'ɔn pɔsɛ tinsɛba n kaɛ kulesi sansɛka ti yuun yuuneba tara yuuma lɔge seto ti lɛɛbeduma tara i wa naɛ la ti buuri kɔlego la pɛkusin yuuma lɔgerɔ. Ku daa ni ŋmɛ'ira la syncopated 4/4 metre. Yuunbunɔ daa ni ŋmɛ'ira la palm-wine bars sɛba n nan ka tari paŋa bala zi'an ti sailors, dock workers, la tuntuneba ni nyuura ge kɛlɛsa yuuma . Palm-wine yuuma kɔ'ɔn tagɛlimɛ tũm la nare se'em inlands la Africanized vɛsinin tara 12/8 polyrhthms;
Subgengre kana wan de la “Native Blues". Sitali ka n yum yeregɛ tari ta ta paɛ Dũnia wa za'an zaberɛ sɛka n pa'asɛ buyi ( Second world War ii )bilam ti rekɔden la yuum goe.
== Viisegɔ l ==
[[Buuri Buuri: AfroCuration2026]]
941hhd7khdn5ithofpyghl1iwg0kfq4
23581
23580
2026-06-23T19:39:40Z
Ayamdoo Edward
2129
23581
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Highlife''' de la [[Gaana]] yuuma buuri n ze'ele bii n pɔsɛ tinsɛba n de coastal cities ( Tinsɛba ti kulesi kaasi mũm) nanana [[Gaana]] 19th century, a yɛla woo daa kɔ'ɔn dɔla tinsɛba n boi solimipɛɛlega nu'usi ( British colony la) a ɛberɛ ze'ele la tinsɛba n kaɛ kulesi bɔba la. A kɔ'ɔn ta la sɛla n de tumam Africa Mita ( metre) la solimipɛɛlega yuuma lɔgerɔ ( Westerm instruments). Hailaifu bɔkɛ mɛ yese la jazzy horns ( jazzy iila) la kɔlegɔ ti ba dikɛ giila a yi' toŋe ka se'em kɔ'ɔm bɔna nɛŋa basɛ ti yuuma la dɛna African. Ŋwana kɔ'ɔm pɔsɛ la 2010 ba'asegɔ puan, yeli yeli woo 2018 kinana, a to'e la sɛla n de uptempo, synth-driven sound.
Highlife to'e yu'urɛ mɛ gee kɔ'ɔm yeregɛ tumam nɛresabiga tiŋa wa za'an. Cardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo n de nɛresɛba n pɔsɛ dɛ, ba za'an kɔ'ɔm yanŋɛ dɛ mɛ suŋa suŋa yese la bãm n dikɛ Africa buuri gulo/ losi naɛ( lagum) la nasaara lɔgerɔ“Native blues". Dunia zabre sɛka n pa'asɛ buyi la pooren ( After the second world War) a yu'urɛ kelum kɔ'ɔm yeregɛ mɛ bɔna Igbo nɛreba Nigeria tiŋa puan, wanna wa ta'asɛ mɛ ti ba biŋe tigere ti Igbo halifu ti de mi daa kɔ'ɔn yeregɛ ba tiŋa la za'an dɛna ba yuuma ti bo' yu'urɛ yese 1960s saŋa.
Hailaifu kelum lagum pa'asɛ la yuum sɛba yu'ura n yese bii n yeregɛ bɔ'ɔra Gaanaduma la tinpabire wa za'an pa'asɛ la Yinpu'usiba tigera la yeli suma sɛba ti saama sɛba n basɛ ba tiŋa ge bɔna Gaana yɛta. 2025, ba daa yese ka ti ka doli la buuri tuusum ge kan' ta'am kalum UNESCO n yele.
== '''History ( Tuusum)''' ==
Kɔlegɔ sɛka ti ba naam bii maalɛ lagum dɛ'ina hailaifu la naam doose la Afro-cuban guajeo. Bu nabara kɔ'ɔm naam di'isa wɔnna la 3-2 clave motif guajeo wuu la pa'ala se'em tilum wa. Lumenɛ la nabara Cuba puan dela clave n de Gaana yaaba Lɔkɔ, ge ti ba tara ka de'ena halifu.
Hailaifu ɛberɛ ze'ele la tu yuun boi solimipɛɛlega nu'usi la , la leebiko la n yuun boi West Africa so'olum dɔla yuuma buuri buuri la.
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar part ({{audio|Highlife guitar.mid|Play}}).]]
==Palm wine music==
Palm wine music, ge kelum dɛna maringa Sierra Leone tɔgum puan, de la sitali ka yima n kɔ'ɔn pɔsɛ tinsɛba n kaɛ kulesi sansɛka ti yuun yuuneba tara yuuma lɔge seto ti lɛɛbeduma tara i wa naɛ la ti buuri kɔlego la pɛkusin yuuma lɔgerɔ. Ku daa ni ŋmɛ'ira la syncopated 4/4 metre. Yuunbunɔ daa ni ŋmɛ'ira la palm-wine bars sɛba n nan ka tari paŋa bala zi'an ti sailors, dock workers, la tuntuneba ni nyuura ge kɛlɛsa yuuma . Palm-wine yuuma kɔ'ɔn tagɛlimɛ tũm la nare se'em inlands la Africanized vɛsinin tara 12/8 polyrhthms;
Subgengre kana wan de la “Native Blues". Sitali ka n yum yeregɛ tari ta ta paɛ Dũnia wa za'an zaberɛ sɛka n pa'asɛ buyi ( Second world War ii )bilam ti rekɔden la yuum goe.
Brass-band hailaifu
Hailaifu sitali se'em n ŋwɔni la Western brass bands European forts kaɛ West Africa. Sogɛpa ni dikɛ la buuri yuuma lagum pa'asɛ ba brass band regitimenti puan zamesɛ liniani makirɛ yuuma. Yuun yuuneba la nyɛ West Indian regimɛti bandsmen n zamesɛ buuri yuuma yɔ'ɔ sãn bɔna la kemise la ba giila ti ba mi iŋɛ bala mi . Liniani makerɛ yuuma la polyrhythmic buuri yuuma nãan la wa'a sitali ti ka yu'urɛ dɛna adaha, le sitali sɛka n ka tɔi, buuri lɔgerɔ ti ba yi'ire ka Konkoma. Naarɛ kona ŋwɔni mɛ la jazz dɔgum boi New Orleans.
== Viisegɔ l ==
[[Buuri Buuri: AfroCuration2026]]
bodx2fpz44624bhdhyexb2rii8u0xql
Damba festival
0
3500
23582
23542
2026-06-23T20:18:00Z
Akoleko Atayinɛ
752
23582
wikitext
text/x-wiki
Damba kibesi wa po pa'asɛ la Ghana kibesi sɛba n garege bɔna Ghana wa. Sɛba n diti kibesi wa de la Northern, Savanna, North East, Upper East la Upper West duma n boi Ghana.<ref>https://diamondfmonline.com/u-s-dagbon-diaspora-celebrate-damba-festival/</ref>Nananawa, Damba kibesi de la sɛla ti ba dita la bɔna hali solemitiŋa so'olum za'a waabi. Yuunɛ woo, ba diti kibesi wa mɛ bɔna Germany, USA, la UK.<ref>https://diamondfmonline.com/u-s-dagbon-diaspora-celebrate-damba-festival/</ref><ref>https://diamondfmonline.com/u-s-dagbon-diaspora-celebrate-damba-festival/</ref><ref>https://diamondfmonline.com/u-s-dagbon-diaspora-celebrate-damba-festival/</ref><ref>https://diamondfmonline.com/u-s-dagbon-diaspora-celebrate-damba-festival/</ref>Damba de la Dagbani yelebire. Amaa, basɛba yi'ira ka la Damma bɔna Mampruli puan la Jingbenti bɔna Waali puan. Ba diti kibesi wa la Damba ŋmarega la puan, n de Dagomba ŋmaresi sita puan.
Kibesi wa dia kankaŋi de la ba dɔla bini na'asa buuri la malema, tuusum yɛla, naduma sɛba n tole la yɛla la Dagbon na'am dia yɛla basɛba. and related kingdoms. Dagbon de la na'am la pɔsega zi'an bala tari ta paɛ Burkina Faso tinsi puan.Kibesi la dia saŋa mi ni ta makɛ la Rabia al-Awwal n de yimpu'useba kibesi la. Damba de la kibesi sɛka ti ba yuum pɔsɛ di ka ti ba tɛra Muhammad dɔgum daarɛ, gee nananawa, ba diti kibesi la ti ba tara tɛra ba naduma la yɛla.
== De'eno (Activity) ==
Ba ni pɔsɛ kibesi wa dia pɔsera muulegɔ ti Yidan Moli wan yele Yaa Naa.Dapia la diyima daarɛ ŋmarega la puan ti ba pɔsera “Somo” Damba kibesi la, ba san ba'asɛ bilam ti ‘Naa’ (Kings) Damba kibesi dita. Ba nyaa ni ba'asɛ mɛ la “bielkulsi”,<ref>https://diamondfmonline.com/u-s-dagbon-diaspora-celebrate-damba-festival/</ref><ref name=":0" />La ni dɛna la dapia la anii daarɛ n de Damba kibesi wa.<ref name=":0">https://diamondfmonline.com/u-s-dagbon-diaspora-celebrate-damba-festival/</ref> sankana puan ti nɛreba ni pu'usa susera Yinɛ ti a suŋɛ ba duma gee ti sɛba mi ni pu'usa dɔla ba yaabeduma puan paara Yinɛ.Saŋa la ni dɛna la de'eŋo, yuuma la wa'a ma'a. Ba ni kelum tara sɛla n de Binchera Damba, ti kɔma ni yɛ banaasi gee da'ara mui ti ba yi'ira ti Shinkaafa Gahimbu. Yila Bɔhimbu de la yuunyuuneba n ni maasum yu'uŋɔ woo zamesera Damba yuuma la a malema. Dapia puan n bala to ba ni dikɛ maasum. Pugeto la budibeto za'a ni bɔna bini mɛ.
Damba kibesi wa de la yuunɛ woo kibesi ti tiŋa la naduma la nɛreba dita ka..Tamale n boi "Northern Region" Ghana wa n diti kibesi wa. Salurego nambua la puan ti ba ni dita kibesi wa.Dagomba, Dagaatis, Gonjas, Frafras (Bongo) la Burkina Faso tinsi wa n diti kibesi wa.
'''Binchera Damba'''
Sankana de la banaasi yia saŋa n bala ti nɛreba ni yɛ banaasi la ɛɛra gee wa'ara la pupeelum. La ni bɔna zi'an woo gee kɔma n ni zo'e sankana puan.
'''Somo Damba'''
Sankana de la pu'usegɔ la wa'a saŋa n bala.
'''Shinkaafa Gahimbu'''
Sankana ti nɛreba ni digesa mui. Kootum tuntuneba n di n ni zo'e kalam gee Yidan Moli la n ze'ele Gbewaa Palace la nyaa ni bɔna niŋa.
'''Nahu Glibu'''
Sankana n bala ti ba nyaa ni lagesɛ nii. Naduma n iti bala.
'''Naa Damba'''
Damba naba saŋa n ni bala. Sankana ni dɛna la wa'a gee ti hali ba lagum tara wiiri wa'ara pa'asa.
'''Belkulsi (Ba'asegɔ)'''
Kalam de la sansɛka ti nɛra woo nyaa ni lagesɛ gee yɛ lɔgepaala ti la makera kibesi la ba'asegɔ.
== Damba 2023 yuunɛ de'eŋo ==
Fu san bisera 2023 yuunɛ la puan, ba yuum di kibesi wa se'em la, di taaba ka tabelɛ iŋa. Ba di kibesi wa la Sapɔɔlegɔ la Salurego tiŋa suka puan.Kibesi wa ba'asegɔ daarɛ la n de sɛla ti ba yi'ira ti (Bielkulsi) yuum di la October 4, 2023 yuunɛ la puan. Tinsi basɛba yuum di kibesi la la bala bɔna saa puan.Amaa, Gbewaa Palace, duma yuum tɛɛ ba kibesi wa diq daarɛ la mɛ kiŋɛ Thursday, October 5, 2023. Saama la nɛreba zo'e zo'e yuum boi tiŋa la puan mɛ dita kibesi miŋa.Nɛrekareba bii nɛrezuto n yuum ze'ele Togo yuum wa'am Gbewaa Palace ti ba lagum po di kibesi wa.De'eno sɛba n yuum kelum iŋɛ bɔna 2023 yuunɛ la puan la de la baoole ti Kumbungu la Savelugu nɛreba yuum ŋmɛ.Nɛreba kalɛ yuum paɛ wuu 20,000 bɔna Aliu Mahama Sports Stadium la puan mɛ.[8] Kumbungu la Savelugu nɛreba saari mɛ la taaba ti ba yi'ira la ti Dachahali bɔna Dagbani puan.Hali Tolon, Savelugu la Kumbungu naduma yuum lagum kiŋɛ ta bisɛ boole wa mɛ. 2023 yuunɛ la puan, ba yuum di kibesi wa se'em la, di taaba ka tabelɛ iŋa. Ba di kibesi wa la Sapɔɔlegɔ la Salurego tiŋa suka puan.Kibesi wa ba'asegɔ daarɛ la n de sɛla ti ba yi'ira ti (Bielkulsi) yuum di la October 4, 2023 yuunɛ la puan. Tinsi basɛba yuum di kibesi la la bala bɔna saa puan.Amaa, Gbewaa Palace, duma yuum tɛɛ ba kibesi wa diq daarɛ la mɛ kiŋɛ Thursday, October 5, 2023. Saama la nɛreba zo'e zo'e yuum boi tiŋa la puan mɛ dita kibesi miŋa.Nɛrekareba bii nɛrezuto n yuum ze'ele Togo yuum wa'am Gbewaa Palace ti ba lagum po di kibesi wa.De'eno sɛba n yuum kelum iŋɛ bɔna 2023 yuunɛ la puan la de la baoole ti Kumbungu la Savelugu nɛreba yuum ŋmɛ.Nɛreba kalɛ yuum paɛ wuu 20,000 bɔna Aliu Mahama Sports Stadium la puan mɛ.[8] Kumbungu la Savelugu nɛreba saari mɛ la taaba ti ba yi'ira la ti Dachahali bɔna Dagbani puan.Hali Tolon, Savelugu la Kumbungu naduma yuum lagum kiŋɛ ta bisɛ boole wa mɛ.
== Lagum bisɛ kalam (See also) ==
Bugum Chugu
Dagbon music and dance
World Damba Festival
== Viisegɔ Lɔgerɔ ==
iejekq26qz4s4ug85qmb5jzgpmbcfxp
Hogbetsotso festival
0
3511
23584
23563
2026-06-23T23:23:04Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23584
wikitext
text/x-wiki
Hogbetsotso de'eŋo (gee ti ba kelum yi'ira Hogbechocho)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-bradt-1</ref> de la Anlo nabeduma la Anlo nɛreba de'eŋo ti ba de'ena Volta Region n boi Gaana so'olom wa.<ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-Bak-2</ref> Anlo tinkãra lagum dɛna la Anloga (capital), Keta, Kedzi, Vodza, Whuti, Srogboe, Woe,Tegbi, Dzita, Abor, Anlo Afiadenyigba, Anyako, Konu, Alakple, Atsito, Atiavi, Deʋegodo, Atorkor, Tsiame la tinpígesi basɛba zo'e zo'e. De'eŋo wa de'ene la yuuni yuuni Tigere ŋmarega yia assibedaaare Anloga tiŋa puan, de'eŋo la buuri malema ni iŋɛ la Anlo tiŋa puan.<ref name=":0" /><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-bookc-3</ref> De'eŋo wa yu'urɛ la ze'ele la Ewe tɔgum puan ti ba lerege ti la dɛna "exodus" de'eŋo.<ref name=":3">http://www.travel-to-discover-ghana.com/hogbetsotso-festival.html</ref> bii "zi'ita bii ze'ele la Hogbe (Notsie)".<ref name=":1">https://archive.org/details/culturesensesemb0000geur</ref> De'eŋo ti ba pɔsɛ de'ena la paɛ yuum tusa anaasi n tole.<ref name=":1" />
== Tɔɔsum (History) ==
Anlo de la nɛreba tigesi taaba naɛ nuure ze'ele Gaana wa dapɔbusa wa wa'ana. Nyaa wa ki'ira bee bɔna ba zina beere nɔŋa zi'an wa, ba ki'iri la Notsie puan, tinsɛka ti ba mina zina ti ka dɛna Togo la.<ref name=":2">http://www.ghanaexpeditions.com/regions/highlight_detail.asp?id=&rdid=112</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Hogbetsotso_festival#cite_note-book_a-7</ref> Nɛreba sakiya ti ba ze'ele la southern Sudan doose Oyo, tiŋa n boi Nigeria puan, Ketou n boi Benin puan la Adja Tado n boi Togo puan wa'ana ki'ira bii bɔna Notsie tiŋa puan.<ref name=":2" /> Ba buuri la puan ba yuum boi la pute-nana nu'usum "wicked king", Togbe Agorkoli (Agor Akorli).<ref>{{Cite web |url=http://news.peacefmonline.com/features/201110/76586.php |title=Archive copy |access-date=2026-06-21 |archive-date=2012-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120102015429/http://news.peacefmonline.com/features/201110/76586.php |url-status=dead }}</ref> Gee ti ba ta'am pìiɛ bii yese pute-nana wa nu'usum ba yuum vuge la viiriga dapuurebuba namgoone la puan n lebese ba tiŋa la bɔba la. Ti ba ta'am nyɛ bii iŋɛ ŋwana wa ba yuum yele la ba pɔgeba ti ba ka'asa ba kɔbe'ero la woo basa bɔbeyine namgoone la puan.<ref name=":3" /> La ta yuɛ la ti ze'ele nyaa ma'ɛ lebege yɔgerɔ ka kpe'em, ta'asɛ ti nɛreba nya ŋmɛ ŋwurike doose belam yese. Buuri la puan la mɛ tari la tii, ba ta'am tee ba kpe'emduma la puti'irɛ, lɔgerɔ da'a saŋa pìɛ bii yese, ba ni kuna la apuvura gee ti nɛŋa tɔ da'a gee ti ba kina ye'esa ti la amaa wuu ba kine nyea la da'a la puan.<ref name=":3" />
== Viisegɔ Lɔgerɔ ==
4v656bj5klw55w2cp4tfa18c42rsee8
Asogli te za
0
3512
23575
23565
2026-06-23T14:13:08Z
Ayamdoo Edward
2129
23575
wikitext
text/x-wiki
== Asogli Te Za ==
Asogli Te Za ( yia Asogli Yam Kibesi) de la yuunɛ woo kibesi ti Asogli nɛreba n boi Ho Municipality bɔna Volta Region Gaana de'ena. Yuunɛ woo de'eŋo wa pɔseri la Salurugo ŋmarega ti ba de'em yam dikerɛ So'olum la puan ( Region). La bo bini ti Asogli nɛreba yam dikerɛ wa pi'ilum la sansɛka ti gowɛa la yuun kiŋɛ mɔen ta suŋɛ yam la ti ku yuun yese pãrɛ. Ewe duma n tari de'eŋo la wa'am Gaana ba yuun ze'ele Notse n boi Republic of Togo yakɛ Gaana na la, ku kelum de'ena bilam mɛ.
2004, Togbe Afede XIV n tari yam de'eŋo wa lebina bu yuun gu kale de'ena ka yuun kɔbesi n tole. Ku suŋerɛ de la ku zamesira ge kɛmisa Gaanaduma la sãama Asogli buuri malema, yam kibesi yo'e la yɔ'ɔ bo buuri yuuma, wa'a, sɔlema la grand durbar ta kibesi la wa'am ba'asegɔ na. Togbe Afede XIV daa basɛ ti nɔyinɛ bɔna nabduma zo'e zo'e n boi Volta Region la zi'isi sisesi n boi Gaana la Togo. Wŋana zo'e nabduma zo'e zo'e lagum kiŋɛ yam kibesi wa mɛ.
Sibedaa 8,2018, kibesi wa yu'urɛ daa tee dɛna la Te Za ( Yam kibesi) ti bu pa'ala tuusum la nɛreba la buuri malema.
541nkq5jxs6letcg6toiirfjm8bwtyk
23576
23575
2026-06-23T14:13:55Z
Ayamdoo Edward
2129
23576
wikitext
text/x-wiki
== Asogli Te Za ==
Asogli Te Za ( yia Asogli Yam Kibesi) de la yuunɛ woo kibesi ti Asogli nɛreba n boi Ho Municipality bɔna Volta Region Gaana de'ena. Yuunɛ woo de'eŋo wa pɔseri la Salurugo ŋmarega ti ba de'em yam dikerɛ So'olum la puan ( Region). La bo bini ti Asogli nɛreba yam dikerɛ wa pi'ilum la sansɛka ti gowɛa la yuun kiŋɛ mɔen ta suŋɛ yam la ti ku yuun yese pãrɛ. Ewe duma n tari de'eŋo la wa'am Gaana ba yuun ze'ele Notse n boi Republic of Togo yakɛ Gaana na la, ku kelum de'ena bilam mɛ.
2004, Togbe Afede XIV n tari yam de'eŋo wa lebina bu yuun gu kale de'ena ka yuun kɔbesi n tole. Ku suŋerɛ de la ku zamesira ge kɛmisa Gaanaduma la sãama Asogli buuri malema, yam kibesi yo'e la yɔ'ɔ bo buuri yuuma, wa'a, sɔlema la grand durbar ta kibesi la wa'am ba'asegɔ na. Togbe Afede XIV daa basɛ ti nɔyinɛ bɔna nabduma zo'e zo'e n boi Volta Region la zi'isi sisesi n boi Gaana la Togo. Wŋana zuo nabduma zo'e zo'e lagum kiŋɛ yam kibesi wa mɛ.
Sibedaa 8,2018, kibesi wa yu'urɛ daa tee dɛna la Te Za ( Yam kibesi) ti bu pa'ala tuusum la nɛreba la buuri malema.
858hwt6de3py4a4qvh9ke9789b6n8a4
23577
23576
2026-06-23T14:15:13Z
Ayamdoo Edward
2129
Edited an article
23577
wikitext
text/x-wiki
== Asogli Te Za ==
Asogli Te Za ( yia Asogli Yam Kibesi) de la yuunɛ woo kibesi ti Asogli nɛreba n boi Ho Municipality bɔna Volta Region Gaana de'ena. Yuunɛ woo de'eŋo wa pɔseri la Salurugo ŋmarega ti ba de'em yam dikerɛ So'olum la puan ( Region). La bo bini ti Asogli nɛreba yam dikerɛ wa pi'ilum la sansɛka ti gowɛa la yuun kiŋɛ mɔen ta suŋɛ yam la ti ku yuun yese pãrɛ. Ewe duma n tari de'eŋo la wa'am Gaana ba yuun ze'ele Notse n boi Republic of Togo yakɛ Gaana na la, ku kelum de'ena bilam mɛ.
2004, Togbe Afede XIV n tari yam de'eŋo wa lebina bu yuun gu kale de'ena ka yuun kɔbesi n tole. Ku suŋerɛ de la ku zamesira ge kɛmisa Gaanaduma la sãama Asogli buuri malema, yam kibesi yo'e la yɔ'ɔ bo buuri yuuma, wa'a, sɔlema la grand durbar ta kibesi la wa'am ba'asegɔ na. Togbe Afede XIV daa basɛ ti nɔyinɛ bɔna nabduma zo'e zo'e n boi Volta Region la zi'isi sisesi n boi Gaana la Togo. Wŋana zuo nabduma zo'e zo'e lagum kiŋɛ yam kibesi wa mɛ.
Sibedaa 8,2018, kibesi wa yu'urɛ daa tee dɛna la Te Za ( Yam kibesi) ti bu pa'ala tuusum la nɛreba la buuri malema.
2004, Togbe Afede XIV n tari yam de'eŋo wa lebina bu yuun gu kale de'ena ka yuun kɔbesi n tole. Ku suŋerɛ de la ku zamesira ge kɛmisa Gaanaduma la sãama Asogli buuri malema, yam kibesi yo'e la yɔ'ɔ bo buuri yuuma, wa'a, sɔlema la grand durbar ta kibesi la wa'am ba'asegɔ na. Togbe Afede XIV daa basɛ ti nɔyinɛ bɔna nabduma zo'e zo'e n boi Volta Region la zi'isi sisesi n boi Gaana la Togo. Wŋana zo'e nabduma zo'e zo'e lagum kiŋɛ yam kibesi wa mɛ.
Sibedaa 8,2018, kibesi wa yu'urɛ daa tee dɛna la Te Za ( Yam kibesi) ti bu pa'ala tuusum la nɛreba la buuri malema.
qskk903iigqmxw6t8geiazyv0y2kyuq
Asogli yam festival
0
3513
23578
2026-06-23T14:23:16Z
Ayamdoo Edward
2129
Created page with "==Asogli Te Za== Asogli Te Za ( yia Asogli Yam Kibesi) de la yuunɛ woo kibesi ti Asogli nɛreba n boi Ho Municipality bɔna Volta Region Gaana de'ena. Yuunɛ woo de'eŋo wa pɔseri la Salurugo ŋmarega ti ba de'em yam dikerɛ So'olum la puan ( Region). La bo bini ti Asogli nɛreba yam dikerɛ wa pi'ilum la sansɛka ti gowɛa la yuun kiŋɛ mɔen ta suŋɛ yam la ti ku yuun yese pãrɛ. Ewe duma n tari de'eŋo la wa'am Gaana ba yuun ze'ele Notse n boi Republic of Togo..."
23578
wikitext
text/x-wiki
==Asogli Te Za==
Asogli Te Za ( yia Asogli Yam Kibesi) de la yuunɛ woo kibesi ti Asogli nɛreba n boi Ho Municipality bɔna Volta Region Gaana de'ena. Yuunɛ woo de'eŋo wa pɔseri la Salurugo ŋmarega ti ba de'em yam dikerɛ So'olum la puan ( Region).
La bo bini ti Asogli nɛreba yam dikerɛ wa pi'ilum la sansɛka ti gowɛa la yuun kiŋɛ mɔen ta suŋɛ yam la ti ku yuun yese pãrɛ. Ewe duma n tari de'eŋo la wa'am Gaana ba yuun ze'ele Notse n boi Republic of Togo yakɛ Gaana na la, ku kelum de'ena bilam mɛ.
3agl2pd32urowtmq07p7q8rrfyn2ihe
23579
23578
2026-06-23T14:25:57Z
Ayamdoo Edward
2129
Edited an article
23579
wikitext
text/x-wiki
==Asogli Te Za==
Asogli Te Za ( yia Asogli Yam Kibesi) de la yuunɛ woo kibesi ti Asogli nɛreba n boi Ho Municipality bɔna Volta Region Gaana de'ena. Yuunɛ woo de'eŋo wa pɔseri la Salurugo ŋmarega ti ba de'em yam dikerɛ So'olum la puan ( Region).
La bo bini ti Asogli nɛreba yam dikerɛ wa pi'ilum la sansɛka ti gowɛa la yuun kiŋɛ mɔen ta suŋɛ yam la ti ku yuun yese pãrɛ. Ewe duma n tari de'eŋo la wa'am Gaana ba yuun ze'ele Notse n boi Republic of Togo yakɛ Gaana na la, ku kelum de'ena bilam mɛ.
2004, Togbe Afede XIV n tari yam de'eŋo wa lebina bu yuun gu kale de'ena ka yuun kɔbesi n tole. Ku suŋerɛ de la ku zamesira ge kɛmisa Gaanaduma la sãama Asogli buuri malema, yam kibesi yo'e la yɔ'ɔ bo buuri yuuma, wa'a, sɔlema la grand durbar ta kibesi la wa'am ba'asegɔ na. Togbe Afede XIV daa basɛ ti nɔyinɛ bɔna nabduma zo'e zo'e n boi Volta Region la zi'isi sisesi n boi Gaana la Togo. Wŋana zo'e nabduma zo'e zo'e lagum kiŋɛ yam kibesi wa mɛ.
Sibedaa 8,2018, kibesi wa yu'urɛ daa tee dɛna la Te Za ( Yam kibesi) ti bu pa'ala tuusum la nɛreba la buuri malema.
bs9itp44djrwltrku9pwmf8bvcoy0tv
23585
23579
2026-06-24T04:27:23Z
Ayamdoo Edward
2129
Edited an article
23585
wikitext
text/x-wiki
==Asogli Te Za==
Asogli Te Za ( yia Asogli Yam Kibesi) de la yuunɛ woo kibesi ti Asogli nɛreba n boi Ho Municipality bɔna Volta Region Gaana de'ena. Yuunɛ woo de'eŋo wa pɔseri la Salurugo ŋmarega ti ba de'em yam dikerɛ So'olum la puan ( Region).
La bo bini ti Asogli nɛreba yam dikerɛ wa pi'ilum la sansɛka ti gowɛa la yuun kiŋɛ mɔen ta suŋɛ yam la ti ku yuun yese pãrɛ. Ewe duma n tari de'eŋo la wa'am Gaana ba yuun ze'ele Notse n boi Republic of Togo yakɛ Gaana na la, ku kelum de'ena bilam mɛ.
2004, Togbe Afede XIV n tari yam de'eŋo wa lebina bu yuun gu kale de'ena ka yuun kɔbesi n tole. Ku suŋerɛ de la ku zamesira ge kɛmisa Gaanaduma la sãama Asogli buuri malema, yam kibesi yo'e la yɔ'ɔ bo buuri yuuma, wa'a, sɔlema la grand durbar ta kibesi la wa'am ba'asegɔ na. Togbe Afede XIV daa basɛ ti nɔyinɛ bɔna nabduma zo'e zo'e n boi Volta Region la zi'isi sisesi n boi Gaana la Togo. Wŋana zo'e nabduma zo'e zo'e lagum kiŋɛ yam kibesi wa mɛ.
Sibedaa 8,2018, kibesi wa yu'urɛ daa tee dɛna la Te Za ( Yam kibesi) ti bu pa'ala tuusum la nɛreba la buuri malema.
==Background==
Tɔgum tuusum yeti, yam ( Ewe: te, lit. ku vole mɛ) gowɛa n daa nyɛ bu mɔen nɛnɔ eere puan. Ge n wan dikɛ yam la kule yire la, a suŋɛ ka la tintɔnɔ puan kɔra beere. N daa ta lebe bini la, yam daa bule mɛ yese zoe kãrekɛ. Yam dikerɛ n pɔsɛ se'em n bala.
d23l9w1tsyorg8vt2w3ngu2953oif5r
23586
23585
2026-06-24T05:12:30Z
Ayamdoo Edward
2129
Edited an article
23586
wikitext
text/x-wiki
==Asogli Te Za==
Asogli Te Za ( yia Asogli Yam Kibesi) de la yuunɛ woo kibesi ti Asogli nɛreba n boi Ho Municipality bɔna Volta Region Gaana de'ena. Yuunɛ woo de'eŋo wa pɔseri la Salurugo ŋmarega ti ba de'em yam dikerɛ So'olum la puan ( Region).
La bo bini ti Asogli nɛreba yam dikerɛ wa pi'ilum la sansɛka ti gowɛa la yuun kiŋɛ mɔen ta suŋɛ yam la ti ku yuun yese pãrɛ. Ewe duma n tari de'eŋo la wa'am Gaana ba yuun ze'ele Notse n boi Republic of Togo yakɛ Gaana na la, ku kelum de'ena bilam mɛ.
2004, Togbe Afede XIV n tari yam de'eŋo wa lebina bu yuun gu kale de'ena ka yuun kɔbesi n tole. Ku suŋerɛ de la ku zamesira ge kɛmisa Gaanaduma la sãama Asogli buuri malema, yam kibesi yo'e la yɔ'ɔ bo buuri yuuma, wa'a, sɔlema la grand durbar ta kibesi la wa'am ba'asegɔ na. Togbe Afede XIV daa basɛ ti nɔyinɛ bɔna nabduma zo'e zo'e n boi Volta Region la zi'isi sisesi n boi Gaana la Togo. Wŋana zo'e nabduma zo'e zo'e lagum kiŋɛ yam kibesi wa mɛ.
Sibedaa 8,2018, kibesi wa yu'urɛ daa tee dɛna la Te Za ( Yam kibesi) ti bu pa'ala tuusum la nɛreba la buuri malema.
== Background ==
Tɔgum tuusum yeti, yam ( Ewe: te, lit. ku vole mɛ) gowɛa n daa nyɛ bu mɔen nɛnɔ eere puan. Ge n wan dikɛ yam la kule yire la, a suŋɛ ka la tintɔnɔ puan kɔra beere. N daa ta lebe bini la, yam daa bule mɛ yese zoe kãrekɛ. Yam dikerɛ n pɔsɛ se'em n bala.
3rmowslxk970d4btsjo7t6hcvyjrmn4
23587
23586
2026-06-24T05:13:37Z
Ayamdoo Edward
2129
Edited an article
23587
wikitext
text/x-wiki
==Asogli Te Za==
Asogli Te Za ( yia Asogli Yam Kibesi) de la yuunɛ woo kibesi ti Asogli nɛreba n boi Ho Municipality bɔna Volta Region Gaana de'ena. Yuunɛ woo de'eŋo wa pɔseri la Salurugo ŋmarega ti ba de'em yam dikerɛ So'olum la puan ( Region).
La bo bini ti Asogli nɛreba yam dikerɛ wa pi'ilum la sansɛka ti gowɛa la yuun kiŋɛ mɔen ta suŋɛ yam la ti ku yuun yese pãrɛ. Ewe duma n tari de'eŋo la wa'am Gaana ba yuun ze'ele Notse n boi Republic of Togo yakɛ Gaana na la, ku kelum de'ena bilam mɛ.
2004, Togbe Afede XIV n tari yam de'eŋo wa lebina bu yuun gu kale de'ena ka yuun kɔbesi n tole. Ku suŋerɛ de la ku zamesira ge kɛmisa Gaanaduma la sãama Asogli buuri malema, yam kibesi yo'e la yɔ'ɔ bo buuri yuuma, wa'a, sɔlema la grand durbar ta kibesi la wa'am ba'asegɔ na. Togbe Afede XIV daa basɛ ti nɔyinɛ bɔna nabduma zo'e zo'e n boi Volta Region la zi'isi sisesi n boi Gaana la Togo. Wŋana zo'e nabduma zo'e zo'e lagum kiŋɛ yam kibesi wa mɛ.
Sibedaa 8,2018, kibesi wa yu'urɛ daa tee dɛna la Te Za ( Yam kibesi) ti bu pa'ala tuusum la nɛreba la buuri malema.
== Background ==
Tɔgum tuusum yeti, yam ( Ewe: te, lit. ku vole mɛ) gowɛa n daa nyɛ bu mɔen nɛnɔ eere puan. Ge n wan dikɛ yam la kule yire la, a suŋɛ ka la tintɔnɔ puan kɔra beere. N daa ta lebe bini la, yam daa bule mɛ yese zoe kãrekɛ. Yam dikerɛ n pɔsɛ se'em n bala.
==Festival origins==
Kibesi wa de'eŋo ti Ewe nɛreba de'ena wa ze'ele la Notse Togo. Bilam bu kelum de'ena mɛ, yam dikerɛ de la tuusere n tɔi, tuusum tari bu ti bonse'irum ha la nɛresɛba n kɔ ka ni ka voe paɛ bu di. Ka daa de ge kelum dɛna tuunkatɛ, takirɛ tuunɛ la dɛŋa, ŋwana sɔi makerɛ wa ti “ Ne wonye eteti tsogbe wo dua ete la, ne egbor ma kpor etsroa ha du o" ( Lit, ’ if it were during the day of planting of yam that yam is eaten, the goat would never taste the peel's). Tirekirɛ n daa nare la yɔ'ɔ la sugerɛ ba ni susɛ tiŋa la tingãnɛ la yaabeduma zi'an pɔsira sɛlega ta paara dikerɛ.
g8wsn2np4tadkw0z7pmemcvhbpefxwm
23588
23587
2026-06-24T07:30:05Z
Ayamdoo Edward
2129
Edited an article
23588
wikitext
text/x-wiki
==Asogli Te Za==
Asogli Te Za ( yia Asogli Yam Kibesi) de la yuunɛ woo kibesi ti Asogli nɛreba n boi Ho Municipality bɔna Volta Region Gaana de'ena. Yuunɛ woo de'eŋo wa pɔseri la Salurugo ŋmarega ti ba de'em yam dikerɛ So'olum la puan ( Region).
La bo bini ti Asogli nɛreba yam dikerɛ wa pi'ilum la sansɛka ti gowɛa la yuun kiŋɛ mɔen ta suŋɛ yam la ti ku yuun yese pãrɛ. Ewe duma n tari de'eŋo la wa'am Gaana ba yuun ze'ele Notse n boi Republic of Togo yakɛ Gaana na la, ku kelum de'ena bilam mɛ.
2004, Togbe Afede XIV n tari yam de'eŋo wa lebina bu yuun gu kale de'ena ka yuun kɔbesi n tole. Ku suŋerɛ de la ku zamesira ge kɛmisa Gaanaduma la sãama Asogli buuri malema, yam kibesi yo'e la yɔ'ɔ bo buuri yuuma, wa'a, sɔlema la grand durbar ta kibesi la wa'am ba'asegɔ na. Togbe Afede XIV daa basɛ ti nɔyinɛ bɔna nabduma zo'e zo'e n boi Volta Region la zi'isi sisesi n boi Gaana la Togo. Wŋana zo'e nabduma zo'e zo'e lagum kiŋɛ yam kibesi wa mɛ.
Sibedaa 8,2018, kibesi wa yu'urɛ daa tee dɛna la Te Za ( Yam kibesi) ti bu pa'ala tuusum la nɛreba la buuri malema.
== Background ==
Tɔgum tuusum yeti, yam ( Ewe: te, lit. ku vole mɛ) gowɛa n daa nyɛ bu mɔen nɛnɔ eere puan. Ge n wan dikɛ yam la kule yire la, a suŋɛ ka la tintɔnɔ puan kɔra beere. N daa ta lebe bini la, yam daa bule mɛ yese zoe kãrekɛ. Yam dikerɛ n pɔsɛ se'em n bala.
==Festival origins==
Kibesi wa de'eŋo ti Ewe nɛreba de'ena wa ze'ele la Notse Togo. Bilam bu kelum de'ena mɛ, yam dikerɛ de la tuusere n tɔi, tuusum tari bu ti bonse'irum ha la nɛresɛba n kɔ ka ni ka voe paɛ bu di. Ka daa de ge kelum dɛna tuunkatɛ, takirɛ tuunɛ la dɛŋa, ŋwana sɔi makerɛ wa ti “ Ne wonye eteti tsogbe wo dua ete la, ne egbor ma kpor etsroa ha du o" ( Lit, ’ if it were during the day of planting of yam that yam is eaten, the goat would never taste the peel's). Tirekirɛ n daa nare la yɔ'ɔ la sugerɛ ba ni susɛ tiŋa la tingãnɛ la yaabeduma zi'an pɔsira sɛlega ta paara dikerɛ.
Dikerɛ saŋa la ( Sakutuga puan), sɔduma la sɔyaabeduma ti ba ni dɔgɛ yam la seem kãabɛ ba yia ( Ewe: bakabake), tara la kapɛɛlega la kamɔlegɔ, de poorum ti bon vɔɔsi sɛka woo wa ta'am di. Malema kana yu'urɛ de la Dzawuwu. De poorum, yam seema la nɛreba ni lagum lagisɛ di bu. Pa'alɛ nɔyinɛ, nɔnaarɛ yɛ puan, yizuto la so'olum la za'an.
o0q2jdscdtkausku27l08prw0cgasy6
23589
23588
2026-06-24T07:31:49Z
Ayamdoo Edward
2129
Edited an article
23589
wikitext
text/x-wiki
==Asogli Te Za==
Asogli Te Za ( yia Asogli Yam Kibesi) de la yuunɛ woo kibesi ti Asogli nɛreba n boi Ho Municipality bɔna Volta Region Gaana de'ena. Yuunɛ woo de'eŋo wa pɔseri la Sakutuga ŋmarega ti ba de'em yam dikerɛ So'olum la puan ( Region).
La bo bini ti Asogli nɛreba yam dikerɛ wa pi'ilum la sansɛka ti gowɛa la yuun kiŋɛ mɔen ta suŋɛ yam la ti ku yuun yese pãrɛ. Ewe duma n tari de'eŋo la wa'am Gaana ba yuun ze'ele Notse n boi Republic of Togo yakɛ Gaana na la, ku kelum de'ena bilam mɛ.
2004, Togbe Afede XIV n tari yam de'eŋo wa lebina bu yuun gu kale de'ena ka yuun kɔbesi n tole. Ku suŋerɛ de la ku zamesira ge kɛmisa Gaanaduma la sãama Asogli buuri malema, yam kibesi yo'e la yɔ'ɔ bo buuri yuuma, wa'a, sɔlema la grand durbar ta kibesi la wa'am ba'asegɔ na. Togbe Afede XIV daa basɛ ti nɔyinɛ bɔna nabduma zo'e zo'e n boi Volta Region la zi'isi sisesi n boi Gaana la Togo. Wŋana zo'e nabduma zo'e zo'e lagum kiŋɛ yam kibesi wa mɛ.
Sibedaa 8,2018, kibesi wa yu'urɛ daa tee dɛna la Te Za ( Yam kibesi) ti bu pa'ala tuusum la nɛreba la buuri malema.
== Background ==
Tɔgum tuusum yeti, yam ( Ewe: te, lit. ku vole mɛ) gowɛa n daa nyɛ bu mɔen nɛnɔ eere puan. Ge n wan dikɛ yam la kule yire la, a suŋɛ ka la tintɔnɔ puan kɔra beere. N daa ta lebe bini la, yam daa bule mɛ yese zoe kãrekɛ. Yam dikerɛ n pɔsɛ se'em n bala.
==Festival origins==
Kibesi wa de'eŋo ti Ewe nɛreba de'ena wa ze'ele la Notse Togo. Bilam bu kelum de'ena mɛ, yam dikerɛ de la tuusere n tɔi, tuusum tari bu ti bonse'irum ha la nɛresɛba n kɔ ka ni ka voe paɛ bu di. Ka daa de ge kelum dɛna tuunkatɛ, takirɛ tuunɛ la dɛŋa, ŋwana sɔi makerɛ wa ti “ Ne wonye eteti tsogbe wo dua ete la, ne egbor ma kpor etsroa ha du o" ( Lit, ’ if it were during the day of planting of yam that yam is eaten, the goat would never taste the peel's). Tirekirɛ n daa nare la yɔ'ɔ la sugerɛ ba ni susɛ tiŋa la tingãnɛ la yaabeduma zi'an pɔsira sɛlega ta paara dikerɛ.
Dikerɛ saŋa la ( Sakutuga puan), sɔduma la sɔyaabeduma ti ba ni dɔgɛ yam la seem kãabɛ ba yia ( Ewe: bakabake), tara la kapɛɛlega la kamɔlegɔ, de poorum ti bon vɔɔsi sɛka woo wa ta'am di. Malema kana yu'urɛ de la Dzawuwu. De poorum, yam seema la nɛreba ni lagum lagisɛ di bu. Pa'alɛ nɔyinɛ, nɔnaarɛ yɛ puan, yizuto la so'olum la za'an.
bq4ruj7974d9848ngkyptmoqw6zj9id
23590
23589
2026-06-24T07:33:27Z
Ayamdoo Edward
2129
Edited an article
23590
wikitext
text/x-wiki
==Asogli Te Za==
Asogli Te Za ( yia Asogli Yam Kibesi) de la yuunɛ woo kibesi ti Asogli nɛreba n boi Ho Municipality bɔna Volta Region Gaana de'ena. Yuunɛ woo de'eŋo wa pɔseri la Sakutuga ŋmarega ti ba de'em yam dikerɛ So'olum la puan ( Region).
La bo bini ti Asogli nɛreba yam dikerɛ wa pi'ilum la sansɛka ti gowɛa la yuun kiŋɛ mɔen ta suŋɛ yam la ti ku yuun yese pãrɛ. Ewe duma n tari de'eŋo la wa'am Gaana ba yuun ze'ele Notse n boi Republic of Togo yakɛ Gaana na la, ku kelum de'ena bilam mɛ.
2004, Togbe Afede XIV n tari yam de'eŋo wa lebina bu yuun gu kale de'ena ka yuun kɔbesi n tole. Ku suŋerɛ de la ku zamesira ge kɛmisa Gaanaduma la sãama Asogli buuri malema, yam kibesi yo'e la yɔ'ɔ bo buuri yuuma, wa'a, sɔlema la grand durbar ta kibesi la wa'am ba'asegɔ na. Togbe Afede XIV daa basɛ ti nɔyinɛ bɔna nabduma zo'e zo'e n boi Volta Region la zi'isi sisesi n boi Gaana la Togo. Wŋana zo'e nabduma zo'e zo'e lagum kiŋɛ yam kibesi wa mɛ.
Sibedaa 8,2018, kibesi wa yu'urɛ daa tee dɛna la Te Za ( Yam kibesi) ti bu pa'ala tuusum la nɛreba la buuri malema.
== Background ==
Tɔgum tuusum yeti, yam ( Ewe: te, lit. ku vole mɛ) gowɛa n daa nyɛ bu mɔen nɛnɔ eere puan. Ge n wan dikɛ yam la kule yire la, a suŋɛ ka la tintɔnɔ puan kɔra beere. N daa ta lebe bini la, yam daa bule mɛ yese zoe kãrekɛ. Yam dikerɛ n pɔsɛ se'em n bala.
==Festival origins==
Kibesi wa de'eŋo ti Ewe nɛreba de'ena wa ze'ele la Notse Togo. Bilam bu kelum de'ena mɛ, yam dikerɛ de la tuusere n tɔi, tuusum tari bu ti bonse'irum ha la nɛresɛba n kɔ ka ni ka voe paɛ bu di. Ka daa de ge kelum dɛna tuunkatɛ, takirɛ tuunɛ la dɛŋa, ŋwana sɔi makerɛ wa ti “ Ne wonye eteti tsogbe wo dua ete la, ne egbor ma kpor etsroa ha du o" ( Lit, ’ if it were during the day of planting of yam that yam is eaten, the goat would never taste the peel's). Tirekirɛ n daa nare la yɔ'ɔ la sugerɛ ba ni susɛ tiŋa la tingãnɛ la yaabeduma zi'an pɔsira sɛlega ta paara dikerɛ.
Dikerɛ saŋa la ( Sakutuga puan), sɔduma la sɔyaabeduma ti ba ni dɔgɛ yam la seem kãabɛ ba yia ( Ewe: bakabake), tara la kapɛɛlega la kamɔlegɔ, de poorum ti bon vɔɔsi sɛka woo wa ta'am di. Malema kana yu'urɛ de la Dzawuwu. De poorum, yam seema la nɛreba ni lagum lagisɛ di bu. Pa'alɛ nɔyinɛ, nɔnaarɛ yɛ puan, yizuto la so'olum la za'an.
References
98hugdb0cd438q9ctq82fnre8vgje3k
23591
23590
2026-06-24T07:37:57Z
Ayamdoo Edward
2129
Edited an article
23591
wikitext
text/x-wiki
==Asogli Te Za==
Asogli Te Za ( yia Asogli Yam Kibesi) de la yuunɛ woo kibesi ti Asogli nɛreba n boi Ho Municipality bɔna Volta Region Gaana de'ena. Yuunɛ woo de'eŋo wa pɔseri la Sakutuga ŋmarega ti ba de'em yam dikerɛ So'olum la puan ( Region).
La bo bini ti Asogli nɛreba yam dikerɛ wa pi'ilum la sansɛka ti gowɛa la yuun kiŋɛ mɔen ta suŋɛ yam la ti ku yuun yese pãrɛ. Ewe duma n tari de'eŋo la wa'am Gaana ba yuun ze'ele Notse n boi Republic of Togo yakɛ Gaana na la, ku kelum de'ena bilam mɛ.
2004, Togbe Afede XIV n tari yam de'eŋo wa lebina bu yuun gu kale de'ena ka yuun kɔbesi n tole. Ku suŋerɛ de la ku zamesira ge kɛmisa Gaanaduma la sãama Asogli buuri malema, yam kibesi yo'e la yɔ'ɔ bo buuri yuuma, wa'a, sɔlema la grand durbar ta kibesi la wa'am ba'asegɔ na. Togbe Afede XIV daa basɛ ti nɔyinɛ bɔna nabduma zo'e zo'e n boi Volta Region la zi'isi sisesi n boi Gaana la Togo. Wŋana zo'e nabduma zo'e zo'e lagum kiŋɛ yam kibesi wa mɛ.
Sibedaa 8,2018, kibesi wa yu'urɛ daa tee dɛna la Te Za ( Yam kibesi) ti bu pa'ala tuusum la nɛreba la buuri malema.
== Background ==
Tɔgum tuusum yeti, yam ( Ewe: te, lit. ku vole mɛ) gowɛa n daa nyɛ bu mɔen nɛnɔ eere puan. Ge n wan dikɛ yam la kule yire la, a suŋɛ ka la tintɔnɔ puan kɔra beere. N daa ta lebe bini la, yam daa bule mɛ yese zoe kãrekɛ. Yam dikerɛ n pɔsɛ se'em n bala.
==Festival origins==
Kibesi wa de'eŋo ti Ewe nɛreba de'ena wa ze'ele la Notse Togo. Bilam bu kelum de'ena mɛ, yam dikerɛ de la tuusere n tɔi, tuusum tari bu ti bonse'irum ha la nɛresɛba n kɔ ka ni ka voe paɛ bu di. Ka daa de ge kelum dɛna tuunkatɛ, takirɛ tuunɛ la dɛŋa, ŋwana sɔi makerɛ wa ti “ Ne wonye eteti tsogbe wo dua ete la, ne egbor ma kpor etsroa ha du o" ( Lit, ’ if it were during the day of planting of yam that yam is eaten, the goat would never taste the peel's). Tirekirɛ n daa nare la yɔ'ɔ la sugerɛ ba ni susɛ tiŋa la tingãnɛ la yaabeduma zi'an pɔsira sɛlega ta paara dikerɛ.
Dikerɛ saŋa la ( Sakutuga puan), sɔduma la sɔyaabeduma ti ba ni dɔgɛ yam la seem kãabɛ ba yia ( Ewe: bakabake), tara la kapɛɛlega la kamɔlegɔ, de poorum ti bon vɔɔsi sɛka woo wa ta'am di. Malema kana yu'urɛ de la Dzawuwu. De poorum, yam seema la nɛreba ni lagum lagisɛ di bu. Pa'alɛ nɔyinɛ, nɔnaarɛ yɛ puan, yizuto la so'olum la za'an.
Viisegɔ lɔgerɔ
4cba4fv8k5pwjscbz3fgx8k9g7xzgfm
Samanpiid festival
0
3514
23592
2026-06-24T07:56:50Z
Ayamdoo Edward
2129
Created an article
23592
wikitext
text/x-wiki
== Samanpiid Kibesi ==
Samanpiid kibesi de la yuunɛ woo kibesi ti Kusaasi boi Kusaug Traditional Area n boi Upper East Region Gaana de'ena. Kibesi wa de la sɛla ti ba ni doose bini bo Yinɛ fara la ban' kɔ yɛ dia zo'e zo'e dikɛ la. Kibesi wa yia de'eŋo de'em la 1987. Kibesi wa 26th Anniversary Gaana zuo daana kurega Jerry John Rawlings wa dɛna saana sɔsɛ.
oog685edu8d9jyuuc5w8qrg69g8uo5u