Wikipiidiya
gurwiki
https://gur.wikipedia.org/wiki/P%C9%9Bgezure
MediaWiki 1.47.0-wmf.16
first-letter
Miidiya
Zure
Tɔgum
Tuntuna
Tuntuna tɔgum
Wikipiidiya
Wikipiidiya tɔgum
Faali
Faali tɔgum
MiidiyaWiki
MiidiyaWiki tɔgum
Tɛmpileti
Tɛmpileti tɔgum
Suŋerɛ
Suŋerɛ tɔgum
Buuri buuri
Buuri buuri tɔgum
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Martin Kwaku Adjei-Mensah Korsah
0
1013
23782
19491
2026-08-21T00:36:34Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23782
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
{{C-Class}}
'''Martin Kwaku Adjei Mensah Korsah''' ti ba yira ti ( Nana Sɛmenhyia) ( Yele maala) a de la Gaana nɛgera gee pa'asɛ la Eighth palimɛti n de Fourth Republic Gaana ze'ele bo Techiman South So'olum bɔna Bono East so'olum gee dɛna New Patriotic paati la nɛra. <ref>https://coverghana.com.gh/a-glance-of-martin-adjei-mensah-korsahs-achievements-in-a-short-period-of-tenure-as-mp-techiman-south-constituency/</ref><ref>https://ghanamps.com/mp/martin-kwaku-adjei-mensah-korsah/</ref><ref>https://www.myjoyonline.com/npps-new-crop-of-executives-can-lead-the-party-to-break-the-eight-adjei-mensah-korsah/</ref>A yuun de la Deputy minisita bɔ'ɔra Local gomɛna, Decentralization la Rural Development.<ref>{{Cite web |url=https://www.peacefmonline.com/pages/politics/politics/202106/447465.php |title=Archive copy |access-date=2023-06-30 |archive-date=2022-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809213307/https://www.peacefmonline.com/pages/politics/politics/202106/447465.php |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.graphic.com.gh/news/politics/president-swears-in-minister-of-state-deputy-ministers.html</ref>
== A Vom La A Sukuu Yele ==
Ba yuun dɔgɛ Korsah la April ŋwarega la dabeserɛ piya la ayi la 1978 yuunɛ la puan gee a zo'e la Techiman bɔna Bono so'olum. A ba'asɛ a sɛkenderɛ sukuu la 1998 yuunɛ la puan bilam ti a zamesɛ Government, History ,la Christian Religious Studies ( C.R.S). A lem kiŋɛ sukuu ta to'e la Bachelor n de Arts Political science 2005 yuunɛ la puan Gaana Yunivɛsiti la puan. A lem iŋɛ a Masters bɔna Pɔletisi puan la International Relation 2007 yuunɛ la puan.
== A Tuuma ==
Korsah yuun de la Besic Sukuu Coordinator bɔna GES tansugerɛ la puan.A yuun de la presiding bɔna Techiman so'olum.A mɛ yuunɛ de la Director n de Vootigɔ la Viisigɔ nɛra bɔ'ɔra New Patriotic paati la puan.
== Gomɛna Nalɛka Tuuma ==
Korsah de la NPP nɛra nananawa ze'ele bo Techiman south so'olum bɔna Bono East tiŋa.2020 yuunɛ la puan Gaana vootigɔ saŋa la, a yuun nyɛ vooti la 49,682 vooti n de 50.24% n de vooti la za'a ti NDC nɛra la Christopher Beyere Baasonghti nyɛ 49,205 vooti n de 49.76% n de vooti la za'a.<ref>https://www.modernghana.com/ghanahome/ghanavotes/2020/result_constituency.asp?constituency_id=1580</ref> <ref>{{Cite web |url=https://elections.gna.org.gh/bono-east-region/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-30 |archive-date=2023-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129054946/https://elections.gna.org.gh/bono-east-region/ |url-status=dead }}</ref>Ba yuun loe e mɛ ti a dɛna deputy minisita bɔ'ɔra Local gomɛna, Decentralization la Rural Development.<ref>{{Cite web |url=https://wontumionline.com/adjei-mensah-korsah-three-others-to-be-vetted-today/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-30 |archive-date=2022-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809214809/https://wontumionline.com/adjei-mensah-korsah-three-others-to-be-vetted-today/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.graphic.com.gh/news/politics/president-names-deputy-ministers-designate.html</ref>
=== Lagesegɔ ===
Korsah pa'asɛ la yɛ lagesegɔ la puan la Foreign Affairs lagesegɔ.
== A Vom ==
A de la yine pu'usera.
== Philanthropy ==
February ŋwarega la 2022 yuunɛ la puan, Korsah yuun dã'a la dryers la machine la ti ba tara pɛ'ɛra la bo nɛraba 500 sɛba n ita zuoto gee pɛ'ɛra bɔna Abanim, Ahenfi la Dwomor n boi Techiman so'olum za'a. A lem bo nɛra samɛti, lɔgerɔ, la kɛmɛsi la ligiri bo Maalum pu'usereba bɔna Hansua, Hausa zi'aa Mamprusi tiŋa.<ref>https://www.parliament.gh/committees?com=24</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.parliament.gh/committees?com=16 |title=Archive copy |access-date=2023-06-30 |archive-date=2022-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220830143541/https://www.parliament.gh/committees?com=16 |url-status=dead }}</ref>
== Viisigɔ Lɔgerɔ ==
[[Buuri buuri:Gɔmena nalɛgeriba]]
[[Buuri buuri:All]]
[[Buuri buuri:Wabegɔ nɛreba]]
[[Buuri buuri:Budaa]]
[[Buuri buuri:8th Parliament of the 4th Republic]]
dsltjgqw0ky49b2y8d2h4p3suhztee1
Cletus Seidu Dapilah
0
1113
23779
16430
2026-08-21T00:12:59Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23779
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
{{C-Class}}
Ba dɔgɛ Cletus Seidu Dapilah la April ŋwarega la dabeserɛ ayi daarɛ 1980 yuunɛ la puan, a de la Gaana nalɛgera n de National Democratic Congress paati. A ze'ele bɔ'ɔra la Jirapa so'olum bɔna Upper west tiŋa.<ref>{{Cite web |url=https://elections.gna.org.gh/2020/12/09/cletus-seidu-dapilah-wins-jirapa-seat/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-23 |archive-date=2022-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111075825/https://elections.gna.org.gh/2020/12/09/cletus-seidu-dapilah-wins-jirapa-seat/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.parliament.gh/mps?mp=249 |title=Archive copy |access-date=2023-06-23 |archive-date=2023-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328054105/https://parliament.gh/mps?mp=249 |url-status=dead }}</ref><ref>https://bestnewsgh.com/hardwork-and-perseverance-the-story-cletus-seidu-dapilah-ndc-candidate-elect-for-jirapa/</ref>
==A Vom La Sukuu==
Dapilah ze'ele la Tizza Nimbare. A to'e la Bachelor n de Business Administration.<ref>https://ghanamps.com/mp/cletus-seidu-dapilaah/</ref><ref>{{Cite web |url=https://myinfo.com.gh/2021/09/jirapa-mp-to-the-rescue-of-brilliant-but-needy-student/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-23 |archive-date=2022-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111075825/https://myinfo.com.gh/2021/09/jirapa-mp-to-the-rescue-of-brilliant-but-needy-student/ |url-status=dead }}</ref>
==Viisegɔ Lɔgerɔ==
<references />
[[Buuri buuri:Gɔmena nalɛgeriba]]
[[Buuri buuri:All]]
[[Buuri buuri:Ama'asumtia nɛreba]]
[[Buuri buuri:Budaa]] [[Buuri buuri:8th Parliament of the 4th Republic]]
7qi2fq4jtwaz7c0wlaz1m7g1qlej9xf
Ebenezer Kojo Kum
0
1161
23780
21422
2026-08-21T00:14:24Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23780
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
{{C-Class}}
'''Ebenezer Kojo Kum''' (dɔgum daarɛ n de Atɛnidaarɛ Dawalega nambua dabesa ayopɔi, 1967 yuunɛ) de la [[Gaana]] gɔmena nalɛgera, la lɔya la se'em n yuun de Gaana palimɛnti kuka daana bɔ'ɔra Ahanta West so'olum n boi Western Region Gaana tiŋa yɛsera la Awɔbegɔ paati (NPP) la puan.<ref>{{Cite web |url=http://www.ghanamps.com/mps/details.php?id=5326 |title=Archive copy |access-date=2023-06-28 |archive-date=2019-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224230520/http://ghanamps.com/mps/details.php?id=5326 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.parliament.gh/mps?mp=4 |title=Archive copy |access-date=2023-06-28 |archive-date=2023-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424165520/https://www.parliament.gh/mps?mp=4 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://skyypowerfm.com/biography-of-ebenezer-kojo-kum-the-minister-designate-for-chieftaincy-and-religious-affairs/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-28 |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901070946/https://skyypowerfm.com/biography-of-ebenezer-kojo-kum-the-minister-designate-for-chieftaincy-and-religious-affairs/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://elections.gna.org.gh/2020/12/08/ahanta-west-retains-lawyer-kojo-kum-for-the-npp/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-28 |archive-date=2023-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429091351/https://elections.gna.org.gh/2020/12/08/ahanta-west-retains-lawyer-kojo-kum-for-the-npp/ |url-status=dead }}</ref>
==Pɔsega vom la sukuu yɛla==
Ba yuun dɔgɛ Ebenezer Kojo Kum la Dixcove n boi Western Region so'olum Gaana tiŋa ti a zo'e la bilam. Ebenezer Kojo Kum yuun kiŋɛ sukuu to'e a sɛtifiketi duma n de 'Ordinary level(O ' level) la 1984 yuunɛ la Advanced level (A - level) la 1986 yuunɛ. Ebenezer Kojo Kum yuun le tole nɛŋa kiŋɛ sukuu ta zamesɛ to'e sɛtifiketi n de 'Bachelor of Arts (Hons)' la Diploma in Education'. A yuun kiŋɛ la Cape Coast Yunivɛsiti la puan ta zamesɛ to'e a za'a 1991 yuunɛ la puan. 2000 yuunɛ la puan ti a yuun le kiŋɛ Gaana sukuu sɛka n zameseri wara yɛla ti ba yi'ira ti Ghana School of Law la ta zamesɛ lebege 'Barrister-at-Law(General Practice).<ref>https://www.ghanaweb.com/person/Ebenezer-Kojo-Kum-2422</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.parliament.gh/mps?mp=4 |title=Archive copy |access-date=2023-06-28 |archive-date=2023-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424165520/https://www.parliament.gh/mps?mp=4 |url-status=dead }}</ref><ref>https://ghanamps.com/mp/ebenezer-kojo-kum/</ref><ref>{{Cite web |url=https://elections.gna.org.gh/2020/12/08/ahanta-west-retains-lawyer-kojo-kum-for-the-npp/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-28 |archive-date=2023-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429091351/https://elections.gna.org.gh/2020/12/08/ahanta-west-retains-lawyer-kojo-kum-for-the-npp/ |url-status=dead }}</ref>
==Tuuma==
Ze'ele 1992 ta pae 2005 yuune Ebenezer Kojo Kum yuun de la 'Deputy Director/Principal Cultural Officer/Senior Cultural Officer' bɔna National Culture.<ref>{{Cite web |url=https://skyypowerfm.com/biography-of-ebenezer-kojo-kum-the-minister-designate-for-chieftaincy-and-religious-affairs/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-28 |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901070946/https://skyypowerfm.com/biography-of-ebenezer-kojo-kum-the-minister-designate-for-chieftaincy-and-religious-affairs/ |url-status=dead }}</ref>
Ebenezer Kojo Kum yuun le dɛna la lɔya bɔna Kendicks Law Firm 2000 yuunɛ ta paɛ 2002, gee yuun le dɛna Associate partner ze'ele 2002 ta paɛ 2007 yuun le dɛna Kendicks Law Firm General Manager ze'ele 2007 ta pae 2016.
Ebenezer Kojo Kum nyaa de la Ahanta West so'olum palimɛnti kuka daana yɛsera la Awɔbegɔ paati (NPP) la puan.<ref>https://www.ghanaweb.com/person/Ebenezer-Kojo-Kum-2422</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.parliament.gh/mps?mp=4 |title=Archive copy |access-date=2023-06-28 |archive-date=2023-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424165520/https://www.parliament.gh/mps?mp=4 |url-status=dead }}</ref><ref>https://ghanamps.com/mp/ebenezer-kojo-kum/</ref>
== Politics ==
Ebenezer Kojo Kum yuun ze'ele lɛgɛ Ahanta West so'olum n boi Western Region Gaana tiŋa palimɛnti kuka daana na'am la 2016 yuunɛ la puan yuun di mi'a.<ref>{{Cite web |url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2016/parliament/western/ahanta_west/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-28 |archive-date=2023-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230428072718/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2016/parliament/western/ahanta_west/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://theindependentghana.com/2020/06/npp-decides-ahanta-west-mp-floors-former-dce-kwesi-biney-for-second-time/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-28 |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901072948/https://theindependentghana.com/2020/06/npp-decides-ahanta-west-mp-floors-former-dce-kwesi-biney-for-second-time/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://elections.gna.org.gh/2020/12/08/ahanta-west-retains-lawyer-kojo-kum-for-the-npp/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-28 |archive-date=2023-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429091351/https://elections.gna.org.gh/2020/12/08/ahanta-west-retains-lawyer-kojo-kum-for-the-npp/ |url-status=dead }}</ref>
Ebenezer Kojo Kum kelum dita mi'a a so'olum la bala Gaana za'a voteŋo 2016 yuunɛ la puan ta pa'asɛ palimɛnti sɛka n de buyopɔi la puan yuun nyɛ la nɛreba 30,596(68%) gee ti George Kwame Aboakye(a ka le bɔna) se'em n de Ama'asum tia paati (NDC) nɛra la me yuun nyɛ nɛreba 13784(39.7%) gee ti Isaac Kweku Annan n me de Convention People Party nɛra la me yuun nyɛ 546(1.2%).<ref>{{Cite web |url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2016/parliament/western/ahanta_west/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-28 |archive-date=2023-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230428072718/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2016/parliament/western/ahanta_west/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://elections.gna.org.gh/2020/12/08/ahanta-west-retains-lawyer-kojo-kum-for-the-npp/ |title=Archive copy |access-date=2023-06-28 |archive-date=2023-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429091351/https://elections.gna.org.gh/2020/12/08/ahanta-west-retains-lawyer-kojo-kum-for-the-npp/ |url-status=dead }}</ref>
== Viisegɔ Lɔgerɔ ==
[[Buuri Buuri:Gɔmena nalɛgeriba]]
[[Buuri Buuri:All]]
[[Buuri Buuri: Parliament of the 4th Republic of Ghana]]
[[Buuri Buuri: Nɛra]]
[[Buuri Buuri: Ghanaian]]
[[Buuri Buuri: Member of Parliament]]
[[Buuri Buuri:7th Parliament of the 4th Republic]]
[[Buuri buuri:8th Parliament of the 4th Republic]]
[[Buuri Buuri: Budaa]]
[[Buuri Buuri: Wabegɔ nɛreba]]
o529dthkzggudp2dnjda4ecg8yd4bit
Yves Hanson-Nortey
0
1179
23784
16535
2026-08-21T01:04:15Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23784
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
{{E-Class}}
Ba dɔgɛ '''Yves Hanson Nortey''' la April ŋwarega la dabeserɛ pisiyi daarɛ 1983 yuunɛ la puan [[Gaana]] nalɛgera la New Patriotic paati. A ze'ele bɔ'ɔra La Tema Central so'olum bɔna 8th Palimɛti n de 4th Republic Gaana.<ref>{{Cite web |url=https://www.parliament.gh/mps?mp=66 |title="Parliament of Ghana" |access-date=2023-08-06 |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421083436/https://www.parliament.gh/mps?mp=66 |url-status=dead }}</ref>
== A Vom ==
Ba dɔgɛ Hanson Nortey la April ŋwarega la dabeserɛ pisiyi daarɛ 1983 yuunɛ la puan. A ze'ele la Takoradi tiŋa bɔna Western tiŋa Gaana.<ref>{{Cite web |url=https://elections.gna.org.gh/2020/12/08/hanson-nortey-elected-tema-central-mp/ |title="Hanson-Nortey elected Tema Central MP" |access-date=2023-08-06 |archive-date=2021-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303202410/https://elections.gna.org.gh/2020/12/08/hanson-nortey-elected-tema-central-mp/ |url-status=dead }}</ref>
== Nalɛka Tuuma ==
Hanson Nortey ti ba yuun loe e ti a ze'ele bɔ'ɔra Tema Central so'olum bɔna 2020 Gaana vootegɔ puan. A yuun di mɛ nyɛ 31,121 vooti n de 65.04 vooti.<ref>{{Cite web |url=http://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2020/greateraccra/tema_central/ |title="Tema Central Constituency Results - Election 2020" |access-date=2023-08-06 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003072521/https://ghanaelections.peacefmonline.com/pages/2020/greateraccra/tema_central/ |url-status=dead }}</ref>
== Viisegɔ Lɔgerɔ ==
<references />
[[Buuri buuri:Gɔmena nalɛgeriba]]
[[Buuri buuri:All]]
[[Buuri buuri:Wabegɔ nɛreba]]
[[Buuri buuri:Budaa]]
[[Buuri buuri:8th Parliament of the 4th Republic]]
j52019q7ldu6uyckihbcigcr5m01qcx
Nana Ama McBrown
0
2606
23783
19985
2026-08-21T00:48:00Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23783
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
Felicity Ama Agyemang ( ba dɔgɛ e la Salurego 15, 1977 yuunɛ la puan)<ref>https://yen.com.gh/tags/nana-ama-mcbrown/</ref>, gee ti ba me kelum mina e ti Empress Nana Ama McBrown, de la [[Gaana]] wa sinii ita, TV pa'ala, la mina n dikeri a puti'irɛ yuuna yuuma<ref>https://www.glitzafrica.com/glitz-top-100-inspirational-women/100/</ref> <ref>{{Citation|title=Nana Ama McBrown|date=2025-06-02|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nana_Ama_McBrown&oldid=1293540109|work=Wikipedia|language=en|access-date=2025-06-24}}</ref>. ka n isege a kɔ'ɔm nɔŋɛ a tuuma la mɛ n boi tv yɛla puan ti ka pɔsega dɛna "tentacles" . pooren a yuum nyɛ la zusuŋɔ yɛsera la a tuunɛ la n boi kambɔntɛ yetɔgum sinii "faarebia" ( faarebia) la Kumaasi Yonko<ref>https://www.youtube.com/watch?v=JDau-n6sw24</ref> ". Eŋa n yuum de yire daana, n boi TV zuo dia duka pa'alegɔ n boi McBrown da'aŋan la tɔgum pa'alegɔ n boi " united showbiz " n boi UTV hali Kilinkiiŋa nambua, 2023 yuunɛ la puan sa, san sɛka ti a yuum fɔregɛ miidiya zo'e zo'e puan la<ref>https://yen.com.gh/150539-american-entertainer-conan-obrien-praises-nana-ama-mcbrown-calls-fantastic-woman-video.html</ref><ref>https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/mcbrown-unveiled-host-of-onua-tvs-onua-maakye-show.html</ref><ref>https://www.pulse.com.gh/entertainment/music/mcbrown-stops-freda-rhymz-from-walking-out-of-utv-studio-after-clash-with-sista-afia/p2xhvln</ref><ref>https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/mcbrown-unveiled-host-of-onua-tvs-onua-maakye-show.html</ref>.
== '''A vom la sukuu yɛla''' ==
Ba dɔgɛ Nana Ama McBrown la Kumaasi ,Gaana n de Salurego 15,1973 yuunɛ la puan<ref>{{Cite web|title=Parking Page|url=https://eonlineghana.com/|access-date=2025-06-24|website=eonlineghana.com|archive-date=2025-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616102717/https://eonlineghana.com/|url-status=dead}}</ref>. A ma yu'urɛ de la Cecilia Agyenim Boateng n ki'iri Germany ti a sɔ dɛna Kwabena Nkrumah<ref name=":0">{{Cite web|title=Biography- Nana Ama McBrown|url=https://www.modernghana.com/lifestyle/788/biography-nana-ama-mcbrown.html|access-date=2025-06-24|website=Modern Ghana|language=en}}</ref>, ba e yuum basɛ taaba ti McBrown na de la bia. A sɔ n yuum kiŋɛ gee basɛ ba la, ba ma ma'a yuum ka nyaŋɛ bisɛ eŋa la a suurɔ bayoobi la ti dina zuo la Kofi McBrown la ba mabila Betty Obiri Yeboah n yuum to'e ba bisera. Dikɛ eŋa la a suurɔ la, McBrown zo'e bɔna Kwadaso-Kumasi la a mabila la la n a sɔ mina n toe ba bisera la<ref name=":0" />.
== '''A tuuma yɛla''' ==
<ref>{{Cite web|last=Ndetei|first=Chris|date=2023-04-05|title=Top 15 latest Ghanaian movies that you should watch in 2024 - YEN.COM.GH|url=https://yen.com.gh/112726-latest-ghanaian-movies-top.html|access-date=2025-06-23|website=yen.com.gh|language=en}}</ref>
'''Ambassadorial deals'''
McBrown tari ambassadorial tuuma mɛ Zoe zo'e sɛla e sɔi la a tari la miilum zo'e zo'e la yɛm, sitai duma zo'e zo'e n biseri ti nɛreba bɔta a yele Gaana wa.
Tigera zo'e zo'e magesɛ wuu Kasapreko Company Limited duma yuum dikɛ e mɛ ti a dɛna 'brand ambassador" bɔ',ɔra Royal Drinks n boi Ghana.<ref>https://kasapafmonline.com/?p=150845</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200114161120/https://kasapafmonline.com/2018/07/kasapreko-unveils-nana-ama-mcbrown-as-royal-drinks-brand-ambassador/</ref>. A yuum kelum dɛna la bala miŋa nuu bo'ora 'So Klin washing powder'.<ref>https://dailyguidenetwork.com/nana-ama-mcbrown-unveiled-as-so-klin-brand-ambassador/</ref> Ze'ele March 2021 yuunɛ la puan. Ba yuum kelum low mɛ ti a dɛna ambassador bɔ'ɔra 'COVID-19 National Trust Fund'.<ref>https://www.myjoyonline.com/nana-ama-mcbrown-israel-laryea-reggie-rockstone-named-as-first-batch-of-covid-19-trust-fund-ambassadors/</ref>. Eŋa nuu e kelum dɛna 'brand ambassador bɔ'ɔra McBerry Biscuits la 'brand ambassador bɔ',ɔa 'electronic company' kayima ti ba yi'ira ka ti 'Hisense Gaaa' la Amanela Children Haven.<ref>https://www.myjoyonline.com/hisense-ghana-rewards-asante-kotoko-and-legends-of-the-club/</ref><ref>https://www.ghpage.com/top-10-brands-that-pay-nana-ama-mcbrown-as-their-brand-ambassador/293497/</ref><ref>https://www.ghpage.com/top-10-brands-that-pay-nana-ama-mcbrown-as-their-brand-ambassador/293497/</ref>
Fɔɔ 1st, 2024 yuunɛ la puan la, Deedew Spices Gaana duma daa lilege Nana Ama Mcbrown ti eŋa n de ba 'ambassador' paalega. Sintex Water Tank ti nɛreba kɔ'ɔm mina ba suŋa suŋa ti bama e maali wurɔɔba lɔgerɔ suŋa suŋa bɔna Gaana tiŋa wa puan la me daa muulɛ mɛ ti Nana Mcbrown e me de bama<ref>{{Citation|title=Nana Ama McBrown|date=2025-06-02|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nana_Ama_McBrown&oldid=1293540109|work=Wikipedia|language=en|access-date=2025-06-24}}</ref> 'ambassador' paalega n de Sakutega 2024 yuunɛ la puan sa.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Nana_Ama_McBrown#cite_note-28</ref> Nana Ama Mcbrown me le dɛna la 'ambassador' bo'decoration company' ayima yu'urɛ e de Loncha, sɛba n maale 'deon puan 'decoration' lɔgerɔ la yiŋa 'decoration' lɔgerɔ n boi Gaana tiŋa puan.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Nana_Ama_McBrown#cite_note-26</ref>. Tasty Tom duma me daa muulɛ, sapɔɔlekɔ 14, 2019 yuunɛ la puan n boi 'Accra Fiesta Royal Hotel' sansɛka ti ba daa yɔ'ɔra ba 'Tasty Tom Tomanto products' paalega la, ti ba daa loe la Nana Ama Mcbrown ti a dɛna ba zipaalega la 'ambassador'<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Nana_Ama_McBrown#cite_note-27</ref>. A me kelum le dɛna la 'ambassador' bo 'softcare', Afirika duma tunse'ere n maali kɔma la pɔgesi lɔgerɔ la.
=== Television host ===
A tari la de'eŋo sɛka ti ba yi'ira solemiine puan ti '''The McBrown Kitchen' la sɛla ti ba yi'ira ti'' "
A yuum kelum dɛna "Onua Show time n boi UTV puan n de Kilinkiiŋa 2023 yuunɛ la puan<ref>{{Cite web|title=McBrown stops Freda Rhymz from walking out of UTV studio after clash with Sista Afia (video) {{!}} Pulse Ghana|url=https://www.pulse.com.gh/articles/entertainment/music/mcbrown-stops-freda-rhymz-from-walking-out-of-utv-studio-after-clash-with-sista-afia-2024081008072867669|access-date=2025-06-23|website=www.pulse.com.gh|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Afful|first=Aba|date=2020-03-17|title=American entertainer Conan O’Brien praises Nana Ama Mcbrown; calls her fantastic woman (video) - YEN.COM.GH|url=https://yen.com.gh/150539-american-entertainer-conan-obrien-praises-nana-ama-mcbrown-calls-fantastic-woman-video.html|access-date=2025-06-23|website=yen.com.gh|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Afful|first=Aba|date=2020-03-17|title=American entertainer Conan O’Brien praises Nana Ama Mcbrown; calls her fantastic woman (video) - YEN.COM.GH|url=https://yen.com.gh/150539-american-entertainer-conan-obrien-praises-nana-ama-mcbrown-calls-fantastic-woman-video.html|access-date=2025-06-23|website=yen.com.gh|language=en}}</ref> La dɛna sɛla ti ha yi'ira ti " subsidiary o". Media General.
== '''A miŋa vom yɛla''' ==
McBrown la Umar Sheriff Captan kɔ'ɔm tara la zɔtɔ n ani ŋwana kaŋi kaŋi, amaa bayi la za'a ka boti taaba bii ba naɛ la taaba tuna nɛra la a sira bii nɛra la a pɔga tuuma. <ref>{{Cite web |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/blog.article.php?blog=1465&ID=1000001793 |title=Archive copy |access-date=2025-06-23 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018150356/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/blog.article.php?blog=1465&ID=1000001793 |url-status=dead }}</ref>Bɔna 2024 yuunɛ la puan, Mcbrown la Okyeame Kwame n daa pɔsɛ bɔta taaba, Ghana yuunyuuna ayima n de en.Bɔna ba boolum la puan la, bayi la daa lagum dɔla taaba mɛ ɛɛra muula Kwame Solo yuunɛ la yesega.<ref>{{Cite web |url=http://omgghana.com/nana-ama-mcbrown-broke-my-heart-okyeame-kwame/ |title=Archive copy |access-date=2025-06-23 |archive-date=2015-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222065833/http://omgghana.com/nana-ama-mcbrown-broke-my-heart-okyeame-kwame/ |url-status=dead }}</ref>
Bɔna 15th Naakɛsega, 2007 yuunɛ la puan, ba daa bobe Mcbrown mɛ ti a dena 'Nkosuohemaa' (tin-maalegɔ pɔgenaba) bɔna Assin-Basiako n lɛm la Assin-Fosu n boi Assin North so'olum la puan n boi 'central so'olum katɛ la puan, Ghana tiŋa puan. <ref>{{Cite web |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/blog.article.php?blog=1603&ID=1000005412 |title=Archive copy |access-date=2025-06-23 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018151129/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/blog.article.php?blog=1603&ID=1000005412 |url-status=dead }}</ref>
Bɔna 2016 yuunɛ la puan, a daa ele la a zabekɛka yu'urɛ n de Maxwell Mawu Mensa,<ref>https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/marriage-not-easy-nana-ama-mcbrown.html</ref>. Bɔna fɔɔ, 2019, Mcbrown daa dɔge la bipugela bɔna 'Canada' tiŋa puan.<ref>{{Cite web |url=http://www.peacefmonline.com/pages/showbiz/news/201903/377133.php |title=Archive copy |access-date=2025-06-23 |archive-date=2021-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107094303/https://www.peacefmonline.com/pages/showbiz/news/201903/377133.php |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.graphic.com.gh/showbiz/news/nana-ama-mcbrown-welcomes-baby-girl.html#&ts=undefined</ref><ref>https://www.modernghana.com/entertainment/62655/nana-ama-mcbrown-shows-babys-face-for-the-first.html</ref><ref>https://yen.com.gh/128155-nana-ama-mcbrown-holds-naming-ceremony-baby-maxin-mawushi-mensah-name.html</ref>
N daa ta basɛ TV sɛka ti ba yi'ira solemiine puan ti UTV la, a daa nya siŋɛ ta pa'asɛ la 'Media General' duma puan, ti a pɔsɛ wi'ira nɛreba ti ba sina sɔsera yɛla zuo. Bilam ti ba daa loe en ti a dena 'Onua Showtime' <ref>https://3news.com/showbiz/an-exclusive-look-at-the-set-of-onua-tvs-showtime-with-mcbrown/</ref>
Mcbrown la ayibesi siyoobi la daa lagum zo'e la Kwadaso, n boi Kumasi tiŋa puan bɔna ba pugera la ba sɔ sɛka n dikɛ ba bisɛ ti ba zo'e la. Ta paakɛ zina wa, Mcbrown kɔ'ɔm pegera a pugera la mɛ, ti a de la enŋa mɛŋa ma n kɔ'ɔm bala. A pa'ale enŋa nini n tige la a pugera la se'em dɔla la n tari susunɛ se'em la en bisɛ eŋa suŋa suŋa se'em la.
Mcbrown daa siŋɛ la 'St Peter International Residential School', ze'ele bilam tole Minnesota International, dee nya me ze'ele bilam siŋɛ sukuu sɛka ti ka yu'urɛ dɛna 'Central International'. A daa le tole la Kwadaso L.A.J.S.S,. Amaa a daa ta basɛ sukuu la mɛ, dee me daa pugum ka nyaŋɛ gulesɛ 'Basic Certificate Exams' la.[10] pooren ti Mcbrown daa nya wa siŋɛ 'College of Business sukuu'. Bilam ti a daa ta to'e mi'ilum sebo ti ba yi'ira ti 'Secretariat Certificate'<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Nana_Ama_McBrown#cite_note-:0-9</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Nana_Ama_McBrown#cite_note-11</ref>.
== '''Fimiliduma sɛba ti a po bɔna bini (Selected filmography)''' ==
Nana Ama MckBrown n lagum iŋɛ fimiliduma basɛba n bala n boi tilum wa:
** ''Alicia'' (bɔna 2006 yuunɛ la puan ) - Alicia
** ''Obidea Aba'' (bɔna 2005 yuunɛ la puan) - Maame Serwaa (snr)
** My Mother's Heart (bɔna 2005 yuunɛ la puan ) - Aboagye
** ''Madam Joan'' (bɔna 2004 yuunɛ la puan ) - Joan
** ''Kumasi Yonko'' (bɔna 2002 yuunɛ la puan ) - Yaa Akyaa
** ''That Day'' (bɔna 2001 yuunɛ la puan ) - Scorpion's Girlfriend
** ''Nnipa ye bad''
** ''He Is Mine''
** ''Nsem Pii''
** ''Odo Ntira''
** ''Love Comes Back''
** ''Kae Dabi''
** ''Wo Nyame som po ni''
** ''Fools Paradise''
** ''Playboy''
** ''Di Asempa (Osofo Maame)''
** ''Asabea (The Blind Girl)''
** ''Pastors Club''
** ''Onyame Tumi''
** ''I Know My Rights''
** ''The End''
** ''Onyame ye Onyame''
** ''My Soldier Father''
** ''Alhaji Grusa''
** ''Nana Goes To Mecca''
** ''Games of the Heart''
** ''Otan Hunu Kwah''
** ''Aloe Vera''
** ''Asantewaa''
** Soantie Pastor
** ''Bɔna 2024 yuunɛ la puanGreat and Mighty a series on Empress Production on YouTube.''
== Na'asegɔ duma lahebaarɛ ==
Mcbrown wa iŋɛ de'eŋo duma zo'e zo'e gee me to'ose bo'olum duma zo'e zo'e, ayima de la Ghana solemiine de'ende'ena n mɔ gaŋɛ za'a bo'olum la de'ende'ena mina n mɔ gana bɔna n iti yelese'ere bɔna de'eŋɔ la puan la bo'olum, la 'traditional de'ende'ena mina n mɔ gana za'a, la solemiine de'ende'ena n mɔ gana za'a bo'olum bɔna 2012 'Kumawood' bo'olum dum la puan. A me daa kelum le di wia bɔna Ghana 'Favorite actors awards' puan la 'Eurostar Best Dressed Female celebrity award' puan bɔna 'red carpet' bɔna 2016 la puan. A me daa le di wia bɔna 'Golden Actress' bɔna de'eŋɔ sinii duma puan dɔla la a sinii sɛka n de 'sidechic gang' bɔna 'Golden movie award, 2018<ref>{{Citation|title=Nana Ama McBrown|date=2025-06-02|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nana_Ama_McBrown&oldid=1293540109|work=Wikipedia|language=en|access-date=2025-06-24}}</ref>
2020 puan la a daa le to'e la 'Radio and Television Personality Award' bo'olum, dee le to'e Pɔgesi TV 'entertainment show Host' yuune la puan, 2019-2020<ref>{{Citation|title=Nana Ama McBrown|date=2025-06-02|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nana_Ama_McBrown&oldid=1293540109|work=Wikipedia|language=en|access-date=2025-06-24}}</ref>
Bɔna 2020 puan la, a daa to'e pɔgemɛnka n me nɛreba ka'asegɔ bo'olum ba bo'olum bu'a butã zuo la puan bɔna 'Ghana outstanding Women Awards (GOWA)' <ref>{{Citation|title=Nana Ama McBrown|date=2025-06-02|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nana_Ama_McBrown&oldid=1293540109|work=Wikipedia|language=en|access-date=2025-06-24}}</ref>
Dawalega, 2021 puan la, ba daa bɔ en la pɔgesɛka sinii n ani suŋa gaŋɛ bɔna 'entertainment' yɛla zuo bɔna yuunɛ la puan bo'olum.<ref>{{Citation|title=Nana Ama McBrown|date=2025-06-02|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nana_Ama_McBrown&oldid=1293540109|work=Wikipedia|language=en|access-date=2025-06-24}}</ref>
Bɔna tigerɛ, 2024, Mcbrown daa nyɛ girima bo'olum bɔna 'Ghana leadership Award' puan dɔla la enŋa n daa de midiya pɛsinaliti yuunɛ la puan <ref>{{Citation|title=Nana Ama McBrown|date=2025-06-02|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nana_Ama_McBrown&oldid=1293540109|work=Wikipedia|language=en|access-date=2025-06-24}}</ref>
== Surgery ==
Ba yuum iŋɛ e la 'Surgery' bɔna 2013 yuunɛ la puan. Sɛla n sɔi la a yuum nyɛ la moteo zuo dɛŋa yuum gee la kum nuurɛ bɔna George Walker Bush Highway n lɛm la Lapaz n boi Accra puan la bɔna 2 a.m January 30, 2013 yuunɛ la puan.<ref>https://yen.com.gh/193889-ghanaian-actress-nana-ama-mcbrown-age-children-husband-surgery-latest-updates.html</ref>Dɛŋa la yuum basɛ ti a kɔ la a nu'o.The accident left her with a fractured hand. Ba yuum nyaa iŋɛ e la surgery. Amaa, a yuuma kelum kiŋɛ le ta iŋɛ surgery ka yima le pa'asɛ bɔna 2021 yuunɛ la puan n boi Germany ti ba bisɛ tuure sɛka san bɔna bini.
== Kelum bisɛ kalam wa (also see) ==
* McBrown Kitchen
* ''SideChic Gang''
* List of Ghanaian actors
== '''Viisegɔ Lɔgerɔ (References)''' ==
[[Buuri buuri: Nɛra]]
0nehvvdwvt2a3toici548ujz52scuan
Fufu
0
2623
23781
19515
2026-08-21T00:18:45Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23781
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q941004}}
Fufu (or fufuo, foofoo, foufou /ˈfuˌfu/ ''foo-foo'' listen<sup>ⓘ</sup>) de la dia n tɔɔri bɔna West Afirika diisi puan.<ref>https://search.worldcat.org/oclc/1241244901</ref><ref>https://www.modernghana.com/lifestyle/10257/5-popular-swallows-eaten-by-ghanaians.html</ref> Yu'urɛ la de la Kanbunyu'urɛ ti Santɛpa n boi Gaana tara yi'ira ka. Hu:urɛ wa yelege mɛ nyaa pi dia woo ti ba tɔɔra bɔna Afirika hali ta ta la Sierra Leone,Liberia, Cote D'Ivoire, Burkina Faso, Benin, Togo, Nigeria, Cameroon, Democratic Republic of Congo, Central African Republic, Republic of Congo, Angola la Gabon gee mi kelum tara diisi paŋa.<ref>{{Cite web |url=https://www.pulse.ng/articles/lifestyle/food-and-travel/5-nigerian-meals-that-have-similar-versions-across-african-countries-2024072513341757519 |title=Archive copy |access-date=2025-07-30 |archive-date=2025-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250822223820/https://www.pulse.ng/articles/lifestyle/food-and-travel/5-nigerian-meals-that-have-similar-versions-across-african-countries-2024072513341757519 |url-status=dead }}</ref> Disɛba ti fu nyaŋɛ dikɛ tɔ sazɔkɔra de la banki, bɔɔdiyɛ la nyɔ n doge, gee nɛreba tari sarɔtɔ buuri buuri dogera ka bɔna West Africa tinsisesi. Gaana kalam, Ivory Coast la Liberia, ba ni gerige banki, bɔɔdiyɛ la nyɔ mɛ tɔ bii ba tɔ yima yima nyaa dikɛ gerige taaba boi ba dikɛ nyɔ zom la iŋɛ ko'om puan mɔm ba bɔna bugum zuo. Dia la kpɛ'ɛŋɔ bo la ayima n boi la se'em, ba mi diti ka me la ziirɔ buuri buuri. Bɔna Nigeria ba yi'iri ka la akpu, ti Igbo duma n boi Nigeria n bala mina ka. Ti ba ni dikɛ la banki iŋɛ ko'om puan nyaa yelege beere basɛ ti ba ma dia la ni bɔna la kayima la West African tinsi dini la. Ba diti ka me la ziirɔ Sãma, Onugbu ziirɔ, zima'asa ziirɔ la nɛnɔ la zim zo'e zo'e.<ref>https://www.fao.org/4/a0154e/A0154E02.htm</ref>Yuuma wa puan, zom duma wuu semolina, kariyɛɛna la konkonte zom wa'ana so'e banki mɛ. Fu wan nyɛta dina wa la sɛba n boi Solemitisi la sɛba n boi tiŋa puan gee ka nyaŋɛ kɔ la. Buuri sɛba n boi zi'isi ti ba wan nyaŋɛ kɔ kelum tara la banki tɔɔra ba sakɔra. Ba tari la nudibisi dita sakɔra, ba wan ŋmaa e ŋwana fii gee ti zɛɛrɔ la zo'e.<ref>https://www.finedininglovers.com/explore/articles/what-fufu-west-african-delicacy</ref>
== Diisi Yu'ura ==
* Angola: ''funge'', ''fúngi''
* Benin: ''santana'', ''foufou''
* Burkina Faso: ''tô''
* Cameroon: ''couscous'', ''couscous de manioc''
* Central African Republic: ''foufou''
* Congo-Kinshasa and Congo-Brazzaville: ''fufú'', ''moteke'', ''fufú'', ''luku'' , ''bidia''
* Gabon: ''foufou''
* Ghana: ''fufu'', ''fufuo'', ''sakɔro''
* Haiti: ''tomtom''
* Ivory Coast: ''foutou'', ''foufou''
* Liberia: ''fufu''
* Mozambique: ''sadja, sadza, xima''
* Nigeria: ''fufu'', ''santana'', ''akpụ'', ''ụtara'', ''loi-loi'', swallow, ''tuk rogo''
* Sierra Leone: ''foofoo'', ''foofoo''
* Togo: ''foufou''
== Bɔna Africa. ==
Sansɛka ti Portuguese lɛɛbeduma yuun ta tara banki kɛ'ɛra tu tiŋa wa na la ti ba yuun tari la nyɔ<ref>https://www.fao.org/4/a0154e/A0154E07.htm</ref>, bɔɔdiyɛ tɔɔra sakɔra. Tuma n mi ba diti sakɔra se'em de la ba tari zuo nudibisi gi'isa sukira zɛɛrɔ la vɔla.
'''Cote d'Ivoire'''
Bɔna Côte d'lvoire, ba yi'iri ka la foutou. Ivorian foufou de la bɔɔdiyɛ bunza'asema ti ba siim gee ti foutou dɛna diisi woo nyɔ, banki, taro duma.
French tinsi sɛba n boi Cameroon la, ba yo'iri ka la "couscous" ( ba dikɛ ka ta gerige North Africa dia n de couscous)
Tu san bisɛ, Eastern Africa la Southern Africa nɛreba tari sakɔra la ba karinyɛna zom dia n de ugali bii nshima, gee ba dage buyɛla. Gee, Ugali bii nshima boi Gaana mɛ ti tu yi'ira ti akple, nshioo bii sagebɔ ( tuo zaafi) ti ba mɔna ba mi zom dagena zomi'ile dia magesɛ wuu dɔkuno, banki la Gaana diisi basɛba.
'''Ghana'''
[[File:Pounding of fufu.jpg|thumb|Pounding of fufu in Ghana]]
== Nɛreba tari sirasakirɛ ti la pɔsɛ la Gaana<ref>https://www.britannica.com/topic/fufu</ref>, yese la Asante, Akuapem, Akyem, Bono, la Fanti duna ti ba za'a de la Kanbusi n boi Gaana gee ti nɛreba zo'e zo'e sakɛ toe<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#generic_name</ref>. Gungulesa Miller yelebire fufu vɔɔrɛ de la peelega bɔna santɛɛnɛ puan(Twi)<ref>https://www.myjoyonline.com/top-5-healthy-meals-to-enjoy-when-in-ghana/</ref> gee mi yese la banki n de peelega. Ghana tiŋa wa, tu nyɛti ka yesera la banki n dugɛ. Saŋa zo'e zo'e ba ni tɔ ba mɛ bɔna toore puan(woduro) n de dɔɔ la tulega (woma)<ref>https://www.myjoyonline.com/top-5-healthy-meals-to-enjoy-when-in-ghana/</ref>. Ba ni tara la tulega la tɔɔra gee tara nuo lɛbegera gee ita ko'om ma'ala gura dia la n ta tara paŋa. Ba ni kilim ba mɛ dikɛ iŋɛ laasi puan. Ba nyaa maala magazim duma basɛ ti dia duka ka le dɛna yele. Ba tari la ziirɔ dita ka (nkwan) n de wuu ziko'om (light soup) abɛ ziirɔ, la ziirɔ buuri buuri. Zina, ka boi Beninese diisi, Cameroonian, Guinean, Congolese, Nigerian,<ref><nowiki>https://books.google.com.gh/books?id=3tGx1AFv2E4C&q=fufu+del+caribe+y+africa&pg=PA17&redir_esc=y#v=snippet&q=fufu%20del%20caribe%20y%20africa&f=false</nowiki></ref> la Togo diisi zi'an ti ba dita ka me la nanzu'usi ziirɔ, ma'ana bii la ziirɔ buuri buuri. Fufu nyɛti yu'urɛ mɛ bɔna West African tinsi hali zaaleŋa gɔnɔ puan bɔna zi'isi sisesi. La gulesɛ bɔna Chinua Achebe gɔŋɔ "Things Fall Apart" magesɛ wuu,<ref><nowiki>https://archive.org/details/thingsfallapart00ache_ldx</nowiki></ref> Fufu yuun de la kambusi dia paa.<ref><nowiki>https://books.google.com.gh/books?id=t9FYEAAAQBAJ&dq=fufu+played+a+key+role+as+a+dish+desired+above+others&pg=PA111&redir_esc=y#v=onepage&q=fufu%20played%20a%20key%20role%20as%20a%20dish%20desired%20above%20others&f=false</nowiki></ref> Tu Gaana tiŋa wa puan, fufu ti basɛba yi'ira ti fufuo de la peelega gee dɔlegera.
== '''Nigeria.''' ==
Nigeria tiŋa, fufu bii akpu yese la banki n mi'i. Nigeria fufu bo la buyima la Gaana fufu gee kaŋa n de disɛka n boi tinsi siyi za'a.<ref><nowiki>https://www.fao.org/4/y5548e/y5548e08.htm</nowiki></ref><ref>https://www.preciouscore.com/water-fufu-cassava-fufu/</ref><ref><nowiki>https://www.myactivekitchen.com/how-to-cook-fufu-from-scratch-nigerian-fufu/</nowiki></ref> Bɔna [[Nigeria]] banki fufu ti ba yi'ira akpu yese la Igbo nɛreba n boi southern Nigeria n la nɛreba mi n boi South-South region. Dia wa duka la ka dia bo la buuri woo la ka itegɔ. Gee saŋa n tole, fufu nyaa de la dia ti Nigeria nɛreba dikɛ pa'asɛ ba diisi puan. Yoruba duma duka bo la kayima. Ba tari la banki n mi'i ti ba ni tɛ. Ba nyaa san tɛ ba ni dikɛ la ba ma iŋɛ duko puan dikɛ vɔgere mɔm ti ba lebege dia.<ref>https://www.jstor.org/stable/4254732</ref> ==
== basɛba ==
•Miller, Brandi Simpson (2022). Food and Identity in Nineteenth and Twentieth •Century [[Ghana]]: Food, Fights, and Regionalism. Springer Nature. <nowiki>ISBN 9783030884031</nowiki>.
== Nyiŋa viisegɔ lɔgerɔ ==
•"Ghana's cooks take to fast fufu". BBC News. 2006-05-29. Retrieved August 5, 2008. Microwavable instant fufu
==Fɔɔra==
<gallery>
File:Eating together as a family.jpg|A family eating fufu
File:Fufu.jpg|A plate of fufu (right) accompanied by [[peanut soup]]
File:Fufu-palmnutsoup.jpg|Fufu (left) and [[Palm nut soup]] (right)
File:Foufou.jpg|Fufu
File:Nigerian Food Fufu.jpg|Nigerian food: fufu being sold on the street in [[Lagos]]
File:Wrapped fufu.jpg|Wrapped fufu
File:Preparing the fufu.jpg|Preparing fufu in [[Togo]]
File:Wooden Pestle and Mortar.jpg|Wooden pestle and mortar for pounding fufu
File:Fufu Machine used by a food vendor.jpg|Fufu machine used by a food vendor
File:Pounded fufu 2.jpg|Pounded fufu
File:Fufu with no soap.jpg|Fufu from Ghana
File:Fufu, A typical Ghanaian cuisine.jpg|Ghanaian fufu with light soup, goat meat, and smoked fish
File:Fufu and light soup in asanka.jpg|Fufu and light soup in [[asanka]]
</gallery>
== Viisegɔ gɔnɔ ==
[[Buuri buuri: Dia]]
rpu3t27phezu6nu3r9k8noz2dxz74r0
Bertus Hendrik Basson
0
2627
23778
23736
2026-08-21T00:09:53Z
InternetArchiveBot
56
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
23778
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q66363228}}
'''Bertus Hendrik Basson'''<ref>https://lowvelder.co.za/344795/bertus-basson/</ref> (ba dɔgɛ e la 12 Dawalega 1979<ref>https://lowvelder.co.za/344795/bertus-basson/</ref><ref>https://lowvelder.co.za/344795/bertus-basson/</ref> yuunɛ la puan). A de la [[South Africa]] didugera, leeba la TV puan tuntuna. Iŋa n de zuo daana bo'ora Overture n boi Stellenbosch, Western Cape tiŋa puan.
== A pɔsega vom yɛla ==
Ba yuum ta tɔgɛ e bɔna Cape Town bɔna 1979 yuunɛ la puan ba'asɛ la, Bertus yuum nyaa zo'e la Polokwane, Nelspruit la Witbank<ref>https://insideguide.co.za/cape-town/bertus-basson-cape-town/</ref> tinsi puan. A yuum pɔsɛ suŋera a ma bɔna da'aŋa ti a de la bia<ref>https://insideguide.co.za/cape-town/bertus-basson-cape-town/</ref>. Iŋa n yuum zo'ori la, Basson yuum tum mɛ bɔna "Spur Steak Ranches" gee yuum kelum tum bɔna kɔma de'eŋo lɔgerɔ koosego zi'an.<ref>https://insideguide.co.za/cape-town/bertus-basson-cape-town/</ref>
== A tuuma yɛla ==
Basson n yuum de gakera bo'ora bɔna dia duka de'eŋo duma m paɛ bunaasi puan ti ba yi'ira di solemiine puan ti "The Ultimate Braai Master" bɔna SABC de'eŋo la puan. A yuum kelum pa'asɛ sɛba n boi TV sɔsera la mɛ saŋa woo. Bertus Basson pɔsɛ duka ti a de la yuum pia la ayopɔi.<ref>{{Cite web |url=https://www.etv.co.za/news/2014/09/25/bertus-basson-i-m-looking-someone-who-can-cook-open-fire |title=Archive copy |access-date=2025-07-28 |archive-date=2019-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903164728/https://www.etv.co.za/news/2014/09/25/bertus-basson-i-m-looking-someone-who-can-cook-open-fire |url-status=dead }}</ref>A kiŋɛ London ti a de la yuum pia la awɔi<ref>https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=14778</ref> ma'a gee ta pɔsɛ tuna n boi Michelin dia koosego zian puan ti la lɛm Chez Bruce.<ref>https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=14778</ref> Basson yia dia duka leebego yuum de la "All Things Culinary" n boi 2005 yuunɛ la puan.<ref>https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=14778</ref> Ze'ele 2007 yuunɛ la puan ti Bertus dɛna didugera suŋa yuunɛ la puan.<ref>https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=14778</ref> Gee a dia koosego kayima yuurɛ yuum dela sɛla ti ba yiira solemiine puan ti "Overture" n boi November ŋmarega la puan.<ref>https://www.tvsa.co.za/actors/viewactor.aspx?actorid=14778</ref> A dia koosego wa zian n yuum di dia duka de'eŋo woo n boi tiŋa la puan.<ref>{{Cite web |url=http://www.eatout.co.za/article/top-10-restaurants-south-africa-2017/ |title=Archive copy |access-date=2025-07-28 |archive-date=2025-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250522001242/https://www.eatout.co.za/article/top-10-restaurants-south-africa-2017/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.eatout.co.za/article/top-10-restaurants-south-africa-2017/ |title=Archive copy |access-date=2025-07-28 |archive-date=2025-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250522001242/https://www.eatout.co.za/article/top-10-restaurants-south-africa-2017/ |url-status=dead }}</ref>
Basson n yuum de gakera bɔ'ɔra TV puan de'eŋo duma zo'e zo'e magesɛ wuu SABC 3.<ref>https://www.countrylife.co.za/local-flavours/behind-scenes-braai-master-bertus</ref> Iŋa n kelum bɔna niŋa sɔsera sɛla ti na yi'ira ti "Top Billing" bɔna TV zuo.<ref>https://www.countrylife.co.za/local-flavours/behind-scenes-braai-master-bertus</ref><ref>https://www.countrylife.co.za/local-flavours/behind-scenes-braai-master-bertus</ref>
Basson n yuum de dia duka naba bɔna 2019 yuunɛ la puan n boi South Africa didugereba na'asegɔ de'eŋo duma la puan.<ref>{{Cite web |url=https://www.eatout.co.za/article/winners-2019-eat-mercedes-benz-restaurant-awards/ |title=Archive copy |access-date=2025-07-28 |archive-date=2019-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203224158/https://www.eatout.co.za/article/winners-2019-eat-mercedes-benz-restaurant-awards/ |url-status=dead }}</ref>
Iŋa n yuum de didugera sɛka n yuum mɔ gaŋɛ a taaba "Chef of the Year" bɔna 2019 yuunɛ la puan n boi South Africa na'asegɔ duma de'eno la puan.
== Diisi koosego zi'ansi ==
{| class="wikitable"
!Year Opened
!Restaurant
!Location
!
|-
|2007
|Overture
|Hidden Valley Wine Estate, Stellenbosch, South Africa
|
|-
|2016
|Spek & Bone
|Stellenbosch, South Africa
|
|-
|2017
|The Deck at Hidden Valley
|Hidden Valley Wine Estate, Stellenbosch, South Africa
|
|-
|2017
|Die Vrije Burger
|Stellenbosch, South Africa
|
|-
|2018
|}
Year Opened Restaurant Location
2007 Overture Hidden Valley Wine Estate, Stellenbosch, South Africa
2016 Spek & Bone Stellenbosch, South Africa
2017 The Deck at Hidden Valley Hidden Valley Wine Estate, Stellenbosch, South Africa
2017 Die Vrije Burger Stellenbosch, South Africa
2018 Eike Stellenbosch, South Africa
Gɔnɔ (Books)
Bertus Basson tari bii gulesɛ la gɔnɔ tuyi ti a yu'urɛ bɔna bini:
•Homegrown (2017, Jacana Media; <nowiki>ISBN 9781928247081</nowiki>)
•Being Bertus Basson (2018, Jacana Media; <nowiki>ISBN 9781431426416</nowiki>)
== Naasegɔ duma ==
•Year Organization Award Work Result Ref.
2019 EatOut Mercedes-Benz Restaurant
•Awards Chef of the Year Himself Won
Top 10 Restaurants Eike Included
[[Buuri Buuri:Nɛra]]
== Viisegɔ gɔnɔ ==
h8hcqj29ujry9p87gd68n9vfkotaite