Wikipiidiya gurwiki https://gur.wikipedia.org/wiki/P%C9%9Bgezure MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Miidiya Zure Tɔgum Tuntuna Tuntuna tɔgum Wikipiidiya Wikipiidiya tɔgum Faali Faali tɔgum MiidiyaWiki MiidiyaWiki tɔgum Tɛmpileti Tɛmpileti tɔgum Suŋerɛ Suŋerɛ tɔgum Buuri buuri Buuri buuri tɔgum TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Organic fertilizer 0 787 23837 23708 2026-09-23T00:37:59Z InternetArchiveBot 56 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 23837 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[Faali:Manure 01.JPG|thumb|250px|A cement reservoir containing cow manure mixed with water. This is common in rural [[Hainan]] Province, [[China]]. Note the bucket on a stick that the farmer uses to apply the mixture.]] [[Faali:Spreading lime on a Devon field.jpg|thumb|Liming soil]][[Faali:Bone meal and meat meal.jpg|thumb|Bone meal and meat meal can be added to soil to stimulate root growth and to release phosphorus.]] Pɔkɔ bii pɔgerɔ bugelego de la bugelego duma n kɔ bona ti nɛra nɛra ka iŋɛ ba ti ba wa'ana bona.Bugelego duma de la lɔgerɔ n wan ta'am dikɛ pa'asɛ tintɔnɔ puan bii tiisi puan, ti la sugera tiisi ti ba nyɛta za'asum zo'ora suŋa suŋa. Bugelego ta'am dɛna dusi bino, ninɔ tuuma zi'isi sɛba n ka ani suŋa la, bugelego(manure), slurry, la guano; la tiisi bugelego, magese wuu tiisi sɛba n pu'e bii pu'usegɔ. Deenduma bugelego n la nasaabugelego, lɔgezura la tãpɛgelum. Bugelego wa ze'ele bo la principles of organic Agriculture, kɔa welegɔ sadoto, n wan ta'am baŋɛ bugelekuna wan ta'am dikɛ tuntuusi'a n ba'ɛ zo'e la sɛba n kan ta'am dikɛ tum. == Nɛreba sɔgerɔ== Sewage Sludge, gee me kelum dɛna biosolids, de la effluent ti ba pum ti be e ŋwana suŋa suŋa, blended, composted gee saŋa Kasɛka boi ti a wan ku'e (dried) sansɛka ti ba wan dɛna biological safe.<ref>{{Citation|last=Hillel|first=Daniel|title=Soil Fertility and Plant Nutrition|date=2008|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123485366500162|work=Soil in the Environment|pages=151–162|publisher=Elsevier|language=en|doi=10.1016/b978-0-12-348536-6.50016-2|isbn=978-0-12-348536-6|access-date=2021-04-08}}</ref> Bugelego wa de la bugeleseko ti ba tara ba kuura kuuse zo'e zo'e n de non-agricultural crops magese wuu Silviculture puan bii tintɔnɔ ti ba maan malege (soil remediation). Bio-solids ti ba tara tuna agriculture production de la sԑla n ba’ԑ zo’e zo’e n la National organic program USDA(NOP) duma bo nuure ti bio-solids ka bo yɔ’ɔ organic food production US tiŋa puan; gee biologic origin puan (vs lɔgezura (mineral)),<ref>{{Cite journal|last=Barker|first=Allen V.|date=2012|title=Plant Growth in Response to Phosphorus Fertilizers in Acidic Soil Amended with Limestone or Organic Matter|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00103624.2012.684829|journal=Communications in Soil Science and Plant Analysis|language=en|volume=43|issue=13|pages=1800–1810|doi=10.1080/00103624.2012.684829|s2cid=98196453|issn=0010-3624}}</ref> sludge de la sԑla n ka pa’asԑ toxic metal accumulation, pharmaceutical, hormones, n la yԑla asi’a zuo.Ba ti’isi se’em nԑreba borne pathogens coupel la zo’ore preference bɔ’ɔra (for) flust toilets la contralized sewage treatment, biosolids n teeze’ele bo night soil (yu’uŋɔ tintɔnɔ) zi’ita nԑreba excreta puan), bugelemԑko la de minimally processed.<ref name="Ull">Heinrich Dittmar, Manfred Drach, Ralf Vosskamp, Martin E. Trenkel, Reinhold Gutser, Günter Steffens "Fertilizers, 2. Types" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, 2009, Wiley-VCH, Weinheim. {{doi|10.1002/14356007.n10_n01}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nitrogen-Phosphorus-Potassium Values of Organic Fertilizers|url=https://extension.oregonstate.edu/node/139446/printable/print|access-date=2021-05-16|website=extension.oregonstate.edu|archive-date=2021-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210102013113/https://extension.oregonstate.edu/node/139446/printable/print|url-status=dead}}</ref> ==MAGESE WUU LA ZI'ISI== Bugelego n kɔ'ɔm zi'ita zi'an de la dusi puan, dusi dɛgerɔ (bino) tiisi dɛgerɔ (pɔ'ɔsegɔ) zi'ita kɔa yɛla puan, la yele sɛba ti ba bise ba suŋa suŋa. Lɔgezura (minerals) tu wan ta'am nyɛ lɔgezura yese la dusesi bii tisesi vom ti la yuuɛ gee ti ba nyaa ki lebege tãsi, yele ana wa za'a de la dusi tuuma, (ko'om puan bon voose n ki teetee lɔgeseto), basɛba mɛ dɛna kuga ti tikuresi pɔgerɔ) la kuga basɛba (dusesi bii tisesi n yuuɛ). Dikera kugesi'a n yuure ko'om gee mɛ kpɛ'ɛm, tintɔnɔ sugerɛ mɛ ti pH zona saazuo. Do la tintɔnɔ la sugere ti pH zona saazuo la, microbial zo'ore mɛ wan ta'am ŋmɛresɛ se'em n lebera sugera biological tuuma suŋa suŋa, tintɔnɔ la puan. Sansɛka ti za'asum la san zota ŋwana suŋa suŋa basera ti tiisi la nyɛta la za'asum ŋwana suŋa suŋa lɛm. Ŋwana n basɛ ti tiisi Imma'asum zona pa'asa mɛ la ba tibesum. Gee tintɔnɔ PH la digɛ bona la a ma'a, fu maan bisera kuga la tintɔnɔ la puan kan nara. . Rock phosphate . Rock Langbinite . Rockdust . Unprocessed natural potassium sulfate ==Dusi Zi'isi== Dusi boŋa zi'an lɔgerɔ, la ta'am dɛna dusi bino bugelego la sɛba za'a n zi'iti dusesi ti ba kuura la puan na. Tu nyɛti bugelego zi'ita la dusi iilum puan, nɔɔsi gyla yekere puan, la dusesi ti na ugera la ninɔ ma'a Inya, la yelesi'a n sugere ita la puansin bii zi'an ti ba sugera gee maan maala. Bugelego de la lɔgerɔ zo'e zo'e zi'ita nii puan, US tiŋa puan nii ma'a Bugelego gee la fii la ba paɛ billion bayi yuuni yuuni woo puan. Gee nɔa woo tari pamsɛka ti ka wan ta'am iŋɛ Bugelego zo'e zo'e ŋmaresi yoobi woo puan. Dikera Bugelego pa'asa diisi puan basɛ ti nitrgen, potassium, phasphorus, sulfur, magnesium la calcium zona la saazuo pa'asa. Gee ti tintɔnɔ boŋa zona saazuo pa'asa ŋwana wan ta'am iŋɛ gee see ti fu me basɛ ti pɔgerɔ Bugelego lɔgerɔ la zona saazuo pa'asa, gee kelum basɛ ti ko'om mɛ bisega yɛla mɛ zom pa'asɛ, ŋwana wan ta'asɛ ti yɛla zo'e wa'ana pa'asɛ ti tintɔnɔ la kan ta'am gberekira. Ze'ele ŋwana wa puan tu tari sɛba n de Bugelego la sɛba n dagi bugelego. Gee tu ta'am basɛ ti bugeLego dɛna bugelego see ti bugelego la ze'ele dusi puan bii tu kɔ'ɔm sakɛ ti ba ze'ele la dusi boŋa zi'an na. Gee dusi bugelego san ka bona, ba tari yo'o bii sore ti ba dikɛ sɛba n dagi dusi bugelego la tum, ba diŋʋ mina ti dusi la zi'an ti ba wan bona la, ba da bona zi'an n de yu'uŋɔ bii lika ba boŋa zi'an see ti ba basɛ ti ba tara diyiga ma'a bɔ'ɔra ba. Bɔgepɔɔlegɔ, n kɔ'ɔm ze'ele ba boŋa zi'an la, ba ta'am tara daaŋɔ sɛla n sɔi la ba za'asum la ta'am ba'ɛ zo'e gaŋɛ bii ba tara ba'asɛ ba nam kɔ'ɔm ze'ele dusi la boŋa zi'an wa'ana. Ŋwana ta'am tara daaŋɔ zo'e zo'e paara tiisi la sɛla n sɔi la ba za'asum la ba zo'e mɛ wan ta'am sa'am tiisi la nyiga la ba n kɔ'ɔm ze'ele dusi la boŋa zi'an la, wan ta'am daan bonvoose la n boi tintɔnɔ la puan, kuura ba bii sa'ana tiisi la bii diisi la n boi bini la, dɛna E.Coli la Salmonella. Dɛga mɛ kelum bona fu san pɔsera mɛ la sogero, sɛla n biila wan ta'am doose dusi puan tole ti daaŋɔ ka bona bii biila ta'am bona dusi puan, wan gɛrekɛ la bugelego la, ŋwana wa zuo bugelego dɛ la sɛla n nari ti kɔ tana ita se'em n wan ta'am kɔ biila la woo bii pathogens gee suŋɛ ti za'asum paŋa sige tiŋa. Nuusi Sɔgerɔ bii Sagɛ, se'em n tari nuusi bii nɔbibesi bugelego la dɔpugerɔ, de la pɔgerɔ bugelego ti ba dikɛ ze'ele ti la sikɛ ana suŋa bɔ'ɔra tintɔnɔ ti ba wan ta'am nyɛ dia zo'e gana Synthetic bugelego duma. A tari la lɔgezura ana nuutaaba bɔ'ɔra bugelego duma basɛba, gee mɛ kelum tagesɛ tara nyɔgum, kɛmesi, magnesium, boron, la chloride. Yesera nuusi bii nɔbibesi sɔgeseto n boi bii n digelum, ba ta'am tara niisi n gei yelesi'a basɛ bo. Nuusi bii nɔbibesi sɔgeseto wa ka nari ti yɛregɛ diisi bii bum puan, la mɛ ta'am dikɛ dɛga paɛ dusi n oberi zi'an, botulism zuo, bã'asɛ n dɛ bonvoose n boi niisi sɛba n ki pu'ura puan paara ba. Weefo bii Wiiri bugelego n tari bugelesuŋɔ n dɛ lɔgesɛba n bɔ'ɔrɛ vom (Carbon) tari paɛ lɔgesɛba ti ba tara maala bugelego la (nitrogen) bɔ'ɔra composting (30:1) gee kelum dɛna buuri tintɔnɔ n tã teesuna. Ŋwana zuo, fu san bise suŋa suŋa pɔgerɔ bugelego zi'an de la tɔɔ sɛla n sɔi la dia (la pɔgerɔ lɔgerɔ duma) zi'ita zi'an ti ba bise ba tibɛ ba la tisumu yizuo ti la kelum pa'asɛ aminopyralid, clopyralid, la picloram (ti ba kɔɔsa US tiŋa puan ti ba dɛna milekuga la Grazon-) ŋwana ba ta'am doose weero dia teere zi'an la yese, gee kelum kɔ ana bala nuu ti teere kabona bugelego la puan la wan ta'am bona bala ti la yue. Yele ana wa tari la daaŋɔ paara kamatuusi, tɛa, la potatoes, basera ti diisi maalegɔ lebera pooren bii basɛ ti diisi ka maala. Le pa'asɛ, weefo bonvoose magese wuu Ivermectin ba wan ta'am nyɛ ba bugelego puan ta paɛ been se'ere ti ba daaŋɔ wan dɛna sugere bɔ'ɔra bonvoose ti la paɛ dabesa pinaasi la anuu (45).<ref name="ScienceDaily-2021">{{Cite web|title=Urine fertilizer: 'Aging' effectively protects against transfer of antibiotic resistance|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2020/01/200122080500.htm|access-date=2021-04-09|website=ScienceDaily|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-01-22|title=Yes wee can: study gives green light to use urine as crop fertiliser|url=http://www.theguardian.com/society/2020/jan/22/study-gives-green-light-to-use-of-urine-as-crop-fertiliser|access-date=2021-01-01|website=the Guardian|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2014-01-13|title=Can Human Urine Replace Chemical Fertilizers?|url=https://modernfarmer.com/2014/01/human-pee-proven-fertilizer-future/|access-date=2021-05-16|website=Modern Farmer|language=en-US|archive-date=2014-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140119023710/https://modernfarmer.com/2014/01/human-pee-proven-fertilizer-future/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Brown|first1=Sally|last2=scientist|first2=ContributorSoil|last3=chef|last4=swimmer|date=2017-01-16|title=Pee for Plants|url=https://www.huffpost.com/entry/pee-for-plants_b_14204270|access-date=2021-05-16|website=HuffPost|language=en}}</ref> Tainted bugelego kan ta'am ku tiisi la bonvoose sesi n nyɛti sugere bini la, gee wan ta'am maalɛ yele suma n ta zala bo sɛba n sɔi ba la.<ref name="UCSF-Health-2021" /><ref>{{Cite journal|last1=Mente|first1=Andrew|last2=Irvine|first2=E. Jan|last3=Honey|first3=R. John D'A|last4=Logan|first4=Alexander G.|date=April 2009|title=Urinary potassium is a clinically useful test to detect a poor quality diet|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2009-04_139_4/page/743|journal=The Journal of Nutrition|volume=139|issue=4|pages=743–749|doi=10.3945/jn.108.098319|issn=1541-6100|pmid=19211830|doi-access=free}}</ref> Zinzɔŋɛ bii Zinzɔnɔ bugelego n pum kɔ'ɔm dɛna bugelego ti ba tara tuna yuum kubesi tusa n tole puan sa, gee yele sere n nyaa kɔ'ɔm pakɛ Incans duma puan (solemitiŋa niisi boŋa zi'an),<ref>{{Cite web|date=2018-02-27|title=Urine Urea Nitrogen Test: Purpose, Procedure, and Results|url=https://www.healthline.com/health/urea-nitrogen-urine|access-date=2021-05-16|website=Healthline|language=en}}</ref><ref name="UCSF-Health-2021">{{Cite web|title=Potassium - Urine|url=https://www.ucsfhealth.org/Medical%20Tests/003600|access-date=2021-05-16|website=ucsfhealth.org|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Phosphate in Urine|url=https://myhealth.alberta.ca:443/Health/pages/conditions.aspx?hwid=hw202342|access-date=2021-05-16|website=myhealth.alberta.ca|language=en-US}}</ref> fum se'em n boti zinzɔnɔ la zinzɔnɔ bugelego paaɛ, tubere dulekire ni dɛna la kum paara se'em woo kuuri zinzɔnɔ. Zinzɔŋɔ bii zinzɔnɔ bugelego zo'e mɛ lɔgesɛba n ka tã pu'ura, magese wuu (lɔgesɛba n bɔ'ɔrɛ vom(carbon), lɔgesɛba ti ba tara maala bugelego(nitrogen), lɔgesɛba n dagi kuto bii n ka tari paŋa gee ti ba tara ba maala bugelego(sulfur), la lɔgesɛba n gu'ure ti bã'asɛ ka paara dusi la nɛreba.(phosphorus). Bugelekpɛ'ɛgo tari la 10% lɔgesɛba ti ba tara maala bugelego(nitrogen), bugelesɛba n sugere tiisi la ti ba tara imma'asum gee dɛna mɔ'ɔŋɔ n de dɛlemadɛtɔ n tari paŋa gee sugera ti tiisi zo'ora kalam kalam. Bugelekpɛ'ɛgo wan dikɛ magesɛ ti ba maalɛ bugelego duma de la fai ti fu wan ta'am dikɛ tum deon la yiga tuuma yire puan, zinzakãra la tipigesi gee ka bisera bii lɛɛla tintɔnɔ la puan gee a tum kelum kɔ'ɔm bona la bilam dita fii fii gee sugera tiisi la gee bɔ'ɔra tintɔnɔ la paŋa pa'asa. Bugelekpɛ'ɛgo(Guano) wa kelum kɔ'ɔm tara la paŋa yelesi'a n sugere ti bugelego la paŋa sigera tiŋa(bio-remediation) bonsɛba ka nyɛti la nini (microbes) se'em sugere duusa yelesi'a n ka ani suŋa tintɔnɔ la puan, sɛba n wan ta'am gu ti tiisi la kan tana zo'ora kalam kalam la gee tum wan ta'asɛ ti tiisi la pu'ura kalam kalam la. Dundu'urum (urine), n zi'iti nɛreba la dusi puan na za'a de la bugelego: dundu'urum de la lɔgesɛba n lebekire bugelego lɔgerɔ (nitrogen compound), gee dundu'urum tari lɔgeseto n gu'uri ti ba'asɛ ka paara dusi la nɛreba la, zĩim(potassium). Nɛreba dundu'urum tari la yɛla sugenuurɛ butã(3) lɔgesɛba ti ba tara maala bugelego la puan la zĩim puan, gee mɛ paɛ sugenuure pisiyi(20) ti la paɛ lɔgesɛba ti ba tara maala bugelego(nitrogen) gee mɛ kelum dɛna bala mɛŋa nuu, lɔgesɛba n gu'uri nɛreba la dusi ti ba nyɛta ba'asɛ la. Zĩim n zo'e se'em bona dundu'urum puan de la sɛla n wan ta'am yelese gee ŋwana wan ta'am iŋɛ yese la zĩim n zone se'em bona nɛra inya puan bii nɛra dia puan. Nananawa yo'o nam ka boi ti dundu'urum wan ta'am dikɛ tum kɔa tuuma. Gee nananawa zamesegɔ boi ti ba zamesera n ta'am lilike ti baŋɛ ti dundu'urum ze'ele ŋmaresi pia la bayi puan tari paɛ ŋmaresi pia la bayoobi puan ba yese la 99% n de bonvoose n tari daaŋɔ yese la dundu'urum la n zone se'em zona saazuo pa'asa bala ti PH la lagum zona saazuo. Dusi pu'usegɔ. Dusɛka yedene n de butchered la ni dɛna la 40% tari paɛ 60% n ni dɛna dumvoose ti ba tara yɛ'ɛsa dã'a gee ti 40% tari paɛ 60% n gee la dɛna dusi bugelego. Bugelego bana wa de la dusesi ti ba kurum bii kɔrrgɛ, saŋa zo'e zo'e ba ka diti ba-ziim, kɔberɛ bii Kuba, k̄ɔbegɔ bii kɔberɔ, lilega, tafiila, Lila... tu wa ta'am nyɛ ŋwana wa la kɔa bugelego duma puan, la ta'am dɛna ziim, dia, kɔba-dia, zim-dia, kɔberɔ-dia. . ziim dia . kɔberɛ dia . zim dia . bugelego . bii sawdust ==Tiisi == Bugelego teere, lɔgesɛba n sugere ti tiisi zo'ora suŋa suŋa, diditika, sɛla n basere ti dia tara paŋa, diisi n yesere ko'om puan bii kuga puan zo'e zo'e, bana za'a waabe de la pɔgerɔ bugelego duma. Basɛba, magese wuu bonsɛba n kɔ'ɔm bona dɛna kaam dia bii diisi. Tiisi n pu'urɛ (dɛlemadɛtɔ bugelego) ze'ele yuuma zo'e zo'e mɛ de la bugelego tɔseto n ani suŋa tana maala dia.<ref name="Dummies-2021">{{Cite web|title=Plant-Based Fertilizers for Organic Gardens|url=https://www.dummies.com/home-garden/gardening/organic-gardening/plant-based-fertilizers-for-organic-gardens/|access-date=2021-04-10|website=dummies|language=en|archive-date=2017-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170419102142/https://www.dummies.com/home-garden/gardening/organic-gardening/plant-based-fertilizers-for-organic-gardens/|url-status=dead}}</ref><ref name="Graves">{{Cite web|last=Robert|first=Graves|date=February 2000|title=Composting|url=https://www.wcc.nrcs.usda.gov/ftpref/wntsc/AWM/neh637c2.pdf|website=Environmental Engineering National Engineering Handbook|pages=2–22|access-date=19 October 2020|archive-date=15 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115060905/https://www.wcc.nrcs.usda.gov/ftpref/wntsc/AWM/neh637c2.pdf|url-status=live}}</ref> Bugelego teere bɔ'ɔrɛ la yo'o fii ti za'asum paara tiisi, gee kelum bɔ'ɔra tintɔnɔ yo'o ti ba bona bobeyine bii ba tara paŋa zo'ora do la bugelego la puan, bugelego teere de la sɛla n sugere bonvoose sɛba n ka nyɛti la nini gee zo'ora pa'asa nyaa ni ta ŋmɛrekɛ lemina sugera tisesi n pu'urɛ ti ba lɛbegra bugelego n tari za'asum basera ti tiisi la zo'ora ŋwana naana naana. Bugelego n pu'urɛ teera ka ba bota timɔɔni n zɛa ŋwana kãtɛ kãtɛ: gee ba tum tara lɔgesɛba ti vom bona bini zo'e dɛna tiisi sɔgerɛ la lɔgesɛba n maalɛ bugelego dusi sɔgerɔ ta pa'asɛ nɛreba sɔgerɔ n de sore ti ba do la yesera yelesi'a n ta'asere ti ba'asɛ bona la fi'isegɔ n ka ani suŋa gee bona ku yima tintɔnɔ la puan.<ref>{{cite web|url= http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/may10/algae0510.htm|title= Algae: A Mean, Green Cleaning Machine |publisher=USDA Agricultural Research Service|date=7 May 2010}}</ref> Diisi buuri buuri wan ta'am ze'ele kisɛba n ani suŋa bii sɛba n ka ani suŋa puan paara inya bii iŋa, dusi dia, gumgumno biila, la tɛa puan na. Zi'ita lɔgesɛba ti ba tara maala bugelego la zĩim, gee tɛa bɔ'ɔrɛ la bugelego la lɔgesɛba n gu'urɛ ba'asɛ dusi, nɛreba la tiisi puan. Gee ba san pɔsɛ yerege ba wan ta'am basɛ ti ammonia zom saazuo tintɔnɔ la gee ti bugum wan di biila la (seeds), la narime ti tu dikɛ ammonia tiim wa iŋɛ tiisi la san zo'e kureba ŋwana wan bo lɔgerɔ ti lac zo'e.<ref>{{Cite journal|last1=Saito|first1=B.|last2=Seckler|first2=M. M.|date=2014|title=Alkaline extraction of humic substances from peat applied to organic-mineral fertilizer production|journal=Brazilian Journal of Chemical Engineering|volume=31|issue=3|pages=675–682|doi=10.1590/0104-6632.20140313s00002512|issn=0104-6632|doi-access=free}}</ref><ref name="BCRC-2021">{{Cite web|title=Manure and Nutrient Management - Beef Cattle Research Council|url=http://www.beefresearch.ca/research-topic.cfm|access-date=2021-04-09|website=Manure and Nutrient Management - Beef Cattle Research Council|archive-date=2020-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523072621/http://www.beefresearch.ca/research-topic.cfm|url-status=dead}}</ref> Gee ARS duma zamese mɛ nyɛ ti bonvoose sɛba n kine la sɛba n ka kine tari la lɔgerɔ ti ba tara maala bugelego la lɔgesɛba n gu'uri ba'asɛ tise zota yisa mɛ kɔa tuuma zi'isi, ŋwana kan ta'am gu ko'om sa'aŋɔ, za'asum duma wa puan, gee wan ta'am dikɛ tum ti ba dɛna pɔgerɔ bugelego (organic fertilizer) ARS Scientists duma yuum pɔsɛ maalɛ la sɛla n sugere ti tiisi la diisi buuri buuri zo'ora(algal) la sɛla n gu'uri kusebego gberrkire, ŋwana wan ta'am suŋɛ ti za'asumduma la zoti yese siŋɛ tiŋa gee ta'am bo yo'o ti ko'om tana zota sigera kulese, muŋa la bɔgesi puan ŋwana suŋa suŋa. Ba yuum nyɛ ti za'asum zo'e mɛ algae puan, gee ba za'a tabelɛ ki mɛ, gee wan ta'am dikɛ iŋɛ disɛba ko'om zo'e la puan(cucumba) la tiisi bii kiduma biila n yeseri puan gee ŋwana wan suŋɛ ti tiisi zo'ora suŋa suŋa gana ba n tari synthetic bugelego duma ita. Tampɛgelum (Ash) bɔ'ɔrɛ tiisi n boi zi'an la tuulega ba ta'am ni dɛna kusebegɔ n do le bugum la tuulega puan, bugelego kuna wa de la nimmu'ure K bugelego. Saazuo tintɔnɔ n tari pu'usegɔ n la sɔgerɔ(peat) bii sɔgerɛ n lagesɛ taaba ana kankaŋi(turf), de la tiisi lɔgerɔ n ni pu'ɛ ŋwana fii. Bana n lebekeri bugelego. Tintɔnɔ sɛba paŋa n zo'e de la bugelego sɛba n wan ta'am tara paŋa, ŋwana n basere ti ko'om la tintɔnɔ la lagena taaba la ko'om n ku'urɛ gee kelum sugera tintɔnɔ la ti ba tara imma'asum. Saŋa zo'e zo'e ba ni yeti bugelekuna wa n ani suŋa sɛla n sɔi la ba tari la pɔgerɔ buhelego wa tuna ba tuuma zo'e zo'e gee ti suŋa puan bugelekuna n ani suŋa gee mɛ kelum bona saazuo bugelego duma woo puan. Ba de la bugeleseko n tã teesuna. Nɛreba sɔgerɔ(Human waste) Sewage Sludge, gee me kelum dɛna biosolids, de la effluent ti ba pum ti be e ŋwana suŋa suŋa, blended, composted gee saŋa Kasɛka boi ti a wan ku'e (dried) sansɛka ti ba wan dɛna biological safe. Bugelego wa de la bugeleseko ti ba tara ba kuura kuuse zo'e zo'e n de non-agricultural crops magese wuu Silviculture puan bii tintɔnɔ ti ba maan malege (soil remediation). Bio-solids ti ba tara tuna agriculture production de la sԑla n ba’ԑ zo’e zo’e n la National organic program USDA(NOP) duma bo nuure ti bio-solids ka bo yɔ’ɔ organic food production US tiŋa puan; gee biologic origin puan (vs lɔgezura (mineral)), sludge de la sԑla n ka pa’asԑ toxic metal accumulation, pharmaceutical, hormones, n la yԑla asi’a zuo.Ba ti’isi se’em nԑreba borne pathogens coupel la zo’ore preference bɔ’ɔra (for) flust toilets la contralized sewage treatment, biosolids n teeze’ele bo night soil (yu’uŋɔ tintɔnɔ) zi’ita nԑreba excreta puan), bugelemԑko la de minimally processed. [[Faali:Hestemøj.jpg|thumb|Decomposing animal manure is an organic fertilizer source]] ==FARMING APPLICATION== Non-organic farming puan, a compromise yesera sԑba n de bugelego la pɔgerɔ bugelego tuuma tiŋasukgo a de la sԑla n zo’e ana ŋwana naana.<ref>{{cite journal |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/pagerender.fcgi?artid=373994&pageindex=6#page |title=Isolation and Study of Cultures of Chinese Vetch Nodule Bacteria |date=2011-10-03 |access-date=2012-01-09 |pmc=373994 |pmid=16560855 |volume=48 |journal=J Bacteriol |pages=483–9 |last1=Gaw |first1=HZ |issue=4 |doi=10.1128/JB.48.4.483-489.1944 |archive-date=2013-08-01 |archive-url=https://archive.today/20130801121349/http://www.pubmedcentral.nih.gov/pagerender.fcgi?artid=373994&pageindex=6%23page#page |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=XO3pio5Opy8C&q=phosphorus+addition+fava+bean&pg=PA564 |title=Biological approaches to sustainable soil systems |isbn=9781420017113 |access-date=2012-01-09|last1=Uphoff |first1=Norman |last2=Ball |first2=Andrew S. |last3=Fernandes |first3=Erick |last4=Herren |first4=Hans |last5=Husson |first5=Olivier |last6=Laing |first6=Mark |last7=Palm |first7=Cheryl |last8=Pretty |first8=Jules |last9=Sanchez |first9=Pedro |last10=Sanginga |first10=Nteranya |last11=Thies |first11=Janice |date=3 March 2006 }}</ref> sԑba n dagi bugelego (inorganic fertilizers) supplemented n la application of organics n boi ŋwana zo’e zo’e ana wuu de la return of crop residnes bii bugelego ti ba tuna ba tuuma.Cover crops me de la grown (zo’ore) ti la ta’am suŋԑ bii ba de sԑla n bɔ’ɔrԑ tintɔnɔ la paŋa ti la dԑna dԑlemadԑtɔ bugelego zi’ita nitrogen fixation zi’ita la kusebego puan na atmosphere gee me kelum phosphorus (through nutrient mobilization) tintɔnɔ aŋa (content of soils).Bugelego tiisi (fertilizer trees n ze’ele kua tuuma puan tara za’asum bii ve’era za’asum zi’ita tintɔnɔ la puan yesera na gee me kelum sugera tib a tana koto bii ko’om duma tuna ŋwana suŋa suŋa.Leguminous cover crops bii fertilizer trees me kelum zo’ora me to enrich soil dԑna dԑlemadԑtɔ bugelego doose nitrogen fixation zi’ita la atmosphere.<ref>{{cite web |url=http://www.epa.gov/oecaagct/torg.html |title=Organic Farming &#124; Agriculture &#124; US EPA |publisher=Epa.gov |access-date=2012-01-09 |archive-date=2006-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060406172647/http://www.epa.gov/oecaagct/torg.html |url-status=dead}}</ref> == Viisegɔ Lɔgerɔ == {{Reflist}} 097yk7afuegnvzytwkqvlew3uo8i2gu Effects of climate change on human health 0 799 23835 6520 2026-09-23T00:08:10Z InternetArchiveBot 56 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 23835 wikitext text/x-wiki Wɛda teere n tari yelesi'a la daaŋɔ si'a paara asaala iŋma'asum. Wɛda teere n tari yelesi'a paara asaala vom bo la sɔ'a zo'e zo'e. Sɛla n kɔ paara asaala vom vɛki, magese woo wɛda ne San tulekɛ zɔɛ wan ta'an Ku nɛra bii a bɔ nɛra iŋtulekerɛ la Sɛla n pa'asɛ buyi de la wɛda teere San ne ka tara yele n ba'ɛ paara asaala vɛki magese wuu wɛda teere la San basɛ to dia ka maalɛ suŋa nya dola bilam tara ba'asi bo'ora nɛreba la kosumɔ San ka bɔna ti nɛreba nyuura dola la wɛda teere zuo.<ref name=":8">{{Cite journal |last1=Watts |first1=Nick |last2=Adger |first2=W Neil |last3=Agnolucci |first3=Paolo |last4=Blackstock |first4=Jason |last5=Byass |first5=Peter |last6=Cai |first6=Wenjia |last7=Chaytor |first7=Sarah |last8=Colbourn |first8=Tim |last9=Collins |first9=Mat |last10=Cooper |first10=Adam |last11=Cox |first11=Peter M |date=2015 |title=Health and climate change: policy responses to protect public health |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1479102/ |journal=The Lancet |language=en |volume=386 |issue=10006 |pages=1861–1914 |doi=10.1016/S0140-6736(15)60854-6 |pmid=26111439 |s2cid=205979317 |hdl-access=free |hdl=10871/17695}}</ref> Wɛda teere tari la iŋma'asum daaŋɔ zo'e zo'e bo'ora tiŋa. Iŋma'asum daaŋɔ sɔ'a atã n boi wɛda teere puan de la; * Sɛla n kɔ'ɔm daana asaala iŋma'asum vɛki dola la wɛda la n tee tulekɛ paa se'em la. * Dia dikerɛ puan imma'asum yɛla, dusi n tari ba'asi sina dɔla wɛda teere zuo la ko'om puan yɛla * Puti'irɛ puan daaŋɔ, a yɛri eŋɛ daaŋɔ dɔla la wɛda teere zuo. Sɛla n boi imma'asum la wɛda tulekerɛ tiŋasuka n wana gã tilum wa. 1. La basɛ ti tuulega n paara nɛreba yele yele wuu sɛba iŋa n ka tari paŋa la. 2. LA me basɛ ti dɔgum tɔ mɛ. 3. La kelum basɛ ti tuuma kɔ'ɔn tɔ mɛ. 4. La basɛ ti puti'ire me pugum ka bɔna fai. Yɛla zo'e zo'e n kɔ'ɔm daana imma'asum vom dɔla wɛda teere puan. La tari ba'asi zo'e zo'e sina so'olum asi'a puan mɛ, magese wuu dusi ba'asi, kobe'ero puan ba'asi la a nyi'iri dee tiira ba'asi. (cholera). Imma'asum daaŋɔ mɛ kɔ'ɔm ze'eta la wɛda teere kaŋekaŋe puan. (magese wuu Saa n ni kaŋekaŋe, ke'eŋa bii dawalega n ze'ele kaŋekaŋe, bii bugum n tããri yooyoo), dɔla kusebegɔ puan. Sɛba mɛ doli la dia puan, la ko'om nyua puan, kulesi la mɔŋa puan dɛŋa, la kusebeŋɔ puan teere dɔla la tuulega n zum se'em zuo. Hali wɛda teere ta'an ne basɛ ti bunsɛ'ɛleduma duna nɛreba zo'e zo'e bɔna America saazuo bɔba la tigerum bɔba la Mozambique tiga puan la Sri Lanka tinsi puan.<ref>https://scied.ucar.edu/learning-zone/climate-change-impacts/human-health</ref> Imma'asum puan daaŋɔ yɛla n boi wɛda teere puan kɔ'ɔm bɔna tiŋa woo mɛ. Dee la ka zum taaba. Tiŋa woo la ka daaŋɔ n zuni se'em. Wɛda teere wa kɔ'ɔm daana la tinsi sisesi gana tinsi sisesi. Tinsesi n nan boi bini maala la ne kɔ'ɔm ba'ɛ nyɛ sagumŋɔ zo'e zo'e dɔla wɛda teere puan. Kɔma me n ne kɔ'ɔm namesa la dinɔŋɔ dɔla wɛda teere zuo dee ti pɔgenya'asi la budanya'asi me ne nyɛta iŋatulekerɛ Imma'asum zuo yɛla n boi wɛda teere puan kɔ'ɔm dena la sɛla dɔgi tingɔŋɔ wa imma'asum zuo biseriba zuo kaŋekaŋe. Hali bɔna 2009, titum zuo duma yuum gulesɛ gɔŋɔ ti " wɛda teere n dɛ dɛŋa yele kɔ'ɔm zabera la a asaala imma'asum vom kaŋekaŋe bɔna tiŋa woo puan.<ref>{{Cite web |url=https://www.niehs.nih.gov/research/programs/climatechange/health_impacts/index.cfm |title=Archive copy |access-date=2023-05-10 |archive-date=2023-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509105338/https://www.niehs.nih.gov/research/programs/climatechange/health_impacts/index.cfm |url-status=dead}}</ref> Tingɔŋɔ wa imma'asum biseriba (World Health Organization) yuum le yele la bela nuu bɔna 2015. Bɔna 2019, Australian tiim duma tigere yuum kɔ'ɔm bɔ la nuurɛ ti " wɛda teere de la imma'asum dɛŋa". Zamesegɔ pa'ale ti wɛda teere sɔsega nari ti nɛra woo dikɛ a puti'iru ki'isi bini, la San dena la imma'asum yele. Bela wan sɔŋɛ gana tu San bisera ti la de la teere zanga. Imma'asum de la nabarɛ deyima n pa'ale wɛda teere n tari yelesi'a paara asaala vom dikɛ ta pa'asɛ nabara asi'a magese wuu nɛreba bua, tiŋa teeseŋɔ la palenɛnga yɛla.<ref>https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/climate-change-and-health</ref> == Viisegɔ lɔgerɔ == skgae7dh3jjzavuyadpf5ok8261su14 Lee Addy 0 1306 23836 21501 2026-09-23T00:23:51Z InternetArchiveBot 56 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 23836 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Lee Addy, ba dɔgɛ e la Sakutega 26, 1985. <ref name=":0">https://web.archive.org/web/20121024144650/http://soccernet.espn.go.com/match?id=287699&cc=5739</ref><ref>https://web.archive.org/web/20100607034240/http://www.fifa.com/worldcup/teams/team=43860/squadlist.html</ref> A de la [[Gaana]] boole ŋmɛ kura mina e ŋmi'iri dɛna seka e suŋeri boole gi'ira la. A yuum ŋmɛ bo la Gaana tiŋa tigere e boi 2010 FIFA World Cup {| class="wikitable" | colspan="4" |Addy with Red Star Belgrade in 2011<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/20/86/87/provisional1305.pdf |title=Archive copy |access-date=2025-12-19 |archive-date=2010-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601094155/https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/20/86/87/provisional1305.pdf |url-status=dead}}</ref> |- ! colspan="4" |Personal information |- !Date of birth | colspan="3" |26 September 1985 (yuuma 40) |- !Place of birth | colspan="3" |Accra, [[Greater Accra]], [[Ghana]] |- !Height | colspan="3" |1.79 m (5 ft 10 in) |- !Position | colspan="3" |Defender |- ! colspan="4" |Senior career* |- !Years |'''Team''' |'''<abbr>Apps</abbr>''' |'''(<abbr>Gls</abbr>)''' |- !2007–2008 |Nania |20 |(0) |- !2008–2010 |Bechem Chelsea |46 |(2) |- !2010–2011 |Red Star Belgrade |32 |(0) |- !2012–2014 |Dalian Aerbin |24 |(0) |- !2013–2014 |→ Dinamo Zagreb (loan) |16 |(0) |- !2014–2015 |Dinamo Zagreb |8 |(0) |- !2015 |→ Lokomotiva Zagreb (loan) |4 |(0) |- !2015–2016 |Čukarički |8 |(0) |- !2017 |Lusaka Dynamos | | |- !2019 |Free State Stars |0 |(0) |- ! colspan="4" |International career |- !2009–2012 |Ghana |30 |(0) |- | colspan="4" |* Club domestic league appearances and goals |} == Club Tuuma == '''Wia Tuuma''' Addy yuum pɔsɛ a kinɛ tuuma la 2007 ŋmi'ira mɛ la Nania F.C. La ka yuuge pooren, 2008 puan, ka yuum ŋmɛregɛ kiŋɛ la Bechem Chelsea ŋmi'ira mɛ e boi Gaana Premiere League. === Red Star Belgrade === 2010 FIFA world cup la ba'asegɔ, ba yuum yi Addy mɛ ti a kiŋɛ Europe ta ŋmɛ la Serbian SuperLiga club Red Star Belgrade gee ti a me yuum sa'arɛ tuunɛ la. Ka yuum de la mina e ni kɔ'ɔm bɔna tiŋasuka pooren saŋa woo (Center back) e boi a club la bayi la za'a la Gaana tiŋa tigere la. === '''Dalian Aerbin''' === Ko'oro 4, 2012 puan, Addy yuum ba'asɛ la a yuuma atã tuunɛ la Chinese duma saasi e yuum tukɛ e niŋa e boi Super League bɔba Dalian Aerbin gee ti ba yuum bo e tigera kalɛ pia la atã ka e yuum ta baŋɛ ka imma'asum kumesegɔ la ba'asɛ la. Ba yuum yese Serbian club Red Star Belgrade yuum de la ba kiŋɛ ta pɔsɛ yɛsega yɔɔrɛ e de $2.2 miiliya.<ref>http://www.ghanasoccernet.com/lee-addy-completes-move-to-chinese-club-daelin-aerbin/</ref> === '''Dinamo Zagreb''' === Gunfuko 10, 2013 puan, baa yuum muulɛ mɛ ti Addy ti ba yuum ta peŋe e boi Dinamo Zagreb yuunɛ muunɛ.<ref>https://www.google.com/search?q=lee+addy+loan+to+dinamo+zagreb</ref>A yuum saŋɛ bo Dinamo Zagreb e de Ko'oro 2014. Ka ba'asɛ ka Dinamo Zagreb tuunɛ la mɛ e de  Naakɛ'ɛsega pooren, 2015. === '''Čukarički''' === Addy yuum saŋɛ la yuum-yinɛ tuunɛ la FK Čukarički e de Salurego 31, 2015.<ref>http://www.novosti.rs/vesti/sport.294.html:565144-Li-Adi-pojacao-Cukaricki</ref> === '''Free State Stars''' === Salurego 2019 puan, ba yuum ta yeti, ti Addy tari la saŋerɛ la Free State Stars duma e boi South Africa zaŋa.<ref>https://web.archive.org/web/20200308235721/https://footballmadeinghana.com/2019/08/10/south-african-side-free-state-stars-sign-lee-addy/</ref>La se'em me, la yuum ta yele e boi Sapɔɔlegɔ 2019 puan pooren ti, ka ba'asɛ ka tuunɛ mɛ e boi club la puan. <ref>https://www.thepressradio.com/2019/12/16/five-black-stars-players-who-are-available-on-the-ghanaian-transfer-market/</ref> === '''2010 World Cup''' === Gaana National team e bo 2010 FIFA world cup e yuum yi Addy <ref>https://web.archive.org/web/20110107054705/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/players/player=318419/index.html</ref> e boi Gaana pɔsega de'eŋo e boi 2010 World Cup, ka yuum kɛ mɛ dɛna mina ti ba tee ki'isɛ e boi 1-0 mi'a dia gana Serbia.<ref>https://web.archive.org/web/20110112041748/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249722/match=300061471/report.html</ref> Ka yuum le ŋmɛ mɛ e boi 1-1 ti ba di zuna mɛ giisera la Australia <ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249722/match=300061469/report.html |title=Archive copy |access-date=2025-12-16 |archive-date=2013-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130920062509/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round%3D249722/match%3D300061469/report.html |url-status=dead}}</ref> e boi tigere la beene(group stage), sansɛka ti ka yuum ta yese niɛ na le yɛ'ɛsa dɛna bii ba tee e mɛ e boi beena (round) <ref name=":1">http://www.vg.no/sport/fotball/vm/2010/artikkel.php?artid=10009464</ref> 2-1 nyaŋerɛ gana United States la,<ref>https://web.archive.org/web/20110107061147/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249717/match=300061503/report.html</ref> amaa ka nyaŋɛ ta'am ŋmɛ e boi quarter-finals de'eŋo la giisera la Uruguay yɛsera la takata halɛ la e lagesɛ, zɛsɛka ti Gaana daa yese e boi penalty boole la e ŋmɛ basɛ yiŋa la (penalty shoot-out). == A Yuuma Nɔkpe'ene == Gee ti la pugum nyaŋɛ paɛ 2010 FIFA world cup la, Addy's yuuma e yuum de yelezuo e boi sɔsega nɔkpe'ene. Sansɛka ti ka yuum iŋɛ ka puti'irɛ e boi national team e de Sakutega nambua, 2009 puan la, ka yuum kɛ mɛ gulesɛ ka yuuma gɔŋɔ la puan ka dɔgum daarɛ la 26 Sakutega, 1985.<ref name=":1" /> sɔekuna la me e boi sites zo'e zo'e pɔɔsin e boi web.<ref name=":2">https://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/landslagsfotboll/vm2010/article7354102.ab</ref> Hali FIFA gulesɛ Addy ti ka dɔgɛ mɛ e de 26 Sakutega, 1985 e boi ka gɔnkara puan. <ref name=":0" /><ref>https://web.archive.org/web/20110713165834/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/players/player=318419/profile.html</ref>Amaa Addy e yuum ta ki'ira e boi Gaana World Cup Squad,  a yuum kɔ'ɔm pilum dɛna la yuuma anuu bia gee gulesɛ ti ka dɔgɛ mɛ e boi Naakɛ'ɛsega 7, 1990.<ref>https://web.archive.org/web/20110713165834/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/players/player=318419/profile.html</ref> Swedish lasebaarɛ gɔnɔ Aftonbladet yuum ta pa'asɛ mɛ e boi FIFA yɛsera la yele la zuo. FIFA yuum ta yele yeti ba iŋɛ ka zuo foote gɔŋɔ yeseraa Addy, amaa ba ka nyɛ sɛla e de siisego. Lepa'asɛ ba yuum ka ta'am nyaŋɛ nyɛ lɔgeseko ti ba wan ta'am dikɛ magesɛ, se'ere e sɔi la Addy yuum ka tari sɛla  e de siisego e boi ka wia zuo Foote gɔŋɔ la puan.<ref name=":2" /> == Bu'a == '''Red Star Belgrade''' * Serbian Cup: 2011–12 '''Dinamo Zagreb''' * Croatian First League: 2012–13, 2013–14 * Croatian Super Cup: 2013 '''Ghana''' * African Nations Cup runner-up: 2010 '''Individual''' * Ghana Premier League: Best central defender of the 2008 season == Viisegɔ == <references /> == Nyiŋa Viisegɔ Lɔgerɔ basɛba (External links). == Lee Addy at National-Football-Teams.com: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="2" |Ghana squads |- | colspan="2" | {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="3" | * * * |- | colspan="2" | * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * | rowspan="1" | |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="3" | * * * |- | colspan="2" | * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * | rowspan="1" | |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="3" | * * * |- | colspan="2" | * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * | rowspan="1" | |} |} Categories: * 1985 births * Living people * Footballers from Accra * Ghanaian men's footballers * Ghana men's international footballers * Ghanaian expatriate men's footballers * 2010 Africa Cup of Nations players * 2010 FIFA World Cup players * 2012 Africa Cup of Nations players * Men's association football defenders * AC Tripoli players * Lusaka Dynamos F.C. players * Free State Stars F.C. players * Dalian Professional F.C. players * Chinese Super League players * F.C. Nania players * Berekum Chelsea F.C. players * Red Star Belgrade footballers * GNK Dinamo Zagreb players * NK Lokomotiva Zagreb players * FK Čukarički players * Serbian SuperLiga players * Croatian Football League players * Expatriate men's footballers in Lebanon * Ghanaian expatriate sportspeople in Lebanon * Expatriate men's footballers in Croatia * Expatriate men's footballers in China * Ghanaian expatriate sportspeople in China * Expatriate men's footballers in Serbia * Ghanaian expatriate sportspeople in Serbia * Expatriate men's footballers in Zambia * Ghanaian expatriate sportspeople in Zambia * Expatriate men's soccer players in South Africa * Ghanaian expatriate sportspeople in South Africa * Alumni of the Accra Academy * Lebanese Premier League players * 21st-century Ghanaian sportsmen 8myxm5dyl596f8n8s4wto2nwv6x3znm Abigail Ashley 0 3393 23834 22652 2026-09-22T23:58:13Z InternetArchiveBot 56 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 23834 wikitext text/x-wiki {{Bio}} Abigail Ashley de la [[Ghana]] nɛra de television presenter, radio host, imma'asum tuutuna la gɔgulesa nɛŋa daana bo 'Behind My Smiles Foundation' - n de sɔi n mɛŋa yizuo ti yi'ira 'non-governmental organization (NGO)' ba tuuni kankanŋi de la ba kɔ'ɔm bisera sumsua puan n de 'kidney health'. Eŋa ni gulesɛ gɔŋsɛto n "A Decade of My Life" la Behind My Smiles.<ref>https://web.archive.org/web/20180404201121/https://www.ghanagrio.com/ghana-latest-news/424115-utv%E2%80%99s-abigail-ashley-launches-%E2%80%98the-behind-my-smile-project%E2%80%99.html</ref><ref name=":0">https://web.archive.org/web/20180404202112/https://www.ghanacrusader.com/ghanaian-tv-presenter-abigail-ashley-can-never-give-birth-and-this-is-why/</ref><ref>https://www.modernghana.com/entertainment/41962/hundreds-attend-abigail-ashleys-book-launch.html</ref> == Sukuu == Ashley kiŋɛ a sukuu la GH Fashion Sukuu ni boi Accra puan.<ref>https://coverghana.com.gh/abigail-ashley-tv-radio-personality-and-health-advocate-graduates-as-the-best-valedictorian/</ref><ref>https://yen.com.gh/people/237142-ghanaian-tvradio-personality-abigail-ashley-graduates-gh-fashion-school-student-4-awards/</ref> == A Tuuma yɛla == Ashley de la presenter la host bo "My Health, My Life" bɔna United Television Ghana.<ref name=":0" /><ref>https://yen.com.gh/people/237142-ghanaian-tvradio-personality-abigail-ashley-graduates-gh-fashion-school-student-4-awards/</ref> Eŋa mia nuu kelum host of Mo Ho Y3 on Okay FM.<ref>https://web.archive.org/web/20230731204057/https://www.peacefmonline.com/pages/videos/202307/84387.php</ref> Discograph * ''Aseda Ndwom'' featuring TMI<ref name=":1">https://web.archive.org/web/20230731202730/https://www.peacefmonline.com/pages/showbiz/music/202207/470066.php</ref> == A Mɛŋa Vom Yɛla == Salurego ŋmareŋa 2007 yuuni la, ti a yuum baŋɛ ti a tari la survived chronic kidney bã'a se'em ma'a ti yuum ti ba yuum yele e ti a vom gee la yuuma anuu.<ref>https://www.ghanaiantimes.com.gh/from-deadline-to-health-line-the-story-of-a-kidney-failure-survivor/</ref>A yuum iŋɛ suurɛ tɛɛri iteŋɔ la ti yi'ira ti kidney transplant.<ref>https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/new-kidney-new-life-for-utv-s-abigail-ashley.html</ref><ref>http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/The-surviving-story-of-UTV-Presenter-Abigail-Ashley-517305?gallery=2</ref> == Awards and nominations == 2016, 2017 la 2018 yuuma la, A yuum to'e la Health Legends' Awards<ref name=":1" /> 2017 yuuni ba yuum loe la eŋa ti a ze'ele bo "50 Young Most Influential people in Ghana".<ref>https://buzzghana.com/most-influential-young-ghanaians-2017/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20180404200923/http://www.peacefmonline.com/pages/local/social/201712/338968.php</ref> Tigerɛ ŋmareŋa 2019 yuuni la puan, ba yuum na'asi 9th Edition of the 3G Awards in Bronx, New York ni boi USA tiŋa puan. A yuum to'e wɔ'ɔrɔ la eŋa n ŋmberi tuna bɔ'ɔra nɛreba la a mɛŋa yizuo la yisera ba imma'asum vom yɛla la puan.<ref>https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/utv-s-abigail-ashley-to-be-honoured-at-3g-awards.html</ref> 2020 yuuni la puan, ba yuum bo e la wɔ'ɔrɔ yesera Social Media Health Advocate bo'olum yuuni la ti ba tiira social media tuuntumneba gee kelum basɛ ti imma'asum la nɛreba n wa zala ba mɛsi se'em ti ba'asi kan paɛ ba.<ref name=":1" /> Naakɛ'ɛsega ŋmareŋa 2023 yuuni la puan a yuum di la wɔ'ɔriduma anaasi mi'a GH Fashion School ni boi Accra so'olom puan. Wɔ'ɔrɔ duma ze'ele bo Sukuu bisɛka ni kɔ'ɔm mina Gana za'a Fashion Business puan, Best Student in Machinery puan, Most Promising Fashion Student, la Best Student in Garment Construction.<ref>https://citinewsroom.com/2023/07/media-personality-abigail-ashley-bags-4-awards-at-gh-fashion-school/</ref><ref>{{Cite web |url=https://ghheadlines.com/agency/daily-guide/20230721/161835186/utvs-abigail-ashley-wins-best-student-award |title=Archive copy |access-date=2026-02-03 |archive-date=2024-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227211043/https://ghheadlines.com/agency/daily-guide/20230721/161835186/utvs-abigail-ashley-wins-best-student-award |url-status=dead}}</ref> == Viisegɔ Lɔgerɔ == 6fr9iane22o65vmwyml2gx3jdj7ztbo