Wikipiidiya gurwiki https://gur.wikipedia.org/wiki/P%C9%9Bgezure MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Miidiya Zure Tɔgum Tuntuna Tuntuna tɔgum Wikipiidiya Wikipiidiya tɔgum Faali Faali tɔgum MiidiyaWiki MiidiyaWiki tɔgum Tɛmpileti Tɛmpileti tɔgum Suŋerɛ Suŋerɛ tɔgum Buuri buuri Buuri buuri tɔgum TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Naana Eyiah Quansah 0 1085 23845 12843 2026-09-29T00:49:23Z InternetArchiveBot 56 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 23845 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Naana Eyiah Quansah de la Gaana wa nalɛgera gee dɛna New Patriotic paati nɛra.  Eŋa n ze'ele Palimɛti bɔ'ɔra Gomoa Central so'olum nananewa Central tiŋa Gaana<ref>https://www.modernghana.com/news/854369/mp-advocates-for-girl-child-education-in-gomoa-central.html</ref> <ref>https://www.graphic.com.gh/news/politics/naana-eyiah-supports-gomoa-obuasi-health-centre.html</ref><ref>https://www.newsghana.com.gh/mp-settles-bills-of-55-gyaman-shs-students/</ref>Eŋa n de nananewa Deputy minisita bɔ'ɔra Interior.<ref>{{Cite web |url=https://www.mint.gov.gh/police-ladies-association-calls-on-interior-deputy-minister/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623165320/https://www.mint.gov.gh/police-ladies-association-calls-on-interior-deputy-minister/ |archive-date=2024-06-23 |url-status=dead}}</ref><ref>https://www.graphic.com.gh/news/politics/ghana-news-parliament-approves-second-batch-deputy-ministerial-appointees.html#</ref><ref>https://www.ghanaiantimes.com.gh/british-royal-army-member-donates-equipment-to-gnfs/</ref> ==A Vom La Sukuu== Ba dɔgɛ Quansah la Gunfuko ŋwarega la dabeserɛ piya la anaasi daarɛ 1963 yuunɛ la puan. A ze'ele la Gomoa Lome bɔna Central tiŋa Gaana. A to'e a diploma bɔna Project Management la 2017 ŋwarega la puan.<ref>https://ghanamps.com/mp/naana-eyiah-quansah/</ref> ==Tuuma== Quansah n yuum de Chief executive ɔfiisa bɔna Naaba Company Limited. ==Nalɛka== Quansah de la New patriotic paati nɛra.  Eŋa n yuun dɛna Deputy minisita bɔ'ɔra Lands la Natural Resources. == 2016 yuunɛ Vootigɔ == 2016 yuunɛ la, Gaana vootigɔ saŋa,  a yuun de mɛ to'e Gomoa Central kuka bɔna Palimɛti 14,178 vooti n de 51.6% vooti la za'a ti NDC nɛra la Rachel Florence Appoh nyɛ 12,858 vooti n de 46.8% vooti, CPP nɛra la Emmanuel Appoh Mensah nyɛ 280 vooti n de 1.0% vooti ti PPP nɛra Grace Ignophia Appiah nyɛ 174 vooti n de 0.6% vooti. == 2020 Vootigɔ == 2020 Gaana vootigɔ la, ti a lem di Gomoa so'olum to'e kuka la Palimɛti nyɛ 20,5627 vooti n de 58.81% vooti ti NDC nɛra Jonamoah Moses Jehu Appiah nyɛ 14,568 vooti n de 42.32% vooti, GUM nɛra Hannah Chrissam nyɛ 561 vooti n de 1.6% vooti NDC nɛra Frank Otchere Painstil nyɛ 476 vooti n de 1.3% vooti. ==Tigerɛ(committee)== Quansah de la Gomɛna Assurance tigerɛ la Imma'asum tigerɛ la nɛra. ==A Miŋa Vom== Quansah de la yinpu'usa n di pɔga dɔgɛ bia ayima. ==Philanthropy== Dawalega ŋwarega la 2019 yuunɛ la puan, a yuun bo la fɔtɔ,  dia la daam bo pɔgesi 300 bɔna a so'olum la puan. Gunfuko ŋwarega la 2020 yuunɛ la puan, a yuun bo la Imma'asum la ɔfiisi lɔgerɔ bo imma'asum yire bɔna Gomoa central  so'olum Kilenkiiga ŋwarega la 2022 yuunɛ la puan, a yuun bo la sukuu lɔgerɔ bo 120 graduates bɔna  a so'olum la sɛba n nyɛ sukuu bɔna sɛkenderɛ sukuula. ==Viisegɔ Lɔgerɔ== [[Buuri buuri:Gɔmena nalɛgeriba]] [[Buuri buuri:All]] [[Buuri buuri:Wabegɔ nɛreba]] [[Buuri buuri:Pɔka]] [[Buuri buuri:7th Parliament of the 4th Republic]] o1gnp61hgvsitfap2honzxq1c8oyvls Osu Castle 0 2487 23846 15917 2026-09-29T00:51:12Z InternetArchiveBot 56 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 23846 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Osu Castle''' gee ti zo'e zo'e na yi'ira ka ti '''Fort Christiansborg''' bii '''Castle''' la de la castle n boi Osu, [[Gaana|Ghana]] tiŋa puan dee me le dɛna coast of 'Gulf of Guinea' n boi Afirika. Christiansborg or the Castle) de la castle n boi Osu, Gaana tiŋa wa puan, bɔna ‘coast Gulf of Guinea n boi Afirika tiŋa puan Denmark-Norway n yuum pɔsɛ mɛ deo wa la 1660s yuuma la puan; bilam pooren, deo wa sɔna bii daana yuum pɔsɛ teesena mɛ ze’ele Denmark-Norway, Portugal, Akwamu, Britain, dee ba’asegɔ za’a puan, Gaana duma n yuum ta to’e ba miŋa solemiisi nu’usin ba’asɛ la (post-Independence) ti a nyaa dɛna Gaana dinɛ. Dee Denmark–Noway duma n yuum sɔɛ bisɛ la ti a dɛna Danish Gold Coast tinkantɛ (capital), ti ba yuum koose yamesi tigera sugum nuurɛ buyoopɔi ti ba tara ba yakɛ nasaatiŋa. 1902 yuunɛ la puan, Osu Castle yuum dela Gaana za’a zuo daana zi’irego zi’an dee ba nyaa tee tari e lebe la Golden Jubilee House.<ref>{{Cite web|title=Ghana Castle|url=http://www.ghanacastle.gov.gh/|url-status=dead|access-date=2024-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070403180534/http://www.ghanacastle.gov.gh/|archive-date=2007-04-03}}</ref> Dɔla a lasebaarɛ n naɛ la 'European' tiŋa duma yamenɛ yɛla yɛsera ‘West Africa’ la Atlantic slave trade, ba gulesɛ castle wa yɛla biŋe 'UNESCO World Heritage List'  1979 yuunɛ puan la basɛba zo’e zo’e, (other castles and forts in Ghana.)<ref>{{Cite web|title=UNESCO|url=https://whc.unesco.org/en/list/34|url-status=live}}</ref> == Tuulesum yɛla == [[File:Christiansborg Castle2.jpg|thumb|right|300px|A contemporary drawing of the Dano-Norwegian fort, ''Fort Christiansborg'', now Osu Castle. The outpost to the right is ''Fort Prøvestenen''.]] Portuguese tiŋa duma n yuum pͻsɛ bͻna bini, la 17th 'century' yuuma la puan ti Portuguese duma yuum lagum pa’asɛ sɛba n zɛregɛ e la mɛ. Sweden tiŋa duma n yuum nyaa ta sͻɛ e bisa 1640s yuuma la puan, ti Heinrich Carloff n de German tiŋa laaba la n yuum de ba nɛŋa daana. 1652 yuuma la puan, ti ba yuum bo e yͻ’ͻ ti a mɛ yisunɛ bo Ankara tiŋa Naba, mina ti ba lag. 1660 yuunɛ la puan, Netherlands tiŋa duma yuum sͻɛ ke’eŋo la ti la ka yue ti Denmark-Norway tiŋa duma me yuum to’e ke’eŋo la ba zi’an. 1657 yuunɛ la puan, Carloff tiŋa duma yuum e wa’am Afirika Africa, saŋa kana puan ba yuum ze’ele bo la Denmark-Norway. A yuum kͻ’ͻm tara la putikeko ti a zɛbɛ to’ose sɛba za’an ti ba mɛ la, Osu deo la ti a yuum ka nyɛ e naana. <ref>{{Citation|title=NYAME AKUMA|date=2024-07-24|url=https://piano-corn-b69n.squarespace.com/s/Nyame-Akuma-Issue-089-3-Engmann.pdf|work=Archaeological Fieldwork at Christiansborg Castle, Ghana|pages=18-22|language=en|access-date=2024-08-19}}</ref>A vom pͻsega puan, ba yuum tari castle wa tuna la salema ‘gold’ la ivory trade, dee Dano-Norwegian tiŋa duma yuum kͻ’ͻm tara e tara tuna la yamenɛ ‘slaves’ tuuma.<ref>{{Cite web|title=Ghana|url=https://www.worldstatesmen.org/Ghana.html|access-date=2024-09-14|website=www.worldstatesmen.org}}</ref> Osu Castle la yuum lɛm la yɛa ayi. Fort Crèvecœur ti Dutch duma yuum sͻna bisera la Fort James ti British duma me yuum sͻna bisa. Zi'irego Osu tiŋa wa pͻɛ mɛ la fu bͻna bini dee tara lͻgerͻ zo’e zo’e sina bina de tara makera taaba. Dee yuuma n yuum tole sa la, 'Denmark-Norway' tiŋa duma yuum le malum da la zi’isi pa’asɛ le malum yalegɛ deo la pa’asɛ, de nyaa yuum malum bo e yu’urɛ ti ‘Fort Christiansborg’ doose la Danish tiŋa naba yu’urɛ n de Christian V. la dagi sɛla n wan basɛ ti fu ti’isa buyi buyi yɛsera la nayire la n boi Copenhagen. Denmark-Norway tiŋa duma wan bͻna deo wa puan bala ta paɛ yuum 200 n sini la puan, fu san kelum bisɛ leregere duma basɛba puan, la saŋa kana zo’e zo’e puan, a yuum de la ba tinkãtɛ (capital) Gold Coast of Denmark-Norway.[4] 1679 yuunɛ la puan bii1680 yuunɛ la puan, Greek duma zɛberɛ yire mina n yuum doli ba nɛŋa daana pooren la yuum sa’asɛ la mutiny ti a ku ba nɛŋa daana la. bilam la pooren, ti Portuguese tiŋa duma ko’om soogɛpa uureŋa kayima nɛŋa daana yu’urɛ n de Julião de Campos Barreto yuum wa’am ti a bisɛ ba de me yuum nam ti iŋa wan da e. ti zi’isum wa yu’urɛ daa de la São Francisco Xavier ti ŋwana za’a iŋɛ la sansɛka ti kotiliki (Catholic) duma nɛreba la n yuum wa’am la ti a yu’urɛ dɛna Francis Xavier. Portuguese duma yuum mɛ la windeo (chapel) de malum zɛkɛ ‘bastions by three feet’. Ba yuum ka dikɛ zi’isi wa basɛ la salurego ŋmarega la ka dabesa pisiyi la awɛi daarɛ, 1682 yuunɛ la puan yɛsera la garrison tigere la n yuum iseke saazuo zɛbera la ba la dee ti la me yuum kͻ’ͻm niɛ peelum ti Portuguese tiŋa leebeduma la kan ta’am dikɛ ba miŋa ta makɛ la ‘Gold Coast powers’. Danish tiŋa duma soogɛpa la yuum lem la Gunfuko ŋmarega la, 1683 yuunɛ la puan ba yuum ta da zi’isum (fort) la  Portuguese tiŋa duma nu’usen. 1685 yuunɛ la puan, Fort Christiansborg yuum ta wa’am me wa dɛna Gold Coast of Denmark-Norway duma tinkãtɛ (capital), tee sͻɛ Fort Frederiksborg.<ref>{{Citation|title=Osu Castle|date=2024-07-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Osu_Castle#cite_note-Dantzig_22-5|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-08-19}}</ref> Akwamu yizuo n yuum ta tee bͻna ‘fort’ wa puan 1693 yuunɛ la puan sansɛka ti ba yuum ka zɛbɛ nyaŋɛ sɛba n pugum diŋɛ bͻna bini la (who were reduced by death and disease) de iŋɛ ba miŋa wuu bana n koosi la. Assameni, mina n de Akwamu duma nɛŋa daana la, n yuum tee sͻɛbͻna fort wa puan yuunɛ puan, de yuum lɛɛbera la da’areba tinsi zo’e zo’e puan. 1694 yuunɛ la puan, Assameni lebe koose zi’isum wa (fort) bo Denmark-Norway ti ba me yuum lebese da e salema pinuu (50 marks of gold) (400 troy ounces, worth £200,000 to £250,000 in 2008) de yuum kelum tara saafi bɛa la nuu, sɛba n boi yizuto duma la zi’an wa paɛ zina. <ref>{{Citation|title=Osu Castle|date=2024-07-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Osu_Castle#cite_note-GH_Castle-1|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-08-19}}</ref> <ref>{{Citation|title=Osu Castle|date=2024-07-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Osu_Castle#cite_note-Dantzig_22-5|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-08-19}}</ref>18th ‘century’ yuuma la puan yuum ka de naana bͻ’ͻra ‘fort’ la, de 1722 yuunɛ la puan ti solemiisi yuum bo lahebaari ti ba ka maalɛ e. Ba yuum yalesi e yuum ana la puan mɛ, dee le malum maalɛ e 1824 yuunɛ la puan. Lͻgerͻ biŋere deto la basɛba, garrison gã’aregͻ yire la, zinzagesi, ‘bastions’ la yɛa n bala n ta taaba basɛ ti castle la yalegɛ gana ‘fort’ la miŋa sugum nuurɛ bunaasi. <ref>{{Citation|title=Osu Castle|date=2024-07-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Osu_Castle#cite_note-Dantzig_24-6|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-08-19}}</ref><ref>{{Citation|title=Osu Castle|date=2024-07-24|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Osu_Castle#cite_note-GH_Castle-1|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-08-19}}</ref> Dee 1770s yuuma wa puan, Danes duma n boi Osu la daa ta lagum pa’asɛ ba ŋmɛ’ɛri nuke’ene la “Dutch-controlled Accra”. 1850 yuunɛ la puan, British duma la yuum da Denmark's duma Gold Coast la a lͻgerͻ la za’a la £10,000 (between £850,000 and £1.5m in 2007), Fort Christiansborg yuum lagum pa’asɛ bini mɛ. Denmark duma ti’iseri ti ba koose soogɛpa zi’isum la mɛ hali ti la wa paɛ beene. Ba daa ta gu yamenɛ koosego basɛ la, ba yuum ba’a mina ba zo’e la ba zoi de yuum tari nyuurͻ fii wa’am. Britain duma me yuum wa nyɛ la yeledinɛ nuu taaba, de yuum kͻ’ͻm mu’ura nin ti ba gu yamenɛ kooseko n doli wara la la France bii Belgium duma nyu’ͻ n boi so’olum sɛka puan.[8] tiŋa miiŋo n yuum wa’am 1862 yuunɛ la puan wa sa’am zuon deto la basɛba basɛ, ti ba yuum le malum dikɛ dͻͻrͻ mɛ ba ze’ele. Yuum ana pooren, ti castle la yuum nyaa dɛna kolonia (colonial) zuo daana zi’irego zi’a. Britishkolonia (colonial) duma yuum ta dikɛ e basɛ mɛ ka le bisera e pͻsera 1890 ta paɛ 1901. Sankana puan, ba yuum nyaa tari e ita la ‘constabulary mess’ de nyaa yuum ta tee e pooren ti a dɛna psychiatric asylum. A yuum le malum ta dɛna Gaana za’a zuodaana zi’irego zi’an 1902 yuunɛ la puan.[9] 1950 yuunɛ puan, ti yuum nyaa le malum mɛ ti a ana wuu Danish duma n yuum ti’isɛ e se’em la.[1] 1957 yuunɛ la puan, Gaana duma n yuum ka zɛbɛ to’e ba miŋa solemiisi nu’usen la, iŋa la Queen Elizabeth II tiŋa wa za’an zuo daana, fort wa yuum nyaa ta dɛna la gͻmena  zi’irego zi’an bii Gͻmena yire la ga’aregͻ zi’an Governor-General. Gaana n yuum zɛbɛ faɛ ba miŋa basɛ 1960 yuunɛ la puan la, a yuum de la Gaana wa za’an wia kuka zuo daana la n de, Kwame Nkrumah gã’aregͻ zi’an.[10] 2005 yuunɛ la puan, nͻke’ene n yuum boi bini yɛsera la ba ka baŋɛ ba tugum dikɛ Osu Castle ti a tee dɛna Gaana za’a kuka zuo daana zi’irego zi’an. Gaana za’a kuka zuo daana John Kufuor yuum, yeti, iŋa na’am yuunɛ wa ka nari ti a siŋɛ ta zi’ire bini yɛsera la ba yuum tari e tuna yamenɛ tuuma la iŋa de le malum bisɛ ti a ͻfisum duma la me yuum ka zo’e. National Democratic Congress MPs,  $50 ti kuka zuo daana yeti a dikɛ malum bisɛ zi’an zi’ire la wan dɛna daaŋͻ sɛla n sͻi la, ba ta’am tee dikɛ ba ta maalɛ bͻberɛ de se’ere sa.<ref>{{Cite news|date=2005-12-15|title=Ghana in presidential palace row|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4532672.stm|access-date=2024-08-19}}</ref><ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4532672.stm</ref> == Aŋa (Features) == Osu Castle la ka le dɛna gͻmena zi’irego zi’an. Gͻmena zi’irego zi’an nyaa boi la Jubilee House. Ba daa nyaa tee zi’an wa yu’urɛ ti ka dɛna la "The Flagstaff House". Nɛrekanreba daa ze’ele tinsi yima yima wa’am wa bisɛ zi’an wa mɛ hali la U.S. kuka zuo daana Richard Nixon, Bill Clinton, Barack Obama la German ‘Chancellor’ Gerhard Schröder. Ba daa mɛ ga’aregͻ deto tu sesi pa’asɛ yese Queen Elizabeth II' n yuum sini ti a bisɛ zi’an la 1961 yuunɛ la puan, yuunɛ diyila n yuum tole Gaana duma n yuum zɛbɛ to’e ba miŋa la.<ref>{{Cite web |url=http://www.ghanacastle.gov.gh/ |title=Archive copy |access-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070403180534/http://www.ghanacastle.gov.gh/ |archive-date=2007-04-03 |url-status=dead}}</ref> Castle mina n boi nananewa la de la mina ti ba yalesɛ e la dee dagi n yuum pugum ana se’em la ti a nyaa ana wuu ‘unorthodox shape’. A tari zi’isi zo’e zo’e ti nɛreba bͻna bini tuna, a tari la imma’asum yire (clinic), café, leebego zi’an la poose ͻfisum. Ba me kelum tara zi’an ti soogɛpa bͻna bini mɛ. A me kelum tara zi’an ti ba kͻͻseraa diisi buuri buuri bini mɛ, tu miŋa diisi la disɛba ti ba tari ze’ele satinsi wa’am na, de me dikɛ nɛreba pitã ti ba bͻna bini tuna. Ba tari diisi wa dugera la kuka zuo daana san ni ta yeti a yese bii a lagum di zi’irego.[1Castle wa lɛm la zɛsɛka n de ‘walk-in visitors’ la<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4532672.stm</ref>. == Nɔpke'ene yɛla 'Controversies' == 2007 yuunɛ la puan, 'Ministers of Parliament' (MPs) sɛba ma'a n yuum ka boi da’aŋa tu Gaana tiŋa puan la (National Democratic Congress, NDC) yuum isege yese mɛ palemɛnti yire la puan yɛsera la ba n yuum yeti ba peŋe $50m sana dikɛ mɛ Gaana za’a kuka zuo daana zi’irego yire la. MPs duma n de Zuo daana John Agyekum Kufuor's n boi Awɔbegɔb Paati la yuum naɛ nuurɛ lagum di’e ba nu’usi sakɛ yeti ba siŋɛ ta peŋɛ sana la India puan. Ba yuum yeti Gaana kuka zuo daana ka nari ti a siŋɛ ta bͻna Osu Castle la puan, zi’an ti ba yuum tara yamesi ita bini bii yamesi bͻŋa zi’an. Ama'asuntia paati MPs duma la yuum yeti ba nari ti ba dikɛ bu ka maalɛ yele dise’ere ti la dɛna suŋerɛ bͻ’ͻra tiŋa la za’an. ŋwana wa n yuum basɛ ti Ama'asuntia paati gungulesa la yuum yeti Gaana yire (Flagstaff House) la ani me wuu uka la, zi’an ti ba ugera nuusi "hen coop only fit for rearing chicken". Flagstaff House bunkɛka la ti wia kuka zuo daana la yuum tara ti la dɛna a yire la, ba yuum nyaa malum maalɛ la kuna ti ka dɛna  lͻgeyalema bisega zi’an (museum), dee kelum dɛna ba daa mɛ ti a dɛna sɛla la, magesi wuu ͻfisum duma la Gaana za’a kuka zuo daa podͻla tuuma zi’an la a tuntuneba la za’a. lɔgerɔ == '''Fɔɔra 'Gallery'''' == <nowiki>[[ File:Osu Castle 3.jpg|alt=|Osu Castle, also known as Fort Christiansborg, is a castle located in Accra| OSU Castle la nangooma bɔna 1948 yuunɛ la puan]]</nowiki> https://en.wikipedia.org/wiki/File:Osu_Castle_3.jpg https://en.wikipedia.org/wiki/File:Osu_Castle_1.jpg https://en.wikipedia.org/wiki/File:Osu_Castle_2.jpg https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Osu_Castle.jpg https://en.wikipedia.org/wiki/File:Christianborg_castle_5.jpg https://en.wikipedia.org/wiki/File:Christianborg_castle_9.jpg https://en.wikipedia.org/wiki/File:Osu_Castle_in_Ghana_2.jpg https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fort_Christiansborg_Castle_6.jpg * == Viisegɔ gɔnɔ == <references /><nowiki>''' La yese zi'an Sources'''</nowiki> * Albert van Dantzi]]g; Barbara Priddy, ''A Short History of the Forts and Castles of Ghana'' (Accra: Liberty Press, 1971). * [[Buuri buuri:All]] [[Buuri buuri:DWUG- Article of the Week 2024]] gkmwcs3hq2t8p50t5igkzf53swegh65 Nadia Buari 0 3535 23848 23811 2026-09-29T11:27:10Z Nsobila Bia 1999 Added something 23848 wikitext text/x-wiki Nadia Buari (ba dɔgɛ e   la Fɔɔ 21,1982). A de la Gaana wa sinii ita (de'endɛ'ɛna). == A pɔsega Yuuma == Ba dɔgɛ Nadia Buari la kaam tiŋa n boi Gaana, Sekondi- Takoradi. A sɔ Sidiku Buari, de la Gaana nɛra. A ma tari la kɔma banuu. A dɔgɛ la liiba sugunuurɛ buyi la biyiŋa pa'asɛ ti ba iŋɛ banuu. A ma mi ze'ele la Gaana. A siŋɛ la Mfantsiman pugeto "Senior High" sukuu n boi "Central Region" gee nyaa zamesɛ "performing Arts" (zaaleŋa yɛla) Gaana Univɛsiti la. A ba'asɛ bina toe la "Bachelor of Fine Arts ( BFA degree)". Iŋa n daa boi Univɛsiti la sansɛka la, a daa kɔ'ɔm mu'ɛ la nini la de'eŋo la wa'a tigesegɔ yɛla. == Tuuma == Nadia Buari yese Gaana TV zuo la 2005 ba'asegɔ, sinii la zuo yele yuun de la"Games People Play". A yia sinii kantɛ de la "Mummy's Daughter", a sinii tagelɛ de la "Beyonce" ti a dɛna zuo daana poyua. A tuunɛ sinii la puan (Beyonce) daa yo'e la kuleŋa bo e. A sinii niŋa tɔlega pɔsɛ la e daa pɔsɛ yɛsera TV puan ita "Games People Play" 2005 puan. Ba daa loe e la bina ti iŋa e di mi'a ba za'a puan. A pugum lagum po pa'asɛ sinii duma n zo'e gana pisiyi (20) puan mɛ. 2013 puan, stq5kj3yxbc3fuwckhdo5am7w32z0bo Okra soup 0 3541 23843 2026-09-28T23:39:09Z Akolpoka 244 Created content 23843 wikitext text/x-wiki Okra bii okro kelese de la ziirɔ ti ba dugɛ zɛ'ɛta ma'anɛ tia walum puan, ti ba dugera ka e boi fɔla buuri zo'e zo'e e boi buuri yima yima zi'isin la tinsi. La e de yu'urɛ la, 'Okra' (Solemiine) ti ba peŋe ka ze'ele Igbo,1 ti ba sakɛ sira ti ka ze'ele la West African yetɔgum puan na e boi Americas, ze'ele Igbo nɛreba zi'an na e boi Nigeria - "Okwuru/òkúrù."213. Ba tari la ba'anɛ sɛla e de dia gee la, la bɔbesere e ani sabelega la bii ka puuro ti ka dɛna ka za'asum. Ba me ta'am kelum dikɛ zɛvuurɔ asi'a mɛ pa'asɛ ziirɔ la puan mɛ, magesɛ wuu jute vuurɔ, bii Ugu vuurɔ. Yɛsera la ma'am buuri sɛka taaba ti ba dikɛ dugɛ, Ma'ana Ziirɔ ta'am tara sɔɔlegɔ mɛ bii ba kɔ'ɔm sobe ba ŋwɔsum puan, ana bii Ma'ana tia ka miŋa. Ma'anɛ (la, fu san ve'e la, ma'ana Ziirɔ) ta'am tara sɔɔlegɔ mɛ bii ba bii "saalega" fu nuurin. Ma'am boorı la me kelum ta'am kelum dikɛ iŋɛ ziirɔ asi'a bii sitiii, magesɛ wuu American gumbo diisi.4 2exntunq8snydlqy895bdraxpsh3re5 23844 23843 2026-09-28T23:40:01Z Akolpoka 244 Data box added 23844 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Okra bii okro kelese de la ziirɔ ti ba dugɛ zɛ'ɛta ma'anɛ tia walum puan, ti ba dugera ka e boi fɔla buuri zo'e zo'e e boi buuri yima yima zi'isin la tinsi. La e de yu'urɛ la, 'Okra' (Solemiine) ti ba peŋe ka ze'ele Igbo,1 ti ba sakɛ sira ti ka ze'ele la West African yetɔgum puan na e boi Americas, ze'ele Igbo nɛreba zi'an na e boi Nigeria - "Okwuru/òkúrù."213. Ba tari la ba'anɛ sɛla e de dia gee la, la bɔbesere e ani sabelega la bii ka puuro ti ka dɛna ka za'asum. Ba me ta'am kelum dikɛ zɛvuurɔ asi'a mɛ pa'asɛ ziirɔ la puan mɛ, magesɛ wuu jute vuurɔ, bii Ugu vuurɔ. Yɛsera la ma'am buuri sɛka taaba ti ba dikɛ dugɛ, Ma'ana Ziirɔ ta'am tara sɔɔlegɔ mɛ bii ba kɔ'ɔm sobe ba ŋwɔsum puan, ana bii Ma'ana tia ka miŋa. Ma'anɛ (la, fu san ve'e la, ma'ana Ziirɔ) ta'am tara sɔɔlegɔ mɛ bii ba bii "saalega" fu nuurin. Ma'am boorı la me kelum ta'am kelum dikɛ iŋɛ ziirɔ asi'a bii sitiii, magesɛ wuu American gumbo diisi.4 tduxrnpp4vdfrn6rbuoh168mox7vpus 23847 23844 2026-09-29T06:50:33Z Akolpoka 244 Created and added content and sub content, added headings 23847 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Okra bii okro kelese de la ziirɔ ti ba dugɛ zɛ'ɛta ma'anɛ tia walum puan, ti ba dugera ka e boi fɔla buuri zo'e zo'e e boi buuri yima yima zi'isin la tinsi. La e de yu'urɛ la, 'Okra' (Solemiine) ti ba peŋe ka ze'ele Igbo,1 ti ba sakɛ sira ti ka ze'ele la West African yetɔgum puan na e boi Americas, ze'ele Igbo nɛreba zi'an na e boi Nigeria - "Okwuru/òkúrù."213. Ba tari la ba'anɛ sɛla e de dia gee la, la bɔbesere e ani sabelega la bii ka puuro ti ka dɛna ka za'asum. Ba me ta'am kelum dikɛ zɛvuurɔ asi'a mɛ pa'asɛ ziirɔ la puan mɛ, magesɛ wuu jute vuurɔ, bii Ugu vuurɔ. Yɛsera la ma'am buuri sɛka taaba ti ba dikɛ dugɛ, Ma'ana Ziirɔ ta'am tara sɔɔlegɔ mɛ bii ba kɔ'ɔm sobe ba ŋwɔsum puan, ana bii Ma'ana tia ka miŋa. Ma'anɛ (la, fu san ve'e la, ma'ana Ziirɔ) ta'am tara sɔɔlegɔ mɛ bii ba bii "saalega" fu nuurin. Ma'am boorı la me kelum ta'am kelum dikɛ iŋɛ ziirɔ asi'a bii sitiii, magesɛ wuu American gumbo diisi.4 == Africa == '''Nigeria''' Nigeria tiŋa puan, ma'ana ziirɔ de la ziirɔ e tari nimpiilum gee me kelum parɛ e boi Igbo,Yoruba, Efiks, Hausa, la Nigeria tiŋa tuusum buuri puan.5 Yoruba tiŋa puan, ba yi'iri ka la Obe ila.6-9 '''Ghana''' 1882 puan sa ba yuum dikɛ la yelebɛa vua gɔnɔ niiɛ peelemi of boi Asante la Fante yetɔgum ti ba yi'ira ti Tshi (Chwee, Twi), ziirɔ buuri ayi ti ba baŋɛ a ti ba dugɛ a ze'ele la ma'anɛ tia la puan (Nkuruma), Nkuruma - fan e ze'ele la vɔpaala la puan la Nkuruma -nkwan, e ze'ele ka puurin.10 Tuo Zaafi, ti ba zi'ira ka zo'e zo'e ti TZ la ba ni dita ka me la ma'am kɛ'ɛsi ziirɔ.11 == Asi'a == '''China''' h8ojhdu7j58lrigbgha675njiyf69ex