વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 1501 901013 871491 2026-05-17T10:01:49Z Kwamikagami 1487 901013 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Orion_constellation_map.png|thumb|મૃગશીર્ષ નક્ષત્ર સૌથી પ્રખ્યાત નક્ષત્ર છે જે પૃથ્વી પર ના મોટાભાગના સ્થળોથી વર્ષના કોઇક ને કોઇક ગાળા દરમ્યાન જોઇ શકાય છે.]] '''નક્ષત્ર''' આકાશમાં તારાઓ નું કાલ્પનિક જુથ છે. ત્રણ પરીમાણમાં આવેલા આ તારાઓ વચ્ચે કોઇ સબંધ નથી પરંતુ, રાત્રીના અવકાશમાં તે એકમેક સાથે જુથમાં જોવા મળે છે. માનવી હંમેશા ઐતીહાસીક રીતે આવા કાલ્પનિક જુથની કલ્પનાઓ કરતો આવ્યો છે. આવા કાલ્પનિક જુથોને ખગોળ શાસ્ત્રીઓ (International Astronomical Union) માન્યતા આપતા નથી. ખગોળ શાસ્ત્રને આધારે નક્ષત્રોના તારાઓ વચ્ચે પરસ્પર કોઈ સંબંધ નથી કેમકે, આ તારાઓ એક બીજાથી લાખો [[પ્રકાશવર્ષ]] દૂર હોય છે. જુદીજુદી સંસ્કૃતિઓમાં નક્ષત્રોના નામ તથા આકારો અલગ-અલગ હોય છે પણ કેટલાંક પ્રખ્યાત નક્ષત્રો જેમકે મૃગશીર્ષ નક્ષત્ર તથા વૃશ્ચીક નક્ષત્ર મોટાભાગની સંસ્કૃતિઓમાં ઓળખાયેલ છે. International Astronomical Union (IAU) આકાશને ચોક્કસ સરહદથી નક્કી કરેલા ૮૮ ભાગોમાં વહેંચે છે. આમ આકાશનો કોઈપણ ભાગ એક જ નક્ષત્રમાં આવે છે. ઊત્તરના ભાગમાં આવેલા નક્ષત્રોના નામો પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ (જેમા ભારતના જ્યોતિષ શાસ્ત્રનો પણ સમાવેશ થાય છે) ના આધારે પડાયેલ છે. == ગણતરી == ભારતીય [[પંચાંગ]] મુજબ રાશિચક્રના વર્તુળનાં સત્તાવીસ ભાગ (૩૬૦º/૨૭) કરો એટલે દરેક નક્ષત્ર ૧૩º૨૦'નું થાય, દશાંશ મુજબ ૧૩.૩૩૩૩º નુ થાય. માટે જો રાશિચક્રમાં [[ચંદ્ર]]નું સ્થાન અમુક સમયે ૨૬૨.૧૬૬૬º હોય તો ૨૬૨.૧૬૬૬º/૧૩.૩૩૩૩º=૧૯.૬૬૨૫º, એટલે કે તે સમયે ૧૯ નક્ષત્ર વીતી અને ૨૦મું નક્ષત્ર એટલે કે પૂર્વાષાઢા નક્ષત્ર ચાલે છે. == નક્ષત્રોના નામ == {| class="wikitable" |- ! ક્રમ ! નક્ષત્રનું નામ ! [[રાશિ]] ! વૃક્ષનું નામ ! [[દેવ]] ! વર્ણબીજ |- | ૧ | [[અશ્વિની નક્ષત્ર]] | [[મેષ રાશિ]] | [[ઝેરકોચલું]] | [[અશ્વિનીકુમાર]] | અં આં |- | ૨ | [[ભરણી નક્ષત્ર]] | [[મેષ રાશિ]] | [[આમળા]] | [[યમ]] | ઇં ઈં |- | ૩ | [[કૃતિકા નક્ષત્ર]] | મેષ/વૃષભ | [[ઉમરો]] | [[અગ્નિ]] | ઉં |- | ૪ | [[રોહિણી નક્ષત્ર]] | [[વૃષભ રાશિ]] | [[જાંબુ]] | પ્રજા‍પતિ [[બ્રહ્મા]] | ઋં ૠં |- | ૫ | [[મૃગશીર્ષ નક્ષત્ર]] | વૃષભ/મિથુન | [[ખેર]] | [[ચંદ્ર]] | લં લૃં |- | ૬ | [[આર્દ્રા નક્ષત્ર]] | [[મિથુન રાશિ]] | કૃષ્‍ણાર્જુન [[અગર વૃક્ષ]] | [[રુદ્ર]] [[શિવ]] | એં ઐં |- | ૭ | [[પુનર્વસુ નક્ષત્ર]] | મિથુન/કર્ક | [[વાંસ]] | [[અદિતિ]] | ઓં ઔં |- | ૮ | [[પુષ્‍ય નક્ષત્ર]] | [[કર્ક રાશિ]] | [[પીપળો]] | [[બૃહસ્પતિ]] | અં અઃ |- | ૯ | [[આશ્લેષા નક્ષત્ર]] | [[કર્ક રાશિ]] | [[નાગકેસર]] | [[સર્પ]] | કં ખં |- | ૧૦ | [[મઘા નક્ષત્ર]] | [[સિંહ રાશિ]] | [[વડ]] | પિતૃ દેવતા | ગં ઘં |- | ૧૧ | [[પૂર્વા ફાલ્ગુની નક્ષત્ર]] | [[સિંહ રાશિ]] | [[ખાખરો]] | ભગ દેવતા | ડં |- | ૧૨ | [[ઉત્તરા ફાલ્ગુની નક્ષત્ર]] | સિંહ / કન્યા | પાયર, પીપળી | અર્યમ | ચં છં |- | ૧૩ | [[હસ્ત નક્ષત્ર]] | [[કન્યા રાશિ]] | [[જુઈ]]/પીળી જૂઈ (વેલ) | સવિતા-[[સૂર્ય]] | જં ઝં |- | ૧૪ | [[ચિત્રા નક્ષત્ર]] | કન્યા / તુલા | [[બીલી]] | [[વિશ્વકર્મા]] | ગં |- | ૧૫ | [[સ્વાતિ નક્ષત્ર]] | [[તુલા રાશિ]] | [[અર્જુન સાદડ]] | [[વાયુ દેવતા]] | ટં ઠં |- | ૧૬ | [[વિશાખા નક્ષત્ર]] | તુલા/વૃશ્ચિક | [[નાગકેસર]] | [[ઇન્દ્ર]] તથા [[અગ્નિ]] | ડં ઢં |- | ૧૭ | [[અનુરાધા નક્ષત્ર]] | [[વૃશ્ચિક રાશિ]] | [[નાગકેસર]]/[[બોરસલી]] | મિત્ર દેવતા | --- |- | ૧૮ | [[જ્યેષ્‍ઠા નક્ષત્ર]] | [[વૃશ્ચિક રાશિ]] | [[શીમળો]] | [[ઇન્દ્ર]] | દં ધં |- | ૧૯ | [[મૂળ નક્ષત્ર]] | [[ધનુ રાશિ]] | [[સાલ]]/[[ગરમાળો]] | પિતૃદેવતા | નં |- | ૨૦ | [[પૂર્વાઅષાઢા નક્ષત્ર]] | [[ધનુ રાશિ]] | [[નેતર]] | [[વરુણ]] | પં ફં |- | ૨૧ | [[ઉત્તરઅષાઢા નક્ષત્ર]] | ધનુ / મકર | [[ફણસ]] | વિશ્વ દેવતા | -- |- | ૨૨ | [[શ્રવણ નક્ષત્ર]] | [[મકર રાશિ]] | [[આકડો]] (સફેદ આકડો) | [[વિષ્‍ણુ]] | મં |- | ૨૩ | [[ઘનિષ્‍ઠા નક્ષત્ર]] | મકર/કુંભ | [[ખીજડો]] | વસુ દેવતા | યં રં |- | ૨૪ | [[શત તારકા નક્ષત્ર]] | [[કુંભ રાશિ]] | [[કદંબ]] | [[ઇન્દ્ર]] | લં વં |- | ૨૫ | [[પૂર્વભાદ્રપદ નક્ષત્ર]] | કુંભ/મીન | [[આંબો]] | અજૈકપાત | શં ષં |- | ૨૬ | [[ઉત્તરભાદ્રપદ નક્ષત્ર]] | [[મીન રાશિ]] | [[લીમડો]] | અહિર્બુધ્ર | સં |- | ૨૭ | [[રેંવતી નક્ષત્ર|રેવતી નક્ષત્ર]] | [[મીન રાશિ]] | [[મહુડો]] | પૂષાદેવતા | હં |} == આ પણ જુઓ == {{commons|Category:Constellations}} === અંગ્રેજી === * [http://www.dibonsmith.com/constel.htm The Constellations] * [http://www.allthesky.com/constellations/ નક્ષ્રત્રની તસ્વીરો નો એટલાસ] * [http://celestia.sourceforge.net Celestia] ત્રણ પરિમાણીય અંતરીક્ષનુ ફ્રી પ્રદર્શન (OpenGL) * [https://web.archive.org/web/20010724221315/http://stellarium.free.fr/index.html Stellarium] રીયલ-ટાઈમ આકાશના ભાગ દર્શાવતો પ્રોગ્રામ (OpenGL) * [http://cdsweb.u-strasbg.fr/viz-bin/Cat?VI/49 નક્ષત્રની સરહદ દર્શાવતું ઓફીશીયલ ડૅટા સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050410212059/http://cdsweb.u-strasbg.fr/viz-bin/Cat?VI%2F49 |date=2005-04-10 }} * [http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/ આકાશના ચાર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228053402/http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/ |date=2009-02-28 }} * http://www.astronomical.org/constellations/obs.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204062105/http://www.astronomical.org/constellations/obs.html |date=2007-02-04 }} * http://www.seds.org/Maps/Stars_en/Fig/const.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050829230138/http://www.seds.org/Maps/Stars_en/Fig/const.html |date=2005-08-29 }} * [http://borghetto.astrofili.org/costellazioni/bordo.htm નક્ષત્રના નામ મુજબના ચિત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126092132/http://borghetto.astrofili.org/costellazioni/bordo.htm |date=2007-01-26 }} * [http://images.google.com/images?q=constellations Images of constellations] {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:જ્યોતિષ]] 41u5em8z3j3wyjstk0m30d238cbkpac 0 3891 901009 895178 2026-05-17T10:00:03Z Kwamikagami 1487 901009 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Black Hole Milkyway.jpg|thumb|right|કૃષ્ણવિવરનું કલાત્મક ચિત્ર <ref>[http://www.spacetimetravel.org/expeditionsl/expeditionsl.html "Step by Step into a Black Hole"]</ref>]] '''કૃષ્ણવિવર''' ({{lang-en|Black Hole}}), જેને સામાન્ય રીતે '''બ્લેક હોલ''' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે [[અવકાશ]]નો એવો સૈદ્ધાંતિક વિસ્તાર છે જ્યાં [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] એટલું શક્તિશાળી હોય છે કે કોઈપણ દ્રવ્ય કે વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો (જેમ કે [[પ્રકાશ]]) તેના ખેંચાણમાંથી છટકી શકતા નથી. જેમ પ્રકાશના કિરણો પણ તેમાંથી બહાર નથી આવી શકતા, તેથી તે કાળા રંગના દેખાય છે અને તેથી તેને 'બ્લેક હોલ' નામ આપવામાં આવ્યું છે. તેની હાજરી માત્ર તેની આસપાસના અન્ય પદાર્થો સાથેની પ્રતિક્રિયા દ્વારા જ જાણી શકાય છે.<ref>{{Cite web |title=એસ્ટ્રોસેટ સાથે એક શોધ (A discovery with AstroSat) |url=https://www.isro.gov.in/Adiscovery_with_AstroSat.html |publisher=[[ઈસરો]] (ISRO) |access-date=11 December 2025 |language=en}}</ref> એવા શક્તિશાળી ગુરુત્વાકર્ષણ ધરાવતા પદાર્થનો વિચાર, જેમાંથી પ્રકાશ પણ છટકી ન શકે, તે સૌપ્રથમ ૧૮મી સદીમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. વર્તમાનમાં તેને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન]] દ્વારા ૧૯૧૬માં વિકસાવવામાં આવેલા [[સાપેક્ષવાદ]] (General Relativity) ના સિદ્ધાંત પ્રમાણે સમજવામાં આવે છે. == ઉત્પત્તિ == જ્યારે કોઈ વિશાળ [[તારો|તારા]]નું તમામ બળતણ સમાપ્ત થઈ જાય છે, ત્યારે તેમાં એક પ્રચંડ વિસ્ફોટ થાય છે, જેને [[સુપરનોવા]] કહેવાય છે. વિસ્ફોટ પછી જે પદાર્થ બાકી રહે છે, તે ધીરે ધીરે કેન્દ્ર તરફ એકત્રિત થઈને ખૂબ જ ભારે ઘનતાવાળા પિંડનું સ્વરૂપ લે છે, જેને [[ન્યુટ્રોન સ્ટાર]] કહે છે. જો ન્યુટ્રોન સ્ટારની ઘનતા અને કદ અત્યંત વધારે હોય, તો [[ગુરુત્વાકર્ષણ]]ના દબાણને કારણે તે કેન્દ્ર તરફ વધુ ને વધુ સંકોચન પામે છે અને છેવટે કૃષ્ણવિવરનું સ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે અને દેખાતો બંધ થઈ જાય છે. જરૂર કરતા ઓછું દળ ધરાવતો આપણો [[સૂર્ય]] કદી કૃષ્ણવિવર બની શકે નહીં. સુપરનોવાની ઘટના પછી ફક્ત એ જ તારાઓ ન્યુટ્રોન સ્ટાર અથવા બ્લેક હોલ બની શકે છે જેમનું દળ સૂર્યના દળ કરતાં અનેકગણું વધારે હોય. આ અંગેનો મહત્વનો સિદ્ધાંત ભારતીય વૈજ્ઞાનિક [[સુબ્રમણ્યન ચંદ્રશેખર|સુબ્રમણ્યમ ચંદ્રશેખરે]] આપ્યો હતો, જે 'ચંદ્રશેખર લિમિટ' નામે જાણીતો છે. આ કૃષ્ણવિવરનું કદ એક નાના કણ જેટલું હોઈ શકે છે છતાં, તેનું દળ (Mass) લઘુગ્રહથી લઈને લાખો સૂર્ય જેટલું હોઈ શકે છે. તે એવું પ્રચંડ ગુરુત્વાકર્ષણ બળ ધરાવતો હોય છે કે પ્રકાશનું કિરણ તો શું પણ વિકિરણ (Radiation) પણ તેની પકડમાંથી છટકી શકતું નથી. આના માટે બ્લેક હોલનો '''પલાયન વેગ''' (Escape Velocity) જવાબદાર છે. === પલાયન વેગ === પલાયન વેગને રોકેટના ઉદાહરણ દ્વારા સમજી શકાય છે. પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણમાંથી મુક્ત થવા માટે રોકેટને ચોક્કસ ગતિની જરૂર પડે છે. આ લઘુત્તમ વેગને પલાયન વેગ કહેવામાં આવે છે. [[પૃથ્વી]] માટે આ પલાયન વેગ આશરે ૧૧.૨ કિમી/સેકન્ડ (૧૧.૨ કિલોમીટર પ્રતિ સેકન્ડ)<ref>{{Cite web |title=ગુરુત્વાકર્ષણ અને પલાયન વેગ (Gravity and Escape Speed) |url=https://spacemath.gsfc.nasa.gov/weekly/10Page61.pdf |publisher=Space Math @ NASA |access-date=11 December 2025 |language=en |format=PDF}}</ref>જેટલો છે. જ્યારે પ્રકાશના કિરણો એક સેકન્ડમાં આશરે ૩,૦૦,૦૦૦ (ત્રણ લાખ) કિમી જેટલી ગતિ ધરાવે છે. બ્લેક હોલનો પલાયન વેગ પ્રકાશની ગતિ (૩ લાખ કિમી/સેકન્ડ) કરતા પણ વધારે હોય છે. પરિણામે, પ્રકાશના કિરણો પણ તેની પકડમાંથી મુક્ત થઈ શકતા નથી અને તેમાં સમાઈ જાય છે. == સંદર્ભો == {{reflist}} {{sci-stub}} [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] 92hw5120mb29v1g4uhhsu9sogkdgrx0 0 3949 901008 892768 2026-05-17T09:56:58Z Kwamikagami 1487 /* એનુસ મિરાબિલિસ તથા સ્પેશિયલ રિલેટિવિટી */ 901008 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન'''[[જર્મન ભાષા|જર્મન]] ([[:en:German language|German]]):{{audio-IPA|help=no|De-Albert Einstein.oga|ˈalbɐt ˈaɪ̯nʃtaɪ̯n|lang=German}};[[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] ([[:en:English language|English]]):{{IPAEng|ˈælbɝt (-ət) ˈaɪnstaɪn}}(14 માર્ચ 1879 તથા - 18 એપ્રિલ 1955) [[જર્મની]] ([[:en:Germany|Germany]])માં જન્મેલા [[સૈદ્ધાંતિક પદાર્થ વિજ્ઞાન|પદાર્થ વિજ્ઞાની]] ([[:en:theoretical physics|theoretical physicist]]) હતા.તેઓ [[સાપેક્ષવાદની થીયરી|સાપેક્ષવાદ]] ([[:en:theory of relativity|theory of relativity]])ખાસ કરીને [[સામૂહિક ઊર્જામાં સમાનતા|સામૂહિક ઊર્જાની સમાનતા]] ([[:en:mass–energy equivalence|mass–energy equivalence]])ના સિદ્ધાંત માટે જાણીતા છે, જે ''ઈ''=''એમસી''²ના ગુણાંકમાં વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.આઈન્સ્ટાઈનને તેમના પદાર્થ વિજ્ઞાન અને ખાસ કરીને [[ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસર]] ([[:en:photoelectric effect|photoelectric effect]])ના કાયદાના સંશોધન માટે 1921માં [[પદાર્થ વિજ્ઞાન (ફિઝિક્સ)માં નોબેલ પારિતોષિક|ફિઝિક્સનું નોબેલ પારિતોષિક]] ([[:en:Nobel Prize in Physics|Nobel Prize in Physics]])મળ્યું હતું. <ref>{{cite web| url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/| title = The Nobel Prize in Physics 1921| access-date = 2007-03-06| publisher = [[Nobel Foundation]]| archive-url = https://www.webcitation.org/5bLXMl1V0?url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/| archive-date = 2008-10-05| url-status = live}}</ref> ==વિગત== આઈન્સ્ટાઈને [[સૈદ્ધાંતિક પદાર્થ વિજ્ઞાન]] ([[:en:physics|physics]])ના ક્ષેત્રમાં આપેલા અનેક ફાળામાં [[સાપેક્ષવાદની વિષેશ થીયરી|સાપેક્ષવાદની વિશેષ થીયરી]] ([[:en:special theory of relativity|special theory of relativity]])નો સમાવેશ થાય છે, જે [[યંત્રશાસ્ત્ર (મિકેનિક્સ)|યંત્રશાસ્ત્ર]] ([[:en:mechanics|mechanics]])ને [[ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિઝમ-ચૂંબકીય બળોનું વિજ્ઞાન|ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિઝમ]] ([[:en:electromagnetism|electromagnetism]]) સાથે જોડે છે તથા તેમની [[સાપેક્ષવાદની સામાન્ય થીયરી|સાપેક્ષવાદની તેમની સામાન્ય થીયરી]] ([[:en:general theory of relativity|general theory of relativity]])નો આશય [[સાપેક્ષવાદનો સિદ્ધાંત|સાપેક્ષવાદના સિદ્ધાંત]] ([[:en:principle of relativity|principle of relativity]])ને સમાન ન હોય તેવા સિદ્ધાંત સુધી લંબાવવાનો અને [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] ([[:en:gravitation|gravitation]])ની નવી થીયરી આપવાનો હતો. તેમની અન્ય નોંધપાત્ર કામગીરીમાં [[શારીરિક સૃષ્ટિ|સાપેક્ષવાદી બ્રહ્માંડ]] ([[:en:physical cosmology|relativistic cosmology]]), [[સૂક્ષ્મ પગલાં]] ([[:en:capillary action|capillary action]]), [[પ્રકાશનું પરાવર્તન]] ([[:en:critical opalescence|critical opalescence]]), [[આંકડાકીય યંત્રશાસ્ત્ર|આંકડાશાસ્ત્રના મિકેનિક્સ]] ([[:en:statistical mechanics|statistical mechanics]])ની [[શાસ્ત્રીય પદાર્થ વિજ્ઞાન|સામાન્ય સમસ્યાઓ]] ([[:en:classical physics|classical problems]]) તથા [[જથ્થાનું યંત્રશાસ્ત્ર|જથ્થાની થીયરી]] ([[:en:Quantum mechanics|quantum theory]])માં તેનો અમલ, [[પરમાણુ]] ([[:en:molecule|molecule]])ની [[બ્રાઉનનો પ્રસ્તાવ|હિલચાલ અંગે બ્રાઉન]] ([[:en:Brownian motion|Brownian movement]]) થીયરીની સમજ, [[પરિવર્તનનો નિયમ|પરમાણુનું પરિવર્તન]] ([[:en:transition rule|atomic transition]]), [[સંભાવના|સંભાવનાઓ]] ([[:en:probability|probabilities]]), [[એકવર્ગીય ગેસ|એકમાર્ગી ગેસ]] ([[:en:monatomic gas|monatomic gas]])ના જથ્થાની થીયરી, નીચા [[રેડિએશન - વિકિરણ|રેડિયેશન]] ([[:en:radiation|radiation]]) સાથે [[પ્રકાશ - લાઈટ|પ્રકાશ]] ([[:en:light|light]])માં રહેલી [[થર્મોડાઈનેમિક્સ|ઉષ્ણતા]] ([[:en:thermodynamics|thermal]])ની માત્રા, ઘટ્ટતા (જેને પગલે [[ફોટોન]] ([[:en:photon|photon]]) થીયરીનો આધાર રચાયો), [[સ્ટિમ્યુલેટેડ ઈમિશન]] ([[:en:stimulated emission|stimulated emission]]) સહિત વિકિરણની થીયરી, [[શાસ્ત્રીય સંગઠિત ફિલ્ડ થીયરી|સર્વગ્રાહી ફિલ્ડ થીયરી]] ([[:en:classical unified field theories|unified field theory]])નો વિચાર તથા ફિઝિક્સના ભૌમિતિકરણનો સમાવેશ થાય છે. આઈન્સ્ટાઈને [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનાં વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદી|300 કરતાં વધુ વૈજ્ઞાનિક લેખો]] ([[:en:List of scientific publications by Albert Einstein|over 300 scientific works]]) તથા 150 કરતાં વધુ વિજ્ઞાન સિવાયના લેખો પ્રકાશિત કર્યા હતા. <ref>{{cite book | author = Paul Arthur Schilpp, editor | year = 1951 | title = Albert Einstein: Philosopher-Scientist, Volume II | publisher = Harper and Brothers Publishers (Harper Torchbook edition) | location = New York | pages = 730–746}}તેમની વિજ્ઞાન સિવાયની કામગીરીમાં: ''ઝિઓનિઝમ વિશે - પ્રોફેસર આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનના ભાષણો અન્ય વ્યાખ્યાનો''(1930), "વ્હાય વૉર? " સમાવેશ થાય છે. (1933, સહ-લેખક [[સિગમન્ડ ફ્રોડ|સિગમન્ડ ફ્રોઈડ]] ([[:en:Sigmund Freud|Sigmund Freud]])).''ધ વર્લ્ડ એઝ આ સી ઈટ'' (1934), ''આઉટ ઑફ માય લેઈટર યર્સ ''(1950) તથા સામાન્ય વાચક માટે વિજ્ઞાન અંગેનું પુસ્તક, ''[[ફિઝિક્સની ઉત્ક્રાંતિ|ધ ઈવોલ્યુશન ઑફ ફિઝિક્સ]] ([[:en:The Evolution of Physics|The Evolution of Physics]]) ''(1938, સહ-લેખક [[લીઓપોલ્ડ ઈનફિલ્ડ]] ([[:en:Leopold Infeld|Leopold Infeld]]))</ref><ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-bio.html|title=Albert Einstein&nbsp;— Biography|access-date=2007-03-07|publisher=[[Nobel Foundation]]}}</ref>1999માં [[ટાઈમ (સામયિક)|"ટાઈમ"]] ([[:en:Time (magazine)|''Time'']]) સામયિકે તેમને "[[પર્સન ઑફ ધ સેન્ચ્યુરી]] ([[:en:Person of the Century|Person of the Century]])" જાહેર કર્યા હતા. અત્યંત વિશાળ અર્થ અને સંદર્ભમાં "આઈન્સ્ટાઈન" નામ [[જીનિયસ - વિચક્ષણ વ્યક્તિ|જીનિયસ]] ([[:en:genius|genius]])નું સમાનાર્થી થઈ ગયું છે.{{Fact|date=February 2009}} == યુવાવસ્થા અને શિક્ષણ == આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન જર્મન સામ્રાજ્યના વુટ્ટમબર્ગનું કિંગડમમાં ઉલ્મ ખાતે એક યહુદી પરિવારમાં 14 માર્ચ 1879ના રોજ જન્મ્યા હતા. તેમના પિતા હર્મન આઈન્સ્ટાઈન એક સેલ્સમેન અને એન્જિનિયર હતા. તેમનાં માતાનું નામ પોલીન કોચ હતું.1880માં તેમનો પરિવાર સ્થળાંતર કરી મ્યુનિચ ગયો જ્યાં તેમના પિતા અને તેમના કાકાએ એલ્કટ્રોટેકનીશ ફેબ્રિક જે. આઈન્સ્ટાઈન એન્ડ કુ. નામની કંપની સ્થાપી. આ કંપની ડાયરેક્ટ કરન્ટ પર આધારિત ઈલેક્ટ્રીકલ સાધનો બનાવતી હતી. તેમના કાકા જેકબ હેરમાન નો પણ વિધ્યુત ઉપકરણ નો ધન્ધો હતો. આઈન્સ્ટાઈન પરિવાર યહુદી ધર્મ પાળતો નહોતો, અને આલ્બર્ટે કેથોલિક સ્કૂલમાં શિક્ષણ લીધું હતું. આઈન્સ્ટાઈનને પ્રારંભમાં ભાષાની મુશ્કેલી પડતી છતાં પ્રાથમિક શાળામાં તેઓ સૌથી હોંશિયાર વિદ્યાર્થી હતા. તેમનો પરિવાર ઈટાલી સ્થળાંતર કરી ગયો તે પહેલાં 1893માં (14 વર્ષની ઉંમરે) આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈને પૂરતું શિક્ષણ લઈ લીધું હતું. આઈન્સ્ટાઈન પાંચ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતાએ તેમને નાનકડું હોકાયંત્ર બતાવ્યું હતું. આઈન્સ્ટાઈનને સમજાયું કે અગાઉ જેને ખાલી હોવાનું માનતા તે ખાલી જગ્યામાં કંઈક તો હશે, ત્યાં હલનચલન કરતો કાંટો હતો અને પાછળથી તેમણે એક નિવેદનમાં કહ્યું હતું કે એ અનુભવે તેમના મનમાં "ઊંડી અને કાયમી છાપ" છોડી હતી.તેમની માતાના આગ્રહથી તેમણે છ વર્ષની ઉંમરે વાયોલિન શીખવાનું શરુ કર્યું, અને તેમને નહિ ગમતું હોવા છતાં અને શીખવાનું છોડી દીધું હોવા છતાં પાછળથી તેમને વોલ્ફગેન્ગ એમેન્ડયુસ મોઝાર્ટ વાયોલિન સોનાટામાં ખૂબ આનંદ આવતો. થોડા મોટા થયા પછી આઈન્સ્ટાઈને મોડલ શારીરિક તથા યાંત્રિક સાધનો બનાવવાનું શરુ કર્યું અને ગણિતમાં તેમની પ્રતિભા સ્પષ્ટ દેખાવા લાગી. 1889માં તેમના પારિવારિક મિત્ર અને મેડિકલના વિદ્યાર્થી ડુડલે હર્સબેક, "આઈન્સ્ટાઈન એઝ એ સ્ટુડન્ટ", કેમેસ્ટ્રી અને કેમિકલ બાયોલોજી વિભાગ, હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી, કેમ્બ્રિજ, એમએ, યુએસએ, પાના નં. 3, વેબ - હાર્વર્ડકેમ-આઈન્સ્ટાઈન-પીડીએફ] અબાઉટ મેક્સ ટેલમુડે છ વર્ષ સુધી દર ગુરુવારે મુલાકાત લીધી હતી. મેક્સ ટેલમુડે તે સમયે 10 વર્ષની ઉંમરના આઈન્સ્ટાઈનને વિજ્ઞાન, ગણિતના ચાવીરુપ સિદ્ધાંતો તથા ઈમાન્યુઅલ કેન્ટટિક ઑફ પ્યોર રીઝન' અને [[યુક્લીડ|યુક્લીડના]] ([[:en:Euclid|Euclid's]]) ''[[યુક્લીડનાં એલિમેન્ટ્સ|એલિમેન્ટ્સ]] ([[:en:Euclid's Elements|Elements]])'' સહિત ફિલોસોફી પુસ્તકો વિશે માહિતી આપી. (આઈન્સ્ટાઈન તેને "ભૂમિતિનું નાનું પવિત્ર પુસ્તક" કહેતા.<ref name=HarvChemAE/>યુક્લીડમાંથી આઈન્સ્ટાઈન [[તાર્કિક તર્ક]] ([[:en:deductive reasoning|deductive reasoning]]) સમજવા લાગ્યા અને 12 વર્ષની ઉંમર સુધીમાં તેમણે યુક્લીડના સમયની ભૂમિતિ ([[:en:Euclidean geometry|Euclidean geometry]]) શીખી લીધી હતી. આ પછી તરત જ તેમણે( [[કેલ્ક્યુલસ|અતિસૂક્ષ્મ કેલ્ક્યુલસ]]) ([[:en:calculus|infinitesimal calculus]]) વિશે સંશોધન શરુ કરી દીધું. કિશોરાવસ્થાના પ્રારંભે આઈન્સ્ટાઈન [[લ્યુટપોલ્ડ જીમ્નેસિયમ]] ([[:en:Luitpold Gymnasium|Luitpold Gymnasium]]) જતા.તેમના પિતા આઈન્સ્ટાઈનને [[ઈલેક્ટ્રીકલ એન્જિનિયરિંગ|ઈલેક્ટ્રીકલ એન્જિનિયર]] ([[:en:electrical engineering|electrical engineering]]) બનાવવા માગતા હતા પરંતુ આઈન્સ્ટાઈન સત્તાવાળાઓ સાથે ઘર્ષણમાં ઉતર્યા અને શાળાકીય શિક્ષણ પ્રત્યે નારાજગી વ્યક્ત કરી.પછીથી તેમણે લખ્યું હતું કે [[ગોખવાની પદ્ધતિ દ્વારા અભ્યાસ|ગોખવાની શિક્ષણ પદ્ધતિ]] ([[:en:rote learning|rote learning]])ને કારણે શીખવાની પ્રક્રિયા અને રચનાત્મક વિચારો ખોવાઈ ગયા છે. 1894માં આઈન્સ્ટાઈન 15 વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પિતાનો વ્યવસાય પડી ભાંગ્યો, કેમકે [[કરન્ટની સ્થિતિ બદલવી|ઓલ્ટર્નેટિંગ કરન્ટ]] ([[:en:alternating current|alternating current]]) (એસી) સામે ડીસી [[વૉર ઑફ કરન્ટ્સ]] ([[:en:War of Currents|War of Currents]]) હારી ગયું હતું.વ્યવસાયની શોધમાં આઈન્સ્ટાઈન પરિવારે [[ઈટલી|ઈટાલી]] ([[:en:Italy|Italy]])માં પહેલા [[મિલાન]] ([[:en:Milan|Milan]])ખાતે અને ત્યારબાદ થોડા મહિના પછી [[પાવિઆ]] ([[:en:Pavia|Pavia]]) સ્થળાંતર કર્યું. આ સમય દરમિયાન આઈન્સ્ટાઈને તેમનો પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક લેખ "[[ચૂંબકીય ક્ષેત્ર|ચૂંબકીય ક્ષેત્રો]] ([[:en:magnetic field|Magnetic Fields]])માં [[ઈથર (અવકાશ)ની થીયરી|ઈથર]] ([[:en:aether theories|Aether]])ની સ્થિતિની તપાસ" લખ્યો. <ref>{{cite web | last =Mehra | first =Jagdish | title =Albert Einstein's first paper | work = | publisher = | date = | url =http://www.worldscibooks.com/phy_etextbook/4454/4454_chap1.pdf | format =PDF | access-date =2007-03-04 | archive-date =2008-09-09 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080909204640/http://www.worldscibooks.com/phy_etextbook/4454/4454_chap1.pdf | url-status =dead }}</ref> હાઈસ્કૂલનું શિક્ષણ પૂરું કરવા આઈન્સ્ટાઈન મ્યુનિચમાં રહી ગયા, પરંતુ 1895ની વસંત ઋતુમાં તેઓ પરિવાર સાથે રહેવા પાવિઆ ગયા, આ માટ તેમણે સ્કૂલમાં ડોક્ટરી પ્રમાણપત્ર આપ્યું હતું. સ્કૂલનું શિક્ષણ પૂરું કરવાને બદલે આઈન્સ્ટાઈને [[સ્વિટ્ઝરલેન્ડ]] ([[:en:Switzerland|Switzerland]])ના [[ઝુરિચ]] ([[:en:Zürich|Zürich]])માં [[ઈ ટી એચ|ઈડીગ્નોશી પોલિટેકનિક સ્કૂલ (પાછળથી ઈડીગ્નોશી ટેકનિક હાઈસ્કૂલ - ઈટીએચ)]] ([[:en:ETH|Eidgenössische Polytechnische Schule (later Eidgenössische Technische Hochschule (ETH))]])માં સીધી અરજી કરવાનો નિર્ણય લીધો. સ્કૂલનું પ્રમાણપત્ર નહિ હોવાને કારણે તેમણે એન્ટ્રસ પરીક્ષા આપવી પડી. એ પરીક્ષામાં ગણિત અને ફિઝિક્સમાં નોંધપાત્ર માર્ક મેળવવા છતાં તે પાસ ન થઈ શક્યા.<ref>{{Citation | last=Highfield | first=Roger | coauthors=Carter, Paul | title=The Private Lives of Albert Einstein | publisher=[[Faber and Faber]] | year=1993 | location=London | isbn=0-571-17170-2 | page=21}}</ref>આઈન્સ્ટાઈને લખ્યું કે એ જ વર્ષે, 16 વર્ષની ઉંમરે તેમણે તેમનો પ્રખ્યાત [[વૈચારિક પ્રયોગ]] ([[:en:thought experiment|thought experiment]]) કર્યો, જેમાં લાઈટના બીમ{{Harv|Einstein|1979}}ની બાજુમાં ટ્રાવેલિંગની કલ્પના કરવામાં આવી હતી. આઈન્સ્ટાઈન પરિવારે આલ્બર્ટને માધ્યમિક શિક્ષણ પૂરું કરવા સ્વિટ્ઝરલેન્ડના [[આરાઉ]] ([[:en:Aarau|Aarau]]) મોકલ્યા.પ્રોફેસર જોસ્ટ વિન્ટેલરના પરિવાર સાથેના રોકાણ દરમિયાન તેઓ એ પરિવારની દીકરી મારિઆના પ્રેમમાં પડ્યા. (આલ્બર્ટનાં બહેન [[માજા આઈન્સ્ટાઈન|માજા]] ([[:en:Maja Einstein|Maja]]) એ પછીથી પોલ વિન્ટેલર સાથે લગ્ન કર્યા.)<ref>{{Harvtxt|Highfield|1993|pp=21,31,56–57}}</ref>આરાઉમાં આઈન્સ્ટાઈન [[જેમ્સ ક્લાર્ક મેક્સવેલ|મેક્સવેલની]] ([[:en:James Clerk Maxwell|Maxwell's]]) [[ઈલેક્ટ્રો મેગ્નેટિક થીયરી|ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક થીયરી]] ([[:en:electromagnetic theory|electromagnetic theory]]) ભણ્યા. તેઓ 17 વર્ષની ઉંમરે સ્નાતક થયા અને [[જર્મનીમાં લશ્કરી સેવા માટે ભરતી|લશ્કરી સેવા]] ([[:en:Conscription in Germany|military service]])માં જવાનું ટાળવા માટે તેમના પિતાની મંજૂરીથી [[જર્મન નાગરિકત્વ|જર્મન કિંગડમ વૃટ્ટમબર્ગના નાગરિકત્વનો]] ([[:en:German citizenship|citizenship in the German Kingdom of Württemberg]]) ત્યાગ કર્યો અને છેવટે 1896માં ઝુરિચમાં પોલિટેકનિક ખાતે ગણિત અને ફિઝિક્સમાં એડમિશન લીધું. મારિઆ વિન્ટેલર શિક્ષિકાની નોકરી માટે [[ઓલ્સબર્ગ, સ્વિટ્ઝરલેન્ડ|સ્વિટ્ઝરલેન્ડના ઓલ્સબર્ગ]] ([[:en:Olsberg, Switzerland|Olsberg, Switzerland]])માં ગયાં. એ જ વર્ષે, આઈન્સ્ટાઈનનાં ભાવિ પત્ની [[મિલેવા મેરિક]] ([[:en:Mileva Marić|Mileva Marić]]) પણ ગણિત અને ફિઝિક્સ ભણવા પોલિટેકનિકમાં દાખલ થયાં. એ જૂથમાં તેઓ એકલા મહિલા હતાં. ત્યારપછીના થોડા વર્ષમાં આઈન્સ્ટાઈન અને મેરિકની મિત્રતા રોમાન્સમાં પરિણમી.1900ની સાલમાં ગણિત અને ફિઝિક્સ<ref>{{cite web|url=http://www.ssqq.com/archive/alberteinstein.htm|title=A Brief Biography of Albert Einstein|month=April|year=2005|access-date=2007-06-11}}</ref>માં ડિપ્લોમા સાથે આઈન્સ્ટાઈન સ્નાતક થયા, જ્યારે મેરિક તેમની છેલ્લી પરીક્ષામાં પાસ થયાં નહિ. એ જ વર્ષે આઈન્સ્ટાઈનના મિત્ર [[માઈકલ બેસો|મિશેલ બેસો]] ([[:en:Michele Besso|Michele Besso]])એ તેમને [[અર્ન્સ્ટ મેક]] ([[:en:Ernst Mach|Ernst Mach]]) ના સંશોધનની માહિતી આપી.ત્યારપછીના વર્ષે આઈન્સ્ટાઈને પ્રતિષ્ઠિત'' [[એનાલીન ડેર ફિઝિક|એનાલેન ડેર ફિઝિક]] ([[:en:Annalen der Physik|Annalen der Physik]])''માં [[કેલિપરી એક્શન|કેલિઆરી ફોર્સિસ]] ([[:en:capillary action|capillary forces]]) ઓફ એ સ્ટ્રો{{Harv|Einstein|1901}} ઉપર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું. 21 ફેબ્રુઆરી 1901ના રોજ તેમને [[સ્વીસ-નાગરિકત્વ#નેચરલાઈઝેશન|સ્વીસ નાગરિકત્વ]] ([[:en:Swiss_citizenship#Naturalisation|Swiss citizenship]]) મળ્યું, જે તેમણે કદી પાછું આપ્યું નહિ.<ref>{{cite web | title=Einstein's nationalities at einstein-website.de | url=http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#national | dateformat=mdy | access-date=4 October 2006 | archive-date=22 જુલાઈ 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110722183129/http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#national | url-status=dead }}</ref> == પેટન્ટ ઓફિસ == સ્નાતક થયા પછી આઈન્સ્ટાઈનને શિક્ષક તરીકે નોકરી મળી નહીં.લગભગ બે વર્ષ સુધી તપાસ કર્યા પછી તેમના એક ભૂતપૂર્વ સહાધ્યાયીના પિતાએ તેમને [[બર્ન]] ([[:en:Berne|Berne]])માં [[સ્વીસ ફેડરલ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઈન્ટલેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી|ફેડરલ ઓફિસ ફોર ઈન્ટલેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી]] ([[:en:Swiss Federal Institute of Intellectual Property|Federal Office for Intellectual Property]]), <ref>હવે ધ{{cite web | title=Swiss Federal Institute of Intellectual Property | url=http://www.ipi.ch/E/institut/i1.shtm | dateformat=mdy | access-date=16 October 2006 | archive-date=28 સપ્ટેમ્બર 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070928123827/http://www.ipi.ch/E/institut/i1.shtm | url-status=dead }}ત્યાં પણ જૂઓ{{cite web| title=FAQ about Einstein and the Institute| url=http://www.ipi.ch/E/institut/i1094.shtm| access-date=2009-06-08| archive-date=2007-09-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20070928123835/http://www.ipi.ch/E/institut/i1094.shtm| url-status=dead}}</ref>પેટન્ચ ઓફિસ ખાતે આસિસ્ટન્ટ [[પેટન્ટ નિરીક્ષક|નિરીક્ષક]] ([[:en:patent examiner|examiner]]) તરીકે નોકરી મેળવવામાં મદદ કરી. તેમની જવાબદારી ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક સાધનો માટેની [[પેટન્ટની અરજી|પેટન્ટ અરજી]] ([[:en:patent application|patent application]])ઓની ચકાસણી કરવાની હતી.આઈન્સ્ટાઈને પ્રમોશન માટેની પરીક્ષા પાસ કરી લીધી હોવા છતાં તેઓ "મશીન ટેકનોલોજીની સંપૂર્ણ જાણકારી" મેળવે ત્યાં સુધી 1903માં તેમની સ્વીસ પેટન્ટ ઓફિસની પોસ્ટ કાયમી કરવામાં આવી.<ref name="GalisonClocks">[[પીટર ગેલિસન]] ([[:en:Peter Galison|Peter Galison]]), આઈન્સ્ટાઈન્સ ક્લોક્સ: ધ ક્વેશ્ચન ઓફ ટાઈમ ''મહત્વની તપાસ'' 26, નો.2 (વિન્ટર 2000): 355-389.</ref> બર્નમાં જે મિત્રો થયા તેમની સાથે આઈન્સ્ટાઈને વિજ્ઞાન અને ફિલોસોફીના વિષયોની ચર્ચા કરવા સાપ્તાહિક ચર્ચા ક્લબની રચના કરી, જેને મજાકમાં "ધ [[ઓલિમ્પિયા એકેડમી]] ([[:en:Olympia Academy|Olympia Academy]])" નામ આપવામાં આવ્યું હતું. તેમના વાચનમાં [[હેનરી પોનકેર|પોઈનકેર]] ([[:en:Henri Poincaré|Poincaré]]), [[અર્ન્સ્ટ મેક|મેક]] ([[:en:Ernst Mach|Mach]]), તથા [[ડેવિડ હુમ|હુમ]] ([[:en:David Hume|Hume]]) નો સમાવેશ થતો હતો જેમણે આઈન્સ્ટાઈનના વૈજ્ઞાનિક અને ફિલોસોફિકલ દ્રષ્ટિકોણને પ્રભાવિત કર્યો હતો.<ref name="GalisonClocksMaps">{{cite book | last = Galison | first = Peter | authorlink = Peter Galison | title = Einstein's Clocks, Poincaré's Maps: Empires of Time | publisher = W.W. Norton | location = New York | year = 2003 | isbn = 0393020010 }}</ref> આ ગાળા દરમિયાન આઈન્સ્ટાઈનને ફિઝિક્સના સમુદાય સાથે કોઈ સીધો અંગત સંબંધ નહોતો.<ref>ઈ.જી. (અર્થાત){{Citation | last = Pais | first = Abraham | author-link = Abraham Pais | year = 1982 | title = Subtle is the Lord. The Science and the Life of Albert Einstein | publisher = Oxford University Press | id = ISBN 0-19-520438-7 | page = 17 }}</ref>પેટન્ટ ઓફિસ ખાતે તેમનું મોટાભાગનું કામ ઈલેક્ટ્રીકલ સિગ્નલ્સનું ટ્રાન્સમિશન તથા સમયના ઈલેક્ટ્રીકલ-મિકેનિકલ સિંક્રોનાઈઝેશનને લગતા પ્રશ્નો સંબંધીત હતું, આ બંને ટેકનિકલ સમસ્યાઓ [[વૈચારિક પ્રયોગ|વૈચારિક પ્રક્રિયા]] ([[:en:thought experiment|thought experiment]])માં રહસ્યમય રીતે જોવા મળતી, જેને પગલે આઈન્સ્ટાઈને પ્રકાશના લક્ષણ તથા અવકાશ અને સમય વચ્ચેના મૂળભૂત જોડાણ અંગે આત્યંતિક તારણો કાઢ્યા.<ref name="GalisonClocks"/><ref name="GalisonClocksMaps"/> == લગ્ન અને પારિવારિક જીવન == આઈન્સ્ટાઈન અને [[મિલેવા મેરિક]] ([[:en:Mileva Marić|Mileva Marić]])ને એક દીકરી હતી જેને તેઓ [[લિસેરલ આઈન્સ્ટાઈન|લિસેરલ]] ([[:en:Lieserl Einstein|Lieserl]]) કહેતા. તેનો જન્મ 1902ના પ્રારંભિક મહિનાઓમાં સંભવત: [[નોવી સેડ]] ([[:en:Novi Sad|Novi Sad]]) ખાતે થયો હતો. <ref>આઈન્સ્ટાઈનના મેરિક સાથેના પત્રો ઉપરથી આ તારણ કાઢવામાં આવ્યું છે. લિસેરલનો પ્રથમ ઉલ્લેખ આઈન્સ્ટાઈને મેરિકને લખેલા પત્રમાં છે (લિસેરલના જન્મ સમયે મેરિક નોવી સેડમાં અથવા તેની નજીક તેમના પરિવાર સાથે હતાં) તા. 4 ફેબ્રુઆરી 1902 (''સંકલિત પેપરો'' વોલ્યુમ 1, ડોક્યુમેન્ટ 134)</ref>1903 પછી તેણીનું ભાવિ અનિશ્ચિત છે. આઈન્સ્ટાઈને 6 જાન્યુઆરી 1903ના રોજ મિલેવા સાથે લગ્ન કર્યા, જોકે આ લગ્ન સામે તેમની માતાનો વિરોધ હતો, તેમને સર્બ નાગરિકો પ્રત્યે પૂર્વગ્રહ હતો અને માનતાં કે મેરિક "મોટી ઉંમરની" અને "શારીરિક રીતે અશક્ત લાગતી"<ref>{{Harvtxt|Highfield|1993|pp=54,58}}"મિલેવા યહુદી નથી એ બાબતની તેને પરવા હોય તેવું લાગતું નહોતું"</ref> <!-- following cite url does not mention Pauline Einstein, precise url required: --><ref>{{Citation | author = Oregon Public Broadcasting | year = 2003 | url = http://www.pbs.org/opb/einsteinswife/ | title = Einstein's Wife: The Life of Mileva Maric Einstein | publisher = Public Broadcasting Service | access-date = 2006-11-8 | archivedate = 2015-05-12 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150512054746/http://www.pbs.org/opb/einsteinswife/ }}આ વેબસાઈટ, આ જ નામની વિવાદાસ્પદ ગેરાલ્ડીન હિલ્ટન ડોક્યુમેન્ટરીની કમ્પેનિયન છે, તે ઐતિહાસિક ખરાઈ માટે હાલ સમીક્ષા હેઠળ છે. (જૂઓ{{Citation | last=Getler | first=Michael | date=15 December 2006 | journal=PBS Ombudsman | title=Einstein’s Wife: The Relative Motion of ‘Facts’ | url=http://www.pbs.org/ombudsman/2006/12/einsteins_wife_the_relative_motion_of_facts.html | access-date=2007-03-25 }})</ref>તે સમયે તેમનો સંબંધ અંગત અને બૌદ્ધિક ભાગીદારીનો હતો.તેમને લખેલા પત્રમાં આઈન્સ્ટાઈને મેરિકને "મને સમાંતર વ્યક્તિ અને હું છું એટલી જ મજબૂત અને સ્વતંત્ર વ્યક્તિ" તરીકે ઓળખાવ્યાં હતાં. <ref>આઈન્સ્ટાઈને 3 ઓક્ટોબર 1900ના રોજ મેરિકને લખેલો પત્ર (''સંકલિત પેપરો'' વોલ. 1, ડોક્યુમેન્ટ 79).</ref>મેરિકે આઈન્સ્ટાઈનની કામગીરી ઉપર પ્રભાવ પાડ્યો હતો કે નહિ તે બાબતે ચર્ચા થઈ રહી છે, જોકે, મોટાભાગના ઇતિહાસકારોને નથી લાગતું કે મેરિકે કોઈ મોટો સહયોગ આપ્યો હોય. <ref>{{cite web | title= Arguing about Einstein's wife (April 2004) - Physics World&nbsp;— PhysicsWeb (See above) | url= http://physicsweb.org/articles/world/17/4/2 | dateformat= mdy | access-date= 21 November 2005 | author= Alberto A Martínez | archive-date= 8 જાન્યુઆરી 2006 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060108061728/http://physicsweb.org/articles/world/17/4/2 | url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.esterson.org/milevamaric.htm |title=Mileva Marić: Einstein’s Wife |access-date=2007-02-23 |author=Allen Esterson |archive-date=2007-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070207010945/http://www.esterson.org/milevamaric.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://philoscience.unibe.ch/lehre/winter99/einstein/Stachel1966.pdf |title=“Albert Einstein and Mileva Maric. A Collaboration That Failed to Develop” in: ''Creative Couples in the Sciences'', H. M. Pycior et al. (ed) |access-date=2007-02-23 |author=John Stachel |format=PDF |archive-date=2004-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040928162542/http://philoscience.unibe.ch/lehre/winter99/einstein/Stachel1966.pdf |url-status=dead }}</ref>14 મે 1904ના રોજ આલ્બર્ટ અને મિલેવાના પ્રથમ પુત્ર [[હેન્સ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન]] ([[:en:Hans Albert Einstein|Hans Albert Einstein]])નો જન્મ [[સ્વિટ્ઝરલેન્ડ]] ([[:en:Switzerland|Switzerland]])ના [[બર્ન]] ([[:en:Berne|Berne]])માં થયો. તેમનો બીજા પુત્ર [[એડવર્ડ આઈન્સ્ટાઈન|એડવર્ડ]] ([[:en:Eduard Einstein|Eduard]])નો જન્મ [[ઝુરિચ]] ([[:en:Zurich|Zurich]])માં 28 જુલાઈ 1910ના રોજ થયો હતો. આલ્બર્ટ અને મેરિક પાંચ વર્ષ અલગ રહ્યાં પછી તેમની વચ્ચે 14 ફેબ્રુઆરી 1919ના રોજ છૂટાછેડા થયા.તે વર્ષની 2 જૂને આઈન્સ્ટાઈને [[એલ્સા આઈન્સ્ટાઈન|એલ્સા લોવેન્થલ]] ([[:en:Elsa Einstein|Elsa Löwenthal]]) (ની આઈન્સ્ટાઈન), સાથે લગ્ન કર્યા, જેણે આઈન્સ્ટાઈનની માંદગી દરમિયાન તેમની સારવાર કરી એલ્સા આલ્બર્ટની માતૃપક્ષે ફર્સ્ટ કઝીન અને પિતૃપક્ષે [[સેકન્ડ કઝીન]] ([[:en:second cousin|second cousin]]) હતી. એ બંનેએ સાથે મળીને એલ્સાના પ્રથમ લગ્નથી થયેલી દીકરીઓ મોર્ગોટ તથા ઈલ્સેનો ઉછેર કર્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinelsa_content.html|title=Short life history: Elsa Einstein|access-date=2007-06-11|archive-date=2017-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803204554/http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinelsa_content.html|url-status=dead}}</ref>જોકે તેમને બંનેને કોઈ બાળકો થયાં નહિ. == ''એનુસ મિરાબિલિસ'' તથા સ્પેશિયલ રિલેટિવિટી == [[ચિત્ર:Einstein patentoffice.jpg|thumb|upright|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન, 1905]] 1905માં આઈન્સ્ટાઈન પેટન્ટ ઓફિસમાં કામ કરતા હતા ત્યારે તેમણે અગ્રણી જર્મન ફિઝિક જર્નલ ''[[એનાલીન ડેર ફિઝિક|એનાલેન ડેર ફિઝિક]] ([[:en:Annalen der Physik|Annalen der Physik]])''માં ચાર પેપરો પ્રકાશિત કર્યા હતા. આ એજ પેપરો ચે જેને ઇતિહાસ ''[[એનુસ મિરાબિલિસ પેપરો]] ([[:en:Annus Mirabilis Papers|Annus Mirabilis Papers]]) ''તરીકે ઓળખાવે છે. * પાર્ટિક્યુલેટ નેચર ઓફ લાઈટ અંગેના તેમના પેપરમાં એવો વિચાર વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો કે કેટલાક પ્રાયોગિક પરિણામો, ખાસ કરીને [[ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસર]] ([[:en:photoelectric effect|photoelectric effect]])ને એવા સિદ્ધાંતથી સમજી શકાય કે લાઈટ ઊર્જાના અલગ પેકેટોના([[ક્વોન્ટા]] ([[:en:quanta|quanta]])) સ્વરુપમાં મેટર સાથે ઈન્ટરેક્ટ કરે છે, આ વિચાર [[મેક્સ પ્લેન્ક]] ([[:en:Max Planck|Max Planck]]) દ્વારા 1900માં સંપૂર્ણ આંકડાકીય ફેરફારો દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો, અને તે લાઈટ અંગેની વર્તમાન થીયરીઓથી વિરોધી જણાય છે.{{harv|Einstein|1905a}} * [[બ્રાઉનનો પ્રસ્તાવ|બ્રાઉનના પ્રસ્તાવ]] ([[:en:Brownian motion|Brownian motion]]) અંગેના તેમના પેપરમાં નાના કણોની અસ્થાયી હિલચાલ વિશે સમજ આપવામાં આવી હતી જે મોલેક્યુલર એક્શનના સીધા પુરાવા રુપ હતી, આમ [[પરમાણુ થીયરી]] ([[:en:atomic theory|atomic theory]])ને તે ટેકો આપતા હતા. {{harv|Einstein|1905c}} * તેમના પદાર્થોના વહન અંગેના પેપર [[ઈલેક્ટ્રોડાઈનેમિક્સ|ઈલેક્ટ્રોડાયનેમિક્સ]] ([[:en:electrodynamics|electrodynamics]])માં [[વિશેષ સાપેક્ષવાદ|સ્પેશિયલ રિલેટિવિટી]] ([[:en:special relativity|special relativity]])ની ક્રાંતિકારી થીયરી રજૂ કરવામાં આવી હતી જેમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે [[પ્રકાશની ગતિ|પ્રકાશની ઝડપ]] ([[:en:speed of light|speed of light]]) જોવાની સ્વતંત્રતા જોનારની ગતિ ઉપર આધાર રાખે છે અને તે માટે ગતિ [[રીલેટિવિટી ઓફ સિમલ્ટેનિઅટી|નીતિનિયમોના ઉલ્લંઘનની માન્યતા]] ([[:en:Relativity of simultaneity|notion of simultaneity]])માં મૂળભૂત ફેરફાર કરવાની જરૂર છે.તેના પરિણામોમાં ગતિ કરતાં તત્વોની [[સ્પેસટાઈમ|ટાઈમ સ્પેસ ફ્રેમ]] ([[:en:Spacetime|time-space frame]]) [[સમયનો વિસ્તાર|સ્લોઈંગ ડાઉન]] ([[:en:Time dilation|slowing down]]) તથા [[લંબાઈનું સંકોચન|કોન્ટ્રેક્ટિંગ]] ([[:en:Length contraction|contracting]]) (ગતિની દિશામાં) જોનારની ફ્રેમને અનુરુપ બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.આ પેપરમાં એવી પણ દલીલ કરવામાં આવી હતી કે [[પ્રકાશમય ઈથર|લુમિનિફેરસ ઈથર]] ([[:en:luminiferous aether|luminiferous aether]])નો વિચાર જે તે સમયે ફિઝિક્સમાં એક અગ્રણી થીયરીનો ભાગ હતો તે તદન નકામો હતો.{{harv|Einstein|1905d}} * [[સામૂહિક ઊર્જાને સમકક્ષ]] ([[:en:mass–energy equivalence|mass–energy equivalence]]) અંગેના પોતાના પેપરમાં (જે અગાઉ એક નિશ્ચિત વિચાર ગણવામાં આવતો), આઈન્સ્ટાઈને જે તારણ કાઢ્યું તે વીસમી સદીના સૌથી જાણીતા સવાલ તરીકે ઓળખાય છે. ''ઈ'' અને એનબીએસપી, = અને એનબીએસપી, ''એમસી'' ²<ref>{{Citation | last = Hawking | first = S. W. | author-link = Stephen Hawking | year = 2001 | title = The Universe in a Nutshell | publisher = Bantam Books | isbn = 0-55-380202-X}}</ref><ref name="EfB">{{Citation | last = Schwartz | first = J. | last2 = McGuinness | first2 = M. | year = 1979 | title = Einstein for Beginners | publisher = Pantheon Books | isbn = 0-39-450588-3}}</ref>આ સૂચવે છે કે નાના સમૂહોને ઊર્જાના મોટા સમૂહોમાં [[સામૂહિક ઊર્જાને સમકક્ષ|તબદીલ]] ([[:en:mass-energy equivalence|converted]]) કરી શકાય છે અને [[પરમાણુ ઊર્જા]] ([[:en:nuclear power|nuclear power]])ના વિકાસનો અગાઉથી સંકેત મેળવી શકાય છે.{{harv|Einstein|1905e}} આજે તો તમામ પેપર ઘણી મોટી સફળતા તરીકે ગણવામાં આવે છે, અને તેથી 1905ને આઈન્સ્ટાઈનના [[એનુસ મિરાબિલિસ|શ્રેષ્ઠ વર્ષ]] ([[:en:Annus mirabilis|Wonderful Year]]) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.જોકે, તે સમયે મોટાભાગના ભૌતિક વિજ્ઞાનીઓએ તેના મહત્વની નોંધ નહોતી લીધી, અને જે લોકોએ તેની નોંધ લીધે તેમણે એ સિદ્ધાંતને સીધીસીધો ફગાવી દીધો હતો.આ પૈકી કેટલાક સંશોધન, જેમ કે થીયરી ઑફ લાઈટ ક્વોન્ટા, વર્ષો સુધી વિવાદાસ્પદ રહ્યા.<ref>સાપેક્ષવાદના સિદ્ધાંતને વિશ્વમાં જે પ્રતિભાવો મળ્યા અને તેને જે વિવાદોનો સામનો કરવો પડ્યો તે માટે થોમસ એફ. ગ્લીકના લેખો જૂઓ, ''ધ કમ્પેરેટિવ રીસેપ્શન ઑફ રીલેટિવિટી'' (ક્લુવર એકેડેમિક પબ્લિશર્સ, 1987), આઈએસબીએન 9027724989</ref><ref>{{Citation | last = Pais | first = Abraham | author-link = Abraham Pais | year = 1982 | title = Subtle is the Lord. The Science and the Life of Albert Einstein | publisher = Oxford University Press | pages = 382–386 | id = ISBN 0-19-520438-7 }}</ref> 26 વર્ષની ઉંમરે એક્સપરિમેન્ટર ફિઝિક્સના પ્રોફેસર [[આલ્ફ્રેડ ક્લેનર]] ([[:en:Alfred Kleiner|Alfred Kleiner]])ના હાથ નીચે અભ્યાસ કર્યા પછી આઈન્સ્ટાઈનને [[યુનિવર્સિટી ઑફ ઝુરિચ]] ([[:en:University of Zurich|University of Zurich]]) દ્વારા [[ડૉક્ટર ઑફ ફિલોસોફી|પીએચ.ડી]] ([[:en:Doctor of Philosophy|PhD]])ની ડિગ્રી આપવામાં આવી હતી.તેમના સંશોધનનું શીર્ષક હતું, ''એ ન્યુ ડીટર્મિનેશન ઑફ મોલેક્યુલર ડાઈમેન્શન્સ''.{{harv|Einstein|1905b}} == પ્રકાશ અને સામાન્ય સાપેક્ષતા == {{seealso|History of general relativity|Relativity priority dispute}} [[ચિત્ર:1919 eclipse positive.jpg|left|thumb|1919ના [[આર્થર સ્ટેનલી એડિંગ્ટન]] ([[:en:Arthur Stanley Eddington|Arthur Stanley Eddington]])ના એક્સિપિડિશન દરમિયાન ગ્રહણના જે ફોટા લેવામાં આવ્યા હતા તે પૈકી એક ફોટાના આધારે આઈન્સ્ટાઈનની ગ્રેવિટેશન બેન્ડિંગ ઑફ લાઈટની ધારણાને [[કન્ફર્મેશન (એપિસ્ટમોલોજી – જ્ઞાનમિમાંસા)|સમર્થન]] ([[:en:confirmation (epistemology)|confirmed]]) મળ્યું હતું.]] 1906માં પેટન્ટ ઓફિસે આઈન્સ્ટાઈનને પ્રમોશન આપી ટેકનિકલ એક્ઝામિર સેકન્ડ ક્લાસ બનાવ્યા, પરંતુ તેમણે એકેડેમિયા છોડ્યું નહિ.1908માં તેઓ [[યુનિવર્સિટી ઑફ બર્ન]] ([[:en:University of Bern|University of Bern]]) ખાતે [[પ્રાઈવેટડોઝેન્ટ]] ([[:en:privatdozent|privatdozent]]) બન્યા.<ref>{{Citation | last = Pais | first = Abraham | author-link = Abraham Pais | year = 1982 | title = Subtle is the Lord. The Science and the Life of Albert Einstein | publisher = Oxford University Press | id = ISBN 0-19-520438-7 | page = 522 }}</ref>1910માં તેમણે [[નિર્ણાયક રંગપરાવર્તન|ક્રિટિકલ ઓપેલેન્સ]] ([[:en:critical opalescence|critical opalescence]]) ઉપર પેપર લખ્યું જેમાં વાતાવરણમાં એકાંગી પદાર્થો દ્વારા વિખેરાયેલા લાઈટની સામૂહિક અસરોનું વર્ણન હતું, ''એટલે કે'', [[ડિફ્યુઝ સ્કાય રેડિએશન|શા માટે આકાશ ભૂરું છે]] ([[:en:Diffuse sky radiation|why the sky is blue]]).<ref name="Levenson">લેવેન્સન, થોમસ.[http://www.pbs.org/wgbh/nova/einstein/genius/ આઈન્સ્ટાઈનનો બિગ આઈડિયા].''[[પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ-જાહેર પ્રસારણ સેવા|જાહેર પ્રસારણ સેવા]] ([[:en:Public Broadcasting Service|Public Broadcasting Service]]).''2005.25 ફેબ્રુઆરી 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.</ref> 1909 દરમિયાન, આઈન્સ્ટાઈને [[ક્વાન્ટાઇઝેશન (ફિઝિક્સ)|ક્વાન્ટાઇઝેશન]] ([[:en:quantization (physics)|quantization]]) ઑફ લાઈટ વિષય ઉપર ([[s:The Development of Our Views on the Composition and Essence of Radiation|ધ ડેવલપમેન્ટ ઑફ અવર વ્યૂઝ ઑન ધ કોમ્પોઝિશન એન્ડ ઈસેન્સ ઑફ રેડિએશન]]) નું પ્રકાશન કર્યું.આ પેપરમાં તેમજ 1909ના અન્ય એક પેપરમાં, આઈન્સ્ટાઈને દર્શાવ્યું કે [[મેક્સ પ્લેન્ક]] ([[:en:Max Planck|Max Planck]])ની [[ઊર્જા]] ([[:en:energy|energy]]) [[ક્વોન્ટા]] ([[:en:quanta|quanta]])ની [[મોમેન્ટમ|ગતિ]] ([[:en:momentum|momenta]]) સુનિશ્ચિત છે અને તે કેટલીક બાબતોમાં સ્વતંત્ર રીતે, [[પોઈન્ટ પાર્ટિકલ|પોઈન્ટ જેવા પાર્ટિકલ્સ]] ([[:en:point particle|point-like particles]]) પ્રમાણે વર્તે છે. આ પેપર દ્વારા ''[[ફોટોન]]''નો વિચાર વહેતો કરવામાં આવ્યો (જોકે આ શબ્દ 1926માં [[ગિલ્બર્ટ એન. લુઈસ]] ([[:en:Gilbert N. Lewis|Gilbert N. Lewis]]) દ્વારા પ્રયોજવામાં આવ્યો હતો) અને [[જથ્થાનું યંત્રશાસ્ત્ર|ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સ]] ([[:en:quantum mechanics|quantum mechanics]])માં [[વેવ પાર્ટિકલનો બેવડો સિદ્ધાંત|વેવ જેવા પાર્ટિકલ્સ ડ્યુઆલિટી]] ([[:en:wave–particle duality|wave–particle duality]])ના વિચારને પ્રોત્સાહિત કર્યો. 1911માં, આઈન્સ્ટાઈન [[યુનિવર્સિટી ઑફ ઝુરિચ]] ([[:en:University of Zurich|University of Zurich]]) ખાતે [[એસોસિએટ પ્રોફેસર]] ([[:en:associate professor|associate professor]]) બન્યા.જોકે, ત્યારપછી ટૂંક સમયમાં જ તેમણે [[જર્મન ચાર્લ્સ-ફર્ડિનેન્ડ યુનિવર્સિટી|જર્મન ચાર્લ્સ-ફર્ડિનન્ડ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:German Charles-Ferdinand University|German Charles-Ferdinand University]]),[[પ્રોગ]] ([[:en:Prague|Prague]]) ખાતે ફૂલટાઈમ પ્રોફેસરશીપ સ્વીકારી લીધી.ત્યાં આઈન્સ્ટાઈને પ્રકાશના ગુરુત્વાકર્ષણની અસરો, ખાસ કરીને [[ગુરુત્વાકર્ષણ રેડશીફ્ટ|ગુરુત્વાકર્ષણીય રેડશીફ્ટ]] ([[:en:gravitational redshift|gravitational redshift]]) તથા પ્રકાશના ગુરુત્વાકર્ષણીય પરાભવ અંગે પેપર પ્રકાશિત કર્યું.આ પેપર દ્વારા અવકાશ વિજ્ઞાનીઓને [[સૂર્ય ગ્રહણ]] ([[:en:solar eclipse|solar eclipse]]) દરમિયાન પરાભવનના માર્ગો શોધી કાઢવા અપીલ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite journal | last=Einstein | first=Albert | title=On the Influence of Gravity on the Propagation of Light | journal=Annalen der Physik | year=1911 | volume=35 | pages=898–908 | doi=10.1002/andp.19113401005}}(''સંકલિત પેપરો''માં પણ વોલ. 3, ડોક્યુમેન્ટ 23)</ref>જર્મન અવકાશ વિજ્ઞાની [[ઈર્વિન ફિનલે-ફ્રેન્ડલિચ|ઈર્વિન ફિનલે-ફ્રેન્ડલિચે]] ([[:en:Erwin Finlay-Freundlich|Erwin Finlay-Freundlich]]) આઈન્સ્ટાઈને વિજ્ઞાનીઓને આપેલા આ પડકારનો આખી દુનિયામાં પ્રચાર કર્યો.<ref name="Crelinston_1">ક્રેલિન્સ્ટન, જેફરી.[http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html આઈન્સ્ટાઈનની જ્યુરી: રેસ ટુ ટેસ્ટ રિલેટિવિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140828093308/http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html |date=2014-08-28 }}.''[[પ્રિન્સટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ|પ્રિન્સ્ટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] ([[:en:Princeton University Press|Princeton University Press]]).''2006.13 માર્ચ 2007ના રોજ સુધારો કરાયો.આઈએસબીએન 9780691123103</ref> 1912માં આઈન્સ્ટાઈન સ્વિટ્ઝરલેન્ડ પાછા ફર્યા અને પોતાની [[માતૃ સંસ્થા|માતૃસંસ્થા]] ([[:en:alma mater|alma mater]]), [[ઈ ટી એચ ઝુરિચ|ઈટીએચ]] ([[:en:ETH Zurich|ETH]])ની પ્રોફેસરશીપ સ્વીકારી. ત્યાં તેમની મલુકાત ગણિતશાસ્ત્રી [[માર્સલ ગ્રોસમેન]] ([[:en:Marcel Grossmann|Marcel Grossmann]]) સાથે થઈ જેમણે તેમને [[રિમેનિઅન ભૂમિતિ (જિઓમેટ્રી)|રિમેનિઅન ભૂ્મિતિ]] ([[:en:Riemannian geometry|Riemannian geometry]])નો અને ખાસ કરીને [[ડિફરેન્સિયલ જિઓમેટ્રી|ડિફરેન્સિયલ ભૂમિતિ]] ([[:en:differential geometry|differential geometry]])નો પરિચય કરાવ્યો, તથા ઈટાલિયન ગણિતશાસ્ત્રી [[ટુલિઓ લેવી-સિવિટા]] ([[:en:Tullio Levi-Civita|Tullio Levi-Civita]])ની ભલામણથી આઈન્સ્ટાઈને [[સામાન્ય ગણતરી|જનરલ કોવેરિઅન્સ]] ([[:en:general covariance|general covariance]])ની ઉપયોગીતા વિશે અભ્યાસ શરુ કર્યો (પોતાની ગુરુત્વાકર્ષણ થીયરના [[ટેન્સર]] ([[:en:tensor|tensor]])ના આવશ્યક ઉપયોગ વિશે)જોકે થોડા સમય માટે આઈન્સ્ટાઈનને લાગ્યું કે એ અભિગમમાં સમસ્યાઓ છે, છતાં તેમણે ફરી તે કામગીરી શરુ કરી અને 1915ના અંતે તેમની [[સાપેક્ષવાદની સામાન્ય થીયરી|જનરલ થીયરી ઑફ રિલેટિવિટી]] ([[:en:general theory of relativity|general theory of relativity]]) પ્રકાશિત કરી, અને આજે પણ એ જ સ્વરુપમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે{{Harv|Einstein|1915}}.આ થીયરીમાં ગુરુત્વાકર્ષણને [[સ્પેસટાઈમ]] ([[:en:spacetime|spacetime]])ના માળખાનું મેટર દ્વારા વિચ્છેદન અને અન્ય મેટરની [[નિષ્ક્રિયતા|ઈનર્સિયા]] ([[:en:inertia|inertia]])1 મોશન અસરની સમજૂતી આપી. ઘણા સ્થળાંતર પછી મિલેવાએ 1914માં [[પહેલું વિશ્વયુદ્ધ|પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ]] ([[:en:World War I|World War I]])ના થોડા સમય પહેલાં જ બાળકો સાથે ઝુરિચમાં કાયમી નિવાસસ્થાન કર્યું. આઈન્સ્ટાઈન [[બર્લિન]] ([[:en:Berlin|Berlin]])માં એકલા જ રહ્યા જ્યાં તેઓ [[પ્રુસિયન એકેડમી ઑફ સાયન્સીસ|પ્રુસિઅન એકેડમી ઑફ સાયન્સિસ]] ([[:en:Prussian Academy of Sciences|Prussian Academy of Sciences]])ના સભ્ય બન્યા.પોતાના નવા હોદ્દાની વ્યવસ્થાના ભાગરુપે, તેઓ [[હમ્બોલ્ડટ યુનિવર્સિટી ઑફ બર્લિન]] ([[:en:Humboldt University of Berlin|Humboldt University of Berlin]]) ખાતે પણ પ્રોફેસર બન્યા, જોકે તેમાં એક વિશેષ જોગવાઈ હતી જેથી તેઓ શિક્ષણકાર્યની ફરજોમાંથી મોટાભાગે મુક્ત રહી શકે.1914 થી 1932 દરમિયાન તેઓ [[કેઈસર વિલ્હેમ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર ફિઝિક્સ]] ([[:en:Kaiser Wilhelm Institute for Physics|Kaiser Wilhelm Institute for Physics]])ના ડિરેક્ટર પણ રહ્યા.<ref name="Kant">કેન્ટ, હોર્સ્ટ.આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન એન્ડ ધ [[કેઈસર વિલ્હેમ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર ફિઝિક્સ]] ([[:en:Kaiser Wilhelm Institute for Physics|Kaiser Wilhelm Institute for Physics]]) બર્લિનમાં. રેન, જુર્ગેનમાં.આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન અને એનબીએસપીઃ ચીફ એન્જિનિયર ઑફ ધ યુનિવર્સઃ વન હંડ્રેડ ઓથર્સ ફૉર આઈન્સ્ટાઈન.ઈડી. રેન, જુર્ગેન.''વિલે-વીસીએચ.'' 2005. પીપી.166-169.આઈએસબીએન = 3527405747</ref> પહેલા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન [[કેન્દ્રીય સત્તાઓ (સેન્ટ્રલ પાવર્સ)|સેન્ટ્રલ પાવર્સ]] ([[:en:Central Powers|Central Powers]])ના વિજ્ઞાનીઓનાં ભાષણો અને લખાણો [[રાષ્ટ્રીય સલામતી]] ([[:en:national security|national security]])ના કારણોસર માત્ર સેન્ટ્રલ પાવર્સ એકેડેમિક્સને જ ઉપલબ્ધ થતાં.આઈન્સ્ટાઈનના કેટલાક સંશોધક લખાણો ઓસ્ટ્રીઅન [[પૌલ એર્નફેસ્ટ]] ([[:en:Paul Ehrenfest|Paul Ehrenfest]]) તથા નેધરલેન્ડ્સના ભૌતિક વિજ્ઞાનીઓ, ખાસ કરીને 1902ના નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા [[હેન્ડ્રીક લોરેન્ટ]] ([[:en:Hendrik Lorentz|Hendrik Lorentz]]) અને [[લીડેન યુનિવર્સિટી|લિડેન યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Leiden University|Leiden University]])ના [[વિલેમ ડે સિટ્ટર]] ([[:en:Willem de Sitter|Willem de Sitter]]) મારફત યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ (બ્રિટન) અને અમેરિકા પહોંચ્યા હતા.વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થયા પછી આઈન્સ્ટાઈને લિડેન યુનિવર્સિટી સાથેનું તેમનું જોડાણ ચાલુ રાખ્યું, ''[[પ્રોફેસર#નેધરલેન્ડ્સ|અસાધારણ પ્રોફેસર]] ([[:en:Professor#Netherlands|Extraordinary Professor]])'' તરીકેનો કોન્ટ્રેક્ટ સ્વીકારર્યો, 1920 અને 1930 વચ્ચે લેક્ચર આપવા માટે નિયમિત હોલેન્ડ જતા.<ref>{{cite web|url=http://www.lorentz.leidenuniv.nl/history/einstein/einstein.html|title=Two friends in Leiden|access-date=2007-06-11}}</ref> 1917માં આઈન્સ્ટાઈને ''ફિઝિકાલિશ ઝેટશ્ક્રીફ્ટ''માં એક લેખ પ્રકાશિત કર્યો, જેમાં [[સ્ટિમ્યુલેટેડ ઈમિશન|સ્ટિમ્યુલેટેડ એમિશન]] ([[:en:stimulated emission|stimulated emission]])ની સંભાવનાની વાત કરી, તે એવી ફિઝિકલ પ્રક્રિયા હતી જેનાથી [[મેસર (રેડિયોના સૂક્ષ્મ તરંગો મોટાબનાવતું સાધન)|મેસર]] ([[:en:maser|maser]]) અને [[લેસર]] ([[:en:laser|laser]]) {{Harv|Einstein|1917b}}ની સંભાવના બનતી હતી.તેમણે સમગ્ર બ્રહ્માંડના વર્તનને મોડલ કરવાના પ્રયાસમાં જનરલ થીયરી ઑફ રિલેટિવિટીમાં [[કોસ્મોલોજિકલ કોન્સટન્ટ|કોસ્મોલોજિકલ કોન્સ્ટન્ટ]] ([[:en:cosmological constant|cosmological constant]]) નો નવો વિચાર રજૂ કરતું પેપર પણ પ્રકાશિત કર્યું{{Harv|Einstein|1917a}}. આઈન્સ્ટાઈને 1911માં પ્રોગથી જે પડકાર ફેંક્યો હતો તે દિશામાં કામગીરી કરવાનું અવકાશ વિજ્ઞાનીઓએ 1917માં શરુ કર્યું.અમેરિકાના કેલિફોર્નિયા સ્થિત [[માઉન્ટ વિલ્સન ઓબ્ઝર્વેટરી]] ([[:en:Mount Wilson Observatory|Mount Wilson Observatory]])એ સોલર [[સ્પેક્ટ્રોસ્કોપિક]] ([[:en:spectroscopic|spectroscopic]]) સમીક્ષા પ્રકાશિત કરી હતી જેમાં કોઈ ગુરુત્વાકર્ષણ રેડશીફ્ટ જણાઈ નહોતી.<ref>{{Citation | last =Crelinsten | first =Jeffrey | title =Einstein's Jury: The Race to Test Relativity | isbn =978-0-691-12310-3 | publisher =Princeton University Press | pages =103–108 | year =2006 | url =http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html | access-date =2007-03-13 | archivedate =2014-08-28 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20140828093308/http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html }}</ref> 1918માં કેલિફોર્નિયાની જ [[લિક ઓબ્ઝર્વેટરી]] ([[:en:Lick Observatory|Lick Observatory]])એ જાહેર કર્યું કે તેઓ પણ આઈન્સ્ટાઈનની ધારણાઓને નકારી કાઢે છે. જોકે તેમનાં તારણો પ્રકાશિત થયા નહોતા.<ref>{{Citation | last =Crelinsten | first =Jeffrey | title =Einstein's Jury: The Race to Test Relativity | isbn =978-0-691-12310-3 | publisher =Princeton University Press | pages =114–119 | year =2006 | url =http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html | access-date =2007-03-13 | archivedate =2014-08-28 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20140828093308/http://www.pupress.princeton.edu/titles/8165.html }}</ref> જોકે, મે 1919માં બ્રિટિશ અવકાશ વિજ્ઞાની [[આર્થર સ્ટેનલી એડિંગ્ટન]] ([[:en:Arthur Stanley Eddington|Arthur Stanley Eddington]])ના નેતૃત્વ હેઠળની ટીમે ઉત્તરીય [[બ્રાઝિલ]] ([[:en:Brazil|Brazil]])ના [[સોબરલ, સીએરા|સોબરલ]] ([[:en:Sobral, Ceará|Sobral]]) તથા [[પ્રિન્સિપી]] ([[:en:Príncipe|Príncipe]])માં સૂર્ય ગ્રહણની ફોટોગ્રાફી વખતે [[ગુરુત્વાકર્ષણ લેન્સિંગ|સૂર્ય દ્વારા સ્ટારલાઈટના ગ્રેવિટેશનલ ડીફ્લેકશન]] ([[:en:gravitational lensing|gravitational deflection of starlight by the Sun]]) અંગેની આઈન્સ્ટાઈનની ધારણાને અનુમોદન આપ્યું.<ref name="Crelinston_1"/>7 નવેમ્બર 1919ના રોજ અગ્રણી બ્રિટિશ અખબાર ''[[ધ ટાઈમ્સ|ધ ટાઈમ્સે]] ([[:en:The Times|The Times]])'' મોટા મથાળે સમાચાર પ્રકાશિત કર્યા જેમાં લખ્યું હતું, વિજ્ઞાન અને એનબીએસપીમાં ક્રાંતિ - બ્રહ્માંડ અને એનબીએસપીની નવી થીયરી – ન્યુટનના સિદ્ધાંતો ફગાવી દેવાયા.<ref name="Eddington">{{cite journal | last = Andrzej | first = Stasiak | year = 2003 | title = Myths in science | journal = EMBO reports | volume = 4 | issue = 3 | page = 236| doi =10.1038/sj.embor.embor779 | id = | url = http://www.nature.com/embor/journal/v4/n3/full/embor779.html | access-date = 2007-03-31 }}</ref>એક મુલાકાતમાં નોબેલ વિજેતા [[મેક્સ બોર્ન|મેક્સ બોર્ને]] ([[:en:Max Born|Max Born]]) જનરલ રિલેટિવિટીને કુદરત અંગે માનવીય વિચારની સૌથી મહાન કામગીરી ગણાવી, <ref>{{cite news | title = The genius of space and time | url = http://books.guardian.co.uk/reviews/scienceandnature/0,,1571826,00.html | publisher = The Guardian | date = 2005-09-17 | access-date = 2007-03-31 }}</ref>જ્યારે અન્ય નોબેલ વિજેતા [[પૌલ ડિરેક]] ([[:en:Paul Dirac|Paul Dirac]])ને એમ કહેતા ટાંકવામાં આવ્યા કે, આ અત્યાર સુધી થયેલી કદાચ સૌથી મોટી વૈજ્ઞાનિક શોધ છે.<ref name="schmidhuber">સ્કમિધુબેર, જુર્ગન[http://www.idsia.ch/~juergen/einstein.html આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન (1879-1955) એન્ડ ધ ‘ગ્રેટેસ્ટ સાયન્ટિફિક ડિસ્કવરી એવર’].2006.4 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારો કરાયો.</ref> બસ ત્યાર પછી આંતરરાષ્ટ્રીય માધ્યમોએ આઈન્સ્ટાઈનને વૈશ્વિક પ્રસિદ્ધિ આપી.થોડા વર્ષો પછી એવા દાવા થયા કે એડિંગ્ટન એક્સપિડિશન દરમિયાન લેવામાં આવેલા ચોક્કસ ફોટોગ્રાફ્સની ચકાસણી પરથી જણાય છે કે તે બાબતે પ્રાયોગિક અનિશ્ચિતતા છે જેની અસર હોવાનો એડિંગ્ટને દાવો કર્યો છે અને 1962ના -બ્રિટિશ એક્સપિડિશને તારણ કાઢ્યું કે એ પદ્ધતિ વિશ્વાસપાત્ર નહોતી,<ref name="Eddington"/> પરંતુ ત્યારબાદ વધુ ચોકસાઈપૂર્વકના નિરીક્ષણો બાદ સૂર્ય ગ્રહણ દરમિયાન પ્રકાશના પરાવર્તનની ધારણાને સમર્થન મળ્યું.<ref>મેથ પેજીસમાં ટેબલ જૂઓ [http://www.mathpages.com/rr/s6-03/6-03.htm બેન્ડિંગ લાઈટ]</ref> નવા આવેલા આઈન્સ્ટાઈનની પ્રસિદ્ધિ વૈજ્ઞાનિક સમુદાયમાં, ખાસ કરીને જર્મન ભૌતિક વિજ્ઞાનીઓને પસંદ નહોતી, અને તેમણે તો પછીથી ''[[ડેશ્યુ ફિઝિક]] ([[:en:Deutsche Physik|Deutsche Physik]])'' (જર્મન ફિઝિક્સ) ચળવળ પણ શરુ કરી હતી.<ref name="Hentschel">{{Citation | last = Hentschel | first = Klaus and Ann M. | year = 1996 | title = Physics and National Socialism: An Anthology of Primary Sources | pages = xxi | publisher = Birkhaeuser Verlag | isbn = 3-76-435312-0 | nopp = true}}</ref><ref>સાપેક્ષતા બાબતે અવકાશ વિજ્ઞાનીઓના વલણ અને ચર્ચા માટે જૂઓ {{Citation | last = Crelinsten | first = Jeffrey | title = Einstein's Jury: The Race to Test Relativity | publisher = Princeton University Press | year = 2006}}, ખાસ કરીને 6, 9, 10 તથા 11 નંબરના પ્રકરણો.</ref> == નોબેલ પારિતોષિક == <ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-faq.html |title=Albert Einstein - Frequently Asked Questions |publisher=Nobelprize.org |date=1955-04-18 |access-date=2009-01-07}}</ref>થીઓરેટિકલ ફિઝિક્સમાં આપેલી સેવાઓ, અને ખાસ કરીને ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસરના સિદ્ધાંતની શોધ બદલ આઈન્સ્ટાઈનને 1922માં 1921નું [[પદાર્થ વિજ્ઞાન (ફિઝિક્સ)માં નોબેલ પારિતોષિક|ફિઝિક્સનું નોબેલ પારિતોષિક]] ([[:en:Nobel Prize in Physics|Nobel Prize in Physics]]) આપવામાં આવ્યું.તેમાં તેમના 1905ના ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસર અંગેના પેપર ‘ઓન એ હ્યુરિસ્ટિક વ્યૂપોઈન્ટ કન્સર્નિંગ ધ પ્રોડક્શન એન્ડ ટ્રાન્સફોર્મેશન ઑફ લાઈટ’નો ઉલ્લેખ હતો, જેને તે સમયના પ્રાયોગિક પુરાવા દ્વારા યોગ્ય રીતે ટેકો આપવામાં આવ્યો હતો. પારિતોષિક એનાયત કરવાના ભાષણનો પ્રારંભ આ રીતે થયો હતો, ‘તેમની રિલેટિવિટીની થીયરી જેના ઉપર ફિલોસોફિકલ વર્તુળો મોટાપાયે ચર્ચા થઈ હતી અને, તેની એસ્ટ્રોફિઝિકલ અસરો વિશે ચર્ચાઓ થઈ હતી તેને હાલના સમયમાં ગંભીરતાપૂર્વક ચકાસવામાં આવી રહી છે.’{{Harv|Einstein|1923}} ઘણા લાંબા સમય સુધી એવા અહેવાલો પ્રકાશિત થતા રહ્યા હતા કે આઈન્સ્ટાઈને 1919માં તેમના છૂટાછેડાની શરતના ભાગરુપે નોબેલ પુરસ્કારના નાણાં તેમનાં પ્રથમ પત્ની [[મિલેવા મેરિક]] ([[:en:Mileva Marić|Mileva Marić]])ને આપી દીધા હતા.જોકે, 2006<ref>{{Citation | author =BBC | author-link =BBC | title =Letters Reveal Einstein Love Life | journal =BBC News | publisher =BBC | year =2006 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5168002.stm | access-date =2008-11-25 }}</ref> માં પ્રકાશિત થયેલા અંગત પત્રવ્યવહાર પરથી સ્પષ્ટ થયું કે તેમણે નાણાં મિલેવાને નહોતા આપ્યા.તેમણે મોટાભાગની રકમનું અમેરિકામાં રોકાણ કર્યું હતું, પરંતુ તેમાંની ઘણીખરી રકમ મંદીમાં ધોવાઈ ગઈ હતી. આઈન્સ્ટાઈને 2 એપ્રિલ 1921ના રોજ અમેરિકાના [[ન્યૂયોર્ક શહેર]] ([[:en:New York City|New York City]])ની સૌપ્રથમ વખત મુલાકાત લીધી.તમને વૈજ્ઞાનિક આઈડિયા ક્યાંથી મળે છે તેવું પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે આઈન્સ્ટાઈને કહ્યું હતું કે પોતે માને છે કે વૈજ્ઞાનિક કામગીરી શારીરિક વાસ્તવિક્તાના નિરીક્ષણથી તથા કંઈક કિંમતી શોધવાની તૈયારીના આધારે થાય છે જેમાં પ્રત્યેક ઉદાહરણમાં એપ્લાય થતા ખુલાસાનો સમાવેશ થાય છે અને એકબીજા પ્રત્યેનો વિરોધાભાસ ટાળવાનો હોય છે.તેમણે દૃશ્યમાન પરિણામો{{Harv|Einstein|1954}} સાથે પણ થીયરીની ભલામણ કરી.<ref>જૂઓ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન, ‘જીઓમેટ્રી એન્ડ એક્સપિરિઅન્સ’, ''આઈડિયાસ એન્ડ ઓપિનિયન્સ''માં પુનઃ પ્રકાશિત.</ref> == સંગઠિત ફિલ્ડ થીયરી == આઈન્સ્ટાઈનના જનરલ રિલેટિવિટી અંગેના સંશોધનમાં પ્રાથમિક તબક્કે તેમની ગુરુત્વાકર્ષણની થીયરીને જનરલાઈઝ કરવાના પ્રયાસો હતા જેથી મૂળભૂત [[ફિઝિકલ લૉ|લૉઝ ઑફ ફિઝિક્સ]] ([[:en:physical law|laws of physics]]), ખાસ કરીને ગ્રેવિટેશન અને ઈલેક્ટ્રોમેગ્નેટિઝમને એક કરી શકાય અને સરળ બનાવી શકાય.1950માં, ''[[સાયન્ટિફિક અમેરિકન]] ([[:en:Scientific American|Scientific American]])'' સામયિકમાં ‘ઑન ધ જનરલાઈઝ્ડ થીયરી ઑફ ગ્રેવિટેશન’ શીર્ષક હેઠળના લેખમાં [[સંગઠિત ફિલ્ડ થીયરી|યુનિફાઈડ ફિલ્ડ થીયરી]] ([[:en:unified field theory|unified field theory]])ની સમજ આપી હતી {{Harv|Einstein|1950}}.થીયોરેટિકલ ફિઝિક્સમાં તેમની કામગીરીના વખાણ થતા હતા છતાં આઈન્સ્ટાઈન ધીમેધીમે તેમના સંશોધનમાં એકલા પડી રહ્યા હતા અને તેમના પ્રયાસો છેવટે અસફળ રહ્યા હતા.ફન્ડામેન્ટલ ફોર્સિસના યુનિફિકેશન માટેના પ્રયાસો દરમિયાન ફિઝિક્સમાં કેટલાક મુખ્ય પ્રવાહના ડેવલપમેન્ટની તેમણે ઉપેક્ષા કરી, જેમાં સૌથી નોંધપાત્ર હતું [[સ્ટ્રોંગ ન્યુક્લીયર ફોર્સ|સ્ટ્રોંગ]] ([[:en:strong nuclear force|strong]]) એન્ડ [[વીક ન્યુક્લીયર ફોર્સ]] ([[:en:weak nuclear force|weak nuclear force]]), જે તેમના મૃત્યુ પછી પણ ઘણા વર્ષો સુધી સારી રીતે સમજાયા નહિ, અને છેવટે મુખ્યપ્રવાહના થીયોરેટિકલ ફિઝિક્સે યુનિફિકેશન અંગેના આઈન્સ્ટાઈનના અભિગમની વ્યાપક પણે ઉપેક્ષા કરી.લૉઝ ઑફ ધ ફિઝિક્સને એક જ મોડલમાં એક કરવાના સ્વપ્નને હાલ ચાલી રહેલી [[ગ્રાન્ડ યુનિફિકેશન થીયરી]] ([[:en:grand unification theory|grand unification theory]]) ચળવળ દ્વારા સાકાર કરવામાં આવી રહ્યું છે.<ref>{{cite web | url=http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=00013319-39C7-1C74-9B81809EC588EF21 | title=''A Unified Physics by 2050?'' | access-date=2007-10-04}}</ref> == સહકાર અને ઘર્ષણ == === બોઝ-આઈન્સ્ટાઈન સ્ટેટિસ્ટિક્સ === 1924માં, આઈન્સ્ટાઈનને [[ભારત|ભારતીય]] ([[:en:India|India]]) ભૌતિક વિજ્ઞાની [[સત્યેન્દ્રનાથ બોઝ]] ([[:en:Satyendra Nath Bose|Satyendra Nath Bose]]) તરફથી [[સ્ટેટિસ્ટિકલ મિકેનિક્સ|સ્ટેટિસ્ટિકલ]] ([[:en:statistical mechanics|statistical]]) મોડલની સમજૂતી મળી, જેનો આધાર ગણતરીની પદ્ધતિ ઉપર હતો જેમાં એવી ધારણા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે પ્રકાશને ઓળખીને અલગ ન પાડી શકાય તેવા તત્વોના ગેસ તરીકે સમજી શકાય.બોઝના સ્ટેટિસ્ટિક્સને કેટલાક એટમ તેમજ સૂચિત લાઈટ પાર્ટિકલ્સમાં એપ્લાય કરવામાં આવ્યા, અને આઈન્સ્ટાઈને બોઝના પેપરનું ભાષાંતર કરી તે ''ઝેસ્ક્રીફ્ટ ફર ફિઝિક :en:Zeitschrift für Physik|Zeitschrift für Physik]])'' માં રજૂ કર્યું.આઈન્સ્ટાઈને તેમના પોતાના લેખો પણ પ્રકાશિત કરીને મોડલ અને તેની અસરોની વિગતો આપી હતી, તે પૈકી [[બોઝ-આઈન્સ્ટાઈન કોન્ડેનસેટ|બોઝ-આઈન્સ્ટાઈન કન્ડેનસેટ]] ([[:en:Bose–Einstein condensate|Bose–Einstein condensate]]) વિભાવનાનો સમાવેશ થાય છે જે ઘણા નીચા તાપમાને દેખાય છે{{Harv|Einstein|1924}}.છેક 1995માં આવી વિભાવના [[એરિક એલિન કોર્નેલ]] ([[:en:Eric Allin Cornell|Eric Allin Cornell]]) તથા [[કાર્લ વિમેંન|કાર્લ વિમેન]] ([[:en:Carl Wieman|Carl Wieman]]) દ્વારા પ્રસ્તુત કરવામાં આવી. તેમણે [[યુનિવર્સિટી ઑફ કોલોરાડો, બોલ્ડર|બોલ્ડર ખાતેની યુનિવર્સિટી ઑફ કોલોરાડો]] ([[:en:University of Colorado at Boulder|University of Colorado at Boulder]])ની લેબોરેટરીમાં [[જિલા|જેઆઈએલએ]] ([[:en:JILA|JILA]]) [[નેશનલ ઈન્સ્ટિટ્યૂ ઑફ સ્ટાન્ડર્ડ્સ એન્ડ ટેકનોલોજી|એનઆઈએસટી]] ([[:en:National Institute of Standards and Technology|NIST]]) [[અલ્ટ્રાકોલ્ડ એટમ|અલ્ટ્રા કૂલિંગ]] ([[:en:ultracold atom|ultra-cooling]])ના સાધનોનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.nist.gov/public_affairs/releases/n01-04.htm|title=Cornell and Wieman Share 2001 Nobel Prize in Physics|date=2001-10-09|access-date=2007-06-11|archive-date=2013-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010115516/http://www.nist.gov/public_affairs/releases/n01-04.htm|url-status=dead}}</ref>[[બોઝ-આઈન્સ્ટાઈન સ્ટેટિસ્ટિક્સ]] ([[:en:Bose–Einstein statistics|Bose–Einstein statistics]])ને હવે [[બોસોન]] ([[:en:boson|boson]])ના કોઈપણ જોડાણની વર્તણૂકને સમજાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.આ પ્રોજેક્ટ માટે આઈન્સ્ટાઈને જે ચિત્રો દોર્યાં હતાં તે [[લીડેન યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Leiden University|Leiden University]]) ની આઈન્સ્ટાઈન આર્કાઈવની લાઈબ્રેરીમાં જોઈ શકાય.<ref name="Instituut-Lorentz">[http://www.lorentz.leidenuniv.nl/history/Einstein_archive/ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ-લોરેન્ઝ ખાતે આઈન્સ્ટાઈન આર્કાઈવ]. ''ઈન્સ્ટિટ્યૂટ-લોરેન્ઝ.''2005.21 નવેમ્બર 2005ના રોજ સુધારો કરવામાં આવ્યો.</ref> === સ્કોર્ડિંગર ગેસ મોડલ === આઈન્સ્ટાઈને [[ઈર્વિન સ્કોર્ડિંગર]] ([[:en:Erwin Schrödinger|Erwin Schrödinger]])ને [[મેક્સ પ્લેન્ક]] ([[:en:Max Planck|Max Planck]])ના વ્યક્તિગત [[પરમાણુ]] ([[:en:molecule|molecule]])ને બદલે [[ગેસ]] ([[:en:gas|gas]]) માટે [[ઊર્જાનું સ્તર|ઊર્જાના સ્તર]] ([[:en:energy level|energy level]])ના વિચારનો અમલ કરવા સૂચવ્યું, અને સ્કોર્ડિંગરે [[બોલ્ટમેન ડિસ્ટ્રીબ્યુશન|બોલ્ટઝમેન ડિસ્ટ્રીબ્યુશન]] ([[:en:Boltzmann distribution|Boltzmann distribution]]) નો ઉપયોગ તેમના પેપરમાં કર્યો જેના દ્વારા [[થર્મોડાઈનેમિક્સ|થર્મોડાઈનેમિક]] ([[:en:thermodynamics|thermodynamic]]) ના [[સેમી ક્લાસિકલ|સેમીક્લાસિકલ]] ([[:en:semiclassical|semiclassical]])નાં તત્વોમાંથી [[આઈડીઅલ ગેસ|આદર્શ ગેસ]] ([[:en:ideal gas|ideal gas]]) મળી શકે. સ્કોર્ડિંગરે આઈન્સ્ટાઈનને તેમનું નામ સહ-લેખક તરીકે ઉમેરવા વિનંતી કરી, પરંતુ આઈન્સ્ટાઈને નિમંત્રણ નકાર્યું.<ref>{{cite book | last=Moore | first=Walter | year=1989 | title=Schrödinger: Life and Thought | location=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-43767-9}}</ref> === આઈન્સ્ટાઈન રેફ્રિજરેટર === 1926માં, આઈન્સ્ટાઈન અને તેમના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી [[લીઓ ઝિલાર્ડ]] ([[:en:Leó Szilárd|Leó Szilárd]]), જેઓ હંગેરિયન ભૌતિક વિજ્ઞાની હતા જેમણે પાછળથી [[મેનહટન પ્રોજેક્ટ]] ([[:en:Manhattan Project|Manhattan Project]]) ઉપર કામ કર્યું હતું અને [[ચેઈન રીએક્શન (શ્રેણીબદ્ધ પ્રત્યાઘાત)|ચેઈન રીએક્શન]] ([[:en:chain reaction|chain reaction]])ની શોધ કરવાનું માન તેમને ફાળે જાય છે, તેઓ [[આઈન્સ્ટાઈન રેફ્રિજરેટર]] ([[:en:Einstein refrigerator|Einstein refrigerator]])ના સંશોધનમાં સહભાગી હતા (જેની 1930માં પેટન્ટ કરાવવામાં આવી હતી), આ શોધ ક્રાંતિકારી હતી જેમાં કોઈ મૂવિંગ પાર્ટ્સ નહોતા અને તેના ઈનપૂટ તરીકે માત્ર ગરમીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. <ref name="Goettling">ગોટલિંગ, ગેરી.[http://gtalumni.org/Publications/magazine/sum98/einsrefr.html આઈન્સ્ટાઈન્સ રેફ્રિજરેટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050525082445/http://gtalumni.org/Publications/magazine/sum98/einsrefr.html |date=2005-05-25 }} ''જ્યોર્જિઆ ટેક એલ્યુમ્ની મેગેઝિન.''1998.21 નવેમ્બર 2005ના રોજ સુધારો કરવામાં આવ્યો.</ref><ref>રેફ્રિજરેટર માટે આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન અને લીઓ ઝિલાર્ડને 11 નવેમ્બર 1930ના {{US patent|1781541}}રોજ પુરસ્કૃત કરવામાં આવ્યા.</ref> === બોહર વિરુદ્ધ આઈન્સ્ટાઈન === [[ચિત્ર:Niels Bohr Albert Einstein by Ehrenfest.jpg|left|thumb|upright|આઈન્સ્ટાઈન અને [[નિલ્સ બોહર]] ([[:en:Niels Bohr|Niels Bohr]]). તેમની 1925ની લિડેન મુલાકાત દરમિયાન [[પૌલ એર્નફેસ્ટ|પૌલ એરનફેસ્ટ]] ([[:en:Paul Ehrenfest|Paul Ehrenfest]]) દ્વારા લેવામાં આવેલો ફોટો.]] 1920ના દાયકામાં [[ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સ]] ([[:en:quantum mechanics|quantum mechanics]]) નો વિકાસ વધારે સંપૂર્ણ થીયરીમાં થયો.[[નિલ્સ બોહર]] ([[:en:Niels Bohr|Niels Bohr]]) તથા [[વર્નર હેઈન્સબર્ગ]] ([[:en:Werner Heisenberg|Werner Heisenberg]]) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા ક્વોન્ટમ થીયરીના [[કોપનહેગન અર્થઘટન]] ([[:en:Copenhagen interpretation|Copenhagen interpretation]])થી આઈન્સ્ટાઈન નાખુશ હતા, જ્યારે ક્વોન્ટમ વિભાવના આંતરિક સંભાવનાઓ ઉપર આધારિત છે, જેમાં ચોક્કસ પરિણામ માત્ર [[શાસ્ત્રીય મર્યાદામાં ફિઝિક્સ|ક્લાસિકલ સીસ્ટમ]] ([[:en:Physics in the Classical Limit|classical systems]])માં જ મળે છે. આ પછી આઈન્સ્ટાઈન અને બોહર વચ્ચે એક જાહેર [[બોહર-આઈન્સ્ટાઈન ચર્ચા|ચર્ચા]] ([[:en:Bohr-Einstein debates|debate]]) શરુ થઈ, જે ઘણા વર્ષો સુધી ચાલી (તેમાં [[સોલવે કોન્ફરન્સ]] ([[:en:Solvay Conference|Solvay Conference]])નો પણ સમાવેશ થાય છે).આઈન્સ્ટાઈને કોપનહેગન અર્થઘટન સામે [[વૈચારિક પ્રયોગ|વૈચારિક પ્રયોગો]] ([[:en:thought experiment|thought experiment]]) તૈયાર કર્યા, જે તમામ બોહરે નકારી કાઢ્યા હતા. 1926માં [[મેક્સ બોર્ન]] ([[:en:Max Born|Max Born]])ને એક પત્રમાં આઈન્સ્ટાઈને લખ્યું કે, 'હું કોઈપણ સંજોગોમાં એટલું સમજું છું કે તે (ઈશ્વર) પાસા નથી ફેંકતા'{{Harv|Einstein|1969}}.<ref>1982માં એડિસન એરબ્રિક દ્વારા આ પુસ્તકનું પુનઃ પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું હતું, આઈએસબીએન 388682005x</ref> આઇન્સ્ટાઇન જેને ક્વોન્ટમ થીયરીનું પ્રકૃતિનું અધૂરું વર્ણન સમજે છે તેનાથી તેમને ક્યારેય સંતોષ થયો નહોતો, અને 1935માં તેમણે [[બોરિસ પોડોલ્સ્કી]] ([[:en:Boris Podolsky|Boris Podolsky]])અને[[નેથન રોસેન|નાથન રોઝન]] ([[:en:Nathan Rosen|Nathan Rosen]]) ના સહયોગમાં આ મુદ્દાની ચકાસણી કરી હતી અને એમ નોંધ્યું હતું કે આ થીયરીમાં [[નોન-લોકલ (સ્થાનિક નહિ)|બિન સ્થાનિક]] ([[:en:non-local|non-local]])ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાની જરૂર છે, આ [[ઈપીઆર વિરોધાભાસ|ઇપીઆર વિરોધાભાસ]] ([[:en:EPR paradox|EPR paradox]]){{Harv|Einstein|1935}}તરીકે જાણીતું છે.જ્યારથી ઇપીઆર પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો હતો અને તેનું જે પરિણામ મળ્યું હતું તેણે ક્વોન્ટમ થીયરીની આગાહીઓનું સમર્થન કર્યું હતું.<ref>{{cite journal | author=Aspect, Alain; Dalibard, Jean; Roger, Gérard | title= Experimental test of Bell's inequalities using time-varying analyzers | journal=Physical Review Letters | year=1982 | volume=49 | issue=25 | pages=1804–1807 | doi= 10.1103/PhysRevLett.49.1804 }}ઈપીઆરને લગતા ઘણા પ્રયોગો પૈકી પ્રથમ.</ref>, વૈજ્ઞાનિક [[ડીટર્મિનિઝમ (મક્કમતા)|ડીટર્મિનિઝમ]] ([[:en:determinism|determinism]]) ના વિચાર બાબતે આઈન્સ્ટાઈન બોહર સાથે સંમત નહોતા.આ કારણોસર જ [[બોહર-આઈન્સ્ટાઈન ચર્ચા|આઈન્સ્ટાઈન-બોહર વચ્ચે થયેલી ચર્ચા]] ([[:en:Bohr-Einstein debates|Einstein-Bohr debate]]) ફક્ત તત્વજ્ઞાનને લગતા પ્રવચનો બની ગઇ હતી. == ધાર્મિક દૃષ્ટિકોણ == વૈજ્ઞાનિક સંકલ્પવાદના પ્રશ્ને [[થીઓલોજીકલ ડીટર્મિનિઝમ (મક્કમતા)|સૈધ્ધાંતિક સંકલ્પવાદ]] ([[:en:theological determinism|theological determinism]]) અંગે આઇન્સ્ટાઇનનું ક્યાં સ્થાન છે તે પ્રશ્નને અને તે ઇશ્વરમાં શ્રદ્ધા ધરાવે છે કે નહીં તે બાબતને વધુ વેગ મળ્યો1929માં આઇન્સ્ટાઇને રબ્બી [[હર્બટ એસ. ગોલ્ડસ્ટેઇન]] ([[:en:Herbert S. Goldstein|Herbert S. Goldstein]])ને કહ્યું હતું કે હું જે પોતાના ભાવિની અને માનવવજાત<ref>{{Citation | last = Brian | first = Dennis | year = 1996 | title = Einstein: A Life | publisher = New York: John Wiley & Sons | id = ISBN 0-471-11459-6 | page = 127 }}</ref>ના કામકાજની ચિંતા કરતો હોય એવા ભગવાનમાં નહીં, પરંતુ [[બેરુસ સ્પિનોઝા#ફિલોસોફી|સ્પિનોઝાના એ ભગવાન]] ([[:en:Baruch Spinoza#Philosophy|Spinoza's God]])માં શ્રદ્ધા ધરાવું છું જે વિશ્વની કાયદેસરની સંવાદિતામાં જ પોતાની જાતને જાહેર કરે છે.1950માં એમ. બર્કોવિટ્ઝને લખેલા પત્રમાં આઇન્સ્ટાઇને કહ્યું હતું કે ભગવાન અંગે મારો અભિપ્રાય [[અજ્ઞેયવાદ|અજ્ઞેયવાદી]] ([[:en:agnosticism|agnostic]]) જેવો છે હું માનુ છું કે જીવનના કલ્યાણ અને વિકાસ માટે નૈતિક સિદ્ધાંતોના પ્રાથમિક મહત્વની આબેહૂબ જાગૃતિને કાયદા આપનારના વિચારની કોઇ જરૂર નથી, અને ખાસ કરીને એવો કાયદા આપનાર જે સજા<ref>25 ઓક્ટોબર, 1950ના રોજ એમ. બર્કોવિટ્ઝને લખેલા પત્રમાં આઇન્સ્ટાઇન, એલિસ કેલાપ્રાઇસ, ઇડી., ની આઇન્સ્ટાઇન આર્કાઇવ્ઝ. [http://press.princeton.edu/titles/7921.html ધ ન્યૂક્વોટેબલ આઇન્સ્ટાઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090622063213/http://press.princeton.edu/titles/7921.html |date=2009-06-22 }},પ્રિન્સ્ટન, ન્યૂજર્સી. પ્રિન્સ્ટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2000,પી216.</ref> અને બદલો આપવાના સિદ્ધાંત ઉપર કામ કરતો હોય.આઇન્સ્ટાઇને એમ પણ કહ્યું હતું કે મેં વારંવાર કહ્યું છે કે મારા અભિપ્રાય મુજબ તો વ્યક્તિગત ભગવાનનો જે વિચાર છે તે ખરેખર બાળબુદ્ધિ જેવો છે.તમે મને અજ્ઞેયવાદી કહી શકો છો, પરંતુ હું એવા નાસ્તિક વ્યક્તિના લડાયક જુસ્સો કોઇને આપી શકું નહીં જેની લાગણીઓની તિવ્રતા ખાસ કરીને યુવાનીમાં પ્રાપ્ત થયેલી કટ્ટર ધાર્મિક માનયતાઓ અને ધાર્મિક ગુલામીમાંથી મુક્ત થવાના પ્રયાસોમાંથી ટપકતી હોય. [[હ્યુબર્ટસ, લોવેન્સ્ટેઇન-વર્ધેઇમ-ફ્રૂડેનબર્ગના પ્રિન્સ|લોવેસ્ટેઇન-વર્ધેઇમ-ફ્રૂડેઇનબર્ગ ના રાજકુમાર હ્યુબર્ટસ]] ([[:en:Hubertus, Prince of Löwenstein-Wertheim-Freudenberg|Hubertus, Prince of Löwenstein-Wertheim-Freudenberg]]) સાથે થયેલી વાતચીતમાં તેમણે એમપણ કહ્યું હોવાનું સમજાય છે કે મારા મર્યાદીત માનવ દિમાગની મદદથી જેને હું સમજી શક્યો છું તે બ્રહ્માંડની આ પ્રકારની સંવાદીતાને જોતા તો એમ પણ કહી શકાય કે હજું પણ એવા લોકો છે જેઓ કહે છે કે ભગવાન છે જ નહીં.જો કે મને ગુસ્સો એ વાતનો આવે છે કે તેઓ મને આ પ્રકારના અભિપ્રાયો માટે ટાંકે છે. <ref name=eigod>{{cite web|title=Albert Einstein (1879-1955)|url=http://www.stephenjaygould.org/ctrl/quotes_einstein.html|access-date=2007-05-21|archive-date=2011-08-11|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXsxr9G?url=http://www.stephenjaygould.org/ctrl/quotes_einstein.html|url-status=dead}}</ref>પોતે જૂડો-ક્રિશ્ચિયન ભગવાનની પૂજા કરે છે એવો દાવો કરનારા લોકોને આપેલા પત્ર દ્વારા આપેલા પ્રતિભાવમાં આઇન્સ્ટાઇને કહ્યું હતું કે મારી ધાર્મિક માન્યતા વિશે તમે જે કાંઇ વાંચ્યું છે તે અલબત્ત જૂઠાણું છે, અને આ એક એવું જૂઠાણું છે જે પદ્ધતિસર વારંવાર પુનરાવર્તન પામી રહ્યું છે.હું [[વ્યક્તિગત ભગવાન]] ([[:en:personal god|personal god]])માં માનતો નથી અને મેં તે અંગે ક્યારેય ઇન્કાર કર્યો નથી ઉલટાનું મેં તો તે અંગે સ્પષ્ટ અભિપ્રાય આપ્યો છે.જેને ધાર્મિક કહી શકાય એવું કાંઇક મારામાં પડ્યું છે તો તે અવશ્ય વૈશ્વિક માળખાની અમર્યાદ પ્રશંસા છે, ખાસ કરીને જ્યાં સુધી આપણું વિજ્ઞાન ઘટસ્ફોટ કરે ત્યાં સુધી. <ref>{{cite book|author=Helen Dukas and Banesh Hoffman (eds)|title= [http://press.princeton.edu/titles/562.html Albert Einstein, The Human Side] |publisher=[[Princeton University Press]]|year=1981|page=43}}</ref> ''વિશ્વ મારી નજરે'' નામના પોતાના પુસ્તકમાં તેમણે લખ્યું છે કે પોતાના સૌથી વધુ પ્રાથમિક સ્વરુપમાં આપણને ઉપલબ્ધ શઇ શકે એવું સૌંદર્યનું, અત્યંત ગૂઢ કારણની અભિવ્યક્તિનું અને જેમાં આપણે ઉંડાં ઉતરી શકીએ નહીં એવી બાબતના અસ્તિત્વનું જ્ઞાન એ એવું જ્ઞાન છે, એવી લાગણીઓ છે જે સાચા ધાર્મિક વર્તનની રચના કરે છે, અને આ રીતે જોતાં હું ઉંડાણપૂર્વકનો ધાર્મિક માનવી છું. <ref>{{cite book |title=The World as I See It|last=Einstein|first=Albert|year=1949|publisher=Philosophical Library|publication-place=New York|isbn=0806527900|url=http://www.einsteinandreligion.com/worldsee2.html|access-date=2007-10-14}}</ref> 1930માં ''ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ''માં પ્રસિદ્ધ થયેલા લેખ<ref>{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/aor/einstein/einsci.htm |title=Albert Einstein: Religion and Science |publisher=Sacred-texts.com |date=1930-11-09 |access-date=2009-01-07}}</ref>માં આઇન્સ્ટાઇને ત્રણ પદ્ધતિઓને નામાંકિત બનાવી હતી જે સામાન્યરીતે વાસ્તવિક ધર્મમાં પરસ્પર મિશ્ર થઇ જાય છે.પ્રથમ પદ્ધતિ મુખ્યત્વે કાર્યકારણની નબળી સમજ અને ભય દ્વારા પ્રોત્સાહિત થાય છે તેથી તે પારલૌકિક હસ્તીનું નિર્માણ કરે છે.બીજી પદ્ધતિ સામાજિક અને નૈતિક છે જે કાસ કરીને પ્રેમ અને સહકારની ઇચ્છા વડે પ્રોત્સાહિત બને છે.આઇન્સ્ટાઇને એવી નોંધ મૂકી છે કે આ બંને પદ્ધતિઓમાં નૃવંશશાસ્ત્રીય ઇશ્વરનો ખયાલ રહેલો છે.જેને આઇન્સ્ટાઇન પોતે પણ અત્યંત પાકટ માને છે એવી ત્રીજી પદ્ધતિ ભય અને રહસ્ય દ્વારા પ્રોત્સાહિત થઇ રહી છે.તેમણે કહ્યું હતું કે એવી વ્યવસ્થા અને શ્રેષ્ઠતાનો અનુભવ--- કરવા માંગે છે જે પોતે જ કુદરતમાં ઘટસ્ફોટ કરે છે--- અને તે સમગ્ર બ્રહ્માંડને એક મહત્વના ઐક્ય તરીકે અનુભવવા માંગે છે.આઇન્સ્ટાઇન વિજ્ઞાનને પ્રથમ બે પ્રકારના ધર્મનું પ્રતિસ્પર્ધી માને છે પરંતુ ત્રીજા પ્રકારના ધર્મનું ભાગીદાર માને છે. આઇન્સ્ટાઇન [[માનવતાવાદ|માનવતાવાદી]] ([[:en:Humanism|Humanist]]) પણ હતા અને [[નૈતિક સંસ્કૃતિ|નૈતિક સંસ્કૃતિને]] ([[:en:Ethical Culture|Ethical Culture]]) ટેકો આપનારા પણ હતા.તેમણે [[ન્યૂયોર્કની પ્રથમ માનવતાવાદી સોસાયટી|ન્યૂયોર્કની]] ([[:en:First Humanist Society of New York|First Humanist Society of New York]]) પ્રથમ માનવતાવાદી સોસાયટીના સલાહકાર બોર્ડમાં પણ સેવા આપી હતી.<ref>{{Citation | last =Stringer-Hye | first =Richard | contribution =Charles Francis Potter | title =Dictionary of Unitarian and Universalist Biography | publisher =Unitarian Universalist Historical Society | date =1999 | contribution-url =http://www.uua.org/uuhs/duub/articles/charlesfrancispotter.html | access-date =2006-05-14 | archivedate =2009-02-18 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20090218045309/http://www25.uua.org/uuhs/duub/articles/charlesfrancispotter.html }}</ref><ref>{{Citation | last =Wilson | first =Edwin H. | chapter =Chapter 2: The Background of Religious Humanism | title =Genesis of a Humanist Manifesto | publisher =The Secular Web Library | date =1995 | chapter-url =http://www.infidels.org/library/modern/edwin_wilson/manifesto/ch2.html | access-date =2006-05-14 }}</ref>''ન્યૂયોર્કની સોસાયટી ફોર એથિકલ કલ્ચર'' માટે તેમણે નોંધ્યું હતું કે નૈતિક સંસ્કૃતિનો વિચારધાર્મિક આદર્શવાદમાં સૌથી વધુ મૂલ્યવાન શું છે તે અંગેના તેમના અંગત વિચારને મૂર્ત-સ્વરુપ આપે છે.તેમણે અવલોકન વ્યક્ત કર્યું હતું કે નૈતિક સંસ્કૃતિ વિના માનવતા માટે કોઇ મુક્તિ નથી.<ref>{{cite web |url=http://ethicalunion.org/ericson2.html |title=The Humanist Way: An Introduction to Ethical Humanist Religion |access-date=2008-07-23 |author=Ericson, Edward L |date= |work= |publisher=The American Ethical Union |archive-date=2008-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723104358/http://ethicalunion.org/ericson2.html |url-status=dead }}</ref> આઇન્સ્ટાઇને 1940ની સાલમાં''[[નેચર (જર્નલ)|પ્રકૃતિ]] ([[:en:Nature (journal)|Nature]])'' વિષયમાં વિજ્ઞાન અને ધર્મ<ref name="Nature146">{{cite journal|last=Einstein|first=A.|year=1940|title=Science and religion|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=146|issue=|pages=605–607|doi=10.1038/146605a0}}</ref>શીર્ષક ધરાવતા દસ્તાવેજો પ્રકાશીત કર્યા હતા જેમાં તેમણે કહ્યું હતું કે ધાર્મિક રીતે જે વ્યક્તિએ આત્મસાક્ષાત્કાર કર્યો છે તે પોતાની સર્વોચ્ચ ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કરીને પોતાની સ્વાર્થી ઇચ્છાઓથી મુક્ત બન્યો હોય છે અને તે અગાઉથી જ પોતાના એ ચોક્કસ વિચારો, લાગણીઓ અને મહત્વકાંક્ષાઓથી યુક્ત બનેલો હોય છે કે જેની સાથે તે પોતાના સર્વશ્રેષ્ઠ મૂલ્યો અને એનબીએસપીથી જોડાયેલો હોય છે જેમાં તે એવી પણ ચિંતા કરતો નથી કે આ બધી બાબતોને ઇશ્વરની સાથે જોડવા તેણે કોઇ પ્રયાસ કર્યો છે કે નહીં, કેમ કે જો તેમ ન હોય તો [[ગૌતમ બુદ્ધ|બુદ્ધ]] ([[:en:Gautama Buddha|Buddha]])અને [[બેરુસ સ્પિનોઝા|સ્પિનોઝા]] ([[:en:Baruch Spinoza|Spinoza]]) જેવા આત્મસ્થોને ધાર્મિક ગુરુઓ પણ ગણી શકાય નહીં.તદઅનુસાર ધાર્મિક વ્યક્તિ એવી ચુસ્ત ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને માન્યતા ધરાવતો હોય છે કે તાર્કીક પાયા અને એનબીએસપી માટે અસક્ષમ અને બિનજરૂરી એવા પોતાના સર્વશ્રેષ્ઠ વ્યક્તિગત પદાર્થો અને લક્ષ્યાંકોના મહત્વ માટે તેને કોઇ શંકા નથી. આ દૃષ્ટિએ જોવા જઇએ તો આ તમામ મૂલ્યો અને લક્ષ્યાંકો પ્રત્યે સંપૂર્ણ અને સ્પષ્ટપણે જાગૃત થવા અને તેના પ્રભાવને સતત મજબૂત કરવા માનવજાત માટે ધર્મ સદીઓથી એક પ્રયાસ બન્યો છે તેમણે એવી દલીલ કરી હતી કે એક મહાન ભૂલમાંથી જ ધર્મ અને વિજ્ઞાન વચ્ચેના સઘર્ષનો જન્મ થયો છે.જો કે તેમ છતાં પણ ધર્મ અને વિજ્ઞાનના ક્ષેત્ર પોતપોતાની રીતે એકબીજાથી તદ્દન અલગ છે, તે ઉપરાંત બંને વચ્ચે પરસ્પર એક મજબૂત સંબંધ અને સ્વાવલંબન અને એનબીએસપી છે કે ધર્મ વિનાનું વિજ્ઞાન પાંગળુ છે અને વિજ્ઞાન વિનાનો ધર્મ આંધળો અને એનબીએસપી છે, જો કે વિજ્ઞાન અને ધર્મ વચ્ચેના કાયદેસરના સંઘર્ષનું ક્યારેય અસ્તિત્વ હોઇ શકે નહીં.આઇન્સ્ટાઇનની દૃષ્ટિએ પ્રાકૃતિક ઘટનાઓ માટે માનવી કે ઇશ્વર એમ બંને પૈકી કોઇનો પણ નિયમ ક્યારેય પણ એકમાત્ર જવાબદાર હશે નહીં.આ બાબતને સુનિશ્ચિત કરવા માટે એમ કહી શકાય કે કુદરતી ઘટનાઓમાં વ્યક્તિગત ઇશ્વરીય હસ્તક્ષેપના સિદ્ધાંતને વિજ્ઞાને ક્યારેય ''નકારી'' કાઢ્યો નથી કેમ કે માનવી હંમેશા એવા સ્થાનમાં જ આશ્રય લેતો હોય છે કે જ્યાં હજુ સુધી વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન પહોંચી શક્યું નથી. {{Harv|Einstein|1940|pp=605–607}} એરિક ગુટકિંડને લખેલા પત્રમાં આઇન્સ્ટાઇને લખ્યું હતું કેઃ <blockquote> છેલ્લાં થોડાં દિવસો દરમ્યાન મેં તમારા પુસ્તકમાંથી ઘણુ બધું વાંચ્યુ અને આ પુસ્તક મોકલાવવા બદલ તમારો ખુબ ખુબ આભાર. આ પુસ્તકમાંથી મને સૌથી વધુ જે બાબત અસર કરી ગઇ તે એવી છે કે જીવન અને માનવજાત પ્રત્યેના વાસ્તવિક અભિગમ અને વર્તનની બાબતમાં આપણી વચ્ચે ઘણું બધું સામ્ય રહેલું છે. ...મારા માટે ઇશ્વર શબ્દ માનવીની નબળાઇઓ અને પેદાશોની અભિવ્યક્તિથી વિશેષ કાંઇ જ નથી, બાઇબલ એ અનેક સારી બાબતોનો સંગ્રહ ધરાવતું પુસ્તક છે તેમ છતાં હજું તે પ્રાચીન દંતકથાઓ જ છે જે ફક્ત બાળકોના દિમાગમાં જ ઉતરી શકે એવી છે.આ બાબત મારામાં કેટલું સુક્ષ્મ પરિવર્તન કરી શકશે તે અંગે કોઇ અર્થઘટન કરીશ નહીં. આ અર્થઘટનો તેના મૂળ સ્વરુપ અને પ્રકાર અનુસાર અનેકઘણા છે અને તેઓને અસલ વિષયવસ્તુ સાથે કોઇ લેવાદેવા હોતી નથી.મારા મતાનુસાર તો અન્ય ધર્મોની જેમ યહૂદી ધર્મ પણ મૂર્ખ અંધ માન્યતાઓનું મૂર્તમંત સ્વરુપ જ છે.અને જે લોકોમાંથી હું આવું છું અને જેઓની વિચારધારા સાથે હું ઉંડાણપૂર્વક સંકળાયેલો છું એવા યહુદી લોકો પણ મારા માટે અન્ય પ્રજાની તુલનાએ વધુ કોઇ ગુણવત્તા ધરાવતા નથી.જેમ જેમ મારો અનુભવ વધતો ગયો છે તેમ તેમ હું એવા નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યો છું કે તેઓ પણ ખરાબ બદીઓની સામે સત્તાની ઊણપ દ્વારા સંરક્ષિત હોવા છતાં અન્ય માનવીય સમુદાયો કરતા સહેજપણ સારા નથી.તે સિવાય તેઓ માટે હું અન્ય કાંઇ કહી શકું નહીં. સામાન્યતઃ મને જાણીને ઘણું દુખ થાય છે કે તમે એક વિશેષ સ્થાન ધરાવો છો અને માણસ તરીકે બાહ્ય અને યહૂદી તરીકે આંતરિક એમ ગૌરવની બે દિવાલો વડે તેનો બચાવ કરવાનો પ્રયાસ કરો છો.એક માણસ તરીકે તમે કાર્યકારણમાંથી છુટકારો મેળવવાનો દાવો કરો છો અને યહૂદી તરીકે તમે એકેશ્વરવાદનો વિશેષાધિકાર ભોગવો છો.જો કે મર્યાદીત કાર્યકારણ વધુ લાંબો સમય માટે કાર્યકારણ રહી શકતું નથી કેમ કે આપણા સર્વશ્રેષ્ઠ સ્પિનોઝાએ તમામ પ્રકારની ખણખોદ કરી છે અને ઘણુ કરીને તેમ કરનાર તે પ્રથમ હશે.અને વિવિધ ધર્મોના જડ અર્થઘટનો સૈદ્ધાંતિક રીતે ઇજારાશાહીથી ક્યારેય નાબૂદ થયા નથી.આ પ્રકારની દિવાલોથી તો આપણે ફક્ત કેટલાક પ્રકારની જાત સાથેની છેતરામણી જ મેળવી શકીએ જો કે આપણા નૈતિક પ્રયાસોને તેનાથી ક્યારેય બળ કે વેગ મળ્યો નથી. ઉલ્ટાનું હવે આપણા બૌદ્ધિક ચુકાદાઓ અંગે મેં આપણા મતભેદો જાહેર કરી દીધા છે તેમ છતાં હું એ બાબતે હજુ પણ સ્પષ્ટ છું કે માનવ વર્તન જેવી જરૂરી બાબતોમાં આપણે એકબીજાથી ઘણા નજદીક છીએ.આપણને ફક્ત આપણા બૌદ્ધિક વિચારો જ અને ફ્રોઇડની ભાષામાં કહીએ તો તર્કસંગતતા જ એકબીજાથી છૂટા પાડે છેતેથી જ મારું માનવું છે કે જો આપણે કોઇ નક્કર બાબત વિશે વાત કરીશું તો જરૂર એકબીજાને સમજી શકીશું.મૈત્રીપૂર્ણ આભાર અને શ્રેષ્ઠ શુભેચ્છાઓ સાથે. તમારો, એ. આઇન્સ્ટાઇન </blockquote> આઇન્સ્ટાઇને અગાઉ જ્યારે ટાઇમ મેગેઝિનને ઇન્ટરવ્યૂ આપ્યો ત્યારે તેણે ઇશ્વરદત્ત પ્રકૃતિને માનવી સમજી શકતો નથી એવી માન્યતાને ચકાસી હતી. તે સાથે તેમણે સમજાવ્યું હતું કે, <blockquote>હું નાસ્તિક નથી. હું એવું પણ માનતો નથી કે હું મારી જાતને સર્વેશ્વરવાદી કહી શકું.જે કાંઇ તકલીફ કે સમસ્યા છે તે એટલી વિશાળ છે કે આપણું મર્યાદિત દિમાગ સમજી શકે તેમ નથી.આપણે એવા બાળકની સ્થિતમાં છીએ જે અનેક ભાષાઓના પુસ્તકોથી ભરપુર એવા પુસ્તકાલયમાં પ્રવેશી રહ્યો છે.તે બાળક એટલું તો જાણે જ છએ કે કોઇકે તો આ પુસ્તકો લખ્યા જ હશે.જો કે તે જાણતો નથી કે કેવી રીતે પુસ્તકો લખાયા હશે.જે ભાષાઓમાં પુસ્તકો લખાયા છે તે પણ તે સમજી શકતો નથી.પુસ્તકો જે રહસ્યમય ક્રમમાં ગોઠવાયા છે તેના પ્રત્યે પણ બાળકને શંકા થાય છે, જો કે તે શું છે તેની તેને કાંઇ ગતાગમ પડતી નથી.મને તો એમ લાગે છે કે સૌથી વધુ બુધ્ધિશાળી મનુષ્ય પણ ઇશ્વર પ્રત્યે આ પ્રકારનું જ વર્તન ધરાવે છે.આપણે જોઇ શકીએ છીએ કે બ્રહ્માંડની ગોઠવણી ખુબ જ સુંદર રીતે થઇ છે અને તે કેટલાંક નિયમોનું પાલન કરી રહ્યું છે, પરંતુ આપણે તો તેના નિમયોને ભાગ્યેજ સમજી શકીએ છીએ.</blockquote> == રાજકારણ == [[ચિત્ર:Figh2.jpg|thumb|આઇન્સ્ટાઇન અને ભારતીય કવિ [[નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] ([[:en:Nobel laureate|Nobel laureate]]) [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર]] ([[:en:Rabindranath Tagore|Rabindranath Tagore]]) તેઓની બહોળી પ્રસિદ્ધિ ધરાવતી જુલાઇ 1930ની વાતચીત|link=Special:FilePath/Figh2.jpg]] સતત વધતી જતી લોકોની માંગ, વિવિધ દેશોમાં રાજકીય, માનવીય અને શૈક્ષણિક પ્રોજેક્ટોમાં તેમની હિસ્સેદારી અને વિશ્વભરના વિદ્વાનો અને રાજકીય મહારથીઓ સાથેના તેમના થોડા પરિચયના કારણે તે કામ કરવા માટે અતિ આવશ્યક એવું રચનાત્મક એકાંત બહુ ઓછું મેળવી શક્યા હતા.<ref>{{Citation | last = Clark | first = Ronald W. | author-link = Ronald W. Clark | year = 1971 | title = Einstein: The Life and Times | publisher = Avon | id = ISBN 0-380-44123-3 }}</ref>તેમની કીર્તિ અને મેધાવી પ્રતિભાના કારણે તેમને અનેકવાર સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્ર કે ગણીત જેવા વિષયની સાથે કાંઇ લેવાદેવા ન હોય એવી બાબતો અંગે પણ પોતાના નિષ્કર્ષ કે ચુકાદા આપવા પડ્યા હતા.તે કાયર નહોતા, અને તેમની આસપાસના વિશ્વથી પણ તે સજાગ હતા, અને તેમની સજાગતામાં એવી કોઇ ભ્રમણા નહોતી કે રાજકારણની ઉપેક્ષા કરીશું તો વિશ્વની ઘટનાઓ ફિક્કી પડી જશે.તેમની આંખે ઉડીને વળગે એવા દરજ્જાના કારણે તે તદ્દન છૂટથી બોલી શકતા હતા અને લખી પણ શકતા હતા, અને જ્યારે આત્માની થિયરીમાં માનનારા લોકો [[દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન થયેલો પ્રતિરોધ|ભૂગર્ભમાં]] ([[:en:Resistance during World War II|underground]]) ઉતરી જતા કે પછી આંતરિક સંઘર્ષના ભયથી પોતાની અંદર ચાલી રહેલી ગડમથલ કેટલા અંશે વિકાસ પામી છે તે અંગે તે લોકો જ્યારે શંકા કરતા ત્યારે તો તે અત્યંત ઉશ્કેરણીજનક પણ બોલતા હતા.આઇન્સ્ટાઇને [[નાઝીવાદ|નાઝી]] ([[:en:Nazism|Nazi]]) ચળવળના ઉદયનો વિરોધ કર્યો હતો અને [[ઇઝરાયલ|ઇઝરાયલ રાષ્ટ્ર]] ([[:en:Israel|State of Israel]])ની ખળભળાટ મચાવી દેનારી રચનામાં તેમણે મવાળવાદી બનવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને સામ્રાજ્યવાદ વિરોધી રાજકારણ અને અમેરિકામાં ચાલતી નાગરિક અધિકાર ચળવળને પ્રોત્સાહન અને ટેકો આપ્યો હતો.તેમણે 1927માં [[બ્રસેલ્સ]] ([[:en:Brussels|Brussels]])માં યોજાયેલી [[સામ્રાજ્યવાદ સામે સંગઠન|સામ્રાજ્યવાદ વિરોધી લીગ]] ([[:en:League against Imperialism|League against Imperialism]]) ઓફ કોંગ્રેસમાં પણ ભાગ લીધો હતો.<ref>{{cite web|url=http://san.beck.org/15-4-ChinaCivilWar1927-37.html|title=''Nationalist-Communist Civil War 1927-1937''|access-date=2007-10-03}}</ref> === ઝાયોનવાદ === આઇન્સ્ટાઇન એવા [[શ્રમીક ઝાયોનવાદ|સમાજવાદી ઝાયોનિસ્ટ]] ([[:en:labor Zionism|socialist Zionist]]) હતા જેમણે [[પેલેસ્ટાઇન અંગે બ્રિટનનો આદેશ|પેલેસ્ટાઇન અંગેના બ્રિટિશ આદેશ]] ([[:en:British mandate of Palestine|British mandate of Palestine]])માં યહૂદી રાષ્ટ્રીય માતૃભૂમિની રચનાને ટેકો આપ્યો હતો.<ref>{{citation | author=Zionism and Israel Information Center | source=Zionism and Israel Information Center | title=Albert Einstein and Zionism | url=http://www.zionism-israel.com/Albert_Einstein/Albert_Einstein_about_zionism.htm | access-date=2008-08-14}}</ref>1931માં મેકમિલન કંપનીએ ''ઝાયોનિઝમ : પ્રોફેસર આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન'' નું પ્રકાશન કર્યું. <ref>એએસઆઈએનઃ બી00085એમ906</ref> [[ઇમાન્યુઅલ કેરીડો|કેરીડો]] ([[:en:Emanuel Querido|Querido]]) [[એમ્સ્ટર્ડેમ]] ([[:en:Amsterdam|Amsterdam]]) પબ્લિશીંગ હાઉસે 1933ની સાલમાં ''મેઇન વેલ્ટબિલ્ડ'' શીર્ષક ધરાવતા પુસ્તકમાં આઇન્સ્ટાઇનના 11 નિબંધોનો સંગ્રહ કર્યો હતો, આ પુસ્તકનો ''વિશ્વ મારી નજરે'' એ શીર્ષક સાથે અંગ્રેજીમાં અનુવાદ પણ થયો હતો. આઇન્સ્ટાઇનની પ્રસ્તાવના જર્મનીના યહૂદીઓની વિગતો ધરાવતા દસ્તાવેજો પ્રત્યે સમર્પિત હતી.<ref>ફિલિકોરિયન પબ્લિશીંગ, એલએલસી, આઇએસબીએન 1599869659 તરફથી પુનઃપ્રકાશીત પુસ્તક ઉપલબ્ધ</ref> જર્મનીના ઉદય પામી રહેલા લશ્કરવાદના પરિપ્રેક્ષ્યમાં આઇન્સ્ટાઇને શાંતિ માટે પ્રવચનો આપ્યા હતા અને અનેક લખાણો પણ લખ્યા હતા.<ref>{{Citation | author =American Museum of Natural History | author-link =American Museum of Natural History | title =Einstein's Revolution | year =2002 | url =http://www.amnh.org/exhibitions/einstein/revolution/index.php | access-date =2007-03-14 }}</ref><ref>ફ્રોઇડના અનુવાદિત પત્ર માટે એએનએમએચ વેબસાઇટનું પોપઅપ જુઓ, યુદ્ધના ઉપદ્રવમાંથી માનવજાતને ઉગારી લેવા શું થઇ શકે તે અંગે કરાયેલી સૂચિત સંયુક્ત રજૂઆતને લગતા “ ફ્રોઇડ અને આઇન્સ્ટાઇન” વિભાગમાં.</ref> [[ચિત્ર:Einsteinwiezmann.PNG|thumb|1921માં ન્યૂયોર્ક શહેરમાં થયેલા આગમન દરમ્યાન આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન તેમનાં પત્ની [[એલ્સા આઈન્સ્ટાઈન|એલ્સા આઇન્સ્ટાઇન]] ([[:en:Elsa Einstein|Elsa Einstein]]) ઇઝરાયલના ભાવિ પ્રમુખ [[સેઇમ વિઝમેન]] ([[:en:Chaim Weizmann|Chaim Weizmann]]) તેમનાં પત્ની [[વેરા વિઝમેન|ડો. વેરા વિઝમેન]] ([[:en:Vera Weizmann|Dr. Vera Weizmann]]), [[મેનાહેમ યુસિસ્કિન|મેનહેમ યુસિસ્કિન]] ([[:en:Menahem Ussishkin|Menahem Ussishkin]]) અને બેન ઝાયન મોસિન્સન સહિતના ઝાયોનિસ્ટ નેતાઓ સાથે જોઇ શકાય છે.]] પેલેસ્ટાઇનના સ્વતંત્ર આરબ રાષ્ટ્ર અને યહૂદી રાષ્ટ્ર એમ બે ભાગમાં ભાગલા પાડી તેના ઉપર બ્રિટનનું નિરીક્ષણ રહેશે એવા [[પેલેસ્ટાઇન અંગે બ્રિટનનો આદેશ|બ્રિટનના પેલેસ્ટાઇન અંગેના આદેશ]] ([[:en:British Mandate of Palestine|British Mandate of Palestine]])ની દરખાસ્ત સામે આઇન્સ્ટાઇને જાહેરમાં વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.ઝાયોનવાદ પ્રત્યે આપણું ઋણ એ વિષય પર 1938માં આપેલા પ્રવચનમાં તેમણે કહ્યું હતું કે જૂડાઇઝમના મૂળ સ્વરુપ પ્રત્યે મારી જે જાગૃતિ છે તે સરહદો, સૈન્ય અને સત્તાનું પરિમાણ ધરાવતા અને ગમે તેટલું ઉદાર હોય તો પણ એવા યહૂદી રાષ્ટ્રના વિચારનો વિરોધ કરે છે. આપણી અંદર જે સંકુચિત રાષ્ટ્રવાદ જન્મ લેશે તેનાથી જૂડાઇઝમને કેટલું નુકસાન થશે તે અંગે મને શંકા છે, કેમ કે યહૂદી રાષ્ટ્ર વિના પણ સંકુચિત રાષ્ચ્રવાદની સામે લડાઇ આપવી જ પડી છે.જો બાહ્ય જરૂરિયાતો આપણને આ બોજ ઉપાડવાની ફરજ જ પાડતી હોય તો પછી આપણે ધૈર્ય અને યુક્તિઓ વડે તેને સહન કરવી જોઇએ.<ref>{{Citation | last =Rowe | first =David E.| last2 =Schulmann | first2 =Robert| title = [http://press.princeton.edu/titles/8359.html Einstein on Politics: His Private Thoughts and Public Stands on Nationalism, Zionism, War, Peace, and the Bomb] | publisher =Princeton University Press | year =2007 | isbn =0691120943 }}</ref> ભારતના વડાપ્રધાન [[જવાહરલાલ નહેરુ]] ([[:en:Jawaharlal Nehru|Jawaharlal Nehru]])ને 1947માં લખેલા પત્રમાં આઇન્સ્ટાઇને કહ્યું હતું કે પેલેસ્ટાઇનમાં યહૂદીઓ માટે રાષ્ટ્રીય વતનની સ્થાપના કરવા [[1917નું બેલ્ફોરનું જાહેરનામુ|બેલ્ફોરના જાહેરનામામાં]] ([[:en:Balfour Declaration of 1917|Balfour Declaration]]) જે દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે તેનાથી ન્યાય અને ઇતિહાસના સંતુલનનો ઉકેલ આવી ગયો છે.<ref>{{citation | author=Jewish Virtual Library | source=Jewish Virtual Library | title=Albert Einstein on Zionism | url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Quote/einsteinq.html | access-date=2008-08-14 | archivedate=2008-07-18 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080718101849/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Quote/einsteinq.html }}</ref> [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો]] ([[:en:United Nations|United Nations]])એ આદેશનું વિભાજન કર્યુ અને [[ઇઝરાયલ રાષ્ટ્ર|ઇઝરાયલ]] ([[:en:State of Israel|State of Israel]]) સહીતના કેટલાક નવા દેશોનું સીમાંકન કર્યું હતું અને તે સાથે જ [[1948 આરબ-ઇઝરાયલ યુદ્ધ|યુદ્ધ]] ([[:en:1948 Arab-Israeli War|war]]) ભડકી ઉઠ્યું હતું.1948માં [[ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ|ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સને]] ([[:en:the New York Times|the New York Times]]) મળેલા પત્રોના લેખકો પૈકી આઇન્સ્ટાઇન પણ હતા જેમાં તેમણે [[ડેઇર યાસીનનો નરસંહાર|ડેર યાસીનના નરસંહાર]] ([[:en:Deir Yassin massacre|Deir Yassin massacre]]) બદલ [[મેનાકેમ બેગીન]] ([[:en:Menachem Begin|Menachem Begin]])ની [[હેરટ]] ([[:en:Herut|Herut]]) (ફ્રીડમ) પાર્ટીની આકરી ઝાટકણી કાઢી હતી{{Harv|Einstein||||1948}}. આઇન્સ્ટાઇને [[હિબ્રુ યુનિવર્સિટી|જેરુસલેમની હિબ્રુ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:The Hebrew University|The Hebrew University of Jerusalem]])ના બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સમાં પણ સેવા આપી હતી.1950માં આઇન્સ્ટાઇને કરેલા પોતાના વસીયતનામામાં પોતાના તમામ લખાણોના સાહિત્યના અધિકારો હિબ્રુ યુનિવર્સિટીને આપેલા છે જ્યાં આજે પણ આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન આર્કાઇવ્ઝમાં તેમના દસ્તાવેજો સાચવી રાખવામાં આવ્યા છે.<ref>{{Citation | last =Albert Einstein Archives | chapter =History of the Estate of Albert Einstein | title =Albert Einstein Archives | publisher =The Hebrew University of Jerusalem | year =2007 | chapter-url =http://albert-einstein.org/history5.html | url =http://albert-einstein.org/ | access-date =2007-03-25 | archivedate =2007-03-29 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070329121541/http://www.albert-einstein.org/ }}</ref> 1952માં જ્યારે રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[સેઇમ વિઝમેન]] ([[:en:Chaim Weizmann|Chaim Weizmann]])નું નિધન થયું ત્યારે તેમને ઇઝરાયલના બીજા રાષ્ટ્રપ્રમુખ બનવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું પરંતુ તે સમયે તેમણે એમ કહીને તે ઓફર ફગાવી દીધી હતી કે તેમને માનવીય બાબતો સાથે વ્યવહાર કરવાનો કોઇ અનુભવ પણ નથી અને કુદરતી ક્ષમતા પણ નથી. <ref>{{Citation | last =TIME Online | source = Einstein declines&nbsp;— TIME | title =Einstein Declines | year =1952 | chapter-url =http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,817454,00.html | url =www.time.com | access-date = 2008-08-08}}</ref>તેમણે લખ્યું હતું કે ઇઝરાયલ રાષ્ટ્ર તરફથી મને કરવામાં આવેલી ઓફર બદલ હું ગદગદીત થઇ ગયો છું અને આ ઓફરનો હું સ્વીકાર કરી શકતો નથી તે બદલ મને દુખ પણ થયું છે અને શરમ પણ આવે છે.<ref name = "zqhsnv">{{Citation | author =Princeton Online | contribution =Einstein in Princeton: Scientist, Humanitarian, Cultural Icon | publisher =Historical Society of Princeton | date =1995 | contribution-url =http://www.princetonhistory.org/museum_alberteinstein.cfm | access-date =2007-03-14 | title =આર્કાઇવ ક .પિ | archivedate =2007-02-08 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070208202014/http://www.princetonhistory.org/museum_alberteinstein.cfm }}</ref> === નાઝીવાદ વિરોધી === 1933માં [[જર્મનીના ચાન્સેલર (જર્મન રાષ્ટ્ર)|જર્મનીના ચાન્સેલર]] ([[:en:Chancellor of Germany (German Reich)|Chancellor of Germany]]) તરીકે નિયુક્ત થયેલા [[એડોલ્ફ હિટલર]] ([[:en:Adolf Hitler|Adolf Hitler]]) ના વહીવટીતંત્રનું સૌ પ્રથમ પગલું [[વ્યાવસાયિક નાગરિક સેવા કાયદોને ફરીથી અમલમાં મૂક્યો|વ્યાવસાયિક નાગરિક સેવાના કાયદો]] ([[:en:Law for the Restoration of the Professional Civil Service|Law for the Restoration of the Professional Civil Service]]) પુનઃજીવીત કરવાનું હતું, જે અંતર્ગત પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધમાં ભાગ લઇને જેઓએ જર્મની પ્રત્યે વફદારી દાખવી ન હોય એવા યહૂદી અને રાજકીય શકમંદ સરકારી કર્મચારીઓને નોકરીઓમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા. આ ધમકી અને પડકારના સંદર્ભે આઇન્સ્ટાઇને 1932ના ડિસેમ્બરમાં અમેરિકાની મુલાકાત લીધી હતી.કેટલાક વર્ષો તો તેમણે [[પાસાડેના, કેલિફોર્નિયા]] ([[:en:Pasadena, California|Pasadena, California]]),<ref>ક્લાર્ક, આરઆઇન્સ્ટાઇન – ધ લાઇફ એન્ડ ટાઇમ્સ હાર્પર એન્ડ કોલિન્સ, 1984. 880 પીપી</ref>ની [[કેલિફોર્નિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી]] ([[:en:California Institute of Technology|California Institute of Technology]])માં વિતાવ્યા હતા, તે ઉપરાંત તેમણે [[અબ્રાહમ ફ્લેક્શનર]] ([[:en:Abraham Flexner|Abraham Flexner]]) દ્વારા [[પ્રિન્સ્ટન, ન્યૂજર્સી|પ્રિન્સ્ટન, ન્યુજર્સી]] ([[:en:Princeton, New Jersey|Princeton, New Jersey]])<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | publisher = Oxford University Press | year = 1995 | location = New York | pages = | url = | doi = | id = | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref> ખાતે નવી જ સ્થપાયેલી [[ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર એડવાન્સ સ્ટડી|ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એડવાન્સ સ્ટડી]] ([[:en:Institute for Advanced Study|Institute for Advanced Study]])માં માનદ પ્રોફેસર તરીકે સેવા આપી હતી. આઇન્સ્ટાઇને પ્રિન્સ્ટનમાં ઘર ખરીદ્યું હતું ( જ્યાં 1936માં એલ્સાનું અવસાન થયું હતું) અને 1955માં તેમનું નિધન થયું ત્યાં સુધી તે ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એડવાન્સ સ્ટડીનો અતૂટ હિસ્સો બની રહ્યા હતા.1930 અને દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન આઇન્સાટાઇને એક [[સોગંદનામુ|સોગંદનામું]] ([[:en:affidavit|affidavit]]) લખ્યું હતું જેમાં તેમણે રાજકીય અત્યાચાર અને દમનમાંથી ભાગી છૂટવાનો પ્રયાસ કરનારા યુરોપના વિશાળ સંખ્યાના યહૂદીઓ માટે [[વિઝા (દસ્તાવેજ)|વિઝા]] ([[:en:visa (document)|visas]]) આપવાની અમેરિકાને ભલામણ કરી હતી.તેમણે ઝાયોનિસ્ટ સંગઠન માટે ભંડોળ ઉભું કર્યું હતું અને 1933માં [[આંતરરાષ્ટ્રીય બચાવ સમિતિ]] ([[:en:International Rescue Committee|International Rescue Committee]])ની રચનાનું શ્રેય પણ તેમના ફાળે જાય છે.<ref name = "zqhsnv"/><ref>[http://www.theirc.org/ આંતરરાષ્ટ્રીય બચાવ સમિતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613001214/http://www.theirc.org/ |date=2009-06-13 }} સામાજીક અને રાજકીય દમન-અત્યાચારનો ભોગ બનેલા નિરાશ્રીતોને ટેકો અને આશ્રય આપે છે.</ref> [[ચિત્ર:Citizen-Einstein.jpg|right|thumb|આઇન્સ્ટિને 1940માં ન્યાયમૂર્તિ [[ફિલિપ ફોરમેન]] ([[:en:Phillip Forman|Phillip Forman]]) પાસેથી અમેરિકાનું નાગરિકત્વ મેળવ્યું હતું.]] દરમ્યાન જર્મનીના જર્મન લેક્સીકન ખાતેના [[યહુદી ભૌતિકશાસ્ત્ર|યહૂદી ફિજિક્સ]] ([[:en:Jewish physics|Jewish physics]]) ''જૂડીસ ફિજિક'' નામે વિખ્યાત બનેલા આઇન્સ્ટાઇનના વર્કને નેસ્તનાબૂદ કરી નાંખવાના અભિયાનનું નેતૃત્વ નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા [[ફિલિપ લિનાર્ડ]] ([[:en:Philipp Lenard|Philipp Lenard]]) અને [[જોહાનીસ સ્ટાર્ક|જોહાનિસ સ્ટાર્કે]] ([[:en:Johannes Stark|Johannes Stark]]). ''લીધું હતુ.[[ડેશ્યુ ફિઝિક|ડ્યુઇસ ફિજિક]] ([[:en:Deutsche Physik|Deutsche Physik]])''ના કાર્યકરોએ આઇન્સ્ટાઇનને નીમ્ન કક્ષાના દર્શાવતા ચોપાનિયાં અને પુસ્તકોનું વિતરણ કર્યું અને તેમની થિયરી ભણાવતા શિક્ષકોને [[બ્લેકલિસ્ટ]] ([[:en:blacklist|blacklist]])માં મૂકવામાં આવ્યા હતા જેમાં નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા [[વર્નર હેઈન્સબર્ગ|વર્નર હેઇઝનબર્ગ]] ([[:en:Werner Heisenberg|Werner Heisenberg]]), કે જેમણે બોહર અને આઇન્સ્ટાઇન સાથે કોન્ટમ થિયરીની ચર્ચા કરી હતી, નો પણ સમાવેશ થતો હતો. ફિલિપ્સ લિનાર્ડે દાવો કર્યો હતો કે [[સામૂહિક ઊર્જાને સમકક્ષ|સામુહિક-ઊર્જા સમતુલ્ય]] ([[:en:mass–energy equivalence|mass–energy equivalence]]) ફોર્મ્યુલાને [[આર્ય વંશ#નાઝીવાદ|આર્યન]] ([[:en:Aryan race#Nazism|Aryan]]) સર્જન <ref>{{cite web|url=http://www.mathpages.com/rr/s8-08/8-08.htm|title=MathPages&nbsp;— Reflections on Relativity: Who Invented Relativity?|access-date=2007-06-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ame.epfl.ch/biblio/schlatter1.pdf|title=Philipp Lenard et la physique aryenne|author=Christian Schlatter|publisher=École Polytechnique Fédérale de Lausanne|month=April|year=2002|access-date=2007-06-25|format=PDF|archive-date=2007-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626191134/http://ame.epfl.ch/biblio/schlatter1.pdf|url-status=dead}}</ref> બનાવવા બદલ તેનું શ્રેય [[ફ્રેડરિક હેસનોહર્લ|ફ્રેડરિક હેઝનોર્હલ]] ([[:en:Friedrich Hasenöhrl|Friedrich Hasenöhrl]])ને ફાળે જવું જોઇએ. આઇન્સ્ટાઇન વિરોધી સંગઠનની રચના થઇ અને આઇન્સ્ટાઇનની હત્યાનું કાવતરું રચનારા માણસને ફક્ત છ ડોલર<ref name=organ>{{Citation | last = Hawking | first = S. W. | author-link = Stephen Hawking | year = 1988 | title = A Brief History of Time: The updated and expanded tenth anniversary edition | publisher = Bantam Books | isbn = 0-55-338016-8}}</ref>નો દંડ કરવામાં આવ્યો. આઇન્સ્ટાઇન 1940માં અમેરિકાના નાગરિક બન્યા અને શેષજીવન ત્યાં જ વિતાવ્યું હતું, જો કે તેમણે પોતાનું સ્વિસ નાગરિકત્વ <ref>{{cite web|url=http://www.aip.org/history/einstein/chron.htm|title=An Albert Einstein Chronology|access-date=2007-08-06|archive-date=2007-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20070715110214/http://www.aip.org/history/einstein/chron.htm|url-status=dead}}</ref>જાળવી રાખ્યું હતું. === અણુ બોંબ === [[ચિત્ર:Einstein-Roosevelt-letter.png|left|thumb|આઈન્સ્ટાઈન-ઝિલાર્ડ પત્ર]] અમેરિકાના યુરોપિયન એન્ટિ-સેમિટીઝમના અનેક નિરાશ્રીત વૈજ્ઞાનિકો સહિતના સંખ્યાબંધ વૈજ્ઞાનિકોએ નવા જ શોધાયેલા [[પરમાણુ દ્વિભાજન|ન્યુક્લિયર ફિસન]] ([[:en:nuclear fission|nuclear fission]])ના સિદ્ધાંત આધારિત જર્મન વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા વિકસાવાઇ રહેલ [[અણુ બોંબ]] ([[:en:atomic bomb|atomic bomb]])ના જોખમો ઓળખી કાઢ્યા હતા.પોતાના કાર્યમાં અમેરિકાની સરકારનો રસ જગાવવામાં નિષ્ફળ રહેલા હંગેરીના વસાહતી [[લીઓ ઝિલાર્ડ|લિયો ઝીલાર્ડે]] ([[:en:Leó Szilárd|Leó Szilárd]]) 1939માં અમેરિકાના પ્રમુખ [[ફ્રેન્કલિન ડેલેનો રુઝવેલ્ટ|ફ્રેંકલિન રુઝવેલ્ટ]] ([[:en:Franklin Delano Roosevelt|Franklin Delano Roosevelt]])ને પત્ર લખવામાં આઇન્સ્ટાઇની સાથે કામ કર્યું હતું, આઇન્સ્ટાઇને આ પત્ર ઉપર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને અમેરિકાને પણ આ પ્રકારનું શસ્ત્ર <ref>{{cite web| last = Discover Magazine March 2008| title = Chain Reaction: From Einstein to the Atomic Bomb| url=http://discovermagazine.com/2008/mar/18-chain-reaction-from-einstein-to-the-atomic-bomb }}</ref>બનાવવાનો અનુરોધ કર્યો હતો.ઓગસ્ટ 1939માં રુઝવેલ્ટને [[આઈન્સ્ટાઈન-ઝિલાર્ડ પત્ર|આઇન્સ્ટાઇન-ઝીલાર્ડ પત્ર]] ([[:en:Einstein-Szilárd letter|Einstein-Szilárd letter]]) મળ્યો અને લશ્કરી હેતુ <ref>{{cite web| last = The Atomic Heritage Foundation| title = Einstein's Letter to Franklin D. Roosevelt| url = http://www.mphpa.org/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=172| access-date = 2007-05-26| archive-date = 2022-06-17| archive-url = https://web.archive.org/web/20220617102507/http://www.mphpa.org/index2.php?option=com_content| url-status = dead}}</ref> માટે ફિસન ઉપર ગુપ્ત સંસોધન કરવાની સત્તા આપી. 1942 સુધીમાં તો આ પ્રયાસો [[મેનહટન પ્રોજ|મેનહટન પ્રોજેક્ટ]] ([[:en:Manhattan Project|Manhattan Project]]) બની ગયા જે તે સમયમાં હાથ ધરાયેલો સૌથી મોટો ગુપ્ત વૈજ્ઞાનિક પ્રયાસ હતો.1945 સુધીમાં તો અમેરિકાએ કાર્યકારી પરમાણુ સસ્ત્ર વિકસાવી દીધું હતું અને જાપાનના [[હિરોશિમા|હિરોશીમા]] ([[:en:Hiroshima|Hiroshima]]) અને [[નાગાસાકી, નાગાસાકી|નાગાસાકી]] ([[:en:Nagasaki, Nagasaki|Nagasaki]]) શહેરો ઉપર તેનો પ્રયોગ પણ કરી દીધો હતો.આઇન્સ્ટાઇને પત્રમાં સહી કરવા સિવાય અણુ બોંબ વિકસાવવામાં કોઇ ભૂમિકા ભજવી નહોતી.[[બીજું વિશ્વયુદ્ધ|યુદ્ધ]] ([[:en:World War II|the war]]).<ref>{{cite web |last=Schwarz |first=Frederic |date=1998-04 |publisher=AmericanHeritage.com |title=Einstein's Ordnance |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/1998/4/1998_4_8.shtml |access-date=2008-03-23 |archive-date=2009-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924035622/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/1998/4/1998_4_8.shtml |url-status=dead }}</ref> દરમિયાન અમેરિકાના નૌકા સૈન્યને સતાવતા કેટલાક અણુ બોંબ સાથે નિસ્બત ન ધરાવતા પ્રશ્નો ઉપર આઇન્સ્ટાઇને જરૂર કામ કર્યું હતું. જો કે [[લિનસ પૌલિંગ]] ([[:en:Linus Pauling|Linus Pauling]])ના જણાવ્યા મુજબ પાછળથી આઇન્સ્ટાઇને પત્ર લખવા બદલ રુઝવેલ્ટ<ref>''(https://web.archive.org/web/20061108075927/http://virtor.bar.admin.ch/pdf/ausstellung_einstein_fr/der_pazifist/A-Bomb_Regrets.pdf સાયન્ટિસ્ટ સામયિકે એ-બોંબ અંગે આઈન્સ્ટાઈનના ખેદની વાત કરી)''.ફિલાડેલ્ફિયા બુલેટિન, 13 મે 1955(ઈન્ટરનેટ આર્કાઈવમાંથી [http://virtor.bar.admin.ch/en/default.aspx સ્વીસ ફેડરલ આર્કાઈવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070129060603/http://virtor.bar.admin.ch/en/default.aspx |date=2007-01-29 }}નું પીડીએફ ફોર્મેટ)</ref> સમક્ષ કેદ વ્યક્ત કર્યો હતો.1947માં આઇન્સ્ટાઇને '' [[એટલાન્ટિક માસિક|ધ એટલાન્ટિક મન્થલી]] ([[:en:The Atlantic Monthly|The Atlantic Monthly]])'' માટે એક લેખ લખ્યો હતો જેમાં એવી દલીલ કરી હતી કે અમેરિકાએ પરમાણુ ઇઝારાશાહી આગળ વધારવા માટે પ્રયાસો કરવા જોઇે નહીં, તેના બદલે તેણે પ્રતિરોધ<ref>{{cite journal |last=Einstein |first=Albert |year=1947 |month=11 |title=Atomic War or Peace |journal=Atlantic Monthly |url=http://theamericanideabook.theatlantic.com/archives/2007/09/atomic_war_or_peace.php |access-date=2008-03-23 |archive-date=2008-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080308034044/http://theamericanideabook.theatlantic.com/archives/2007/09/atomic_war_or_peace.php |url-status=dead }}</ref>ના એકમાત્ર હેતુસર [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|યુનાઇટેડ નેશન્સ]] ([[:en:United Nations|United Nations]]) ને પરમાણુ શસ્ત્રોથી સજ્જ કરવું જોઇએ. === શીત યુદ્ધનો સમયમાટે === નાઝીવાદના ઉદય સામે કામ કરતા કરતા આઇન્સ્ટાઇન જ્યારે વિખ્યાત બન્યા ત્યારે તેમણે પશ્ચિમ જગત અને [[સોવિયેત બ્લોક]] ([[:en:Soviet bloc|Soviet bloc]])ની મદદ માંગી હતી અને તેઓ સાથે કામના સંબંધો વિકસાવ્યા હતા.દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ બાદ અગાઉના સાથીરાષ્ટ્રો આંતરાષ્ટ્રીય ખ્યાતી પામેલા લોકો માટે અંત્યંત ગંભીર મુદ્દો બની ગયા હતા.આ મુદ્દાને વધુ ગંભીર બનાવતા આઇન્સ્ટાઇને [[મેકકાર્ટીઝમ|મેકાર્થિઝમ]] ([[:en:McCarthyism|McCarthyism]])ના પ્રથમ દિવસે જ એક જ [[વિશ્વ સરકાર]] ([[:en:world government|world government]]) વિશે લખ્યું હતું એવા સમયે તેમણે લખ્યું હતું કે હું નથી જાણતો કે ત્રીજું વિશ્વયુદ્ધ કેવી રીતે લડાશે, પરંતુ એટલું જરૂર કહું છું કે ચોથું વિશ્વયુદ્ધ પથરાઓ થી લડાશે<ref>{{Citation | first = Alice | last = Calaprice | title = [http://press.princeton.edu/titles/7921.html The new quotable Einstein] | publisher = [[Princeton University Press]] | year = 2005 | id = ISBN 0-691-12075-7 | page = 173 }}નિવેદનના અન્ય વર્ઝન ઉપલબ્ધ છે.</ref>હશે.1949માં ''[[મંથલી રીવ્યૂ|મંથલી રીવ્યૂએ]] ([[:en:Monthly Review|Monthly Review]])'' સમાજવાદ શા માટે? શીર્ષક હેઠળ લેખ પ્રકાશિત કર્યો.<ref>{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1132/is_n8_v40/ai_6944290|title=Why Socialism?|access-date=2007-06-30}}</ref>આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇને તમામ દુષણોના સ્ત્રોત તરીકે અંધેર [[મૂડીવાદ|મૂડીવાદી]] ([[:en:capitalism|capitalist]]) સમાજને ગણાવ્યો હતો જેના ઉપર વિજય મેળવવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી કેમ કે તેમની નજરે તે સમાજ માનવીય વિકાસ{{Harv|Einstein|1949}}નો વિનાશક તબક્કો હતો.[[આલ્બર્ટ સ્વીટ્ઝર|આલ્બર્ટ સ્વીટઝર]] ([[:en:Albert Schweitzer|Albert Schweitzer]]) અને [[બર્ટ્રાન્ડ રસેલ|બર્ટાન્ડ રસેલ]] ([[:en:Bertrand Russell|Bertrand Russell]]) સાથે ભેગા મળીને આઇન્સ્ટાઇને પરમાણુ પરીક્ષણો અને ભવિષ્યના બોંબને અટકાવી દેવા લોબિંગ કર્યું હતું.પોતાના મૃત્યુંના થોડા દિવસો પહેલાં જ આઇન્સ્ટાઇને [[રસેલ-આઈન્સ્ટાઈન મેનિફેસ્ટો (ઢંઢેરો)|રસેલ-આઇન્સ્ટાઇન જાહેરાનામા]] ([[:en:Russell-Einstein Manifesto|Russell-Einstein Manifesto]]) ઉપર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા જેના થકી બાદમાં [[પુગવોશ કોન્ફન્સ ઑન સાયન્સ એન્ડ વર્લ્ડ અફેર્સ|વિજ્ઞાન અને વૈશ્વિક બાબતો. ઉપર પગવાસ]] ([[:en:Pugwash Conferences on Science and World Affairs|Pugwash Conferences on Science and World Affairs]]) ખાતે પરિષદ યોજાઇ હતી.<ref>{{cite web | last =Butcher | first =Sandra Ionno | title =The Origins of the Russell-Einstein Manifesto | work = | publisher =Council of the Pugwash Conferences on Science and World Affairs | month =May | year =2005 | url =http://www.pugwash.org/publication/phs/history9.pdf | format =PDF | access-date =2007-05-02 | archive-date =2013-01-14 | archive-url =https://web.archive.org/web/20130114141507/http://www.pugwash.org/publication/phs/history9.pdf | url-status =dead }}</ref> આઇન્સ્ટાઇન કેટલાંક [[અમેરિકાની નાગરિક અધિકાર ચળવળ (1896-1954)|માનવ અધિકારો]] ([[:en:American Civil Rights Movement (1896–1954)|civil rights]]) જૂથના સભ્ય હતા, જેમાં [[અશ્વેતોની પ્રગતિ માટે રાષ્ટ્રીય સંગઠન|એનએએસીપી]] ([[:en:National Association for the Advancement of Colored People|NAACP]]) ના પ્રિન્સટન ચેપ્ટરનો પણ સમાવેશ થતો હતો. જ્યારે વયોવૃદ્ધ [[ડબલ્યુ.ઈ.બી.ડીયુ બોઈસ|ડબલ્યુ. ઇ. ડ્યું. બોઇસ]] ([[:en:W. E. B. Du Bois|W. E. B. Du Bois]])ની સામે સામ્યવાદી જાસૂસ હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે આઇન્સ્ટાઇન સાક્ષી બન્યા હતા અને બાદમાં આ કેસ થોડા સમયમાં જ કાઢી નાંખવામાં આવ્યો હતો.મનસ્વી હિંસાખોરી પ્રથાનો અંત લાવવા [[મનસ્વી હિંસાખોરી વિરુદ્ધ અમેરિકાનો જંગ|અમેરિકન જંગ]] ([[:en:American Crusade Against Lynching|American Crusade to End Lynching]])નું જેમની સાથે સહ-નેતૃત્વ કર્યું હતું તે કાર્યકર [[પૌલ રોબેસન|પૌલ રોબ્સન]] ([[:en:Paul Robeson|Paul Robeson]]) સાથે આઇન્સ્ટાઇનની મિત્રતા વીસ વર્ષ ચાલી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.news.harvard.edu/gazette/2007/04.12/01-einstein.html|title=Albert Einstein, Civil Rights activist|date=2007-04-12|access-date=2007-06-11}}</ref> 1946માં આઇન્સ્ટાઇને આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન ફાઉન્ડેશન ફોર હાયર લર્નિંગ ખાતે [[મિડલસેક્સ યુનિવર્સિટી (મેસાચ્યુસેટ્સ)|મિડલસેક્સ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Middlesex University (Massachusetts)|Middlesex University]])ના રબ્બી ઇઝરાયલ ગોલ્ડસ્ટેઇન, વારસદાર સી. રગલ્સ સ્મિથ અને કાર્યકર એટર્ની જ્યોર્જ આલ્પર્ટ સાથે સહયોગ કર્યો હતો, આ ફાઉન્ડેશન [[વોલ્ટહેમ, મેસાચ્યુસેટ્સ|વેલ્ધેમ, મેસેચ્યુસેટ્સ]] ([[:en:Waltham, Massachusetts|Waltham, Massachusetts]]) સ્થિત ભૂતપૂર્વ મિડલસેક્સ યુનિવર્સિટીના મેદાન ઉપર તમામ વિદ્યાર્થીઓ માટે ઓપન એવી યહૂદી પ્રાયોજીત બિનસાંપ્રદાયિક યુનિવર્સિટીની રચના માટે ઉભું કરાયું હતું. બોસ્ટન અને ન્યૂયોર્ક જેવા શહેરો તથા યુ. એસ. નાયહૂદી સાંસ્કૃતિક કેન્દ્રની નજીક મિડલસેક્સ આવેલું હોવાથી તેના ઉપર પસંદગી ઢોળાઇ હતી. તેઓની દીર્ઘદૃષ્ટિ એક એવી યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરવાની હતી જે સંસ્કૃતિને જન્મસિદ્ધ અધિકાર તરીકે અને અને અમેરિકાની શિક્ષિત લોકશાહી<ref name="Reis">{{Citation |last =Reis |first =Arthur H., Jr |year =1998 |title =The Albert Einstein Involvement |journal =Brandeis Review, 50th Anniversary Edition |url =http://www.brandeis.edu/publications/review/50threview/einstein.pdf | access-date =2007-03-25 }}</ref> તરફ જોનારી તોરાહની હિબ્રુ પરંપરાઓ પ્રત્યે ઉંડાણપૂર્વક જાગૃત હોય.આ લોકો સાથેનો સહયોગ તોફાની હતો તેમ છતાંઅંતે જ્યારે આઇન્સ્ટાઇને યુનિવર્સિટીના પ્રેસિડેન્ટ તરીકે બ્રિટિશ અર્થશાસ્ત્રી [[હેરલ્ડ લાસ્કી|હેરલ્ડ લેસ્કી]] ([[:en:Harold Laski|Harold Laski]])ની નિમણૂક કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી ત્યારે જ્યોર્જ આલ્પર્ચે એમ લખ્યું હતું કે લેસ્કી એક એવો માણસ છે જે અમેરિકાના લોકશાહીના સિદ્ધાંતો વિશે તદ્દન અજાણ છે અને તે સામ્યવાદીઓના રંગે<ref name="Reis"/> રંગાયેલો છે.આઇન્સ્ટાઇને તેમનો ટેકો પાછો ખેંચી લીધો હતો અને પોતાના નામનો<ref>{{Citation | last =New York Times | title =Dr. Einstein Quits University Plan | newspaper =The New York Times | date =22 June 1947 | year =1947 | url =http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50812FA385D13728DDDAB0A94DE405B8788F1D3 | access-date =2007-03-14 }}</ref> ઉપયોગ કરવાનો પ્રતિબંધ ફરમાવી દીધો હતો.1948માં [[બ્રાન્ડિસ યુનિવર્સિટી|બ્રેન્ડિસ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Brandeis University|Brandeis University]]) તરીકે આ યુનિવર્સિટીને ખુલ્લી મૂકવામાં આવી હતી.1953માં બ્રેન્ડિસે આઇન્સ્ટાઇનને માનદ પદવી એનાયત કરવાની ઓફર કરી હતી પરંતુ તેમણે તે ઓફર સ્વીકારી નહોતી.<ref name="Reis"/> આઇન્સ્ટાઇનના જર્મની તથા ઝાયોનવાદ સાથેના સંપર્કો, તેમના સમાજવાદી આદર્શો તથા કેટલાક સામ્યવાદી નેતાઓ સાથેના તેમના સંપર્કોને ધ્યાનમાં લઇને યુ.એસ.ની [[ફેડરલ બ્યુરો ઑફ ઈન્વેસ્ટીગેશન|ફેડરલ બ્યૂરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશને]] ([[:en:Federal Bureau of Investigation|Federal Bureau of Investigation]]) આઇન્સ્ટાઇન<ref>{{cite web | url=http://www.wsws.org/articles/2002/sep2002/eins-s03.shtml | title=The FBI and Albert Einstein}}</ref> માટે એક ફાઇલ બનાવી હતી જે વધીને 1,427 પાનાંની થઇ હતી.એફબીઆઇને મોટાભાગના દસ્તાવેજો તો દેશના ચિતિંત નાગરિકો તરફથી મળ્યા હતા, જેમાં કેટલાક લોકોએ તેમના ઇમિગ્રેશન સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો જ્યારે કેટલાક લોકોએ તેમનું<ref>{{Citation | last =Federal Bureau of Investigation| chapter =Albert Einstein | title =FBI Freedom of Information Act Website | publisher =U.S. Federal Government, U.S. Department of Justice | year =2005 | chapter-url =http://foia.fbi.gov/foiaindex/einstein.htm | access-date =2005-11-21 }}</ref> રક્ષણ કરવા એફબીઆઇને વિનંતી કરી હતી. આઇન્સ્ટાઇન ઘણા લાંબા સમયથી [[શાકાહારવાદ]] ([[:en:vegetarianism|vegetarianism]])ના વિચાર પ્રત્યેસહાનુભૂતિ ધરાવતા હતા પરંતુ 1954ના આરંભે જ તેમણે શાકાહારી ભોજન<ref>{{cite web|url=http://www.ivu.org/history/northam20a/einstein.html|title=History of Vegetarianism&nbsp;— Albert Einstein|access-date=2007-06-11}}</ref>નો આકરો નિયમ અપનાવ્યો હતો. == મૃત્યુ == 17 એપ્રિલ, 1955ના રોજ કિડનીમાં રુધિરનું વહન કરતી નસ ફાટી જવાથી આઇન્સ્ટાઇનને શરીરનાં અંદરના ભાગમાં [[ઓર્ટિક એન્યુરીઝમ|રક્તસ્ત્રાવ]] ([[:en:aortic aneurysm|aortic aneurysm]]) શરુ થઇ ગયો હતો, જો કે આ રોગની અગાઉ સારવાર પણ કરાઇ હતી પરંતુ તે ફરીથી વકર્યો <ref>{{cite web|url=http://www.medscape.com/viewarticle/436253|title=The Case of the Scientist with a Pulsating Mass|date=2002-06-14|access-date=2007-06-11}}</ref> હતો.ઇઝરાયલ રાષ્ટ્રની સાતમી જયંતિની ઉજવણી નિમિત્તે પોતાને ટીવી ઉપર પ્રવચન આપવાનું હોવાથી તેમણે હોસ્પિટલમાં પણ પોતાના ભાષણનો મુસદ્દો સાથે લઇ લીધો હતો, પરંતુ તેને પૂર્ણ<ref>{{Citation | last =Albert Einstein Archives | contribution =Draft of projected Telecast Israel Independence Day, April 1955 (last statement ever written) | title =Einstein Archives Online | date =April 1955 | year =1955 | contribution-url =http://www.alberteinstein.info/db/ViewImage.do?DocumentID=20078&Page=1 | url =http://www.alberteinstein.info/ | access-date =2007-03-14 | archivedate =2011-08-11 | archiveurl =https://www.webcitation.org/60qXwH4mf?url=http://www.alberteinstein.info/ }}</ref> કરવા તે લાંબુ જીવી શક્યા નહોતા.બીજા દિવસે વહેલી સવારે પ્રિન્સ્ટન હોસ્પિટલમાં તેમનું નિધન થયું. છેલ્લા શ્વાસ સુધી તેમણે કામ ચાલુ રાખ્યું હતું. તેઓ 76 વર્ષના હતા. આઈન્સ્ટાઈનના પાર્થિવ શરીરના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા અને તેમની રાખ અલગ અલગ જગ્યાએ પધરાવવામાં આવી હતી.<ref>{{Citation | last =O'Connor | first =J.J. | last2 =Robertson | first2 =E.F. | chapter =Albert Einstein | title =The MacTutor History of Mathematics archive | publisher =School of Mathematics and Statistics, University of St. Andrews | date =1997 | chapter-url =http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Einstein.html | access-date =2007-03-14 }}</ref><ref>{{cite news |title=Dr. Albert Einstein Dies in Sleep at 76. World Mourns Loss of Great Scientist. |quote=[[Princeton, New Jersey]], 18 April 1955. Dr. Albert Einstein, one of the great thinkers of the ages, died in his sleep here early today. |publisher=New York Times |date=19 April 1955, Tuesday |access-date=2007-07-21 }}</ref> અંતિમક્રિયા પહેલા પ્રિન્સ્ટેન હોસ્પિટલના પેથોલોજિસ્ટ [[થોમસ સ્ટોલ્ઝ હાર્વી.|થોમસ સ્ટોલ્ઝ હાર્વીએ]] ([[:en:Thomas Stoltz Harvey|Thomas Stoltz Harvey]]) એવી આશા સાથે [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનનું બ્રેઈન|આઈન્સ્ટાઈનનું બ્રેઈન]] ([[:en:Albert Einstein's brain|Einstein's brain]]) સાચવવા માટે કાઢી લીધું કે આઈન્સ્ટાઈન આટલા બધા બુદ્ધિશાળી કેવી રીતે હતા તે શોધવામાં ભવિષ્યના ન્યૂરોસાયન્સને મદદ મળશે.<ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4602913|title=The Long, Strange Journey of Einstein's Brain|access-date=2007-10-03}}</ref> == વારસો == મુસાફરી દરમિયાન આઈન્સ્ટાઈન દરરોજ પત્ની એલ્સા તેમજ દત્તક દીકરીઓ મોર્ગોટ તથા ઈસેને પત્રો લખતા અને આ પત્રો પછીથી [[હિબ્રુ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:The Hebrew University|The Hebrew University]])ને વારસામાં આપવામાં આવ્યા. માર્ગોટ આઈન્સ્ટાઈને એ અંગત પત્રો પ્રજાને જોવા મળે તેની પરવાનગી આપી, પરંતુ એટલી વિનંતી કરી કે તેમના મૃત્યુના 20 વર્ષ પછી જ એ પત્રો જાહેર કરવા. (તેઓ 1986માં મૃત્યુ પામ્યાં<ref>ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ શ્રદ્ધાંજલિ[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DEFD9153FF931A25754C0A960948260]</ref>)હિબ્રુ યુનિવર્સિટીની આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન આર્કાઈવ્સનાં બાર્બરા વોલ્ફે [[બીબીસી]] ([[:en:BBC|BBC]])ને કહ્યું હતું કે 1912 થી 1955 વચ્ચે થયેલા અંગત પત્રવ્યવહારના આશરે 3,500 પાનાં છે.<ref>{{Citation | author =BBC | author-link =BBC | title =Letters Reveal Einstein Love Life | journal =BBC News | publisher =BBC | year =2006 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5168002.stm | access-date =2007-03-14 }}</ref> અમેરિકાની [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ એકેડમી ઑફ સાયન્સિસ|નેશનલ એકેડમી ઑફ સાયન્સિસ]] ([[:en:United States National Academy of Sciences|National Academy of Sciences]]) દ્વારા ''[[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાન મેમોરિયલ|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન મેમોરિયલ]] ([[:en:Albert Einstein Memorial|Albert Einstein Memorial]])'', ની રચના કરવામાં આવી અને [[રોબર્ટ બર્ક્સ|રોબર્ટ બર્કસ]] ([[:en:Robert Berks|Robert Berks]]) દ્વારા બ્રોન્ઝ અને માર્બલમાંથી પ્રતિમા બનાવડાવીને [[વૉશિંગ્ટન, ડી.સી.|વોશિંગ્ટન ડી.સી]] ([[:en:Washington, D.C.|Washington, D.C.]])માં તેના કેમ્પસ ખાતે 1979માં સમર્પિત કરવામાં આવી. આ સ્થળ [[મેળનલ મોલ|નેશનલ મોલ]] ([[:en:National Mall|National Mall]])ની નજીક છે. આઈન્સ્ટાઈને તેમની [[પર્સનાલિટી રાઈટ્સ|તસવીર]] ([[:en:personality rights|image]])ના ઉપયોગથી મળનાર [[રોયલ્ટી]] ([[:en:royalties|royalties]]) [[હિબ્રુ યુનિવર્સિટી|જેરુસલેમની હિબ્રુ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:The Hebrew University|The Hebrew University of Jerusalem]])ને વસિયતમાં લખી આપી. [[રોજર રિચમેન એજન્સી]] ([[:en:The Roger Richman Agency|The Roger Richman Agency]]), ના અનુગામી [[કોર્બિસ|કોરબીસે]] ([[:en:Corbis|Corbis]]) હિબ્રુ યુનિવર્સીટી<ref>{{Citation | last =Roger Richman Agency | chapter =Albert Einstein Licensing | year =2007 | chapter-url =http://www.albert-einstein.net/index2.html | access-date =2007-03-25 | title =આર્કાઇવ ક .પિ | archivedate =2007-04-29 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070429123720/http://www.albert-einstein.net/index2.html }},</ref><ref>{{cite web|url=http://einstein.biz/|title=Einstein|publisher=Corbis Rights Representation|access-date=2008-08-08|archive-date=2008-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20080819220424/http://einstein.biz/|url-status=dead}}</ref> માટે તેમના નામ તથા તે સાથે સંકળાયેલી પ્રતિમાઓનો એક [[એજન્ટ (કાયદો)|એજન્ટ]] ([[:en:agent (law)|agent]]) તરીકે ઉપયોગ કરવાનું [[લાઈસન્સ|લાયસંસ]] ([[:en:license|license]]) આપ્યું હતું. == સન્માન == 1999માં, ''[[ટાઈમ (સામયિક)|ટાઇમ]] ([[:en:Time (magazine)|Time]])'' મેગેઝિને<ref>{{Citation | last =Isaacson | first =Walter | author-link =Walter Isaacson | title =Person of the Century: Why We Chose Einstein | magazine =[[Time (magazine)|Time]] | date =3 January 2000 | url =http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/who_mattered_and_why4a.html | access-date =2007-07-16 | archivedate =2009-11-02 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20091102062307/http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/who_mattered_and_why4a.html }}</ref><ref name = "slqbwn">{{Citation | last =Golden | first =Frederic | title =Person of the Century: Albert Einstein | magazine =[[Time (magazine)|Time]] | date =3 January 2000 | url =http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/albert_einstein5a.html | access-date =2006-02-25 | archivedate =2006-02-21 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20060221080452/http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/albert_einstein5a.html }}</ref> આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇનને [[પર્સન ઑફ ધ સેન્ચ્યુરી|પર્સન ઓફ ધ સેન્ચ્યુરી]] ([[:en:Person of the Century|Person of the Century]]) જાહેર કર્યા હતા જ્યારે [[ગેલપ પોલ|ગેલપના સર્વેક્ષણ]] ([[:en:Gallup poll|Gallup poll]])માં તેમને 20મી સદી<ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/3367/Mother-Teresa-Voted-American-People-Most-Admired-Person-Century.aspx|title=Mother Teresa Voted by American People as Most Admired Person of the Century|date=1999-12-31|access-date=2008-08-13}}</ref>ના ચોથા સૌથી વધુ [[ગેલપની વ્યાપક પ્રસંશા પામેલા લોકોની યાદી|પ્રસંશા પામેલા]] ([[:en:Gallup's List of Widely Admired People|admired]]) વ્યક્તિ જાહેર કરાયા હતા અને ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી વ્યક્તિનું રેન્કિંગ તૈયાર કરનાર ધ 100 મુજબ'' ''આઇન્સ્ટાઇન 20મી સદીના સૌથી મહાન વૈજ્ઞાનિક હતા અને હરહંમેશ<ref>{{Citation | last =Hart | first =Michael H. | title =[[The 100|The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History]] | publisher =Citadel Press | date =1978 | page =52 | isbn =0-8065-1350-0 }}</ref>ના સર્વોચ્ચ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ હતા. તેમના મેમોરિયલોની આંશિક યાદીઃ * એનસ મિરાબિલિસ પેપર્સ<ref>{{cite web |url=http://www.wyp2005.org/overview.html |title=World Year of Physics 2005 |access-date=2007-10-03 |archive-date=2011-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110616080341/http://www.wyp2005.org/overview.html |url-status=dead }}</ref>ના પ્રકાશનની 100મી જયંતિની ઉજવણીની યાદમાં ધ [[ઈન્ટરનેશનલ યુનિયન ઑફ પ્યોર એન્ડ એપ્લાઈડ ફિઝિક્સ|ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ઓફ પ્યોર એન્ડ એપ્લાઇડ ફિજિક્સે]] ([[:en:International Union of Pure and Applied Physics|International Union of Pure and Applied Physics]]) 2005ના વર્ષને [[ભૌતિક વિજ્ઞાનનું વૈશ્વિક વર્ષ|વર્લ્ડ યર ઓફ ફિજિક્સ]] ([[:en:World Year of Physics|World Year of Physics]]) નામ આપ્યું હતું. * [[મેક્સ પ્લેન્ક ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર ગ્રેવિટેશનલ ફિઝિક્સ|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ]] ([[:en:Max Planck Institute for Gravitational Physics|Albert Einstein Institute]]) * ''[[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાન મેમોરિયલ]] ([[:en:Albert Einstein Memorial|Albert Einstein Memorial]])'', [[રોબર્ટ બર્ક્સ]] ([[:en:Robert Berks|Robert Berks]]) દ્વારા * [[ફોટોકેમેસ્ટ્રી|ફોટોકેમિસ્ટ્રી]] ([[:en:photochemistry|photochemistry]])માં ઉપયોગમાં લેવાતું એકમ, ધ ''[[આઈન્સ્ટાઈન (યુનિટ)|આઇન્સ્ટાઇન]] ([[:en:einstein (unit)|einstein]])'' *[[આઇન્સ્ટેનીયમ]] તત્વ * [[એસ્ટરોઈડ|ઉલ્કા]] ([[:en:asteroid|asteroid]]) [[2001 આઈન્સ્ટાઈન|2001 આઇન્સ્ટાઇન]] ([[:en:2001 Einstein|2001 Einstein]]) * [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન એવોર્ડ]] ([[:en:Albert Einstein Award|Albert Einstein Award]]) * [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન શાંતિ પુરસ્કાર]] ([[:en:Albert Einstein Peace Prize|Albert Einstein Peace Prize]]) 1990માં તેમના નામને [[વલહલ્લા મંદિર]] ([[:en:Walhalla temple|Walhalla temple]]).<ref>{{cite web |url=http://www.walhalla-regensburg.de/deutsch/index.shtml |title=Walhalla Ruhmes- und Ehrenhalle |access-date=2007-10-03 |language=German |archive-date=2007-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071002154540/http://www.walhalla-regensburg.de/deutsch/index.shtml |url-status=dead }}</ref> સાથે જોડવામાં આવ્યું હતું. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ ઉપર પ્રભાવ == દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ પહેલાંના સમય દરમિયાન આઇન્સ્ટાઇન અમેરિકામાં એટલી હદે લોકપ્રિય હતા કે લોકો તેમને રસ્તા ઉપર રોકી લેતાં હતા અને તેમને તે થિયરી સમજાવવાની વિનંતી કરતા હતા.છેવટે તેમણે વધતા જતાં પ્રશ્નોનો ઉકેલ શોધી કાઢ્યો હતો.તેમને પ્રશ્ન પૂછનારને તે ફક્ત એટલું જ કહેતાં મને માફ કરો, હું દિલગીર છુંહંમેશા મને લોકો પ્રોફેસર આઇન્સ્ટાઇન સમજી લેવાની ભૂલ કરે છે.<ref>ધ ન્યુયોર્કર એપ્રિલ 1939 પેજ 69 [http://www.newyorker.com/search/query?queryType=nonparsed&query=Einstein+&bylquery=Maloney&month1=01&day1=14&year1=1939&month2=01&day2=14&year2=1939&page=&sort=&submit.x=10&submit.y=5 ઢંકાયેલું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218230434/http://www.newyorker.com/search/query?queryType=nonparsed&query=Einstein+&bylquery=Maloney&month1=01&day1=14&year1=1939&month2=01&day2=14&year2=1939&page=&sort=&submit.x=10&submit.y=5 |date=2008-12-18 }}</ref> આઇ્સ્ટાઇન અનેક નવલકથાઓ, ફિલ્મો, અને નાટકો માટે એક વિષય અથવા તો પ્રેરણા બની રહ્યા હતા.[[પાગલ વૈજ્ઞાનિક]] ([[:en:mad scientist|mad scientist]]) અને [[ચસકેલા દિમાગનો પ્રોફેસર|ચસકેલા દિમાગના પ્રોફેસર]] ([[:en:absent-minded professor|absent-minded professor]])ની પ્રતિકૃતિ માટે આઇન્સ્ટાઇન અદ્દલ મોડેલ હતા, તેમનો અભિવ્યક્ત ચહેરો અને તેમની તદ્દન અલગ પ્રકારની હેરસ્ટાઇલની વ્યાપક નકલ અને અતિશયોક્તિ ''થઇ હતી.[[ટાઈમ (સામયિક)|ટાઇમ]] ([[:en:Time (magazine)|Time]])'' મેગેઝિનના ફ્રેડરિક ગોલ્ડને એમ લક્યું હતું કે આઇન્સ્ટાઇન એટલે એક કાર્ટૂનિસ્ટનું સાકાર થયેલું સ્વપ્ન.<ref name = "slqbwn"/> મહાન બુદ્ધિસાળી લોકો સાથેના આઇન્સ્ટાઇનના સંબંધો અને જોડાણોના કારણે ''આઇન્સ્ટાઇન'' નામ મેધાવી પ્રતિભાસંપન્ન વ્યક્તિનો પર્યાય બની ગયો હતો, જે અવારનવાર નાઇસ જોબ, આઇન્સ્ટાઇન! જેવા [[વિપરીતતા|કટાક્ષયુક્ત]] ([[:en:irony|ironic]]) વાક્યોમાં વપરાતો હતો. == આ પણ જૂઓ == <div style="-moz-column-count:3; -webkit-column-count:3; column-count:3;"> * [[સાપેક્ષવાદની વિશેષ થીયરી]] ([[:en:History of special relativity|History of special relativity]]) * [[સામાન્ય સાપેક્ષવાદનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of general relativity|History of general relativity]]) * [[આઈન્સ્ટાઈનની સાપેક્ષવાદની થીયરી]] ([[:en:The Einstein Theory of Relativity|The Einstein Theory of Relativity]]) (સાપેક્ષવાદની થીયરી અંગેની શૈક્ષણિક ફિલ્મ) * [[વિશેષ સાપેક્ષવાદની પ્રસ્તાવના]] ([[:en:Introduction to special relativity|Introduction to special relativity]]) * [[સાપેક્ષતાની અગ્રતાનો વિવાદ]] ([[:en:Relativity priority dispute|Relativity priority dispute]]) * [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનાં વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદી|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનનાં વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદી]] ([[:en:List of scientific publications by Albert Einstein|List of scientific publications by Albert Einstein]]) * [[આઇન્સ્ટાઇનના નામ ઉપરથી તૈયાર થયેલી વસ્તુઓની યાદી]] ([[:en:List of things named after Einstein|List of things named after Einstein]]) * [[ફોટોઈલેક્ટ્રીક અસર]] ([[:en:Photoelectric effect|Photoelectric effect]]) * [[ઈપીઆર વિરોધાભાસ]] ([[:en:EPR paradox|EPR paradox]]) * [[ચીકણી અને પ્રવાહી દલીલો]] ([[:en:Sticky bead argument|Sticky bead argument]]) * [[એનુસ મિરાબિલિસ પેપરો]] ([[:en:Annus Mirabilis Papers|Annus Mirabilis Papers]]) * [[ગુરુત્વાકર્ષણ થીયરીનો ઇતિહાસ]] ([[:en:History of gravitational theory|History of gravitational theory]]) * [[સુમેશન કન્વેન્શન]] ([[:en:Summation convention|Summation convention]]) * [[તમામ બાબતોની થીયરી]] ([[:en:Theory of everything|Theory of everything]]) * [[બે પિતરાઇઓની યાદી]] ([[:en:List of coupled cousins|List of coupled cousins]]) * [[પૌલિન કોચ|પોલીન કોચ]] ([[:en:Pauline Koch|Pauline Koch]]) * [[હર્મન આઈન્સ્ટાઈન]] ([[:en:Hermann Einstein|Hermann Einstein]]) * [[હેઇનરિક બુરખાર્ડટ]] ([[:en:Heinrich Burkhardt|Heinrich Burkhardt]]) * [[સામૂહિક ઊર્જાને સમકક્ષ|સામુહિક ઊર્જા સમકક્ષતા]] ([[:en:Mass–energy equivalence|Mass–energy equivalence]]) (E=mc^{2 તરીકે પણ જાણીતું)} </div> == પ્રકાશનો == આ લેખમાં આઇન્સ્ટાઇનના નિમ્નદર્શીત પુસ્તકોનો સંદર્ભ છે.તેમના પ્રકાશનોની વધુ સંપૂર્ણ યાદી [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનાં વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદી|આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇનના વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદીમાંથી મળી શકશે.]] ([[:en:List of scientific publications by Albert Einstein|List of scientific publications by Albert Einstein]]) <div class="references-small"> * {{cite book | last=Einstein | first=Albert | year=1901 | title=Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen (Conclusions Drawn from the Phenomena of Capillarity) | periodical=Annalen der Physik | volume=4 | page=513 | doi=10.1002/andp.19013090306 }} * {{Citation|last=Einstein|first=Albert|year=1905a|title=On a Heuristic Viewpoint Concerning the Production and Transformation of Light|journal=Annalen der Physik|volume=17|pages=132–148|url=http://lorentz.phl.jhu.edu/AnnusMirabilis/AeReserveArticles/eins_lq.pdf|access-date=2009-06-08|archivedate=2009-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090611234106/http://lorentz.phl.jhu.edu/AnnusMirabilis/AeReserveArticles/eins_lq.pdf}}.એનાલીન ડેર ફિજિકને 18 માર્ચના રોજ ફોટોઇલેકટ્રીક વિષય ઉપરના આ એનસ મિરાબિલિસ પેપર મળ્યા હતા. * {{Citation |last=Einstein|first=Albert|year=1905b |title=A new determination of molecular dimensions }}.પીએચડીનો આ થીસીસ 30 એપ્રિલના રોજ પૂર્ણ થયો હતો અને 20 જુલાઇએ સુપરત કરાયો * {{Citation |last=Einstein|first=Albert|year=1905c |title=On the Motion—Required by the Molecular Kinetic Theory of Heat—of Small Particles Suspended in a Stationary Liquid |journal=Annalen der Physik|volume=17|pages=549–560 }}બ્રોનિયન મોસન વિષય ઉપરના આ પેપર 11 મે ના રોજ પ્રાપ્ત થયા હતા. * {{Citation |last=Einstein|first=Albert|year=1905d |title=On the Electrodynamics of Moving Bodies |journal=Annalen der Physik|volume=17|pages=891–921 }}વિશેષ સાપેક્ષતા વિષય ઉપરના આ એનસ મિરાબિલિસ પેપર 30 જૂનના રોજ મળ્યા હતા. * {{Citation |last=Einstein|first=Albert|year=1905e |title= Does the Inertia of a Body Depend Upon Its Energy Content? |journal=Annalen der Physik|volume=18|pages=639–641 }}સામુહિક ઊર્જા-સમકક્ષતા વિષય ઉપરના આ એનસ મિરાબિલિસ પેપર 27 સપ્ટેમ્બરના રોજ મળ્યા હતા. * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =Die Feldgleichungen der Gravitation (The Field Equations of Gravitation) | journal =Koniglich Preussische Akademie der Wissenschaften | pages =844–847 | year =1915 }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =Kosmologische Betrachtungen zur allgemeinen Relativitätstheorie (Cosmological Considerations in the General Theory of Relativity) | journal =Koniglich Preussische Akademie der Wissenschaften | year =1917a }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =Zur Quantentheorie der Strahlung (On the Quantum Mechanics of Radiation) | journal =Physikalische Zeitschrift | volume =18 | pages =121–128 | year =1917b }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | year =1923 | date =11 July 1923 | contribution =Fundamental Ideas and Problems of the Theory of Relativity | title = Nobel Lectures, Physics 1901–1921 | publisher = Elsevier Publishing Company | place =Amsterdam | url =http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-lecture.pdf | access-date =2007-03-25 }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =Quantentheorie des einatomigen idealen Gases (Quantum theory of monatomic ideal gases) | journal =Sitzungsberichte der Preussichen Akademie der Wissenschaften Physikalisch—Mathematische Klasse | pages =261–267 | year =1924 }}આ વિષય ઉરરની શ્રેણીના પ્રથમ પેપર * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =Die Ursache der Mäanderbildung der Flussläufe und des sogenannten Baerschen Gesetzes | journal = Die Naturwissenschaften | pages =223–224 | year =1926 | doi =10.1007/BF01510300 | volume =14 }}[[બેઅર્સ કાયદો]] ([[:en:Baer's law|Baer's law]]) અને નદીના સંદર્ભમાં [[અનિયમિત ગતિ|અનિયિમત ગતિ]] ([[:en:meander|meander]]) * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | last2 =Podolsky | first2 =Boris | last3 =Rosen | first3 =Nathan | title =Can Quantum-Mechanical Description of Physical Reality Be Considered Complete? | journal =Physical Review | issue =10 | volume =47 | pages =777–780 | date =15 May 1935 | year =1935 | doi =10.1103/PhysRev.47.777 }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =On Science and Religion | journal =Nature | volume =146 | year =1940 | doi =10.1038/146605a0 | page =605 }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert, ''et al.'' | year =1948 | title =To the editors | newspaper =New York Times | date =4 December 1948 | url =http://phys4.harvard.edu/~wilson/NYTimes1948.html | access-date =8 જૂન 2009 | archivedate =17 ડિસેમ્બર 2007 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20071217113044/http://phys4.harvard.edu/~wilson/NYTimes1948.html }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =Why Socialism? | magazine =Monthly Review | year =1949 | date =May 1949 | url =http://www.monthlyreview.org/598einst.htm | access-date =2006-01-16 }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =On the Generalized Theory of Gravitation | journal =Scientific American | volume =CLXXXII | issue =4 | pages =13–17 | year =1950 }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | title =Ideas and Opinions | place=New York | publisher =Random House | year =1954 | isbn =0-517-00393-7 }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | author-link = | title =Albert Einstein, Hedwig und Max Born: Briefwechsel 1916–1955 | publisher =Nymphenburger Verlagshandlung | year =1969 | location =Munich | language = German }} * {{Citation | last =Einstein | first =Albert | translator =Paul Arthur Schilpp | edition =Centennial | title =Autobiographical Notes | year =1979 | place =Chicago | publisher =Open Court | isbn =0-875-48352-6 }}''પ્રકાશના કિરણનો પીછો'' કરતા વિચારનો પ્રયોગનું પાન નંબર 48-51 ઉપર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. * સંગ્રહીત પેપર્સઃ {{cite book | author = [[John Stachel|Stachel, John]], Martin J. Klein, a. J. Kox, Michel Janssen, R. Schulmann, Diana Komos Buchwald and others (Eds.) | year = 1987–2006 | title = [http://press.princeton.edu/einstein/writings.html#papers The Collected Papers of Albert Einstein, Vol 1–10] | publisher = [[Princeton University Press]] }} અત્યાર સુધી પ્રકાશીત થયેલા વોલ્યુમ્સની વધુ માહિતી [http://www.einstein.caltech.edu/index.html આઇન્સ્ટાઇન પેપર પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811131907/http://www.einstein.caltech.edu/index.html |date=2016-08-11 }}ના વેબપેજ ઉપર અને [[પ્રિન્સ્ટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ.|પ્રિન્સ્ટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] ([[:en:Princeton University Press|Princeton University Press]]) [http://press.princeton.edu/einstein/ આઇન્સ્ટાઇન પેજ] ઉપરથી મેળવી શકાશે. <!--Place new references above this line--></div> == સંદર્ભો == <!-- See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes for a discussion of different citation methods and how to generate footnotes using the <ref>, </ref> and <reference /> tags --> {{Reflist|colwidth=30em}} == પૂરક વાચન == * મોરિંગ, ગેરી, [http://books.google.com/books?id=875TTxildJ0C&dq=idiots+guide+to+einstein&printsec=frontcover&source=bl&ots=W9rxRk0Ukn&sig=gbJach7BrzngSiFjODx95k8e1DU&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=6&ct=result ધ કમ્પલીટ ઈડિયટ્સ ગાઈડ ટુ અંડરસ્ટેન્ડ આઈન્સ્ટાઈન], ઇન્ડિયાનાપોલીસ, ઈન, આલ્ફા બુક્સ, મેકમિલન યુએસએ, આઈએનસી, 2000 (બીજી આવૃત્તિ, 2004)આઈએસબીએન 0028631803 == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{sisterlinks|Albert Einstein|s=Author:Albert Einstein}} * [http://press.princeton.edu/einstein/ આઈન્સ્ટાઈન પેજ] [[પ્રિન્સ્ટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ.|પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] ([[:en:Princeton University Press|Princeton University Press]]), 1921થી આઈન્સ્ટાઈનના લખાણોના પ્રકાશક. * [http://www.alberteinstein.info/ આઈન્સ્ટાઈન આર્કાઈવ્સ ઓનલાઈન]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ |date=2011-08-11 }} * [http://photos.aip.org/exhibits/ein.jsp એમિલિઓ સર્ગે વિઝ્યુઅલ આર્કાઈવ્સઃ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127102934/http://photos.aip.org/exhibits/ein.jsp |date=2007-11-27 }}, અમેરિકન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ફિઝિક્સ * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Einstein.html ધ મેક ટ્યુટર હિસ્ટરી ઑફ મેથેમેટિક્સ આર્કાઈવ, આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન] યુનિવર્સિટી ઑફ સેંટ એન્ડ્રુસ, સ્કૂલ ઑફ મેથેમેટિક્સ એન્ડ સ્ટેટેસ્ટિક્સ (વધુ વાચન માટે બિબ્લિઓગ્રાફી) * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/einstein/ આઈન્સ્ટાઈન્સ બિગ આઈડિયા] [[નોવા (ટીવી સીરીઝ)|નોવા]] ([[:en:Nova (TV series)|Nova]]) ટેલીવિઝન દસ્તાવેજી શ્રેણી વેબસાઈટ, પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ (જાહેર પ્રસારણ સેવા) * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/index.html નોબેલપ્રાઈઝ.ઓઆરજીઃ ધ નોબેલ પ્રાઈઝ ઈન ફિઝિક્સ 1921] * [http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=53269 મેથેમેટિક્સ જીનેલોજી પ્રોજેક્ટઃ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન], [[મેથેમેટિક્સ જીનેલોજી પ્રોજેક્ટ]] ([[:en:Mathematics Genealogy Project|Mathematics Genealogy Project]]) ([[અમેરિકન મેથેમેટિકલ સોસાયટી]] ([[:en:American Mathematical Society|American Mathematical Society]])ની સાથે મળી [[નોર્થ ડેકોટા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી|એન ડી એસ યુ]] ([[:en:North Dakota State University|NDSU]]) ડીપાર્ટમેન્ટ ઑફ મેથેમેટિક્સની સેવા) * [http://www.bbc.co.uk/radio4/science/ineinsteinsshadow.shtml આઈન્સ્ટાઈન્સ શેડો] વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં આઈન્સ્ટાઈને આપેલા ફાળા અંગેની બીબીસી રેડિયો 4 સીરિઝ. * [[wikilivres:Albert Einstein|આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન દ્વારા થયેલું કામ]] (કેનેડામાં જાહેર ડોમેઇન) * [[અમેરિકન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફિજિક્સ]] ([[:en:American Institute of Physics|American Institute of Physics]])ના એઆઇપી સેન્ટર ફોર હિસ્ટરી ઓફ ફિજિક્સ ખાતે [http://www.aip.org/history/einstein/index.html એ. આઇન્સ્ટાઇનઃ ઇમેજ એન્ડ ઇમ્પેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125123930/http://www.aip.org/history/einstein/index.html |date=2005-11-25 }} * [http://lorentz.phl.jhu.edu/AnnusMirabilis/ આઇન્સ્ટાઇનનું એનસ મિરાબિલિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219234056/http://lorentz.phl.jhu.edu/AnnusMirabilis/ |date=2008-12-19 }}- [[જોન્સ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી|જ્હોન હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Johns Hopkins University|Johns Hopkins University]]) ખાતેનું કલેક્શન ;વીડિયો * [http://www.youtube.com/watch?v=l-1Z2wi2uSA આઇન્સ્ટાઇનના સંગ્રહ કરાયેલા દૃશ્યો] * [http://www.youtube.com/watch?v=hpgXf5l_7dg&NR આઇન્સ્ટાઇન 1943માં] * [http://www.youtube.com/watch?v=CC7Sg41Bp-U&feature=related આઇન્સ્ટાઇન E=mc2] સમજાવે છે. * [http://www.youtube.com/watch?v=_lljToydDiA 1933માં આઇન્સ્ટાઇનનું 1933માં અમેરિકામાં થયેલું આગમન] * [http://www.youtube.com/watch?v=8GZdZUouzBY 1927માં યોજાયેલી સોલ્વે કોન્ફરન્સના દૃશ્યો] * [http://www.youtube.com/watch?v=L36vOx-_FeU આઇન્સાટાઇન પરમાણુ ઊર્જાની વાત કરે છે.] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક]] [[શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:૧૯૫૫માં મૃત્યુ]] 9qbopxy8vhl9pgohlphgjldvrh02toi 0 7045 901004 438200 2026-05-17T09:54:05Z Kwamikagami 1487 901004 wikitext text/x-wiki [[Image:Ursa major constellation map.png|right|thumb|]] '''સપ્તર્ષિ''' [[આકાશ]]માં આવેલું એક [[નક્ષત્ર]] છે. આ નક્ષત્રને દિવ્ય [[ઋષિ]] માનવામાં આવે છે. સપ્તર્ષિ ઉત્તરી ગોળાર્ધમાં આવેલા સાત તારાઓ છે. આ તારાઓને અંગ્રેજી ભાષામાં ગ્રેટ / બીગ બિયર અથવા ઉર્સા મેજર કહે છે. આ સાત તારાથી બનતો આકાર પતંગ જેવો લાગે છે, કે જે આકાશમાં દોરી વડે ઉડતા હોય. આ સાત તારામાંથી આગળના બે તારાને જોડતી રેખા ને સીધી ઉત્તર દિશામાં આગળ વધારીએ તો એ રેખા [[ધ્રુવ તારો|ધ્રુવ તારા]] પર પહોંચે છે. સપ્તર્ષિના ચોરસના ૫શ્ચિમ તરફના પ્રથમ બે તારાઓમાંથી ઉત્તર દિશામાં નીચે લીટી મારીએ અને કોઈ પ્રકાશિત તારા સાથે અથડાઈ ૫ડીએ તો જાણવું કે, એ ઘ્રુવતારક પોતે. સપ્તર્ષિના પ્રથમ બે તારાઓનાં નામ ક્રતુ (in image "Dubhe") અને પુલહ (in image "Beta"). ઘ્રુવતારકની આસપાસ ગોળાકારે સપ્તર્ષિમંડળ ફરે છે, ૫ણ આ બે તારાઓ કદી ઘ્રુવતારક સાથેની એક લીટી છોડતા નથી. વર્ષના ગમે તે વખતે તમે એમને પૂછો તેઓ બંને ઘ્રુવ મહારાજનાં દર્શન કરાવાના. આથી તેમને અંગ્રેજીમાં (ધ પૉઈટર) "The Pointers" કહે છે. ઘ્રુવનો તારો પૃથ્વીના ઉત્તર ઘ્રુવની સામે અવકાશમાં જે બિંદુ આવે તેને આકાશી ઉત્તર ઘ્રુવ કહે છે. તેનાથી આ ઘ્રુવતારો ૧ ૧/૪ અંશ દૂર છે. તેથી આકાશી ઉત્તર ઘ્રુવબિંદુની આસપાસ ઘ્રુવના આ તારાને ૧ ૧/૪ અંશનું ચક્કર માર્યા કરવું ૫ડે છે. જો ઘ્રુવના તારાને દૂરબીનથી જોઈએ તો ઘ્રુવનો તારો એકલો નથી દેખાતો. ૫ણ તેની આસપાસ બીજા બે તારાઓ છે. ઘ્રુવનો તારો મળીને કુલ ત્રણ તારાઓ એકબીજાની આસપાસ ફરી રહ્યા છે. સપ્તર્ષિના સાતે તારા લગભગ એકસરખા પ્રકાશિત છે. જેના નામ આ પ્રમાણે છે: {| class="wikitable" |- ! ક્રમ !! ગુજરાતી નામ !! અરબી નામ !! અંગ્રેજી નામ |- | ૧ || [[ક્રતુ]] || દુભે || Dubhe (α UMa) |- | ૨ || [[પુલહ]] || મિરાક || Mirak (β UMa) |- | ૩ || [[પુલસ્ત્ય]] || ફેકડા || Phekda (γ UMa) |- | ૪ || [[અત્રિ]] || મેગ્રેઝ || Megrez (δ UMa) |- | ૫ || [[અંગિરા]] || એલિઓથ || Alioth (ε UMa) |- | ૬ || [[વસિષ્ઠ]] || મિઝાર || Mizar (Mizar) |- | ૭ || [[મરીચિ]] || બેનાત્નસ્ચ || Benatnash (η UMa) |} == પૌરાણિક માન્યતાઓ == === હિન્દુ માન્યતા === સ્વયંભુવ મન્વતરમાં પ્રજા ઉત્પન્ન કરવા માટે બ્રહ્મદેવે દસ પુત્રો ઉત્પન્ન કરેલાં, તેમાંના સાત પુત્રો તે આ સપ્તર્ષ. ઘ્રુવતારકનાં દર્શન કરાવનાર પ્રથમ બે ઋષિ તે ક્રતુ અને પુલહ. સપ્તર્ષિમંડળના ચોકઠામાં બીજા બે તારા રહ્યા તેમનાં નામ પુલસ્ત્સ અને અત્રિ. ચોકઠા બહાર નીકળતાં પ્રથમ તારો આવે તે અંગિરા ઋષિનો. છઠ્ઠો તારો વસિષ્ઠ મુનિનો. સપ્તર્ષિમંડળમાં બીજા ઋષિઓ એકલા બેઠા છે ૫ણ વસિષ્ઠ મુનિ પાસે ઋષિ૫ત્ની અરુંઘતીનું સ્થાન દેવોની પેઠે આપણા જ્યોતિષીઓએ આપી દીઘું છે. વસિષ્ડના તારાની જમણી બાજુ ઝીણા તેજે પ્રકાશતો ચોથા વર્ગનો એક તારો દેખાય છે. એ તારો અરુંઘતીનો. સાથે દેખાતા એ બે તારા એકબીજાથી કરોડો ગાઉ દૂર બેઠા છે. વસિષ્ઠનો તારો એક જ દેખાય છે અને તેઓ બંને એકબીજાની આસપાસ ફરી રહ્યા છે. સપ્તર્ષિમંડળમાં બાકી રહેલ સાતમો તારો મરીચિનો. સપ્તર્ષિના છેલ્લા ત્રણ તારાને પિચ્છભાર કહી આપણા શાસ્ત્રકારોએ સપ્તર્ષિને શિખંડી મોર એવું સુંદર નામ આપ્યું છે. [[Category: ખગોળશાસ્ત્ર]] [[Category: વિજ્ઞાન]] kxezl8wgh0k8b6sgyl8gvzwitcccqdm 0 9194 901005 836676 2026-05-17T09:54:22Z Kwamikagami 1487 901005 wikitext text/x-wiki {{સ્ટબ}} [[ચિત્ર:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691).jpg|thumb|સિરસ (વામન ગ્રહ),સંજ્ઞા:[[ચિત્ર:Ceres symbol (fixed width).svg|16px|⚳]] ]] '''સિરસ''' <!-- આ વામન ગ્રહનું અન્ય ગુજરાતી નામ હોય તો સુચવવું -->(પ્રતીક: [[file:Ceres symbol (bold).svg|16px|⚳]]),<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> એ [[સૂર્યમંડળ]]માં શોધાયેલો નાનામાં નાનો અને [[લઘુગ્રહ પટ્ટો|લઘુગ્રહ પટ્ટા]]માંનો એક માત્ર [[વામન ગ્રહો|વામન ગ્રહ]] છે. તેને ગ્યુસેપ પીઆઝીએ (Giuseppe Piazzi) [[જાન્યુઆરી ૧]],૧૮૦૧ નાં રોજ શોધી કાઢ્યો હતો તેને માતૃત્વ,ઉત્પાદન અને વિકાસની મનાતી રોમન દેવી "સિરસ" નું નામ આપવામાં આવ્યું. આ વામન ગ્રહનો વ્યાસ ૯૫૦ કિ.મી છે,તે લઘુગ્રહોનાં પટ્ટામાં સૌથી વધુ દળ ધરાવતો પદાર્થ છે. જે લઘુગ્રહોનાં પટ્ટાનાં કુલ દળનું લગભગ ૩૨ % જેટલું દળ ધરાવે છે. વધુ નિરીક્ષણ કરતા જણાય છે કે 'સિરસ' ગોળાકાર છે, જે અન્ય તેનાં જેટલું નાનું કદ અને ઓછું ગુરૂત્વાકર્ષણ ધરાવતા પદાર્થો, કે જે અચોક્કસ આકારનાં હોય છે, કરતાં અલગ છે. 'સિરસ'નીં સપાટી સંભવીતપણે પ્રવાહી બરફ અને વિવિધ હાઇડ્રેટ ખનિજો, જેવા કે કાર્બોનેટ અને ક્લે,નાં મિશ્રણ વડે બનેલ છે. સિરસને જોતાં તે ખડક ને છવાયેલ બરફમાં વહેંચાયેલું લાગે છે. તેની સપાટીને નીચે પ્રવાહી રૂપે પાણીનો દરિયો હોવાને શક્યતા છે જે તેને અવકાશીય જીવ સૃષ્ટીની શોધ માટે મહત્વનું નિશાન બનાવે છે. સિરસનું દ્રશ્ય પરિમાણ ૬.૭ થી ૯.૩ની વચ્ચે આવે છે. આથી તે તેની સૌથી તેજસ્વી સ્થિતીમાં પણ નરી આંખે તેને જોઈ શકાય નહી. [[સપ્ટેમ્બર ૨૭]], ૨૦૦૭ ના દિવસે નાસા એ ડૉન નામે ઉપગ્રહ છોડ્યો જે ૨૦૧૧ - ૨૦૧૩ દરમ્યાન ૪ વેષ્ટા અને ૨૦૧૫ દરમ્યાન સિરસનું અવલોકન કરશે. == સંદર્ભ == {{reflist}} {{સૌરમંડળ}} [[શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] 1x29loj0yhq29ke1wcerbi9w3v6jhw6 0 9292 901000 856039 2026-05-17T09:52:27Z Kwamikagami 1487 901000 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Phobos colour 2008.jpg|thumb|right|'ફોબોસ'નું રંગીન ચિત્ર',[[માર્ચ ૨૩]] ૨૦૦૮ નાં લેવાયેલું.]] [[ચિત્ર:Deimos-MRO.jpg|right|thumb|'ડિમોસ'નું રંગીન ચિત્ર' [[ફેબ્રુઆરી ૨૧]], ૨૦૦૯ નાં લેવાયેલું.]] [[ચિત્ર:Phobos deimos diff.jpg|upright|thumb|'ફોબોસ'(ઉપર) અને 'ડિમોસ' (નીચે)નાં તુલનાત્મક ગ્રે સ્કેલ ચિત્ર.]] '''[[મંગળ (ગ્રહ)|મંગળ]]''', બે નાના '''[[કુદરતી ઉપગ્રહો|ચંદ્રો]]''', [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]] અને [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]], ધરાવે છે. જે તેની ભ્રમણકક્ષામાં ખેંચાઇ આવેલા [[લઘુગ્રહો]] હોવાનું મનાય છે. બંન્ને ઉપગ્રહો ૧૮૭૭ માં 'અસાફ હોલ' ([[:en:Asaph Hall|Asaph Hall]]) દ્વારા શોધી કઢાયેલા,અને તેમને ગ્રીક પુરાણકથાઓનાં પાત્રો, 'ફોબોસ' (ડર/આતંક) અને 'ડિમોસ' (ભય/ દહેશત), પરથી નામ આપવામાં આવ્યાં. જેમનાં પિતાનું નામ 'એરીસ' હતું,જે યુદ્ધનો દેવતા મનાય છે. 'એરીસ'ને પ્રાચિન રોમન લોકો '''મંગળ''' તરીકે પણ ઓળખતા હતા. == ઇતિહાસ == મંગળનાં બે ચંદ્રો ફોબોસ અને ડિમોસનીં શોધ,૧૮૭૭ માં, 'અસાફ હોલ' નામનાં ખગોળશાસ્ત્રીએ ઘણાં લાંબા સમયની શોધખોળ પછી કરેલી. જો કે તેમનાં હોવા વિશે પહેલાં પણ ધારણાઓ તો હતીજ. === પ્રાચિન માન્યતાઓ === મંગળનાં ચંદ્રોની ધારણા 'હોલે' તેની શોધ કરી તે પહેલાથી કરવામાં આવી હતી. ખગોળશાસ્ત્રી 'જોહાનિસ કેપ્લરે'(૧૫૭૧-૧૬૩૦) ([[:en:Johannes Kepler|Johannes Kepler]]) તેમની સંખ્યા પણ સચોટ રીતે જણાવી આપી હતી, જો કે તેનો તર્ક ભુલભરેલો હતો: તેણે લખ્યું હતું કે [[પૃથ્વી]]ને એક ચંદ્ર હોય અને [[ગુરુ (ગ્રહ)|ગુરુ]]ને ચાર જાણીતા ચંદ્ર (ત્યારે) હોય તો કુદરતી રીતે જ મંગળને બે ચંદ્ર હોવા જોઇએ.<ref name=galileo>[http://www.mathpages.com/home/kmath151.htm MathPages - Galileo's Anagrams and the Moons of Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510144340/http://www.mathpages.com/home/kmath151.htm |date=2008-05-10 }}.</ref> કદાચ 'કેપ્લર'થી પ્રેરાઇને, 'જોનાથન સ્વિફ્ટ'નીં નવલકથા "ગુલિવર્સ ટ્રાવેલ" (૧૭૨૬) માં,ભાગ ૩,પ્રકરણ ૩ (લાપુતાની સફર)માં બે ચંદ્રનો ઉલ્લેખ કરાયો હોય, જેમાં લાપુતાનાં ખગોળશાસ્ત્રીઓ મંગળનાં બે ચંદ્રોની શોધનું વર્ણન કરે છે, જે અનુક્રમે ૩ અને ૫ માંગલીક વ્યાસનાં અંતરે (મંગળનાં વ્યાસનાં ૩ અને ૫ ગણાં), ૧૦ અને ૨૧.૫ કલાકમાં ભ્રમણ કરે છે. આ વર્ણન ફોબોસ અને ડિમોસનાં ખરેખરા ભ્રમણાંતર અને સમયને મળતું આવે છે, જે અનુક્રમે ૧.૪ અને ૩.૫ માંગલીક વ્યાસ,અને ૭.૬ અને ૩૦.૩ કલાક છે. જો કે સ્વિફ્ટનું વર્ણન એક યોગાનુયોગ જ હતું કારણકે તેમનાં સમયમાં હજુ એટલું સક્ષમ [[દૂરબીન]] (ટેલિસ્કોપ) શોધાયું ન હતું,જેના વડે ઉપગ્રહો શોધી શકાય.<ref name=galileo /> 'વોલ્તેર'ની ૧૭૫૦ ની નવલકથા "માઇક્રોમેગાસ", જે પરગ્રહવાસીઓની [[પૃથ્વી]]ની મુલાકાત વિષે છે, તેમાં પણ મંગળનાં બે ચંદ્રોનું વર્ણન છે. 'વોલ્તર' સંભવતઃ 'સ્વિફ્ટ'થી પ્રભાવિત હતો.<ref>William Sheehan, ''[http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap14.htm The Planet Mars: A History of Observation and Discovery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040705174332/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap14.htm |date=2004-07-05 }}''</ref> === શોધ === [[ચિત્ર:Professor Asaph Hall.jpg|170px|thumb|left|'અસફ હોલ', મંગળનાં બે ચંદ્રોના શોધક.]] [[ચિત્ર:Usno-telescope-equalized-1.png|thumb|left|મંગળનાં ચંદ્રોની શોધમાં વપરાયેલું 'ટેલિસ્કોપ']] હોલે [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]]ની શોધ [[ઓગસ્ટ ૧૨]],૧૮૭૭નાં રોજ ૦૭:૪૮ UTC સમયે અને [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]]ની શોધ [[ઓગસ્ટ ૧૮]],૧૮૭૭નાં રોજ, 'યુ.એસ.નૌસેના વેધશાળા'-વોશિંગ્ટન માં, ૦૯:૧૪ GMT સમયે કરેલી. (સમકાલિન સુત્રો,જેઓ ૧૯૨૫ પહેલાનાં ખગોળિય આચારમાં માને છે જેમાં દિવસ બપોરે ૧૨ વાગ્યે બદલાય છે, તેઓનાં અનુસાર શોધનો સમય અનુક્રમે [[ઓગસ્ટ ૧૧]],૧૪:૪૦ અને [[ઓગસ્ટ ૧૭]],૧૬:૦૬ (વોશિંગ્ટન સમય) ગણાય છે).<ref>{{cite web |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/Obs../0001//0000181.000.html |title=Notes: The Satellites of Mars |publisher=The Observatory, Vol. 1, No. 6 |date=September 20, 1877 |pages=181–185 |access-date=September 12, 2006 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0091//0000013.000.html |title=Observations of the Satellites of Mars |author=Hall, A. |publisher=Astronomische Nachrichten, Vol. 91, No. 2161 |pages=pp. 11/12–13/14 |date=October 17, 1877, signed September 21, 1877 |access-date=September 12 ,2006 }}</ref><ref name="Morley1989">Morley, T. A.; [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/A+AS./0077//0000220.000.html ''A Catalogue of Ground-Based Astrometric Observations of the Martian Satellites, 1877-1982''], Astronomy and Astrophysics Supplement Series (ISSN 0365-0138), Vol. 77, No. 2 (February 1989), pp. 209–226 (Table II, p. 220: first observation of Phobos on 1877-08-18.38498)</ref> જો કે આ પહેલાં [[ઓગસ્ટ ૧૦]]નાં રોજ પણ હોલને મંગળનાં ચંદ્રો નજરે પડેલાં,પરંતુ ખરાબ હવામાનને કારણે તેઓ તેમને પાકેપાયે ઓળખી શક્યા નહીં. હોલે તેમની [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]]નીં શોધને પોતાની નોંધપોથીમાં નીચે પ્રમાણે નોંધી છે:<ref>{{cite web |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0038//0000205.000.html |publisher=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 38, No. 4 |pages=pp. 205-209 |title=The Discovery of the Satellites of Mars |date=February 8, 1878 |access-date=September 12 ,2006 }}</ref><br /> :''"[[ઓગસ્ટ ૧૧]]નીં રાત્રીની શરૂઆતમાં મેં વારંવાર ચકાસણી કરી, અને ફરીથી કશુંજ મળ્યું નહીં, પરંતુ થોડી કલાકો બાદ ફરી કોશિશ કરતાં મેં ગ્રહથી થોડે ઉતરમાં એક ઝાંખો પદાર્થ જોયો. નદી પરથી આવતા ધુમ્મસને કારણે મારી પાસે તેનું સ્થાન ચકાસવાનો પુરતો સમય ન હતો.તે ૧૧ તારીખનાં રાત્રીનાં ૨:૩૦ વાગ્યાનો સમય હતો. વાદળીયા વાતાવરણને કારણે થોડા દિવસનો વિક્ષેપ પડ્યો".'' :''"[[ઓગસ્ટ ૧૫]]નાં હવામાન થોડું આશાસ્પદ લાગ્યું,હું વેધશાળામાંજ સુતો હતો.૧૧:૦૦ વાગ્યે આકાશ ગાજવીજ બાદ સાફ હતું અને શોધ કાર્ય શરૂ થયું. જો કે વાતાવરણ ખરાબ સ્થીતિમાં હતું અને મંગળ ચમકદાર અને અસ્થિર હોવાને કારણે તેની આસપાસ કશો પદાર્થ જોઇ શકાતો નહોતો, હવે જો કે આપણે જાણીયે છીએ કે તે સમયે ગ્રહની ખુબ નજીક હોવાથી તે અદ્રશ્ય લાગતો હતો".'' :''"[[ઓગસ્ટ ૧૬]]નાં રોજ ફરીથી આ પદાર્થ ગ્રહની બાજુમાં જોવા મળ્યો, અને તે રાત્રીનાં નિરિક્ષણોએ બતાવ્યું કે તે પદાર્થ ગ્રહનીં સાથે ફરતો હતો,અને જો ઉપગ્રહ હોય તો, તેની વૃદ્ધિની નજીકનો હતો. આ સમય સુધી મેં વેધશાળામાં કોઇને પણ મંગળનાં ચંદ્રની મારી આ શોધ વિષે જણાવ્યું નહોતું,પરંતુ તા:૧૬ નાં આ નિરીક્ષણ પછી,રાત્રીનાં ૩:૦૦ વાગ્યા આસપાસ,વેધશાળા છોડતા પહેલાં, મારા મદદનીશ 'જ્યોર્જ એન્ડરસન'ને મેં આ કહ્યું અને તે પદાર્થ પણ બતાવ્યો,અને મેં ધાર્યું કે મેં મંગળનો ઉપગ્રહ શોધી કાઢ્યો છે. મેં તેને જ્યાં સુધી સંપૂર્ણ ખાત્રી ન થાય ત્યાં સુધી ચુપ રહેવા જણાવ્યું. [[ઓગસ્ટ ૧૭]]નાં ૧:૦૦ થી ૨:૦૦ ની વચ્ચે,જ્યારે હું મારા નિરીક્ષણમાંથી પરવાર્યો, પ્રોફેસર ન્યુકોમ્બ મારા ઓરડામાં તેનું ભોજન કરવા માટે આવ્યા અને મેં તેમને મારી મંગળ નજીકનાં ઝાંખા પદાર્થ વિષેની ગણતરીઓ બતાવી જે સાબિત કરતી હતી કે તે પદાર્થ ગ્રહની સાથેજ ફરતો હતો".'' :''"[[ઓગસ્ટ ૧૭]]નાં રોજ જ્યારે બાહ્ય ચંદ્રનું નિરીક્ષણ ચાલુ હતું ત્યારે,આંતરીક ચંદ્ર પણ શોધી કઢાયો. તા:૧૭ અને ૧૮ નાં નિરીક્ષણો બાદ આ પદાર્થોનાં ગુણધર્મો શંકારહીત થઇ ગયા અને આ શોધની 'એડમિરલ રોજર્સ' દ્વારા જાહેરાત કરવામાં આવી".'' આ નામ "ડિમોસ" અને "ફોબોસ", 'એટોન કોલેજ' (Eton College)નાં વૈજ્ઞાનિક, હેન્રી મેડને (Henry Madan) (૧૮૩૮–૧૯૦૧), 'ઇલયાડ' (Iliad)નાં પુસ્તક ૧૫ (Book XV)માંથી સુચવ્યા હતા. જેમાં એરિસ 'ભય' અને 'ડર'નેં હાજર થવા તેડું મોકલે છે.<ref>{{cite web |author=Hall, A. |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0092//0000031.000.html |publisher=Astronomische Nachrichten, Vol. 92, No. 2187 |title=Names of the Satellites of Mars |date=March 14, 1878, signed February 7, 1878 |pages=47-48 |access-date=September 12 ,2006 }}</ref> === જોનાથન સ્વિફ્ટ અને મંગળનાં ચંદ્રો === [[ચિત્ર:Phobos & Deimos full.gif|thumb|right|[[મંગળ (ગ્રહ)|મંગળ]]નાં રાત્રીના આકાશમાં (Sagittarius) [[નક્ષત્ર]]ની પાશ્વભુમિમાં દેખાતા [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]] (ડાબે) અને [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]] (જમણે),આ ચિત્ર 'મંગળ નિરીક્ષણ વાહન' "સ્પીરિટે" ([[:en:Spirit rover|Spirit]]) તા:[[ઓગસ્ટ ૨૬]], [[૨૦૦૫]]ના રોજ લીધેલ છે.{{selfref|click image to expand}}]] મંગળનાં ચંદ્રો શોધાયા તેનાં ૧૫૦ વર્ષ પહેલાં, ઇ. સ. ૧૭૨૬ માં, જોનાથન સ્વિફ્ટે પોતાની નવલકથા 'ગુલિવર્સ ટ્રાવેલ્સ'માં, કાલ્પનિક રીતે મંગળનાં બે ચંદ્રોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. સમાન રીતે 'વોલ્તરે' પણ ઇ. સ. ૧૭૫૨ માં પોતાની વાર્તા 'માઇક્રોમેગાસ'માં આ ઉલ્લેખ કરેલો. આ આગાહીની કદરરૂપે ડિમોસ પરનાં બે ખાડાઓને (craters) "સ્વિફ્ટ" અને "વોલ્તર" નામ આપવામાં આવેલ છે. == હાલનાં સર્વેક્ષણો == વધુ ઉપગ્રહો શોધવા માટેનું શોધ અભિયાન હજુ ચાલુ છે.તાજેતરમાંજ 'સ્કોટ શેપર્ડ' અને 'ડેવિડ જેવિટ્ટ' દ્વારા અનિયમિત આકારનાં ચંદ્રોની શોધ માટે મંગળનાં "ચટ્ટાની ગોળા" ([[:en:Hill sphere|Hill sphere]])ની મોજણી કરવામાં આવેલ. આ મોજણીમાં સંપૂર્ણ "ચટ્ટાની ગોળા"ને આવરી લીધેલ,પરંતુ મંગળનાં 'વેરવિખેર પ્રકાશ' (scattered light),અમુક આંતરિક ધ્રુવિય વિસ્તાર, (કે જ્યાં ફોબોસ અને ડિમોસ સ્થિત છે) ને બાદ કરતાં, ને કારણે કોઇ નવો ચંદ્ર મળેલ નથી.<ref>[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0409522 Astron. J., 128, 2542-2546 (2004)]</ref> [[ચિત્ર:Mars Moons Orbit distance flipped.jpeg|thumb|left|150px|મંગળ,ફોબોસ અને ડિમોસનું સાપેક્ષ કદ અને અંતર, પ્રમાણમાપ મુજબ]] == લાક્ષણિકતાઓ == જ્યારે મંગળના વિષુવવૃત્ત પરથી જોવામાં આવે તો પૂર્ણ ફોબોસ પૃથ્વીથી દેખાતા ચંદ્ર કરતા ત્રીજા ભાગ જેટલો દેખાય છે. તેને ૮' ઉપસતો અને ૧૨' તેથી ઉપર એમ કોણીય વ્યાસ છે. મંગળના વિષુવવૃત્તથી દૂર જઈએ તેમ આ ઉપગ્રહ નાનો દેખતો જાય છે અને પ્રાય: તેના હિમાચ્છાદિત ધ્રુવોથી ક્ષિતિજથી પરે તે અદ્રશ્ય જ હોય છે. મંગળ પરના નીરીક્ષકને ડેમોસ એક તેજસ્વી તારા કે ગ્રહ જેવો, પૃથ્વીથી દેખાતા [[શુક્ર]]થી થોડોક વધુ મોટો દેખાય છે. તે ૨'નો કોણીય વ્યાસ ધરાવે છે. તેની સરખામણીએ મંગળ પરથી સૂર્યનો કોણીય વ્યાસ લગભગ ૨૧' છે. આમ, મંગળ પર પૂર્ણ સૂર્ય ગ્રહણ ક્યારેય થતો નથી. તેના ચંદ્રો સૂર્યને પૂર્ણ પણે ઢાંકી શકવા માટે ખૂબ નાના છે. તેથી વિપરીત ફોબોસના પૂર્ણ ચંદ્ર ગ્રહણ મંગળ પર ઘણા સામાન્ય છે,લગભગ રોજ રાત્રે થાય છે. <ref>[http://www.astrobio.net/news/index.php?name=News&file=article&sid=775 ''Moon Shadows'': "Somewhere near the martian equator, Phobos eclipses the sun nearly every day."]</ref>. (આપણ જુઓ : [[:en:Transit of Phobos from Mars|Transit of Phobos from Mars]] અને [[:en:Transit of Deimos from Mars|Transit of Deimos from Mars]] ગ્રહણ જેવી ઘટનાઓ માટે). ફોબોસ અને ડેમોસનું ભ્રમણ આપણા ચંદ્ર કરતાં ઘણું ભિન્ન છે. વેગવાન ફોબોસ માત્ર ૧૧ કલાકમાં પશ્ચિમે ઊગીને પૂર્વમાં આથમે છે જ્યારે ડેમોસ સમ-કાલીય કક્ષાથી જરાક બહાર હોવાથી ધાર્યાપ્રમાણે પૂર્વેથી ઉગે છે પણ ઘણો ધીમે. તેની ૩૦ કલાકની કક્ષા છતાં તેને પશ્ચિમમાં આથમવા માટે ૨.૭ દિવસ જેટલો સમય લાગે છે કેમકે તેનું ભ્રમણ મંગળના ભ્રમણ કરતાં ધીમું છે. મંગળના બનેં ચંદ્રો ભરતીજનીક બંધે બંધાયેલા છે, આથી હમેંશા તેની એક જ બાજુ મંગળ તરફ રહે છે. ફોબોસની મંગળની પ્રદક્ષિણા કરવાની ઝડપ મંગળના પોતાની પરિભ્રમણની ઝડપ કરતાં વધુ છે આથી ભરતીજન્ય બળ થકી ધીરે ધીરે તેને કક્ષીય ત્રિજ્યામાં સતત ઘટાડો થતો રહે છે. ભવિષ્યમામ્ એક સમયે ફોબોસ મંગળની એટલો નજીક આવી જશે (જુઓ : [[:en:Roche limit|Roche limit]]) કે આ ભરતીજન્ય બળથી ફોબોસ તૂટી જશે.<ref>[http://apod.nasa.gov/apod/ap080414.html In 100 million years or so Phobos will likely be shattered by stress caused by the relentless tidal forces, the debris forming a decaying ring around Mars.]</ref>. મંગળની સપાટીપર ઊલ્કાપાતના અમુક રૈખીક અવશેષો દેખાઈ આવ્યાં છે. જેમ જેમ વિષુવવૃત્તથી દૂર જઈએ તેમ્ તેમ તે અવશેષો વધુ ને વધુ પુરાણા ઉલ્કાપાતના જણાઈ આવે છે. આ પરથી એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે કે મંગળના અન્ય પણ નાના ચંદ્રો હોવા જોઈએ જેમનું ભૂતકાળમાં તેજ આશય થયું હોઈ શકે જે ફોબોસનો થવાનો અંદેશો છે અને આ ઘટના થી મંગળની સપાટી સમગ્ર ફરી ધ્રુવ તરફ સરકી જાય. <ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |title=New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth: "… the new map shows evidence of features, transform faults, that are a "tell-tale" of plate tectonics on Earth." |access-date=2009-03-30 |archive-date=2012-09-14 |archive-url=https://archive.ph/20120914153601/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |url-status=dead }}</ref>. ડિમોસની તેની કક્ષામાં મંગળથી પૂરતા પ્રમાણમાં દૂર છે અને આપણા ચંદ્રની જેમ તે પણ મંગળથી દૂર અને દૂર સરકતો જાય છે. == ભ્રમણકક્ષાનીં વિગતો == <center> {| class="wikitable" |- style="background:#efefef;" ! નામ ! ચિત્ર ! વ્યાસ (કિ.મી.) ! દળ (કિ.ગ્રા.) ! અર્ધ પ્રમુખ<br />ધરી (કિ.મી.) ! ભ્રમણ<br />સમય (કલાક) ! સરેરાશ ચંદ્રોદય<br />સમય (કલાક, દિવસ) |- | [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]] | bgcolor=black| [[ચિત્ર:Phobos moon (large).jpg|50px|center]] | ૨૨.૨ કિ.મી. <br />(૨૭×૨૧.૬×૧૮.૮) | ૧.૦૮{{e|16}} | ૯&nbsp;૩૭૭ કિ.મી. | ૭.૬૬ | ૧૧.૧૨ ક. (૦.૪૬૩ દિ.) |- | [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]] | bgcolor=black| [[ચિત્ર:Deimos-viking1.jpg|50px|center]] | ૧૨.૬ કિ.મી.<br />(૧૦×૧૨×૧૬) | ૨{{e|15}} | ૨૩&nbsp;૪૬૦ કિ.મી. | ૩૦.૩૫ | ૧૩૧ ક. (૫.૪૪ દિ.) |} </center> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સૌરમંડળ}} [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] tnp52diq4mounjg74wppcewsyvt41zh 901001 901000 2026-05-17T09:52:45Z Kwamikagami 1487 /* શોધ */ 901001 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Phobos colour 2008.jpg|thumb|right|'ફોબોસ'નું રંગીન ચિત્ર',[[માર્ચ ૨૩]] ૨૦૦૮ નાં લેવાયેલું.]] [[ચિત્ર:Deimos-MRO.jpg|right|thumb|'ડિમોસ'નું રંગીન ચિત્ર' [[ફેબ્રુઆરી ૨૧]], ૨૦૦૯ નાં લેવાયેલું.]] [[ચિત્ર:Phobos deimos diff.jpg|upright|thumb|'ફોબોસ'(ઉપર) અને 'ડિમોસ' (નીચે)નાં તુલનાત્મક ગ્રે સ્કેલ ચિત્ર.]] '''[[મંગળ (ગ્રહ)|મંગળ]]''', બે નાના '''[[કુદરતી ઉપગ્રહો|ચંદ્રો]]''', [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]] અને [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]], ધરાવે છે. જે તેની ભ્રમણકક્ષામાં ખેંચાઇ આવેલા [[લઘુગ્રહો]] હોવાનું મનાય છે. બંન્ને ઉપગ્રહો ૧૮૭૭ માં 'અસાફ હોલ' ([[:en:Asaph Hall|Asaph Hall]]) દ્વારા શોધી કઢાયેલા,અને તેમને ગ્રીક પુરાણકથાઓનાં પાત્રો, 'ફોબોસ' (ડર/આતંક) અને 'ડિમોસ' (ભય/ દહેશત), પરથી નામ આપવામાં આવ્યાં. જેમનાં પિતાનું નામ 'એરીસ' હતું,જે યુદ્ધનો દેવતા મનાય છે. 'એરીસ'ને પ્રાચિન રોમન લોકો '''મંગળ''' તરીકે પણ ઓળખતા હતા. == ઇતિહાસ == મંગળનાં બે ચંદ્રો ફોબોસ અને ડિમોસનીં શોધ,૧૮૭૭ માં, 'અસાફ હોલ' નામનાં ખગોળશાસ્ત્રીએ ઘણાં લાંબા સમયની શોધખોળ પછી કરેલી. જો કે તેમનાં હોવા વિશે પહેલાં પણ ધારણાઓ તો હતીજ. === પ્રાચિન માન્યતાઓ === મંગળનાં ચંદ્રોની ધારણા 'હોલે' તેની શોધ કરી તે પહેલાથી કરવામાં આવી હતી. ખગોળશાસ્ત્રી 'જોહાનિસ કેપ્લરે'(૧૫૭૧-૧૬૩૦) ([[:en:Johannes Kepler|Johannes Kepler]]) તેમની સંખ્યા પણ સચોટ રીતે જણાવી આપી હતી, જો કે તેનો તર્ક ભુલભરેલો હતો: તેણે લખ્યું હતું કે [[પૃથ્વી]]ને એક ચંદ્ર હોય અને [[ગુરુ (ગ્રહ)|ગુરુ]]ને ચાર જાણીતા ચંદ્ર (ત્યારે) હોય તો કુદરતી રીતે જ મંગળને બે ચંદ્ર હોવા જોઇએ.<ref name=galileo>[http://www.mathpages.com/home/kmath151.htm MathPages - Galileo's Anagrams and the Moons of Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510144340/http://www.mathpages.com/home/kmath151.htm |date=2008-05-10 }}.</ref> કદાચ 'કેપ્લર'થી પ્રેરાઇને, 'જોનાથન સ્વિફ્ટ'નીં નવલકથા "ગુલિવર્સ ટ્રાવેલ" (૧૭૨૬) માં,ભાગ ૩,પ્રકરણ ૩ (લાપુતાની સફર)માં બે ચંદ્રનો ઉલ્લેખ કરાયો હોય, જેમાં લાપુતાનાં ખગોળશાસ્ત્રીઓ મંગળનાં બે ચંદ્રોની શોધનું વર્ણન કરે છે, જે અનુક્રમે ૩ અને ૫ માંગલીક વ્યાસનાં અંતરે (મંગળનાં વ્યાસનાં ૩ અને ૫ ગણાં), ૧૦ અને ૨૧.૫ કલાકમાં ભ્રમણ કરે છે. આ વર્ણન ફોબોસ અને ડિમોસનાં ખરેખરા ભ્રમણાંતર અને સમયને મળતું આવે છે, જે અનુક્રમે ૧.૪ અને ૩.૫ માંગલીક વ્યાસ,અને ૭.૬ અને ૩૦.૩ કલાક છે. જો કે સ્વિફ્ટનું વર્ણન એક યોગાનુયોગ જ હતું કારણકે તેમનાં સમયમાં હજુ એટલું સક્ષમ [[દૂરબીન]] (ટેલિસ્કોપ) શોધાયું ન હતું,જેના વડે ઉપગ્રહો શોધી શકાય.<ref name=galileo /> 'વોલ્તેર'ની ૧૭૫૦ ની નવલકથા "માઇક્રોમેગાસ", જે પરગ્રહવાસીઓની [[પૃથ્વી]]ની મુલાકાત વિષે છે, તેમાં પણ મંગળનાં બે ચંદ્રોનું વર્ણન છે. 'વોલ્તર' સંભવતઃ 'સ્વિફ્ટ'થી પ્રભાવિત હતો.<ref>William Sheehan, ''[http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap14.htm The Planet Mars: A History of Observation and Discovery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040705174332/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap14.htm |date=2004-07-05 }}''</ref> === શોધ === [[ચિત્ર:Professor Asaph Hall.jpg|upcifdh|thumb|left|'અસફ હોલ', મંગળનાં બે ચંદ્રોના શોધક.]] [[ચિત્ર:Usno-telescope-equalized-1.png|thumb|left|મંગળનાં ચંદ્રોની શોધમાં વપરાયેલું 'ટેલિસ્કોપ']] હોલે [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]]ની શોધ [[ઓગસ્ટ ૧૨]],૧૮૭૭નાં રોજ ૦૭:૪૮ UTC સમયે અને [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]]ની શોધ [[ઓગસ્ટ ૧૮]],૧૮૭૭નાં રોજ, 'યુ.એસ.નૌસેના વેધશાળા'-વોશિંગ્ટન માં, ૦૯:૧૪ GMT સમયે કરેલી. (સમકાલિન સુત્રો,જેઓ ૧૯૨૫ પહેલાનાં ખગોળિય આચારમાં માને છે જેમાં દિવસ બપોરે ૧૨ વાગ્યે બદલાય છે, તેઓનાં અનુસાર શોધનો સમય અનુક્રમે [[ઓગસ્ટ ૧૧]],૧૪:૪૦ અને [[ઓગસ્ટ ૧૭]],૧૬:૦૬ (વોશિંગ્ટન સમય) ગણાય છે).<ref>{{cite web |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/Obs../0001//0000181.000.html |title=Notes: The Satellites of Mars |publisher=The Observatory, Vol. 1, No. 6 |date=September 20, 1877 |pages=181–185 |access-date=September 12, 2006 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0091//0000013.000.html |title=Observations of the Satellites of Mars |author=Hall, A. |publisher=Astronomische Nachrichten, Vol. 91, No. 2161 |pages=pp. 11/12–13/14 |date=October 17, 1877, signed September 21, 1877 |access-date=September 12 ,2006 }}</ref><ref name="Morley1989">Morley, T. A.; [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/A+AS./0077//0000220.000.html ''A Catalogue of Ground-Based Astrometric Observations of the Martian Satellites, 1877-1982''], Astronomy and Astrophysics Supplement Series (ISSN 0365-0138), Vol. 77, No. 2 (February 1989), pp. 209–226 (Table II, p. 220: first observation of Phobos on 1877-08-18.38498)</ref> જો કે આ પહેલાં [[ઓગસ્ટ ૧૦]]નાં રોજ પણ હોલને મંગળનાં ચંદ્રો નજરે પડેલાં,પરંતુ ખરાબ હવામાનને કારણે તેઓ તેમને પાકેપાયે ઓળખી શક્યા નહીં. હોલે તેમની [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]]નીં શોધને પોતાની નોંધપોથીમાં નીચે પ્રમાણે નોંધી છે:<ref>{{cite web |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0038//0000205.000.html |publisher=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 38, No. 4 |pages=pp. 205-209 |title=The Discovery of the Satellites of Mars |date=February 8, 1878 |access-date=September 12 ,2006 }}</ref><br /> :''"[[ઓગસ્ટ ૧૧]]નીં રાત્રીની શરૂઆતમાં મેં વારંવાર ચકાસણી કરી, અને ફરીથી કશુંજ મળ્યું નહીં, પરંતુ થોડી કલાકો બાદ ફરી કોશિશ કરતાં મેં ગ્રહથી થોડે ઉતરમાં એક ઝાંખો પદાર્થ જોયો. નદી પરથી આવતા ધુમ્મસને કારણે મારી પાસે તેનું સ્થાન ચકાસવાનો પુરતો સમય ન હતો.તે ૧૧ તારીખનાં રાત્રીનાં ૨:૩૦ વાગ્યાનો સમય હતો. વાદળીયા વાતાવરણને કારણે થોડા દિવસનો વિક્ષેપ પડ્યો".'' :''"[[ઓગસ્ટ ૧૫]]નાં હવામાન થોડું આશાસ્પદ લાગ્યું,હું વેધશાળામાંજ સુતો હતો.૧૧:૦૦ વાગ્યે આકાશ ગાજવીજ બાદ સાફ હતું અને શોધ કાર્ય શરૂ થયું. જો કે વાતાવરણ ખરાબ સ્થીતિમાં હતું અને મંગળ ચમકદાર અને અસ્થિર હોવાને કારણે તેની આસપાસ કશો પદાર્થ જોઇ શકાતો નહોતો, હવે જો કે આપણે જાણીયે છીએ કે તે સમયે ગ્રહની ખુબ નજીક હોવાથી તે અદ્રશ્ય લાગતો હતો".'' :''"[[ઓગસ્ટ ૧૬]]નાં રોજ ફરીથી આ પદાર્થ ગ્રહની બાજુમાં જોવા મળ્યો, અને તે રાત્રીનાં નિરિક્ષણોએ બતાવ્યું કે તે પદાર્થ ગ્રહનીં સાથે ફરતો હતો,અને જો ઉપગ્રહ હોય તો, તેની વૃદ્ધિની નજીકનો હતો. આ સમય સુધી મેં વેધશાળામાં કોઇને પણ મંગળનાં ચંદ્રની મારી આ શોધ વિષે જણાવ્યું નહોતું,પરંતુ તા:૧૬ નાં આ નિરીક્ષણ પછી,રાત્રીનાં ૩:૦૦ વાગ્યા આસપાસ,વેધશાળા છોડતા પહેલાં, મારા મદદનીશ 'જ્યોર્જ એન્ડરસન'ને મેં આ કહ્યું અને તે પદાર્થ પણ બતાવ્યો,અને મેં ધાર્યું કે મેં મંગળનો ઉપગ્રહ શોધી કાઢ્યો છે. મેં તેને જ્યાં સુધી સંપૂર્ણ ખાત્રી ન થાય ત્યાં સુધી ચુપ રહેવા જણાવ્યું. [[ઓગસ્ટ ૧૭]]નાં ૧:૦૦ થી ૨:૦૦ ની વચ્ચે,જ્યારે હું મારા નિરીક્ષણમાંથી પરવાર્યો, પ્રોફેસર ન્યુકોમ્બ મારા ઓરડામાં તેનું ભોજન કરવા માટે આવ્યા અને મેં તેમને મારી મંગળ નજીકનાં ઝાંખા પદાર્થ વિષેની ગણતરીઓ બતાવી જે સાબિત કરતી હતી કે તે પદાર્થ ગ્રહની સાથેજ ફરતો હતો".'' :''"[[ઓગસ્ટ ૧૭]]નાં રોજ જ્યારે બાહ્ય ચંદ્રનું નિરીક્ષણ ચાલુ હતું ત્યારે,આંતરીક ચંદ્ર પણ શોધી કઢાયો. તા:૧૭ અને ૧૮ નાં નિરીક્ષણો બાદ આ પદાર્થોનાં ગુણધર્મો શંકારહીત થઇ ગયા અને આ શોધની 'એડમિરલ રોજર્સ' દ્વારા જાહેરાત કરવામાં આવી".'' આ નામ "ડિમોસ" અને "ફોબોસ", 'એટોન કોલેજ' (Eton College)નાં વૈજ્ઞાનિક, હેન્રી મેડને (Henry Madan) (૧૮૩૮–૧૯૦૧), 'ઇલયાડ' (Iliad)નાં પુસ્તક ૧૫ (Book XV)માંથી સુચવ્યા હતા. જેમાં એરિસ 'ભય' અને 'ડર'નેં હાજર થવા તેડું મોકલે છે.<ref>{{cite web |author=Hall, A. |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0092//0000031.000.html |publisher=Astronomische Nachrichten, Vol. 92, No. 2187 |title=Names of the Satellites of Mars |date=March 14, 1878, signed February 7, 1878 |pages=47-48 |access-date=September 12 ,2006 }}</ref> === જોનાથન સ્વિફ્ટ અને મંગળનાં ચંદ્રો === [[ચિત્ર:Phobos & Deimos full.gif|thumb|right|[[મંગળ (ગ્રહ)|મંગળ]]નાં રાત્રીના આકાશમાં (Sagittarius) [[નક્ષત્ર]]ની પાશ્વભુમિમાં દેખાતા [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]] (ડાબે) અને [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]] (જમણે),આ ચિત્ર 'મંગળ નિરીક્ષણ વાહન' "સ્પીરિટે" ([[:en:Spirit rover|Spirit]]) તા:[[ઓગસ્ટ ૨૬]], [[૨૦૦૫]]ના રોજ લીધેલ છે.{{selfref|click image to expand}}]] મંગળનાં ચંદ્રો શોધાયા તેનાં ૧૫૦ વર્ષ પહેલાં, ઇ. સ. ૧૭૨૬ માં, જોનાથન સ્વિફ્ટે પોતાની નવલકથા 'ગુલિવર્સ ટ્રાવેલ્સ'માં, કાલ્પનિક રીતે મંગળનાં બે ચંદ્રોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. સમાન રીતે 'વોલ્તરે' પણ ઇ. સ. ૧૭૫૨ માં પોતાની વાર્તા 'માઇક્રોમેગાસ'માં આ ઉલ્લેખ કરેલો. આ આગાહીની કદરરૂપે ડિમોસ પરનાં બે ખાડાઓને (craters) "સ્વિફ્ટ" અને "વોલ્તર" નામ આપવામાં આવેલ છે. == હાલનાં સર્વેક્ષણો == વધુ ઉપગ્રહો શોધવા માટેનું શોધ અભિયાન હજુ ચાલુ છે.તાજેતરમાંજ 'સ્કોટ શેપર્ડ' અને 'ડેવિડ જેવિટ્ટ' દ્વારા અનિયમિત આકારનાં ચંદ્રોની શોધ માટે મંગળનાં "ચટ્ટાની ગોળા" ([[:en:Hill sphere|Hill sphere]])ની મોજણી કરવામાં આવેલ. આ મોજણીમાં સંપૂર્ણ "ચટ્ટાની ગોળા"ને આવરી લીધેલ,પરંતુ મંગળનાં 'વેરવિખેર પ્રકાશ' (scattered light),અમુક આંતરિક ધ્રુવિય વિસ્તાર, (કે જ્યાં ફોબોસ અને ડિમોસ સ્થિત છે) ને બાદ કરતાં, ને કારણે કોઇ નવો ચંદ્ર મળેલ નથી.<ref>[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0409522 Astron. J., 128, 2542-2546 (2004)]</ref> [[ચિત્ર:Mars Moons Orbit distance flipped.jpeg|thumb|left|150px|મંગળ,ફોબોસ અને ડિમોસનું સાપેક્ષ કદ અને અંતર, પ્રમાણમાપ મુજબ]] == લાક્ષણિકતાઓ == જ્યારે મંગળના વિષુવવૃત્ત પરથી જોવામાં આવે તો પૂર્ણ ફોબોસ પૃથ્વીથી દેખાતા ચંદ્ર કરતા ત્રીજા ભાગ જેટલો દેખાય છે. તેને ૮' ઉપસતો અને ૧૨' તેથી ઉપર એમ કોણીય વ્યાસ છે. મંગળના વિષુવવૃત્તથી દૂર જઈએ તેમ આ ઉપગ્રહ નાનો દેખતો જાય છે અને પ્રાય: તેના હિમાચ્છાદિત ધ્રુવોથી ક્ષિતિજથી પરે તે અદ્રશ્ય જ હોય છે. મંગળ પરના નીરીક્ષકને ડેમોસ એક તેજસ્વી તારા કે ગ્રહ જેવો, પૃથ્વીથી દેખાતા [[શુક્ર]]થી થોડોક વધુ મોટો દેખાય છે. તે ૨'નો કોણીય વ્યાસ ધરાવે છે. તેની સરખામણીએ મંગળ પરથી સૂર્યનો કોણીય વ્યાસ લગભગ ૨૧' છે. આમ, મંગળ પર પૂર્ણ સૂર્ય ગ્રહણ ક્યારેય થતો નથી. તેના ચંદ્રો સૂર્યને પૂર્ણ પણે ઢાંકી શકવા માટે ખૂબ નાના છે. તેથી વિપરીત ફોબોસના પૂર્ણ ચંદ્ર ગ્રહણ મંગળ પર ઘણા સામાન્ય છે,લગભગ રોજ રાત્રે થાય છે. <ref>[http://www.astrobio.net/news/index.php?name=News&file=article&sid=775 ''Moon Shadows'': "Somewhere near the martian equator, Phobos eclipses the sun nearly every day."]</ref>. (આપણ જુઓ : [[:en:Transit of Phobos from Mars|Transit of Phobos from Mars]] અને [[:en:Transit of Deimos from Mars|Transit of Deimos from Mars]] ગ્રહણ જેવી ઘટનાઓ માટે). ફોબોસ અને ડેમોસનું ભ્રમણ આપણા ચંદ્ર કરતાં ઘણું ભિન્ન છે. વેગવાન ફોબોસ માત્ર ૧૧ કલાકમાં પશ્ચિમે ઊગીને પૂર્વમાં આથમે છે જ્યારે ડેમોસ સમ-કાલીય કક્ષાથી જરાક બહાર હોવાથી ધાર્યાપ્રમાણે પૂર્વેથી ઉગે છે પણ ઘણો ધીમે. તેની ૩૦ કલાકની કક્ષા છતાં તેને પશ્ચિમમાં આથમવા માટે ૨.૭ દિવસ જેટલો સમય લાગે છે કેમકે તેનું ભ્રમણ મંગળના ભ્રમણ કરતાં ધીમું છે. મંગળના બનેં ચંદ્રો ભરતીજનીક બંધે બંધાયેલા છે, આથી હમેંશા તેની એક જ બાજુ મંગળ તરફ રહે છે. ફોબોસની મંગળની પ્રદક્ષિણા કરવાની ઝડપ મંગળના પોતાની પરિભ્રમણની ઝડપ કરતાં વધુ છે આથી ભરતીજન્ય બળ થકી ધીરે ધીરે તેને કક્ષીય ત્રિજ્યામાં સતત ઘટાડો થતો રહે છે. ભવિષ્યમામ્ એક સમયે ફોબોસ મંગળની એટલો નજીક આવી જશે (જુઓ : [[:en:Roche limit|Roche limit]]) કે આ ભરતીજન્ય બળથી ફોબોસ તૂટી જશે.<ref>[http://apod.nasa.gov/apod/ap080414.html In 100 million years or so Phobos will likely be shattered by stress caused by the relentless tidal forces, the debris forming a decaying ring around Mars.]</ref>. મંગળની સપાટીપર ઊલ્કાપાતના અમુક રૈખીક અવશેષો દેખાઈ આવ્યાં છે. જેમ જેમ વિષુવવૃત્તથી દૂર જઈએ તેમ્ તેમ તે અવશેષો વધુ ને વધુ પુરાણા ઉલ્કાપાતના જણાઈ આવે છે. આ પરથી એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે કે મંગળના અન્ય પણ નાના ચંદ્રો હોવા જોઈએ જેમનું ભૂતકાળમાં તેજ આશય થયું હોઈ શકે જે ફોબોસનો થવાનો અંદેશો છે અને આ ઘટના થી મંગળની સપાટી સમગ્ર ફરી ધ્રુવ તરફ સરકી જાય. <ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |title=New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth: "… the new map shows evidence of features, transform faults, that are a "tell-tale" of plate tectonics on Earth." |access-date=2009-03-30 |archive-date=2012-09-14 |archive-url=https://archive.ph/20120914153601/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |url-status=dead }}</ref>. ડિમોસની તેની કક્ષામાં મંગળથી પૂરતા પ્રમાણમાં દૂર છે અને આપણા ચંદ્રની જેમ તે પણ મંગળથી દૂર અને દૂર સરકતો જાય છે. == ભ્રમણકક્ષાનીં વિગતો == <center> {| class="wikitable" |- style="background:#efefef;" ! નામ ! ચિત્ર ! વ્યાસ (કિ.મી.) ! દળ (કિ.ગ્રા.) ! અર્ધ પ્રમુખ<br />ધરી (કિ.મી.) ! ભ્રમણ<br />સમય (કલાક) ! સરેરાશ ચંદ્રોદય<br />સમય (કલાક, દિવસ) |- | [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]] | bgcolor=black| [[ચિત્ર:Phobos moon (large).jpg|50px|center]] | ૨૨.૨ કિ.મી. <br />(૨૭×૨૧.૬×૧૮.૮) | ૧.૦૮{{e|16}} | ૯&nbsp;૩૭૭ કિ.મી. | ૭.૬૬ | ૧૧.૧૨ ક. (૦.૪૬૩ દિ.) |- | [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]] | bgcolor=black| [[ચિત્ર:Deimos-viking1.jpg|50px|center]] | ૧૨.૬ કિ.મી.<br />(૧૦×૧૨×૧૬) | ૨{{e|15}} | ૨૩&nbsp;૪૬૦ કિ.મી. | ૩૦.૩૫ | ૧૩૧ ક. (૫.૪૪ દિ.) |} </center> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સૌરમંડળ}} [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] abuwrk7i2u6n3jdhdwhda70bn5isvrm 901002 901001 2026-05-17T09:53:02Z Kwamikagami 1487 /* શોધ */ 901002 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Phobos colour 2008.jpg|thumb|right|'ફોબોસ'નું રંગીન ચિત્ર',[[માર્ચ ૨૩]] ૨૦૦૮ નાં લેવાયેલું.]] [[ચિત્ર:Deimos-MRO.jpg|right|thumb|'ડિમોસ'નું રંગીન ચિત્ર' [[ફેબ્રુઆરી ૨૧]], ૨૦૦૯ નાં લેવાયેલું.]] [[ચિત્ર:Phobos deimos diff.jpg|upright|thumb|'ફોબોસ'(ઉપર) અને 'ડિમોસ' (નીચે)નાં તુલનાત્મક ગ્રે સ્કેલ ચિત્ર.]] '''[[મંગળ (ગ્રહ)|મંગળ]]''', બે નાના '''[[કુદરતી ઉપગ્રહો|ચંદ્રો]]''', [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]] અને [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]], ધરાવે છે. જે તેની ભ્રમણકક્ષામાં ખેંચાઇ આવેલા [[લઘુગ્રહો]] હોવાનું મનાય છે. બંન્ને ઉપગ્રહો ૧૮૭૭ માં 'અસાફ હોલ' ([[:en:Asaph Hall|Asaph Hall]]) દ્વારા શોધી કઢાયેલા,અને તેમને ગ્રીક પુરાણકથાઓનાં પાત્રો, 'ફોબોસ' (ડર/આતંક) અને 'ડિમોસ' (ભય/ દહેશત), પરથી નામ આપવામાં આવ્યાં. જેમનાં પિતાનું નામ 'એરીસ' હતું,જે યુદ્ધનો દેવતા મનાય છે. 'એરીસ'ને પ્રાચિન રોમન લોકો '''મંગળ''' તરીકે પણ ઓળખતા હતા. == ઇતિહાસ == મંગળનાં બે ચંદ્રો ફોબોસ અને ડિમોસનીં શોધ,૧૮૭૭ માં, 'અસાફ હોલ' નામનાં ખગોળશાસ્ત્રીએ ઘણાં લાંબા સમયની શોધખોળ પછી કરેલી. જો કે તેમનાં હોવા વિશે પહેલાં પણ ધારણાઓ તો હતીજ. === પ્રાચિન માન્યતાઓ === મંગળનાં ચંદ્રોની ધારણા 'હોલે' તેની શોધ કરી તે પહેલાથી કરવામાં આવી હતી. ખગોળશાસ્ત્રી 'જોહાનિસ કેપ્લરે'(૧૫૭૧-૧૬૩૦) ([[:en:Johannes Kepler|Johannes Kepler]]) તેમની સંખ્યા પણ સચોટ રીતે જણાવી આપી હતી, જો કે તેનો તર્ક ભુલભરેલો હતો: તેણે લખ્યું હતું કે [[પૃથ્વી]]ને એક ચંદ્ર હોય અને [[ગુરુ (ગ્રહ)|ગુરુ]]ને ચાર જાણીતા ચંદ્ર (ત્યારે) હોય તો કુદરતી રીતે જ મંગળને બે ચંદ્ર હોવા જોઇએ.<ref name=galileo>[http://www.mathpages.com/home/kmath151.htm MathPages - Galileo's Anagrams and the Moons of Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510144340/http://www.mathpages.com/home/kmath151.htm |date=2008-05-10 }}.</ref> કદાચ 'કેપ્લર'થી પ્રેરાઇને, 'જોનાથન સ્વિફ્ટ'નીં નવલકથા "ગુલિવર્સ ટ્રાવેલ" (૧૭૨૬) માં,ભાગ ૩,પ્રકરણ ૩ (લાપુતાની સફર)માં બે ચંદ્રનો ઉલ્લેખ કરાયો હોય, જેમાં લાપુતાનાં ખગોળશાસ્ત્રીઓ મંગળનાં બે ચંદ્રોની શોધનું વર્ણન કરે છે, જે અનુક્રમે ૩ અને ૫ માંગલીક વ્યાસનાં અંતરે (મંગળનાં વ્યાસનાં ૩ અને ૫ ગણાં), ૧૦ અને ૨૧.૫ કલાકમાં ભ્રમણ કરે છે. આ વર્ણન ફોબોસ અને ડિમોસનાં ખરેખરા ભ્રમણાંતર અને સમયને મળતું આવે છે, જે અનુક્રમે ૧.૪ અને ૩.૫ માંગલીક વ્યાસ,અને ૭.૬ અને ૩૦.૩ કલાક છે. જો કે સ્વિફ્ટનું વર્ણન એક યોગાનુયોગ જ હતું કારણકે તેમનાં સમયમાં હજુ એટલું સક્ષમ [[દૂરબીન]] (ટેલિસ્કોપ) શોધાયું ન હતું,જેના વડે ઉપગ્રહો શોધી શકાય.<ref name=galileo /> 'વોલ્તેર'ની ૧૭૫૦ ની નવલકથા "માઇક્રોમેગાસ", જે પરગ્રહવાસીઓની [[પૃથ્વી]]ની મુલાકાત વિષે છે, તેમાં પણ મંગળનાં બે ચંદ્રોનું વર્ણન છે. 'વોલ્તર' સંભવતઃ 'સ્વિફ્ટ'થી પ્રભાવિત હતો.<ref>William Sheehan, ''[http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap14.htm The Planet Mars: A History of Observation and Discovery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040705174332/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap14.htm |date=2004-07-05 }}''</ref> === શોધ === [[ચિત્ર:Professor Asaph Hall.jpg|upright|thumb|left|'અસફ હોલ', મંગળનાં બે ચંદ્રોના શોધક.]] [[ચિત્ર:Usno-telescope-equalized-1.png|thumb|left|મંગળનાં ચંદ્રોની શોધમાં વપરાયેલું 'ટેલિસ્કોપ']] હોલે [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]]ની શોધ [[ઓગસ્ટ ૧૨]],૧૮૭૭નાં રોજ ૦૭:૪૮ UTC સમયે અને [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]]ની શોધ [[ઓગસ્ટ ૧૮]],૧૮૭૭નાં રોજ, 'યુ.એસ.નૌસેના વેધશાળા'-વોશિંગ્ટન માં, ૦૯:૧૪ GMT સમયે કરેલી. (સમકાલિન સુત્રો,જેઓ ૧૯૨૫ પહેલાનાં ખગોળિય આચારમાં માને છે જેમાં દિવસ બપોરે ૧૨ વાગ્યે બદલાય છે, તેઓનાં અનુસાર શોધનો સમય અનુક્રમે [[ઓગસ્ટ ૧૧]],૧૪:૪૦ અને [[ઓગસ્ટ ૧૭]],૧૬:૦૬ (વોશિંગ્ટન સમય) ગણાય છે).<ref>{{cite web |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/Obs../0001//0000181.000.html |title=Notes: The Satellites of Mars |publisher=The Observatory, Vol. 1, No. 6 |date=September 20, 1877 |pages=181–185 |access-date=September 12, 2006 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0091//0000013.000.html |title=Observations of the Satellites of Mars |author=Hall, A. |publisher=Astronomische Nachrichten, Vol. 91, No. 2161 |pages=pp. 11/12–13/14 |date=October 17, 1877, signed September 21, 1877 |access-date=September 12 ,2006 }}</ref><ref name="Morley1989">Morley, T. A.; [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/A+AS./0077//0000220.000.html ''A Catalogue of Ground-Based Astrometric Observations of the Martian Satellites, 1877-1982''], Astronomy and Astrophysics Supplement Series (ISSN 0365-0138), Vol. 77, No. 2 (February 1989), pp. 209–226 (Table II, p. 220: first observation of Phobos on 1877-08-18.38498)</ref> જો કે આ પહેલાં [[ઓગસ્ટ ૧૦]]નાં રોજ પણ હોલને મંગળનાં ચંદ્રો નજરે પડેલાં,પરંતુ ખરાબ હવામાનને કારણે તેઓ તેમને પાકેપાયે ઓળખી શક્યા નહીં. હોલે તેમની [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]]નીં શોધને પોતાની નોંધપોથીમાં નીચે પ્રમાણે નોંધી છે:<ref>{{cite web |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0038//0000205.000.html |publisher=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 38, No. 4 |pages=pp. 205-209 |title=The Discovery of the Satellites of Mars |date=February 8, 1878 |access-date=September 12 ,2006 }}</ref><br /> :''"[[ઓગસ્ટ ૧૧]]નીં રાત્રીની શરૂઆતમાં મેં વારંવાર ચકાસણી કરી, અને ફરીથી કશુંજ મળ્યું નહીં, પરંતુ થોડી કલાકો બાદ ફરી કોશિશ કરતાં મેં ગ્રહથી થોડે ઉતરમાં એક ઝાંખો પદાર્થ જોયો. નદી પરથી આવતા ધુમ્મસને કારણે મારી પાસે તેનું સ્થાન ચકાસવાનો પુરતો સમય ન હતો.તે ૧૧ તારીખનાં રાત્રીનાં ૨:૩૦ વાગ્યાનો સમય હતો. વાદળીયા વાતાવરણને કારણે થોડા દિવસનો વિક્ષેપ પડ્યો".'' :''"[[ઓગસ્ટ ૧૫]]નાં હવામાન થોડું આશાસ્પદ લાગ્યું,હું વેધશાળામાંજ સુતો હતો.૧૧:૦૦ વાગ્યે આકાશ ગાજવીજ બાદ સાફ હતું અને શોધ કાર્ય શરૂ થયું. જો કે વાતાવરણ ખરાબ સ્થીતિમાં હતું અને મંગળ ચમકદાર અને અસ્થિર હોવાને કારણે તેની આસપાસ કશો પદાર્થ જોઇ શકાતો નહોતો, હવે જો કે આપણે જાણીયે છીએ કે તે સમયે ગ્રહની ખુબ નજીક હોવાથી તે અદ્રશ્ય લાગતો હતો".'' :''"[[ઓગસ્ટ ૧૬]]નાં રોજ ફરીથી આ પદાર્થ ગ્રહની બાજુમાં જોવા મળ્યો, અને તે રાત્રીનાં નિરિક્ષણોએ બતાવ્યું કે તે પદાર્થ ગ્રહનીં સાથે ફરતો હતો,અને જો ઉપગ્રહ હોય તો, તેની વૃદ્ધિની નજીકનો હતો. આ સમય સુધી મેં વેધશાળામાં કોઇને પણ મંગળનાં ચંદ્રની મારી આ શોધ વિષે જણાવ્યું નહોતું,પરંતુ તા:૧૬ નાં આ નિરીક્ષણ પછી,રાત્રીનાં ૩:૦૦ વાગ્યા આસપાસ,વેધશાળા છોડતા પહેલાં, મારા મદદનીશ 'જ્યોર્જ એન્ડરસન'ને મેં આ કહ્યું અને તે પદાર્થ પણ બતાવ્યો,અને મેં ધાર્યું કે મેં મંગળનો ઉપગ્રહ શોધી કાઢ્યો છે. મેં તેને જ્યાં સુધી સંપૂર્ણ ખાત્રી ન થાય ત્યાં સુધી ચુપ રહેવા જણાવ્યું. [[ઓગસ્ટ ૧૭]]નાં ૧:૦૦ થી ૨:૦૦ ની વચ્ચે,જ્યારે હું મારા નિરીક્ષણમાંથી પરવાર્યો, પ્રોફેસર ન્યુકોમ્બ મારા ઓરડામાં તેનું ભોજન કરવા માટે આવ્યા અને મેં તેમને મારી મંગળ નજીકનાં ઝાંખા પદાર્થ વિષેની ગણતરીઓ બતાવી જે સાબિત કરતી હતી કે તે પદાર્થ ગ્રહની સાથેજ ફરતો હતો".'' :''"[[ઓગસ્ટ ૧૭]]નાં રોજ જ્યારે બાહ્ય ચંદ્રનું નિરીક્ષણ ચાલુ હતું ત્યારે,આંતરીક ચંદ્ર પણ શોધી કઢાયો. તા:૧૭ અને ૧૮ નાં નિરીક્ષણો બાદ આ પદાર્થોનાં ગુણધર્મો શંકારહીત થઇ ગયા અને આ શોધની 'એડમિરલ રોજર્સ' દ્વારા જાહેરાત કરવામાં આવી".'' આ નામ "ડિમોસ" અને "ફોબોસ", 'એટોન કોલેજ' (Eton College)નાં વૈજ્ઞાનિક, હેન્રી મેડને (Henry Madan) (૧૮૩૮–૧૯૦૧), 'ઇલયાડ' (Iliad)નાં પુસ્તક ૧૫ (Book XV)માંથી સુચવ્યા હતા. જેમાં એરિસ 'ભય' અને 'ડર'નેં હાજર થવા તેડું મોકલે છે.<ref>{{cite web |author=Hall, A. |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0092//0000031.000.html |publisher=Astronomische Nachrichten, Vol. 92, No. 2187 |title=Names of the Satellites of Mars |date=March 14, 1878, signed February 7, 1878 |pages=47-48 |access-date=September 12 ,2006 }}</ref> === જોનાથન સ્વિફ્ટ અને મંગળનાં ચંદ્રો === [[ચિત્ર:Phobos & Deimos full.gif|thumb|right|[[મંગળ (ગ્રહ)|મંગળ]]નાં રાત્રીના આકાશમાં (Sagittarius) [[નક્ષત્ર]]ની પાશ્વભુમિમાં દેખાતા [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]] (ડાબે) અને [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]] (જમણે),આ ચિત્ર 'મંગળ નિરીક્ષણ વાહન' "સ્પીરિટે" ([[:en:Spirit rover|Spirit]]) તા:[[ઓગસ્ટ ૨૬]], [[૨૦૦૫]]ના રોજ લીધેલ છે.{{selfref|click image to expand}}]] મંગળનાં ચંદ્રો શોધાયા તેનાં ૧૫૦ વર્ષ પહેલાં, ઇ. સ. ૧૭૨૬ માં, જોનાથન સ્વિફ્ટે પોતાની નવલકથા 'ગુલિવર્સ ટ્રાવેલ્સ'માં, કાલ્પનિક રીતે મંગળનાં બે ચંદ્રોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. સમાન રીતે 'વોલ્તરે' પણ ઇ. સ. ૧૭૫૨ માં પોતાની વાર્તા 'માઇક્રોમેગાસ'માં આ ઉલ્લેખ કરેલો. આ આગાહીની કદરરૂપે ડિમોસ પરનાં બે ખાડાઓને (craters) "સ્વિફ્ટ" અને "વોલ્તર" નામ આપવામાં આવેલ છે. == હાલનાં સર્વેક્ષણો == વધુ ઉપગ્રહો શોધવા માટેનું શોધ અભિયાન હજુ ચાલુ છે.તાજેતરમાંજ 'સ્કોટ શેપર્ડ' અને 'ડેવિડ જેવિટ્ટ' દ્વારા અનિયમિત આકારનાં ચંદ્રોની શોધ માટે મંગળનાં "ચટ્ટાની ગોળા" ([[:en:Hill sphere|Hill sphere]])ની મોજણી કરવામાં આવેલ. આ મોજણીમાં સંપૂર્ણ "ચટ્ટાની ગોળા"ને આવરી લીધેલ,પરંતુ મંગળનાં 'વેરવિખેર પ્રકાશ' (scattered light),અમુક આંતરિક ધ્રુવિય વિસ્તાર, (કે જ્યાં ફોબોસ અને ડિમોસ સ્થિત છે) ને બાદ કરતાં, ને કારણે કોઇ નવો ચંદ્ર મળેલ નથી.<ref>[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0409522 Astron. J., 128, 2542-2546 (2004)]</ref> [[ચિત્ર:Mars Moons Orbit distance flipped.jpeg|thumb|left|150px|મંગળ,ફોબોસ અને ડિમોસનું સાપેક્ષ કદ અને અંતર, પ્રમાણમાપ મુજબ]] == લાક્ષણિકતાઓ == જ્યારે મંગળના વિષુવવૃત્ત પરથી જોવામાં આવે તો પૂર્ણ ફોબોસ પૃથ્વીથી દેખાતા ચંદ્ર કરતા ત્રીજા ભાગ જેટલો દેખાય છે. તેને ૮' ઉપસતો અને ૧૨' તેથી ઉપર એમ કોણીય વ્યાસ છે. મંગળના વિષુવવૃત્તથી દૂર જઈએ તેમ આ ઉપગ્રહ નાનો દેખતો જાય છે અને પ્રાય: તેના હિમાચ્છાદિત ધ્રુવોથી ક્ષિતિજથી પરે તે અદ્રશ્ય જ હોય છે. મંગળ પરના નીરીક્ષકને ડેમોસ એક તેજસ્વી તારા કે ગ્રહ જેવો, પૃથ્વીથી દેખાતા [[શુક્ર]]થી થોડોક વધુ મોટો દેખાય છે. તે ૨'નો કોણીય વ્યાસ ધરાવે છે. તેની સરખામણીએ મંગળ પરથી સૂર્યનો કોણીય વ્યાસ લગભગ ૨૧' છે. આમ, મંગળ પર પૂર્ણ સૂર્ય ગ્રહણ ક્યારેય થતો નથી. તેના ચંદ્રો સૂર્યને પૂર્ણ પણે ઢાંકી શકવા માટે ખૂબ નાના છે. તેથી વિપરીત ફોબોસના પૂર્ણ ચંદ્ર ગ્રહણ મંગળ પર ઘણા સામાન્ય છે,લગભગ રોજ રાત્રે થાય છે. <ref>[http://www.astrobio.net/news/index.php?name=News&file=article&sid=775 ''Moon Shadows'': "Somewhere near the martian equator, Phobos eclipses the sun nearly every day."]</ref>. (આપણ જુઓ : [[:en:Transit of Phobos from Mars|Transit of Phobos from Mars]] અને [[:en:Transit of Deimos from Mars|Transit of Deimos from Mars]] ગ્રહણ જેવી ઘટનાઓ માટે). ફોબોસ અને ડેમોસનું ભ્રમણ આપણા ચંદ્ર કરતાં ઘણું ભિન્ન છે. વેગવાન ફોબોસ માત્ર ૧૧ કલાકમાં પશ્ચિમે ઊગીને પૂર્વમાં આથમે છે જ્યારે ડેમોસ સમ-કાલીય કક્ષાથી જરાક બહાર હોવાથી ધાર્યાપ્રમાણે પૂર્વેથી ઉગે છે પણ ઘણો ધીમે. તેની ૩૦ કલાકની કક્ષા છતાં તેને પશ્ચિમમાં આથમવા માટે ૨.૭ દિવસ જેટલો સમય લાગે છે કેમકે તેનું ભ્રમણ મંગળના ભ્રમણ કરતાં ધીમું છે. મંગળના બનેં ચંદ્રો ભરતીજનીક બંધે બંધાયેલા છે, આથી હમેંશા તેની એક જ બાજુ મંગળ તરફ રહે છે. ફોબોસની મંગળની પ્રદક્ષિણા કરવાની ઝડપ મંગળના પોતાની પરિભ્રમણની ઝડપ કરતાં વધુ છે આથી ભરતીજન્ય બળ થકી ધીરે ધીરે તેને કક્ષીય ત્રિજ્યામાં સતત ઘટાડો થતો રહે છે. ભવિષ્યમામ્ એક સમયે ફોબોસ મંગળની એટલો નજીક આવી જશે (જુઓ : [[:en:Roche limit|Roche limit]]) કે આ ભરતીજન્ય બળથી ફોબોસ તૂટી જશે.<ref>[http://apod.nasa.gov/apod/ap080414.html In 100 million years or so Phobos will likely be shattered by stress caused by the relentless tidal forces, the debris forming a decaying ring around Mars.]</ref>. મંગળની સપાટીપર ઊલ્કાપાતના અમુક રૈખીક અવશેષો દેખાઈ આવ્યાં છે. જેમ જેમ વિષુવવૃત્તથી દૂર જઈએ તેમ્ તેમ તે અવશેષો વધુ ને વધુ પુરાણા ઉલ્કાપાતના જણાઈ આવે છે. આ પરથી એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે કે મંગળના અન્ય પણ નાના ચંદ્રો હોવા જોઈએ જેમનું ભૂતકાળમાં તેજ આશય થયું હોઈ શકે જે ફોબોસનો થવાનો અંદેશો છે અને આ ઘટના થી મંગળની સપાટી સમગ્ર ફરી ધ્રુવ તરફ સરકી જાય. <ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |title=New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth: "… the new map shows evidence of features, transform faults, that are a "tell-tale" of plate tectonics on Earth." |access-date=2009-03-30 |archive-date=2012-09-14 |archive-url=https://archive.ph/20120914153601/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |url-status=dead }}</ref>. ડિમોસની તેની કક્ષામાં મંગળથી પૂરતા પ્રમાણમાં દૂર છે અને આપણા ચંદ્રની જેમ તે પણ મંગળથી દૂર અને દૂર સરકતો જાય છે. == ભ્રમણકક્ષાનીં વિગતો == <center> {| class="wikitable" |- style="background:#efefef;" ! નામ ! ચિત્ર ! વ્યાસ (કિ.મી.) ! દળ (કિ.ગ્રા.) ! અર્ધ પ્રમુખ<br />ધરી (કિ.મી.) ! ભ્રમણ<br />સમય (કલાક) ! સરેરાશ ચંદ્રોદય<br />સમય (કલાક, દિવસ) |- | [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]] | bgcolor=black| [[ચિત્ર:Phobos moon (large).jpg|50px|center]] | ૨૨.૨ કિ.મી. <br />(૨૭×૨૧.૬×૧૮.૮) | ૧.૦૮{{e|16}} | ૯&nbsp;૩૭૭ કિ.મી. | ૭.૬૬ | ૧૧.૧૨ ક. (૦.૪૬૩ દિ.) |- | [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]] | bgcolor=black| [[ચિત્ર:Deimos-viking1.jpg|50px|center]] | ૧૨.૬ કિ.મી.<br />(૧૦×૧૨×૧૬) | ૨{{e|15}} | ૨૩&nbsp;૪૬૦ કિ.મી. | ૩૦.૩૫ | ૧૩૧ ક. (૫.૪૪ દિ.) |} </center> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સૌરમંડળ}} [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] gfvxgb5capg881z3gali288h0zaulfm 901003 901002 2026-05-17T09:53:28Z Kwamikagami 1487 /* હાલનાં સર્વેક્ષણો */ 901003 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Phobos colour 2008.jpg|thumb|right|'ફોબોસ'નું રંગીન ચિત્ર',[[માર્ચ ૨૩]] ૨૦૦૮ નાં લેવાયેલું.]] [[ચિત્ર:Deimos-MRO.jpg|right|thumb|'ડિમોસ'નું રંગીન ચિત્ર' [[ફેબ્રુઆરી ૨૧]], ૨૦૦૯ નાં લેવાયેલું.]] [[ચિત્ર:Phobos deimos diff.jpg|upright|thumb|'ફોબોસ'(ઉપર) અને 'ડિમોસ' (નીચે)નાં તુલનાત્મક ગ્રે સ્કેલ ચિત્ર.]] '''[[મંગળ (ગ્રહ)|મંગળ]]''', બે નાના '''[[કુદરતી ઉપગ્રહો|ચંદ્રો]]''', [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]] અને [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]], ધરાવે છે. જે તેની ભ્રમણકક્ષામાં ખેંચાઇ આવેલા [[લઘુગ્રહો]] હોવાનું મનાય છે. બંન્ને ઉપગ્રહો ૧૮૭૭ માં 'અસાફ હોલ' ([[:en:Asaph Hall|Asaph Hall]]) દ્વારા શોધી કઢાયેલા,અને તેમને ગ્રીક પુરાણકથાઓનાં પાત્રો, 'ફોબોસ' (ડર/આતંક) અને 'ડિમોસ' (ભય/ દહેશત), પરથી નામ આપવામાં આવ્યાં. જેમનાં પિતાનું નામ 'એરીસ' હતું,જે યુદ્ધનો દેવતા મનાય છે. 'એરીસ'ને પ્રાચિન રોમન લોકો '''મંગળ''' તરીકે પણ ઓળખતા હતા. == ઇતિહાસ == મંગળનાં બે ચંદ્રો ફોબોસ અને ડિમોસનીં શોધ,૧૮૭૭ માં, 'અસાફ હોલ' નામનાં ખગોળશાસ્ત્રીએ ઘણાં લાંબા સમયની શોધખોળ પછી કરેલી. જો કે તેમનાં હોવા વિશે પહેલાં પણ ધારણાઓ તો હતીજ. === પ્રાચિન માન્યતાઓ === મંગળનાં ચંદ્રોની ધારણા 'હોલે' તેની શોધ કરી તે પહેલાથી કરવામાં આવી હતી. ખગોળશાસ્ત્રી 'જોહાનિસ કેપ્લરે'(૧૫૭૧-૧૬૩૦) ([[:en:Johannes Kepler|Johannes Kepler]]) તેમની સંખ્યા પણ સચોટ રીતે જણાવી આપી હતી, જો કે તેનો તર્ક ભુલભરેલો હતો: તેણે લખ્યું હતું કે [[પૃથ્વી]]ને એક ચંદ્ર હોય અને [[ગુરુ (ગ્રહ)|ગુરુ]]ને ચાર જાણીતા ચંદ્ર (ત્યારે) હોય તો કુદરતી રીતે જ મંગળને બે ચંદ્ર હોવા જોઇએ.<ref name=galileo>[http://www.mathpages.com/home/kmath151.htm MathPages - Galileo's Anagrams and the Moons of Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510144340/http://www.mathpages.com/home/kmath151.htm |date=2008-05-10 }}.</ref> કદાચ 'કેપ્લર'થી પ્રેરાઇને, 'જોનાથન સ્વિફ્ટ'નીં નવલકથા "ગુલિવર્સ ટ્રાવેલ" (૧૭૨૬) માં,ભાગ ૩,પ્રકરણ ૩ (લાપુતાની સફર)માં બે ચંદ્રનો ઉલ્લેખ કરાયો હોય, જેમાં લાપુતાનાં ખગોળશાસ્ત્રીઓ મંગળનાં બે ચંદ્રોની શોધનું વર્ણન કરે છે, જે અનુક્રમે ૩ અને ૫ માંગલીક વ્યાસનાં અંતરે (મંગળનાં વ્યાસનાં ૩ અને ૫ ગણાં), ૧૦ અને ૨૧.૫ કલાકમાં ભ્રમણ કરે છે. આ વર્ણન ફોબોસ અને ડિમોસનાં ખરેખરા ભ્રમણાંતર અને સમયને મળતું આવે છે, જે અનુક્રમે ૧.૪ અને ૩.૫ માંગલીક વ્યાસ,અને ૭.૬ અને ૩૦.૩ કલાક છે. જો કે સ્વિફ્ટનું વર્ણન એક યોગાનુયોગ જ હતું કારણકે તેમનાં સમયમાં હજુ એટલું સક્ષમ [[દૂરબીન]] (ટેલિસ્કોપ) શોધાયું ન હતું,જેના વડે ઉપગ્રહો શોધી શકાય.<ref name=galileo /> 'વોલ્તેર'ની ૧૭૫૦ ની નવલકથા "માઇક્રોમેગાસ", જે પરગ્રહવાસીઓની [[પૃથ્વી]]ની મુલાકાત વિષે છે, તેમાં પણ મંગળનાં બે ચંદ્રોનું વર્ણન છે. 'વોલ્તર' સંભવતઃ 'સ્વિફ્ટ'થી પ્રભાવિત હતો.<ref>William Sheehan, ''[http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap14.htm The Planet Mars: A History of Observation and Discovery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040705174332/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap14.htm |date=2004-07-05 }}''</ref> === શોધ === [[ચિત્ર:Professor Asaph Hall.jpg|upright|thumb|left|'અસફ હોલ', મંગળનાં બે ચંદ્રોના શોધક.]] [[ચિત્ર:Usno-telescope-equalized-1.png|thumb|left|મંગળનાં ચંદ્રોની શોધમાં વપરાયેલું 'ટેલિસ્કોપ']] હોલે [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]]ની શોધ [[ઓગસ્ટ ૧૨]],૧૮૭૭નાં રોજ ૦૭:૪૮ UTC સમયે અને [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]]ની શોધ [[ઓગસ્ટ ૧૮]],૧૮૭૭નાં રોજ, 'યુ.એસ.નૌસેના વેધશાળા'-વોશિંગ્ટન માં, ૦૯:૧૪ GMT સમયે કરેલી. (સમકાલિન સુત્રો,જેઓ ૧૯૨૫ પહેલાનાં ખગોળિય આચારમાં માને છે જેમાં દિવસ બપોરે ૧૨ વાગ્યે બદલાય છે, તેઓનાં અનુસાર શોધનો સમય અનુક્રમે [[ઓગસ્ટ ૧૧]],૧૪:૪૦ અને [[ઓગસ્ટ ૧૭]],૧૬:૦૬ (વોશિંગ્ટન સમય) ગણાય છે).<ref>{{cite web |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/Obs../0001//0000181.000.html |title=Notes: The Satellites of Mars |publisher=The Observatory, Vol. 1, No. 6 |date=September 20, 1877 |pages=181–185 |access-date=September 12, 2006 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0091//0000013.000.html |title=Observations of the Satellites of Mars |author=Hall, A. |publisher=Astronomische Nachrichten, Vol. 91, No. 2161 |pages=pp. 11/12–13/14 |date=October 17, 1877, signed September 21, 1877 |access-date=September 12 ,2006 }}</ref><ref name="Morley1989">Morley, T. A.; [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/A+AS./0077//0000220.000.html ''A Catalogue of Ground-Based Astrometric Observations of the Martian Satellites, 1877-1982''], Astronomy and Astrophysics Supplement Series (ISSN 0365-0138), Vol. 77, No. 2 (February 1989), pp. 209–226 (Table II, p. 220: first observation of Phobos on 1877-08-18.38498)</ref> જો કે આ પહેલાં [[ઓગસ્ટ ૧૦]]નાં રોજ પણ હોલને મંગળનાં ચંદ્રો નજરે પડેલાં,પરંતુ ખરાબ હવામાનને કારણે તેઓ તેમને પાકેપાયે ઓળખી શક્યા નહીં. હોલે તેમની [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]]નીં શોધને પોતાની નોંધપોથીમાં નીચે પ્રમાણે નોંધી છે:<ref>{{cite web |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0038//0000205.000.html |publisher=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 38, No. 4 |pages=pp. 205-209 |title=The Discovery of the Satellites of Mars |date=February 8, 1878 |access-date=September 12 ,2006 }}</ref><br /> :''"[[ઓગસ્ટ ૧૧]]નીં રાત્રીની શરૂઆતમાં મેં વારંવાર ચકાસણી કરી, અને ફરીથી કશુંજ મળ્યું નહીં, પરંતુ થોડી કલાકો બાદ ફરી કોશિશ કરતાં મેં ગ્રહથી થોડે ઉતરમાં એક ઝાંખો પદાર્થ જોયો. નદી પરથી આવતા ધુમ્મસને કારણે મારી પાસે તેનું સ્થાન ચકાસવાનો પુરતો સમય ન હતો.તે ૧૧ તારીખનાં રાત્રીનાં ૨:૩૦ વાગ્યાનો સમય હતો. વાદળીયા વાતાવરણને કારણે થોડા દિવસનો વિક્ષેપ પડ્યો".'' :''"[[ઓગસ્ટ ૧૫]]નાં હવામાન થોડું આશાસ્પદ લાગ્યું,હું વેધશાળામાંજ સુતો હતો.૧૧:૦૦ વાગ્યે આકાશ ગાજવીજ બાદ સાફ હતું અને શોધ કાર્ય શરૂ થયું. જો કે વાતાવરણ ખરાબ સ્થીતિમાં હતું અને મંગળ ચમકદાર અને અસ્થિર હોવાને કારણે તેની આસપાસ કશો પદાર્થ જોઇ શકાતો નહોતો, હવે જો કે આપણે જાણીયે છીએ કે તે સમયે ગ્રહની ખુબ નજીક હોવાથી તે અદ્રશ્ય લાગતો હતો".'' :''"[[ઓગસ્ટ ૧૬]]નાં રોજ ફરીથી આ પદાર્થ ગ્રહની બાજુમાં જોવા મળ્યો, અને તે રાત્રીનાં નિરિક્ષણોએ બતાવ્યું કે તે પદાર્થ ગ્રહનીં સાથે ફરતો હતો,અને જો ઉપગ્રહ હોય તો, તેની વૃદ્ધિની નજીકનો હતો. આ સમય સુધી મેં વેધશાળામાં કોઇને પણ મંગળનાં ચંદ્રની મારી આ શોધ વિષે જણાવ્યું નહોતું,પરંતુ તા:૧૬ નાં આ નિરીક્ષણ પછી,રાત્રીનાં ૩:૦૦ વાગ્યા આસપાસ,વેધશાળા છોડતા પહેલાં, મારા મદદનીશ 'જ્યોર્જ એન્ડરસન'ને મેં આ કહ્યું અને તે પદાર્થ પણ બતાવ્યો,અને મેં ધાર્યું કે મેં મંગળનો ઉપગ્રહ શોધી કાઢ્યો છે. મેં તેને જ્યાં સુધી સંપૂર્ણ ખાત્રી ન થાય ત્યાં સુધી ચુપ રહેવા જણાવ્યું. [[ઓગસ્ટ ૧૭]]નાં ૧:૦૦ થી ૨:૦૦ ની વચ્ચે,જ્યારે હું મારા નિરીક્ષણમાંથી પરવાર્યો, પ્રોફેસર ન્યુકોમ્બ મારા ઓરડામાં તેનું ભોજન કરવા માટે આવ્યા અને મેં તેમને મારી મંગળ નજીકનાં ઝાંખા પદાર્થ વિષેની ગણતરીઓ બતાવી જે સાબિત કરતી હતી કે તે પદાર્થ ગ્રહની સાથેજ ફરતો હતો".'' :''"[[ઓગસ્ટ ૧૭]]નાં રોજ જ્યારે બાહ્ય ચંદ્રનું નિરીક્ષણ ચાલુ હતું ત્યારે,આંતરીક ચંદ્ર પણ શોધી કઢાયો. તા:૧૭ અને ૧૮ નાં નિરીક્ષણો બાદ આ પદાર્થોનાં ગુણધર્મો શંકારહીત થઇ ગયા અને આ શોધની 'એડમિરલ રોજર્સ' દ્વારા જાહેરાત કરવામાં આવી".'' આ નામ "ડિમોસ" અને "ફોબોસ", 'એટોન કોલેજ' (Eton College)નાં વૈજ્ઞાનિક, હેન્રી મેડને (Henry Madan) (૧૮૩૮–૧૯૦૧), 'ઇલયાડ' (Iliad)નાં પુસ્તક ૧૫ (Book XV)માંથી સુચવ્યા હતા. જેમાં એરિસ 'ભય' અને 'ડર'નેં હાજર થવા તેડું મોકલે છે.<ref>{{cite web |author=Hall, A. |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0092//0000031.000.html |publisher=Astronomische Nachrichten, Vol. 92, No. 2187 |title=Names of the Satellites of Mars |date=March 14, 1878, signed February 7, 1878 |pages=47-48 |access-date=September 12 ,2006 }}</ref> === જોનાથન સ્વિફ્ટ અને મંગળનાં ચંદ્રો === [[ચિત્ર:Phobos & Deimos full.gif|thumb|right|[[મંગળ (ગ્રહ)|મંગળ]]નાં રાત્રીના આકાશમાં (Sagittarius) [[નક્ષત્ર]]ની પાશ્વભુમિમાં દેખાતા [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]] (ડાબે) અને [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]] (જમણે),આ ચિત્ર 'મંગળ નિરીક્ષણ વાહન' "સ્પીરિટે" ([[:en:Spirit rover|Spirit]]) તા:[[ઓગસ્ટ ૨૬]], [[૨૦૦૫]]ના રોજ લીધેલ છે.{{selfref|click image to expand}}]] મંગળનાં ચંદ્રો શોધાયા તેનાં ૧૫૦ વર્ષ પહેલાં, ઇ. સ. ૧૭૨૬ માં, જોનાથન સ્વિફ્ટે પોતાની નવલકથા 'ગુલિવર્સ ટ્રાવેલ્સ'માં, કાલ્પનિક રીતે મંગળનાં બે ચંદ્રોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. સમાન રીતે 'વોલ્તરે' પણ ઇ. સ. ૧૭૫૨ માં પોતાની વાર્તા 'માઇક્રોમેગાસ'માં આ ઉલ્લેખ કરેલો. આ આગાહીની કદરરૂપે ડિમોસ પરનાં બે ખાડાઓને (craters) "સ્વિફ્ટ" અને "વોલ્તર" નામ આપવામાં આવેલ છે. == હાલનાં સર્વેક્ષણો == વધુ ઉપગ્રહો શોધવા માટેનું શોધ અભિયાન હજુ ચાલુ છે.તાજેતરમાંજ 'સ્કોટ શેપર્ડ' અને 'ડેવિડ જેવિટ્ટ' દ્વારા અનિયમિત આકારનાં ચંદ્રોની શોધ માટે મંગળનાં "ચટ્ટાની ગોળા" ([[:en:Hill sphere|Hill sphere]])ની મોજણી કરવામાં આવેલ. આ મોજણીમાં સંપૂર્ણ "ચટ્ટાની ગોળા"ને આવરી લીધેલ,પરંતુ મંગળનાં 'વેરવિખેર પ્રકાશ' (scattered light),અમુક આંતરિક ધ્રુવિય વિસ્તાર, (કે જ્યાં ફોબોસ અને ડિમોસ સ્થિત છે) ને બાદ કરતાં, ને કારણે કોઇ નવો ચંદ્ર મળેલ નથી.<ref>[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0409522 Astron. J., 128, 2542-2546 (2004)]</ref> [[ચિત્ર:Mars Moons Orbit distance flipped.jpeg|thumb|left|upright|મંગળ,ફોબોસ અને ડિમોસનું સાપેક્ષ કદ અને અંતર, પ્રમાણમાપ મુજબ]] == લાક્ષણિકતાઓ == જ્યારે મંગળના વિષુવવૃત્ત પરથી જોવામાં આવે તો પૂર્ણ ફોબોસ પૃથ્વીથી દેખાતા ચંદ્ર કરતા ત્રીજા ભાગ જેટલો દેખાય છે. તેને ૮' ઉપસતો અને ૧૨' તેથી ઉપર એમ કોણીય વ્યાસ છે. મંગળના વિષુવવૃત્તથી દૂર જઈએ તેમ આ ઉપગ્રહ નાનો દેખતો જાય છે અને પ્રાય: તેના હિમાચ્છાદિત ધ્રુવોથી ક્ષિતિજથી પરે તે અદ્રશ્ય જ હોય છે. મંગળ પરના નીરીક્ષકને ડેમોસ એક તેજસ્વી તારા કે ગ્રહ જેવો, પૃથ્વીથી દેખાતા [[શુક્ર]]થી થોડોક વધુ મોટો દેખાય છે. તે ૨'નો કોણીય વ્યાસ ધરાવે છે. તેની સરખામણીએ મંગળ પરથી સૂર્યનો કોણીય વ્યાસ લગભગ ૨૧' છે. આમ, મંગળ પર પૂર્ણ સૂર્ય ગ્રહણ ક્યારેય થતો નથી. તેના ચંદ્રો સૂર્યને પૂર્ણ પણે ઢાંકી શકવા માટે ખૂબ નાના છે. તેથી વિપરીત ફોબોસના પૂર્ણ ચંદ્ર ગ્રહણ મંગળ પર ઘણા સામાન્ય છે,લગભગ રોજ રાત્રે થાય છે. <ref>[http://www.astrobio.net/news/index.php?name=News&file=article&sid=775 ''Moon Shadows'': "Somewhere near the martian equator, Phobos eclipses the sun nearly every day."]</ref>. (આપણ જુઓ : [[:en:Transit of Phobos from Mars|Transit of Phobos from Mars]] અને [[:en:Transit of Deimos from Mars|Transit of Deimos from Mars]] ગ્રહણ જેવી ઘટનાઓ માટે). ફોબોસ અને ડેમોસનું ભ્રમણ આપણા ચંદ્ર કરતાં ઘણું ભિન્ન છે. વેગવાન ફોબોસ માત્ર ૧૧ કલાકમાં પશ્ચિમે ઊગીને પૂર્વમાં આથમે છે જ્યારે ડેમોસ સમ-કાલીય કક્ષાથી જરાક બહાર હોવાથી ધાર્યાપ્રમાણે પૂર્વેથી ઉગે છે પણ ઘણો ધીમે. તેની ૩૦ કલાકની કક્ષા છતાં તેને પશ્ચિમમાં આથમવા માટે ૨.૭ દિવસ જેટલો સમય લાગે છે કેમકે તેનું ભ્રમણ મંગળના ભ્રમણ કરતાં ધીમું છે. મંગળના બનેં ચંદ્રો ભરતીજનીક બંધે બંધાયેલા છે, આથી હમેંશા તેની એક જ બાજુ મંગળ તરફ રહે છે. ફોબોસની મંગળની પ્રદક્ષિણા કરવાની ઝડપ મંગળના પોતાની પરિભ્રમણની ઝડપ કરતાં વધુ છે આથી ભરતીજન્ય બળ થકી ધીરે ધીરે તેને કક્ષીય ત્રિજ્યામાં સતત ઘટાડો થતો રહે છે. ભવિષ્યમામ્ એક સમયે ફોબોસ મંગળની એટલો નજીક આવી જશે (જુઓ : [[:en:Roche limit|Roche limit]]) કે આ ભરતીજન્ય બળથી ફોબોસ તૂટી જશે.<ref>[http://apod.nasa.gov/apod/ap080414.html In 100 million years or so Phobos will likely be shattered by stress caused by the relentless tidal forces, the debris forming a decaying ring around Mars.]</ref>. મંગળની સપાટીપર ઊલ્કાપાતના અમુક રૈખીક અવશેષો દેખાઈ આવ્યાં છે. જેમ જેમ વિષુવવૃત્તથી દૂર જઈએ તેમ્ તેમ તે અવશેષો વધુ ને વધુ પુરાણા ઉલ્કાપાતના જણાઈ આવે છે. આ પરથી એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે કે મંગળના અન્ય પણ નાના ચંદ્રો હોવા જોઈએ જેમનું ભૂતકાળમાં તેજ આશય થયું હોઈ શકે જે ફોબોસનો થવાનો અંદેશો છે અને આ ઘટના થી મંગળની સપાટી સમગ્ર ફરી ધ્રુવ તરફ સરકી જાય. <ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |title=New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth: "… the new map shows evidence of features, transform faults, that are a "tell-tale" of plate tectonics on Earth." |access-date=2009-03-30 |archive-date=2012-09-14 |archive-url=https://archive.ph/20120914153601/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |url-status=dead }}</ref>. ડિમોસની તેની કક્ષામાં મંગળથી પૂરતા પ્રમાણમાં દૂર છે અને આપણા ચંદ્રની જેમ તે પણ મંગળથી દૂર અને દૂર સરકતો જાય છે. == ભ્રમણકક્ષાનીં વિગતો == <center> {| class="wikitable" |- style="background:#efefef;" ! નામ ! ચિત્ર ! વ્યાસ (કિ.મી.) ! દળ (કિ.ગ્રા.) ! અર્ધ પ્રમુખ<br />ધરી (કિ.મી.) ! ભ્રમણ<br />સમય (કલાક) ! સરેરાશ ચંદ્રોદય<br />સમય (કલાક, દિવસ) |- | [[ફોબોસ (ચંદ્ર)|ફોબોસ]] | bgcolor=black| [[ચિત્ર:Phobos moon (large).jpg|50px|center]] | ૨૨.૨ કિ.મી. <br />(૨૭×૨૧.૬×૧૮.૮) | ૧.૦૮{{e|16}} | ૯&nbsp;૩૭૭ કિ.મી. | ૭.૬૬ | ૧૧.૧૨ ક. (૦.૪૬૩ દિ.) |- | [[ડિમોસ (ચંદ્ર)|ડિમોસ]] | bgcolor=black| [[ચિત્ર:Deimos-viking1.jpg|50px|center]] | ૧૨.૬ કિ.મી.<br />(૧૦×૧૨×૧૬) | ૨{{e|15}} | ૨૩&nbsp;૪૬૦ કિ.મી. | ૩૦.૩૫ | ૧૩૧ ક. (૫.૪૪ દિ.) |} </center> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સૌરમંડળ}} [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] 5ls5l8stgu51od07swo97p6ugksdfkx 0 13885 901006 395213 2026-05-17T09:55:13Z Kwamikagami 1487 901006 wikitext text/x-wiki {{સ્ટબ}} [[ચિત્ર:Comet Hale-Bopp 1995O1.jpg|thumb|right|હેલ-બોપ ધૂમકેતુ, એપ્રિલ ૧૯૯૭.]] '''હેલ-બોપ ધૂમકેતુ''' (જેનું પ્રાથમિક નામકરણ 'સી/૧૯૯૫ ૦૧' તરીકે થયેલું) એ વીસમી સદીમાં વ્યાપકરૂપે અવલોકાયેલો, ચર્ચાયેલો અને દશકાઓમાં એકાદ વખત દેખાતા ચમકદાર ધૂમકેતુઓમાંનો એક છે. તે વિક્રમજનક રીતે, ૧૮ માસ સુધી, નરી આંખે જોઇ શકાયેલો. જે આગલા વિક્રમ જનક "મહાન ધૂમકેતુ ૧૮૧૧" ધૂમકેતુ કરતા બમણો સમય છે. [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:ધૂમકેતુ]] crz57ww3xeav0sxi74xrww6yb1pgpi7 0 16404 900999 893686 2026-05-17T09:51:29Z Kwamikagami 1487 900999 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[ચિત્ર:Hubble ultra deep field high rez edit1.jpg|thumb|right|હબલ અવકાશ ટેલિસ્કોપમાંથી લેવાયેલી આ ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળી ચળકતા ગહન ક્ષેત્રની તસવીરમાં વિવિધ યુગો, કદ, આકારો અને રંગોનાં તારાવિશ્વો દેખાય છે. મહાવિસ્ફોટ પછીના થોડા જ સમય બાદ એકદમ નાનાં, લગભગ ૧૦૦ જેટલાં, રતુમડાં તારાવિશ્વો એ દ્રષ્ટિગમ્ય ટેલિસ્કોપથી જોઈ શકાતાં સૌથી દૂરનાં તારાવિશ્વો છે.]] [[ભૌતિક રીતે|સ્થૂળ રીતે]] જેટલી પણ વસ્તુઓ [[અસ્તિત્વ ધરાવે છે|અસ્તિત્વ]] ધરાવે છે, જેમ કે સમગ્ર [[અવકાશ]] અને [[સમય]], તમામ પ્રકાર અને રૂપનાં [[દ્રવ્ય|દ્રવ્યો]], [[ઊર્જા]] અને [[વેગ]] તથા આ સહુને નિયંત્રિત કરતા [[ભૌતિક નિયમ|ભૌતિક નિયમો]] અને [[ભૌતિક સ્થિરાંક|સ્થિરાંકો]], આ સહુને એકત્રિત રીતે '''બ્રહ્માંડ''' તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. છતાં, ''બ્રહ્માંડ'' શબ્દનો ઉપયોગ સહેજ જુદા પ્રકારના સંદર્ભોમાં પણ થાય છે; જેમ કે ''[[વિશ્વ|નિયમ અને વ્યવસ્થાસભર વિશ્વ]]'' , ''[[દુનિયા]]'' અથવા ''[[કુદરત]]'' જેવી બાબતો સમજાવવા માટે બ્રહ્માંડ શબ્દ વાપરવામાં આવે છે. હાલના [[અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ|ખગોળશાસ્ત્રીય નિરીક્ષણો]]ના અર્થઘટનો દર્શાવે છે કે બ્રહ્માંડની વય ૧૩.૭૩ ( ± ૦.૧૨) અબજ વર્ષ છે,<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/03/09/science/space/09cosmos.html|title=Gauging Age of Universe Becomes More Precise|last=Chang|first=Kenneth|date=2008-03-09|work=[[New York Times]]|access-date=2008-09-24}}</ref> અને અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનો વ્યાસ ઓછામાં ઓછો ૯૩ અબજ [[પ્રકાશ વર્ષ|પ્રકાશ વર્ષો]] અથવા [[વૈજ્ઞાનિક આંદોલન|૮.૮૦ × ૧૦^૨૬]] [[મીટર]] જેટલો છે.માત્ર ૧૩ અબજ વર્ષોમાં બે [[તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વો]] એકબીજાથી ૯૩ અબજ પ્રકાશ વર્ષો જેટલી દૂર થઈ ગયાં તે વાત વિરોધાભાસી લાગી શકે, કારણ કે [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા]] અનુસાર [[અવકાશ-સમય]]ના પ્રાદેશિક વિસ્તારમાં દ્રવ્ય [[પ્રકાશનો વેગ|પ્રકાશના વેગ]]ને ઓળંગી શકે નહીં. જો કે [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] અનુસાર અવકાશ કોઈ પણ આંતરિક મર્યાદા વિના પોતાની રીતે વિસ્તરી શકે છે; અને આમ બે [[તારાવિશ્વો]] જો તેમની વચ્ચેનો અવકાશ વિસ્તરે તો પ્રકાશના વેગ કરતાં પણ વધુ ઝડપથી જુદી પડી શકે છે.) બ્રહ્માંડનું કદ સીમિત છે કે અસીમિત તે અનશ્ચિત છે. મહાવિસ્ફોટ (બિગ બૅન્ગ) નામે જાણીતી બ્રહ્માંડ અંગેની પ્રચલિત વૈજ્ઞાનિક માન્યતા અનુસાર બ્રહ્માંડનું વિસ્તરણ [[પ્લાન્ક યુગારંભ]] નામના એક અત્યંત ગરમ, ઘન પદાર્થમાંથી થયું હતું, જેમાં અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનાં તમામ દ્રવ્ય અને ઊર્જા સંકોચાયેલા હતાં. પ્લાન્ક યુગારંભથી શરૂ કરીને બ્રહ્માંડ તેના અત્યારના સ્વરૂપ સુધી કદાચ [[બ્રહ્માંડનું ફુલાવું|બ્રહ્માંડના ફુલાવા]]ના (૧૦^-૩૨ સેકન્ડ કરતાં ઓછા એવા) એક સંક્ષિપ્ત ગાળાના વેગથી [[વૈશ્વિક વિસ્તરણ|વિસ્તરતું]] આવ્યું છે.કેટલાંક સ્વતંત્ર પ્રાયોગિક પરિમાણો આ [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|વિસ્તરણ]]ના અનુમાનને અને વધુ સામાન્યપણે મહાવિસ્ફોટના તર્કને ટેકો આપે છે. તાજેતરનાં અવલોકનો દર્શાવે છે કે આ વિસ્તરણ સતત વધતું જવાનું મૂળ કારણ [[શ્યામ ઊર્જા]] અને બ્રહ્માંડના મોટા ભાગના દ્રવ્ય અને ઊર્જા પૃથ્વી પર જોવા મળતાં દ્રવ્ય અને ઊર્જા કરતાં મૂળભૂત રીતે જુદા છે અને સીધી રીતે અવલોકનક્ષમ નથી, તે છે. [[બ્રહ્માંડની છેવટની નિયતિ]] અંગેની આગાહીઓને હાલનાં અવલોકનોની અચોક્કસતા અવરોધે છે. તેની સમગ્ર વિસ્તાર અને ઇતિહાસમાં બ્રહ્માંડ એક સરખા ભૌતિક કાયદાઓ અને સ્થિરાંકથી નિયંત્રિત છે એવું પ્રયોગો અને અવલોકનો સૂચવે છે. બ્રહ્માંડના અંતરો વચ્ચેનું મુખ્ય બળ [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] છે, અને હાલમાં સૌથી ચોકસાઈભરેલો ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] છે. જેના આધારે તે કામ કરે છે તે બાકીનાં ત્રણ [[મૂળભૂત બળ|મૂળભૂત બળો]] અને તમામ જાણીતા કણો [[પ્રમાણભૂત નમૂનો|પ્રમાણભૂત મૉડલ]]માં દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. બ્રહ્માંડ અવકાશના કમ સે કમ ત્રણ અને સમયનું એક [[પરિમાણ]] ધરાવે છે, અલબત્ત પ્રાયોગિક ધોરણે [[સઘનતા (ભૌતિકશાસ્ત્ર)|અતિશય નાનાં]] પરિમાણોને ગણતરીમાં લઈ શકાયાં નથી. [[અવકાશસમય|અવકાશ-સમય]], અવકાશનાં ત્રણ અને સમયનું ચોથું એમ ચાર અસરપરસ સંબંધિત સ્થિતિના ચાર પરિમાણ એકબીજા સાથે [[બહુવિધ અવકલનીય|નિર્વિધ્ને]] અને [[સ્પષ્ટપણે જોડાયેલા|સ્પષ્ટપણે જોડાયેલાં]] છે, અને [[3-અવકાશ|અવકાશ]] ખૂબ નાનો, મધ્યમસર [[રીમેન કર્વેચર ટેન્સર|વળાંક]] ધરાવે છે, જેથી સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં ''એકંદરે'' [[યુક્લીડની ભૂમિતિ|યુકલીડની ભૂમિતિ]] ચોક્કસ સાબિત થાય છે. તેનાથી વિપરીત, વેગની માપપટ્ટી પર અવકાશ-સમય અત્યંત અશાંત/[[કવોન્ટમ રૂપ|તોફાની]] હોય છે. ''બ્રહ્માંડ'' શબ્દને, તમામ વસ્તુઓ જેમાં સમાઈ જાય છે તે બ્રહ્માંડ, એમ સામાન્ય રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. જો કે, બીજી વૈકલ્પિક વ્યાખ્યા અનુસાર, કેટલાક લોકો એવું અનુમાને છે કે આ "બ્રહ્માંડ" એ બીજાં ઘણાં "બ્રહ્માંડો"માંથી છૂટું પડેલું માત્ર એક બ્રહ્માંડ છે, અને આ બ્રહ્માંડોના સમૂહને [[બહુ-બ્રહ્માંડ]] કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[બ્રહ્માંડનું પરપોટાનું અનુમાન|બ્રહ્માંડના પરપોટાના અનુમાન]] અનુસાર, અનંત પ્રકારનાં "બ્રહ્માંડો" અસ્તિત્વ ધરાવે છે, અને દરેકના [[ભૌતિક સ્થિરાંક|ભૌતિક સ્થિરાંકો]] જુદા જુદા હોય છે. એવી જ રીતે, [[અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા|અનેક-વિશ્વોની કલ્પના]] અનુસાર, દરેક [[પરિમાણ માપન|કવોન્ટમ મેઝરમેન્ટ]] સાથે નવાં "બ્રહ્માંડો" પેદા થાય છે. આ બ્રહ્માંડો સામાન્ય રીતે આપણા પોતાના બ્રહ્માંડથી સદંતર કપાયેલા, છૂટાં છે એવું ધારવામાં આવ્યું છે અને તેથી તેને પ્રાયોગિક રીતે જોવા/તપાસવા અશકય છે. સમગ્ર દસ્તાવેજિત ઇતિહાસમાં, બ્રહ્માંડને લગતા અભ્યાસ/અવલોકનો માટે કેટલાંક [[વિશ્વ/બ્રહ્માંડ મીમાંસા|બ્રહ્માંડમીમાંસા]] અને [[વિશ્વની ઉત્પત્તિ|બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ અંગેના અનુમાન]] રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે. તેમાં સૌથી જૂનાં છે [[પ્રાચીન ગ્રીસ|પ્રાચીન ગ્રીકો]]એ વિકસાવેલાં પરિમાણવાચક [[ભૂકેન્દ્રીય]] મૉડલો. તેમના અનુમાન મુજબ, બ્રહ્માંડ અનંત અવકાશ ધરાવે છે અને સનાતન સમયથી તેનું અસ્તિત્વ છે, પણ તે સીમિત કદના સમાનકેન્દ્રીય [[આકાશી ગોળો|ગોળા]]ઓનું એક જૂથ ધરાવે છે- જે અવિચલ તારાઓ, [[સૂર્ય]] અને વિવિધ [[પૃથ્વી (ગ્રહ)|ગ્રહો]]ની આસપાસ ગોળાકારમાં ફરે છે પણ [[પૃથ્વી]] સ્થિર છે.એ પછીની સદીઓમાં વધુ ચોક્કસ નિરીક્ષનો અને ગુરુત્વાકર્ષણની સુધારેલા સિદ્ધાન્તોના પરિણામે [[કોપરનિક્સ|કૉપરનિક્સ]]ના [[સૂર્યકેન્દ્રીયવાદ|સૂર્યકેન્દ્રીય મૉડલ]] અને [[આઈઝેક ન્યૂટન|ન્યૂટનપ્રેરિત]] [[સૂર્યમાળા/ સૌરમંડળ|સૌરમંડળ]]ના મૉડલનો જન્મ થયો. ખગોળશાસ્ત્રમાં જેમ વધુ પ્રગતિ થતી ગઈ તેમ [[આકાશગંગા]]ની લાક્ષણિકતાઓ અને અન્ય તારામંડળોની તથા પશ્ચાદ્ વિદ્યુતચુંબકીય તરંગ વિકિરણોની શોધ થઈ; આ તારામંડળો અને તેમની [[વર્ણપટની રેખા|વર્ણપટ રેખા]]ઓના વિતરણના કાળજીપૂર્વકના અભ્યાસના પરિણામે આજની [[ભૌતિક બ્રહ્માંડ મીમાંસા|આધુનિક બ્રહ્માંડમીમાંસા]]એ આકાર લીધો છે. ચિત્ર:Hubble ultra deep field high rez edit1.jpg|thumb|right|275px|હબલ અવકાશ ટેલિસ્કોપમાંથી લેવાયેલી આ ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળી ચળકતા ગહન ક્ષેત્રની તસવીરમાં વિવિધ યુગો, કદ, આકારો અને રંગોનાં તારાવિશ્વો દેખાય છે. મહાવિસ્ફોટ પછીના થોડા જ સમય બાદ એકદમ નાનાં, લગભગ ૧૦૦ જેટલાં, રતુમડાં તારાવિશ્વો એ દ્રષ્ટિગમ્ય ટેલિસ્કોપથી જોઈ શકાતાં સૌથી દૂરનાં તારાવિશ્વો છે.]] [[ભૌતિક રીતે|સ્થૂળ રીતે]] જેટલી પણ વસ્તુઓ [[અસ્તિત્વ ધરાવે છે|અસ્તિત્વ]] ધરાવે છે, જેમ કે સમગ્ર [[અવકાશ]] અને [[સમય]], તમામ પ્રકાર અને રૂપનાં [[દ્રવ્ય|દ્રવ્યો]], [[ઊર્જા]] અને [[વેગ]] તથા આ સહુને નિયંત્રિત કરતા [[ભૌતિક નિયમ|ભૌતિક નિયમો]] અને [[ભૌતિક સ્થિરાંક|સ્થિરાંકો]], આ સહુને એકત્રિત રીતે '''બ્રહ્માંડ''' તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. છતાં, ''બ્રહ્માંડ'' શબ્દનો ઉપયોગ સહેજ જુદા પ્રકારના સંદર્ભોમાં પણ થાય છે; જેમ કે ''[[વિશ્વ|નિયમ અને વ્યવસ્થાસભર વિશ્વ]]'' , ''[[દુનિયા]]'' અથવા ''[[કુદરત]]'' જેવી બાબતો સમજાવવા માટે બ્રહ્માંડ શબ્દ વાપરવામાં આવે છે. હાલના [[અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ|ખગોળશાસ્ત્રીય નિરીક્ષણો]]ના અર્થઘટનો દર્શાવે છે કે બ્રહ્માંડની વય ૧૩.૭૩ ( ± ૦.૧૨) અબજ વર્ષ છે,<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/03/09/science/space/09cosmos.html|title=Gauging Age of Universe Becomes More Precise|last=Chang|first=Kenneth|date=2008-03-09|work=[[New York Times]]|access-date=2008-09-24}}</ref> અને અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનો વ્યાસ ઓછામાં ઓછો ૯૩ અબજ [[પ્રકાશ વર્ષ|પ્રકાશ વર્ષો]] અથવા [[વૈજ્ઞાનિક આંદોલન|8.80 {{E|26}}]] [[મીટર]] જેટલો છે.માત્ર ૧૩ અબજ વર્ષોમાં બે [[તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વો]] એકબીજાથી ૯૩ અબજ પ્રકાશ વર્ષો જેટલી દૂર થઈ ગયાં તે વાત વિરોધાભાસી લાગી શકે, કારણ કે [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા]] અનુસાર [[અવકાશ-સમય]]ના પ્રાદેશિક વિસ્તારમાં દ્રવ્ય [[પ્રકાશનો વેગ|પ્રકાશના વેગ]]ને ઓળંગી શકે નહીં. જો કે [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] અનુસાર અવકાશ કોઈ પણ આંતરિક મર્યાદા વિના પોતાની રીતે વિસ્તરી શકે છે; અને આમ બે [[તારાવિશ્વો]] જો તેમની વચ્ચેનો અવકાશ વિસ્તરે તો પ્રકાશના વેગ કરતાં પણ વધુ ઝડપથી જુદી પડી શકે છે.) બ્રહ્માંડનું કદ સીમિત છે કે અસીમિત તે અનશ્ચિત છે. મહાવિસ્ફોટ (બિગ બૅન્ગ) નામે જાણીતી બ્રહ્માંડ અંગેની પ્રચલિત વૈજ્ઞાનિક માન્યતા અનુસાર બ્રહ્માંડનું વિસ્તરણ [[પ્લાન્ક યુગારંભ]] નામના એક અત્યંત ગરમ, ઘન પદાર્થમાંથી થયું હતું, જેમાં અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનાં તમામ દ્રવ્ય અને ઊર્જા સંકોચાયેલા હતાં. પ્લાન્ક યુગારંભથી શરૂ કરીને બ્રહ્માંડ તેના અત્યારના સ્વરૂપ સુધી કદાચ [[બ્રહ્માંડનું ફુલાવું|બ્રહ્માંડના ફુલાવા]]ના (૧૦^-૩૨ સેકન્ડ કરતાં ઓછા એવા) એક સંક્ષિપ્ત ગાળાના વેગથી [[વૈશ્વિક વિસ્તરણ|વિસ્તરતું]] આવ્યું છે.કેટલાંક સ્વતંત્ર પ્રાયોગિક પરિમાણો આ [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|વિસ્તરણ]]ના અનુમાનને અને વધુ સામાન્યપણે મહાવિસ્ફોટના તર્કને ટેકો આપે છે. તાજેતરનાં અવલોકનો દર્શાવે છે કે આ વિસ્તરણ સતત વધતું જવાનું મૂળ કારણ [[શ્યામ ઊર્જા]] અને બ્રહ્માંડના મોટા ભાગના દ્રવ્ય અને ઊર્જા પૃથ્વી પર જોવા મળતાં દ્રવ્ય અને ઊર્જા કરતાં મૂળભૂત રીતે જુદા છે અને સીધી રીતે અવલોકનક્ષમ નથી, તે છે. [[બ્રહ્માંડની છેવટની નિયતિ]] અંગેની આગાહીઓને હાલનાં અવલોકનોની અચોક્કસતા અવરોધે છે. તેની સમગ્ર વિસ્તાર અને ઇતિહાસમાં બ્રહ્માંડ એક સરખા ભૌતિક કાયદાઓ અને સ્થિરાંકથી નિયંત્રિત છે એવું પ્રયોગો અને અવલોકનો સૂચવે છે. બ્રહ્માંડના અંતરો વચ્ચેનું મુખ્ય બળ [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] છે, અને હાલમાં સૌથી ચોકસાઈભરેલો ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] છે. જેના આધારે તે કામ કરે છે તે બાકીનાં ત્રણ [[મૂળભૂત બળ|મૂળભૂત બળો]] અને તમામ જાણીતા કણો [[પ્રમાણભૂત નમૂનો|પ્રમાણભૂત મૉડલ]]માં દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. બ્રહ્માંડ અવકાશના કમ સે કમ ત્રણ અને સમયનું એક [[પરિમાણ]] ધરાવે છે, અલબત્ત પ્રાયોગિક ધોરણે [[સઘનતા (ભૌતિકશાસ્ત્ર)|અતિશય નાનાં]] પરિમાણોને ગણતરીમાં લઈ શકાયાં નથી. [[અવકાશસમય|અવકાશ-સમય]], અવકાશનાં ત્રણ અને સમયનું ચોથું એમ ચાર અસરપરસ સંબંધિત સ્થિતિના ચાર પરિમાણ એકબીજા સાથે [[બહુવિધ અવકલનીય|નિર્વિધ્ને]] અને [[સ્પષ્ટપણે જોડાયેલા|સ્પષ્ટપણે જોડાયેલાં]] છે, અને [[3-અવકાશ|અવકાશ]] ખૂબ નાનો, મધ્યમસર [[રીમેન કર્વેચર ટેન્સર|વળાંક]] ધરાવે છે, જેથી સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં ''એકંદરે'' [[યુક્લીડની ભૂમિતિ|યુકલીડની ભૂમિતિ]] ચોક્કસ સાબિત થાય છે. તેનાથી વિપરીત, વેગની માપપટ્ટી પર અવકાશ-સમય અત્યંત અશાંત/[[કવોન્ટમ રૂપ|તોફાની]] હોય છે. ''બ્રહ્માંડ'' શબ્દને, તમામ વસ્તુઓ જેમાં સમાઈ જાય છે તે બ્રહ્માંડ, એમ સામાન્ય રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. જો કે, બીજી વૈકલ્પિક વ્યાખ્યા અનુસાર, કેટલાક લોકો એવું અનુમાને છે કે આ "બ્રહ્માંડ" એ બીજાં ઘણાં "બ્રહ્માંડો"માંથી છૂટું પડેલું માત્ર એક બ્રહ્માંડ છે, અને આ બ્રહ્માંડોના સમૂહને [[બહુ-બ્રહ્માંડ]] કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[બ્રહ્માંડનું પરપોટાનું અનુમાન|બ્રહ્માંડના પરપોટાના અનુમાન]] અનુસાર, અનંત પ્રકારનાં "બ્રહ્માંડો" અસ્તિત્વ ધરાવે છે, અને દરેકના [[ભૌતિક સ્થિરાંક|ભૌતિક સ્થિરાંકો]] જુદા જુદા હોય છે. એવી જ રીતે, [[અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા|અનેક-વિશ્વોની કલ્પના]] અનુસાર, દરેક [[પરિમાણ માપન|કવોન્ટમ મેઝરમેન્ટ]] સાથે નવાં "બ્રહ્માંડો" પેદા થાય છે. આ બ્રહ્માંડો સામાન્ય રીતે આપણા પોતાના બ્રહ્માંડથી સદંતર કપાયેલા, છૂટાં છે એવું ધારવામાં આવ્યું છે અને તેથી તેને પ્રાયોગિક રીતે જોવા/તપાસવા અશકય છે. સમગ્ર દસ્તાવેજિત ઇતિહાસમાં, બ્રહ્માંડને લગતા અભ્યાસ/અવલોકનો માટે કેટલાંક [[વિશ્વ/બ્રહ્માંડ મીમાંસા|બ્રહ્માંડમીમાંસા]] અને [[વિશ્વની ઉત્પત્તિ|બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ અંગેના અનુમાન]] રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે. તેમાં સૌથી જૂનાં છે [[પ્રાચીન ગ્રીસ|પ્રાચીન ગ્રીકો]]એ વિકસાવેલાં પરિમાણવાચક [[ભૂકેન્દ્રીય]] મૉડલો. તેમના અનુમાન મુજબ, બ્રહ્માંડ અનંત અવકાશ ધરાવે છે અને સનાતન સમયથી તેનું અસ્તિત્વ છે, પણ તે સીમિત કદના સમાનકેન્દ્રીય [[આકાશી ગોળો|ગોળા]]ઓનું એક જૂથ ધરાવે છે- જે અવિચલ તારાઓ, [[સૂર્ય]] અને વિવિધ [[પૃથ્વી (ગ્રહ)|ગ્રહો]]ની આસપાસ ગોળાકારમાં ફરે છે પણ [[પૃથ્વી]] સ્થિર છે.એ પછીની સદીઓમાં વધુ ચોક્કસ નિરીક્ષનો અને ગુરુત્વાકર્ષણની સુધારેલા સિદ્ધાન્તોના પરિણામે [[કોપરનિક્સ|કૉપરનિક્સ]]ના [[સૂર્યકેન્દ્રીયવાદ|સૂર્યકેન્દ્રીય મૉડલ]] અને [[આઈઝેક ન્યૂટન|ન્યૂટનપ્રેરિત]] [[સૂર્યમાળા/ સૌરમંડળ|સૌરમંડળ]]ના મૉડલનો જન્મ થયો. ખગોળશાસ્ત્રમાં જેમ વધુ પ્રગતિ થતી ગઈ તેમ [[આકાશગંગા]]ની લાક્ષણિકતાઓ અને અન્ય તારામંડળોની તથા પશ્ચાદ્ વિદ્યુતચુંબકીય તરંગ વિકિરણોની શોધ થઈ; આ તારામંડળો અને તેમની [[વર્ણપટની રેખા|વર્ણપટ રેખા]]ઓના વિતરણના કાળજીપૂર્વકના અભ્યાસના પરિણામે આજની [[ભૌતિક બ્રહ્માંડ મીમાંસા|આધુનિક બ્રહ્માંડમીમાંસા]]એ આકાર લીધો છે. == વ્યત્પત્તિ, સમાનાર્થી શબ્દો અને વ્યાખ્યાઓ == ''યુનિવર્સ'' (Universe) શબ્દ [[જૂની ફ્રેન્ચ|જૂના ફ્રેન્ચ]] શબ્દ ''યુનિવર્સ'' (Univers) પરથી આવ્યો છે, અને એ ફ્રેન્ચ શબ્દ [[લેટિન|લૅટિન]] શબ્દ ''યુનિવર્સમ'' (universum) પરથી આવ્યો છે.<ref>''ધ કોમ્પેકટ એડિશન ઓફ ધ ઓકસફર્ડ ઈંગ્લિશ ડિકશનરી'' , ખંડ II, ઓકસફર્ડ: ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1971, પૃષ્ઠ 3518.</ref> આધુનિક [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] શબ્દ જે તાત્પર્યમાં વપરાય છે તે જ અર્થમાં [[સિસરો]] અને પાછળથી બીજા અનેક લૅટિન લેખકોએ આ લૅટિન શબ્દ વાપર્યો હતો.<ref name="lewis_short"/> ''યુન (un), યુનિ (uni)'' (''યુનસ'' (unus), અથવા "એક"નું સંયુકત રૂપ) અને ''વોર્સમ(vorsum), વેરસમ(versum)'' (''વેર્ટેર'' (vertere), એટલે કે "કંઈક ફરતું, ગબડતું, બદલાયેલું"-ના સંપૂર્ણ કર્મણિ કૃદંત પરથી બનાવેલી સંજ્ઞા)ના સંધિથી બનેલો લૅટિન શબ્દ ''યુનવોર્સમ'' (Unvorsum) કાવ્યાત્મક સંક્ષેપને કારણે ઉદ્ભવ્યો હતો અને સૌથી પહેલા [[લ્યુક્રેટિઅસ|લુક્રેટીયસે]] તેના ''[[વસ્તુઓના સ્વભાવ પર|ડે રેરુમ નેચુરા]]'' (''વસ્તુઓની પ્રકૃતિ પર'' )માં બુક IV (262મી લીટી)માં આ શબ્દપ્રયોગ કર્યો હતો.<ref name="lewis_short">લેવીસ અને શોર્ટ, ''અ લૅટિન ડિકશનરી'' , ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ISBN 0-19-864201-6, પૃ.1933, 1977–1978.</ref> "દરેક વસ્તુ ગોળ ગોળ ફરીને એકમાં ફેરવાય છે, તમામ વસ્તુઓ એકમાં જોડાય છે" એ અર્થમાં લુક્રેટીયસે આ શબ્દ વાપર્યો હતો. [[ચિત્ર:Foucault pendulum animated.gif|thumb|right|ફૌકાલ્ટ લોલકનો કળાત્મક પ્રયોગ દર્શાવે છે કે પૃથ્વી સ્થિર નથી, પરંતુ તે ફરે છે.]] ''યુનવોર્સમ'' (unvorsum) શબ્દનું વૈકલ્પિક અર્થઘટન "તમામ વસ્તુઓ એક થઈને ફરે છે" અથવા "તમામ વસ્તુઓ એકની આસપાસ ફરે છે" એવું થઈ શકે છે.આ અર્થમાં, તેને યુનિવર્સ માટેના જૂના ગ્રીક શબ્દ, περιφορα, "કંઈક વર્તુળાકારે ફરે છે"- ના અનુવાદ રૂપે વિચારી શકાય, જે મૂળે ભોજનના સમયે, ભોજન માટે બેઠેલા મહેમાનો પાસે વર્તુળાકારે લઈ જવાતી વાનગીઓ માટે વપરાતો હતો.<ref>લિડેલ અને સ્કોટ, ''અ ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેકિસકોન'' ,ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ISBN 0-19-864214-8, પૃ.1392. </ref> આ ગ્રીક શબ્દનો સંબંધ [[આકાશી ગોળા|યુનિવર્સના પૂર્વકાલીન ગ્રીક મૉડલ]] સાથે હતો, જેમાં ફરતા ગોળાઓમાંના તમામ પદાર્થ પૃથ્વી કેન્દ્રિત હતા; [[એરિસ્ટોટલ|ઍરિસ્ટોટલ]]ની ફિલસૂફી પ્રમાણે ગતિ માટે તેમ જ અંદરની તમામ વસ્તુઓમાં આવતા ફેરફાર માટે [[પ્રિમમ મોબાઈલ|સૌથી બહારની કક્ષાના ગોળા]]નું પરિભ્રમણ જવાબદાર હતું. પૃથ્વી નિશ્ચલ છે અને [[પૃથ્વી]]ની આસપાસ સ્વર્ગ ફરી રહ્યા છે એવું ધારવું ગ્રીકો માટે કુદરતી હતું, કારણ કે એ સિવાયની બાબત સાબિત કરવા માટે ઝીણવટપૂર્વકના [[ખગોળશાસ્ત્ર|ખગોળશાસ્ત્રીય]] અને ભૌતિક માપ (જેમ કે [[ફૌકાલ્ટ લોલક|ફોઉકાલ્ટ પેન્ડુલમ]])ની આવશ્યકતા હતી. [[પાયથાગોરસ]] આગળના પ્રાચીન [[ગ્રીક ફિલસૂફી|ગ્રીક ફિલસૂફો]]માં "યુનિવર્સ" માટે સૌથી સામાન્ય પ્રચલિત શબ્દ હતો το παν(તમામ), જેમાં તમામ દ્રવ્યો (το ολον) અને તમામ અવકાશ (το κενον) આવી જાય.<ref>લિડેલ અને સ્કોટ, પૃ.1345–1346.</ref><ref>{{cite book | author = Yonge, Charles Duke | year = 1870 | title = An English-Greek lexicon | publisher = American Bok Company | location = New York | pages = 567}}</ref> યુનિવર્સ માટે પ્રાચીન ગ્રીક ફિલસૂફો દ્વારા વપરાતાં અન્ય સમાનાર્થીઓમાં κοσμος (એટલે કે [[દુનિયા (ફિલસૂફી)|દુનિયા]], [[વિશ્વ (નિયમ અને વ્યવસ્થાસભર)|વ્યવસ્થાસભર વિશ્વ]] અને φυσις (એટલે કે [[કુદરત]], જેના પરથી આપણે [[ભૌતિકશાસ્ત્ર|ફિઝિકસ]] (ભૌતિક) શબ્દ તારવ્યો).<ref>લિડેલ અને સ્કોટ, પૃ.985, 1964.</ref> લૅટિનો લેખકો પણ આવા જ સમાનાર્થીઓ વાપરતાં (''ટોટમ'' , ''મુન્દસ'' , ''નેચુરા'' )<ref>લેવીસ અને શોર્ટ, પૃ.1881–1882, 1175, 1189–1190.</ref> અને આ શબ્દો આધુનિક ભાષાઓમાં પણ સચવાયેલા જોવા મળે છે, ઉ.દા. યુનિવર્સ માટે જર્મન ભાષામાં વપરાતા શબ્દો ''દાસ ઓલ'' , ''વેલ્ટોલ'' અને ''નાટુર'' . અંગ્રેજીમાં પણ આવા જ સમાનાર્થીઓ જોવા મળે છે, જેમ કે એવરીથિંગ ([[તમામ બાબતોની ફિલસૂફી|એવરીથિંગની ફિલસૂફી]]માં છે તે મુજબ), કોસમોસ ([[વિશ્વ/બ્રહ્માંડ મીમાંસા|કોસ્મોલૉ]]જી/બ્રહ્માંડમીમાંસા મુજબ), [[દુનિયા (ફિલસૂફી)|વિશ્વ]] ([[અનેક વિશ્વોની કલ્પના|અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા]] મુજબ) અને [[કુદરત|નેચર]] ([[કુદરતી નિયમ|કુદરતી નિયમો]]ઓ અથવા [[કુદરતી ફિલસૂફી|કુદરતની ફિલસૂફી]]માં છે તે મુજબ).<ref>ઓઈડી (OED), પૃ.909, 569, 3821–3822, 1900.</ref> === સૌથી વ્યાપક વ્યાખ્યાઃ વાસ્તવિકતા અને સંભાવના === [[મધ્ય યુગ|મધ્યયુગ]]ના [[ફિલસૂફ]] [[જોહાન્સ સ્કાઉટસ ઈરીઉગેના|જોહાન્સ સ્કોટસ ઈરીઉગેના]]ના ''[[ડે ડિવિઝીઓને નેચુરાએ (De divisione naturae)|ડે ડિવિઝીઓને નેચુરાએ]]'' (De divisione naturae)માં બ્રહ્માંડની સૌથી વ્યાપક વ્યાખ્યા મળે છે; તેમણે તેને એકદમ સાદી રીતે તમામ કહીને વ્યાખ્યાયિત કરી છેઃ અસ્તિત્વ ધરાવે છે તે તમામ અને અસ્તિત્વ નથી ધરાવતું તે તમામ. ઈરીઉગેનાની વ્યાખ્યામાં સમયનો સમાવેશ નથી; આમ તેમની વ્યાખ્યા અનુસાર અસ્તિત્વ ધરાવતા તમામ, જે કદી અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા તે તમામ અને જે ભવિષ્યમાં અસ્તિત્વ ધરાવશે તેનો તથા જેનું અસ્તિત્વ નથી તે તમામ, જેનું કદી અસ્તિત્વ નહોતું અને જેનું કદી અસ્તિત્વ હોવાનું નથી તે તમામનો સમાવેશ થાય છે. તમામ બાબતોને અપનાવતી આ વ્યાખ્યાને પાછળના મોટા ભાગના ફિલસૂફોએ અપનાવી નહીં, પણ [[કોન્ટમ ભૌતિકશાસ્ત્ર|કવોન્ટમ ફિઝિકસ]]માં તેનાથી સંપૂર્ણપણે ભિન્ન ન હોય તેવું કંઈક ફરીથી પ્રદર્શિત થયું, [[રિર્ચાડ ફેયન્મેન|ફેયંમેન]]ના [[અભિન્ન-પથ સૂત્ર]]માં કદાચ તે સૌથી સ્પષ્ટપણે બહાર આવ્યું.<ref name="path_integral">{{cite book | author = Feynman RP, Hibbs AR | year = 1965 | title = Quantum Physics and Path Integrals | publisher = McGraw–Hill | location = New York | isbn = 0-07-020650-3}}<br />{{cite book | author = Zinn Justin J | year = 2004 | title = Path Integrals in Quantum Mechanics | publisher = Oxford University Press | isbn = 0-19-856674-3 | oclc = 212409192}}</ref> આ સૂત્ર પ્રમાણે, સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ શરૂઆતની સ્થિતિ ધરાવતા તંત્ર પર કરવામાં આવતા પ્રયોગનાં પરિણામો વિવિધ [[સંભાવના આયામ|સંભાવના આયામો]] ધરાવે છે, તંત્ર શરૂઆતની સ્થિતિથી અંતિમ સ્થિતિ સુધી પહોંચવા માટે પ્રગતિના જેટલા પણ પથ લઈ શકે તેમ હોય તે તમામ શકયતાઓનો સરવાળો કરવાથી નિશ્ચિત થાય છે.સ્વાભાવિક રીતે, કોઈ પણ પ્રયોગનું પરિણામ તો એક જ હોય; બીજા શબ્દોમાં, આ બ્રહ્માંડમાં માત્ર એક જ સંભવ પરિણામને [[કવોન્ટમ મિકેનિકસમાં માપ|કવોન્ટમ ગણતરી]]ની રહસ્યમય પ્રક્રિયા થકી વાસ્તવિક રૂપ મળે છે, આ પ્રક્રિયા [[વેવફંકશન કોલાપ્સ|તરંગક્રિયાનું પતન]] (collapse of the wavefunction) તરીકે પણ જાણીતી છે (પણ [[બહુ-બ્રહ્માંડ]]ના વિભાગમાં નીચે દર્શાવેલી [[અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા]] પણ જોશો). ગણિતની દષ્ટિએ સુવ્યાખ્યાયિત આ વ્યાખ્યામાં જેનું અસ્તિત્વ નથી (તમામ સંભવિત પથ) તે પણ છેવટે જેનું અસ્તિત્વ રહે છે (પ્રાયોગિક ગણતરી) તેના પર પ્રભાવ ધરાવે છે એવું સ્પષ્ટ કરે છે. એક ચોક્કસ ઉદાહરણ લઈએ તો, દરેક ઈલેકટ્રોન બીજા તમામ [[ઇલેટ્રોન|ઈલેકટ્રોન]] સાથે આંતરિક રીતે સમરૂપ હોય છે; અને તેથી, સંભાવના આયામો ગણતી વખતે તેઓ પરસ્પર જગ્યાઓ બદલે, જે [[સમપ્રમાણ અદલાબદલી]] તરીકે ઓળખાય છે, તે સંભાવનાને પણ ગણતરીમાં લેવી પડે. બ્રહ્માંડની આ અવધારણા હયાત અને બિનહયાત બંનેને સ્વીકારે છે, જે [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધો]]ના [[શૂન્યતા]]ના અને [[પ્રાતિત્ય-સામુતપાડા|વાસ્તવિકતાના પરસ્પરાવલંબી વિકાસ]]ના સિદ્ધાન્તને, અને [[ગોટફ્રાઈડ લાઈબનિઝ]]ની [[આકસ્મિક કે અનિશ્ચિત|અનિશ્ચિતતા]] અને [[અભિન્નની ઓળખાણ]] જેવી વધુ આધુનિક વિભાવનાઓને કંઈક અંશે સમાંતર છે. === વાસ્તવિકતા તરીકેની વ્યાખ્યા === વધુ પ્રચલિત રીતે, બ્રહ્માંડને જે જીવંત છે તે તમામ, જે જીવંત હતું તે અને જે જીવંત હશે એમ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. આ વ્યાખ્યા મુજબ અને આપણી વર્તમાન સમજણ મુજબ, બ્રહ્માંડ કુલ ત્રણ ઘટકોનું ધરાવે છેઃ [[અવકાશ]] અને [[સમય]], જે સામૂહિક રીતે [[અવકાશ-સમય]] અથવા [[શૂન્યાવકાશ]] તરીકે જાણીતાં છે; [[દ્રવ્ય]] અને વિવિધ રૂપની [[ઊર્જા]] તથા અવકાશ-સમયને આવનારો [[વેગ]]; તેમ જ પહેલા બેને નિયંત્રિત કરનારા [[ભૌતિક નિયમ|સ્થૂળ કાયદા]]ઓ. આ ઘટકો વિશે વધુ વિગતવાર વાત આગળ કરવામાં આવશે. ''બ્રહ્માંડ'' શબ્દપ્રયોગ સાથે સંબંધિત એક બીજી વ્યાખ્યા- [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સમય|બ્રહ્માંડના જે-તે સમય]]ની ક્ષણે જેટલું પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે તે તમામ, જેમ કે વર્તમાન, ઉદાહરણ તરીકે આ વાકયમાં દર્શાવ્યા મુજબ "બ્રહ્માંડ હવે [[વિદ્યુત-ચુંબકીય તરંગો]]ના વિકિરણમાં એકસમાનરૂપે નહાઈ રહ્યું છે." બ્રહ્માંડના ત્રણ ઘટકો (અવકાશસમય, દ્રવ્ય-ઊર્જા અને ભૌતિક કાયદા) [[એરિસ્ટોટલ|ઍરિસ્ટોટલ]]ના ખ્યાલો સાથે અમુક અંશે મળતા આવે છે. ''[[ભૌતિકશાસ્ત્ર (એરિસ્ટોટલ)|ધ ફિઝિકસ]]'' (Φυσικης, જેના પરથી આપણે "ફિઝિકસ"(ભૌતિકશાસ્ત્ર) શબ્દ તારવ્યો) નામના તેના પુસ્તકમાં ઍરિસ્ટોટલે το παν (તમામ)ને આશરે ત્રણ મળતાં આવતાં તત્ત્વોમાં વહેંચ્યું છેઃ ''દ્રવ્ય'' (જેનાથી બ્રહ્માંડ બન્યું છે તે તત્ત્વ), ''સ્વરૂપ'' (એ દ્રવ્ય અવકાશમાં રહી શકે તે માટેની જે વ્યવસ્થા છે તે) અને ''રૂપાંતર'' (દ્રવ્ય કેવી રીતે બને છે, વિનાશ પામે છે કે તેના ગુણધર્મોમાં ફેરફાર થાય છે, અને એ જ રીતે, કઈ રીતે રૂપમાં ફેરફાર થાય છે). દ્રવ્યોના ગુણધર્મો, રૂપ અને તેમના રૂપાંતરને નિયંત્રિત કરતા નિયમોને [[ભૌતિક નિયમ|સ્થૂળ કાયદા]]ઓ તરીકે જોવામાં આવે છે. પાછળથી [[લ્યુક્રેટીયસ|લુક્રેટીયસ]], [[એવેરોઈસ|અવેરોઝ]], [[એવિસેન્ના|અવિકેન્ના]] અને [[બરુચ સ્પિનોઝા|બારુચ સ્પીનોઝા]] જેવા ફિલસૂફોએ આ વિભાગોમાં ફેરફાર કર્યો હતો અથવા તેને વધુ સ્પષ્ટ કર્યા હતા; ઉદાહરણ તરીકે ''[[નેચુરા નેચુરાતા (natura naturata)|નેચુરા નેચુરાતા]]'' , પૂર્વોકત જેના પર કામ કરતા હતા તે નિષ્ક્રિય ઘટકો-માંથી ઍવેરોઝ અને સ્પીનોઝાએ ''[[નેચુરા નેચુરાન્સ (natura naturans)|નેચુરા નેચુરાન્સ]]'' (બ્રહ્માંડને નિયંત્રિત કરતા સક્રિય સિદ્ધાન્તો)ને સ્પષ્ટ કર્યા હતા. === સંયુકત અવકાશ-સમય તરીકેની વ્યાખ્યા === [[ચિત્ર:Hubble ultra deep field high rez edit1.jpg|thumb|નક્ષત્ર ફોરનાક્સ નજીક, આકાશના એક નાનકડા ટુકડાની હબલ અલ્ર્ટા ડિપ ફિલ્ડ તસવીર. લગભગ 13 અબજ વર્ષો અગાઉ જન્મેલા, સૌથી નાના, સૌથી વધુ રક્તવિચલિત તારાવિશ્વોમાંથી દેખાતો પ્રકાશ]] હયાત છતાં અરસપરસ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરવા માટે અશકત એવા એકબીજાથી ભિન્ન [[અવકાશ-સમય|અવકાશ-સમયો]]ની ધારણા સંભવ છે. સરળતાથી જેની કલ્પના કરી શકાય તે રૂપક અમુક જુદા જુદા [[સાબુનો પરપોટો|સાબુના પરપોટા]]ઓનો સમૂહ છે, જેમાં એક સાબુના પરપોટા પર વસતા નિરીક્ષકો, સાબુના બીજા પરપોટાઓ પરના સાથે કોઈ અરસપરસ વ્યવહાર કરી શકતા નથી, સૈદ્ધાન્તિક ધોરણે પણ નહીં. એક પ્રચલિત શબ્દપ્રયોગ પ્રમાણે, અવકાશ-સમયનો દરેક "સાબુનો પરપોટો" બ્રહ્માંડ છે, જયાં ચોક્કસ [[અવકાશ-સમય]]ને ''બ્રહ્માંડ'' માનવામાં આવે છે, જેમ આપણે આપણા ચંદ્રને ''[[ચંદ્ર]]'' કહીએ તેમ જ. આ જુદા જુદા અવકાસ-સમયોના સમૂહને [[બહુ-બ્રહ્માંડ]] તરીકે જોવામાં આવે છે.<ref name="EllisKS03">{{cite journal | last = Ellis | first = George F.R. | authorlink = George Ellis | coauthors = U. Kirchner, W.R. Stoeger | title = Multiverses and physical cosmology | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 347 | issue = | pages = 921–936 | publisher = | year = 2004 | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0305292 | doi =10.1111/j.1365-2966.2004.07261.x | id = | access-date = 2007-01-09 | format = subscription required}}</ref> સિદ્ધાન્ત પ્રમાણે, બીજા વિખૂટા બ્રહ્માંડો [[અવકાશ-સમય|અવકાશ-સમય]]ની જુદી જુદી [[પરિમાણ|પરિમિતિ]]ઓ અને [[સંસ્થિતિ|સંસ્થિતિ]], [[દ્રવ્ય|દ્રવ્ય]] અને [[ઊર્જા|ઊર્જા]]ના જુદા જુદા રૂપ, અને જુદા જુદા [[ભૌતિક નિયમ|સ્થૂળ કાયદા]]ઓ અને [[ભૌતિક સ્થિરાંક|ભૌતિક સ્થિરાંકો]] ધરાવતાં હોઈ શકે છે, જો કે આવી સંભાવનાઓ હાલમાં ઊંડી વિચારણા હેઠળ છે. === અવલોકનક્ષમ વાસ્તવિકતા તરીકેની વ્યાખ્યા === હજી થોડી વધુ સંકુચિત વ્યાખ્યા અનુસાર, આપણા સંયુકત [[અવકાશ-સમય]]માં આવેલી તમામ બાબતો બ્રહ્માંડ છે, જે આપણી સાથે અરસપરસ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરી શકે છે અને તેનાથી ઊલટું પણ સાચું છે. [[સામાન્ય સાપેક્ષતા|સાપેક્ષવાદના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત]] મુજબ, [[પ્રકાશનો વેગ|પ્રકાશની મર્યાદિત ગતિ]] અને [[અવકાશનું વિસ્તરણ|અવકાશના સતત વિસ્તરણ]]ને કારણે [[અવકાશ]]ના કેટલાક પ્રદેશો કદાચ આપણા બ્રહ્માંડ સાથે, તેના સમગ્ર જીવનકાળ દરમ્યાન કયારેય કોઈ પારસ્પરિક ક્રિયાપ્રતિક્રિયા નહીં કરે. ઉદાહરણ તરીકે, પૃથ્વી પરથી મોકલાયેલો રેડિયો સંદેશો, અવકાશના અમુક પ્રદેશો સુધી કદી પહોંચશે જ નહીં, ભલે ને બ્રહ્માંડ અનાદિ કાળ સુધી રહેવાનું હોય; કારણ કે પ્રકાશના વેગ કરતાં અવકાશ વધુ ઝડપથી વિસ્તરી શકે છે. અહીં એ નોંધવું યોગ્ય છે કે અવકાશના એ દૂર-સુદૂર આવેલા વિસ્તારો ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને આપણા જેટલા જ વાસ્તવિકતાનો હિસ્સો છે; છતાં આપણે કયારેય તેમની સાથે સંપર્ક કેળવી શકીશું નહીં. અવકાશના જેટલા વિસ્તારમાં આપણે અસર પામી શકીએ છીએ અને અસર પહોંચાડી શકીએ છીએ તે અવકાશના વિસ્તારને [[અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ]] કહેવામાં આવે છે. સખત શબ્દોમાં, આ અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનો વિસ્તાર અવલોકનકારના સ્થળ પર આધાર રાખે છે. જે અવલોકનકાર સ્થિર રહે છે તેના કરતાં પ્રવાસ કરીને આગળ વધતો અવલોકનકાર અવકાશ-સમયના વધુ મોટા વિસ્તારના સંપર્કમાં આવી શકે છે; આમ પ્રવાસ કરનાર અવલોકનકાર માટે, સ્થિર રહેનાર અવલોકનકાર કરતાં અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ વધુ મોટું હોય છે. છતાં, સૌથી વેગીલો પ્રવાસી પણ અવકાશના તમામ હિસ્સાઓના સંપર્કમાં આવી શકતો નથી. લાક્ષણિક રીતે, આકાશગંગા તારાવિશ્વના આપણા અનુકૂળ બિંદુ પરથી દેખાતાં અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડની સરેરાશને અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ ગણવામાં આવ્યું છે. == કદ, વય, બંધારણ-ઘટકો, માળખું અને નિયમો == બ્રહ્માંડ ખૂબ વિશાળ છે અને કદાચ તેનો કદ-વિસ્તાર અનંત છે; તેનું અવલોકનક્ષમ દ્રવ્ય અવકાશમાં કમ સે કમ 93 અબજ [[પ્રકાશ વર્ષો]] સુધી પથરાયેલું છે.<ref>{{cite web | last = Lineweaver | first = Charles | coauthors = Tamara M. Davis | year = 2005 | url = http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0009F0CA-C523-1213-852383414B7F0147&pageNumber=5| title = Misconceptions about the Big Bang | publisher = [[Scientific American]] | access-date = 2007-03-05}}</ref> સરખામણી કરીએ તો, એક નમૂનારૂપ [[તારામંડળ અથવા તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વ]]નો વ્યાપ માત્ર 30,000 પ્રકાશ-વર્ષોનો હોય છે, અને બે પડોશી તારાવિશ્વો વચ્ચેનું લાક્ષણિક અંતર માત્ર 30 લાખ [[પ્રકાશ-વર્ષો]] હોય છે.<ref>રિન્ડલર (1977), પૃ. 196.</ref> ઉદાહરણ તરીકે, આપણી [[આકાશગંગા]] આશરે 100,000 પ્રકાશ વર્ષોનો વ્યાસ ધરાવે છે,<ref>{{cite web | last = Christian | first = Eric | last2 = Samar | first2 = Safi-Harb | title = How large is the Milky Way? | url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/980317b.html | access-date = 2007-11-28 }}</ref> અને આપણું સૌથી નજીકનું તારાવિશ્વ, [[એન્ડ્રોમેડા તારાવિશ્વ|એન્ડ્રોમેડા તારાવિશ્વ]] આશરે 250 લાખ પ્રકાશ વર્ષો દૂર આવેલું છે.<ref>{{cite journal | author=I. Ribas, C. Jordi, F. Vilardell, E.L. Fitzpatrick, R.W. Hilditch, F. Edward | title=First Determination of the Distance and Fundamental Properties of an Eclipsing Binary in the Andromeda Galaxy | journal=Astrophysical Journal | year=2005 | volume=635 | pages=L37–L40 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ApJ...635L..37R | doi = 10.1086/499161 }}<br />{{cite journal | author=McConnachie, A. W.; Irwin, M. J.; Ferguson, A. M. N.; Ibata, R. A.; Lewis, G. F.; Tanvir, N. | title=Distances and metallicities for 17 Local Group galaxies | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | year=2005 | volume=356 | issue=4 | pages=979–997 | url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2005MNRAS.356..979M | doi = 10.1111/j.1365-2966.2004.08514.x }}</ref> [[અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ]]માં સંભવતઃ 100 અબજ (10¹¹) કરતાં વધુ [[તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વો]] છે.<ref>{{cite web | last = Mackie | first = Glen |date= [[February 1]] [[2002]] | url = http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html | title = To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand | publisher = Swinburne University | access-date = 2006-12-20 }}</ref> લાક્ષણિક તારાવિશ્વોમાં તારાવિશ્વના કેન્દ્રીય જથ્થાની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતાં 100 લાખ<ref>{{cite web | date = 2000-05-03 | url = http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html | title = Unveiling the Secret of a Virgo Dwarf Galaxy | publisher = ESO | access-date = 2007-01-03 | archive-date = 2012-07-29 | archive-url = https://archive.is/20120729/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html | url-status = dead }}</ref> (10⁷) [[તારો|તારા]] ધરાવતા [[વામન તારાવિશ્વ|વામન તારાવિશ્વ]]થી માંડીને એક [[ટ્રિલિયન|ટ્રિલિયન]]<ref name="M101">{{cite web | date=2006-02-28 | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/hst_spiral_m10.html | title = Hubble's Largest Galaxy Portrait Offers a New High-Definition View | publisher = NASA | access-date = 2007-01-03 }}</ref> (10¹²) તારાઓ ધરાવતા વિરાટ તારાવિશ્વો હોય છે. [[ચિત્ર:Cosmological composition.jpg|thumb|450px|બ્રહ્માંડ મોટા ભાગે શ્યામ ઊર્જા અને શ્યામ દ્રવ્યથી બનેલું છે, પણ અત્યારે આ બંને વિશેની સમજણ ખૂબ નબળી છે.બ્રહ્માંડનો માત્ર ≈4% ભાગ, પ્રમાણમાં નાનો હિસ્સો સામાન્ય દ્રવ્યમાંથી બનેલો છે.]] જયારે સરેરાશ અંતર 3000 લાખ પ્રકાશ વર્ષો કરતાં વધુ હોય ત્યારે, આખા બ્રહ્માંડમાં અવલોકનક્ષમ દ્રવ્ય એકસરખી રીતે (''સમસ્વભાવી'' ) પથરાયેલું હોય છે.<ref>{{cite journal | author=N. Mandolesi, P. Calzolari, S. Cortiglioni, F. Delpino, G. Sironi | title=Large-scale homogeneity of the Universe measured by the microwave background | journal=Letters to Nature | year=1986 | volume=319 | pages=751–753 | doi= 10.1038/319751a0 }}</ref> જો કે, ઓછું અંતર હોય ત્યારે, દ્રવ્ય-જથ્થો "ઢગલો" બનાવતો દેખાય છે, એટલે કે સ્તરીકરણવાળો ગુચ્છો બનાવે છે; ઘણા [[અણુઓ]] સંકોચન પામીને [[તારો|તારા]]ઓ, મોટા ભાગના તારાઓ તારાવિશ્વો, મોટા ભાગના તારાવિશ્વો ફરીથી [[તારાવિશ્વોના જૂથ અને ગુચ્છ|ગુચ્છ, મહાગુચ્છ]] અને છેવટે, [[તારાવિશ્વની વિરાટ દીવાલ]] જેવું [[બ્રહ્માંડનું મોટી સંરચના ધરાવતું માળખું|સૌથી મોટા કદનું માળખું]] બને છે. બ્રહ્માંડનો અવલોકનક્ષમ દ્રવ્ય-જથ્થો ''સમદેશિક રીતે'' પણ પથરાયલો હોય છે, એટલે કે ગમે તે દિશામાંથી અવલોકન કરો તે અન્ય દિશા કરતાં જુદું ભાસશે નહીં; આકાશનો દરેક ભાગ આશરે એકસરખા ઘટકો ધરાવે છે.<ref>{{cite web | last = Hinshaw | first = Gary |date= November 29, 2006 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_mm.html | title = New Three Year Results on the Oldest Light in the Universe | publisher = NASA WMAP | access-date = 2006-08-10 }}</ref> બ્રહ્માંડ અત્યંત સમદેશિક [[વિદ્યુતચુંબકીય તરંગ|વિદ્યુતચુંબકીય]] [[વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણો|વિકિરણો]]માં પણ નહાયેલું હોય છે જે આશરે 2.725 [[કેલ્વિન]]ના [[થર્મલ સમતુલા]] [[શ્યામ વર્ણપટ]]ને મળતા આવે છે.<ref>{{cite web | last = Hinshaw | first = Gary |date= December 15, 2005 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101bbtest3.html | title = Tests of the Big Bang: The CMB | publisher = NASA WMAP | access-date = 2007-01-09 }}</ref> વિશાળ કદનું બ્રહ્માંડ સમસ્વભાવ અને સમદેશિક છે એ પૂર્વધારણા [[બ્રહ્માંડમીમાંસા સંબંઘી સિદ્ધાન્ત|બ્રહ્માંડમીમાંસાના સિદ્ધાન્ત]] તરીકે પણ જાણીતી છે,<ref>રિન્ડલર (1977), પૃ.202.</ref> અને [[મહાનતાનો અંત|ખગોળશાસ્ત્રીય અવલોકનો પણ તેની સાખ પૂરે છે]]. બ્રહ્માંડની વર્તમાન એકંદર [[ઘનતા]] ઘણી ઓછી છે, આશરે 9.9 × 10⁻³⁰ ગ્રામ પ્રતિ ઘન સેન્ટીમીટર. આ દ્રવ્ય-ઊર્જાના જથ્થામાં 73% [[શ્યામ ઊર્જા]], 23% [[ઠંડું શ્યામ દ્રવ્ય]] અને 4% [[બેરીયોનિક દ્રવ્ય|સામાન્ય દ્રવ્ય]] હોય છે. આમ, અણુઓની ગીચતા દર ચાર ઘનમીટરના કદ-વિસ્તારમાં એક હાઈડ્રોજન અણુ પર આધાર રાખે છે.<ref>{{cite web | last = Hinshaw | first = Gary |date= February 10, 2006 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101matter.html | title = What is the Universe Made Of? | publisher = NASA WMAP | access-date = 2007-01-04 }}</ref> શ્યામ ઊર્જા અને શ્યામ દ્રવ્યના ગુણધર્મો ઘણે ભાગે અજાણ્યા છે. શ્યામ દ્રવ્ય, સામાન્ય દ્રવ્યની જેમ જ [[ગુરુત્વાકર્ષણ|ગુરુત્વાકર્ષણ પામે]] છે અને આમ તે [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|બ્રહ્માંડના વિસ્તરણ]]ને ધીમું પાડે છે; તેનાથી વિપરીત, શ્યામ ઊર્જા [[બ્રહ્માંડનો વિસ્તરણ વેગ વધવો|તેના વિસ્તરણને વેગ]] આપે છે. આપણું બ્રહ્માંડ ઘણું [[બ્રહ્માંડની વય|જૂનું]] છે અને સતત ઉત્ક્રાંતિ પામે છે. બ્રહ્માંડની ઉંમર અંગેના [[વિલ્કીસન માઈક્રોવેવ એનીસોટ્રોપી પ્રોબ|સૌથી ચોકસાઈભરેલા અનુમાન]] મુજબ, બ્રહ્માંડની ઉંમર 13.73±0.12 અબજ વર્ષો છે, જે [[બ્રહ્માંડી વિદ્યુતચુંબકીય પશ્ચાદ્ વિકિરણો]]ના અવલોકનોના આધારે નક્કી કરવામાં આવી છે.<ref name="NASA_age">{{cite web|title=Five-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Data Processing, Sky Maps, and Basic Results|url=http://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr3/pub_papers/fiveyear/basic_results/wmap5basic.pdf|format=PDF|publisher=nasa.gov|access-date=2008-03-06|archive-date=2015-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410113424/http://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr3/pub_papers/fiveyear/basic_results/wmap5basic.pdf|url-status=dead}}</ref> સ્વતંત્ર અનુમાનો ([[કિરણોત્સર્ગી તારીખો]] જેવી ગણતરીઓ પર આધારિત) પણ તેની સાથે સહમત થાય છે, અલબત્ત તેઓ એટલા ચોક્કસ નથી, તેઓ તેની ઉંમર 11–20 અબજ વર્ષો<ref>{{cite web |author = Britt RR |title = Age of Universe Revised, Again |publisher = [[space.com]] |date = 2003-01-03 |url = http://www.space.com/scienceastronomy/age_universe_030103.html |access-date = 2007-01-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20030411094824/http://www.space.com/scienceastronomy/age_universe_030103.html |archive-date = 2003-04-11 |url-status = live }}</ref>થી 13–15 અબજ વર્ષો જેટલી ગણે છે.<ref>{{cite web | author = Wright EL | title =Age of the Universe | publisher =[[UCLA]] | year = 2005 | url = http://www.astro.ucla.edu/~wright/age.html | access-date = 2007-01-08}}<br />{{cite journal | author = Krauss LM, Chaboyer B | title =Age Estimates of Globular Clusters in the Milky Way: Constraints on Cosmology | journal =[[Science (journal)|Science]] | volume = 299 | issue = 5603 | pages = 65–69 | publisher =[[American Association for the Advancement of Science]] | date = 3 January 2003 | url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/299/5603/65?ijkey=3D7y0Qonz=GO7ig.&keytype=3Dref&siteid=3Dsci | access-date = 2007-01-08 | doi =10.1126/science.1075631 | pmid =12511641 }}</ref> ઇતિહાસના દરેક તબક્કે બ્રહ્માંડ એકસરખું નહોતું; ઉદાહરણ તરીકે, [[ક્વાસાર (આભાસી તારા)|કવાસરો]] અને તારાવિશ્વોની સંખ્યા બદલાઈ છે અને [[અવકાશ|અવકાશ]] પણ [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|વિસ્તર્યો]] હોવાનું જણાય છે. તારાવિશ્વનો પ્રકાશ માત્ર 13 અબજ વર્ષો પણ જેટલો પણ ખસ્યો હોય છતાં પણ પૃથ્વી-સ્થિત વિજ્ઞાનીઓ કેવી રીતે 30 અબજ પ્રકાશ વર્ષો દૂરના એક તારાવિશ્વનો પ્રકાશ જોઈ શકે છે, તેનો જવાબ આ અવકાશનું વિસ્તરણ આપે છે; મૂળે તેમની વચ્ચેનો અવકાશ વિસ્તર્યો હોય છે. દૂરના તારાવિશ્વનો પ્રકાશ [[રક્તવિચલન|રકતવિચલન]] પામે છે તે નિરીક્ષણ સાથે આ વિસ્તરણ સાતત્ય ધરાવે છે; આ પ્રવાસ દરમ્યાન બહાર ફેંકાતા [[ફોટોન|ફોટોન]] ખેંચાઈને લાંબો [[તરંગલંબાઈ|તરંગલંબ]] રચે છે અને ઓછું [[આવર્તન|આવર્તન]] ધરાવે છે. [[પ્રકાર આઈએ (Ia) સુપરનોવ|ટાઈપ આઈએ (Ia) સુપરનોવા]]એનો અભ્યાસ અને અન્ય માહિતી તરફથી મળતી પુષ્ટિના આધારે કહી શકાય છે કે આ અવકાશી વિસ્તરણનો [[બ્રહ્માંડનો વિસ્તરણ વેગ વધવો|વેગનો દર વધી રહ્યો ]]છે. [[વિપુલ માત્રામાં રાસાયણિક ઘટકો|સંબંધિત આંશિક]] જુદા જુદા [[રાસાયણિક ઘટક|રાસાયણિક ઘટકો]]- ખાસ કરીને [[હાઈડ્રોજન]], [[ડ્યૂટીઅરિઅમ]] અને [[હીલિઅમ|હિલિઅમ]] જેવા સૌથી હલકા અણુઓ - આખા બ્રહ્માંડમાં અને તેના સમગ્ર અવલોકનક્ષમ ઇતિહાસમાં સમરૂપ લાગે છે.<ref>{{cite web | last = Wright | first = Edward L. |date= September 12, 2004 | url = http://www.astro.ucla.edu/~wright/BBNS.html | title = Big Bang Nucleosynthesis | publisher = UCLA | access-date = 2007-01-05 }}<br />{{cite journal | author=M. Harwit, M. Spaans | title=Chemical Composition of the Early Universe | journal=The Astrophysical Journal | year=2003 | volume=589 | issue=1 | pages=53–57 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...589...53H | doi = 10.1086/374415}}<br />{{cite journal | author=C. Kobulnicky, E. D. Skillman | title=Chemical Composition of the Early Universe | journal=Bulletin of the American Astronomical Society | year=1997 | volume=29 | pages=1329 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997AAS...191.7603K }}</ref> બ્રહ્માંડમાં [[પ્રતિદ્રવ્ય|અદ્રવ્ય]] કરતાં ઘણા વધુ પ્રમાણમાં [[દ્રવ્ય]] આવેલાં હોય તેવું લાગે છે, આ અસમપ્રમાણ મોટા ભાગે [[સીપી (CP) ઉલ્લંઘન]]ને લગતાં અવલોકનો સાથે સંબંધિત છે.<ref>{{cite web |date= October 28, 2003 | url = http://www.pparc.ac.uk/ps/bbs/bbs_antimatter.asp | title = Antimatter | publisher = Particle Physics and Astronomy Research Council | access-date = 2006-08-10 }}</ref> બ્રહ્માંડમાં કોઈ પણ પ્રકારની [[વિદ્યુતભાર|વિદ્યુત જાળ]] જોવા મળતી નથી, અને તેથી બ્રહ્માંડના અંતરો માટે મુખ્યત્વે [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] જ પ્રબળ અસર ધરાવે છે.બ્રહ્માંડ કોઈ ચોખ્ખો [[વેગ]] અને [[કોણીય વેગ]] ધરાવતું હોય તેમ ભાસતું નથી. જો બ્રહ્માંડ સીમિત હોય તો, વિદ્યુત જાળની ગેરહાજરી અને વેગ હોવાથી તે સ્વીકૃત ભૌતિક નિયમોને ([[ગાસુનો નિયમ]] અને અનુક્રમે [[તણાવ-ઊર્જા-વેગ કૃત્રિમ ટેન્સર|તણાવ-ઊર્જા-કૃત્રિમ વેગ ટેન્સર]]ના નોન-ડાઈવર્જન્સને) અનુસરશે.<ref>લાન્દાઉ અને લિફશિટ્ઝ (1975), પૃ. 361.</ref> [[ચિત્ર:Elementary particle interactions.svg|thumb|left|300px|બ્રહ્માંડનું સર્જન જેમાંથી થયું તે પ્રારંભિક કણો.છ લેપ્ટોન અને છ કવાર્ક મળીને મોટા ભાગનાં દ્રવ્યો બનાવે છે ઉદાહરણ રૂપે, અણુકેન્દ્રના પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોન કવાર્કના બનેલા છે, અને સર્વવ્યાપક ઈલેક્ટ્રોન લેપ્ટનના બનેલા છે.આ કણો મધ્ય હરોળમાં દર્શાવેલા નિયત બોસોન થકી ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા કરે છે, દરેક અમુક ચોક્કસ પ્રકારની નિયત સપ્રમાણતા સાથે મેળ ધરાવે છે.હિગ્સ બોસોન (હજી અવલોકિત ન હોવાથી) તે જેની સાથે જોડાયેલો છે તે કણો પર દ્રવ્યનો જથ્થો વેરતો હોવાનું માનવામાં આવે છે.ગુરુત્વાકર્ષણ બળ માટેનો કથિત નિયત બોસોન, ગ્રેવીટોન, બતાવવામાં આવ્યો નથી.]] બ્રહ્માંડ સરળ, [[અખંડ]] [[અવકાશ સમય|અવકાશ-સમય]] ધરાવે છે, જેમાં ત્રણ [[અવકાશ|અવકાશી]] [[પરિમાણ|પરિમાણો]] છે અને એક [[સમય]]નું પરિમાણ છે. એકંદરે, [[3-અવકાશ|અવકાશ]] લગભગ એકદમ સપાટ (શૂન્ય અંશના [[વળાંક]]ની નજીક) જણાયો છે, તેનો અર્થ એમ થયો કે આખા બ્રહ્માંડના મોટા ભાગના હિસ્સામાં [[યુક્લીડની ભૂમિતિ|યુકલીડની ભૂમિતિ]] પ્રાયોગિક ધોરણે ખૂબ ચોકસાઈ સાથે સાચી પડે છે.<ref name="Shape">[http://map.gsfc.nasa.gov/m_mm/mr_content.html ડબ્લ્યુએમએપી (WMAP) મિશનઃ રિઝલ્ટ્સ - એજ ઓફ ધ યુનિવર્સ]</ref> અવકાશ-સમય [[સંસ્થિતિ|સંસ્થિત]] સાથે પણ [[સ્પષ્ટપણે જોડાયેલા અવકાશ|સ્પષ્ટપણે જોડાયેલાં]] છે, કમ સે કમ અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડના લંબાઈ-પરિમાણ સાથે તો ખરાં જ. જો કે બ્રહ્માંડને વધુ પરિમાણો છે અને તેનો અવકાશ-સમય વૈશ્વિક સંસ્થિતિ સાથે બહુવિધ રીતે, દ્વિ-પરિમાણીય [[અવકાશ|અવકાશો]]ની નળાકાર અથવા [[ટોરોઈડ(toroid)|ટોરોઈડ]]લ સંસ્થિતિઓ સાથે સામ્યતા ધરાવતી રીતે, જોડાયેલો હોઈ શકે એવી સંભાવનાઓને વર્તમાન અવલોકનો અવગણી શકે નહીં.<ref name="_spacetime_topology">{{cite conference | first = Jean-Pierre | last = Luminet | authorlink = | coauthors = Boudewijn F. Roukema | title = Topology of the Universe: Theory and Observations | booktitle = Proceedings of Cosmology School held at Cargese, Corsica, August 1998 | pages = | publisher = | year = 1999 | location = | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/9901364 | doi = | id = | access-date = 2007-01-05}}<br />{{cite journal | last = Luminet | first = Jean-Pierre | authorlink = | coauthors = J. Weeks, A. Riazuelo, R. Lehoucq, J.-P. Uzan | title = Dodecahedral space topology as an explanation for weak wide-angle temperature correlations in the cosmic microwave background | journal = [[Nature]] | volume = 425 | issue = | pages = 593 | publisher = | year=2003 | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0310253 | doi =10.1038/nature01944 | id = | access-date = 2007-01-09 | format = subscription required}}</ref> આખું બ્રહ્માંડ એકસરખાં [[ભૌતિક નિયમ|સ્થૂળ કાયદા]]ઓ અને [[ભૌતિક સ્થિરાંક|સ્થૂળ સ્થિરાંકો]]થી નિયંત્રિત હોય તેમ લાગે છે.<ref>{{cite web | last = Strobel | first = Nick |date= May 23, 2001 | url = http://www.astronomynotes.com/starprop/s7.htm | title = The Composition of Stars | publisher = Astronomy Notes | access-date = 2007-01-04 }}<br />{{cite web | url = http://www.faqs.org/faqs/astronomy/faq/part4/section-4.html | title = Have physical constants changed with time? | publisher = Astrophysics (Astronomy Frequently Asked Questions) | access-date = 2007-01-04 }}</ref> ભૌતિકશાસ્ત્રના પ્રચલિત [[પ્રમાણભૂત નમૂનો|પ્રભાણભૂત મૉડલ]] અનુસાર, તમામ દ્રવ્યનું બંધારણ [[લેપ્ટોન|લેપ્ટોન (lepton)]] અને [[કવાર્ક|કવાર્ક (quark)]]ની ત્રણ પેઢીઓથી થયું છે, આ બંને [[ફેર્મીઓન(fermion)|ફેર્મિઓન્સ]](fermion) છે. આ [[પ્રારંભિક કણો|પ્રાથમિક કણો]] ત્રણ [[મૂળભૂત અન્યોન્ય ક્રિયા|મૂળભૂત રીતે સંપર્ક]]માં આવે છેઃ [[વિદ્યુતચુંબકીય]] અને [[નબળા અણુકેન્દ્રીય બળ]]ને સમાવતી [[નબળીવિદ્યુત]] અન્યોન્ય ક્રિયા દ્વારા; [[કવોન્ટમ ક્રોમોડાયનેમિકસ]] થકી વર્ણાવાતા [[શકિતશાળી અણુકેન્દ્રીય બળ]] દ્વારા; અને [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] દ્વારા, જે અત્યારે [[સામાન્ય સાપેક્ષતા|સાપેક્ષતાના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત]]થી શ્રેષ્ઠ રીતે સમજાવવામાં આવે છે. પહેલી બે અન્યોન્ય ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓ [[ફેરનિરૂપણ|ફરીથી નિરૂપાયેલી]] [[કવોન્ટમ ફિલ્ડ થીયરી]]થી સમજાવી શકાય છે અને અમુક ચોક્કસ પ્રકારની [[નિયત સમપ્રમાણતા]]ને મળતા આવતા [[નિયત બોસોન્સ|ગેજ બોસોન્સ]] દ્વારા તેને વિહિત કરવામાં આવે છે.સામાન્ય સાપેક્ષતાની કવોન્ટમ ફિલ્ડ થીયરીનું ફેરનિરૂપણ હજી સુધી પૂર્ણ થયું નથી, અલબત્ત [[સ્ટ્રિંગ થીયરી]]ના વિવિધ રૂપો ઘણા આશાસ્પદ લાગે છે. જો અવકાશી અને સમયના લંબ પૂરતા ટૂંકા હોય તો [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા|વિશિષ્ટ સાપેક્ષતાનો સિદ્ધાન્ત]] આખા બ્રહ્માંડને લાગુ પડતો માનવામાં આવે છે; નહીં તો પછી સાપેક્ષતાનો સામાન્ય સિદ્ધાન્ત લાગુ પડવો જોઈએ. [[પ્લાન્કનો સ્થિરાંક]] ''એચ(h)'' અથવા [[ગુરુત્વાકર્ષણ અચળાંક|ગુરુત્વાકર્ષણનો સ્થિરાંક]] ''જી(G)'' ની જેમ આપણા આખા બ્રહ્માંડમાં [[ભૌતિક સ્થિરાંક|ભૌતિક સ્થિરાંકો]]ના ચોક્કસ મૂલ્યો માટે કોઈ ખુલાસો આપી શકાય તેમ નથી. કેટલાક [[સંરક્ષણ નિયમ|સંરક્ષણ કાયદા]]ઓ પારખી શકાયા છે, જેમ કે [[વિદ્યુતભારનું સંરક્ષણ|સ્ફોટક પ્રવાહ]], [[વેગનું સંરક્ષણ|વેગ]], [[કોણીય વેગનું સંરક્ષણ|કોણીય વેગ]] અને [[ઊર્જાનું સંરક્ષણ]]; અનેક કિસ્સામાં, આ સંરક્ષણ કાયદાઓને [[સપ્રમાણતા|સમપ્રમાણતા]] અથવા [[બિયાન્ચી ઓળખ|ગણિતીય સૂત્રો]] સાથે સંબંધિત કરી શકાય છે. == ઐતિહાસિક પ્રરૂપો == જે-તે સમયે ઉપલબ્ધ માહિતી અને બ્રહ્માંડ વિશેની ધારણાઓના આધારે બ્રહ્માંડ (બ્રહ્માંડમીમાંસાઓ) અને તેની ઉત્પત્તિ (બ્રહ્માંડ ઉત્પત્તિશાસ્ત્રો)ના અનેક પ્રરૂપો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. ઐતિહાસિક દષ્ટિએ જોઈએ તો ભગવાને કેવી વિવિધ રીતે તેની રચના કરી તેની કથા પર આ બ્રહ્માંડમીમાંસાઓ અને બ્રહ્માંડ ઉત્પત્તિશાસ્ત્રો આધારિત હતા. સ્થૂળ કાયદાઓથી નિયંત્રિત વ્યકિત નિરપેક્ષ બ્રહ્માંડનું તત્ત્વજ્ઞાન સૌથી પ્રથમ ગ્રીક અને ભારતીયોએ રજૂ કર્યું હતું. સદીઓના સમયગાળા પછી ખગોળશાસ્ત્રના અવલોકનો, ગતિના સિદ્ધાન્તો અને ગુરુત્વાકર્ષણના સિદ્ધાંતમાં આવેલી સ્પષ્ટતાથી બ્રહ્માંડનું વધુ ચોકસાઈભર્યું વિવરણ આપવું શકય બન્યું. ૧૯૧૫ની [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ની [[સામાન્ય સાપેક્ષતા|સાપેક્ષતાના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત]]થી બ્રહ્માંડમીમાંસાનો આધુનિક યુગ શરૂ થયો. જેના કારણે ઉદ્ભવ, ઉત્ક્રાંતિ અને સંપૂર્ણ બ્રહ્માંડ સુધીની બાબતોનું સંખ્યાત્મક અનુમાન કરવું શકય બન્યું. બ્રહ્માંડમીમાંસાની સૌથી આધુનિક અને સ્વીકૃત થીયરી સાપેક્ષતાના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત પર આધારિત છે. અને વધુ સ્પષ્ટપણે તેમાં [[મહાવિસ્ફોટ]]નું અનુમાન કરવામાં આવ્યું છે. જો કે કઈ થીયરી સાચી છે તે નિશ્ચિત કરવા માટે હજી વધુ ચોકસાઈ ભરેલી ગણતરીઓ આવશ્યક છે. === સર્જનની દંતકથાઓ === [[ચિત્ર:Song of Ur-Nammu AO5378 mp3h9129.jpg|thumb|એસિરીયન દેવી ટિયામતની અગ્રદૂત દેવી નામુએ કહેલી સર્જનની સુમેરિયન કથા; સર્જનની કદાચ સૌથી પુરાણી દંતકથાઓનો એકમાત્ર અવશેષ છે.]] [[સર્જનની દંતકથા|વિશ્વની ઉત્પત્તિનું વર્ણન કરતી વાર્તાઓ]] અનેક સંસ્કૃતિઓમાં છે, આપણે તેને લગભગ આટલા સામાન્ય પ્રકારોમાં વહેંચી શકીએ. એક પ્રકારની વાર્તાઓમાં, વિશ્વનો જન્મ એક [[વિશ્વરૂપી ઈંડુ|વિશ્વ ઈંડા]]માંથી થયો છે; [[ફિન્નિશ લોકો|ફિનિશ]] [[પૌરાણિક મહાકાવ્ય]] ''[[કાલેવાલા]]'' , [[ચીન|ચીની]] વાર્તા [[પંગુ]] અથવા [[ભારતનો ઇતિહાસ|ભારતીય]] [[બ્રહ્માંડ પુરાણ]]નો સમાવેશ આ પ્રકારની વાર્તાઓમાં થાય છે. આ વાર્તાઓ સાથે સંબંધિત વાર્તાઓમાં, [[આદિ-બુદ્ધ]] જેવી [[તિબેટી બૌદ્ધવાદ|તિબેટી બૌદ્ધ]] વિભાવના, [[ગૈયા]] (ધરતી માતા)ની [[પ્રાચીન ગ્રીસ|પ્રાચીન ગ્રીક]] વાર્તા, [[કૌટલીક]] દેવી [[એઝટેક દૈવી-પુરાણકથા|એઝટેક]] અથવા [[પ્રાચીન ઈજિપ્તનો ધર્મ|પ્રાચીન ઈજિપ્ત]] [[એન્નડ|દેવ]] [[ઓટમ]]ની જેમ તેમાં બ્રહ્માંડનું સર્જન કોઈ એક વ્યકિતમાંથી અથવા તેમણે જાતે ઉત્પન્ન કરેલા કશાકમાંથી થયેલું ગણવામાં આવે છે. બીજા પ્રકારની વાર્તાઓમાં, દેવનર અને દૈવીનારીના ઐકયના પરિણામે આ વિશ્વનું સર્જન થયું છે, જેમ કે [[રંગી અને પાપા]]ની [[માઓરી પુરાણકથા|માઓરી વાર્તા]]. તે સિવાયની વાર્તાઓમાં, પહેલેથી મોજૂદ સામગ્રીમાંથી આ બ્રહ્માંડની રચના કરવામાં આવી છે, જેમ કે [[બેબીલોન]] મહાકાવ્ય [[એનુમા એલિશ]]માંના [[ટિયામત]] અથવા [[નોર્સ પુરાણકથા|નોર્સની પૌરાણિક કથા]]માંના વિરાટ [[યામીર]]ની જેમ - અથવા [[જાપાની પૌરાણિકકથા|જાપાની પૌરાણિક કથા]]ઓ [[ઈઝાનાગી]] અને [[ઈઝાનામી]]માં દર્શાવ્યા સદંતર અસ્તવ્યસ્ત સામગ્રીમાંથી બ્રહ્માંડનું સર્જન થયું છે. બીજા પ્રકારની વાર્તાઓમાં, [[પ્રાચીન ઇજિપ્ત]]ની વાર્તા [[પતાહ]] અથવા [[ઉત્પત્તિના વૃતાન્ત અનુસાર સર્જન|ઉત્પત્તિ]] અંગેના [[બાઇબલ|બાઈબલના]] વૃતાન્તની જેમ બ્રહ્માંડની રચના [[દેવ|દૈવી]] આદેશને પગલે થઈ છે. બીજી વાર્તાઓમાં, બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ મૂળભૂત સિદ્ધાન્તોમાંથી થઈ છે, જેમ કે [[બ્રાહ્મણ|બ્રહ્મા]] અને [[પ્રકૃતિ]], અથવા [[તાઓ]]ના [[યિન]] અને [[યાંગ]]. === દાર્શનિક પ્રરૂપો === બ્રહ્માંડના સૌથી પૂર્વકાલીન, જાણીતાં તત્ત્વજ્ઞાની પ્રરૂપો [[ઈસવિસન પૂર્વે ૨જી સહસ્રાબ્દિ]]ના ઉત્તરાર્ધમાં [[ભારતીય દર્શનશાસ્ત્ર]] અને [[હિન્દુ તત્ત્વજ્ઞાન]]ના વૈદિકકાળના ગ્રંથો, ''[[વેદો]]'' માં જોવા મળ્યા છે. તેમાં પ્રાચીન [[હિન્દુ બ્રહ્માંડમીમાંસા]]નું વિવરણ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં બ્રહ્માંડ સર્જન, વિનાશ અને પુનઃર્જન્મના પુનરાવર્તિત ચક્રમાંથી પસાર થાય છે અને આ દરેક ચક્ર ૪૩,૨૦,૦૦૦ વર્ષો સુધી ટકે છે. પ્રાચીન [[હિન્દુ]] અને [[બૌદ્ધ ફિલસૂફી|બૌદ્ધ ફિલસૂફો]]એ પાંચ [[મૂળભૂત તત્ત્વો]]નો તાત્ત્વિક સિદ્ધાંત પણ રચ્યો છેઃ [[વાયુ]](હવા), [[પાણી]], [[અગ્નિ]], [[પૃથ્વી]]/[[ભૂમિ દેવી|ભૂમિ]] (ધરતી) અને [[આકાશ]]. ઈસ. પૂર્વે છઠ્ઠી સદીમાં, [[કાનડા]] [[વૈશેષિકા]] શાળાના સ્થાપકે [[પરમાણુવાદ]]નો સિદ્ધાન્ત રચ્યો અને [[પ્રકાશ]] અને [[ગરમી]] એક જ તત્ત્વના ભિન્ન રૂપ છે એવું રજૂ કર્યું.<ref>[[વિલ દુરાન્ત]], ''અવર ઓરિએન્ટલ હેરિટેજઃ'' {{quote|"Two systems of Hindu thought propound physical theories suggestively similar to those of [[Ancient Greece|Greece]]. Kanada, founder of the Vaisheshika philosophy, held that the world was composed of atoms as many in kind as the various elements. The [[Jainism|Jains]] more nearly approximated to [[Democritus]] by teaching that all atoms were of the same kind, producing different effects by diverse modes of combinations. Kanada believed light and heat to be varieties of the same substance; [[Udayana]] taught that all heat comes from the sun; and [[Vācaspati Miśra|Vachaspati]], like Newton, interpreted light as composed of minute particles emitted by substances and striking the eye."}}</ref> ઈ.સ. ૫મી સદીમાં, [[બૌદ્ધ પરમાણુવાદ|બૌદ્ધ પરમાણુવાદી]] તત્વવેત્તા [[દીગ્નાગા]]એ [[પરમાણુ]] એ ટપકાંના કદના, અવધિરહિત અને ઊર્જાના બનેલા છે તેવું પ્રસ્થાપિત કર્યું. તેમણે નક્કર દ્રવ્યની હાજરીનો ઈનકાર કર્યો અને ગતિ એ ઊર્જાના પ્રવાહના ક્ષણિક ઝબકારાઓથી બનેલી છે એવી રજૂઆત કરી.<ref>એફ.થ.સ્ટચેરબાત્સ્કી (1930, 1962), ''બુદ્ધિસ્ટ લોજિક'' , ખંડ ૧, પૃ. ૧૯, ડોવર, ન્યૂ યોર્કઃ {{quote|"The Buddhists denied the existence of substantial matter altogether. Movement consists for them of moments, it is a staccato movement, momentary flashes of a stream of energy... "Everything is evanescent“,... says the Buddhist, because there is no stuff... Both systems <nowiki>[</nowiki>[[Samkhya|Sānkhya]], and later Indian Buddhism] share in common a tendency to push the analysis of Existence up to its minutest, last elements which are imagined as absolute qualities, or things possessing only one unique quality. They are called “qualities” (guna-dharma) in both systems in the sense of absolute qualities, a kind of atomic, or intra-atomic, energies of which the empirical things are composed. Both systems, therefore, agree in denying the objective reality of the categories of Substance and Quality,... and of the relation of Inference uniting them. There is in Sānkhya philosophy no separate existence of qualities. What we call quality is but a particular manifestation of a subtle entity. To every new unit of quality corresponds a subtle quantum of matter which is called guna “quality”, but represents a subtle substantive entity. The same applies to early Buddhism where all qualities are substantive... or, more precisely, dynamic entities, although they are also called dharmas ('qualities')."}}</ref> ઈશુ ખ્રિસ્ત પૂર્વે છઠ્ઠી સદીથી [[સોક્રેટીસ-પહેલાંની ફિલસૂફી|સોક્રેટીસ-પહેલાંના ગ્રીક ફિલસૂફો]]એ બ્રહ્માંડ અંગેના [[પશ્ચિમી વિશ્વ|પશ્ચિમના વિશ્વ]]માં સૌથી પહેલા જાણીતા દાર્શનિક મૉડલ વિકસાવ્યા હતા. બાહ્ય દેખાવ છેતરામણો હોઈ શકે એવું નોંધીને આ પૂર્વકાલીન ગ્રીક ફિલસૂફોએ બાહ્ય દેખાવ પાછળ છુપાયેલી વાસ્તવિકતા સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. ચોક્કસ ઉદાહરણ સાથે વાત કરીએ તો દ્રવ્યની સ્વરૂપ બદલવાની ક્ષમતા (ઉ.દા. તરીકે, બરફનું પાણી, પાણીનું વરાળ સ્વરૂપમાં બદલાવું) બાબતે નોંધ્યું હતું અને અમુક ફિલસૂફોએ એવી રજૂઆત કરી હતી કે વિશ્વના બહારથી તદ્દન ભિન્ન દેખાતાં ઘટક-દ્રવ્યો (લાકડું, ધાતુ, વગેરે) ખરેખર એક જ ઘટક-દ્રવ્યના, [[આદિતત્ત્વ]]ના જુદાં જુદાં રૂપ છે. આવું કહેનારા પહેલા હતા [[થેલ્સ]], તેમણે આ ઘટક-દ્રવ્યને [[પાણી (મૂળભૂત તત્ત્વ)|જળ]] કહ્યું. તેમના પછી, [[એનેકિસમેન્સ|એનેકિસમેન્સે]] તેને [[વાયુ (મૂળભૂત તત્ત્વ)|વાયુ]] કહ્યું, અને આદિતત્ત્વને સંકોચન અથવા જુદા જુદા રૂપ ધરવા માટે પ્રેરનાર કોઈક આકર્ષક અને કંટાળાજનક [[બળ|બળો]] જરૂર હશે તેવી પૂર્વધારણા પર ભાર મૂકયો. બ્રહ્માંડની વિવિધતાને સમજાવવા માટે બહુવિધ મૂળભૂત ઘટક-દ્રવ્યો આવશ્યક છે એવું કહીને [[એમ્પેડોકલ્સ|એમ્પેડોકલ્સે]] ચાર મૂળભૂત ઘટકો (પૃથ્વી, વાયુ, અગ્નિ અને જળ)ના અસ્તિત્વ ધરાવે છે એવી રજૂઆત કરી, અલબત્ત આ ઘટકો ભિન્ન સંયોજનો અને રૂપમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ઘણા અનુગામી ફિલસૂફોએ આ ચાર-ઘટકો અંગેની ફિલસૂફી સ્વીકારી. એમ્પેડોકલ્સ પહેલાંના કેટલાક ફિલસૂફોએ આદિતત્ત્વ માટે ઓછા ઘટક-દ્રવ્યો હોવા અંગેની હિમાયત કરી હતી; [[હેરાકિલટુસ]]એ [[શબ્દ (લોગોસ)|શબ્દ]] (લોગોસ) માટે દલીલ કરી હતી, [[પાયથાગોરસ]] માનતા હતા કે તમામ વસ્તુઓ [[આંકડો|આંકડા]]ઓથી જ બનેલી છે, તો થેલ્સના શિષ્ય, [[એનાકિસમાન્ડેર|એનાકિસમાન્ડેરે]] રજૂઆત કરી કે તમામ ચીજો [[અનંત (એપિરોન)|અનંત]] (એપિરોન) નામે ઓળખાતા અસ્તવ્યસ્ત તત્ત્વમાંથી જ બની છે, તેમની આ ફિલસૂફી [[કવોન્ટમ રૂપ|કવોન્ટમ ફોમ]]ની આધુનિક વિભાવના સાથે અમુક અંશે મળતી આવતી હતી. પ્રસ્તાવિત એપિરોન ફિલસૂફીમાં વિવિધ ફેરફારો સૂચવવામાં આવ્યા, જેમાં સૌથી વધુ નોંધપાત્ર સુધારો [[એનાકસાગોરસ|એનાકસાગોરસે]] સૂચવ્યો હતો; સતત ફરતા રહેતા એપિરોનમાં વણાયેલા વિશ્વનાં વિવિધ દ્રવ્યો [[નાઉસ]] (મન)ના સિદ્ધાન્ત મુજબ ગતિમાં આવે છે, એવી તેમની રજૂઆત હતી. છતાં બીજા ફિલસૂફોએ- ખાસ કરીને [[લેયુસીપસ]] અને ડેમોક્રિટસે - બ્રહ્માંડ ખાલી જગ્યા, [[શૂન્યાવકાશ]]માં ગતિશીલ અવિભાજય [[પરમાણુ]]ઓનું બનેલું છે એવો મત ધરાવતા હતા; [[ઘનતા કે ગીચતા|ગીચતા]]ની સાથે સાથે [[અવરોધ (ભૌતિકશાસ્ત્ર)|ગતિનો અવરોધ]] પણ વધે છે; એથી, શૂન્યાવકાશમાં તો ગતિને કોઈ અવરોધ હશે નહીં, જે સંભવતઃ અનંત [[વેગ]]માં પરિણમે એવી દલીલ સાથે [[એરિસ્ટોટલ|ઍરિસ્ટોટલે]] આ દષ્ટિકોણ ("પ્રકૃતિ શૂન્યાવકાશને તિરસ્કારે છે")નો વિરોધ કર્યો. હેરાકિલટુસે સનાતન બદલાવ તરફી દલીલ કરતા હતા, પણ તેમના દેખીતા-સમકાલીન [[પાર્મેન્ડીસ|પાર્મેન્ડીસે]] ક્રાંતિકારી સૂચન કર્યું- તમામ બદલાવ એક ભ્રમણા છે, અંદરની છુપાયેલી વાસ્તવિકતા સનાતન અપરિવર્તનશીલ છે અને એક જ પ્રકૃતિની છે. પાર્મેન્ડીસે આ વાસ્તવિકતાને το εν (એક) નામ આપ્યું. ઘણા ગ્રીક ફિલસૂફોને પાર્મેન્ડીસની આ થીયરી અસંભવિત લાગી, પણ તેના શિષ્ય [[ઈલેઅના ઝેનો]]એ તેમને કેટલાક પ્રખ્યાત [[ઝેનોના વિરોધાભાસો|વિરોધાભાસો]] દર્શાવીને પડકારી. [[અખંડ]]ને અસીમ સુધી વિભાજિત કરી શકાય છે એવો વિચાર ઘડી કાઢીને અને તેને [[અવકાશ]] અને [[સમય]]ને લાગુ પાડીને ઍરિસ્ટોટલે આ વિરોધાભાસો નિવાર્યા. બ્રહ્માંડ ઉત્પત્તિ વિનાનો અનંત ભૂતકાળ ધરાવે છે એવું માનતા પ્રાચીન ગ્રીક ફિલસૂફોથી વિપરીત, [[મધ્યયુગીન ફિલસૂફી|મધ્યયુગીન ફિલસૂફો]] અને [[ધર્મશાસ્ત્ર|ધર્મશાસ્ત્રી]]ઓએ બ્રહ્માંડ એક ચોક્કસ શરૂઆત અને મર્યાદિત ભૂતકાળ ધરાવે છે એવી વિભાવના વિકસાવી. [[યહૂદી ધર્મ]], [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તી]] અને [[ઈસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામઃ]] આ ત્રણ [[અબ્રાહ્મીક ધર્મો]]એ બ્રહ્માંડના સર્જનની જે દંતકથાઓ રજૂ કરી હતી તેનાથી ઉપરોકત દષ્ટિકોણ પ્રેરાયેલો હતો. બ્રહ્માંડને અસીમ/અનંત ભૂતકાળ છે એવા પ્રાચીન ગ્રીક માન્યતા સામે સૌથી પહેલી આવી દલીલ [[ખ્રિસ્તી ફિલસૂફી|ખ્રિસ્તી ફિલસૂફ]] [[જહોન ફિલોપોનસ|જહોન ફિલોપોનસે]] રજૂ કરી. જો કે, અસીમ ભૂતકાળ સામે અત્યંત કુશળ અને વિગતવાર મધ્યયુગીન દલીલો [[પૂર્વકાલીન મુસ્લિમ ફિલસૂફી|પૂર્વકાલીન મુસ્લિમ ફિલસૂફ]] [[અલ-કિન્દી]] (અલકિન્દસ); [[યહૂદી ફિલસૂફી|યહૂદી ફિલસૂફ]] [[સાદિયા ગાંવ]] (સાદિયાબેન જોસેફ); અને [[કલામ|મુસ્લિમ ધર્મશાસ્ત્રી]], [[અલ-ગાઝલી]] (અલગાઝેલ)-એ રજૂ કરી હતી. અસીમ ભૂતકાળની વિરુદ્ધમાં તેમણે બે તાર્કિક દલીલો વિકસાવી હતી, જેમાં પહેલી હતી "ખરેખરા અનંત/અસીમના અસ્તિત્વની અશકયતા માટેની દલીલ", જેમાં લખ્યું હતું:<ref name="Craig">{{Cite journal|title=Whitrow and Popper on the Impossibility of an Infinite Past|first=William Lane|last=Craig|journal=The British Journal for the Philosophy of Science|volume=30|issue=2|date=June 1979|pages=165–170 [165–6]|doi=10.1093/bjps/30.2.165}}</ref> :"ખરેખરું અનંત/અસીમનું અસ્તિત્વ હોઈ શકે નહીં." ::"ઘટનાઓનું અનંત સમયનું પ્રત્યાગમન એ ખરેખરું અનંત છે." :::"<math>\therefore</math>તેથી ઘટનાઓના અનંત સમયના પ્રત્યાગમનનું અસ્તિત્વ હોઈ શકે નહીં." બીજી દલીલ હતી, "ખરેખરા અનંતને ક્રમશઃ ઉમેરાથી પૂર્ણ કરવાની અશકયતા અંગેની દલીલ", જેમાં લખ્યું હતું:<ref name="Craig"/> :"ખરેખરું અનંત ક્રમશઃ ઉમેરાથી પૂર્ણ થઈ શકે નહીં." ::"ભૂતકાળની ઘટનાઓની સમયદર્શક શૃંખલા ક્રમશઃ ઉમેરાથી પૂર્ણ થઈ હતી." :::"<math>\therefore</math>તેથી આ ભૂતકાળની ઘટનાઓની સમયદર્શક શૃંખલા ખરેખર અનંત હોઈ શકે નહીં." એ પછીના ખ્રિસ્તી ફિલસૂફો અને ધર્મશાસ્ત્રીઓએ આ બંને દલીલોને સ્વીકારી હતી અને [[ઇમેન્યુએલ કેન્ટ|ઈમ્યુનલ કાન્ટે]] પોતાના [[સમય]] અંગેની વિસંગતિના પહેલા પ્રબંધમાં તેનો ઉપયોગ કર્યો તે પછી વિશેષ કરીને બીજી દલીલ વધુ જાણીતી બની હતી.<ref name="Craig"/> === ખગોળશાસ્ત્રીય પ્રરૂપો === [[ચિત્ર:Universum.jpg|thumb|250px|હાથથી રંગેલા ફલેમેરિયન લાકડાનો ટુકડો, કોપરનિકસ અને થોમસ ડિગ્સ પહેલાં એરિસ્ટોટલે વ્યકત કરેલી બ્રહ્માંડની વિભાવનાની ચિત્રથી રજૂઆત.]] [[બેબિલોનનું ખગોળશાસ્ત્ર|બેબિલોનના ખગોળશાસ્ત્રીઓ]]એ [[ખગોળશાસ્ત્ર]]ની શરૂઆત કરી તે પછી થોડા જ વખતમાં બ્રહ્માંડ અંગેના ખગોળશાસ્ત્રીય પ્રરૂપો રજૂ થવા માંડ્યા હતાં. તેઓ બ્રહ્માંડને દરિયામાં તરતી એક ચપટી [[સપાટ પૃથ્વી|સપાટ તકતી]] તરીકે જોતા હતા, અને તેના આધારે જ [[એનાકિસમાન્દેર]] અને [[મિલેટસના હેકાટીયસ]]ના પૂર્વકાલીન ગ્રીક નકશાઓ બન્યા હતા. એ પછીના [[પ્રાચીન ગ્રીસ|ગ્રીક]] ફિલસૂફો સ્વર્ગીય પદાર્થોની ગતિનું અવલોકન કરીને આનુભવિક પુરાવાઓના આધારે બ્રહ્માંડ માટેનું ગહન પ્રરૂપ વિકસાવવા માગતા હતા. [[સ્નિદોસના યુડોકસસ]]એ આવું પહેલું સમજાઈ શકે તેવું પ્રરૂપ રજૂ કર્યું હતું. આ પ્રરૂપ અનુસાર, અવકાશ અને સમય અનંત અને શાશ્વત હતાં, પૃથ્વી ગોળાકાર અને નિશ્ચલ હતી અને બાકીનું તમામ દ્રવ્ય સમાનકેન્દ્રી ભ્રમણ કરતાં ગોળાઓ હતા. [[કેલિપ્પસ]] અને [[એરિસ્ટોટલ|ઍરિસ્ટોટલે]] આ મૉડલને વધુ સ્પષ્ટ કર્યું, અને [[પ્ટોલેમી]]ના ખગોળશાસ્ત્રીય નિરીક્ષણો સાથે લગભગ સંપૂર્ણ રીતે સુસંગત બનાવ્યું. આ પ્રરૂપની સફળતા મોટા ભાગે, કોઈ પણ ક્રિયાને (જેમ કે ગ્રહની સ્થિતિ) અમુક વર્તુળાકાર ક્રિયાઓના જૂથમાં (ધ [[અમુક વર્તુળાકાર ક્રિયાઓના જૂથમાં (ધ ફોરિઅર મોડ્સ)|ફોરિઅર મોડ્સ]]) વિઘટિત કરી શકાય છે, એવી ગાણિતિક હકીકતને આભારી હતી. જો કે, તમામ ગ્રીક વિજ્ઞાનીઓએ બ્રહ્માંડના આ ભૂકેન્દ્રીય પ્રરૂપને માન્ય રાખ્યું નહીં. [[સામોસનો એરીસ્ટારકસ|સામોસના]] [[ગ્રીક ખગોળશાસ્ત્ર|ગ્રીક ખગોળશાસ્ત્રી]] એરીસ્ટારકસે સૌથી પહેલી [[સૂર્યકેન્દ્રીયવાદ|સૂર્યકેન્દ્રી]] થીયરી રજૂ કરી. તેની મૂળ પ્રત ખોવાઈ ગઈ હોવા છતાં, આર્કિમિડિઝના પુસ્તક ધ સેન્ડ રોકનરમાં એરીસ્ટારકસની સૂર્યકેન્દ્રી થીયરીનું વિવિરણ છે. [[આર્કિમિડિસ|આર્કિમિડિસે]] લખ્યું હતું: (અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત) <blockquote> તમે રાજા ગૅલોન એ બાબતથી અવગત હશો કે "બ્રહ્માંડ" એ મોટા ભાગના ખગોળશાસ્ત્રીઓએ ગોળાના કેન્દ્રને આપેલું નામ છે, કે જે પૃથ્વીનું કેન્દ્ર છે, અને જેની ત્રિજયા સૂર્યના કેન્દ્ર અને પૃથ્વીના કેન્દ્ર વચ્ચેની સીધી રેખા સમાન છે. આ સામાન્ય વૃત્તાંત તમે ખગોળશાસ્ત્રીઓ પાસેથી સાંભળતા આવ્યા હશો.પણ એરીસ્ટારકસે એક ચોક્કસ પૂર્વધારણા ધરાવતું પુસ્તક રજૂ કર્યું છે, જેમાં નિશ્ચિત અનુમાનોના પરિણામે હમણાં આપણે જે "બ્રહ્માંડ"ની વાત કરી તેના કરતાં કેટલાય ગણું મોટું બ્રહ્માંડ છે એવું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તેમની પૂર્વધારણા મુજબ, નિશ્ચલ તારાઓ અને સૂર્ય સ્થિર છે, પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ અને સૂર્ય ગોળા સમાન મધ્યબિંદું ધરાવતા સ્થિર તારાઓની આસપાસ પણ વર્તુળાકારે પ્રદક્ષિણા કરે છે. એટલે તેમના મત પ્રમાણે, પૃથ્વીએ જે કક્ષામાં પ્રદક્ષિણા કરવી ઘટે તે એ સ્થિર તારાઓથી અંતરનો એટલો ગુણોત્તર ધરાવે છે, જેટલો આ ગોળાઓનું મધ્યબિંદુ પોતાની સપાટીથી અંતરનો ગુણોત્તર ધરાવે છે.</blockquote> આમ એરીસ્ટારકસ માનતા હતા કે તારાઓ ખૂબ ખૂબ દૂર છે અને તેથી જ ગમે ત્યાંથી જુઓ તો પણ કોઈ દેખીતો ફેરફાર દેખાતો નથી, અને પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ ફરતી હોવાથી તારાઓ વચ્ચે એકબીજા સાપેક્ષે ગતિ જોઈ શકાય છે. પ્રાચીન સમયમાં જે અંતર કલ્પવામાં આવ્યું હતું તેનાથી હકીકતમાં આ તારાઓ અનેકગણા અંતરે આવેલા છે, તારાઓની ગતિ માત્ર ટેલિસ્કોપથી જોઈ શકાય છે. ગ્રહોની ગતિ દર્શાવતું ભૂકેન્દ્રીય મૉડલ, તેની જ સમાંતર ઘટના તારાઓની ગતિને ન જોઈ શકવા માટેનો ખુલાસો ધારવામાં આવે છે. પ્લુટાર્ચના નીચેના ફકરામાં જોઈ શકાય છે તેમ સૂર્યકેન્દ્રી દષ્ટિકોણનો દેખીતી રીતે ઘણો વિરોધ થયો હતો (ઓન ધ એપરન્ટ ફેસ ઈન ધ ઓર્બ ઓફ ધ મૂન - ચંદ્રના ગોળામાં દેખીતો ચહેરો): <blockquote> [[કલેન્થસ]] (એરીસ્ટારકસના સમકાલીન અને સ્ટોઈકસના વડા)નું માનવું હતું કે સામોસના એરીસ્ટારકસ પર બ્રહ્માંડના હાર્દને (એટલે કે પૃથ્વીને) ગતિમાં મૂકવાના પાપ માટે ગુનાહિત ગણવો એ ગ્રીક લોકોની ફરજ છે, ...ધારો કે સ્વર્ગ વિરામ લઈ રહ્યું છે અને પૃથ્વી ત્રાંસા વર્તુળમાં ભ્રમણ કરે છે, અને જયારે એ ફરે છે ત્યારે એ જ વખતે, તે પોતાની ધરીની આસપાસ પણ ફરે છે.1 </blockquote> એરીસ્ટારકસના સૂર્યકેન્દ્રી મૉડલને ટેકો આપનાર પ્રાચીનકાળનો એક માત્ર ખગોળશાસ્ત્રી, કે જેનું નામ જાણી શકાયું છે તે હતા [[સેલેયુસિયાના સેલેયુકસ]]; તેઓ [[ગ્રીક ખગોળશાસ્ત્ર|હેલેનિસ્ટીક ખગોળશાસ્ત્રી]] હતા અને એરીસ્ટારકસ પછી એક સદી જીવ્યા હતા.<ref>[[ઓટ્ટો ઈ. નેઉગેબાઉર]] (1945). "ધ હિસ્ટ્રી ઓફ એનિસન્ટ એસ્ટ્રોનોમી પ્રોબ્લેમ્સ એન્ડ મેથડ્સ", ''જર્નલ ઓફ નિઅર ઈસ્ટર્ન સ્ટડીઝ'' , '''4''' (1), પૃ. 1–38. {{quote|"the [[Chaldaea]]n Seleucus from Seleucia"}}</ref><ref>[[જયોર્જ સાર્ટોન]] (1955). "ચાલ્ડીયન એસ્ટ્રોનોમી ઓફ ધ લાસ્ટ થ્રી સેન્ચુરીઝ બી. સી.", ''જર્નલ ઓફ ધ અમેરિકન ઓરિએન્ટલ સોસાયટી'' '''75''' (3), પૃ. 166–173 [169]: {{quote|"the heliocentrical astronomy invented by Aristarchos of Samos and still defended a century later by Seleucos the [[Babylonia]]n"}}</ref><ref>વિલિયમ પી. ડી. વિઘટ્મેન (1951, 1953), ''ધ ગ્રોથ ઓફ સાયન્ટિફિક આઈડિયાઝ'' , યેલ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, પૃ., જેમાં વિઘટ્મેન પોતાને [[સેલેઉકોસ]] ધ [[ચાલ્ડીયા|ચાલ્ડીયન]] કહે છે.</ref> [[પ્લુટાર્ચ]] અનુસાર, [[તર્ક|તાર્કિક રીતે]] સૂર્યકેન્દ્રી વ્યવસ્થા સમજાવનાર સેલેયુકસ પ્રથમ હતા, પણ તેના માટે તેમણે કઈ દલીલોનો ઉપયોગ કર્યો હતો તે જાણીતી નથી. સૂર્યકેન્દ્રી થીયરી માટે સેલેયુકસની દલીલો સંભવતઃ [[ભરતી-ઓટ]]ની ઘટના સાથે સંબંધિત હતી.<ref>[[લુસીઓ રુસો|લ્યુસીઓ રુસો]], ''ફલુસી એ રિફલુસી'' , ફેલ્ટ્રીનેલી, મિલાનો, 2003, ISBN 88-07-10349-4. </ref> [[સ્ટ્રાબો]] (1.1.9) પ્રમાણે, [[ભરતી-ઓટ]] ચંદ્રના આકર્ષણને કારણે આવે છે, અને મોજાંની ઊંચાઈ ચંદ્રની સૂર્ય સાપેક્ષે સ્થિતિ સાથે સંબંધ ધરાવે છે, એવું પ્રસ્થાપિત કરનાર સેલેયુકસ પ્રથમ હતા.<ref>[[બાર્ટેલ લીનડર્ટ વાન દેર વાએર્ડન]] (1987). "ધ હિલિયોસેન્ટ્રીક સિસ્ટમ ઈન ગ્રીક, પર્શિયન એન્ડ હિન્દુ એસ્ટ્રોનોમી", ''એનલ્સ ઓફ ધ ન્યૂ યોર્ક એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ'' '''500''' (1): 525–545 [527]</ref> સૂર્યકેન્દ્રી થીયરી સાબિત કરવા માટે, વૈકલ્પિક રીતે તેમણે કદાચ [[ભૂમિતિ|ભૌમિતિક]] મૉડલના સ્થિરાંકો નિશ્ચિત કરીને અને પાછળથી 16મી સદીમાં [[નિકોલસ કોપરનિકસ|નિકોલસ કોપરનિકસે]] બનાવ્યું હતું તેવા મૉડલનો ઉપયોગ કરીને ગ્રહોની સ્થિતિની ગણતરી કરવાની પદ્ધતિ વિકસાવી હોઈ શકે.<ref>[[બાર્ટેલ લીનડર્ટ વાન દેર વાએર્ડન]] (1987). "ધ હિલિયોસેન્ટ્રીક સિસ્ટમ ઈન ગ્રીક, પર્શિયન એન્ડ હિન્દુ એસ્ટ્રોનોમી", ''એનલ્સ ઓફ ધ ન્યૂ યોર્ક એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ'' '''500''' (1): 525–545 [527–9]</ref> [[મધ્ય યુગ|મધ્યયુગ]] દરમ્યાન, [[ભારતીય ખગોળશાસ્ત્ર|ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રી]], [[આર્યભટ્ટ|આર્યભટ્ટે]],<ref>[[બાર્ટેલ લીનડર્ટ વાન દેર વાએર્ડન]] (1987). "ધ હિલિયોસેન્ટ્રીક સિસ્ટમ ઈન ગ્રીક, પર્શિયન એન્ડ હિન્દુ એસ્ટ્રોનોમી", ''એનલ્સ ઓફ ધ ન્યૂ યોર્ક એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ'' '''500''' (1): 525–545 [529–34]</ref> અને [[ઈસ્લામી ખગોળશાસ્ત્ર|પર્શિયન ખગોળશાસ્ત્રીઓ]], [[જાફરીબન મુહમ્મદ અબુ માશર્લ-બલ્ખી|અલ્બુમાસર]]<ref>બાર્ટેલ લીનડર્ટ વાન દેર વાએર્ડન (1987)."ધ હિલિયોસેન્ટ્રીક સિસ્ટમ ઈન ગ્રીક, પર્શિયન એન્ડ હિન્દુ એસ્ટ્રોનોમી", ''એનલ્સ ઓફ ધ ન્યૂ યોર્ક એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ'' '''500''' (1): 525–545 [534–7]</ref> અને [[અલ-સિજઝી]]એ પણ કદાચ સૂર્યકેન્દ્રી મૉડલો રજૂ કર્યા હતાં.<ref name="Nasr">{{Harvard reference |last=Nasr |first=Seyyed H. |authorlink=Hossein Nasr |year=1993 |date=1st edition in 1964, 2nd edition in 1993 |title=An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines |edition=2nd |publisher=1st edition by [[Harvard University Press]], 2nd edition by [[State University of New York Press]] |isbn=0791415155 |pages=135–6}}</ref> [[ચિત્ર:ThomasDiggesmap.JPG|thumb|left|1576માં થોમસ ડિગ્સ દ્વારા, કોપરનિકસના બ્રહ્માંડના મૉડલની રજૂઆત, અલબત્ત તેમાં એક સુધારો કર્યો હતો, તેમણે તારાઓને પૃથ્વીના બંધક બતાવ્યા નહોતા, પરંતુ તેના બદલે તેને ગ્રહોને વીંટળાયેલા સમગ્ર અવકાશમાં એકસરખી રીતે પાથરી દીધા હતા.]] લગભગ બે સહસ્રાબ્દિ સુધી [[પશ્ચિમી વિશ્વ|પશ્ચિમ વિશ્વ]]માં એરિસ્ટોટલનું મૉડલ સ્વીકૃત રહ્યું, પણ પછી [[કોપરનિક્સ|કોપરનિકસે]] જો [[પૃથ્વી]] તેની ધરી પર ફરતી હોય અને જો [[સૂર્ય]]ને બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં ગણવામાં આવે તો ખગોળશાસ્ત્રીય માહિતી વધુ વાજબી રીતે સમજાવી શકાય છે એવી એરીસ્ટારકસની થીયરી પુનર્જીવિત કરી. {{cquote|In the center rests the sun. For who would place this lamp of a very beautiful temple in another or better place than this wherefrom it can illuminate everything at the same time?|20px|20px|[[Copernicus]]| in Chapter 10, Book 1 of ''De Revolutionibus Orbium Coelestrum'' (1543)}} કોપરનિકસે જાતે નોંધ્યું હતું તેમ, [[પૃથ્વીનું અક્ષભ્રમણ|પૃથ્વી ફરે છે]] એવું સૂચન ઘણું જૂનું હતું, કમ સે કમ [[ફિલોલાઉસ|ફિલોલસ]] (c.ઈશુ ખ્રિસ્ત પૂર્વે 450), [[હેરેાકિલડસ પોન્ટીકસ]] (c.ઈશુ ખ્રિસ્ત પૂર્વે 350) અને [[ઈકફાન્ટસ ધ પાયથાગોરિયન]]ના સમયથી આવું સૂચન ચાલ્યું આવે છે. કોપરનિકસ કરતાં એકાદ સદી પહેલાં, ખ્રિસ્તી અભ્યાસુ [[કયુસાના નિકોલસ|કયુસાના નિકોલસે]] પણ પોતાના પુસ્તક, ''ઓન લર્નેડ ઈગનોરન્સ'' (1440)માં, પૃથ્વી પોતાની ધરીની આસપાસ ફરે છે તેવું લખ્યું હતું.<ref>મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ. 754.</ref> આયભટ્ટ (476–550), [[બ્રહ્મગુપ્ત]] (598–668), [[અલ્બુમાસર]] અને [[અલ-સિજઝી]]એ પણ પૃથ્વી પોતાની ધરીની આસપાસ ફરે છે તેવી રજૂઆત કરી હતી. [[ધૂમકેતુ]]ની ઘટનાનો ઉપયોગ કરીને પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે તેનો પહેલો [[આનુભાવિક સંશોધન|આનુભાવિક પુરાવો]] [[નાસીર અલ-દીન અલ-તુસી|તુસી]] (1201–1274) અને [[અલી કુસ્કુ]](1403–1474)-એ આપ્યો. છતાં, તુસી એરિસ્ટોટલની બ્રહ્માંડની વિભાવનામાં માનતો રહ્યો, જયારે એરિસ્ટોટલની પૃથ્વી સ્થિર છે એવી માન્યતાને [[આનુભાવિક|અનુભવ]]ના આધારે રદિયો આપનાર કુસ્કુ પહેલો હતો, પાછળથી કોપરનિકસ પણ પૃથ્વીના ભ્રમણને કંઈક આવી રીતે જ વાજબી ઠેરવ્યું હતું. પૃથ્વીના પોતાના ધરી પરના ભ્રમણને સમજાવવા માટે જેમ [[ગેલિલિયો ગેલિલેઈ]]એ સમજાવ્યું હતું તેમ, [[અલ-બિરજાન્દી]](d. 1528)એ આગળ વધીને "ગોળાકાર [[જડતા]]"ની થીયરી વિકસાવી.<ref>{{Harvard reference |last=Ragep |first=F. Jamil |year=2001a |title=Tusi and Copernicus: The Earth's Motion in Context |journal=Science in Context |volume=14 |issue=1–2 |pages=145–63 |publisher=[[Cambridge University Press]] }}</ref><ref>{{Harvard reference |last=Ragep |first=F. Jamil |year=2001b |title=Freeing Astronomy from Philosophy: An Aspect of Islamic Influence on Science |journal=Osiris, 2nd Series |volume=16 |issue=Science in Theistic Contexts: Cognitive Dimensions |pages=49–64 & 66–71 }}</ref> [[ચિત્ર:Libr0309.jpg|thumb|ટાયકો બ્રાહેની માપ/ગણતરીઓનો ઉપયોગ કરીને જોહાન્સ કેપ્લરે પ્રકાશિત કરેલા રુડોલ્ફીન કોષ્ટકો, જેમાં તારા કોષ્ટક અને ગ્રહ કોષ્ટક આપવામાં આવ્યા હતા.]] સૌથી પહેલા [[થોમસ ડિગ્ગેસ|થોમસ ડિગ્ગેસે]] પોતાના ''પેરફિટ ડિસ્ક્રિપ્શન ઓફ ધ સેલેસ્ટેલિયલ ઓર્બ્સ અકોરડિંગ ટુ ધ મોસ્ટ એનસિઅન્ટ ડૉકટરાઈન ઓફ ધ પાયથાગોરિઅન્સ, લેટલી રીવાઈવ્ડ બાય કોપરનિકસ એન્ડ બાય જિઓમેટ્રિકલ ડેમોન્સ્ટ્રેશન્સ અપ્રૂવ્ડ'' (1576)માં રજૂઆત કરી હતી તેમ કોપરનિકસના [[સૂર્યકેન્દ્રીયવાદ|સૂર્યકેન્દ્રી મૉડલ]]માં તારાઓને ગ્રહોની વીંટળાયેલા (અનંત) અવકાશમાં એકસરખી રીતે સ્થિત થયેલા દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Misner-p755">મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.755.</ref> અવકાશ અનંત છે અને આપણા જેવા સૌરમંડળોથી ભરેલું છે એવા વિચારને [[ગિઓર્દાનો બ્રુનો]]એ સ્વીકાર્યો હતો; પણ આ દષ્ટિકોણને પ્રકાશન પછી, 17 ફેબ્રુઆરી 1600ના તેને રોમમાં [[કૅમ્પો દી ફિઓરી]]માં [[જીવતો સળગાવી દેવાની સજા|થાંભલા સાથે બાંધીને જીવતો સળગાવી દેવામાં આવ્યો]] હતો.<ref name="Misner-p755"/> [[આઈઝેક ન્યૂટન|આઈઝેક ન્યુટન]], [[ક્રિસ્ટીયન હુયજેન્સ]] અને પછીના વિજ્ઞાનીઓએ આ બ્રહ્માંડ મીમાંસાનો આંશિક રીતે સ્વીકાર કર્યો હતો,<ref name="Misner-p755p756">મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.755–756.</ref> અલબત્ત તેમાં કેટલાક વિરોધાભાસો હતા, જેનો નિવેડો [[સામાન્ય સાપેક્ષતા|સાપેક્ષતાના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત]]ની રચના થયા પછી જ આવ્યો હતો. આ વિરોધાભાસોમાંથી પહેલો હતો કે જેમાં એવું ધારવામાં આવ્યું હતું કે અવકાશ અને સમય અનંત છે, અને બ્રહ્માંડના તારાઓ હરહંમેશથી સળગતા રહ્યા છે; જો કે, તારાઓ સતત [[ઊર્જા]]નું વિસર્જન કરતા રહે છે એટલે અસીમિત ઊર્જાનું અસ્ખલિતપણે વિસર્જન કરતા રહેતા તારા સીમિત હોય તે બાબત પરસ્પર વિરોધી લાગે છે. બીજું, એડમન્ડ હૅલી (1720)<ref>[101] ^ મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.756.</ref> અને [[જિન-ફિલિપ દે ચેસેઅયુકસ|જિનફિલિપ દે ચેસેઅયુકસ]] (1744)<ref>{{cite book | author = [[Jean-Philippe de Cheseaux|de Cheseaux JPL]] | year = 1744 | title = Traité de la Comète | publisher = Lausanne | pages = 223ff}}. માં પરિશિષ્ટ II તરીકે પુનર્મુદ્રિત {{cite book | author = Dickson FP | year = 1969 | title = The Bowl of Night: The Physical Universe and Scientific Thought | publisher = M.I.T. Press | location = Cambridge, MA | isbn = 978-0262540032}}</ref>-એ સ્વતંત્રપણે નોંધ્યું છે કે એકસમાન તારાઓથી ભરેલા અનંત અવકાશની ધારણા, રાત્રિનું આકાશ પણ સૂર્યની જેમ જ તેજસ્વી પ્રકાશથી ભર્યું હશે તેવા અનુમાન તરફ દોરી જાય છે; 19મી સદીમાં આ વિરોધાભાસ [[ઓલ્બર્સનો વિરોધાભાસ|ઓલ્બર્સના વિરોધાભાસ]] તરીકે જાણીતો બન્યો હતો.<ref>{{cite journal | author = [[Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers|Olbers HWM]] | year = 1826 | title = Unknown title | journal = Bode's Jahrbuch | volume = 111}}. માં પરિશિષ્ટ I તરીકે પુનર્મુદ્રિત {{cite book | author = Dickson FP | year = 1969 | title = The Bowl of Night: The Physical Universe and Scientific Thought | publisher = M.I.T. Press | location = Cambridge, MA | isbn = 978-0262540032}}</ref> ત્રીજું, ન્યૂટને જાતે દર્શાવ્યું હતું કે એકસમાન દ્રવ્યોથી ભરેલું અનંત અવકાશ, અનંત બળ અને અસ્થિરતાને જન્મ આપશે, જેથી દ્રવ્ય પોતાના જ ગુરુત્વાકર્ષણમાં ધ્વસં પામશે.<ref name="Misner-p755"/> અસ્થિરતા અંગે વધુ સ્પષ્ટતા 1902માં [[જિન્સ અસ્થિરતા|જિન્સના અસ્થિરતા]]ના માનાંકમાં કરવામાં આવી હતી.<ref>જિન્સ, જે. એચ.(1902) ''ફિલોસોફિકલ ટ્રાન્સેકશન્સ રોયલ સોસાયટી ઓફ લંડન, સીરિઝ એ'' , '''199''' , 1.</ref> આ વિરોધાભાસોમાંથી છેલ્લા બેનું નિવારણ [[કાર્લ ચાર્લીઅર|ચાર્લીઅર બ્રહ્માંડ]]માં છે, જેમાં દ્રવ્ય [[ખંડિત|ખંડિત થઈને]] સ્તરીકરણમાં (મોટી વ્યવસ્થામાં પરિભ્રમણ કરતાં દ્રવ્ય-પદાર્થો, જાતે પોતાની આસપાસ પણ ફરે છે, ''એડ ઈનફિનિટમ'' ) ગોઠવાયેલા છે, એવી રીતે કે જેથી બ્રહ્માંડ નહિવત્ એવી એકંદર ઘનતા ધરાવે; બ્રહ્માંડનું આવું વ્યવસ્થાસભર મૉડલ પૂર્વકાલીન સમયમાં 1761માં [[જોહાન્ન હેઈનરિચ લેમ્બાર્ટ|જોહાન હેઈનરીચ લામ્બર્ટે]] પણ સૂચવ્યું હતું.<ref>રિન્ડલર (1977), પૃ.196; મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.757.</ref> તારાઓ સમગ્ર અવકાશમાં એકસરખી રીતે વહેંચાયેલા નથી, ઊલટાનું તેઓ જુદા જુદા જૂથ બનાવીને [[તારામંડળ અથવા તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વો]] રચે છે એવી [[થોમસ રાઈટ (ખગોળશાસ્ત્રી)|થોમસ રાઈટ]], [[ઈમ્યુનેલ કાન્ત]] અને અન્યોને થયેલી પ્રતીતિથી ખગોળશાસ્ત્રમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ હતી.<ref>મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.756.</ref> બ્રહ્માંડનું માળખું અને ગતિશીલતાના પ્રરૂપ પર જયારે [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈને]] પોતાનો સાપેક્ષતાનો સામાન્ય સિદ્ધાન્ત લાગુ પાડી જોયો ત્યારે ૧૯૧૭થી [[ભૌતિક બ્રહ્માંડમીમાંસા|સ્થૂળ બ્રહ્માંડમીમાંસા]]નો નવો યુગ શરૂ થયો.<ref name="einstein_1917">{{cite journal | last = Einstein | first = A | authorlink = Albert Einstein | year = 1917 | title = Kosmologische Betrachtungen zur allgemeinen Relativitätstheorie | journal = Preussische Akademie der Wissenschaften, Sitzungsberichte | volume = 1917 (part 1) | pages = 142–152}}</ref> આ સિદ્ધાન્ત અને તેના પરિણામી અસરો વિશે વધુ વિગતવાર વાત નીચેના વિભાગમાં કરવામાં આવશે. == સૈદ્ધાન્તિક મૉડલો == [[ચિત્ર:Cassini-science-br.jpg|thumb|કાસ્સિની સ્પેસ પ્રોબે (કળાકારની છાપ) સામાન્ય સાપેક્ષતા ચકાસવા માટે લીધેલું ઉચ્ચ-ચોકસાઈનું પરીક્ષણઃ પૃથ્વી અને પ્રોબ (લીલો તરંગ) વચ્ચે મોકલાયેલા રેડિયો તરંગો, સૂર્યના દળના કારણે અવકાશ અને સમય (ભૂરી રેખાઓ)માં અટવાઈને મોડા પડ્યા.]] બ્રહ્માંડ વિસ્તારમાં [[મૂળભૂત અન્યોન્ય ક્રિયા|પારસ્પરિક ક્રિયા માટેના ચાર મૂળભૂત બળો]]માંથી, [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] સૌથી પ્રભાવી હતું; ગ્રહો, તારાઓ, તારાવિશ્વો અને તેથી વધુ મોટા માળખાઓના સ્તરે તેમનું માળખું/બંધારણ નિશ્ચિત કરવામાં બાકીનાં ત્રણ બળો ખૂબ નહિવત્ એવો ભાગ ભજવતા હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. તમામ દ્રવ્યો અને ઊર્જા ગુરુત્વાકર્ષણ પામે છે, એટલે ગુરુત્વાકર્ષણની અસર સંયુકતરૂપે ઊભી થાય છે; તેનાથી વિપરીત ધન ભાર અને ૠણ ભાર એકબીજાની અસરને નાબૂદ કરતા હોવાથી, બ્રહ્માંડના વિસ્તારમાં વિદ્યુતચુંબકીય બળ પ્રમાણમાં બિનમહત્ત્વનું રહે છે. પારસ્પરિક ક્રિયા ઉપજાવતાં બીજાં બે બળો, [[નબળા અણુકેન્દ્રીય બળ|નબળા]] અને [[શકિતશાળી અણુકેન્દ્રીય બળ|શકિતશાળી અણુકેન્દ્રી બળો]], અંતર વધવાની સાથે ખૂબ ઝડપથી ક્ષીણ થતા જાય છે; તેમની અસર મુખ્યત્વે અણુથી પણ નાના વિસ્તારો સુધી મર્યાદિત રહે છે. === સાપેક્ષતાનો સામાન્ય સિદ્ધાન્ત === બ્રહ્માંડના માળખાઓને આકાર આપવામાં ગુરુત્વાકર્ષણનો પ્રબળ પ્રભાવ હોવાથી, બ્રહ્માંડના ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સચોટ અનુમાનો માટે ગુરુત્વાકર્ષણનો ચોક્કસ સિદ્ધાન્ત આવશ્યક છે. ઉપલબ્ધ હોય તેવો સૌથી શ્રેષ્ઠ સિદ્ધાન્ત [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]નો સાપેક્ષતાનો સામાન્ય સિદ્ધાન્ત છે, જે અત્યાર સુધીની તમામ પ્રાયોગિક ચકાસણીઓમાંથી પાર ઉતર્યો છે. છતાં, બ્રહ્માંડના વિસ્તારમાં તેના ઘનિષ્ઠ પ્રયોગો કરવામાં ન આવ્યા હોવાથી, સામાન્ય સાપેક્ષતાનો વિચાર કદાચ અચોક્કસ પણ નીવડી શકે. જો કે તેના બ્રહ્માંડને લગતાં અનુમાનો ખગોળશાસ્ત્રીય અવલોકનો સાથે સુસંગત છે, અને એટલે જ બીજા કોઈ સિદ્ધાન્તને અપનાવવા માટેનું કોઈ ફરજિયાત કારણ નથી. સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં [[દળ-ઊર્જા]] અને [[વેગ]]ના વિતરણથી ઉકેલાવા ઘટે તેવા [[મેટ્રિક ટેન્સર (સામાન્ય સાપેક્ષતા)|અવકાશ-સમયના મેટ્રિક]] ([[આઈનસ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણો|આઈન્સ્ટાઈનનાં ક્ષેત્ર સમીકરણો]]) માટે સામાન્ય સાપેક્ષતા દસ અરેખિત અંશતઃ વિભેદક સમીકરણો પૂરાં પાડે છે. આ અંગેની ચોક્કસ વિગતો અપ્રાપ્ય હોવાથી, [[બ્રહ્માંડમીમાંસા સંબંઘી સિદ્ધાન્ત|બ્રહ્માંડના સિદ્ધાન્તો]]ના આધારે બ્રહ્માંડના મૉડલ ઊભા કરવામાં આવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે બ્રહ્માંડ સમસ્વભાવી અને સમદેશિક છે. આ સિદ્ધાન્ત એમ દર્શાવે છે કે આ બ્રહ્માંડ બનાવતા વિવિધ તારાવિશ્વોની ગુરુત્વાકર્ષી અસરો, જો આખા બ્રહ્માંડમાં એકંદર ઘનતા ધરાવતી ઝીણી ધૂળ એકસરખી રીતે પાથરવામાં આવે તેના જેટલી જ છે. આ એકસરખી ધૂળની ધારણાથી આઈનસ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણો ઉકેલવામાં અને બ્રહ્માંડના સમયના માપક્રમો પર બ્રહ્માંડના ભૂતકાળ અને ભવિષ્યની આગાહી કરવામાં સરળતા થાય છે. આઈનસ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણોમાં, પરિહાર પ્રદેશમાંની ઊર્જાની ઘનતા સાથે મળતા આવતા [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક]](''Λ'' ),<ref name="einstein_1917"/><ref>રિન્ડલર (1977), પૃ. 226–229.</ref>નો સમાવેશ થાય છે.<ref>લાન્દાઉ અને લિફશિટ્ઝ (1975), પૃ. 358–359.</ref> તેના ચિહ્નના આધારે બ્રહ્માંડનો સ્થિરાંક કાં તો [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|બ્રહ્માંડના વિસ્તરણ]]ને ધીરું (ૠણ ''Λ'' )) પાડે છે અથવા તો વધુ વેગ (ધન ''Λ'' )) આપે છે. આઈનસ્ટાઈન સહિતના ઘણા વિજ્ઞાનીઓ ''Λ'' ને શૂન્ય વિચારતા હતા,<ref>{{cite journal | last = Einstein | first = A | authorlink = Albert Einstein | year = 1931 | title = Zum kosmologischen Problem der allgemeinen Relativitätstheorie | journal = Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften, Physikalisch-mathematische Klasse | volume = 1931 | pages = 235–237}}<br />{{cite journal | author = [[Albert Einstein|Einstein A.]], [[Willem de Sitter|de Sitter W.]] | year = 1932 | title = On the relation between the expansion and the mean density of the universe | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 18 | pages = 213–214 | doi = 10.1073/pnas.18.3.213 | pmid = 16587663}}</ref> પરંતુ તાજેતરના [[પ્રકાર આઈએ (Ia) સુપરનોવા|પ્રકાર આઈએ (Ia) સુપરનોવ]]ના ખગોળશાસ્ત્રીય અવલોકનોમાં બ્રહ્માંડના વિસ્તરણને ગતિ આપતી "[[શ્યામ ઊર્જા]]" મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળી હતી.<ref>[http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2004/12/text/ હબલ ટેલિસ્કોપ ન્યૂઝ રિલિઝ]</ref> પ્રારંભિક અભ્યાસો સૂચવે છે કે આ શ્યામ ઊર્જા ધન ''Λ'' સાથે મેળ ખાય છે, છતાં હજી તેના આધારે વૈકલ્પિક થીયરીઓને રદ કરી શકાય તેમ નથી.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6156110.stm બીબીસી ન્યૂઝ સ્ટોરીઃ એવિડન્સ ધેટ ડાર્ક એનર્જી ઈઝ ધ કોસમોલોજિકલ કોન્સટન્ટ](શ્યામ ઊર્જા બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક છે તેનો પુરાવો)</ref> ''Λ'' એ [[કવોન્ટમ ફિલ્ડ થીયરી]]ના [[વાસ્તવિક રજકણો]] સાથે સંકળાયેલી [[શૂન્ય-બિંદુંની ઊર્જા]]નું માપ છે એવો મત રશિયન [[ભૌતિકશાસ્ત્ર|ભૌતિકશાસ્ત્રી]] [[યાકોવ બોરીસોવિચ ઝેલ’દોવિચે|ઝેલ’દોવિચે]] વ્યકત કર્યો, એટલે કે પ્રસરણશીલ [[શૂન્યાવકાશ ઊર્જા]] બધે જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, એકદમ ખાલી જગ્યા, પરિહાર પ્રદેશમાં પણ તેનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>{{cite journal | author = [[Yakov Borisovich Zel'dovich|Zel'dovich YB]] | year = 1967 | title = Cosmological constant and elementary particles | journal = Zh. Eksp. & Teor. Fiz. Pis'ma | volume = 6 | pages = 883–884}}''Sov. Phys. માં અંગ્રેજી અનુવાદ— જેટીઈપી (JTEP) લેટ.'' , '''6''' , પૃ. 316–317 (1967).</ref> [[કાસીમીર અસર]]માં આ શૂન્ય-બિંદુની ઊર્જાનો પુરાવો જોવા મળ્યો હતો. === વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા અને અવકાશ-સમય === [[ચિત્ર:Only distance is real.svg|thumb|300px|માત્ર તેની લંબાઈ L સળિયાનો અંતરંગ ભાગ છે (કાળા રંગથી બતાવવામાં આવ્યો છે); તેના બે અંતિમ બિંદુઓ (જેમ કે Δx, Δy અથવા Δξ, Δη) વચ્ચેનો તફાવત તેમની સંદર્ભ ફ્રેમ પર આધાર રાખે છે (અનુક્રમે ભૂરા અને લાલ રંગથી દર્શાવેલી છે).]] બ્રહ્માંડ ઓછામાં ઓછા ત્રણ [[અવકાશ|અવકાશી]] અને એક [[સમય]]નું પરિમાણ ધરાવે છે. લાંબા સમય સુધી એવું મનાતું રહ્યું કે આ અવકાશી અને સમયનાં પરિમાણો ભિન્ન પ્રકૃતિના અને એકબીજાથી સ્વતંત્ર છે. જો કે, [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા|સાપેક્ષવાદના વિશિષ્ટ સિદ્ધાન્ત]] મુજબ, અવકાશી અને સમયના અલગ પરિમાણો, તેમની ગતિમાં બદલાવ લાવવાથી આંતરપરિવર્તનક્ષમ (સીમાની અંદર) બને છે. આ આંતરપરિવર્તન સમજવા માટે, ત્રણ અલગ અવકાશી પરિમાણો વચ્ચે થતા સમાન પ્રકારના આંતરપરિવર્તનને સમજવાથી મદદ થશે. ''L'' લંબાઈના એક સળિયાના બે છેવાડાના બિંદુ લો. સંદર્ભ ફ્રેમમાં છેવાડાના બે બિંદુઓના ત્રણ નિર્ણાયક ભુજ Δx, Δy અને Δzના તફાવતથી :<math> L^{2} = \Delta x^{2} + \Delta y^{2} + \Delta z^{2} </math> [[પાયથાગોરસનો પ્રમેય|પાયથાગોરસના પ્રમેય]]નો ઉપયોગ કરીને તેની લંબાઈ નિશ્ચિત થઈ શકે છે. વારાફરતી સંદર્ભ ફ્રેમ બદલવાથી, નિર્ણાયક ભુજના તફાવતમાં ફેરફાર જોવા મળે છે, પણ છેવટે જવાબ એક સરખી લંબાઈ જ દર્શાવે છે. :<math> L^{2} = \Delta \xi^{2} + \Delta \eta^{2} + \Delta \zeta^{2}. </math> આમ, નિર્ણાયક ભુજોનો તફાવત ()(Δx, Δy, Δz) અને (Δξ, Δη, Δζ) સળિયાના અંતરંગ ભાગ નથી, પણ માત્ર તેને દર્શાવવા માટે વપરાયેલી સંદર્ભ ફ્રેમને સૂચવે છે; તેનાથી વિપરીપ, ''L'' લંબાઈ એ સળિયાનો અંતરંગ ભાગ છે. માત્ર તેની સંદર્ભ-ફ્રેમ વારાફરતી બદલીને, સળિયાને કોઈ અસર પહોંચાડયા વિના નિર્ણાયક ભુજોનો તફાવત બદલી શકાય છે. [[અવકાશ સમય|અવકાશ-સમય]]માંની સામ્યતાને બે ઘટનાઓ વચ્ચેનો અંતરાલ કહેવામાં આવે છે; અવકાશ-સમયમાંના એક બિંદુ તરીકે, અવકાશમાં એક નિશ્ચિત સ્થિતિ અને સમયમાં એક ચોક્કસ ક્ષણ તરીકે, ઘટનાને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. બે ઘટનાઓ વચ્ચેનો અવકાશ-સમય અંતરાલ આપેલો છે :<math> s^{2} = L_{1}^{2} - c^{2} \Delta t_{1}^{2} = L_{2}^{2} - c^{2} \Delta t_{2}^{2} </math> જેમાં ''c'' એ પ્રકાશનો વેગ છે. [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા]] અનુસાર, જયાં સુધી બદલાવમાં અવકાશ-સમયનો અંતરાલ ''s'' જળવાતો હોય ત્યાં સુધી એક અવકાશી અને સમયના અલગ પરિમાણો(''L'' ₁, Δ''t'' ₁)ને સંદર્ભ-ફ્રેમ બદલીને બીજા (''L'' ₂, Δ''t'' ₂)માં બદલી શકાય છે. સંદર્ભ-ફ્રેમમાં આ પ્રકારનો બદલાવ તેમની ગતિમાં બદલાવ સાથે મેળ ખાય છે; ગતિશીલ ફ્રેમમાં લંબાઈઓ અને સમયો, સ્થિર સંદર્ભ-ફ્રેમમાંના તેમના પ્રતિરૂપોથી જુદાં હોય છે. [[લોરેન્ટઝ રૂપાંતર]] દ્વારા ચોક્કસ જે રીતે નિર્ણાયક ભુજા અને સમયના તફાવતો ગતિમાં બદલાય છે તેનું વિવરણ આપવામાં આવ્યું છે. === આઈન્સ્ટાઈનનાં ક્ષેત્ર સમીકરણોના ઉકેલ તરફ === ચક્કર ચક્કર ફરતાં રહેતાં તારાવિશ્વો વચ્ચેનું અંતર સમય સાથે વધતું જાય છે, પણ દરેક તારાવિશ્વમાંના તારાઓ વચ્ચેનું અંતર આશરે સરખું જ રહે છે, તેનું કારણ તેમની વચ્ચેની ગુરુત્વાકર્ષી ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા છે.આ ઍનિમેશન શૂન્ય [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક]] Λ સાથેનું બંધ ફ્રાઈડમૅન બ્રહ્માંડ દર્શાવે છે; આવું બ્રહ્માંડ [[મહાવિસ્ફોટ]] અને [[મહાસંકુચન|મહાસંકોચન]] વચ્ચે ઝોલાં ખાતું હોય છે. ચોરસ ન હોય તેવા અથવા તો વળાંક ધરાવતા તંત્રમાં, પાયથાગોરસનો પ્રમેય માત્ર અતિસૂક્ષ્મ લંબાઈના પરિમાણમાં જ લાગુ પાડી શકાય છે અને તેને વધુ સામાન્ય [[મેટ્રિક ટેન્સર]] ''g'' _μν સાથે મોટું કરવું પડે છે, વળી તે સ્થળે સ્થળે બદલાય છે, અને જે-તે કોઓર્ડિનેટ તંત્રની સ્થાનિક ભૂમિતિને દર્શાવે છે. છતાં, બ્રહ્માંડ તમામ સ્થળે સમસ્વભાવી અને સમદેશિક છે એ [[બ્રહ્માંડમીમાંસા સંબંઘી સિદ્ધાન્ત|બ્રહ્માંડ સંબંધી સિદ્ધાન્ત]]નો ઉપયોગ કરીએ તો, અવકાશમાંનું કોઈ પણ બિંદુ બીજા કોઈ પણ બિંદું જેવું જ છે; તેથી મેટ્રિક ટેન્સર તમામ જગ્યાએ એકસરખું જ રાખવું ઘટે. પરિણામે મેટ્રિક ટેન્સરનું એક જ રૂપ બન્યું, જેને [[ફ્રાઈડમૅન-લેમાઈટર-રોબર્ટસન-વૉકર મેટ્રિક]], :<math> ds^2 = -c^{2} dt^2 + R(t)^2 \left( \frac{dr^2}{1-k r^2} + r^2 d\theta^2 + r^2 \sin^2 \theta \, d\phi^2 \right) </math> જયાં (''r'' , θ, φ) [[ગોળાકાર નિર્ણાયક તંત્ર|ગોળાકાર તંત્ર]] સાથે મળતું આવે છે. આ [[મેટ્રિક (ગણિત)|મેટ્રિક]]ના માત્ર બે પ્રાચલો જ અનિશ્ચિત છેઃ એકંદર લંબાઈ માપ ''R'' , જે સમય સાથે બદલાઈ શકે, અને વક્ર સૂચક ''k'' , જે [[યુક્લીડની ભૂમિતિ|યુકલીડની સપાટ ભૂમિતિ]] સાથે અથવા ધન કે ૠણ [[વળાંક]]ના સ્થળો સાથે મળતા આવતાં 0, 1 અથવા −1 માત્ર હોઈ શકે છે. બ્રહ્માંડમીમાંસામાં, બ્રહ્માંડનો ઇતિહાસ નક્કી કરવા માટે ''R'' ને સમયના પરિબળ તરીકે, ''k'' આપેલું હોય અને આઈન્સ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણોમાં (નાનકડું) પરિબળ ગણાતો [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક]] ''Λ'' આમ આ સહુની ગણતરીથી બ્રહ્માંડનો ઇતિહાસ નિશ્ચિત કરવા અંગેની ગણતરીઓ થઈ શકે છે. આ સમીકરણ ''R'' સમય સાથે કેવી રીતે બદલાય છે તે દર્શાવે છે, અને તેના શોધક [[એલેકઝાન્ડર ફ્રાઈડમૅન]] પરથી આ સમીકરણને [[ફ્રાઈડમૅનનું સમીકરણ|ફ્રાઈડમૅન સમીકરણ]] કહેવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal | author = [[Alexander Friedmann|Friedmann A.]] | year = 1922 | title = Über die Krümmung des Raumes | journal = Zeitschrift für Physik | volume = 10 | pages = 377–386 | doi = 10.1007/BF01332580}}</ref> [[ચિત્ર:Closed Friedmann universe zero Lambda.oggIMAGE_OPTIONSAnimation illustrating the]] ''R(t)'' માટેનો ઉકેલ ''k'' અને ''Λ'' પર આધાર રાખે છે, પરંતુ તેના કેટલાક ગુણાત્મક પાસાંઓ સામાન્ય છે. સૌથી પહેલું અને સૌથી અગત્યનું, [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈને]] સર્વપ્રથમ નોંધ્યા મુજબ જો ધન વળાંક (''k'' =1) સહિત બ્રહ્માંડ સંપૂર્ણપણે સમદેશિક હોય અને દરેક સ્થળે એક ચોક્કસ મૂલ્યની ગીચતા ધરાવતું હોય, ''તો અને તો'' જ બ્રહ્માંડનું લંબાઈ પરિબળ ''R'' અવિચલ રહી શકે છે. જો કે આ સમતુલા અસ્થિર છે અને નાનાં માપોમાં બ્રહ્માંડ પણ સમસ્વભાવી ન હોવાનું જણાયું છે, એટલે [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] મુજબ ''R'' બદલવો જ પડે. જયારે ''R'' બદલાય છે, ત્યારે બ્રહ્માંડમાંના તમામ અવકાશી અંતરો તેના અનુસંધાનમાં બદલાય છે; અવકાશનું આમ એકંદર વિસ્તરણ અથવા સંકોચન થાય છે. તારાવિશ્વો એકબીજાથી દૂર સરતા જાય છે એવા અવલોકનનો પણ આ ખુલાસો આપે છે; તેમની વચ્ચેનો અવકાશ ખેંચાતો જાય છે. અવકાશનું આ વિસ્તરણ, 13.7 અબજ વર્ષો અગાઉ એક જ બિંદુ પરથી શરૂ થયેલા બે તારાવિશ્વો, અને કદી પણ [[પ્રકાશની ગતિ|પ્રકાશના વેગ]]થી વધુ ઝડપથી દૂર ન જતા હોવા છતાં એકબીજાથી 40 અબજ પ્રકાશ વર્ષો દૂર હોવાના દેખીતા વિરોધાભાસને પણ સ્પષ્ટ કરે છે. બીજું, જયારે ''R'' શૂન્ય પર પહોંચતો હતો અને દ્રવ્ય અને ઊર્જા અનંતપણે ગાઢ બનતા હતા, ત્યારે ભૂતકાળમાં [[એકરૂપ ગુરુત્વાકર્ષણ બળ]] હતું એવું તમામ ઉકેલો સૂચવે છે. સંપૂર્ણ એકરૂપતા અને સમદેશિકતા (બ્રહ્માંડ સંબંધી સિદ્ધાન્ત) હોવાના અને જયાં માત્ર ગુરુત્વાકર્ષી પાસ્પરિક ક્રિયા નોંધપાત્ર હતી તેવી પ્રશ્નાર્થ ધરાવતી ધારણા પર આધારિત આ નિષ્કર્ષ અનિશ્ચિત ભાસી શકે. છતાં, [[પેનરોઝ-હોકિંગ એકરૂપ(સિંગ્યુલારિટી) પ્રમેયો]] એવું દર્શાવે છે કે એકરૂપ ખૂબ સામાન્ય સ્થિતિમાં અસ્તિત્વ ધરાવતું હોવું જોઈએ. તેથી, આઈન્સ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણો મુજબ, એકરૂપની સ્થિતિ પછી (જયારે ''R'' ખૂબ નાનો, સીમિત મૂલ્ય ધરાવતો હતો) તુરત સર્જાયેલી અકલ્પનીય ઉષ્ણ, ગાઢ સ્થિતિમાંથી ''R'' ખૂબ ઝડપથી વિકસ્યો હતો; બ્રહ્માંડના [[મહાવિસ્ફોટ]] મૉડલનો આ અર્ક છે. એક સામાન્ય ગેરસમજણ પ્રવર્તે છે કે અવકાશ અને સમયના એક જ બિંદુમાંથી દ્રવ્ય અને ઊર્જા વિસ્ફોટ પામ્યા એવું અનુમાન મહાવિસ્ફોટ મૉડલમાં કરવામાં આવ્યું છે; પણ એવું નથી. ઊલટાનું અવકાશનું સર્જન જ મહાવિસ્ફોટથી થયું હતું અને તેમાં નિયત માત્રાની ઊર્જા અને દ્રવ્ય એકસરખી રીતે ફેલાયા હતા; જેમ જેમ અવકાશનું વિસ્તરણ થતું ગયું (એટલે કે, જેમ ''R(t)'' વધતા ગયા), તેમ તેમ દ્રવ્ય અને ઊર્જાની ઘનતા ઘટતી ગઈ. {| class="toccolours" style="float:left;margin-left:1em;margin-right:2em;font-size:85%;background:#FFFDD0;color:black;width:30em;max-width:35%" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | અવકાશને કોઈ સીમા નથી - તે કોઈ બાહ્ય અવલોકન વિના અનુભવથી વધુ સ્પષ્ટ છે.તેનો અર્થ એમ નથી કે અવકાશ અનંત છે... (અનુવાદિત, મૂળ જર્મન) |- | style="text-align:left"| [[બર્નહાર્ડ રિમન|બર્નહાર્ડ રિમેન]] (હેબિલિટેટેશન વોરટ્રેગ, 1854) |} ત્રીજું, વક્ર સૂચક ''k'' [[અવકાશ સમય|અવકાશ-સમય]]ના સરેરાશ અવકાશ વળાંકને નિશ્ચિત કરે છે, જે એક અબજ [[પ્રકાશ વર્ષ|પ્રકાશ વર્ષો]]ના લંબાઈ માપનું સરેરાશ હોય છે. જો ''k'' =1 છે, તો વળાંક ધન (પોઝિટિવ) છે અને બ્રહ્માંડ મર્યાદિત કદ ધરાવે છે. આવાં બ્રહ્માંડોને મોટા ભાગે [[3-ગોળો|ત્રિ-પરિમાણીય ગોળા તરીકે કલ્પવામાં આવે છે, ''S''³ જે ચતુષ્પરિમાણીય અવકાશમાં બેસાડેલો છે]]. તેનાથી વિપરીત, જો ''k'' શૂન્ય અથવા ૠણ (નેગેટિવ) છે, તો તેની એકંદર [[સંસ્થિતિ]] મુજબ બ્રહ્માંડ અનંત કદ ધરાવતું ''હોઈ'' શકે. જયારે ''R'' =0 હોય ત્યારે માત્ર એક જ ધડાકે મહાવિસ્ફોટથી અનંત અને છતાં અનંત રીતે ગાઢ બ્રહ્માંડનું સર્જન થયું હોઈ શકે તે બાબત પ્રતિ-અંતઃપ્રજ્ઞા લાગી શકે, પણ જયારે ''k'' બરાબર 1 ન હોય ત્યારે ગાણિતિક રીતે બરાબર આવું જ અનુમાન કરી શકાય છે. સરખામણી કરીએ તો, એક અનંત મેદાન શૂન્ય વળાંક પણ અનંત વિસ્તાર ધરાવે છે, જયારે એક અનંત નળાકાર એક દિશામાંથી મર્યાદિત છે અને એક [[ટોરસ]] એ બંને છેડાથી મર્યાદિત છે. એક ટોરોઈડલ બ્રહ્માંડ, [[એસ્ટિરોઈડ્સ (આર્કેડ રમત)|એસ્ટિરોઈડ્સ]] જેવી [[વીડિયો રમત|વીડિયો રમતો]]માં "રૅપ-અરાઉન્ડ" જોવા મળે છે તેવી [[નિયતકાલિક સીમા પરિસ્થિતિઓ|નિયતકાલિક સરહદ પરિસ્થિતિઓ]] ધરાવતા સામાન્ય બ્રહ્માંડની જેમ ભાસી શકે છે; અવકાશની બાહ્ય "સરહદ" વટાવતો એક પ્રવાસી ''બહાર'' જતો દેખાય છે, તે તરત જ સરહદના બીજા બિંદુથી ''અંદર'' આવતો દેખાય છે. [[ચિત્ર:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|thumb|600px|center|અવકાશસમય અને તેના તમામ ઘટકોના ઉદ્ભવ અને વિસ્તરણ અંગેનું પ્રચલિત મૉડલ.]] {{clear}} [[બ્રહ્માંડની છેવટની નિયતિ]] હજુ સુધી નિશ્ચિત થઈ શકી નથી, કારણ કે તેનો આધાર નિર્ણાયકરૂપે વળાંક સૂચક ''k'' અને બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક ''Λ'' પર છે. જો બ્રહ્માંડ પૂરતું ગાઢ હોય, તો ''k'' બરાબર +1 થશે, એટલે કે તેનો સરેરાશ વળાંક સમગ્ર વિસ્તારમાં ધન (પોઝિટિવ) હશે અને બ્રહ્માંડ ઘટનાક્રમે ફરીથી [[મહાસંકુચન|મહાસંકોચન]]માં વિધ્વસં પામશે, જે કદાચ [[મહાઉછાળ]]થી એક નવા બ્રહ્માંડની રચનાની શરૂઆત કરશે.તેનાથી વિપરીત, જો બ્રહ્માંડ અપૂરતું ગાઢ હોય, તો ''k'' બરાબર 0 અથવા −1 થશે અને બ્રહ્માંડ હંમેશ માટે વિસ્તરતું રહેશે, ઠંડું પડશે અને ધીમે ધીમે તમામ જીવન માટે પ્રતિકૂળ બનશે, જેમ તારાઓ મૃત્યુ પામશે અને તેમનું તમામ દ્રવ્ય કાળા છિદ્રો (બ્લેક હોલ)માં સમાઈ જશે ([[વિસ્તરતા બ્રહ્માંડનું ભવિષ્ય|મહાહિમ]] અને [[બ્રહ્માંડની ઉષ્ણતાનો અંત|બ્રહ્માંડની ગરમીનું મૃત્યુ]]). ઉપર નોંધ્યા પછી, તાજેતરની માહિતી દર્શાવે છે કે પહેલા ધાર્યું હતું તેમ, બ્રહ્માંડનું વિસ્તરણ ઓછું થતું જોવા મળ્યું નથી, તેના બદલે તેના વિસ્તરણનો વેગ વધી રહ્યો છે; જો અચોક્કસ સમય સુધી આમ ચાલ્યા જ કરે તો, બ્રહ્માંડ ધીમે ધીમે ટુકડે ટુકડા થઈને વેરાઈ જશે ([[મહાવિસર્જન]]). પ્રાયોગિક ધોરણે, બ્રહ્માંડની એકંદર ઘનતા વિધ્વંસ અને શાશ્વત વિસ્તરણ વચ્ચે ખૂબ નાજુક મૂલ્યની નજીક છે; આ પ્રશ્નના નિવારણ માટે વધુ ઝીણવટપૂર્વકના, કાળજીપૂર્વકના ખગોળશાસ્ત્રીય નિરીક્ષણો આવશ્યક છે. === મહાવિસ્ફોટ મૉડલ === પ્રચલિત મહાવિસ્ફોટ મૉડલ ઉપર દર્શાવેલા ઘણા પ્રાયોગિક અવલોકનો માટે સ્પષ્ટતા પૂરી પાડે છે, જેમ કે તારાવિશ્વો વચ્ચેના અંતર અને [[રક્તવિચલન|રકતવિચલન]] વચ્ચેનો સંબંધ, હાઈડ્રોજનઃહિલિઅમ અણુઓનો વૈશ્વિક ગુણોત્તર, અને સર્વવ્યાપક, સર્વદેશિક વિદ્યુતચુંબકીય કિરણોત્સર્ગી પશ્ચાદ્. ઉપર નોંધ્યું છે તેમ, [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|અવકાશના મેટ્રિક વિસ્તરણ]]ના કારણે રકતવિચલન ઉદ્ભવે છે; અવકાશ પોતે વિસ્તરતું હોવાથી, અવકાશમાંથી પસાર થતા [[ફોટોન]]ની તરંગલંબાઈ પણ વધે છે, અને તેની ઊર્જા ઘટે છે. ફોટોન જેટલો લાંબો પ્રવાસ ખેડે છે, તેટલા વધુ વિસ્તરણમાંથી પસાર થાય છે; અને તેથી, વધુ દૂરના તારાવિશ્વોમાંથી દેખાતા જૂના ફોટોન સૌથી વધુ રકત-વિચલિત દેખાય છે. અંતર અને રકતવિચલન વચ્ચેનો સંબંધ નિશ્ચિત કરવો એ પ્રાયોગિક [[ભૌતિક બ્રહ્માંડમીમાંસા]]નો એક મહત્ત્વનો કોયડો હતો. [[ચિત્ર:Primordial nucleosynthesis.svg|thumb|400px|બ્રહ્માંડભરમાં પ્રમાણમાં વિપુલ માત્રામાં જોવા મળતા હળવા આણ્વિક ન્યુકિલઈ માટે જવાબદાર મુખ્ય ન્યુકિલઅર પ્રતિક્રિયાઓ.]] અવકાશના એકંદર વિસ્તરણ સાથે [[અણુકેન્દ્રીય ભૌતિકવિજ્ઞાન|અણુકેન્દ્રીય]] અને [[અણુશકિત ભૌતિકવિજ્ઞાન|અણુશકિતના ભૌતિકવિજ્ઞાન]] જોડીને બીજા પ્રાયોગિક અવલોકનો પણ સમજાવી શકાય છે. બ્રહ્માંડ જેમ જેમ વિસ્તરતું જાય છે, તેમ તેમ ઊર્જાના [[વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણો]], [[દ્રવ્ય]] કરતાં વધુ ઝડપથી ઘનતા ગુમાવે છે, કારણ કે ફોટોનની ઊર્જા તેની તરંગલંબાઈ સાથે ઘટતી જાય છે. આમ, ભલે અત્યારે બ્રહ્માંડમાં ઊર્જાની ઘનતા પર દ્રવ્યનું પ્રભુત્વ છે, પણ એક સમયે તેના પર વિકિરણોનું પ્રભુત્વ હતું; કાવ્યાત્મક ભાષામાં કહીએ તો, બધું જ [[પ્રકાશ|પ્રકાશમય]] હતું. જેમ બ્રહ્માંડ વિસ્તરતું ગયું, તેમ તેની ઊર્જાની ઘનતા ઘટતી ચાલી અને તે વધુ ઠંડું બન્યું; એવું થતાં દ્રવ્યનાં [[પ્રારંભિક કણો]] સ્થિરતાથી સૌથી મોટા સંયોજનો બનાવી શકે છે. આમ, દ્રવ્ય-વર્ચસ્વી યુગના પૂર્વાર્ધમાં, સ્થિર [[પ્રોટોન]] અને [[ન્યુટ્રોન]] બન્યા, જે પાછળથી [[આણ્વિક મધ્યવર્તી કેન્દ્ર]] સાથે સંકળાય છે. આ તબક્કે, બ્રહ્માંડ મુખ્યત્વે ૠણ [[ઇલેકટ્રોન|ઈલેકટ્રોન]]ના ઉષ્ણ, ગાઢ [[પ્લાઝમા (ભૌતિકશાસ્ત્ર)|પ્લાઝમા]], તટસ્થ [[ન્યુટ્રિનો|ન્યુટ્રોન]] અને ધન મધ્યવર્તી કેન્દ્ર હોય છે. આ ધન મધ્યવર્તી કેન્દ્રો વચ્ચે થતી [[અણુકેન્દ્રી પ્રક્રિયા]]ના પરિણામે આજના હળવા ન્યુકલેઈ, વિશેષ કરીને [[હાઈડ્રોજન]], [[ડ્યૂટીઅરિઅમ|ડ્યૂટેરિઅમ]] અને [[હીલિઅમ|હિલિઅમ]] વિપુલ પ્રમાણમાં પેદા થયા છે. ધીમે ધીમે ઈલેકટ્રોન અને ન્યૂકલેઈ જોડાઈને સ્થિર અણુનું રૂપ ધારણ કરે છે, જે વિકિરણોની તરંગલંબાઈ પ્રત્યે પારદર્શક હોય છે; આ બિંદુએ, વિકિરણો દ્રવ્યમાંથી અયુગ્મિત બને છે અને આજે જોઈ શકાતા વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણોનું સર્વવ્યાપક, સર્વદેશિક પશ્ચાદ્ બનાવે છે. આજનું ભૌતિકવિજ્ઞાન બાકીનાં અવલોકનો માટે સ્પષ્ટતા આપી શકયું નથી. પ્રચલિત થીયરી અનુસાર, બ્રહ્માંડના સર્જનમાં [[પ્રતિદ્રવ્ય|પ્રતિદ્રવ્યો]] કરતાં [[દ્રવ્ય|દ્રવ્યો]]નું સહેજ ચડિયાતું અસંતુલન હાજર હતું, અથવા તો તેના સર્જન પછી તરત જ, કદાચ [[સૂક્ષ્મ ભૌતિકવિજ્ઞાન|સૂક્ષ્મ ભૌતિક વિજ્ઞાન વિહે]] નોંધેલા [[સીપી (CP) ઉલ્લંઘન]]ને કારણે તેમનું ટૂંક સમયમાં સર્જન થયું હશે. અલબત્ત, દ્રવ્ય અને પ્રતિદ્રવ્ય મોટા ભાગે એકબીજાનો જડથી નાશ કરીને [[ફોટોન]] ઉપજાવે છે, આમ દ્રવ્યનો એક નાનો અવશેષ ટકી ગયો, જેના પરિણામે આજનું દ્રવ્ય-વર્ચસ્વી બ્રહ્માંડ બન્યું. બ્રહ્માંડના ઇતિહાસની ખૂબ શરૂઆતમાં (તેના સર્જન પછી આશરે 10⁻³⁵ સેકન્ડ પછી), તે ઝડપથી [[બ્રહ્માંડનું ફુલાવું|ફુલવા]] માંડ્યું હતું. તાજેતરનાં અવલોકનો પણ એવું સૂચવે છે કે [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક]] (''Λ'' ) શૂન્ય નથી અને બ્રહ્માંડના ચોખ્ખા [[દળ-ઊર્જા]] જથ્થામાં [[શ્યામ ઊર્જા]] અને [[શ્યામ દ્રવ્ય]]નું પ્રભુત્વ રહ્યું છે, જેની લાક્ષણિકતાઓનો પૂરતો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ થયો નથી. તેમની ગુરુત્વાકર્ષી અસરોમાં તફાવત હોય છે. શ્યામ દ્રવ્ય, સામાન્ય દ્રવ્યની જેમ જ ગુરુત્વાકર્ષી અસર પામે છે અને આથી બ્રહ્માંડના વિસ્તરણને ધીમું પાડે છે; તેનાથી વિપરીત, શ્યામ ઊર્જા બ્રહ્માંડના વિસ્તરણને વેગ આપે છે. == બહુ-બ્રહ્માંડ == [[ચિત્ર:Multiverse - level II.svg|thumb|બહુ-બ્રહ્માંડની ચિત્ર-રજૂઆત. જેમાં "પરપોટા" સમાન સાત બ્રહ્માંડો દર્શાવવામાં આવ્યાં છે, જે જુદા જુદા અવકાશસમય, જુદા ભૌતિક નિયમો, ભૌતિક સ્થિરાંકો, અને કદાચ જુદા પ્રકારના પરિમાણો અથવા સંસ્થિતિઓ ધરાવે છે.]] આ બ્રહ્માંડ એ [[બહુ-બ્રહ્માંડ]] તરીકે ઓળખાતા, એકબીજાથી વિખૂટા પડેલા બ્રહ્માંડોના [[જૂથ]]નો એક હિસ્સો જ માત્ર છે, એવું પણ કેટલીક થીયરીઓમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, જે તમામ બાબતનો જેમાં સમાવેશ છે તે બ્રહ્માંડ એવી વિભાવનાને આંતરે છે.<ref name="EllisKS03"/><ref>{{cite journal | author = Munitz MK | year = 1959 | title = One Universe or Many? | journal = Journal of the History of Ideas | volume = 12 | pages = 231–255 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0022-5037(195104)12%3A2%3C231%3AOUOM%3E2.0.CO%3B2-F | doi = 10.2307/2707516}}</ref> વ્યાખ્યા પ્રમાણે, એક બ્રહ્માંડમાંની બાબતો બીજાને અસર કરી શકે તેવી કોઈ સંભાવના નથી, અને જો બે "બ્રહ્માંડો" એકબીજાને અસર કરી શકે, તો વળી તે એક જ બ્રહ્માંડના ભાગ ગણાય. આમ, ભલે કેટલાક કાલ્પનિક પાત્રો [[સમાંતર બ્રહ્માંડ (કાલ્પનિક)|સમાંતર કાલ્પનિક "બ્રહ્માંડો"]] વચ્ચે આવ-જા કરે, ખરેખર તો જો કડક શબ્દોમાં કહેવામાં આવે તો આ ''બ્રહ્માંડ'' શબ્દનો ખોટો શબ્દપ્રયોગ છે. વિખૂટા બ્રહ્માંડો નક્કર છે, એટલે કે દરેકને પોતાનો અવકાશ અને સમય છે, દરેક પોતાના દ્રવ્ય અને ઊર્જા ધરાવે છે અને દરેકના પોતાના ભૌતિક નિયમો છે એવું માનવામાં આવે છે- જે સમાંતરતાની વ્યાખ્યાને પણ પડકારે છે, કારણ કે આ બ્રહ્માંડો (તેમની પાસે તેમનો પોતાનો સમય છે એટલે) સંયુકતરૂપે અથવા તો (જુદા જુદા બ્રહ્માંડોની અવકાશી સ્થિતિ વચ્ચે કોઈ સમજી શકાય તેવો સંબંધ નથી એટલે) ભૌમિતિક રીતે સમાંતર અસ્તિત્વ નથી ધરાવતા. આવા નક્કર, વિખૂટા બ્રહ્માંડોને, [[ફલક (તત્ત્વમીમાંસા)|ચેતનાના વૈકલ્પિક ફલક]]ની [[તત્ત્વમીમાંસા|તાત્ત્વિક]] વિભાવનાથી અલગ તારવવા ઘટે, કારણ કે ચેતના આ ફલકોને નક્કર સ્થળ કલ્પવામાં નથી આવ્યા અને તે માહિતીના પ્રવાહથી જોડાયેલાં છે. વિખૂટા પડેલા બહુ-બ્રહ્માંડોની વિભાવના ઘણી જૂની છે; ઉદાહરણ તરીકે 1277માં પૅરિસના બિશપ [[ઍટીની ટેમ્પીયર|ઍટીની ટેમ્પીયરે]] જાહેર કર્યું હતું કે ઈશ્વર ઇચ્છે તેટલા બ્રહ્માંડો સર્જી શકે છે, આ પ્રશ્ન ફ્રેન્ચના ધર્મશાસ્ત્રીઓમાં ખૂબ ઉગ્રપણે ચર્ચાયો હતો.<ref> મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.753.</ref> બહુ બ્રહ્માંડોને બે વૈજ્ઞાનિક ભૂમિકાએ ચર્ચવામાં આવ્યા છે. પહેલી, વિખૂટા અવકાશ-સમયનું અસ્તિત્વ કદાચ હોઈ શકે; એવી અટકળ કરી શકાય કે દ્રવ્ય અને ઊર્જાના તમામ સ્વરૂપો એક બ્રહ્માંડમાં મર્યાદિત છે અને બે બ્રહ્માંડો વચ્ચે તેની આપલે થઈ શકતી નથી. આવી થીયરી એ બ્રહ્માંડના શરૂઆતના [[બ્રહ્માંડનું પરપોટાનું અનુમાન|અંધાંધૂંધ ફુલાવા]]નું ઉદાહરણ છે.<ref name="chaotic_inflation">{{cite journal | author = [[Andrei Linde|Linde A.]] | year = 1986 | title = Eternal chaotic inflation | journal = Mod. Phys. Lett. | volume = A1 | pages = 81}}<br />{{cite journal | author = [[Andrei Linde|Linde A.]] | year = 1986 | title = Eternally existing self-reproducing chaotic inflationary universe | journal = Phys. Lett. | volume = B175 | pages = 395–400}}</ref> બીજું, [[અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા|અનેક-વિશ્વોની પૂર્વધારણા]] અનુસાર, [[પરિમાણ માપન|કવોન્ટમ પરિમાણો]] સાથે સામ્ય ધરાવતાં સમાંતર વિશ્વનો જન્મ થયો છે; આ બ્રહ્માંડની સમાંતર પ્રતો પેદા થાય છે, અને વળી દરેક જુદા કવોન્ટમ પરિમાણો સાથે સામ્ય ધરાવે છે. જો કે, "બહુ-બ્રહ્માંડ"નો શબ્દપ્રયોગ બંને અર્થમાં વિચારણા હેઠળ છે અને તેને [[મિથ્યાપનીયતા|અવૈજ્ઞાનિક]] કહી શકાય; એક બ્રહ્માંડમાં કરવામાં આવેલો કોઈ પણ પ્રયોગ/કસોટી, બીજા વિખૂટા બ્રહ્માંડના અસ્તિત્વ કે ગુણધર્મો વિશે કોઈ માહિતી આપી શકતા નથી. == નોંધ અને સંદર્ભો == {{reflist|2}} == વધુ વાંચન == * {{cite book|author = [[Lev Landau|Landau, Lev]], [[Evgeny Lifshitz|Lifshitz, E.M.]] | year = 1975 | title= The Classical Theory of Fields (Course of Theoretical Physics, Vol. 2) | edition = revised 4th English|publisher=Pergamon Press|location=New York|isbn=9780080181769|pages=358–397}} * [[એડવર્ડ રોબર્ટ હેરિસન]] (2000) ''કોસ્મોલૉજી'' 2જી આવૃત્તિ, કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. જેન્ટલ. * {{cite book | author = [[Charles W. Misner|Misner, C.W.]],[[Kip Thorne|Thorne, Kip]], [[John Archibald Wheeler|Wheeler, J.A.]] | title = [[Gravitation (book)|Gravitation]] | location = San Francisco | publisher = W. H. Freeman | year = 1973 | isbn = 978-0-7167-0344-0 | pages = 703–816 }} ધ કલાસિક ટેકસ ફોર અ જનરેશન. * {{cite book | author = [[Wolfgang Rindler|Rindler, W.]] | year = 1977 | title = Essential Relativity: Special, General, and Cosmological | publisher = Springer Verlag | location = New York | isbn = 0-387-10090-3 | pages = 193–244}} * {{cite book | author = [[Steven Weinberg|Weinberg, S.]] | year = 1993 | title = The First Three Minutes: A Modern View of the Origin of the Universe | edition = 2nd updated | publisher = Basic Books | location = New York | isbn = 978-0465024377 | oclc = 28746057}} ફોર લેય રીડર્સ (સામાન્ય વાચકો માટે) * -------- (2008) ''કૉસ્મોલોજી'' . ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસચેલેન્જિંગ. == બાહ્ય લિંક્સ == * બ્રહ્માંડની ઉંમર જુઓ Space.Com પર * [http://www.pbs.org/wnet/hawking/html/home.html "સ્ટિફન હોકિંગ્સનું બ્રહ્માંડ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623201507/http://www.pbs.org/wnet/hawking/html/home.html |date=2012-06-23 }} - આ બ્રહ્માંડ જેવું છે તેવું કેમ છે? * [http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmology_faq.html બ્રહ્માંડમીમાંસા - વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)] * [http://www.shekpvar.net/~dna/Publications/Cosmos/cosmos.html બ્રહ્માંડ - "ઈલ્યુસ્ટ્રેડેટ ડાયમેન્શનલ જર્ની ફ્રોમ માઈક્રોકોસમોસ ટુ મેક્રોકોસમોસ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412094332/http://www.shekpvar.net/~dna/Publications/Cosmos/cosmos.html |date=2008-04-12 }} * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html ગ્રહો, સૂર્ય અને અન્ય તારાઓના કદની સરખામણીનું ચિત્ર] * [http://www.astro.princeton.edu/~mjuric/universe/ ઘાતાંકગણિત પ્રમાણે બ્રહ્માંડના નકશાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124162615/http://www.astro.princeton.edu/~mjuric/universe/ |date=2009-01-24 }} * [http://www.slate.com/id/2087206/nav/navoa/ માય સો-કોલ્ડ યુનિવર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225211703/http://www.slate.com/id/2087206/nav/navoa/ |date=2010-12-25 }} (મારું કહેવાતું બ્રહ્માંડ)- અનંત અને સમાંતર બ્રહ્માંડોની તરફેણમાં અને વિરુદ્ધમાં દલીલો * મેકસ ટેગમાર્ક કૃત [http://www.hep.upenn.edu/~max/multiverse1.html પેરેલલ યુનિવર્સિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427091846/http://www.hep.upenn.edu/~max/multiverse1.html |date=2009-04-27 }} * [http://cosmology.lbl.gov/talks/Ho_07.pdf ધ ડાર્ક સાઈડ એન્ડ ધ બ્રાઈટ સાઈડ ઓફ ધ યુનિવર્સ] પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી, શીર્લે હો * [http://www.atlasoftheuniverse.com/ રિચાર્ડ પોવેલઃ "એન એટલાસ ઓફ ધ યુનિવર્સ"] - સ્પષ્ટતા સાથે જુદા જુદા માપ-કદની તસવીરો * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1142346 અનેક મહાવિસ્ફોટો] * [http://www.exploreuniverse.com/ic/ યુનિવર્સ - સ્પેસ ઈનફર્મેશન સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060421094451/http://www.exploreuniverse.com/ic/ |date=2006-04-21 }} * Nasa.gov પર [http://www.nasa.gov/topics/universe/index.html બ્રહ્માંડમાં ફરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130417083030/http://www.nasa.gov/topics/universe/index.html |date=2013-04-17 }} * [http://www.zideo.nl/index.php?option=com_podfeed&amp;zideo=6c4947596d673d3d&amp;playzideo=6c3461566f56593d ધ સાઈઝ ઓફ ધ યુનિવર્સ, મનુષ્યોથી શરૂઆત કરીને ધીમે ધીમે આગળ વધતાં બ્રહ્માંડના કદને સમજો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420132041/http://www.zideo.nl/index.php?option=com_podfeed&zideo=6c4947596d673d3d&playzideo=6c3461566f56593d |date=2009-04-20 }} [[શ્રેણી:બ્રહ્માંડ]] [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:પર્યાવરણ]] goas0786fvqaz2cu7nuooutur50hsee 0 16696 901007 877834 2026-05-17T09:56:33Z Kwamikagami 1487 901007 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Perseid Meteor.jpg|thumb|આકાશગંગાની નજીક લીલા અને લાલ રંગનો ઉલ્કાનો પટ્ટો, ઓગસ્ટ ૨૦૦૭]] [[ચિત્ર:Milky Way IR Spitzer.jpg|thumb|આકાશગંગાના મધ્યભાગની ઇન્ફ્રારેડ છબી]] [[ચિત્ર:Milky way 2 md.jpg|thumb|સેજિટેરિયન દિશા તરફ આકાશગંગાનું કેન્દ્ર. મુખ્ય તારાઓ લાલ રંગમાં દર્શાવેલા છે.]] [[ચિત્ર:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|thumb|right|આકાશગંગા તરફ લેસર, ચીલીની વેધશાળા ખાતે.]] '''આકાશગંગા''' ([[અંગ્રેજી ભાષા]]: Milky Way) એટલે આકાશમાં દેખાતી ગંગા. સ્વચ્છ હવામાન હોય ત્યારે રાત્રીના સમય દરમિયાન આકાશમાં જોતાં દુધિયા રંગનો એક ઝાંખો પટ્ટો જોવા મળે છે, જેને આકાશગંગા કહેવામાં આવે છે. આ એક તારાપુંજ છે, જેમાં પૃથ્વી સહિત આખા સૂર્યમંડળનો સમાવેશ થાય છે. આપણી આકાશગંગાનુ બીજું નામ મંદાકિની (દૂધ ગંગા) છે. આપણી આકાશગંગાની સૌથી નજીક આવેલી આકાશગંગા દેવયાની છે. આકાશગંગામાં ૧ અબજ કરતાં પણ વધુ તારાઓ આવેલા છે.<ref name="seds">{{Cite web |url = http://seds.org/messier/more/mw.html |title = The Milky Way Galaxy |work = seds.org |access-date = 5 August 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/19990420074422/http://seds.org/messier/more/mw.html |archive-date = 20 એપ્રિલ 1999 |url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://cass.ucsd.edu/public/tutorial/MW.html |title=The Milky Way Galaxy |work=cass.ucsd.edu |access-date=5 August 2010 |archive-date=30 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430132445/http://cass.ucsd.edu/public/tutorial/MW.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/worldbook/galaxy_worldbook.html |title=NASA - Galaxy |work=nasa.gov |access-date=5 August 2010 |archive-date=8 મે 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050508093645/http://www.nasa.gov/worldbook/galaxy_worldbook.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url= http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2006/01/09_warp.shtml |title=01.09.2006 - Milky Way Galaxy is warped and vibrating like a drum |work=berkeley.edu |access-date=5 August 2010 }}</ref><ref>{{Cite web |url= http://www.universetoday.com/22380/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |title=How many stars are in the Milky Way? |work=universetoday.com |access-date=5 August 2010 }}</ref><ref name="space">{{Cite web |url= http://www.space.com/milkyway/ |title=Milky Way, Discover of Milky Way, Milky Way Galaxy at SPACE.com |work=space.com |access-date=5 August 2010 }}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{Commons category|Milky Way Galaxy|આકાશગંગા}} {{sci-stub}} [[શ્રેણી:વિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] 01manvd8jzc47ae9y27mlnfez076lwp 0 24242 900992 899320 2026-05-16T14:36:30Z ~2026-29251-98 87338 900992 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = સુરજપુરા | state_name = ગુજરાત | district = સાબરકાંઠા | taluk_names = હિંમતનગર | latd = 23.6122698 | longd = 73.0736703 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]],<br> [[દિવેલી]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''સુરજપુરા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[સાબરકાંઠા જિલ્લો| સાબરકાંઠા જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[હિંમતનગર તાલુકો|હિંમતનગર તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. સુરજપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. સુરજપુરામાં એક શિવમંદિર ઉપરાંત મહાકાળી માતા, શક્તિ માતા તથા રામદેવ પીરનાં મંદિરો આવેલાં છે. સુરજપુરાથી [[લાલપુર (વાવડી)|લાલપુર]]ની વચ્ચે ઉત્તર બાજુએ [[વાવડી (તા. હિંમતનગર)|વાવડી]]થી લાવેલ પૂર્વજ બાવજી (બાબરો વીર)નું મંદિર આવેલું છે, જ્યાં દર વર્ષે [[આસો સુદ ૯]]ના દિવસે હવન થાય છે. સુરજપુરા ગામની સ્થાપના આશ્રે 200 વર્ષ આગાઉ ચંદ્રાણી વાસણા પાટીદાર તથા દેજરોતા ના ઝાલા ધીરસિંહ પટેલ ના રક્ષક તારીકે લાવી ગામની સ્થાપના કરી હોવનુ મનાય છે.. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:હિંમતનગર તાલુકો]] q4211km15hz447ichaq43sl7j5rvwo8 900997 900992 2026-05-16T17:56:05Z Brihaspati 45702 [[Special:Contributions/~2026-29251-98|~2026-29251-98]] ([[User talk:~2026-29251-98|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Dsvyas|Dsvyas]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 895889 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = સુરજપુરા | state_name = ગુજરાત | district = સાબરકાંઠા | taluk_names = હિંમતનગર | latd = 23.6122698 | longd = 73.0736703 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]],<br> [[દિવેલી]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''સુરજપુરા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[સાબરકાંઠા જિલ્લો| સાબરકાંઠા જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[હિંમતનગર તાલુકો|હિંમતનગર તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. સુરજપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. સુરજપુરામાં એક શિવમંદિર ઉપરાંત મહાકાળી માતા, શક્તિ માતા તથા રામદેવ પીરનાં મંદિરો આવેલાં છે. સુરજપુરાથી [[લાલપુર (વાવડી)|લાલપુર]]ની વચ્ચે ઉત્તર બાજુએ [[વાવડી (તા. હિંમતનગર)|વાવડી]]થી લાવેલ પૂર્વજ બાવજી (બાબરો વીર)નું મંદિર આવેલું છે, જ્યાં દર વર્ષે [[આસો સુદ ૯]]ના દિવસે હવન થાય છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:હિંમતનગર તાલુકો]] g4sa1ol3mo4mnrfc0tc7u7y2ndya2vr 0 46206 901010 853166 2026-05-17T10:00:22Z Kwamikagami 1487 901010 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Newtontelescope.png|thumb|ન્યૂટનનો દૂરબીનનું ચિત્ર]] દૂરબીન એક એવું ઉપકરણ હોય છે જેનો ઉપયોગ દૂર આવેલ વસ્તુ અથવા વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણોનું અવલોકન કરવા માટે થાય છે. દૂરબીનનો મતલબ સામાન્ય લોકો દૃષ્યવિભાગના અવલોકન માટે કરે છે પરંતુ હકીકતમાં વિદ્યુતચુંબકીય વર્ણપટલના અન્ય ભાગો માટે પણ તે કામ કરે છે જેમ કે ક્ષ-કિરણ દૂરબીન જે ક્ષ-કિરણો પ્રત્યે સંવેદના ધરાવે છે, રેડિયો દૂરબીન જે વધુ તરંગલંબાઈ ધરાવતા વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે. == દૂરબીનના કેટલાક પ્રકાર == * '''પ્રકાશીય દૂરબીન'''<br />[[ચિત્ર:Telescope.jpg|thumb|upright|50 cmનું દૂરબીન.]] * '''ક્ષ-કિરણ દૂરબીન''' * '''રેડિયો દૂરબીન'''<br /> તથા અન્ય ઘણા આવા પ્રકારો છે. == અન્ય પ્રકાર == == કેટલાંક નોંધવાલાયક દૂરબીનો == * [[હબલ અંતરિક્ષ ટેલિસ્કોપ]] * [[જેમ્સ વેબ અંતરિક્ષ ટેલિસ્કોપ]] {{Commons|Telescope}} [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:વિજ્ઞાન]] ivwmb9nk4k35osrggqm6hlc17zfcv10 0 69813 901011 889949 2026-05-17T10:01:04Z Kwamikagami 1487 /* ઇતિહાસ */ 901011 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = ટાઇટન | alt_names = શનિ ૬ | pronounced = {{IPAc-en|audio=En-us-Titan.ogg|ˈ|t|aɪ|t|ən}} | adjectives = ટાઇટેનિયન<ref>"Titanian" is the adjectival form of both Titan and Uranus's moon [[Titania (moon)|Titania]]. However, whereas the latter may be pronounced with an ''{{respell|ah}}'' vowel ({{IPAc-en|t|ɨ|ˈ|t|ɑː|n|j|ə|n}}), the form for Titan is only pronounced with an ''{{respell|ay}}'' vowel: {{IPAc-en|t|aɪ|ˈ|t|eɪ|n|i|ə|n}}. The less common "Titanean" {{IPAc-en|t|aɪ|t|ə|'|n|i:|ə|n}} refers only to Titan.</ref> | image = [[File:Titan in natural color Cassini.jpg|260px]] | caption = પ્રાકૃતિક રંગમાં ટાઇટન. નાઇટ્રોજનના ગાઢ વાતાવરણને કારણે ધુમ્મસ સર્જાય છે. | orbit_ref =<ref name="horizons">Unless otherwise specified: {{cite web |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi#top |title=JPL HORIZONS solar system data and ephemeris computation service |work=Solar System Dynamics |publisher=NASA, Jet Propulsion Laboratory |access-date=2007-08-19 |url-status = live |archive-url = https://www.webcitation.org/6BEuDryLv?url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi#top |archive-date=October 7, 2012 |df=mdy-all }}</ref> | discovery = yes | discoverer = ક્રિસ્ટિન હાઇજીન્સ | discovered = માર્ચ ૨૫, ૧૬૫૫ | periapsis = {{val|1186680|u=km}} | apoapsis = {{val|1257060|u=km}} | semimajor = {{val|1221870|u=km}} | eccentricity = {{val|0.0288}} | period = {{val|15.945|u=days}} | avg_speed = 5.57 km/s (ગણતરી કરેલ) | inclination = {{val|0.34854|u=°}} (શનિના વિષુવવૃત સુધી) | satellite_of = શનિ | physical_characteristics = હા | mean_radius = {{val|2575.5|2.0|u=km}} (0.404 Earths,<ref name="Jacobson 2006">{{cite journal| doi=10.1086/508812| last1=Jacobson | first1=R. A.| last2=Antreasian | first2=P. G.| last3=Bordi | first3=J. J.| last4=Criddle | first4=K. E.| last5=Ionasescu | first5=R.| last6=Jones | first6=J. B.| last7=Mackenzie | first7=R. A.| last8=Meek | first8=M. C.| last9=Parcher | first9=D.| first10=F. J. | last10=Pelletier| first11=W. M. | last11=Owen, Jr.| first12=D. C. | last12=Roth| first13=I. M. | last13=Roundhill| first14=J. R. | last14=Stauch| date=December 2006| title=The Gravity Field of the Saturnian System from Satellite Observations and Spacecraft Tracking Data| journal=The Astronomical Journal| volume=132 | issue=6 | pages=2520–2526| url=http://iopscience.iop.org/1538-3881/132/6/2520/fulltext| bibcode=2006AJ....132.2520J| ref={{sfnRef|Jacobson Antreasian et al.|2006}}}}</ref> 1.480 Moons) | surface_area = {{val|8.3|e=7|u=km2}} | volume = {{val|7.16|e=10|u=km3}} (0.066&nbsp;[[Earth]]s) (3.3&nbsp;[[Moon]]s) | mass = {{val|1.3452|0.0002|e=23|u=kg}} <br>(0.0225 Earths)<ref name="Jacobson 2006" /> (1.829 Moons) | density = {{val|1.8798|0.0044|u=g/cm3}}<ref name="Jacobson 2006" /> | surface_grav = {{val|1.352|u=m/s2}} ({{val|0.14|u=[[G-force|''g'']]}}) (0.85 Moons) | escape_velocity = {{val|2.639|u=km/s}} (1.11 Moons) | rotation = Synchronous | axial_tilt = Zero | albedo = 0.22<ref>{{cite web |last=Williams |first=D. R. |date=February 22, 2011 |title=Saturnian Satellite Fact Sheet |publisher=NASA |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html |access-date=2015-04-22 |archive-date=2010-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430122034/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html |url-status=dead }}</ref> | magnitude = 8.2<ref name="arval">{{cite web |title=Classic Satellites of the Solar System |url=http://www.oarval.org/ClasSaten.htm |publisher=Observatorio ARVAL |access-date=2010-06-28 |url-status = dead |archive-url = https://www.webcitation.org/61Cvx6xRx?url=http://www.oarval.org/ClasSaten.htm |archive-date=August 25, 2011 |df=mdy-all }}</ref> to 9.0 | single_temperature = {{convert|93.7|K|°C}}<ref name="Mitri">{{cite journal |last=Mitri |first=G. |last2=Showman |first2=Adam P. |last3=Lunine |first3=Jonathan I. |last4=Lorenz |first4=Ralph D. |date=2007 |title=Hydrocarbon Lakes on Titan |url=http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/mitri-etal-2007-lakes.pdf |format=PDF |journal=Icarus |volume=186 |issue=2 |pages=385–394 |doi=10.1016/j.icarus.2006.09.004 |bibcode=2007Icar..186..385M }}</ref> | atmosphere = yes | surface_pressure = {{val|146.7|ul=kPa}} ({{val|1.41|ul=atm}}) | atmosphere_composition = Variable<ref name="Niemann">{{cite journal |title=The abundances of constituents of Titan's atmosphere from the GCMS instrument on the Huygens probe |first1=H. B. |last1=Niemann |first2=S. K. |last2=Atreya |first3=S. J. |last3=Bauer |first4=G. R. |last4=Carignan |first5=J. E. |last5=Demick |first6=R. L. |last6=Frost |first7=D. |last7=Gautier |first8=J. A. |last8=Haberman |first9=D. N. |last9=Harpold |first10=D. M. |last10=Hunten |first11=G. |last11=Israel |first12=J. I. |last12=Lunine |first13=W. T. |last13=Kasprzak |first14=T. C. |last14=Owen |first15=M. |last15=Paulkovich |first16=F. |last16=Raulin |first17=E. |last17=Raaen |first18=S. H. |last18=Way | displayauthors=1 |journal=Nature |volume=438 |pages=779–784 |date=2005 |doi=10.1038/nature04122 |pmid=16319830 |issue=7069 |bibcode=2005Natur.438..779N |url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/62703/1/nature04122.pdf }}</ref>{{sfnp |Coustenis |Taylor |2008 |pp=155}}<br> [[Stratosphere]]:<br> 98.4% નાઇટ્રોજન (N₂),<br>1.4% [[મિથેન]] (CH₄),<br>0.2% [[હાઇડ્રોજન]] (H₂);<br>Lower [[troposphere]]:<br>95.0% N₂, 4.9% CH₄ }} '''ટાઇટન''' (અથવા '''શનિ ૬''') એ [[શનિ]]<nowiki/>નો સૌથી મોટો ચંદ્ર (ઉપગ્રહ) છે. તે ઘટ્ટ વાતાવરણ ધરાવતો એકમાત્ર પ્રાકૃતિક ઉપગ્રહ<ref name="NasaNews.moons">{{ઢાંચો:Cite web|title = News Features: The Story of Saturn|url = http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/saturn-story/moons.cfm|archive-url = http://web.archive.org/web/20051202030828/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/saturn-story/moons.cfm|archive-date = 2005-12-02|work = Cassini–Huygens Mission to Saturn & Titan|publisher = NASA & [[Jet Propulsion Lab|JPL]]|access-date = 2007-01-08}}</ref> અને [[પૃથ્વી]] સિવાય સપાટી પર પ્રવાહીની સ્પષ્ટ સાબિતી ધરાવતો ગ્રહ છે.<ref name="NatureDefinitive">{{ઢાંચો:Cite journal|title = The lakes of Titan|last = Stofan|first = E. R.|last2 = Elachi|first2 = C.|last3 = Lunine|first3 = J. I.|last4 = Lorenz|first4 = R. D.|last5 = Stiles|first5 = B.|last6 = Mitchell|first6 = K. L.|last7 = Ostro|first7 = S.|last8 = Soderblom|first8 = L.|last9 = Wood|first9 = C.|displayauthors = 8|issue = 1|volume = 445|pages = 61–64|journal = Nature|date = 2007|doi = 10.1038/nature05438|pmid = 17203056|bibcode = 2007Natur.445...61S}}</ref> ટાઇટન એ શનિનો છઠ્ઠો ઉપગ્રહ છે. પૃથ્વીના ચંદ્ર કરતાં તેનો વ્યાસ ૫૦ ટકા મોટો છે અને તે ચંદ્ર કરતાં ૮૦ ટકા મોટો છે. સૂર્યમાળામાં તે ગુરુના ચંદ્ર ગેનીમિડ પછી બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો ચંદ્ર છે અને કદમાં સૌથી નાના ગ્રહ બુધ કરતાં ૪૦ ટકા મોટો છે. ટાઇટનની શોધ ડચ ખગોળશાસ્ત્રી ક્રિસ્ટીન હાઇજીન્સે ૧૬૫૫માં કરી હતી<ref>{{ઢાંચો:Cite web|url = http://assets.cambridge.org/052179/3483/sample/0521793483ws.pdf|format = PDF|title = Lifting Titan's Veil|publisher = Cambridge|archive-url = http://web.archive.org/web/20050222073209/http://assets.cambridge.org/052179/3483/sample/0521793483ws.pdf|archive-date = 2005-02-22}}</ref><ref>{{ઢાંચો:Cite web|url = http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap050325.html|publisher = NASA|work = Astronomy Picture of the Day|title = Titan|archive-url = http://web.archive.org/web/20050327011129/http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap050325.html|archive-date = 2005-03-27}}</ref> ટાઇટન એ શનિનો સૌપ્રથમ શોધાયેલો પ્રથમ ઉપગ્રહ અને બીજા ગ્રહનાં ઉપગ્રહોમાં પાંચમો શોધાયેલ ચંદ્ર હતો.<ref>{{ઢાંચો:Cite web|last = Nemiroff|first = R.|last2 = Bonnell|first2 = J.|date = March 25, 2005|title = Huygens Discovers Luna Saturni|url = http://apod.nasa.gov/apod/ap050325.html|publisher = NASA|work = Astronomy Picture of the Day|access-date = 2007-08-18}}</ref> ટાઇટન મુખ્યત્વે પાણીનો બરફ અને ખડકાળ પદાર્થો ધરાવે છે. [[શુક્ર]]<nowiki/>ની જેમ ગાઢ વાતાવરણને લીધે ટાઇટનની સપાટીનો અભ્યાસ શક્ય બન્યો ન હતો. ૨૦૦૪માં કાસિની-હાઇજીન્સ મિશનને કારણે નવી માહિતી મળી છે. ટાઇટનના ધ્રુવો પર [[હાઇડ્રોકાર્બન]]<nowiki/>ના તળાવો આવેલા છે. ટાઇટનની સપાટી મોટાભાગે કેટલાક ખાડાઓની સાથે સપાટ છે, પરંતુ પર્વતો અને અન્ય જ્વાળામુખીઓ પણ મળ્યાં છે.<div><ref name="NASA.sci.76">{{ઢાંચો:Cite web|title = NASA Titan - Surface|publisher = NASA|url = http://saturn.jpl.nasa.gov/science/index.cfm?SciencePageID=76|access-date = 2013-02-14}}</ref><ref name="Hydrocarbon lakes on Titan">{{ઢાંચો:Cite web|title = Hydrocarbon lakes on Titan|date = 2007|first = G.|last = Mitri|url = http://www.astro.sunysb.edu/astro/abstracts/JS09/jcl27Feb09-2.pdf|format = PDF|access-date = 2013-02-14}}</ref></div> ટાઇટનનું વાતાવરણ મુખ્યત્વે [[નાઇટ્રોજન]]<nowiki/>થી બનેલું છે. તેમાં રહેલા અન્ય વાયુઓ [[મિથેન]]-[[ઈથેન]]<nowiki/>ના વાદળો અને નાઇટ્રોજનથી ભરેલ ધુમ્મસ બનાવે છે. વાતાવરણ પવન અને વરસાદ ધરાવે છે. સપાટી પર પૃથ્વીની જેમ ઢુવાઓ, નદીઓ, તળાવો, દરિયો (કદાચ મિથેન-ઇથેનનો) આવેલાં છે. તેના પર પૃથ્વીની જેમ ઋતુઓ પણ છે. સપાટી અને સપાટીની નીચે પાણી હોવાથી ટાઇટન પર પૃથ્વીની જેમ મિથેનનું [[જળ ચક્ર]] નીચા તાપમાન પર ચાલે છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Christiaan_Huygens-painting.jpeg|left|upright|thumb|ક્રિસ્ટીન હાઇજીન્સે ટાઇટનની શોધ ૧૬૫૫માં કરી હતી.]] ટાઇટનની શોધ માર્ચ ૫, ૧૬૫૫માં ડચ ખગોળશાસ્ત્રી ક્રિસ્ટીન હાઇજીન્સે કરી હતી. હાઇજીન્સ [[ગેલેલિયો]]<nowiki/>એ ૧૬૧૦માં કરેલ ગુરુના ચાર મોટા ચંદ્રોની શોધ અને તેણે ટેલિસ્કોપમાં કરેલ ફેરફારોથી પ્રભાવિત થયો હતો. ક્રિસ્ટિને તેના ભાઇની મદદથી ૧૬૫૦માં ટેલિસ્કોપ બનાવવાનું શરૂ કર્યું અને શનિની ભ્રમણકક્ષાની ફરતે ચંદ્રની શોધ તેમણે બનાવેલા ટેલિસ્કોપ વડે કરી હતી.<ref>{{ઢાંચો:Cite web|date = September 4, 2008|title = Discoverer of Titan: Christiaan Huygens|url = http://www.esa.int/esaSC/SEMJRT57ESD_index_0.html|publisher = European Space Agency|access-date = 2009-04-18}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == પુસ્તકો == * {{ઢાંચો:Cite book|title = Titan: Exploring an Earthlike World|last = Coustenis|first = Athéna|last2 = Taylor|first2 = F. W.|publisher = World Scientific|date = 2008|url = http://books.google.com/?id=j3O47dxrDAQC&printsec=frontcover|isbn = 978-981-270-501-3}} == વધુ વાંચન == * {{ઢાંચો:Cite book|title = Lifting Titan's Veil: Exploring the Giant Moon of Saturn|first = Ralph|last = Lorenz|first2 = Jacqueline|last2 = Mitton|publisher = Cambridge University Press|date = 2002|isbn = 0-521-79348-3}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Category:Titan (moon)|ટાઇટન (ચંદ્ર)}} * [http://saturn.jpl.nasa.gov/ Cassini–Huygens Mission To Saturn & Titan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060428051758/http://saturn.jpl.nasa.gov/ |date=2006-04-28 }}. Multimedia Feature [http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/feature20070129.cfm Titan Virtual Tour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429204420/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/feature20070129.cfm |date=2007-04-29 }} * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sat_Titan Titan Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412005822/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sat_Titan |date=2008-04-12 }} at [http://solarsystem.nasa.gov/ NASA's Solar System Exploration site] * [http://www.esa.int/SPECIALS/Cassini-Huygens/SEMKVQOFGLE_0.html Video of ''Huygens’'' descent] from the ESA * [http://ciclops.org/search.php?x=19&y=3&search=Titan Cassini Imaging Central Laboratory for Operations (CICLOPS) site Titan image search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110110816/http://ciclops.org/search.php?x=19&y=3&search=Titan |date=2016-01-10 }} * European Space Agency. (2005). [http://www.esa.int/SPECIALS/Cassini-Huygens/index.html ESA—Cassini–Huygens]. Retrieved March 28, 2005. * The Planetary Society (2005). [https://web.archive.org/web/20110605100801/http://www.planetary.org/explore/topics/saturn/titan.html TPS: Saturn's moon Titan]. Retrieved March 28, 2005. * University of Arizona Lunar and Planetary Lab (2005). [http://www.lpl.arizona.edu/~kholso/ Lunar and Planetary Lab The Descent Imager-Spectral Radiometer of the Cassini–Huygens Mission to Titan]. Retrieved March 28, 2005. * [http://esamultimedia.esa.int/images/huygens_alien_winds_descent.mp3 The Alien Noise]. This recording is a laboratory reconstruction of the sounds heard by Huygens' microphones. * Movie of [http://sos.noaa.gov/videos/Titan.mov Titan's rotation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601170623/http://sos.noaa.gov/videos/Titan.mov |date=2010-06-01 }} from the National Oceanic and Atmospheric Administration site * [http://www.astronomycast.com/astronomy/planets/our-solar-system/ep-201-titan/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+astronomycast+(Astronomy+Cast) AstronomyCast: Titan] Fraser Cain and Pamela Gay, 2010. * [http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/TITAN/target Titan nomenclature] and [http://planetarynames.wr.usgs.gov/images/Titan_comp.pdf Titan map with feature names] from the [http://planetarynames.wr.usgs.gov/ USGS planetary nomenclature page] [[શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] 0kaikr43ar7wkpj9xi3ncmw0ihbtieg 0 109272 901012 878477 2026-05-17T10:01:21Z Kwamikagami 1487 901012 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Crab Nebula.jpg|right|thumb|ક્રેબ નેબુલા, સુપરનોવાના અવશેષો, જે પ્રથમવાર ૧૦૫૦ની આસપાસ જોવા મળ્યા હતા.]] '''તારો''' એ તેજસ્વી ઝગમગતાં ગરમ પદાર્થનો ખૂબ મોટો અવકાશી ગોળો છે. તે પદાર્થને પ્લાઝમા કહેવામાં આવે છે. તારાઓ [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] દ્વારા એક સાથે જકડાયેલાં રહે છે. તેઓ ઉષ્મા અને પ્રકાશ આપે છે કારણ કે તેઓ ખૂબ જ ગરમ છે. એક અંદાજ અનુસાર દેખીતા બ્રહ્માંડમાં ૧૦^૨૪ તારાઓ છે, પણ મોટા ભાગનાં પૃથ્વી પરથી નરી આંખે જોઈ શકાતાં નથી.<ref>{{Cite web|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Herschel/How_many_stars_are_there_in_the_Universe|title=ESA - How many stars are there in the Universe?|website=www.esa.int|access-date=2019-10-27}}</ref> તારાઓ ગરમ છે કારણ કે તેમની અંદર પરમાણુ પ્રતિક્રિયાઓ થાય છે અને તે પ્રતિક્રિયાઓને અણુ સંમિશ્રણ કહેવામાં આવે છે. પરમાણુ ફ્યુઝન પ્રકાશ અને ગરમીની સાથે સાથે મોટા-મોટા [[તત્ત્વ|રાસાયણિક તત્વો]] બનાવે છે. તારાઓમાં ઘણો [[ઉદકજન|હાઇડ્રોજન]] હોય છે. પરમાણુ ફ્યુઝન [[ઉદકજન|હાઇડ્રોજન]]ને [[હીલિયમ|હિલીયમ]]માં બદલી નાખે છે. જ્યારે કોઈ તારો વૃદ્ધ થાય છે, ત્યારે તે [[હીલિયમ]]ને [[કાર્બન]] અને [[પ્રાણવાયુ (ઑક્સીજન)|ઓક્સિજન]] જેવા અન્ય મોટા રાસાયણિક તત્વોમાં બદલવાનું શરૂ કરે છે. ફ્યુઝન ઘણી ઉર્જા બનાવે છે. આ ઉર્જા તારાને ખૂબ ગરમ બનાવે છે. તારાઓ તેમનાં દ્વારા ઉત્પન્ન થતી ઉર્જા પ્રકાશ તરીકે છોડે છે. બાકીના [[વિઘ્યુતચુંબકિય વિકીરણ|ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક રેડિયેશનના]] અન્ય પ્રકારો તરીકે છોડે છે.<ref>{{Cite web|url=http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html|title=Late stages of evolution for low-mass stars|website=spiff.rit.edu|access-date=2019-10-27}}</ref> == પૃથ્વીનો સૂર્ય == [[પૃથ્વી]]ની સૌથી નજીકનો તારો [[સૂર્ય]] છે. સૂર્યની ઉર્જા વનસ્પતિ માટે પ્રકાશ પ્રદાન કરીને પૃથ્વી પરના લગભગ તમામ જીવનને ટેકો આપે છે. વનસ્પતિ [[પ્રકાશસંશ્લેષણ]] નામની પ્રક્રિયામાં પ્રકાશને ઉર્જામાં ફેરવે છે.<ref name="Simon2001"> {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=1gXImRmz7u8C&pg=PA26&dq=bacteria+that+live+with+out+the+sun|title=The real science behind the X-Files: microbes, meteorites, and mutants|last=Simon A. 2001|publisher=Simon & Schuster|isbn=0684856182|pages=25–27}}</ref> સૂર્યની ઉર્જા પૃથ્વી પર [[હવામાન]] અને ભેજનું કારણ પણ બને છે. જ્યારે સૂર્ય નીચે આવે છે ત્યારે આપણે રાતના આકાશમાં અન્ય તારાઓ જોઈ શકીએ છીએ. સૂર્યની જેમ તેઓ મોટે ભાગે હાઇડ્રોજન અને થોડો હિલીયમ વત્તા અન્ય તત્વોથી બનાવવામાં આવે છે. ખગોળશાસ્ત્રીઓ ઘણીવાર તે અન્ય તારાઓની તુલના સૂર્ય સાથે કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે તેમના [[દ્રવ્યમાન]] સૌર દ્રવ્યમાન (સોલર માસ)માં આપવામાં આવે છે. એક નાનો તારો ૦.૨ સોલર માસનો હોઈ શકે છે, એક મોટો તારો ૦.૪ સોલાર માસનો હોય છે.<ref>{{Cite book|url=http://www.gutenberg.org/ebooks/8172|title=History of Astronomy|last=Forbes|first=George|date=1 મે, 2005}}</ref> સામાન્ય રીતે કોઈ તારાઓ વચ્ચેનું અંતર પ્રકાશવર્ષ કે પછી ઍસ્ટ્રોનોમિકલ યુનિટમાં અપાતું હોય છે. પ્રકાશ વર્ષ એટલે પ્રકાશે એક વર્ષમાં કાપેલું અંતર કે જે અંદાજે ૯.૪૬ ટ્રીલિયન કીલોમીટર છે. તેમાં ઍસ્ટ્રોનોમિકલ યુનિટ (AU) નું મૂલ્ય પૃથ્વી અને સૂર્ય વચ્ચેનાં સરેરાશ અંતર જેટલું હોય છે; તેનું બરાબર મૂલ્ય ૧૪૯,૫૯૭,૮૭૦,૭૦૦ મીટર છે.<ref>{{Cite journal|last=Prša|first=Andrej|last2=Harmanec|first2=Petr|last3=Torres|first3=Guillermo|last4=Mamajek|first4=Eric|last5=Asplund|first5=Martin|last6=Capitaine|first6=Nicole|last7=Christensen-Dalsgaard|first7=Jørgen|last8=Depagne|first8=Éric|last9=Haberreiter|first9=Margit|date=2016-08-03|title=NOMINAL VALUES FOR SELECTED SOLAR AND PLANETARY QUANTITIES: IAU 2015 RESOLUTION B3|url=http://stacks.iop.org/1538-3881/152/i=2/a=41?key=crossref.bc6aa946199cb317fbc8acc3006ca28e|journal=The Astronomical Journal|volume=152|issue=2|pages=41|doi=10.3847/0004-6256/152/2/41|issn=1538-3881}}</ref> == નજીકનો તારો == પ્રોક્સિમા સેંચ્યુરી એ તારો છે જે આપણા સૂર્યની સૌથી નજીક છે. તે ૩૯.૯ ટ્રિલિયન કીલોમીટર દૂર છે જેનો મતલબ ૪.૨ [[પ્રકાશવર્ષ]] દૂર છે. આનો અર્થ એ છે કે આ તારાનો પ્રકાશ પૃથ્વી પર પહોંચવામાં ૪.૨ [[વર્ષ]] લે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/jpl/wise/spitzer-coldest-brown-dwarf-20140425/|title=NASA's Spitzer and WISE Telescopes Find Close, Cold Neighbor of Sun {{!}} NASA|date=2014-04-26|website=web.archive.org|access-date=2019-10-27|archive-date=2014-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140426004939/http://www.nasa.gov/jpl/wise/spitzer-coldest-brown-dwarf-20140425/|url-status=bot: unknown}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{commons category|Stars|તારો}} [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] 20s21ktc8n78w9hdmhbxtplqc7hyh16 1 153509 900995 898854 2026-05-16T17:39:49Z Brihaspati 45702 /* ઉમદા લેખ માટે નામાંકન */ ઉત્તર 900995 wikitext text/x-wiki == ઉમદા લેખ માટે નામાંકન == @[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] @[[સભ્ય:Snehrashmi|Snehrashmi]] @[[સભ્ય:KartikMistry|KartikMistry]] @[[સભ્ય:Aniket|Aniket]] @[[સભ્ય:Meghdhanu|Meghdhanu]] આ લેખનું ઉમદા લેખ માટે નામાંકન કરૂં છું. તે વિશે આપની ટીકા-ટીપ્પણી હોય તો જણાવશો. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૦:૩૬, ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) : ઉમદા લેખ તરીકે રાખી શકાય. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૭:૧૮, ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) : સહમતિ --[[સભ્ય:Meghdhanu|Meghdhanu]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Meghdhanu|ચર્ચા]]) ૧૯:૪૬, ૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST) :@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] કૃપા કરીને આ વિશે આગળનાં પગલાં લેશો. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૦:૪૭, ૬ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) ::@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] આપની જાણ સારુ. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૨૩:૦૯, ૧૬ મે ૨૦૨૬ (IST) 38zpas29ez785iklbkoz5i1bz9g4uso 0 154506 900993 900953 2026-05-16T17:35:57Z Brihaspati 45702 કથા ઉમેરી 900993 wikitext text/x-wiki '''ચંદ્રલેહા''' (સં: ચંદ્રલેખા) ૧૬૫૫-૫૮ દરમિયાન રચાયેલું સટ્ટક પ્રકારનું એક પ્રાકૃત ઉપરૂપક છે. તેની રચના મહાકવિ રુદ્રદાસે સંસ્કૃતનિષ્ઠ પ્રાકૃતમાં કરી હતી.<ref name=":0">{{Cite web|title=ચંદ્રલેહા (ચંદ્રલેખા) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%9A%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B2%E0%AB%87%E0%AA%B9%E0%AA%BE-%E0%AA%9A%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B2%E0%AB%87%E0%AA%96%E0%AA%BE/|access-date=2026-05-15|language=|website=ગુજરાતી વિશ્વકોષ|last=પગારિયા|first=રૂપેન્દ્રકુમાર|url-status=live}}</ref> આ ઉપરૂપકમાં કુલ ૪ દૃશ્યો છે જેમાં માનવેદ અને ચંદ્રલેખાના વિવાહનું વર્ણન થાય છે. == લેખન == === સટ્ટક === સટ્ટક ઉપરૂપકોમાંનો એક પ્રકાર છે અને તે શરૂઆતથી અંત સુધી પ્રાકૃત ભાષામાં રચાયું હોય છે. સટ્ટકમાં અદ્ભુત રસ મુખ્ય હોય છે; પ્રવેશક તથા વિષ્કંભક હોતાં નથી; અંકોને જવનિકા (जवणिका) કહેવાય છે. તેની બીજી બધી વિશેષતાઓ નાટિકાની જેમ હોય છે. <ref name=":0" /> === લેખનશૈલી === [[કપ્પૂરમંજરી|કર્પૂરમંજરી]] વગેરે ૬ સટ્ટક ઉપરૂપકોમાં આ સટ્ટકનું પણ મહત્વનું સ્થાન છે. આ સટ્ટકની ભાષા સંસ્કૃતનિષ્ઠ પ્રાકૃત છે, પરંતુ તે "સરળ, કોમળ, સ્વાભાવિક, પ્રૌઢ તથા પરિમાર્જિત છે અને પાંડિત્યપૂર્ણ તથા રૂઢપ્રયોગવાળી છે". તેમાં વિવિધ છંદો જેવા કે શાર્દૂલવિક્રીડિત, વંશસ્થ, શિખરિણી, વસંતતિલકાનો ઉપયોગ થયો છે. સટ્ટકમાં આવતા શબ્દાલંકારોમાં અનુપ્રાસ, યમક અને વીપ્સાનો પ્રયોગ થયો છે. અર્થાલંકારોમાં ઉપમા અને ઉત્પ્રેક્ષાનો વિપુલ પ્રમાણમાં પ્રયોગ કરાયેલો છે. પદોમાં પ્રાકૃતિક ર્દશ્યોનું ભાવસભર વર્ણન થયું છે.<ref name=":0" /> == કથા == માનવેદ રાજાની રાણીની કાકી અંગ દેશના રાજા ચંદ્રવર્માની રાણી હતી. રાજા ચંદ્રવર્માની પુત્રી ચંદ્રલેખા અત્યંત રૂપાળી અને સુલક્ષણા હતી. એક વખત સામુદ્રિકે ભવિષ્યવાણી કરી કે જે વ્યક્તિ ચંદ્રલેખાની સાથે લગ્ન કરશે તે ચક્રવર્તીપણું ભોગવશે. તેથી ચંદ્રલેખા સૌના આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની. એક વાર વસંતોત્સવ વખતે રાજા માનવેદને સિંધુનાથ(સમુદ્ર) તરફથી ચિંતામણિ રત્ન ભેટમાં મળ્યું. આ ચિંતામણિ રત્ન ઇચ્છાપૂરણ હતું અને માનવેદ સાતેય સાગરો પર રાજ કરવા માગતો હતો. જ્યારે રાજા માનવેદ રાજભવનમાં મિત્રો સાથે બેઠો હતો ત્યારે વિદૂષકે રત્નને સૌથી સુંદર વસ્તુ હાજર કરવાની વાત કરી. આ બાદ રત્નની અધિષ્ઠાત્રી દેવીએ ચંદ્રલેખાને ચંપાનગરીથી સીધી દરબારમાં હાજર કરી અને રાજા તેની પર મોહી ગયો. રાણીને ચંદ્રલેખાના આચરણ પરથી શંકા થઈ કે જરૂર તે કોઈ વ્યક્તિના પ્રેમમાં છે. રાણીએ ચંદ્રલેખાને ભોંયરામાં પૂરી દીધી અને તેના ઉપર ચોકીપહેરો મૂકી દીધો. બીજી બાજુ ચંદ્રલેખાના ગૂમ થઈ જવાની વાત બધે જ ફેલાઈ ગઈ. એક વખત વિસુસવના ઉત્સવ વખતે રાજા માનવેદના દરબારમાં ચંદ્રલેખાનો ભાઈ ચંદ્રકેતુ આવ્યો. ચંદ્રકેતુએ ચંદ્રલેખાના ખોવાઈ જવાના સમાચાર આપ્યા. ચંદ્રલેખાનો માનવેદ સાથે વિવાહ કરવાનું નક્કી હતું. માનવેદે બધેય ચંદ્રલેખાની શોધ કરી પણ તે મળી નહિ. છેવટે ચિંતામણિ રત્નની અધિષ્ઠાત્રી દેવીને ચંદ્રલેખા શોધી લાવવાનું કામ સોંપ્યું. દેવીએ ચંદ્રલેખાને ભોંયરામાંથી કાઢીને રાજા માનવેદ આગળ રજૂ કરી. આમ બંનેનું મિલન થયું અને મોટા ઉત્સવ સાથે બંનેનો વિવાહ થયો. <ref name=":0" /> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] re8vcr6w41msejbl3apguvhtosgyj17 900994 900993 2026-05-16T17:37:05Z Brihaspati 45702 /* લેખન */ લેખકની માહિતી 900994 wikitext text/x-wiki '''ચંદ્રલેહા''' (સં: ચંદ્રલેખા) ૧૬૫૫-૫૮ દરમિયાન રચાયેલું સટ્ટક પ્રકારનું એક પ્રાકૃત ઉપરૂપક છે. તેની રચના મહાકવિ રુદ્રદાસે સંસ્કૃતનિષ્ઠ પ્રાકૃતમાં કરી હતી.<ref name=":0">{{Cite web|title=ચંદ્રલેહા (ચંદ્રલેખા) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%9A%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B2%E0%AB%87%E0%AA%B9%E0%AA%BE-%E0%AA%9A%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B2%E0%AB%87%E0%AA%96%E0%AA%BE/|access-date=2026-05-15|language=|website=ગુજરાતી વિશ્વકોષ|last=પગારિયા|first=રૂપેન્દ્રકુમાર|url-status=live}}</ref> આ ઉપરૂપકમાં કુલ ૪ દૃશ્યો છે જેમાં માનવેદ અને ચંદ્રલેખાના વિવાહનું વર્ણન થાય છે. == લેખન == === સટ્ટક === સટ્ટક ઉપરૂપકોમાંનો એક પ્રકાર છે અને તે શરૂઆતથી અંત સુધી પ્રાકૃત ભાષામાં રચાયું હોય છે. સટ્ટકમાં અદ્ભુત રસ મુખ્ય હોય છે; પ્રવેશક તથા વિષ્કંભક હોતાં નથી; અંકોને જવનિકા (जवणिका) કહેવાય છે. તેની બીજી બધી વિશેષતાઓ નાટિકાની જેમ હોય છે. <ref name=":0" /> === લેખનશૈલી === [[કપ્પૂરમંજરી|કર્પૂરમંજરી]] વગેરે ૬ સટ્ટક ઉપરૂપકોમાં આ સટ્ટકનું પણ મહત્વનું સ્થાન છે. આ સટ્ટકની ભાષા સંસ્કૃતનિષ્ઠ પ્રાકૃત છે, પરંતુ તે "સરળ, કોમળ, સ્વાભાવિક, પ્રૌઢ તથા પરિમાર્જિત છે અને પાંડિત્યપૂર્ણ તથા રૂઢપ્રયોગવાળી છે". તેમાં વિવિધ છંદો જેવા કે શાર્દૂલવિક્રીડિત, વંશસ્થ, શિખરિણી, વસંતતિલકાનો ઉપયોગ થયો છે. સટ્ટકમાં આવતા શબ્દાલંકારોમાં અનુપ્રાસ, યમક અને વીપ્સાનો પ્રયોગ થયો છે. અર્થાલંકારોમાં ઉપમા અને ઉત્પ્રેક્ષાનો વિપુલ પ્રમાણમાં પ્રયોગ કરાયેલો છે. પદોમાં પ્રાકૃતિક ર્દશ્યોનું ભાવસભર વર્ણન થયું છે.<ref name=":0" /> === લેખક === આ રચનાના કર્તા કાલિકટનિવાસી પારસવંશીય મહાકવિ રુદ્રદાસ (સત્તરમી સદી ઉત્તરાર્ધ) હતા. તેઓ આચાર્ય રુદ્ર અને આચાર્ય શ્રીકંઠના શિષ્ય હતા. તેમણે ૧૬૫૫-૫૮ની આસપાસ આ સટ્ટકની રચના કરી હતી. == કથા == માનવેદ રાજાની રાણીની કાકી અંગ દેશના રાજા ચંદ્રવર્માની રાણી હતી. રાજા ચંદ્રવર્માની પુત્રી ચંદ્રલેખા અત્યંત રૂપાળી અને સુલક્ષણા હતી. એક વખત સામુદ્રિકે ભવિષ્યવાણી કરી કે જે વ્યક્તિ ચંદ્રલેખાની સાથે લગ્ન કરશે તે ચક્રવર્તીપણું ભોગવશે. તેથી ચંદ્રલેખા સૌના આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની. એક વાર વસંતોત્સવ વખતે રાજા માનવેદને સિંધુનાથ(સમુદ્ર) તરફથી ચિંતામણિ રત્ન ભેટમાં મળ્યું. આ ચિંતામણિ રત્ન ઇચ્છાપૂરણ હતું અને માનવેદ સાતેય સાગરો પર રાજ કરવા માગતો હતો. જ્યારે રાજા માનવેદ રાજભવનમાં મિત્રો સાથે બેઠો હતો ત્યારે વિદૂષકે રત્નને સૌથી સુંદર વસ્તુ હાજર કરવાની વાત કરી. આ બાદ રત્નની અધિષ્ઠાત્રી દેવીએ ચંદ્રલેખાને ચંપાનગરીથી સીધી દરબારમાં હાજર કરી અને રાજા તેની પર મોહી ગયો. રાણીને ચંદ્રલેખાના આચરણ પરથી શંકા થઈ કે જરૂર તે કોઈ વ્યક્તિના પ્રેમમાં છે. રાણીએ ચંદ્રલેખાને ભોંયરામાં પૂરી દીધી અને તેના ઉપર ચોકીપહેરો મૂકી દીધો. બીજી બાજુ ચંદ્રલેખાના ગૂમ થઈ જવાની વાત બધે જ ફેલાઈ ગઈ. એક વખત વિસુસવના ઉત્સવ વખતે રાજા માનવેદના દરબારમાં ચંદ્રલેખાનો ભાઈ ચંદ્રકેતુ આવ્યો. ચંદ્રકેતુએ ચંદ્રલેખાના ખોવાઈ જવાના સમાચાર આપ્યા. ચંદ્રલેખાનો માનવેદ સાથે વિવાહ કરવાનું નક્કી હતું. માનવેદે બધેય ચંદ્રલેખાની શોધ કરી પણ તે મળી નહિ. છેવટે ચિંતામણિ રત્નની અધિષ્ઠાત્રી દેવીને ચંદ્રલેખા શોધી લાવવાનું કામ સોંપ્યું. દેવીએ ચંદ્રલેખાને ભોંયરામાંથી કાઢીને રાજા માનવેદ આગળ રજૂ કરી. આમ બંનેનું મિલન થયું અને મોટા ઉત્સવ સાથે બંનેનો વિવાહ થયો. <ref name=":0" /> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] kp8vp1g08recor5cveapqphpkuu5y0w 1 154512 900996 2026-05-16T17:52:28Z Brihaspati 45702 {{વિકિપરિયોજના પ્રાચીન તથા મધ્યયુગીન સાહિત્ય}}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 900996 wikitext text/x-wiki {{વિકિપરિયોજના પ્રાચીન તથા મધ્યયુગીન સાહિત્ય}} qpiu5d0uhcrlej629vujzx7mfq3c0nr 3 154513 900998 2026-05-17T09:43:02Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900998 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=ParmarKishan2003}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૧૩, ૧૭ મે ૨૦૨૬ (IST) izhd68kob4kvta948s4ftnxk2hnilhv