વિકિપીડિયા:ચોતરો

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gu">
  <siteinfo>
    <sitename>વિકિપીડિયા</sitename>
    <dbname>guwiki</dbname>
    <base>https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા)</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">વિશેષ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">સભ્ય</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">સભ્યની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">વિકિપીડિયા</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">વિકિપીડિયા ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ચિત્ર</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ચિત્રની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">મીડિયાવિકિ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">મીડિયાવિકિ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ઢાંચો</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ઢાંચાની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">મદદ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">મદદની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">શ્રેણી</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">શ્રેણીની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">વિભાગ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">વિભાગ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>વિકિપીડિયા:ચોતરો</title>
    <ns>4</ns>
    <id>774</id>
    <revision>
      <id>901014</id>
      <parentid>900315</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T13:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>18151</id>
      </contributor>
      <comment>/* Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) */ નવો વિભાગ</comment>
      <origin>901014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152341" sha1="rdoq4ekku2a11yfv1qig4npq81ra7br" xml:space="preserve">&lt;!-- --&gt;{{/શીર્ષક}}&lt;!-- --&gt;
&lt;!-- મહેરબાની કરી આ લીટી અને તેની ઉપરનું લખાણ હટાવવું નહી --&gt;

== Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey ==

Dear Community Members,

I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity.

We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal.

This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference.

Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6

We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations.

Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025

Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input.

Warm regards,&lt;br&gt;
[[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]]
&lt;!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&amp;oldid=28074658 --&gt;

== Open Community Call - [[:m:Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India: Initial conversation|Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India]] ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

''{{int:please-translate}}''

Dear Wikimedians, 

Happy 2025.. 😊

As you must have seen, members from Wikimedians of Kerala and Odia Wikimedia User Groups initiated preliminary discussions around submitting an Expression of Interest (EoI) to have Wikimania 2027 in India. You can find out more on the [[:m:Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India: Initial conversation|Meta Page]]. 
 
Our aim is to seek input and assess the overall community sentiment and thoughts from the Indian community before we proceed further with the steps involved in submitting the formal EOI. 
 
As part of the same, we are hosting an '''open community call regarding India's Expression of Interest (EOI) to host Wikimania 2027'''. This is an opportunity to gather your valuable feedback, opinions, and suggestions to shape a strong and inclusive proposal.

* 📅 Date: Wednesday, January 15th 2025  
* ⏰ Time: 7pm-8pm IST 
* 📍 Platform: https://meet.google.com/sns-qebp-hck
 
Your participation is key to ensuring the EOI reflects the collective aspirations and potential of the vibrant South Asian community. 
 
Let’s join together to make this a milestone event for the Wikimedia movement in South Asia. 
 
We look forward to your presence! 
&lt;br&gt;
Warm regards,
&lt;br&gt;
[[:m:Wikimedians of Kerala|Wikimedians of Kerala]] and [[:m:Odia Wikimedians User Group|Odia Wikimedians]] User Group's
&lt;br&gt;
This message was sent with [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) by [[m:User:Gnoeee|Gnoeee]] ([[m:User_talk:Gnoeee|talk]]) at ૧૧:૨૫, ૧૪ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Gnoeee@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Indic_VPs&amp;oldid=28100038 --&gt;

== શું મુખપૃષ્ઠ પર કુંભ મેળા વિશે મૂકી શકાય? ==

અત્યારે [[૨૦૨૫ પ્રયાગ કુંભ મેળો]] ચાલી રહ્યો છે તો શું મુખપૃષ્ઠ પર વર્તમાન ઘટનાઓનું નાનું સેક્શન બનાવી કે પછી હંગામી ધોરણે ઉમદાલેખમાં પૃષ્ઠ ઉમેરી કુંભ મેળા વિશે મૂકી શકાય? --[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|&lt;sup&gt;મારી સાથે વાત કરો&lt;/sup&gt;]] ૧૧:૪૫, ૧૬ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST)

:ફેબ્રુઆરીમાં આ માસના ઉમદા લેખ તરીકે મૂકીએ. ત્યાં સુધી લેખમાં જરુરી સુધારા કરી રાખીએ. લગભગ આખો ફેબ્રુઆરી મહિનો કુંભમેળો ચાલવાનો છે એટલે તે સમયે મુખપૃષ્ઠ પર રહે તો યાદો તાજી રહે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૬:૫૨, ૧૬ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST)
::જી. ચોક્કસ. માહિતી ઉમેરવામાં મદદ કરવા વિનંતી. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|&lt;sup&gt;મારી સાથે વાત કરો&lt;/sup&gt;]] ૧૫:૨૧, ૧૭ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST)

== Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! ==

Dear All,

We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. 

This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture.

* Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]]
* When: Jan 19, 2025 
* Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025).
* Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 
* Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]]

To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025.

Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language.

Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all.

Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate.

Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success!

For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] ૧૭:૩૮, ૧૬ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== New Wikimedia Campaign Launching Tomorrow: Indic Writing Systems Campaign 2025 ==

Dear Wikimedians,

We are excited to announce the launch of the [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025|Indic writing systems campaign 2025]], which will take place from 23 January 2025 (World Endangered Writing Day) to 21 February 2025 (International Mother Language Day). This initiative is part of the ongoing efforts of [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems|WikiProject writing Systems]] to raise awareness about the documentation and revitalization of writing systems, many of which are currently underrepresented or endangered.

Representatives from important organizations that work with writing systems, such as Endangered Alphabets and the Script Encoding Initiative, support the campaign. The campaign will feature two primary activities focused on the [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025/Lists|list of target scripts]]:

* '''Wikidata Labelathon''': A focused effort to improve and expand the information related to South Asian scripts on Wikidata.

* '''Wikipedia Translatathon''': A collaborative activity aimed at enhancing the coverage of South Asian writing systems and their cultural significance on Wikipedia.


We are looking for local organizers to engage their respective communities. If you are interested in organizing, kindly sign-up [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025/Local Organizers|here]]. We also encourage all Indic Wikimedians to [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025/Participate|join us]] in this important campaign to help document and celebrate the diverse writing systems of South Asia. 


Thank you for your support, and we look forward to your active participation. 


Regards [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૫૯, ૨૨ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST)
Navya sri Kalli
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&amp;oldid=22433435 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૦૬:૪૧, ૨૪ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Feminism and Folklore 2025 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૮:૦૫, ૨૯ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''
--[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૮:૦૫, ૨૯ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26503019 --&gt;

== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. 

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૦૬:૧૮, ૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28198931 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt; Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone!
[[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]]
We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''.

This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba.

'''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''.

Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language &amp; Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].

We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ૧૩:૫૯, ૨૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28217779 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ૦૦:૨૧, ૮ માર્ચ ૨૦૨૫ (IST)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 --&gt;

== An improved dashboard for the Content Translation tool ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{Int:hello}} Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device.

With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below.
[[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the &quot;For you&quot; and &quot;...More&quot; buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups (&quot;Create new pages&quot; and &quot;Expand with new sections&quot;)-one for each activity.]]
[[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]]
We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''.
Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. 

Thank you!

On behalf of the Language and Product Localization team.
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; ૦૮:૨૫, ૧૩ માર્ચ ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&amp;oldid=28382282 --&gt;

== Your wiki will be in read-only soon ==

&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|આ સંદેશો અન્ય ભાષામાં વાંચો]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

&lt;span class=&quot;mw-translate-fuzzy&quot;&gt;[[foundation:|વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશન]] તેના પ્રાથમિક અને સહાયક ડેટા સેન્ટરની અદલાબદલીનું પરિક્ષણ કરવા જઈ રહ્યું છે.&lt;/span&gt; આમ કરવાથી એ વાતની ખાતરી થશે કે આપત્તિના સમયે પણ વિકિપીડિયા અને અન્ય વિકિમીડિયા જાળસ્થળો (સાઇટો) ઉપલબ્ધ હોય.

તમામ ટ્રાફિક '''{{#time:j xg|2025-03-19|gu}}''' પર સ્વિચ થશે. ભારતીય સમય મુજબ ૧૯:૩૦ કલાકે '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]''' પરિક્ષણની શરુઆત થશે.

દુર્ભાગ્યવશ, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]]ની અમુક મર્યાદાઓને કારણે આ પરિક્ષણના સમય દરમ્યાન બધું જ સંપાદન કાર્ય અટકાવવું પડે તેમ છે. ખલેલ બદલ અમે દિલગીર છીએ અને ભવિષ્યમાં આવી ખલેલ ઓછામાં ઓછી પડે તે દિશામાં અમે કાર્યરત છીએ. 

પરિક્ષણ શરુ થવાની ૩૦ મિનિટ પહેલાથી બધાં જ વિકિ સંસ્કરણોમાં બેનર મૂકવામાં આવશે. &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;This banner will remain visible until the end of the operation.&lt;/span&gt; 

'''ટૂંકા સમયગાળા માટે તમે બધાં જ વિકિપીડિયા સંસ્કરણો ફક્ત વાંચી શકશો, તેમાં ફેરફાર નહિ કરી શકો.'''

*{{#time:l j xg Y|2025-03-19|gu}} ના રોજ, તમે લગભગ એક કલાક કે તેથી વધુ સમય સુધી વિકિપીડિયામાં કોઈ ફેરફાર કરી શકશો નહીં.
*જો આ સમયગાળામાં તમે કોઈ સંપાદન કરવાનો અને તે ફેરફારો સાચવવાનો પ્રયત્ન કરશો તો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળશે. અમે આશા રાખીએ છીએ કે આ પરિક્ષણ દરમ્યાન કોઈ પણ સંપાદન ખોવાશે નહિ પરંતુ એ વાતની બાંહેધરી આપી શકાય એમ નથી. જો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળે તો બધું જ પૂર્વવત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોશો. પછી તમે કરેલા ફેરફારો સાચવી શકાશે. પણ અમારું સુચન છે કે તમે આવા કોઈ પણ ફેરફારોને કોપી કરી ને રાખી લો જેથી કાંઈ અનિચ્છનિય બને તો તમારી મહેનત બાતલ ન જાય.

''અન્ય અસરો'':

*પૃષ્ઠભૂમિમાં ચાલતાં કામો ધીમાં પડશે કે પછી અટકી જશે. લાલ (મૃત) કડીઓ સામન્ય ઝડપથી અપડેટ ન પણ થાય. તમે એવો કોઈ નવો લેખ બનાવો જે અન્યત્ર જોડાતો હોય તો પહેલાનાં તે પાના પર આ લેખની કડી થોડા વધુ સમય માટે હજુ લાલ જ બતાવે તેમ બને. અમુક લાંબા સમયથી ચાલતી સ્ક્રિપ્ટ અટકાવવી પડશે.
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;We expect the code deployments to happen as any other week.&lt;/span&gt; &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.&lt;/span&gt;
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.&lt;/span&gt;

જરુર પડે તો આ પરિક્ષણ પાછું પણ ઠેલવામાં આવે. [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org પર જઈ ને તમે સમયપત્રક]] જોઈ શકો છો. જો કોઈ પણ ફેરફાર હશે તો સમયપત્રકમાં જાણ કરવામાં આવશે. 

'''આ માહિતીને તમારા સમુદાય સાથે વહેંચવા વિનંતી છે.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; ૦૪:૪૫, ૧૫ માર્ચ ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=28307742 --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૦૭:૩૪, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Editing contest about Norway ==
Hello! Please excuse me from writing in English. If this post should be posted on a different page instead, please feel free to move it (or tell me to move it).

I am Jon Harald Søby from the Norwegian Wikimedia chapter, [[wmno:|Wikimedia Norge]]. During the month of April, we are holding [[:no:Wikipedia:Konkurranser/Månedens konkurranse/2025-04|an editing contest]] about India on the Wikipedias in [[:nb:|Norwegian Bokmål]], [[:nn:|Norwegian Nynorsk]], [[:se:|Northern Sámi]] and [[:smn:|Inari Sámi]]̩, and we had the idea to also organize an &quot;inverse&quot; contest where contributors to Indian-language Wikipedias can write about Norway and Sápmi.

Therefore, I would like to invite interested participants from the Gujarati-language Wikipedia (it doesn't matter if you're from India or not) to join the contest by visiting [[:no:Wikipedia:Konkurranser/Månedens konkurranse/2025-04/For Indians|this page in the Norwegian Bokmål Wikipedia]] and following the instructions that are there.

Hope to see you there! [[સભ્ય:Jon Harald Søby (WMNO)|Jon Harald Søby (WMNO)]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Jon Harald Søby (WMNO)|ચર્ચા]]) ૧૫:૫૦, ૪ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)

== ચિત્ર મુકવામાં સમસ્યા ==

નમસ્તે, [https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%A2%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%9A%E0%AB%8B:%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%B9%E0%AA%BF%E0%AA%A4%E0%AB%80%E0%AA%9A%E0%AB%8B%E0%AA%95%E0%AA%A0%E0%AB%81%E0%AA%82_%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%B5%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%A6%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AA%BE%E0%AA%B2%E0%AA%AF%E2%80%8C આ ઢાંચા]માં ઇમેજ કામ નથી કરતી. કૃપયા સહયતા કરવા વિનંતિ. &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px dashed DarkOrange;padding:0.25em;margin:0.1em;text-shadow:2px 2px 3px Gray;font-size=75%;&quot;&gt;લિ., [[સભ્ય:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;Red&quot;&gt;નેહલ&lt;/font&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;DodgerBlue&quot;&gt;દવે&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; ૧૦:૧૨, ૧૪ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)

:@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] @[[સભ્ય:KartikMistry|KartikMistry]] please help. &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px dashed DarkOrange;padding:0.25em;margin:0.1em;text-shadow:2px 2px 3px Gray;font-size=75%;&quot;&gt;લિ., [[સભ્ય:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;Red&quot;&gt;નેહલ&lt;/font&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;DodgerBlue&quot;&gt;દવે&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; ૦૭:૧૫, ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)
::{{ping|NehalDaveND}} સૌ પ્રથમ તો જવાબ આપવામાં મોડું થયું તે બદલ ક્ષમાપ્રાર્થી છું. મેં હમણાં જ આ માહિતીચોકઠામાં ચિત્ર ઉમેરવાનો પ્રયત્ન કર્યો તો એણે સફળતાથી કામ કર્યું. તમારે '''image = ''' પરિમાણમાં '''='''ની નિશાનીની સામે ફક્ત ચિત્રનું નામ જ લખવાનું છે, દા.ત. '''image = વિશ્વવિદ્યાલય‌.PNG'''. ચિત્રના નામની આગળ File, Image, વગેરે જેવું કશું લખવાનું નથી. જો આમ કરતા પણ તમારું કામ ન થાય તો મને જણાવો કે તમે કયા લેખમાં આ માહિતીચોકઠામાં ચિત્ર ઉમેરવાનો પ્રયત્ન કરો છો અને એ ચિત્ર કયું છે. હું પ્રયત્ન કરી જોઈશ. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૨:૩૦, ૨૨ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)

== Invitation for the next South Asia Open Community Call (SAOCC) with a focus on WMF's Annual Plans (27th April, 2025) ==

Dear All,

The [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call (SAOCC)]] is a monthly call where South Asian communities come together to participate, share community activities, receive important updates and ask questions in the moderated discussions. 

The next SAOCC is scheduled for 27th April, 6:00 PM-7:00 PM (1230-1330 UTC) and will have a section with representatives from WMF who will be sharing more about their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|Annual Plans]] for the next year, in addition to Open Community Updates. 

We request you all to please attend the call and you can find the joining details [https://meta.wikimedia.org/wiki/South_Asia_Open_Community_Call#27_April_2025 here]. 

Thank you! [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૩:૫૫, ૧૪ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=28543211 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! 

The most active contesters will receive prizes.

If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.
&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;

૨૧:૪૧, ૧૬ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૦૬:૦૪, ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; ૨૦:૩૪, ૨૮ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૦૯:૧૧, ૨૯ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==

''(Apologies for posting in English)''

Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.

As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].

After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.

The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.

If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].

Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ૨૦:૩૮, ૬ મે ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28663781 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]].

You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC.

If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|ચર્ચા]])&lt;/bdi&gt; ૦૩:૩૭, ૧૬ મે ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) ૨૦:૫૬, ૨૨ મે ૨૦૨૫ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection &amp; Call for Questions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4].

Here are the key planned dates:

* May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6]
* June 17 – July 1, 2025: Call for candidates
* July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5]
* August 2025: Campaign period
* August – September 2025: Two-week community voting period
* October – November 2025: Background check of selected candidates
* Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated

Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]].

'''Call for Questions'''

In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]]

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]]

Thank you!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

Best regards,

Victoria Doronina

Board Liaison to the Elections Committee

Governance Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૮:૩૭, ૨૮ મે ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== Update from A2K team: May 2025 ==

Hello everyone,

We’re happy to share that the ''Access to Knowledge'' (A2K) program has now formally become part of the '''Raj Reddy Centre for Technology and Society''' at '''IIIT-Hyderabad'''. Going forward, our work will continue under the name [[:m:IIITH-OKI|Open Knowledge Initiatives]].

The new team includes most members from the former A2K team, along with colleagues from IIIT-H already involved in Wikimedia and Open Knowledge work. Through this integration, our commitment to partnering with Indic Wikimedia communities, the GLAM sector, and broader open knowledge networks remains strong and ongoing. Learn more at our Team’s page on Meta-Wiki.

We’ll also be hosting an open session during the upcoming [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] on 6 - 7 pm, and we look forward to connecting with you there.

Thanks for your continued support! Thank you 

Pavan Santhosh,

On behalf of the Open Knowledge Initiatives Team.
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=28543211 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|ચર્ચા]]) ૨૨:૧૭, ૨૯ મે ૨૦૨૫ (IST)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&amp;oldid=28803829 --&gt;

== મુખપૃષ્ઠ પર આજનું ચિત્ર બદલવું જોઈએ? ==

ગયા વર્ષે મે મહિનામાં આપણે '''આજનું ચિત્ર'''માં દર્શાવાતાં ચિત્રો બદલ્યાં હતાં. શું હવે ફરીથી તેને પૂર્ણ કે આંશિક રીતે બદલવા જોઈએ? સૌ કોઈ પોતાનો મત વ્યક્ત કરશો.
—[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|&lt;sup&gt;મારી સાથે વાત કરો&lt;/sup&gt;]] ૦૦:૩૯, ૩ જૂન ૨૦૨૫ (IST)

:હા. સહમત. સમયે સમયે નવા ચિત્રો મૂકવા જોઈએ.- [[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૧૨:૫૪, ૯ જૂન ૨૦૨૫ (IST)
::@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]]@[[સભ્ય:KartikMistry|KartikMistry]]@[[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ચર્ચાને તારણ પર લઈ જવા વિનંતી. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|&lt;sup&gt;મારી સાથે વાત કરો&lt;/sup&gt;]] ૧૧:૪૮, ૧૫ જૂન ૨૦૨૫ (IST)
:::{{સમર્થન}} -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] &lt;sup&gt;[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]&lt;/sup&gt; ૧૩:૦૮, ૧૬ જૂન ૨૦૨૫ (IST)
:::{{સમર્થન}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૪:૪૫, ૧૬ જૂન ૨૦૨૫ (IST)
:::{{સમર્થન}} --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૯:૦૧, ૧૬ જૂન ૨૦૨૫ (IST)

== 📣 Announcing the South Asia Newsletter – Get Involved! 🌏 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

''{{int:please-translate}}''

Hello Wikimedians of South Asia! 👋

We’re excited to launch the planning phase for the '''South Asia Newsletter''' – a bi-monthly, community-driven publication that brings news, updates, and original stories from across our vibrant region, to one page!

We’re looking for passionate contributors to join us in shaping this initiative:

* Editors/Reviewers – Craft and curate impactful content
* Technical Contributors – Build and maintain templates, modules, and other magic on meta.
* Community Representatives – Represent your Wikimedia Affiliate or community

If you're excited to contribute and help build a strong regional voice, we’d love to have you on board!

👉 Express your interest though [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfhk4NIe3YwbX88SG5hJzcF3GjEeh5B1dMgKE3JGSFZ1vtrZw/viewform this link].

Please share this with your community members.. Let’s build this together! 💬

This message was sent with [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) by [[m:User:Gnoeee|Gnoeee]] ([[m:User_talk:Gnoeee|talk]]) at ૨૧:૧૨, ૬ જૂન ૨૦૨૫ (IST)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Gnoeee@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/South_Asia_Village_Pumps&amp;oldid=25720607 --&gt;

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ૦૪:૩૦, ૧૪ જૂન ૨૦૨૫ (IST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૩:૧૩, ૧૭ જૂન ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Dear Wikimedia Community,

The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]]  of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]].

A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity.

Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact.

Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement.

Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate.

Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended.

=== Wikispore ===

The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects.

After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. 

We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future.

As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting.

Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed.

=== Wikinews ===

We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways.

Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years.

While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews.

Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs.

SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives.

'''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to:
*Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects,
*Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace,
*Merge content into compatibly licensed external projects,
*Archive Wikinews projects.
Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels.

=== Feedback and next steps ===

We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language.

I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, ૦૨:૨૬, ૨૮ જૂન ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 --&gt;

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૧૫, ૧૪ જુલાઇ ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 --&gt;

== આંતરવિકિ સહયોગ માટે સામુદાયિક વિચાર-વિમર્શ ==

કેમ છો? હું અત્યારે વિકિમેનિયા ૨૦૨૫માં આવ્યો છું અને આંતરવિકિ સહયોગ અંગે વાતચીત કરી રહ્યો છું. મારી અત્યાર સુધી મૈથિલી, તમિળ, અને યુક્રેનિયીન સદસ્યો સાથે વાત થઈ છે. પ્રથમ ભાગ રૂપે આપણા ગુજરાતી વારસા અને સ્થાપત્યોને લગતા ૩૦ મહત્ત્વના વિષયોની યાદી બનાવીને તેમને ચોતરા પર આપીશું. તેનો તેઓ તેમની ભાષામાં અનુવાદ કરશે. આપણે તેમના તેવા ૩૦ વિષયોનો અનુવાદ કરી આપીશું. આ યોજના સફળ રહે તો લાંબા ગાળાના સહયોગ માટે પ્રયત્ન કરી શકાય. મહેરબાની કરીને આ વિશે આપના વિચારો જણાવો. --[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|&lt;sup&gt;મારી સાથે વાત કરો&lt;/sup&gt;]] ૧૦:૦૪, ૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST)
===ટિપ્પણીઓ===
* સરસ વિચાર. સહમતિ. -- [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] &lt;sup&gt;[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]&lt;/sup&gt; ૧૩:૧૩, ૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST)
* સહમત. સહયોગ બંને વિકિપીડીયા માટે લાભદાયી જ છે. -[[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૧૩:૨૨, ૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST)
* {{સમર્થન}} સુંદર વિચાર. (જો કે આપણા સક્રિય સભ્યોનું સંખ્યાબળ ધ્યાનમાં રાખી ને આગળ વધવું કે, આપણા ૩૦ લેખો પાંચ ભાષામાં ભાષાંતરિત થાય એની સાથે આપણી પાસે ૧૫૦ નવા લેખો બનાવવાની જવાબદારી આવે. એનો અર્થ એ થયો કે દરેક નવી ભાષાની સાથે આપણે વધારાના ૩૦ લેખો બનાવવાના થાય. એ યાદ રાખવું કે બે મહિનાની ફેમિનિઝમ અને ફોકલોર સ્પર્ધામાં ઈનામની લાલચે પણ આપણે બધાં ભેગાં થઈ ને પણ ૩૦ નવા લેખો બનાવી નથી શક્યા.) --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૪:૪૭, ૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST)
* {{સમર્થન}} આવકારદાયક. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૮:૦૪, ૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST)
* {{સાંભળો|Snehrashmi|Dsvyas|Nizil Shah|KartikMistry}} કૃપા કરીની આ [[વિકિપીડિયા:વારસા માટે આંતરવિકિ સહયોગ પરિયોજના/અગત્યના વિષયો]] યાદીમાં જોઈતા અગત્યના વિષયો ઉમેરતાં રહેશો. --[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|&lt;sup&gt;મારી સાથે વાત કરો&lt;/sup&gt;]] ૧૯:૦૮, ૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST)

== Call for Expression of Interest – Advanced Train the Trainer 2025 (ATTT) ==

''Sorry for writing in English. Please feel free to translate it into your language.''

The [[:m:IIITH-OKI|Open Knowledge Initiatives]] (OKI) team at IIIT-Hyderabad is organising [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025|Advanced Train the Trainer (ATTT) 2025]], tentatively in the second week of October 2025 at IIIT-Hyderabad. 

The program is for experienced Wikimedians who have attended TTT earlier and wish to deepen their leadership, thematic expertise, and practical skills. It will run in parallel [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Tracks|tracks]]: 

* ''' Evaluation, Impact, and Data Storytelling''' – Measure, analyse, and communicate the impact of Wikimedia initiatives. 
* '''Project Design Challenge''' – Develop a 3-month project with mentoring and planning tools. 

Info about the event:
* Deadline: 20 August 2025 
* Apply here: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Expression of Interest form]]

If you cannot apply directly on Meta, email your proposal (following the Meta template) with a valid reason to nitesh@research.iiit.ac.in. 

— Open Knowledge Initiatives Team, IIIT-Hyderabad 

[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૩:૩૦, ૧૪ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=29127818 --&gt;

== Expression of Interest Extended: Advanced Train the Trainer 2025 ==

Dear all,

We are pleased to inform you that the deadline to submit your Expression of Interest has been extended until '''26 August'''. The [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025|Advanced Train the Trainer]] (ATTT) 2025 will be held on '''10, 11, and 12 October 2025 at IIIT-Hyderabad'''.
ATTT is designed for experienced Wikimedians who have or have not previously participated in Train the Trainer, but wish to develop further their leadership, thematic expertise, and practical application skills. The training will run in two thematic tracks:
* '''Evaluation, Impact, and Data Storytelling''' – Learn to measure, analyse, and narrate the impact of Wikimedia initiatives through hands-on labs and peer feedback.
* '''Project Design: From Learning to Action''' – Work on a 3-month project with mentoring and planning tools, turning learning into impactful, context-driven initiatives.
**  Apply here: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Expression of Interest form]]
**  Deadline to apply (extended): 26 August 2025
**  Event Dates: 10-12 October 2025
We will share further updates with you soon.

''Note: If you are unsure about which track to choose, please still submit your application by answering the questions thoroughly. Our team will review it and assign you to the most suitable track. If you are not comfortable applying directly on Meta, you may send your proposal (using the Meta template and with a valid reason) to nitesh@research.iiit.ac.in. If selected, the OKI team will publish it on Meta on your behalf.''

We look forward to receiving your applications and working together to shape impactful Wikimedia leadership! 

Regards,  

Open Knowledge Initiatives Team

IIIT-Hyderabad 
[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૦:૧૨, ૨૦ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=29127818 --&gt;

== Final Call: Apply for Advanced Train the Trainer 2025 by Today ==

Dear all,

This is a kind reminder that today is the '''last day''' to submit your '''Expression of Interest for Advanced Train the Trainer 2025'''. If you are interested, we warmly encourage you to complete your application at the earliest using the link below: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Here]]

''Please note that we will not be able to accommodate requests for reopening the form after the deadline. Once submissions close, our team will begin the review process.''

We look forward to your participation and thank you for your continued interest in strengthening leadership within our communities.

Regards, IIITH-OKI 
[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૫, ૨૬ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=29127818 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Temporary accounts will be rolled out soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''.

Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. 

'''Why we are building temporary accounts'''

Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. 

Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users.

'''How temporary accounts work'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it.

'''What does this mean for different groups of users?'''

'''For logged-out editors'''

* This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki.
* If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice.

'''For community members interacting with logged-out editors'''

* A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address).
* Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community.

'''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki'''

* '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.)
* '''For admins blocking logged-out editors''':
** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option.
** It will still be possible to block an IP address or IP range.
* Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this.

'''Our requests for you, and next steps'''

* If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]].
* If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in.
* Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options.
* Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses.

To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; ૦૩:૦૫, ૨૭ ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 --&gt;

== Global discussion on Welcome messages ==

&lt;div lang{{=}}&quot;en&quot; dir{{=}}&quot;ltr&quot;&gt;Sorry that this message is in English. {{int:please-translate}}. There is a request for comment at [[:m:Special:MyLanguage/Requests for comment/Welcoming policy]] on a proposal to forbid sending [[:m:welcome messages|welcome messages]] to users who have not made an edit, which is currently in practice at your wiki. Your comment on this matter would be appreciated.&lt;/div&gt;
[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૮:૦૯, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:DreamRimmer/MMS_list&amp;oldid=29262336 --&gt;

== Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon ==

&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|આ સંદેશો અન્ય ભાષામાં વાંચો]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

&lt;span class=&quot;mw-translate-fuzzy&quot;&gt;[[foundation:|વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશન]] તેના પ્રાથમિક અને સહાયક ડેટા સેન્ટરની અદલાબદલીનું પરિક્ષણ કરવા જઈ રહ્યું છે.&lt;/span&gt; આમ કરવાથી એ વાતની ખાતરી થશે કે આપત્તિના સમયે પણ વિકિપીડિયા અને અન્ય વિકિમીડિયા જાળસ્થળો (સાઇટો) ઉપલબ્ધ હોય.

તમામ ટ્રાફિક '''{{#time:j xg|2025-09-24|gu}}''' પર સ્વિચ થશે. ભારતીય સમય મુજબ 20:30 કલાકે '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]''' પરિક્ષણની શરુઆત થશે.

દુર્ભાગ્યવશ, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]]ની અમુક મર્યાદાઓને કારણે આ પરિક્ષણના સમય દરમ્યાન બધું જ સંપાદન કાર્ય અટકાવવું પડે તેમ છે. ખલેલ બદલ અમે દિલગીર છીએ અને ભવિષ્યમાં આવી ખલેલ ઓછામાં ઓછી પડે તે દિશામાં અમે કાર્યરત છીએ. 

પરિક્ષણ શરુ થવાની ૩૦ મિનિટ પહેલાથી બધાં જ વિકિ સંસ્કરણોમાં બેનર મૂકવામાં આવશે. &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;This banner will remain visible until the end of the operation.&lt;/span&gt; 
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.&lt;/span&gt;

'''ટૂંકા સમયગાળા માટે તમે બધાં જ વિકિપીડિયા સંસ્કરણો ફક્ત વાંચી શકશો, તેમાં ફેરફાર નહિ કરી શકો.'''

*{{#time:l j xg Y|2025-09-24|gu}} ના રોજ, તમે લગભગ એક કલાક કે તેથી વધુ સમય સુધી વિકિપીડિયામાં કોઈ ફેરફાર કરી શકશો નહીં.
*જો આ સમયગાળામાં તમે કોઈ સંપાદન કરવાનો અને તે ફેરફારો સાચવવાનો પ્રયત્ન કરશો તો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળશે. અમે આશા રાખીએ છીએ કે આ પરિક્ષણ દરમ્યાન કોઈ પણ સંપાદન ખોવાશે નહિ પરંતુ એ વાતની બાંહેધરી આપી શકાય એમ નથી. જો તમને ત્રુટિ સંદેશો મળે તો બધું જ પૂર્વવત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોશો. પછી તમે કરેલા ફેરફારો સાચવી શકાશે. પણ અમારું સુચન છે કે તમે આવા કોઈ પણ ફેરફારોને કોપી કરી ને રાખી લો જેથી કાંઈ અનિચ્છનિય બને તો તમારી મહેનત બાતલ ન જાય.

''અન્ય અસરો'':

*પૃષ્ઠભૂમિમાં ચાલતાં કામો ધીમાં પડશે કે પછી અટકી જશે. લાલ (મૃત) કડીઓ સામન્ય ઝડપથી અપડેટ ન પણ થાય. તમે એવો કોઈ નવો લેખ બનાવો જે અન્યત્ર જોડાતો હોય તો પહેલાનાં તે પાના પર આ લેખની કડી થોડા વધુ સમય માટે હજુ લાલ જ બતાવે તેમ બને. અમુક લાંબા સમયથી ચાલતી સ્ક્રિપ્ટ અટકાવવી પડશે.
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;We expect the code deployments to happen as any other week.&lt;/span&gt; &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.&lt;/span&gt;
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.&lt;/span&gt;

જરુર પડે તો આ પરિક્ષણ પાછું પણ ઠેલવામાં આવે. [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org પર જઈ ને તમે સમયપત્રક]] જોઈ શકો છો. જો કોઈ પણ ફેરફાર હશે તો સમયપત્રકમાં જાણ કરવામાં આવશે. 

'''આ માહિતીને તમારા સમુદાય સાથે વહેંચવા વિનંતી છે.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; ૨૧:૧૨, ૧૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29170715 --&gt;

== Upcoming Dark Mode user interface rollout for anonymous Wikimedia sites users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{int:Hello}} Wikimedians,

Apologies if this message is not in your language. {{int:please-translate}}.

The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will launch the Dark mode feature for anonymous users on all Wikimedia sites, including yours, on October 29, 2025.

[[:en:Special:MyLanguage/Light-on-dark color scheme|Dark mode]] is an option that allows users to view pages in light-coloured text, and icons on a dark background. Once it is available for anonymous users, they can enable it when using various devices. More information on ways to enable it can be found on [[:en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Dark mode#Options for anyone|this page]].
Given many pages are still not compatible with dark mode this will be an opt-in feature and not automatically apply to pages.

Dark mode requires modifications to content pages and templates, and since our initial launch [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/dark-modes-bright-future-how-dark-mode-will-transform-wikipedias-accessibility/ in July 2024], we have been working with communities and helping them prepare for dark mode. Before the rollout, it is essential that template authors and technical contributors test dark mode and read [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|this page]] to learn how to make pages Dark mode-ready and address any compatibility issues found in templates.

We will fix most color compatibility issues only on the most-viewed pages on projects with over 5 million monthly page views. Technical contributors with an account should opt into dark mode currently using preferences or settings and test pages and seek help before the release to ensure everything complies before the enablement.

If you have any questions or need help, please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|contact the Reader Experience team]] for support.

Thank you!
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; ૦૭:૩૮, ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_mass_message_list_(October_2025)&amp;oldid=29358561 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Confidence_Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt;  ૦૧:૧૯, ૩ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-10-06_Wikipedias&amp;oldid=29381387 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]].

Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]].

When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]].

'''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.'''

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;Chair, Elections Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૦:૧૮, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 --&gt;

== શું &quot;બહુ ભાસા&quot; શબ્દને &quot;બહુ ભાષા&quot;ની અવેજીમાં ચલાવવો જોઈએ? ==

વિકિમીડિયા મૂવમેન્ટના એક એફિલિયેટ OKI-IIITH દ્વારા મને પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો કે &quot;બહુ ભાસા&quot; શબ્દ સાચો છે કે કેમ. આ પ્રશ્ન બીબી૨૫ સ્પર્ધા માટે લોગો ડિઝાઈન કરવા સંદર્ભે હતો. મારા સુધારવાથી સામે જવાબ આવ્યો કે હાથે કરીને &quot;બહુ ભાસા&quot; શબ્દનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે જેથી વનવાસીઓના શબ્દને પ્રાધાન્ય મળે. પણ ગુજરાતીમાં &quot;ભાષા&quot; શબ્દ જ ખરો પ્રયોગ છે, &quot;ભાસા&quot; શબ્દનો અર્થ અલગ છે, તેમજ આ શબ્દની ચકાસણી કરવી શક્ય નથી તેમજ આ શબ્દનો પ્રયોગ પ્રારંભિક સંશોધનની અંદર આવે છે. તો શું ગુજરાતી લિપીમાં &quot;બહુ ભાસા&quot; શબ્દનો ઉપયોગ વિકિપીડિયા માટે ચાલુ રાખવા દેવો જોઈએ? સમુદાય એકમત થઈને કોઈ નિર્ણય ઠરાવે અને આ વિશે ઘટતો જવાબ આપે. --[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|&lt;sup&gt;મારી સાથે વાત કરો&lt;/sup&gt;]] ૧૨:૪૪, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)
===સમર્થન===
===વિરોધ===
* {{વિરોધ}}--[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|&lt;sup&gt;મારી સાથે વાત કરો&lt;/sup&gt;]] ૧૨:૪૫, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)
* {{વિરોધ}} (નીચે ટિપ્પણીઓ જુઓ) --[[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૭:૩૫, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)
* {{વિરોધ}} --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૧૮, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)
* {{વિરોધ}} &lt;small&gt;&quot;હવે પછી કોઈને સ્વેચ્છાએ જોડણી કરવાનો અધિકાર નથી.&quot; - સાર્થ જોડણી કોશના પ્રકાશન પ્રસંગે મહાત્મા ગાંધી.&lt;/small&gt;
:ભાષા જેમ જે તે પ્રાંતની અસ્મિતા છે તેમ જોડણી પણ જે તે ભાષાની અસ્મિતા જ છે. મંતવ્યો મંગાવીને બહુમતી મંતવ્યોની તદ્દન અવગણના કરી પૂર્વગ્રહયુક્ત દૃષ્ટિકોણવાળા અલ્પમત (સ્વઘોષિત) મંતવ્યને પ્રાધાન્ય આપવાની ચેષ્ટાનો પણ આ સાથે વિરોધ.  [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૯:૧૬, ૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)

===ટિપ્પણી===
બીબી૨૫ સ્પર્ધા શું છે અને આ '''બહુ ભાસા''' શબ્દ ક્યાં, કયા સંદર્ભમાં અને શેના માટે વપરાયો છે તે જણાવી શકશો?--[[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૪:૫૯, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)
:બીબી૨૫ સ્પર્ધા બહુ ભાષા માટેની સ્પર્ધા છે અને તેના લોગો માટે આ શબ્દનો આધિકારીક ઉપયોગ કરવામાં આવશે.--[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|&lt;sup&gt;મારી સાથે વાત કરો&lt;/sup&gt;]] ૧૫:૧૯, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)
::અને આ બહુ ભાસામાં '''બહુ''' શું છે? હિંદી ભાષાની બહુ, એટલે કે વહુ? કે પછી ગુજરાતી ભાષાનું બહુ, એટલે કે ઘણું? [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૫:૨૭, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)
:::બહુ એટલે કે ઘણી. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|&lt;sup&gt;મારી સાથે વાત કરો&lt;/sup&gt;]] ૧૬:૨૬, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)
::::જો આ '''બહુ ભાસા''' એના ગુજરાતી અર્થ અને સંદર્ભમાં વપરાતો હોય તો એના માટે સંપૂર્ણપણે અસહમત. જોડણી અને ભાષા બન્નેની દૃષ્ટિએ ખોટું છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૮:૫૮, ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)
:::::મને લાગે છે કે માત્ર transliteration કરવા માટે એમણે પૂછ્યું છે. સ્પર્ધાનું નામ જ આવું છે. એટલે ગુજરાતી સાથે કશું બંધબેસે નહીં. [[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૧૫:૨૧, ૧૮ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ૧૭:૧૨, ૨૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;

== સર્વ મિત્રોને નવા વર્ષના અભિનંદન ==

ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર કાર્યરત તેવા તમામ સ્વયંસેવક મિત્રોને આજથી શરૂ થતા નવા વિક્રમ સંવત ૨૦૮૨ તથા વીર સંવત ૨૫૫૨નાં અભિનંદન તથા સાલ મુબારક. આવનારૂં વર્ષ આપના જીવનમાં સુખ,શાંતિ તથા સમૃદ્ધિની લહેર લાવે તેવી અંતરકામના. આશા રાખીએ કે આ સંવતમાં આપણે વિકિપીડિયાને નવી ઉંચાઈ પર લઈ જઈએ. --[[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|&lt;sup&gt;મારી સાથે વાત કરો&lt;/sup&gt;]] ૦૮:૧૭, ૨૨ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] ૧૯:૪૨, ૩૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;

== આજનું ચિત્ર ==

નમસ્તે ધવલભાઈ,
છેલ્લા થોડા એક દિવસોથી ધ્યાને આવ્યું છે કે મુખપૃષ્ઠ પર આજનું ચિત્ર બદલાતું નથી. લગભગ દિવાળીના સમયથી '''અકોટા કાંસ્ય'''નું ચિત્ર જ આજના ચિત્ર તરીકે મુખપૃષ્ઠ પર નજરે પડે છે એક નજર કરવા વિનંતી. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૩, ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)

:હા, હું પણ રોજે જોઉં છું પણ આજે તમે કહ્યું ત્યારે જ ધ્યાને આવ્યું કે એ બદલાવું જોઈએ જે નથી થતું. મેં ઢાંચો અને રચના ચકાસી તો બધું જ બરોબર જ દેખાય છે. કદાચ બેક-એન્ડમાં કોઈક ત્રુટિ હોય. ઢાંચો '''CURRENTDAY''' પેરામિટર વાપરે છે અને તો તમે &lt;nowiki&gt;{{CURRENTDAY}}&lt;/nowiki&gt; ચકાસશો તો એ સાચી તારીખ જ બતાવશે. પણ {{tl|Template:Potd/દિન-{{CURRENTDAY}}}} જે ટ્રાન્સ્ક્લુડ થઈ ને મુખપૃષ્ઠ પર આવે છે તે ઢાંચામાં દિન-૩૧ હોવા છતાં દિન-૩નું જ ચિત્ર બતાવે છે. {{ping|KartikMistry}} કે {{ping|Aniket}} કદાચ વધારે તપાસ કરી જુએ તો મેળ પડે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૩:૨૫, ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST)
:: જી, ઢાંચો:Potd/દિન-૧ પ્રમાણે તો આજે સોમનાથ મંદિરની છબી આવવી જોઇએ. આવતી કાલે વધારે ચોકકસ પ્રયત્ન કરી જોઈશ. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૭:૧૦, ૧ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)
:::'''આ માસનો ઉમદા લેખ''' પણ હજુ બદલાયો નથી. મુખપૃષ્ઠ સાથે સંકળાયેલા ઢાંચા ખોટકાયા હોય એવું લાગે છે. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૦:૦૯, ૧ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)
::::બધું જ ૩ ઓક્ટોબર ઉપર સ્થગિત થઈ ગયું છે. મુખપૃષ્ઠની ઉપરની જમણી બાજુએ વિકિગોળાની નીચે જે તારીખ અને સમય ડિસ્પ્લે થાય છે તેમાં પણ શુક્રવાર, ૩ ઓક્ટોબર સમય બતાવે છે. ૩ ઓક્ટોબરે કદાચ પાર્સોઇડ રિલિઝ થયું હશે એના કારણે આવું થયું છે. મેં [[mw:Parsoid/Feedback#guwiki:મુખપૃષ્ઠ|અહિં બગ]] રિપોર્ટ કરી દીધો છે, જોઈએ હવે ક્યારે નિવેડો આવે છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૨:૫૭, ૧ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)
:::::{{ping|Snehrashmi|Aniket}} આ સમસ્યાનું આંશિક નિરાકરણ આવ્યું લાગે છે. મુખપૃષ્ઠ પર આજનું ચિત્ર અને આ માસનો ઉમદા લેખ હવે બદલાઈ ગયાં છે. પણ વિધિની વક્રતા જુઓ, કે આજે ત્રણ તારીખ થઈ અને આજે પાછું એ જ અકોટા કાંસ્યનું ચિત્ર વિદ્યમાન હોવું જોઈએ એના બદલે દલપતરામ ભાસે છે. એટલે કે, ગઈ કાલે કોઈક પરિવર્તન આવ્યું જે ફરી પાછું ત્યાં જ સ્થગિત થઈ ગયું છે. આવું થયું હોવાનું બીજું કારણ એ છે કે ઉપર જે તારીખ અને વાર બતાવીએ છીએ તેમાં પણ ૨ નવેમ્બર અને રવિવાર છે. હું ફૉલો-અપ કરતો રહીશ અને ઝડપથી કાયમી ઉકેલ આવે તેવો પ્રયત્ન કરતો રહીશ. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૫:૫૦, ૩ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)
::::::આજે પાંચ તારીખે ચાર તારીખનું ચિત્ર દેખાય છે. કદાચ તમે બગ રિપોર્ટ કર્યો હતો ત્યાંથી સુધારો થઈ ગયો લાગે છે પરંતુ ટાઇમઝોનમાં GMT+5:30: ની જગ્યાએ 0:00 પ્રમાણે કામ કરતું હોય એવું બને? [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૯:૪૭, ૫ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)
:::::::આમ તો એવું નથી લાગતું કેમ કે, હું GMT સમયક્ષેત્રમાં છું અને મને પણ ઉપર પાંચ તારીખ દેખાય છે પણ ચિત્ર ૪ તારીખનું જ દેખાય છે. ગઈકાલ સુધી ૨ તારીખ હતી આજે સીધી પાંચ થઈ છે, જોઈએ ચિત્ર પણ એકબે દિવસમાં લાઇન પર આવી જાય. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૫:૧૭, ૫ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)
::::::::તારીખ ૧૫થી આજનું ચિત્ર રાબેતા મુજબ બદલાઈ રહ્યું છે. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૧:૫૧, ૧૭ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)
:::::::::હા, એનો પ્રોપર બગ ફાઇલ થયો હતો, જો કે હજુ થોડા દિવસ ચિત્ર અને તારીખ-વાર, વગેરે બધું જ રાબેતા મુજબ બદલાય છે કે નહીં એ જોઈએ. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૨૨:૪૦, ૧૭ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)
::::::::::મારા મુખપૃષ્ઠ પર આજે લગભગ દસ દિવસે પાછું ચિત્ર અને તારીખ બદલાયાં છે, બીજા કોઈને એ તારીખ/ચિત્ર ૧૬-૧૮ તારીખની વચ્ચે અટવાયેલું હતું અને આજે જ બદલાયું છે? [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૬:૨૨, ૨૬ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ૧૯:૫૨, ૨૦ નવેમ્બર ૨૦૨૫ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' ૦૧:૧૫, ૧૭ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૧, ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

૦૨:૩૧, ૨૦ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Request for Comment: VisualEditor automatic reference names ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]].

We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community.
* Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently &lt;code&gt;&quot;:n&quot;&lt;/code&gt;, e.g. &lt;code&gt;&quot;:0&quot;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&quot;:1&quot;&lt;/code&gt;...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. &lt;code&gt;&quot;book_reference-1&quot;&lt;/code&gt;).
* Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name.
* Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation).
* Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. &quot;title&quot; or &quot;last&quot;+&quot;first&quot;) – defined by the community.

=== Feedback ===
[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]].

'''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism.
We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic.

Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings.

Thank you for participating!&lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ચર્ચા]])&lt;/bdi&gt; ૧૬:૪૫, ૧૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=30281362 --&gt;

== વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ અરજીઓ ખુલ્લી ==

સૌને નમસ્કાર,

વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ માટે શિષ્યવૃત્તિ માટેની અરજીઓ હવે શરૂ થઈ ગઈ છે. આ પરિષદ ૪ થી ૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ દરમિયાન કોચી, ભારત ખાતે યોજાશે.

વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ભારત, દક્ષિણ એશિયા અને અન્ય વિસ્તારોના વિકિમીડિયન્સ, સમુદાય આયોજકો અને યોગદાનકારોને એકત્રિત કરે છે. આ પરિષદ જોડાવા, શીખવા, અનુભવો વહેંચવા અને મુક્ત જ્ઞાન ચળવળને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સહકાર આપવાનો ઉત્તમ અવસર છે.

જો તમે વિકિમીડિયા પ્રોજેક્ટ્સમાં સક્રિય યોગદાનકાર છો અથવા સમુદાય પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાયેલા છો, તો તમને સ્કોલરશિપ માટે અરજી કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. વિગતવાર જાહેરાત અહીં ઉપલબ્ધ છે. 🙂

અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ: ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૨૬ રાત્રે ૧૧:૫૯ (IST)

અરજી કડી: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform

વધુ માહિતી: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship]]

કૃપા કરીને આ જાહેરાત તમારા સમુદાયના અન્ય સભ્યો સાથે પણ શેર કરો.

આભાર.

વિકીકોન્ફરન્સ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬ આયોજક ટીમ

-[[સભ્ય:Gnoeee|Gnoeee]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gnoeee|ચર્ચા]]) ૦૨:૨૮, ૨૯ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST)

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૪૨, ૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF ==

&quot;Kindly feel free to translate this text into your own language.&quot;

Dear Community member,

We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. 

The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. 

This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning.

Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. 

* Platform: Google Meet
* Date: 17th April, 2026
* Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC)
* Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]

Note: Only those who have registered will receive the joining link. 

Look forward to seeing you on the call,

Best, [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૦:૧૧, ૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=29127818 --&gt;


== Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications ==

The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]].

Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects.

'''The hackathon is intended for:'''
* Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc.
* Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc.
* Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces.

Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach.

To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses.

'''Apply here:'''

* Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form]


'''More information:'''

We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page.

* Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]]

If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}.

Best Regards,
On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૬:૨૭, ૨૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) ==

''&lt;small&gt;Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.&lt;/small&gt;''

Hello everyone,

We hope you are doing well.

We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills.

We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&amp;pli=1 apply].

We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants.

Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૩૨, ૧૭ મે ૨૦૨૬ (IST)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&amp;oldid=30361720 --&gt;</text>
      <sha1>rdoq4ekku2a11yfv1qig4npq81ra7br</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>જી એફ ડી એલ (GFDL)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1605</id>
    <revision>
      <id>901038</id>
      <parentid>847405</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T08:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2386" sha1="5v4865fsa48isodvrorwim37cf96tpw" xml:space="preserve">[[ચિત્ર:Heckert GNU white.svg|thumb|200px|right|GNUનું ચિહ્ન (લોગો)]]
'''ગ્નુ ફ્રી ડૉક્યુમેન્ટેશન લાઇસન્સ (GNU Free Documentation License''' '''- GFDL)''' એ મુક્ત માહિતી માટેનું કૉપીલેફ્ટ લાઇસન્સ છે, જે ફ્રી સૉફ્ટવૅર ફાઉન્ડેશન (FSF) એ GNU પ્રૉજેક્ટ માટે તૈયાર કર્યું હતું. તે GNU GPL–''ગ્નુ જી પી એલ'' લાઇસન્સ નો મુક્ત માહિતી માટેનો પુરક છે. તેની મૂળ સત્તાવાર વિગતો તેની અધિકૃત વેબસાઇટ પર મળી શકે છે. પર વાંચી શકાય છે.

આ લાઇસન્સને પાઠ્ય પુસ્તકો, માર્ગ દર્શિકાઓ (મૅન્યુઅલ્સ) અને અન્ય સંદર્ભ ગ્રંથો માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. પણ તેનો કોઇ પણ વિષય પર લખાયેલા સાહિત્ય માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે. આ લાઇસન્સ ધરાવતા કોઇ પણ સાહિત્ય ની કોઇ પણ નકલ, (સુધારો/વધારો કરેલી કે અદ્દલ) પણ આ લાઇસન્સ સાથે જ પ્રકાશિત થાય તે આ લાઇસન્સ ની જરૂરીયાત છે. આ નકલો વેચી શકાય છે પણ જો તેને મોટા પ્રમાણ માં વહેંચાઇ રહી હોય તો તેને એવા રૂપમાં પ્રકાશિત કરવી જોઇએ જેને આગળ ઉપર સહેલાઇ થી સુધારી શકાય.

[[વિકિપીડિયા]] એ GFDL વાપરતો સૌથી વિશાળ પ્રૉજેક્ટ છે.

== બાહ્ય કડીઓ ==
* GFDL: https://www.gnu.org/licenses/fdl-1.3.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801133613/http://www.gnu.org/licenses/fdl-1.3.html |date=2020-08-01 }}

{{stub}}</text>
      <sha1>5v4865fsa48isodvrorwim37cf96tpw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઈન્દ્રા નૂયી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5052</id>
    <revision>
      <id>901020</id>
      <parentid>850019</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2456" sha1="j1yag03rtdz74r20sh1ks9mbshvz7dm" xml:space="preserve">{{infobox person/Wikidata
 | fetchwikidata = ALL
 | onlysourced = no
}}
વિશ્વની સૌથી મોટી કંપનીઓ પૈકીની એક [[પેપ્સી]]ના ચેરમેન અને સીઈઓ '''ઈન્દ્રા નૂયી''' [[ભારત|ભારતીય]] મૂળનાં છે. પેપ્સીકોના બિઝનેસમાં વર્ષ ૨૦૦૭માં ૨૨ ટકાનો વધારો થયો તેનો શ્રેય ઈન્દ્રા નૂયીને આપવામાં આવે છે. ''ટાઈમ'' સામાયિક તેમને વૈશ્વિક કક્ષાના આગેવાન (વર્લ્ડ કલાસ લીડર) ગણાવે છે. ઈન્દ્રા નૂયીએ કંપની ચલાવવામાં જે માનવતાવાદી અભિગમ અપનાવ્યો, તેની સૌ પ્રસંશા કરે છે અને તેમના નેતૃત્વના બે મોઢે વખાણ કરે છે.

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Commons category|Indra Nooyi|ઇન્દ્રા નૂયી}}
* [http://pepsico.com/Company/Leadership.aspx#indra.page_1 PepsiCo corporate biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090627112841/http://www.pepsico.com/Company/Leadership.aspx#indra.page_1 |date=2009-06-27 }}
* [http://www.forbes.com/profile/indra-nooyi/# Forbes Profile: Indra Nooyi]
* [http://money.cnn.com/2008/02/18/news/companies/morris_nooyi.fortune/index.htm?postversion=2008021904: The Pepsi Challenge, profile Indra Nooyi (Fortune)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216081910/http://money.cnn.com/2008/02/18/news/companies/morris_nooyi.fortune/index.htm?postversion=2008021904: |date=2013-12-16 }}
* [http://www.referenceforbusiness.com/biography/M-R/Nooyi-Indra-K-1955.html Reference for Business: Indra Nooho Leadership Biography]
* [http://www.asiasociety.org/resources/090414_indra_nooyi.html Video of discussion with Indra Nooyi at the Asia Society, New York, 4/14/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520010105/http://www.asiasociety.org/resources/090414_indra_nooyi.html |date=2009-05-20 }}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:૧૯૫૫માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:જીવિત લોકો]]</text>
      <sha1>j1yag03rtdz74r20sh1ks9mbshvz7dm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>બ્રહ્માંડ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16404</id>
    <revision>
      <id>901034</id>
      <parentid>900999</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T08:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kwamikagami|Kwamikagami]] ([[User talk:Kwamikagami|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને  [[User:Gubot|Gubot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા.</comment>
      <origin>893686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196667" sha1="92eyjiynxsdk19wivq7dt4rjwqj2ubi" xml:space="preserve">{{cleanup}}
[[ચિત્ર:Hubble ultra deep field high rez edit1.jpg|thumb|right|275px|હબલ અવકાશ ટેલિસ્કોપમાંથી લેવાયેલી આ ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળી ચળકતા ગહન ક્ષેત્રની તસવીરમાં વિવિધ યુગો, કદ, આકારો અને રંગોનાં તારાવિશ્વો દેખાય છે. મહાવિસ્ફોટ પછીના થોડા જ સમય બાદ એકદમ નાનાં, લગભગ ૧૦૦ જેટલાં, રતુમડાં તારાવિશ્વો એ દ્રષ્ટિગમ્ય ટેલિસ્કોપથી જોઈ શકાતાં સૌથી દૂરનાં તારાવિશ્વો છે.]]

[[ભૌતિક રીતે|સ્થૂળ રીતે]] જેટલી પણ વસ્તુઓ [[અસ્તિત્વ ધરાવે છે|અસ્તિત્વ]] ધરાવે છે, જેમ કે સમગ્ર [[અવકાશ]] અને [[સમય]], તમામ પ્રકાર અને રૂપનાં [[દ્રવ્ય|દ્રવ્યો]], [[ઊર્જા]] અને [[વેગ]] તથા આ સહુને નિયંત્રિત કરતા [[ભૌતિક નિયમ|ભૌતિક નિયમો]] અને [[ભૌતિક સ્થિરાંક|સ્થિરાંકો]], આ સહુને એકત્રિત રીતે '''બ્રહ્માંડ''' તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. છતાં, ''બ્રહ્માંડ'' શબ્દનો ઉપયોગ સહેજ જુદા પ્રકારના સંદર્ભોમાં પણ થાય છે; જેમ કે ''[[વિશ્વ|નિયમ અને વ્યવસ્થાસભર વિશ્વ]]'' , ''[[દુનિયા]]'' અથવા ''[[કુદરત]]'' જેવી બાબતો સમજાવવા માટે બ્રહ્માંડ શબ્દ વાપરવામાં આવે છે.

હાલના [[અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ|ખગોળશાસ્ત્રીય નિરીક્ષણો]]ના અર્થઘટનો દર્શાવે છે કે બ્રહ્માંડની વય ૧૩.૭૩ ( ± ૦.૧૨) અબજ વર્ષ છે,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/03/09/science/space/09cosmos.html|title=Gauging Age of Universe Becomes More Precise|last=Chang|first=Kenneth|date=2008-03-09|work=[[New York Times]]|access-date=2008-09-24}}&lt;/ref&gt; અને અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનો વ્યાસ ઓછામાં ઓછો ૯૩ અબજ [[પ્રકાશ વર્ષ|પ્રકાશ વર્ષો]] અથવા [[વૈજ્ઞાનિક આંદોલન|૮.૮૦ × ૧૦^૨૬]] [[મીટર]] જેટલો છે.માત્ર ૧૩ અબજ વર્ષોમાં બે [[તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વો]] એકબીજાથી ૯૩ અબજ પ્રકાશ વર્ષો જેટલી દૂર થઈ ગયાં તે વાત વિરોધાભાસી લાગી શકે, કારણ કે [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા]] અનુસાર [[અવકાશ-સમય]]ના પ્રાદેશિક વિસ્તારમાં દ્રવ્ય [[પ્રકાશનો વેગ|પ્રકાશના વેગ]]ને ઓળંગી શકે નહીં. જો કે [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] અનુસાર અવકાશ કોઈ પણ આંતરિક મર્યાદા વિના પોતાની રીતે વિસ્તરી શકે છે; અને આમ બે [[તારાવિશ્વો]] જો તેમની વચ્ચેનો અવકાશ વિસ્તરે તો પ્રકાશના વેગ કરતાં પણ વધુ ઝડપથી જુદી પડી શકે છે.) બ્રહ્માંડનું કદ સીમિત છે કે અસીમિત તે અનશ્ચિત છે.

મહાવિસ્ફોટ (બિગ બૅન્ગ) નામે જાણીતી બ્રહ્માંડ અંગેની પ્રચલિત વૈજ્ઞાનિક માન્યતા અનુસાર બ્રહ્માંડનું વિસ્તરણ [[પ્લાન્ક યુગારંભ]] નામના એક અત્યંત ગરમ, ઘન પદાર્થમાંથી થયું હતું, જેમાં અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનાં તમામ દ્રવ્ય અને ઊર્જા સંકોચાયેલા હતાં. પ્લાન્ક યુગારંભથી શરૂ કરીને બ્રહ્માંડ તેના અત્યારના સ્વરૂપ સુધી કદાચ [[બ્રહ્માંડનું ફુલાવું|બ્રહ્માંડના ફુલાવા]]ના (૧૦&lt;sup&gt;-૩૨&lt;/sup&gt; સેકન્ડ કરતાં ઓછા એવા) એક સંક્ષિપ્ત ગાળાના વેગથી [[વૈશ્વિક વિસ્તરણ|વિસ્તરતું]] આવ્યું છે.કેટલાંક સ્વતંત્ર પ્રાયોગિક પરિમાણો આ [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|વિસ્તરણ]]ના અનુમાનને અને વધુ સામાન્યપણે મહાવિસ્ફોટના તર્કને ટેકો આપે છે. તાજેતરનાં અવલોકનો દર્શાવે છે કે આ વિસ્તરણ સતત વધતું જવાનું મૂળ કારણ [[શ્યામ ઊર્જા]] અને બ્રહ્માંડના મોટા ભાગના દ્રવ્ય અને ઊર્જા પૃથ્વી પર જોવા મળતાં દ્રવ્ય અને ઊર્જા કરતાં મૂળભૂત રીતે જુદા છે  અને સીધી રીતે અવલોકનક્ષમ નથી, તે છે. [[બ્રહ્માંડની છેવટની નિયતિ]] અંગેની આગાહીઓને હાલનાં અવલોકનોની અચોક્કસતા અવરોધે છે.

તેની સમગ્ર વિસ્તાર અને ઇતિહાસમાં બ્રહ્માંડ એક સરખા ભૌતિક કાયદાઓ અને સ્થિરાંકથી નિયંત્રિત છે એવું પ્રયોગો અને અવલોકનો સૂચવે છે.  બ્રહ્માંડના અંતરો વચ્ચેનું મુખ્ય બળ [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] છે, અને હાલમાં સૌથી ચોકસાઈભરેલો ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] છે.  જેના આધારે તે કામ કરે છે તે બાકીનાં ત્રણ [[મૂળભૂત બળ|મૂળભૂત બળો]] અને તમામ જાણીતા કણો [[પ્રમાણભૂત નમૂનો|પ્રમાણભૂત મૉડલ]]માં દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. બ્રહ્માંડ અવકાશના કમ સે કમ ત્રણ અને સમયનું એક [[પરિમાણ]] ધરાવે છે, અલબત્ત પ્રાયોગિક ધોરણે [[સઘનતા (ભૌતિકશાસ્ત્ર)|અતિશય નાનાં]] પરિમાણોને ગણતરીમાં લઈ શકાયાં નથી. [[અવકાશસમય|અવકાશ-સમય]], અવકાશનાં ત્રણ અને સમયનું ચોથું એમ ચાર અસરપરસ સંબંધિત સ્થિતિના ચાર પરિમાણ એકબીજા સાથે [[બહુવિધ અવકલનીય|નિર્વિધ્ને]] અને [[સ્પષ્ટપણે જોડાયેલા|સ્પષ્ટપણે જોડાયેલાં]] છે, અને [[3-અવકાશ|અવકાશ]] ખૂબ નાનો, મધ્યમસર [[રીમેન કર્વેચર ટેન્સર|વળાંક]] ધરાવે છે, જેથી સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં ''એકંદરે''  [[યુક્લીડની ભૂમિતિ|યુકલીડની ભૂમિતિ]] ચોક્કસ સાબિત થાય છે. તેનાથી વિપરીત, વેગની માપપટ્ટી પર અવકાશ-સમય અત્યંત અશાંત/[[કવોન્ટમ રૂપ|તોફાની]] હોય છે.

''બ્રહ્માંડ'' શબ્દને, તમામ વસ્તુઓ જેમાં સમાઈ જાય છે તે બ્રહ્માંડ, એમ સામાન્ય રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. જો કે, બીજી વૈકલ્પિક વ્યાખ્યા અનુસાર, કેટલાક લોકો એવું અનુમાને છે કે આ &quot;બ્રહ્માંડ&quot; એ બીજાં ઘણાં &quot;બ્રહ્માંડો&quot;માંથી છૂટું પડેલું માત્ર એક બ્રહ્માંડ છે, અને આ બ્રહ્માંડોના સમૂહને [[બહુ-બ્રહ્માંડ]] કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[બ્રહ્માંડનું પરપોટાનું અનુમાન|બ્રહ્માંડના પરપોટાના અનુમાન]] અનુસાર, અનંત પ્રકારનાં &quot;બ્રહ્માંડો&quot; અસ્તિત્વ ધરાવે છે, અને દરેકના [[ભૌતિક સ્થિરાંક|ભૌતિક સ્થિરાંકો]] જુદા જુદા હોય છે. એવી જ રીતે, [[અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા|અનેક-વિશ્વોની કલ્પના]] અનુસાર, દરેક [[પરિમાણ માપન|કવોન્ટમ મેઝરમેન્ટ]] સાથે નવાં &quot;બ્રહ્માંડો&quot; પેદા થાય છે. આ બ્રહ્માંડો સામાન્ય રીતે આપણા પોતાના બ્રહ્માંડથી સદંતર કપાયેલા, છૂટાં છે એવું ધારવામાં આવ્યું છે અને તેથી તેને પ્રાયોગિક રીતે જોવા/તપાસવા અશકય છે.

સમગ્ર દસ્તાવેજિત ઇતિહાસમાં, બ્રહ્માંડને લગતા અભ્યાસ/અવલોકનો માટે કેટલાંક [[વિશ્વ/બ્રહ્માંડ મીમાંસા|બ્રહ્માંડમીમાંસા]] અને [[વિશ્વની ઉત્પત્તિ|બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ અંગેના અનુમાન]] રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે. તેમાં સૌથી જૂનાં છે [[પ્રાચીન ગ્રીસ|પ્રાચીન ગ્રીકો]]એ વિકસાવેલાં પરિમાણવાચક [[ભૂકેન્દ્રીય]] મૉડલો. તેમના અનુમાન મુજબ, બ્રહ્માંડ અનંત અવકાશ ધરાવે છે અને સનાતન સમયથી તેનું અસ્તિત્વ છે, પણ તે સીમિત કદના સમાનકેન્દ્રીય [[આકાશી ગોળો|ગોળા]]ઓનું એક જૂથ ધરાવે છે- જે અવિચલ તારાઓ, [[સૂર્ય]] અને વિવિધ [[પૃથ્વી (ગ્રહ)|ગ્રહો]]ની આસપાસ ગોળાકારમાં ફરે છે પણ [[પૃથ્વી]] સ્થિર છે.એ પછીની સદીઓમાં વધુ ચોક્કસ નિરીક્ષનો અને ગુરુત્વાકર્ષણની સુધારેલા સિદ્ધાન્તોના પરિણામે [[કોપરનિક્સ|કૉપરનિક્સ]]ના [[સૂર્યકેન્દ્રીયવાદ|સૂર્યકેન્દ્રીય મૉડલ]] અને [[આઈઝેક ન્યૂટન|ન્યૂટનપ્રેરિત]] [[સૂર્યમાળા/ સૌરમંડળ|સૌરમંડળ]]ના મૉડલનો જન્મ થયો. ખગોળશાસ્ત્રમાં જેમ વધુ પ્રગતિ થતી ગઈ તેમ [[આકાશગંગા]]ની લાક્ષણિકતાઓ અને અન્ય તારામંડળોની તથા પશ્ચાદ્ વિદ્યુતચુંબકીય તરંગ વિકિરણોની શોધ થઈ; આ તારામંડળો અને તેમની [[વર્ણપટની રેખા|વર્ણપટ રેખા]]ઓના વિતરણના કાળજીપૂર્વકના અભ્યાસના પરિણામે આજની [[ભૌતિક બ્રહ્માંડ મીમાંસા|આધુનિક બ્રહ્માંડમીમાંસા]]એ આકાર લીધો છે. ચિત્ર:Hubble ultra deep field high rez edit1.jpg|thumb|right|275px|હબલ અવકાશ ટેલિસ્કોપમાંથી લેવાયેલી આ ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળી ચળકતા ગહન ક્ષેત્રની તસવીરમાં વિવિધ યુગો, કદ, આકારો અને રંગોનાં તારાવિશ્વો દેખાય છે. મહાવિસ્ફોટ પછીના થોડા જ સમય બાદ એકદમ નાનાં, લગભગ ૧૦૦ જેટલાં, રતુમડાં તારાવિશ્વો એ દ્રષ્ટિગમ્ય ટેલિસ્કોપથી જોઈ શકાતાં સૌથી દૂરનાં તારાવિશ્વો છે.]]

[[ભૌતિક રીતે|સ્થૂળ રીતે]] જેટલી પણ વસ્તુઓ [[અસ્તિત્વ ધરાવે છે|અસ્તિત્વ]] ધરાવે છે, જેમ કે સમગ્ર [[અવકાશ]] અને [[સમય]], તમામ પ્રકાર અને રૂપનાં [[દ્રવ્ય|દ્રવ્યો]], [[ઊર્જા]] અને [[વેગ]] તથા આ સહુને નિયંત્રિત કરતા [[ભૌતિક નિયમ|ભૌતિક નિયમો]] અને [[ભૌતિક સ્થિરાંક|સ્થિરાંકો]], આ સહુને એકત્રિત રીતે '''બ્રહ્માંડ''' તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. છતાં, ''બ્રહ્માંડ'' શબ્દનો ઉપયોગ સહેજ જુદા પ્રકારના સંદર્ભોમાં પણ થાય છે; જેમ કે ''[[વિશ્વ|નિયમ અને વ્યવસ્થાસભર વિશ્વ]]'' , ''[[દુનિયા]]'' અથવા ''[[કુદરત]]'' જેવી બાબતો સમજાવવા માટે બ્રહ્માંડ શબ્દ વાપરવામાં આવે છે.

હાલના [[અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ|ખગોળશાસ્ત્રીય નિરીક્ષણો]]ના અર્થઘટનો દર્શાવે છે કે બ્રહ્માંડની વય ૧૩.૭૩ ( ± ૦.૧૨) અબજ વર્ષ છે,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/03/09/science/space/09cosmos.html|title=Gauging Age of Universe Becomes More Precise|last=Chang|first=Kenneth|date=2008-03-09|work=[[New York Times]]|access-date=2008-09-24}}&lt;/ref&gt; અને અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનો વ્યાસ ઓછામાં ઓછો ૯૩ અબજ [[પ્રકાશ વર્ષ|પ્રકાશ વર્ષો]] અથવા [[વૈજ્ઞાનિક આંદોલન|8.80 {{E|26}}]] [[મીટર]] જેટલો છે.માત્ર ૧૩ અબજ વર્ષોમાં બે [[તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વો]] એકબીજાથી ૯૩ અબજ પ્રકાશ વર્ષો જેટલી દૂર થઈ ગયાં તે વાત વિરોધાભાસી લાગી શકે, કારણ કે [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા]] અનુસાર [[અવકાશ-સમય]]ના પ્રાદેશિક વિસ્તારમાં દ્રવ્ય [[પ્રકાશનો વેગ|પ્રકાશના વેગ]]ને ઓળંગી શકે નહીં. જો કે [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] અનુસાર અવકાશ કોઈ પણ આંતરિક મર્યાદા વિના પોતાની રીતે વિસ્તરી શકે છે; અને આમ બે [[તારાવિશ્વો]] જો તેમની વચ્ચેનો અવકાશ વિસ્તરે તો પ્રકાશના વેગ કરતાં પણ વધુ ઝડપથી જુદી પડી શકે છે.) બ્રહ્માંડનું કદ સીમિત છે કે અસીમિત તે અનશ્ચિત છે.

મહાવિસ્ફોટ (બિગ બૅન્ગ) નામે જાણીતી બ્રહ્માંડ અંગેની પ્રચલિત વૈજ્ઞાનિક માન્યતા અનુસાર બ્રહ્માંડનું વિસ્તરણ [[પ્લાન્ક યુગારંભ]] નામના એક અત્યંત ગરમ, ઘન પદાર્થમાંથી થયું હતું, જેમાં અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનાં તમામ દ્રવ્ય અને ઊર્જા સંકોચાયેલા હતાં. પ્લાન્ક યુગારંભથી શરૂ કરીને બ્રહ્માંડ તેના અત્યારના સ્વરૂપ સુધી કદાચ [[બ્રહ્માંડનું ફુલાવું|બ્રહ્માંડના ફુલાવા]]ના (૧૦&lt;sup&gt;-૩૨&lt;/sup&gt; સેકન્ડ કરતાં ઓછા એવા) એક સંક્ષિપ્ત ગાળાના વેગથી [[વૈશ્વિક વિસ્તરણ|વિસ્તરતું]] આવ્યું છે.કેટલાંક સ્વતંત્ર પ્રાયોગિક પરિમાણો આ [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|વિસ્તરણ]]ના અનુમાનને અને વધુ સામાન્યપણે મહાવિસ્ફોટના તર્કને ટેકો આપે છે. તાજેતરનાં અવલોકનો દર્શાવે છે કે આ વિસ્તરણ સતત વધતું જવાનું મૂળ કારણ [[શ્યામ ઊર્જા]] અને બ્રહ્માંડના મોટા ભાગના દ્રવ્ય અને ઊર્જા પૃથ્વી પર જોવા મળતાં દ્રવ્ય અને ઊર્જા કરતાં મૂળભૂત રીતે જુદા છે  અને સીધી રીતે અવલોકનક્ષમ નથી, તે છે. [[બ્રહ્માંડની છેવટની નિયતિ]] અંગેની આગાહીઓને હાલનાં અવલોકનોની અચોક્કસતા અવરોધે છે.

તેની સમગ્ર વિસ્તાર અને ઇતિહાસમાં બ્રહ્માંડ એક સરખા ભૌતિક કાયદાઓ અને સ્થિરાંકથી નિયંત્રિત છે એવું પ્રયોગો અને અવલોકનો સૂચવે છે.  બ્રહ્માંડના અંતરો વચ્ચેનું મુખ્ય બળ [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] છે, અને હાલમાં સૌથી ચોકસાઈભરેલો ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] છે.  જેના આધારે તે કામ કરે છે તે બાકીનાં ત્રણ [[મૂળભૂત બળ|મૂળભૂત બળો]] અને તમામ જાણીતા કણો [[પ્રમાણભૂત નમૂનો|પ્રમાણભૂત મૉડલ]]માં દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. બ્રહ્માંડ અવકાશના કમ સે કમ ત્રણ અને સમયનું એક [[પરિમાણ]] ધરાવે છે, અલબત્ત પ્રાયોગિક ધોરણે [[સઘનતા (ભૌતિકશાસ્ત્ર)|અતિશય નાનાં]] પરિમાણોને ગણતરીમાં લઈ શકાયાં નથી. [[અવકાશસમય|અવકાશ-સમય]], અવકાશનાં ત્રણ અને સમયનું ચોથું એમ ચાર અસરપરસ સંબંધિત સ્થિતિના ચાર પરિમાણ એકબીજા સાથે [[બહુવિધ અવકલનીય|નિર્વિધ્ને]] અને [[સ્પષ્ટપણે જોડાયેલા|સ્પષ્ટપણે જોડાયેલાં]] છે, અને [[3-અવકાશ|અવકાશ]] ખૂબ નાનો, મધ્યમસર [[રીમેન કર્વેચર ટેન્સર|વળાંક]] ધરાવે છે, જેથી સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં ''એકંદરે''  [[યુક્લીડની ભૂમિતિ|યુકલીડની ભૂમિતિ]] ચોક્કસ સાબિત થાય છે. તેનાથી વિપરીત, વેગની માપપટ્ટી પર અવકાશ-સમય અત્યંત અશાંત/[[કવોન્ટમ રૂપ|તોફાની]] હોય છે.

''બ્રહ્માંડ'' શબ્દને, તમામ વસ્તુઓ જેમાં સમાઈ જાય છે તે બ્રહ્માંડ, એમ સામાન્ય રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. જો કે, બીજી વૈકલ્પિક વ્યાખ્યા અનુસાર, કેટલાક લોકો એવું અનુમાને છે કે આ &quot;બ્રહ્માંડ&quot; એ બીજાં ઘણાં &quot;બ્રહ્માંડો&quot;માંથી છૂટું પડેલું માત્ર એક બ્રહ્માંડ છે, અને આ બ્રહ્માંડોના સમૂહને [[બહુ-બ્રહ્માંડ]] કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[બ્રહ્માંડનું પરપોટાનું અનુમાન|બ્રહ્માંડના પરપોટાના અનુમાન]] અનુસાર, અનંત પ્રકારનાં &quot;બ્રહ્માંડો&quot; અસ્તિત્વ ધરાવે છે, અને દરેકના [[ભૌતિક સ્થિરાંક|ભૌતિક સ્થિરાંકો]] જુદા જુદા હોય છે. એવી જ રીતે, [[અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા|અનેક-વિશ્વોની કલ્પના]] અનુસાર, દરેક [[પરિમાણ માપન|કવોન્ટમ મેઝરમેન્ટ]] સાથે નવાં &quot;બ્રહ્માંડો&quot; પેદા થાય છે. આ બ્રહ્માંડો સામાન્ય રીતે આપણા પોતાના બ્રહ્માંડથી સદંતર કપાયેલા, છૂટાં છે એવું ધારવામાં આવ્યું છે અને તેથી તેને પ્રાયોગિક રીતે જોવા/તપાસવા અશકય છે.

સમગ્ર દસ્તાવેજિત ઇતિહાસમાં, બ્રહ્માંડને લગતા અભ્યાસ/અવલોકનો માટે કેટલાંક [[વિશ્વ/બ્રહ્માંડ મીમાંસા|બ્રહ્માંડમીમાંસા]] અને [[વિશ્વની ઉત્પત્તિ|બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ અંગેના અનુમાન]] રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે. તેમાં સૌથી જૂનાં છે [[પ્રાચીન ગ્રીસ|પ્રાચીન ગ્રીકો]]એ વિકસાવેલાં પરિમાણવાચક [[ભૂકેન્દ્રીય]] મૉડલો. તેમના અનુમાન મુજબ, બ્રહ્માંડ અનંત અવકાશ ધરાવે છે અને સનાતન સમયથી તેનું અસ્તિત્વ છે, પણ તે સીમિત કદના સમાનકેન્દ્રીય [[આકાશી ગોળો|ગોળા]]ઓનું એક જૂથ ધરાવે છે- જે અવિચલ તારાઓ, [[સૂર્ય]] અને વિવિધ [[પૃથ્વી (ગ્રહ)|ગ્રહો]]ની આસપાસ ગોળાકારમાં ફરે છે પણ [[પૃથ્વી]] સ્થિર છે.એ પછીની સદીઓમાં વધુ ચોક્કસ નિરીક્ષનો અને ગુરુત્વાકર્ષણની સુધારેલા સિદ્ધાન્તોના પરિણામે [[કોપરનિક્સ|કૉપરનિક્સ]]ના [[સૂર્યકેન્દ્રીયવાદ|સૂર્યકેન્દ્રીય મૉડલ]] અને [[આઈઝેક ન્યૂટન|ન્યૂટનપ્રેરિત]] [[સૂર્યમાળા/ સૌરમંડળ|સૌરમંડળ]]ના મૉડલનો જન્મ થયો. ખગોળશાસ્ત્રમાં જેમ વધુ પ્રગતિ થતી ગઈ તેમ [[આકાશગંગા]]ની લાક્ષણિકતાઓ અને અન્ય તારામંડળોની તથા પશ્ચાદ્ વિદ્યુતચુંબકીય તરંગ વિકિરણોની શોધ થઈ; આ તારામંડળો અને તેમની [[વર્ણપટની રેખા|વર્ણપટ રેખા]]ઓના વિતરણના કાળજીપૂર્વકના અભ્યાસના પરિણામે આજની [[ભૌતિક બ્રહ્માંડ મીમાંસા|આધુનિક બ્રહ્માંડમીમાંસા]]એ આકાર લીધો છે.

== વ્યત્પત્તિ, સમાનાર્થી શબ્દો અને વ્યાખ્યાઓ ==
''યુનિવર્સ'' (Universe) શબ્દ [[જૂની ફ્રેન્ચ|જૂના ફ્રેન્ચ]] શબ્દ ''યુનિવર્સ'' (Univers) પરથી આવ્યો છે, અને એ ફ્રેન્ચ શબ્દ [[લેટિન|લૅટિન]] શબ્દ ''યુનિવર્સમ'' (universum) પરથી આવ્યો છે.&lt;ref&gt;''ધ કોમ્પેકટ એડિશન ઓફ ધ ઓકસફર્ડ ઈંગ્લિશ ડિકશનરી'' , ખંડ II, ઓકસફર્ડ: ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1971, પૃષ્ઠ  3518.&lt;/ref&gt; આધુનિક [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] શબ્દ જે તાત્પર્યમાં વપરાય છે તે જ અર્થમાં [[સિસરો]] અને પાછળથી બીજા અનેક લૅટિન લેખકોએ આ લૅટિન શબ્દ વાપર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;lewis_short&quot;/&gt; ''યુન (un), યુનિ (uni)''  (''યુનસ'' (unus), અથવા &quot;એક&quot;નું સંયુકત રૂપ) અને ''વોર્સમ(vorsum), વેરસમ(versum)''  (''વેર્ટેર''  (vertere), એટલે કે &quot;કંઈક ફરતું, ગબડતું, બદલાયેલું&quot;-ના સંપૂર્ણ કર્મણિ કૃદંત પરથી બનાવેલી સંજ્ઞા)ના સંધિથી બનેલો લૅટિન શબ્દ ''યુનવોર્સમ'' (Unvorsum) કાવ્યાત્મક સંક્ષેપને કારણે ઉદ્ભવ્યો હતો અને સૌથી પહેલા [[લ્યુક્રેટિઅસ|લુક્રેટીયસે]]  તેના ''[[વસ્તુઓના સ્વભાવ પર|ડે રેરુમ નેચુરા]]''  (''વસ્તુઓની પ્રકૃતિ પર'' )માં  બુક IV (262મી લીટી)માં આ શબ્દપ્રયોગ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;lewis_short&quot;&gt;લેવીસ અને શોર્ટ, ''અ લૅટિન ડિકશનરી'' , ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ISBN 0-19-864201-6,  પૃ.1933, 1977–1978.&lt;/ref&gt; &quot;દરેક વસ્તુ ગોળ ગોળ ફરીને એકમાં ફેરવાય છે, તમામ વસ્તુઓ એકમાં જોડાય છે&quot; એ અર્થમાં લુક્રેટીયસે આ  શબ્દ વાપર્યો હતો.

[[ચિત્ર:Foucault pendulum animated.gif|thumb|right|ફૌકાલ્ટ લોલકનો કળાત્મક પ્રયોગ દર્શાવે છે કે પૃથ્વી સ્થિર નથી, પરંતુ તે ફરે છે.]]

''યુનવોર્સમ'' (unvorsum) શબ્દનું વૈકલ્પિક અર્થઘટન &quot;તમામ વસ્તુઓ એક થઈને ફરે છે&quot; અથવા &quot;તમામ વસ્તુઓ એકની આસપાસ ફરે છે&quot; એવું થઈ શકે છે.આ અર્થમાં, તેને યુનિવર્સ માટેના જૂના ગ્રીક શબ્દ, περιφορα, &quot;કંઈક વર્તુળાકારે ફરે છે&quot;- ના અનુવાદ રૂપે વિચારી શકાય, જે મૂળે ભોજનના સમયે, ભોજન માટે બેઠેલા મહેમાનો પાસે વર્તુળાકારે લઈ જવાતી વાનગીઓ માટે વપરાતો હતો.&lt;ref&gt;લિડેલ અને સ્કોટ, ''અ ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેકિસકોન'' ,ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ISBN 0-19-864214-8, પૃ.1392.
&lt;/ref&gt; આ ગ્રીક શબ્દનો સંબંધ [[આકાશી ગોળા|યુનિવર્સના પૂર્વકાલીન ગ્રીક મૉડલ]] સાથે હતો, જેમાં ફરતા ગોળાઓમાંના તમામ પદાર્થ પૃથ્વી કેન્દ્રિત હતા; [[એરિસ્ટોટલ|ઍરિસ્ટોટલ]]ની ફિલસૂફી પ્રમાણે ગતિ માટે તેમ જ અંદરની તમામ વસ્તુઓમાં આવતા ફેરફાર માટે [[પ્રિમમ મોબાઈલ|સૌથી બહારની કક્ષાના ગોળા]]નું પરિભ્રમણ જવાબદાર હતું. પૃથ્વી નિશ્ચલ છે અને [[પૃથ્વી]]ની આસપાસ સ્વર્ગ ફરી રહ્યા છે એવું ધારવું ગ્રીકો માટે કુદરતી હતું, કારણ કે એ સિવાયની બાબત સાબિત કરવા માટે ઝીણવટપૂર્વકના [[ખગોળશાસ્ત્ર|ખગોળશાસ્ત્રીય]] અને ભૌતિક માપ (જેમ કે [[ફૌકાલ્ટ લોલક|ફોઉકાલ્ટ પેન્ડુલમ]])ની આવશ્યકતા હતી.

[[પાયથાગોરસ]] આગળના પ્રાચીન [[ગ્રીક ફિલસૂફી|ગ્રીક ફિલસૂફો]]માં &quot;યુનિવર્સ&quot; માટે સૌથી સામાન્ય પ્રચલિત શબ્દ હતો το παν(તમામ), જેમાં તમામ દ્રવ્યો (το ολον) અને તમામ અવકાશ (το κενον) આવી જાય.&lt;ref&gt;લિડેલ અને સ્કોટ, પૃ.1345–1346.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | author = Yonge, Charles Duke | year = 1870 | title = An English-Greek lexicon | publisher = American Bok Company | location = New York | pages = 567}}&lt;/ref&gt; યુનિવર્સ માટે પ્રાચીન ગ્રીક ફિલસૂફો દ્વારા વપરાતાં અન્ય સમાનાર્થીઓમાં κοσμος (એટલે કે [[દુનિયા (ફિલસૂફી)|દુનિયા]], [[વિશ્વ (નિયમ અને વ્યવસ્થાસભર)|વ્યવસ્થાસભર વિશ્વ]] અને φυσις (એટલે કે [[કુદરત]], જેના પરથી આપણે [[ભૌતિકશાસ્ત્ર|ફિઝિકસ]] (ભૌતિક) શબ્દ તારવ્યો).&lt;ref&gt;લિડેલ અને સ્કોટ, પૃ.985, 1964.&lt;/ref&gt; લૅટિનો લેખકો પણ આવા જ સમાનાર્થીઓ વાપરતાં (''ટોટમ'' , ''મુન્દસ'' , ''નેચુરા'' )&lt;ref&gt;લેવીસ અને શોર્ટ, પૃ.1881–1882, 1175, 1189–1190.&lt;/ref&gt; અને આ શબ્દો આધુનિક ભાષાઓમાં પણ સચવાયેલા જોવા મળે છે, ઉ.દા. યુનિવર્સ માટે જર્મન ભાષામાં વપરાતા શબ્દો ''દાસ ઓલ'' , ''વેલ્ટોલ''  અને ''નાટુર'' . અંગ્રેજીમાં પણ આવા જ સમાનાર્થીઓ જોવા મળે છે, જેમ કે એવરીથિંગ ([[તમામ બાબતોની ફિલસૂફી|એવરીથિંગની ફિલસૂફી]]માં છે તે મુજબ), કોસમોસ ([[વિશ્વ/બ્રહ્માંડ મીમાંસા|કોસ્મોલૉ]]જી/બ્રહ્માંડમીમાંસા મુજબ), [[દુનિયા (ફિલસૂફી)|વિશ્વ]] ([[અનેક વિશ્વોની કલ્પના|અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા]] મુજબ) અને [[કુદરત|નેચર]] ([[કુદરતી નિયમ|કુદરતી નિયમો]]ઓ અથવા [[કુદરતી ફિલસૂફી|કુદરતની ફિલસૂફી]]માં છે તે મુજબ).&lt;ref&gt;ઓઈડી (OED), પૃ.909, 569, 3821–3822, 1900.&lt;/ref&gt;

=== સૌથી વ્યાપક વ્યાખ્યાઃ વાસ્તવિકતા અને સંભાવના ===
[[મધ્ય યુગ|મધ્યયુગ]]ના [[ફિલસૂફ]] [[જોહાન્સ સ્કાઉટસ ઈરીઉગેના|જોહાન્સ સ્કોટસ ઈરીઉગેના]]ના ''[[ડે ડિવિઝીઓને નેચુરાએ (De divisione naturae)|ડે ડિવિઝીઓને નેચુરાએ]]'' (De divisione naturae)માં બ્રહ્માંડની સૌથી વ્યાપક વ્યાખ્યા મળે છે; તેમણે તેને એકદમ સાદી રીતે તમામ કહીને વ્યાખ્યાયિત કરી છેઃ અસ્તિત્વ ધરાવે છે તે તમામ અને અસ્તિત્વ નથી ધરાવતું તે તમામ. ઈરીઉગેનાની વ્યાખ્યામાં સમયનો સમાવેશ નથી; આમ તેમની વ્યાખ્યા અનુસાર અસ્તિત્વ ધરાવતા તમામ, જે કદી અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા તે તમામ અને જે ભવિષ્યમાં અસ્તિત્વ ધરાવશે તેનો તથા જેનું અસ્તિત્વ નથી તે તમામ, જેનું કદી અસ્તિત્વ નહોતું અને જેનું કદી અસ્તિત્વ હોવાનું નથી તે તમામનો સમાવેશ થાય છે. તમામ બાબતોને અપનાવતી આ વ્યાખ્યાને પાછળના મોટા ભાગના ફિલસૂફોએ અપનાવી નહીં, પણ [[કોન્ટમ ભૌતિકશાસ્ત્ર|કવોન્ટમ ફિઝિકસ]]માં તેનાથી સંપૂર્ણપણે ભિન્ન ન હોય તેવું કંઈક ફરીથી પ્રદર્શિત થયું, [[રિર્ચાડ ફેયન્મેન|ફેયંમેન]]ના [[અભિન્ન-પથ સૂત્ર]]માં કદાચ તે સૌથી સ્પષ્ટપણે બહાર આવ્યું.&lt;ref name=&quot;path_integral&quot;&gt;{{cite book | author = Feynman RP, Hibbs AR | year = 1965 | title = Quantum Physics and Path Integrals | publisher = McGraw–Hill | location = New York | isbn = 0-07-020650-3}}&lt;br /&gt;{{cite book | author = Zinn Justin J | year = 2004 | title = Path Integrals in Quantum Mechanics | publisher = Oxford University Press | isbn = 0-19-856674-3 | oclc = 212409192}}&lt;/ref&gt; આ સૂત્ર પ્રમાણે, સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ શરૂઆતની સ્થિતિ ધરાવતા તંત્ર પર કરવામાં આવતા પ્રયોગનાં પરિણામો વિવિધ [[સંભાવના આયામ|સંભાવના આયામો]] ધરાવે છે, તંત્ર શરૂઆતની સ્થિતિથી અંતિમ સ્થિતિ સુધી પહોંચવા માટે પ્રગતિના જેટલા પણ પથ લઈ શકે તેમ હોય તે તમામ શકયતાઓનો સરવાળો કરવાથી નિશ્ચિત થાય છે.સ્વાભાવિક રીતે, કોઈ પણ પ્રયોગનું પરિણામ તો એક જ હોય; બીજા શબ્દોમાં, આ બ્રહ્માંડમાં માત્ર એક જ સંભવ પરિણામને [[કવોન્ટમ મિકેનિકસમાં માપ|કવોન્ટમ ગણતરી]]ની રહસ્યમય પ્રક્રિયા થકી વાસ્તવિક રૂપ મળે છે, આ પ્રક્રિયા  [[વેવફંકશન કોલાપ્સ|તરંગક્રિયાનું પતન]] (collapse of the wavefunction) તરીકે પણ જાણીતી છે (પણ [[બહુ-બ્રહ્માંડ]]ના વિભાગમાં નીચે દર્શાવેલી [[અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા]] પણ જોશો). ગણિતની દષ્ટિએ સુવ્યાખ્યાયિત આ વ્યાખ્યામાં જેનું અસ્તિત્વ નથી (તમામ સંભવિત પથ) તે પણ છેવટે જેનું અસ્તિત્વ રહે છે (પ્રાયોગિક ગણતરી) તેના પર પ્રભાવ ધરાવે છે એવું સ્પષ્ટ કરે છે. એક ચોક્કસ ઉદાહરણ લઈએ તો, દરેક ઈલેકટ્રોન બીજા તમામ [[ઇલેટ્રોન|ઈલેકટ્રોન]] સાથે આંતરિક રીતે સમરૂપ હોય છે; અને તેથી, સંભાવના આયામો ગણતી વખતે તેઓ પરસ્પર જગ્યાઓ બદલે, જે [[સમપ્રમાણ અદલાબદલી]] તરીકે ઓળખાય છે, તે સંભાવનાને પણ ગણતરીમાં લેવી પડે. બ્રહ્માંડની આ અવધારણા હયાત અને બિનહયાત બંનેને સ્વીકારે છે, જે [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધો]]ના [[શૂન્યતા]]ના અને [[પ્રાતિત્ય-સામુતપાડા|વાસ્તવિકતાના પરસ્પરાવલંબી વિકાસ]]ના સિદ્ધાન્તને, અને [[ગોટફ્રાઈડ લાઈબનિઝ]]ની [[આકસ્મિક કે અનિશ્ચિત|અનિશ્ચિતતા]] અને [[અભિન્નની ઓળખાણ]] જેવી વધુ આધુનિક વિભાવનાઓને કંઈક અંશે સમાંતર છે.

=== વાસ્તવિકતા તરીકેની વ્યાખ્યા ===
વધુ પ્રચલિત રીતે, બ્રહ્માંડને જે જીવંત છે તે તમામ, જે જીવંત હતું તે અને જે જીવંત હશે એમ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. આ વ્યાખ્યા મુજબ અને આપણી વર્તમાન સમજણ મુજબ, બ્રહ્માંડ કુલ ત્રણ ઘટકોનું ધરાવે છેઃ [[અવકાશ]] અને [[સમય]], જે સામૂહિક રીતે [[અવકાશ-સમય]] અથવા [[શૂન્યાવકાશ]] તરીકે જાણીતાં છે; [[દ્રવ્ય]] અને વિવિધ રૂપની [[ઊર્જા]] તથા અવકાશ-સમયને આવનારો [[વેગ]]; તેમ જ પહેલા બેને નિયંત્રિત કરનારા [[ભૌતિક નિયમ|સ્થૂળ કાયદા]]ઓ. આ ઘટકો વિશે વધુ વિગતવાર વાત આગળ કરવામાં આવશે. ''બ્રહ્માંડ''  શબ્દપ્રયોગ સાથે સંબંધિત એક બીજી વ્યાખ્યા- [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સમય|બ્રહ્માંડના જે-તે સમય]]ની ક્ષણે જેટલું પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે તે તમામ, જેમ કે વર્તમાન, ઉદાહરણ તરીકે આ વાકયમાં દર્શાવ્યા મુજબ &quot;બ્રહ્માંડ હવે [[વિદ્યુત-ચુંબકીય તરંગો]]ના વિકિરણમાં એકસમાનરૂપે નહાઈ રહ્યું છે.&quot;

બ્રહ્માંડના ત્રણ ઘટકો (અવકાશસમય, દ્રવ્ય-ઊર્જા અને ભૌતિક કાયદા) [[એરિસ્ટોટલ|ઍરિસ્ટોટલ]]ના ખ્યાલો સાથે અમુક અંશે મળતા આવે છે. ''[[ભૌતિકશાસ્ત્ર (એરિસ્ટોટલ)|ધ ફિઝિકસ]]'' (Φυσικης, જેના પરથી આપણે &quot;ફિઝિકસ&quot;(ભૌતિકશાસ્ત્ર) શબ્દ તારવ્યો) નામના તેના પુસ્તકમાં ઍરિસ્ટોટલે το παν (તમામ)ને આશરે ત્રણ મળતાં આવતાં તત્ત્વોમાં વહેંચ્યું છેઃ ''દ્રવ્ય''  (જેનાથી બ્રહ્માંડ બન્યું છે તે તત્ત્વ), ''સ્વરૂપ''  (એ દ્રવ્ય અવકાશમાં રહી શકે તે માટેની જે વ્યવસ્થા છે તે) અને ''રૂપાંતર''  (દ્રવ્ય કેવી રીતે બને છે, વિનાશ પામે છે કે તેના ગુણધર્મોમાં ફેરફાર થાય છે, અને એ જ રીતે, કઈ રીતે રૂપમાં ફેરફાર થાય છે). દ્રવ્યોના ગુણધર્મો, રૂપ અને તેમના રૂપાંતરને નિયંત્રિત કરતા નિયમોને [[ભૌતિક નિયમ|સ્થૂળ કાયદા]]ઓ તરીકે જોવામાં આવે છે. પાછળથી [[લ્યુક્રેટીયસ|લુક્રેટીયસ]], [[એવેરોઈસ|અવેરોઝ]], [[એવિસેન્ના|અવિકેન્ના]] અને [[બરુચ સ્પિનોઝા|બારુચ સ્પીનોઝા]] જેવા ફિલસૂફોએ આ વિભાગોમાં ફેરફાર કર્યો હતો અથવા તેને વધુ સ્પષ્ટ કર્યા હતા; ઉદાહરણ તરીકે ''[[નેચુરા નેચુરાતા (natura naturata)|નેચુરા નેચુરાતા]]'' , પૂર્વોકત જેના પર કામ કરતા હતા તે નિષ્ક્રિય ઘટકો-માંથી ઍવેરોઝ અને સ્પીનોઝાએ ''[[નેચુરા નેચુરાન્સ (natura naturans)|નેચુરા નેચુરાન્સ]]''  (બ્રહ્માંડને નિયંત્રિત કરતા સક્રિય સિદ્ધાન્તો)ને સ્પષ્ટ કર્યા હતા.

=== સંયુકત અવકાશ-સમય તરીકેની વ્યાખ્યા ===
[[ચિત્ર:Hubble ultra deep field high rez edit1.jpg|thumb|નક્ષત્ર ફોરનાક્સ નજીક, આકાશના એક નાનકડા ટુકડાની હબલ અલ્ર્ટા ડિપ ફિલ્ડ તસવીર. લગભગ 13 અબજ વર્ષો અગાઉ જન્મેલા, સૌથી નાના, સૌથી વધુ રક્તવિચલિત તારાવિશ્વોમાંથી દેખાતો પ્રકાશ]]

હયાત છતાં અરસપરસ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરવા માટે અશકત એવા એકબીજાથી ભિન્ન [[અવકાશ-સમય|અવકાશ-સમયો]]ની ધારણા સંભવ છે. સરળતાથી જેની કલ્પના કરી શકાય તે રૂપક અમુક જુદા જુદા [[સાબુનો પરપોટો|સાબુના પરપોટા]]ઓનો સમૂહ છે, જેમાં એક સાબુના પરપોટા પર વસતા નિરીક્ષકો, સાબુના બીજા પરપોટાઓ પરના સાથે કોઈ અરસપરસ વ્યવહાર કરી શકતા નથી, સૈદ્ધાન્તિક ધોરણે પણ નહીં. એક પ્રચલિત શબ્દપ્રયોગ પ્રમાણે, અવકાશ-સમયનો દરેક &quot;સાબુનો પરપોટો&quot; બ્રહ્માંડ છે, જયાં ચોક્કસ [[અવકાશ-સમય]]ને ''બ્રહ્માંડ'' માનવામાં આવે છે, જેમ આપણે આપણા ચંદ્રને ''[[ચંદ્ર]]''  કહીએ તેમ જ. આ જુદા જુદા અવકાસ-સમયોના સમૂહને [[બહુ-બ્રહ્માંડ]] તરીકે જોવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;EllisKS03&quot;&gt;{{cite journal
 | last = Ellis
 | first = George F.R.
 | authorlink = George Ellis
 | coauthors = U. Kirchner, W.R. Stoeger
 | title = Multiverses and physical cosmology
 | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society
 | volume = 347
 | issue =
 | pages = 921–936
 | publisher =
 | year = 2004
 | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0305292
 | doi =10.1111/j.1365-2966.2004.07261.x
 | id =
 | access-date = 2007-01-09
 | format = subscription required}}&lt;/ref&gt; સિદ્ધાન્ત પ્રમાણે, બીજા વિખૂટા બ્રહ્માંડો [[અવકાશ-સમય|અવકાશ-સમય]]ની જુદી જુદી [[પરિમાણ|પરિમિતિ]]ઓ અને [[સંસ્થિતિ|સંસ્થિતિ]], [[દ્રવ્ય|દ્રવ્ય]] અને [[ઊર્જા|ઊર્જા]]ના જુદા જુદા રૂપ, અને જુદા જુદા [[ભૌતિક નિયમ|સ્થૂળ કાયદા]]ઓ અને [[ભૌતિક સ્થિરાંક|ભૌતિક સ્થિરાંકો]] ધરાવતાં હોઈ શકે છે, જો કે આવી સંભાવનાઓ હાલમાં ઊંડી વિચારણા હેઠળ છે.

=== અવલોકનક્ષમ વાસ્તવિકતા તરીકેની વ્યાખ્યા ===
હજી થોડી વધુ સંકુચિત વ્યાખ્યા અનુસાર, આપણા સંયુકત [[અવકાશ-સમય]]માં આવેલી તમામ બાબતો બ્રહ્માંડ છે, જે આપણી સાથે અરસપરસ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરી શકે છે અને તેનાથી ઊલટું પણ સાચું છે. [[સામાન્ય સાપેક્ષતા|સાપેક્ષવાદના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત]] મુજબ, [[પ્રકાશનો વેગ|પ્રકાશની મર્યાદિત ગતિ]] અને [[અવકાશનું વિસ્તરણ|અવકાશના સતત વિસ્તરણ]]ને કારણે [[અવકાશ]]ના કેટલાક પ્રદેશો કદાચ આપણા બ્રહ્માંડ સાથે, તેના સમગ્ર જીવનકાળ દરમ્યાન કયારેય કોઈ પારસ્પરિક ક્રિયાપ્રતિક્રિયા નહીં કરે. ઉદાહરણ તરીકે, પૃથ્વી પરથી મોકલાયેલો રેડિયો સંદેશો, અવકાશના અમુક પ્રદેશો સુધી કદી પહોંચશે જ નહીં, ભલે ને બ્રહ્માંડ અનાદિ કાળ સુધી રહેવાનું હોય; કારણ કે પ્રકાશના વેગ કરતાં અવકાશ વધુ ઝડપથી વિસ્તરી શકે છે. અહીં એ નોંધવું યોગ્ય છે કે અવકાશના એ દૂર-સુદૂર આવેલા વિસ્તારો ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને આપણા જેટલા જ વાસ્તવિકતાનો હિસ્સો છે; છતાં આપણે કયારેય તેમની સાથે સંપર્ક કેળવી શકીશું નહીં. અવકાશના જેટલા વિસ્તારમાં આપણે અસર પામી શકીએ છીએ અને અસર પહોંચાડી શકીએ છીએ તે અવકાશના વિસ્તારને [[અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ]] કહેવામાં આવે છે. સખત શબ્દોમાં, આ અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડનો વિસ્તાર અવલોકનકારના સ્થળ પર આધાર રાખે છે. જે અવલોકનકાર સ્થિર રહે છે તેના કરતાં પ્રવાસ કરીને આગળ વધતો અવલોકનકાર અવકાશ-સમયના વધુ મોટા વિસ્તારના સંપર્કમાં આવી શકે છે; આમ પ્રવાસ કરનાર અવલોકનકાર માટે, સ્થિર રહેનાર અવલોકનકાર કરતાં અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ વધુ મોટું હોય છે. છતાં, સૌથી વેગીલો પ્રવાસી પણ અવકાશના તમામ હિસ્સાઓના સંપર્કમાં આવી શકતો નથી. લાક્ષણિક રીતે, આકાશગંગા તારાવિશ્વના આપણા અનુકૂળ બિંદુ પરથી દેખાતાં અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડની સરેરાશને અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ ગણવામાં આવ્યું છે.

== કદ, વય, બંધારણ-ઘટકો, માળખું અને નિયમો ==
બ્રહ્માંડ ખૂબ વિશાળ છે અને કદાચ તેનો કદ-વિસ્તાર અનંત છે; તેનું અવલોકનક્ષમ દ્રવ્ય અવકાશમાં કમ સે કમ 93 અબજ [[પ્રકાશ વર્ષો]] સુધી પથરાયેલું છે.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Lineweaver | first = Charles | coauthors = Tamara M. Davis | year = 2005 | url = http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0009F0CA-C523-1213-852383414B7F0147&amp;pageNumber=5| title = Misconceptions about the Big Bang | publisher = [[Scientific American]] | access-date = 2007-03-05}}&lt;/ref&gt; સરખામણી કરીએ તો, એક નમૂનારૂપ [[તારામંડળ અથવા તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વ]]નો વ્યાપ માત્ર 30,000 પ્રકાશ-વર્ષોનો હોય છે, અને બે પડોશી તારાવિશ્વો વચ્ચેનું લાક્ષણિક અંતર માત્ર 30 લાખ [[પ્રકાશ-વર્ષો]] હોય છે.&lt;ref&gt;રિન્ડલર (1977), પૃ.  196.&lt;/ref&gt; ઉદાહરણ તરીકે, આપણી [[આકાશગંગા]] આશરે 100,000 પ્રકાશ વર્ષોનો વ્યાસ ધરાવે છે,&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Christian
 | first = Eric
 | last2 = Samar
 | first2 = Safi-Harb
 | title = How large is the Milky Way?
 | url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/980317b.html
 | access-date = 2007-11-28 }}&lt;/ref&gt; અને આપણું સૌથી નજીકનું તારાવિશ્વ, [[એન્ડ્રોમેડા તારાવિશ્વ|એન્ડ્રોમેડા તારાવિશ્વ]] આશરે 250 લાખ પ્રકાશ વર્ષો દૂર આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author=I. Ribas, C. Jordi, F. Vilardell, E.L. Fitzpatrick, R.W. Hilditch, F. Edward
 | title=First Determination of the Distance and Fundamental Properties of an Eclipsing Binary in the Andromeda Galaxy
 | journal=Astrophysical Journal
 | year=2005
 | volume=635
 | pages=L37–L40
 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ApJ...635L..37R
 | doi = 10.1086/499161
}}&lt;br /&gt;{{cite journal
 | author=McConnachie, A. W.; Irwin, M. J.; Ferguson, A. M. N.; Ibata, R. A.; Lewis, G. F.; Tanvir, N.
 | title=Distances and metallicities for 17 Local Group galaxies
 | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society
 | year=2005
 | volume=356
 | issue=4
 | pages=979–997
 | url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2005MNRAS.356..979M
 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2004.08514.x
}}&lt;/ref&gt; [[અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડ]]માં સંભવતઃ 100 અબજ (10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt;) કરતાં વધુ [[તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વો]] છે.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Mackie | first = Glen |date= [[February 1]] [[2002]] | url = http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html | title = To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand | publisher = Swinburne University | access-date = 2006-12-20 }}&lt;/ref&gt; લાક્ષણિક તારાવિશ્વોમાં તારાવિશ્વના કેન્દ્રીય જથ્થાની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતાં 100 લાખ&lt;ref&gt;{{cite web
 | date = 2000-05-03
 | url = http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html
 | title = Unveiling the Secret of a Virgo Dwarf Galaxy
 | publisher = ESO
 | access-date = 2007-01-03
 | archive-date = 2012-07-29
 | archive-url = https://archive.is/20120729/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt; (10&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;) [[તારો|તારા]] ધરાવતા [[વામન તારાવિશ્વ|વામન તારાવિશ્વ]]થી માંડીને એક [[ટ્રિલિયન|ટ્રિલિયન]]&lt;ref name=&quot;M101&quot;&gt;{{cite web | date=2006-02-28 | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/hst_spiral_m10.html | title = Hubble's Largest Galaxy Portrait Offers a New High-Definition View
 | publisher = NASA | access-date = 2007-01-03 }}&lt;/ref&gt; (10&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;) તારાઓ ધરાવતા વિરાટ તારાવિશ્વો હોય છે.

[[ચિત્ર:Cosmological composition.jpg|thumb|450px|બ્રહ્માંડ મોટા ભાગે શ્યામ ઊર્જા અને શ્યામ દ્રવ્યથી બનેલું છે, પણ અત્યારે આ બંને વિશેની સમજણ ખૂબ નબળી છે.બ્રહ્માંડનો માત્ર ≈4% ભાગ, પ્રમાણમાં નાનો હિસ્સો સામાન્ય દ્રવ્યમાંથી બનેલો છે.]]

જયારે સરેરાશ અંતર 3000 લાખ પ્રકાશ વર્ષો કરતાં વધુ હોય ત્યારે, આખા બ્રહ્માંડમાં અવલોકનક્ષમ દ્રવ્ય એકસરખી રીતે (''સમસ્વભાવી'' ) પથરાયેલું હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=N. Mandolesi, P. Calzolari, S. Cortiglioni, F. Delpino, G. Sironi | title=Large-scale homogeneity of the Universe measured by the microwave background | journal=Letters to Nature | year=1986 | volume=319 | pages=751–753 | doi= 10.1038/319751a0 }}&lt;/ref&gt; જો કે, ઓછું અંતર હોય ત્યારે, દ્રવ્ય-જથ્થો &quot;ઢગલો&quot; બનાવતો દેખાય છે, એટલે કે સ્તરીકરણવાળો ગુચ્છો બનાવે છે; ઘણા [[અણુઓ]] સંકોચન પામીને [[તારો|તારા]]ઓ, મોટા ભાગના તારાઓ તારાવિશ્વો, મોટા ભાગના તારાવિશ્વો ફરીથી [[તારાવિશ્વોના જૂથ અને ગુચ્છ|ગુચ્છ, મહાગુચ્છ]] અને છેવટે, [[તારાવિશ્વની વિરાટ દીવાલ]] જેવું [[બ્રહ્માંડનું મોટી સંરચના ધરાવતું માળખું|સૌથી મોટા કદનું માળખું]] બને છે.  બ્રહ્માંડનો અવલોકનક્ષમ દ્રવ્ય-જથ્થો ''સમદેશિક રીતે''  પણ પથરાયલો હોય છે, એટલે કે ગમે તે દિશામાંથી અવલોકન કરો તે અન્ય દિશા કરતાં જુદું ભાસશે નહીં; આકાશનો દરેક ભાગ આશરે એકસરખા ઘટકો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Hinshaw | first = Gary |date= November 29, 2006 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_mm.html | title = New Three Year Results on the Oldest Light in the Universe | publisher = NASA WMAP | access-date = 2006-08-10 }}&lt;/ref&gt; બ્રહ્માંડ અત્યંત સમદેશિક [[વિદ્યુતચુંબકીય તરંગ|વિદ્યુતચુંબકીય]] [[વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણો|વિકિરણો]]માં પણ નહાયેલું હોય છે જે આશરે 2.725 [[કેલ્વિન]]ના [[થર્મલ સમતુલા]] [[શ્યામ વર્ણપટ]]ને મળતા આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Hinshaw | first = Gary |date= December 15, 2005 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101bbtest3.html | title = Tests of the Big Bang: The CMB | publisher = NASA WMAP | access-date = 2007-01-09 }}&lt;/ref&gt; વિશાળ કદનું બ્રહ્માંડ સમસ્વભાવ અને સમદેશિક છે એ પૂર્વધારણા [[બ્રહ્માંડમીમાંસા સંબંઘી સિદ્ધાન્ત|બ્રહ્માંડમીમાંસાના સિદ્ધાન્ત]] તરીકે પણ જાણીતી છે,&lt;ref&gt;રિન્ડલર (1977), પૃ.202.&lt;/ref&gt; અને [[મહાનતાનો અંત|ખગોળશાસ્ત્રીય અવલોકનો પણ તેની સાખ પૂરે છે]].

બ્રહ્માંડની વર્તમાન એકંદર [[ઘનતા]] ઘણી ઓછી છે, આશરે 9.9 × 10&lt;sup&gt;−30&lt;/sup&gt; ગ્રામ પ્રતિ ઘન સેન્ટીમીટર. આ દ્રવ્ય-ઊર્જાના જથ્થામાં 73% [[શ્યામ ઊર્જા]], 23% [[ઠંડું શ્યામ દ્રવ્ય]] અને 4% [[બેરીયોનિક દ્રવ્ય|સામાન્ય દ્રવ્ય]] હોય છે. આમ, અણુઓની ગીચતા દર ચાર ઘનમીટરના કદ-વિસ્તારમાં એક હાઈડ્રોજન અણુ પર આધાર રાખે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Hinshaw | first = Gary |date= February 10, 2006 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101matter.html | title = What is the Universe Made Of? | publisher = NASA WMAP | access-date = 2007-01-04 }}&lt;/ref&gt; શ્યામ ઊર્જા અને શ્યામ દ્રવ્યના ગુણધર્મો ઘણે ભાગે અજાણ્યા છે. શ્યામ દ્રવ્ય, સામાન્ય દ્રવ્યની જેમ જ [[ગુરુત્વાકર્ષણ|ગુરુત્વાકર્ષણ પામે]] છે અને આમ તે [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|બ્રહ્માંડના વિસ્તરણ]]ને ધીમું પાડે છે; તેનાથી વિપરીત, શ્યામ ઊર્જા [[બ્રહ્માંડનો વિસ્તરણ વેગ વધવો|તેના વિસ્તરણને વેગ]] આપે છે.

આપણું બ્રહ્માંડ ઘણું [[બ્રહ્માંડની વય|જૂનું]] છે અને સતત ઉત્ક્રાંતિ પામે છે. બ્રહ્માંડની ઉંમર અંગેના [[વિલ્કીસન માઈક્રોવેવ એનીસોટ્રોપી પ્રોબ|સૌથી ચોકસાઈભરેલા અનુમાન]] મુજબ, બ્રહ્માંડની ઉંમર 13.73±0.12 અબજ વર્ષો છે, જે [[બ્રહ્માંડી વિદ્યુતચુંબકીય પશ્ચાદ્ વિકિરણો]]ના અવલોકનોના આધારે નક્કી કરવામાં આવી છે.&lt;ref name=&quot;NASA_age&quot;&gt;{{cite web|title=Five-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Data Processing, Sky Maps, and Basic Results|url=http://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr3/pub_papers/fiveyear/basic_results/wmap5basic.pdf|format=PDF|publisher=nasa.gov|access-date=2008-03-06|archive-date=2015-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410113424/http://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr3/pub_papers/fiveyear/basic_results/wmap5basic.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સ્વતંત્ર અનુમાનો ([[કિરણોત્સર્ગી તારીખો]] જેવી ગણતરીઓ પર આધારિત) પણ તેની સાથે સહમત થાય છે, અલબત્ત તેઓ એટલા ચોક્કસ નથી, તેઓ તેની ઉંમર 11–20 અબજ વર્ષો&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Britt RR
 |title        = Age of Universe Revised, Again
 |publisher    = [[space.com]]
 |date         = 2003-01-03
 |url          = http://www.space.com/scienceastronomy/age_universe_030103.html
 |access-date  = 2007-01-08
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20030411094824/http://www.space.com/scienceastronomy/age_universe_030103.html
 |archive-date = 2003-04-11
 |url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;થી 
13–15 અબજ વર્ષો જેટલી ગણે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author = Wright EL
 | title =Age of the Universe
 | publisher =[[UCLA]]
 | year = 2005
 | url = http://www.astro.ucla.edu/~wright/age.html
 | access-date = 2007-01-08}}&lt;br /&gt;{{cite journal
 | author = Krauss LM, Chaboyer B
 | title =Age Estimates of Globular Clusters in the Milky Way: Constraints on Cosmology
 | journal =[[Science (journal)|Science]]
 | volume = 299
 | issue = 5603
 | pages = 65–69
 | publisher =[[American Association for the Advancement of Science]]
 | date = 3 January 2003
 | url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/299/5603/65?ijkey=3D7y0Qonz=GO7ig.&amp;keytype=3Dref&amp;siteid=3Dsci
 | access-date = 2007-01-08
 | doi =10.1126/science.1075631
 | pmid =12511641 }}&lt;/ref&gt; ઇતિહાસના દરેક તબક્કે બ્રહ્માંડ એકસરખું નહોતું; ઉદાહરણ તરીકે, [[ક્વાસાર (આભાસી તારા)|કવાસરો]] અને તારાવિશ્વોની સંખ્યા બદલાઈ છે અને [[અવકાશ|અવકાશ]] પણ [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|વિસ્તર્યો]] હોવાનું જણાય છે. તારાવિશ્વનો પ્રકાશ માત્ર 13 અબજ વર્ષો પણ જેટલો પણ ખસ્યો હોય છતાં પણ પૃથ્વી-સ્થિત વિજ્ઞાનીઓ કેવી રીતે 30 અબજ પ્રકાશ વર્ષો દૂરના એક તારાવિશ્વનો પ્રકાશ જોઈ શકે છે, તેનો જવાબ આ અવકાશનું વિસ્તરણ આપે છે; મૂળે તેમની વચ્ચેનો અવકાશ વિસ્તર્યો હોય છે. દૂરના તારાવિશ્વનો પ્રકાશ [[રક્તવિચલન|રકતવિચલન]] પામે છે તે નિરીક્ષણ સાથે આ વિસ્તરણ સાતત્ય ધરાવે છે; આ પ્રવાસ દરમ્યાન બહાર ફેંકાતા [[ફોટોન|ફોટોન]] ખેંચાઈને લાંબો [[તરંગલંબાઈ|તરંગલંબ]] રચે છે અને ઓછું [[આવર્તન|આવર્તન]] ધરાવે છે. [[પ્રકાર આઈએ (Ia) સુપરનોવ|ટાઈપ આઈએ (Ia) સુપરનોવા]]એનો અભ્યાસ અને અન્ય માહિતી તરફથી મળતી પુષ્ટિના આધારે કહી શકાય છે કે આ અવકાશી વિસ્તરણનો [[બ્રહ્માંડનો વિસ્તરણ વેગ વધવો|વેગનો દર વધી રહ્યો ]]છે.

[[વિપુલ માત્રામાં રાસાયણિક ઘટકો|સંબંધિત આંશિક]] જુદા જુદા [[રાસાયણિક ઘટક|રાસાયણિક ઘટકો]]- ખાસ કરીને [[હાઈડ્રોજન]], [[ડ્યૂટીઅરિઅમ]] અને [[હીલિઅમ|હિલિઅમ]] જેવા સૌથી હલકા અણુઓ - આખા બ્રહ્માંડમાં અને તેના સમગ્ર અવલોકનક્ષમ ઇતિહાસમાં સમરૂપ લાગે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Wright | first = Edward L. |date= September 12, 2004 | url = http://www.astro.ucla.edu/~wright/BBNS.html | title = Big Bang Nucleosynthesis | publisher = UCLA | access-date = 2007-01-05 }}&lt;br /&gt;{{cite journal | author=M. Harwit, M. Spaans | title=Chemical Composition of the Early Universe | journal=The Astrophysical Journal | year=2003 | volume=589 | issue=1 | pages=53–57 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...589...53H | doi = 10.1086/374415}}&lt;br /&gt;{{cite journal | author=C. Kobulnicky, E. D. Skillman | title=Chemical Composition of the Early Universe | journal=Bulletin of the American Astronomical Society | year=1997 | volume=29 | pages=1329 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997AAS...191.7603K }}&lt;/ref&gt; બ્રહ્માંડમાં [[પ્રતિદ્રવ્ય|અદ્રવ્ય]] કરતાં ઘણા વધુ પ્રમાણમાં [[દ્રવ્ય]] આવેલાં હોય તેવું લાગે છે, આ અસમપ્રમાણ મોટા ભાગે [[સીપી (CP) ઉલ્લંઘન]]ને લગતાં અવલોકનો સાથે સંબંધિત છે.&lt;ref&gt;{{cite web |date= October 28, 2003 | url = http://www.pparc.ac.uk/ps/bbs/bbs_antimatter.asp | title = Antimatter | publisher = Particle Physics and Astronomy Research Council | access-date = 2006-08-10 }}&lt;/ref&gt; બ્રહ્માંડમાં કોઈ પણ પ્રકારની [[વિદ્યુતભાર|વિદ્યુત જાળ]] જોવા મળતી નથી, અને તેથી બ્રહ્માંડના અંતરો માટે મુખ્યત્વે [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] જ પ્રબળ અસર ધરાવે છે.બ્રહ્માંડ કોઈ ચોખ્ખો [[વેગ]] અને [[કોણીય વેગ]] ધરાવતું હોય તેમ ભાસતું નથી. જો બ્રહ્માંડ સીમિત હોય તો, વિદ્યુત જાળની ગેરહાજરી અને વેગ હોવાથી તે સ્વીકૃત ભૌતિક નિયમોને ([[ગાસુનો નિયમ]] અને અનુક્રમે [[તણાવ-ઊર્જા-વેગ કૃત્રિમ ટેન્સર|તણાવ-ઊર્જા-કૃત્રિમ વેગ ટેન્સર]]ના નોન-ડાઈવર્જન્સને) અનુસરશે.&lt;ref&gt;લાન્દાઉ અને લિફશિટ્ઝ (1975), પૃ. 361.&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Elementary particle interactions.svg|thumb|left|300px|બ્રહ્માંડનું સર્જન જેમાંથી થયું તે પ્રારંભિક કણો.છ લેપ્ટોન અને છ કવાર્ક મળીને મોટા ભાગનાં દ્રવ્યો બનાવે છે ઉદાહરણ રૂપે, અણુકેન્દ્રના પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોન કવાર્કના બનેલા છે, અને સર્વવ્યાપક ઈલેક્ટ્રોન લેપ્ટનના બનેલા છે.આ કણો મધ્ય હરોળમાં દર્શાવેલા નિયત બોસોન થકી ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા કરે છે, દરેક અમુક ચોક્કસ પ્રકારની નિયત સપ્રમાણતા સાથે મેળ ધરાવે છે.હિગ્સ બોસોન (હજી અવલોકિત ન હોવાથી) તે જેની સાથે જોડાયેલો છે તે કણો પર દ્રવ્યનો જથ્થો વેરતો હોવાનું માનવામાં આવે છે.ગુરુત્વાકર્ષણ બળ માટેનો કથિત નિયત બોસોન, ગ્રેવીટોન, બતાવવામાં આવ્યો નથી.]]

બ્રહ્માંડ સરળ, [[અખંડ]] [[અવકાશ સમય|અવકાશ-સમય]] ધરાવે છે, જેમાં ત્રણ [[અવકાશ|અવકાશી]] [[પરિમાણ|પરિમાણો]] છે અને એક [[સમય]]નું પરિમાણ છે. એકંદરે, [[3-અવકાશ|અવકાશ]] લગભગ એકદમ સપાટ (શૂન્ય અંશના [[વળાંક]]ની નજીક) જણાયો છે, તેનો અર્થ એમ થયો કે આખા બ્રહ્માંડના મોટા ભાગના હિસ્સામાં [[યુક્લીડની ભૂમિતિ|યુકલીડની ભૂમિતિ]] પ્રાયોગિક ધોરણે ખૂબ ચોકસાઈ સાથે સાચી પડે છે.&lt;ref name=&quot;Shape&quot;&gt;[http://map.gsfc.nasa.gov/m_mm/mr_content.html ડબ્લ્યુએમએપી (WMAP) મિશનઃ રિઝલ્ટ્સ - એજ ઓફ ધ યુનિવર્સ]&lt;/ref&gt; અવકાશ-સમય [[સંસ્થિતિ|સંસ્થિત]] સાથે પણ [[સ્પષ્ટપણે જોડાયેલા અવકાશ|સ્પષ્ટપણે જોડાયેલાં]] છે, કમ સે કમ અવલોકનક્ષમ બ્રહ્માંડના લંબાઈ-પરિમાણ સાથે તો ખરાં જ. જો કે બ્રહ્માંડને વધુ પરિમાણો છે અને તેનો અવકાશ-સમય વૈશ્વિક સંસ્થિતિ સાથે બહુવિધ રીતે, દ્વિ-પરિમાણીય [[અવકાશ|અવકાશો]]ની નળાકાર અથવા [[ટોરોઈડ(toroid)|ટોરોઈડ]]લ સંસ્થિતિઓ સાથે સામ્યતા ધરાવતી રીતે, જોડાયેલો હોઈ શકે એવી સંભાવનાઓને વર્તમાન અવલોકનો અવગણી શકે નહીં.&lt;ref name=&quot;_spacetime_topology&quot;&gt;{{cite conference
 | first = Jean-Pierre
 | last = Luminet
 | authorlink =
 | coauthors = Boudewijn F. Roukema
 | title = Topology of the Universe: Theory and Observations
 | booktitle = Proceedings of Cosmology School held at Cargese, Corsica, August 1998
 | pages =
 | publisher =
 | year = 1999
 | location =
 | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/9901364
 | doi =
 | id =
 | access-date = 2007-01-05}}&lt;br /&gt;{{cite journal
 | last = Luminet
 | first = Jean-Pierre
 | authorlink =
 | coauthors = J. Weeks, A. Riazuelo, R. Lehoucq, J.-P. Uzan
 | title = Dodecahedral space topology as an explanation for weak wide-angle temperature correlations in the cosmic microwave background
 | journal = [[Nature]]
 | volume = 425
 | issue =
 | pages = 593
 | publisher =
 | year=2003
 | url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0310253
 | doi =10.1038/nature01944
 | id =
 | access-date = 2007-01-09
 | format = subscription required}}&lt;/ref&gt;

આખું બ્રહ્માંડ એકસરખાં [[ભૌતિક નિયમ|સ્થૂળ કાયદા]]ઓ અને [[ભૌતિક સ્થિરાંક|સ્થૂળ સ્થિરાંકો]]થી નિયંત્રિત હોય તેમ લાગે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Strobel | first = Nick |date= May 23, 2001 | url = http://www.astronomynotes.com/starprop/s7.htm | title = The Composition of Stars | publisher = Astronomy Notes | access-date = 2007-01-04 }}&lt;br /&gt;{{cite web | url = http://www.faqs.org/faqs/astronomy/faq/part4/section-4.html | title = Have physical constants changed with time? | publisher = Astrophysics (Astronomy Frequently Asked Questions) | access-date = 2007-01-04 }}&lt;/ref&gt; ભૌતિકશાસ્ત્રના પ્રચલિત [[પ્રમાણભૂત નમૂનો|પ્રભાણભૂત મૉડલ]] અનુસાર, તમામ દ્રવ્યનું બંધારણ [[લેપ્ટોન|લેપ્ટોન (lepton)]] અને [[કવાર્ક|કવાર્ક (quark)]]ની ત્રણ પેઢીઓથી થયું છે, આ બંને [[ફેર્મીઓન(fermion)|ફેર્મિઓન્સ]](fermion) છે. આ [[પ્રારંભિક કણો|પ્રાથમિક કણો]] ત્રણ [[મૂળભૂત અન્યોન્ય ક્રિયા|મૂળભૂત રીતે સંપર્ક]]માં આવે છેઃ [[વિદ્યુતચુંબકીય]] અને [[નબળા અણુકેન્દ્રીય બળ]]ને સમાવતી [[નબળીવિદ્યુત]] અન્યોન્ય ક્રિયા દ્વારા; [[કવોન્ટમ ક્રોમોડાયનેમિકસ]] થકી વર્ણાવાતા [[શકિતશાળી અણુકેન્દ્રીય બળ]] દ્વારા; અને [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] દ્વારા, જે અત્યારે [[સામાન્ય સાપેક્ષતા|સાપેક્ષતાના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત]]થી શ્રેષ્ઠ રીતે સમજાવવામાં આવે છે.  પહેલી બે અન્યોન્ય ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓ [[ફેરનિરૂપણ|ફરીથી નિરૂપાયેલી]] [[કવોન્ટમ ફિલ્ડ થીયરી]]થી સમજાવી શકાય છે અને અમુક ચોક્કસ પ્રકારની [[નિયત સમપ્રમાણતા]]ને મળતા આવતા [[નિયત બોસોન્સ|ગેજ બોસોન્સ]] દ્વારા તેને વિહિત કરવામાં આવે છે.સામાન્ય સાપેક્ષતાની કવોન્ટમ ફિલ્ડ થીયરીનું ફેરનિરૂપણ હજી સુધી પૂર્ણ થયું નથી, અલબત્ત [[સ્ટ્રિંગ થીયરી]]ના વિવિધ રૂપો ઘણા આશાસ્પદ લાગે છે. જો અવકાશી અને સમયના લંબ પૂરતા ટૂંકા હોય તો [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા|વિશિષ્ટ સાપેક્ષતાનો સિદ્ધાન્ત]] આખા બ્રહ્માંડને લાગુ પડતો માનવામાં આવે છે; નહીં તો પછી સાપેક્ષતાનો સામાન્ય સિદ્ધાન્ત લાગુ પડવો જોઈએ. [[પ્લાન્કનો સ્થિરાંક]] ''એચ(h)''  અથવા [[ગુરુત્વાકર્ષણ અચળાંક|ગુરુત્વાકર્ષણનો સ્થિરાંક]] ''જી(G)'' ની જેમ આપણા આખા  બ્રહ્માંડમાં [[ભૌતિક સ્થિરાંક|ભૌતિક સ્થિરાંકો]]ના ચોક્કસ મૂલ્યો માટે કોઈ ખુલાસો આપી શકાય તેમ નથી. કેટલાક [[સંરક્ષણ નિયમ|સંરક્ષણ કાયદા]]ઓ પારખી શકાયા છે, જેમ કે [[વિદ્યુતભારનું સંરક્ષણ|સ્ફોટક પ્રવાહ]], [[વેગનું સંરક્ષણ|વેગ]], [[કોણીય વેગનું સંરક્ષણ|કોણીય વેગ]] અને [[ઊર્જાનું સંરક્ષણ]]; અનેક કિસ્સામાં, આ સંરક્ષણ કાયદાઓને [[સપ્રમાણતા|સમપ્રમાણતા]] અથવા [[બિયાન્ચી ઓળખ|ગણિતીય સૂત્રો]] સાથે સંબંધિત કરી શકાય છે.

== ઐતિહાસિક પ્રરૂપો ==
જે-તે સમયે ઉપલબ્ધ માહિતી અને બ્રહ્માંડ વિશેની ધારણાઓના આધારે બ્રહ્માંડ (બ્રહ્માંડમીમાંસાઓ) અને તેની ઉત્પત્તિ (બ્રહ્માંડ ઉત્પત્તિશાસ્ત્રો)ના અનેક પ્રરૂપો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. ઐતિહાસિક દષ્ટિએ જોઈએ તો ભગવાને કેવી વિવિધ રીતે તેની રચના કરી તેની કથા પર આ બ્રહ્માંડમીમાંસાઓ અને બ્રહ્માંડ ઉત્પત્તિશાસ્ત્રો આધારિત હતા. સ્થૂળ કાયદાઓથી નિયંત્રિત વ્યકિત નિરપેક્ષ બ્રહ્માંડનું તત્ત્વજ્ઞાન સૌથી પ્રથમ ગ્રીક અને ભારતીયોએ રજૂ કર્યું હતું. સદીઓના સમયગાળા પછી ખગોળશાસ્ત્રના અવલોકનો, ગતિના સિદ્ધાન્તો અને ગુરુત્વાકર્ષણના સિદ્ધાંતમાં આવેલી સ્પષ્ટતાથી બ્રહ્માંડનું વધુ ચોકસાઈભર્યું વિવરણ આપવું શકય બન્યું. ૧૯૧૫ની [[આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ની [[સામાન્ય સાપેક્ષતા|સાપેક્ષતાના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત]]થી બ્રહ્માંડમીમાંસાનો આધુનિક યુગ શરૂ થયો. જેના કારણે ઉદ્ભવ, ઉત્ક્રાંતિ અને સંપૂર્ણ બ્રહ્માંડ સુધીની બાબતોનું સંખ્યાત્મક અનુમાન કરવું શકય બન્યું. બ્રહ્માંડમીમાંસાની સૌથી આધુનિક અને સ્વીકૃત થીયરી સાપેક્ષતાના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત પર આધારિત છે. અને વધુ સ્પષ્ટપણે તેમાં [[મહાવિસ્ફોટ]]નું અનુમાન કરવામાં આવ્યું છે. જો કે કઈ થીયરી સાચી છે તે નિશ્ચિત કરવા માટે હજી વધુ ચોકસાઈ ભરેલી ગણતરીઓ આવશ્યક છે.

=== સર્જનની દંતકથાઓ ===
[[ચિત્ર:Song of Ur-Nammu AO5378 mp3h9129.jpg|thumb|એસિરીયન દેવી ટિયામતની અગ્રદૂત દેવી નામુએ કહેલી સર્જનની સુમેરિયન કથા; સર્જનની કદાચ સૌથી પુરાણી દંતકથાઓનો એકમાત્ર અવશેષ છે.]]

[[સર્જનની દંતકથા|વિશ્વની ઉત્પત્તિનું વર્ણન કરતી વાર્તાઓ]] અનેક સંસ્કૃતિઓમાં છે, આપણે તેને લગભગ આટલા સામાન્ય પ્રકારોમાં વહેંચી શકીએ. એક પ્રકારની વાર્તાઓમાં, વિશ્વનો જન્મ એક [[વિશ્વરૂપી ઈંડુ|વિશ્વ ઈંડા]]માંથી થયો છે; [[ફિન્નિશ લોકો|ફિનિશ]] [[પૌરાણિક મહાકાવ્ય]] ''[[કાલેવાલા]]'' , [[ચીન|ચીની]] વાર્તા [[પંગુ]] અથવા [[ભારતનો ઇતિહાસ|ભારતીય]] [[બ્રહ્માંડ પુરાણ]]નો સમાવેશ આ પ્રકારની વાર્તાઓમાં થાય છે. આ વાર્તાઓ સાથે સંબંધિત વાર્તાઓમાં, [[આદિ-બુદ્ધ]] જેવી [[તિબેટી બૌદ્ધવાદ|તિબેટી બૌદ્ધ]] વિભાવના, [[ગૈયા]] (ધરતી માતા)ની [[પ્રાચીન ગ્રીસ|પ્રાચીન ગ્રીક]] વાર્તા, [[કૌટલીક]] દેવી [[એઝટેક દૈવી-પુરાણકથા|એઝટેક]] અથવા [[પ્રાચીન ઈજિપ્તનો ધર્મ|પ્રાચીન ઈજિપ્ત]] [[એન્નડ|દેવ]] [[ઓટમ]]ની જેમ તેમાં બ્રહ્માંડનું સર્જન કોઈ એક વ્યકિતમાંથી અથવા તેમણે જાતે ઉત્પન્ન કરેલા કશાકમાંથી થયેલું ગણવામાં આવે છે. બીજા પ્રકારની વાર્તાઓમાં, દેવનર અને દૈવીનારીના ઐકયના પરિણામે આ વિશ્વનું સર્જન થયું છે, જેમ કે [[રંગી અને પાપા]]ની [[માઓરી પુરાણકથા|માઓરી વાર્તા]]. તે સિવાયની વાર્તાઓમાં, પહેલેથી મોજૂદ સામગ્રીમાંથી આ બ્રહ્માંડની રચના કરવામાં આવી છે, જેમ કે [[બેબીલોન]] મહાકાવ્ય [[એનુમા એલિશ]]માંના [[ટિયામત]] અથવા [[નોર્સ પુરાણકથા|નોર્સની પૌરાણિક કથા]]માંના વિરાટ [[યામીર]]ની જેમ - અથવા [[જાપાની પૌરાણિકકથા|જાપાની પૌરાણિક કથા]]ઓ [[ઈઝાનાગી]] અને [[ઈઝાનામી]]માં દર્શાવ્યા સદંતર અસ્તવ્યસ્ત સામગ્રીમાંથી બ્રહ્માંડનું સર્જન થયું છે. બીજા પ્રકારની વાર્તાઓમાં, [[પ્રાચીન ઇજિપ્ત]]ની વાર્તા [[પતાહ]] અથવા [[ઉત્પત્તિના વૃતાન્ત અનુસાર સર્જન|ઉત્પત્તિ]] અંગેના [[બાઇબલ|બાઈબલના]] વૃતાન્તની જેમ બ્રહ્માંડની રચના [[દેવ|દૈવી]] આદેશને પગલે થઈ છે. બીજી વાર્તાઓમાં, બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ મૂળભૂત સિદ્ધાન્તોમાંથી થઈ છે, જેમ કે [[બ્રાહ્મણ|બ્રહ્મા]] અને [[પ્રકૃતિ]], અથવા [[તાઓ]]ના [[યિન]] અને [[યાંગ]].

=== દાર્શનિક પ્રરૂપો ===
બ્રહ્માંડના સૌથી પૂર્વકાલીન, જાણીતાં તત્ત્વજ્ઞાની પ્રરૂપો [[ઈસવિસન પૂર્વે ૨જી સહસ્રાબ્દિ]]ના ઉત્તરાર્ધમાં [[ભારતીય દર્શનશાસ્ત્ર]] અને [[હિન્દુ તત્ત્વજ્ઞાન]]ના વૈદિકકાળના ગ્રંથો, ''[[વેદો]]'' માં જોવા મળ્યા છે. તેમાં પ્રાચીન [[હિન્દુ બ્રહ્માંડમીમાંસા]]નું વિવરણ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં બ્રહ્માંડ સર્જન, વિનાશ અને પુનઃર્જન્મના પુનરાવર્તિત ચક્રમાંથી પસાર થાય છે અને આ દરેક ચક્ર ૪૩,૨૦,૦૦૦ વર્ષો સુધી ટકે છે. પ્રાચીન [[હિન્દુ]] અને [[બૌદ્ધ ફિલસૂફી|બૌદ્ધ ફિલસૂફો]]એ પાંચ [[મૂળભૂત તત્ત્વો]]નો તાત્ત્વિક સિદ્ધાંત પણ રચ્યો છેઃ [[વાયુ]](હવા), [[પાણી]], [[અગ્નિ]], [[પૃથ્વી]]/[[ભૂમિ દેવી|ભૂમિ]] (ધરતી) અને [[આકાશ]]. ઈસ. પૂર્વે છઠ્ઠી સદીમાં, [[કાનડા]] [[વૈશેષિકા]] શાળાના સ્થાપકે [[પરમાણુવાદ]]નો સિદ્ધાન્ત રચ્યો અને [[પ્રકાશ]] અને [[ગરમી]] એક જ તત્ત્વના ભિન્ન રૂપ છે એવું રજૂ કર્યું.&lt;ref&gt;[[વિલ દુરાન્ત]], ''અવર ઓરિએન્ટલ હેરિટેજઃ'' 
{{quote|&quot;Two systems of Hindu thought propound physical theories suggestively similar to those of [[Ancient Greece|Greece]]. Kanada, founder of the Vaisheshika philosophy, held that the world was composed of atoms as many in kind as the various elements. The [[Jainism|Jains]] more nearly approximated to [[Democritus]] by teaching that all atoms were of the same kind, producing different effects by diverse modes of combinations. Kanada believed light and heat to be varieties of the same substance; [[Udayana]] taught that all heat comes from the sun; and [[Vācaspati Miśra|Vachaspati]], like Newton, interpreted light as composed of minute particles emitted by substances and striking the eye.&quot;}}&lt;/ref&gt; ઈ.સ. ૫મી સદીમાં, [[બૌદ્ધ પરમાણુવાદ|બૌદ્ધ પરમાણુવાદી]] તત્વવેત્તા [[દીગ્નાગા]]એ [[પરમાણુ]] એ ટપકાંના કદના, અવધિરહિત અને ઊર્જાના બનેલા છે તેવું પ્રસ્થાપિત કર્યું. તેમણે નક્કર દ્રવ્યની હાજરીનો ઈનકાર કર્યો અને ગતિ એ ઊર્જાના પ્રવાહના ક્ષણિક ઝબકારાઓથી બનેલી છે એવી રજૂઆત કરી.&lt;ref&gt;એફ.થ.સ્ટચેરબાત્સ્કી (1930, 1962), ''બુદ્ધિસ્ટ લોજિક'' , ખંડ ૧, પૃ. ૧૯, ડોવર, ન્યૂ યોર્કઃ
{{quote|&quot;The Buddhists denied the existence of substantial matter altogether. Movement consists for them of moments, it is a staccato movement, momentary flashes of a stream of energy... &quot;Everything is evanescent“,... says the Buddhist, because there is no stuff... Both systems &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[Samkhya|Sānkhya]], and later Indian Buddhism] share in common a tendency to push the analysis of Existence up to its minutest, last elements which are imagined as absolute qualities, or things possessing only one unique quality. They are called “qualities” (guna-dharma) in both systems in the sense of absolute qualities, a kind of atomic, or intra-atomic, energies of which the empirical things are composed. Both systems, therefore, agree in denying the objective reality of the categories of Substance and Quality,... and of the relation of Inference uniting them. There is in Sānkhya philosophy no separate existence of qualities. What we call quality is but a particular manifestation of a subtle entity. To every new unit of quality corresponds a subtle quantum of matter which is called guna “quality”, but represents a subtle substantive entity. The same applies to early Buddhism where all qualities are substantive... or, more precisely, dynamic entities, although they are also called dharmas ('qualities').&quot;}}&lt;/ref&gt;

ઈશુ ખ્રિસ્ત પૂર્વે છઠ્ઠી સદીથી [[સોક્રેટીસ-પહેલાંની ફિલસૂફી|સોક્રેટીસ-પહેલાંના ગ્રીક ફિલસૂફો]]એ બ્રહ્માંડ અંગેના [[પશ્ચિમી વિશ્વ|પશ્ચિમના વિશ્વ]]માં સૌથી પહેલા જાણીતા દાર્શનિક મૉડલ વિકસાવ્યા હતા. બાહ્ય દેખાવ છેતરામણો હોઈ શકે એવું નોંધીને આ પૂર્વકાલીન ગ્રીક ફિલસૂફોએ બાહ્ય દેખાવ પાછળ છુપાયેલી વાસ્તવિકતા સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. ચોક્કસ ઉદાહરણ સાથે વાત કરીએ તો દ્રવ્યની સ્વરૂપ બદલવાની ક્ષમતા (ઉ.દા. તરીકે, બરફનું પાણી, પાણીનું વરાળ સ્વરૂપમાં બદલાવું) બાબતે નોંધ્યું હતું અને અમુક ફિલસૂફોએ એવી રજૂઆત કરી હતી કે વિશ્વના બહારથી તદ્દન ભિન્ન દેખાતાં ઘટક-દ્રવ્યો (લાકડું, ધાતુ, વગેરે) ખરેખર એક જ ઘટક-દ્રવ્યના, [[આદિતત્ત્વ]]ના જુદાં જુદાં રૂપ છે. આવું કહેનારા પહેલા હતા [[થેલ્સ]], તેમણે આ ઘટક-દ્રવ્યને [[પાણી (મૂળભૂત તત્ત્વ)|જળ]] કહ્યું. તેમના પછી, [[એનેકિસમેન્સ|એનેકિસમેન્સે]] તેને [[વાયુ (મૂળભૂત તત્ત્વ)|વાયુ]] કહ્યું, અને આદિતત્ત્વને સંકોચન અથવા જુદા જુદા રૂપ ધરવા માટે પ્રેરનાર કોઈક આકર્ષક અને કંટાળાજનક [[બળ|બળો]] જરૂર હશે તેવી પૂર્વધારણા પર ભાર મૂકયો. બ્રહ્માંડની વિવિધતાને સમજાવવા માટે બહુવિધ મૂળભૂત ઘટક-દ્રવ્યો આવશ્યક છે એવું કહીને [[એમ્પેડોકલ્સ|એમ્પેડોકલ્સે]] ચાર મૂળભૂત ઘટકો (પૃથ્વી, વાયુ, અગ્નિ અને જળ)ના અસ્તિત્વ ધરાવે છે એવી રજૂઆત કરી, અલબત્ત આ ઘટકો ભિન્ન સંયોજનો અને રૂપમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ઘણા અનુગામી ફિલસૂફોએ આ ચાર-ઘટકો અંગેની ફિલસૂફી સ્વીકારી. એમ્પેડોકલ્સ પહેલાંના કેટલાક ફિલસૂફોએ આદિતત્ત્વ માટે ઓછા ઘટક-દ્રવ્યો હોવા અંગેની હિમાયત કરી હતી; [[હેરાકિલટુસ]]એ [[શબ્દ (લોગોસ)|શબ્દ]] (લોગોસ) માટે દલીલ કરી હતી, [[પાયથાગોરસ]] માનતા હતા કે તમામ વસ્તુઓ [[આંકડો|આંકડા]]ઓથી જ બનેલી છે, તો થેલ્સના શિષ્ય, [[એનાકિસમાન્ડેર|એનાકિસમાન્ડેરે]] રજૂઆત કરી કે તમામ ચીજો [[અનંત (એપિરોન)|અનંત]] (એપિરોન) નામે ઓળખાતા અસ્તવ્યસ્ત તત્ત્વમાંથી જ બની છે, તેમની આ ફિલસૂફી [[કવોન્ટમ રૂપ|કવોન્ટમ ફોમ]]ની આધુનિક વિભાવના સાથે અમુક અંશે મળતી આવતી હતી. પ્રસ્તાવિત એપિરોન ફિલસૂફીમાં વિવિધ ફેરફારો સૂચવવામાં આવ્યા, જેમાં સૌથી વધુ નોંધપાત્ર સુધારો [[એનાકસાગોરસ|એનાકસાગોરસે]] સૂચવ્યો હતો; સતત ફરતા રહેતા એપિરોનમાં વણાયેલા વિશ્વનાં વિવિધ દ્રવ્યો [[નાઉસ]] (મન)ના સિદ્ધાન્ત મુજબ ગતિમાં આવે છે, એવી તેમની રજૂઆત હતી. છતાં બીજા ફિલસૂફોએ- ખાસ કરીને [[લેયુસીપસ]] અને ડેમોક્રિટસે - બ્રહ્માંડ ખાલી જગ્યા, [[શૂન્યાવકાશ]]માં ગતિશીલ અવિભાજય [[પરમાણુ]]ઓનું બનેલું છે એવો મત ધરાવતા હતા; [[ઘનતા કે ગીચતા|ગીચતા]]ની સાથે સાથે [[અવરોધ (ભૌતિકશાસ્ત્ર)|ગતિનો અવરોધ]] પણ વધે છે; એથી, શૂન્યાવકાશમાં તો ગતિને કોઈ અવરોધ હશે નહીં, જે સંભવતઃ અનંત [[વેગ]]માં પરિણમે એવી દલીલ સાથે [[એરિસ્ટોટલ|ઍરિસ્ટોટલે]] આ દષ્ટિકોણ (&quot;પ્રકૃતિ શૂન્યાવકાશને તિરસ્કારે છે&quot;)નો વિરોધ કર્યો.

હેરાકિલટુસે સનાતન બદલાવ તરફી દલીલ કરતા હતા, પણ તેમના દેખીતા-સમકાલીન [[પાર્મેન્ડીસ|પાર્મેન્ડીસે]] ક્રાંતિકારી સૂચન કર્યું- તમામ બદલાવ એક ભ્રમણા છે, અંદરની છુપાયેલી વાસ્તવિકતા સનાતન અપરિવર્તનશીલ છે અને એક જ પ્રકૃતિની છે. પાર્મેન્ડીસે આ વાસ્તવિકતાને το εν (એક) નામ આપ્યું. ઘણા ગ્રીક ફિલસૂફોને પાર્મેન્ડીસની આ થીયરી અસંભવિત લાગી, પણ તેના શિષ્ય [[ઈલેઅના ઝેનો]]એ તેમને કેટલાક પ્રખ્યાત [[ઝેનોના વિરોધાભાસો|વિરોધાભાસો]] દર્શાવીને પડકારી. [[અખંડ]]ને અસીમ સુધી વિભાજિત કરી શકાય છે એવો વિચાર ઘડી કાઢીને અને તેને [[અવકાશ]] અને [[સમય]]ને લાગુ પાડીને ઍરિસ્ટોટલે આ વિરોધાભાસો નિવાર્યા.

બ્રહ્માંડ ઉત્પત્તિ વિનાનો અનંત ભૂતકાળ ધરાવે છે એવું માનતા પ્રાચીન ગ્રીક ફિલસૂફોથી વિપરીત, [[મધ્યયુગીન ફિલસૂફી|મધ્યયુગીન ફિલસૂફો]] અને [[ધર્મશાસ્ત્ર|ધર્મશાસ્ત્રી]]ઓએ બ્રહ્માંડ એક ચોક્કસ શરૂઆત અને મર્યાદિત ભૂતકાળ ધરાવે છે એવી વિભાવના વિકસાવી. [[યહૂદી ધર્મ]], [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તી]] અને [[ઈસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામઃ]] આ ત્રણ [[અબ્રાહ્મીક ધર્મો]]એ બ્રહ્માંડના સર્જનની જે દંતકથાઓ રજૂ કરી હતી તેનાથી ઉપરોકત દષ્ટિકોણ પ્રેરાયેલો હતો. બ્રહ્માંડને અસીમ/અનંત ભૂતકાળ છે એવા પ્રાચીન ગ્રીક માન્યતા સામે સૌથી પહેલી આવી દલીલ [[ખ્રિસ્તી ફિલસૂફી|ખ્રિસ્તી ફિલસૂફ]] [[જહોન ફિલોપોનસ|જહોન ફિલોપોનસે]] રજૂ કરી. જો કે, અસીમ ભૂતકાળ સામે અત્યંત કુશળ અને વિગતવાર મધ્યયુગીન દલીલો [[પૂર્વકાલીન મુસ્લિમ ફિલસૂફી|પૂર્વકાલીન મુસ્લિમ ફિલસૂફ]] [[અલ-કિન્દી]] (અલકિન્દસ); [[યહૂદી ફિલસૂફી|યહૂદી ફિલસૂફ]] [[સાદિયા ગાંવ]] (સાદિયાબેન જોસેફ); અને [[કલામ|મુસ્લિમ ધર્મશાસ્ત્રી]], [[અલ-ગાઝલી]] (અલગાઝેલ)-એ રજૂ કરી હતી. અસીમ ભૂતકાળની વિરુદ્ધમાં તેમણે બે તાર્કિક દલીલો વિકસાવી હતી, જેમાં પહેલી હતી &quot;ખરેખરા અનંત/અસીમના અસ્તિત્વની અશકયતા માટેની દલીલ&quot;, જેમાં લખ્યું હતું:&lt;ref name=&quot;Craig&quot;&gt;{{Cite journal|title=Whitrow and Popper on the Impossibility of an Infinite Past|first=William Lane|last=Craig|journal=The British Journal for the Philosophy of Science|volume=30|issue=2|date=June 1979|pages=165–170 [165–6]|doi=10.1093/bjps/30.2.165}}&lt;/ref&gt;

:&quot;ખરેખરું અનંત/અસીમનું અસ્તિત્વ હોઈ શકે નહીં.&quot;
::&quot;ઘટનાઓનું અનંત સમયનું પ્રત્યાગમન એ ખરેખરું અનંત છે.&quot;
:::&quot;&lt;math&gt;\therefore&lt;/math&gt;તેથી ઘટનાઓના અનંત સમયના પ્રત્યાગમનનું અસ્તિત્વ હોઈ શકે નહીં.&quot;

બીજી દલીલ હતી, &quot;ખરેખરા અનંતને ક્રમશઃ ઉમેરાથી પૂર્ણ કરવાની અશકયતા અંગેની દલીલ&quot;, જેમાં લખ્યું હતું:&lt;ref name=&quot;Craig&quot;/&gt;

:&quot;ખરેખરું અનંત ક્રમશઃ ઉમેરાથી પૂર્ણ થઈ શકે નહીં.&quot;
::&quot;ભૂતકાળની ઘટનાઓની સમયદર્શક શૃંખલા ક્રમશઃ ઉમેરાથી પૂર્ણ થઈ હતી.&quot;

:::&quot;&lt;math&gt;\therefore&lt;/math&gt;તેથી આ ભૂતકાળની ઘટનાઓની સમયદર્શક શૃંખલા ખરેખર અનંત હોઈ શકે નહીં.&quot;

એ પછીના ખ્રિસ્તી ફિલસૂફો અને ધર્મશાસ્ત્રીઓએ આ બંને દલીલોને સ્વીકારી હતી અને [[ઇમેન્યુએલ કેન્ટ|ઈમ્યુનલ કાન્ટે]] પોતાના [[સમય]] અંગેની વિસંગતિના પહેલા પ્રબંધમાં તેનો ઉપયોગ કર્યો તે પછી વિશેષ કરીને બીજી દલીલ વધુ જાણીતી બની હતી.&lt;ref name=&quot;Craig&quot;/&gt;

=== ખગોળશાસ્ત્રીય પ્રરૂપો ===
[[ચિત્ર:Universum.jpg|thumb|250px|હાથથી રંગેલા ફલેમેરિયન લાકડાનો ટુકડો, કોપરનિકસ અને થોમસ ડિગ્સ પહેલાં એરિસ્ટોટલે વ્યકત કરેલી બ્રહ્માંડની વિભાવનાની ચિત્રથી રજૂઆત.]]

[[બેબિલોનનું ખગોળશાસ્ત્ર|બેબિલોનના ખગોળશાસ્ત્રીઓ]]એ [[ખગોળશાસ્ત્ર]]ની શરૂઆત કરી તે પછી થોડા જ વખતમાં બ્રહ્માંડ અંગેના ખગોળશાસ્ત્રીય પ્રરૂપો રજૂ થવા માંડ્યા હતાં. તેઓ બ્રહ્માંડને દરિયામાં તરતી એક ચપટી [[સપાટ પૃથ્વી|સપાટ તકતી]] તરીકે જોતા હતા, અને તેના આધારે જ [[એનાકિસમાન્દેર]] અને [[મિલેટસના હેકાટીયસ]]ના પૂર્વકાલીન ગ્રીક નકશાઓ બન્યા હતા.

એ પછીના [[પ્રાચીન ગ્રીસ|ગ્રીક]] ફિલસૂફો સ્વર્ગીય પદાર્થોની ગતિનું અવલોકન કરીને આનુભવિક પુરાવાઓના આધારે બ્રહ્માંડ માટેનું ગહન પ્રરૂપ વિકસાવવા માગતા હતા. [[સ્નિદોસના યુડોકસસ]]એ આવું પહેલું સમજાઈ શકે તેવું પ્રરૂપ રજૂ કર્યું હતું. આ પ્રરૂપ અનુસાર, અવકાશ અને સમય અનંત અને શાશ્વત હતાં, પૃથ્વી ગોળાકાર અને નિશ્ચલ હતી અને બાકીનું તમામ દ્રવ્ય સમાનકેન્દ્રી ભ્રમણ કરતાં ગોળાઓ હતા. [[કેલિપ્પસ]] અને [[એરિસ્ટોટલ|ઍરિસ્ટોટલે]] આ મૉડલને વધુ સ્પષ્ટ કર્યું, અને [[પ્ટોલેમી]]ના ખગોળશાસ્ત્રીય નિરીક્ષણો સાથે લગભગ સંપૂર્ણ રીતે સુસંગત બનાવ્યું. આ પ્રરૂપની સફળતા મોટા ભાગે, કોઈ પણ ક્રિયાને (જેમ કે ગ્રહની સ્થિતિ) અમુક વર્તુળાકાર ક્રિયાઓના જૂથમાં (ધ [[અમુક વર્તુળાકાર ક્રિયાઓના જૂથમાં (ધ ફોરિઅર મોડ્સ)|ફોરિઅર મોડ્સ]]) વિઘટિત કરી શકાય છે, એવી ગાણિતિક હકીકતને આભારી હતી. જો કે, તમામ ગ્રીક વિજ્ઞાનીઓએ બ્રહ્માંડના આ ભૂકેન્દ્રીય પ્રરૂપને માન્ય રાખ્યું નહીં. [[સામોસનો એરીસ્ટારકસ|સામોસના]] [[ગ્રીક ખગોળશાસ્ત્ર|ગ્રીક ખગોળશાસ્ત્રી]] એરીસ્ટારકસે સૌથી પહેલી [[સૂર્યકેન્દ્રીયવાદ|સૂર્યકેન્દ્રી]] થીયરી રજૂ કરી. તેની મૂળ પ્રત ખોવાઈ ગઈ હોવા છતાં, આર્કિમિડિઝના પુસ્તક ધ સેન્ડ રોકનરમાં એરીસ્ટારકસની સૂર્યકેન્દ્રી થીયરીનું વિવિરણ છે. [[આર્કિમિડિસ|આર્કિમિડિસે]] લખ્યું હતું: (અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત)

&lt;blockquote&gt;
તમે રાજા ગૅલોન એ બાબતથી અવગત હશો કે &quot;બ્રહ્માંડ&quot; એ મોટા ભાગના ખગોળશાસ્ત્રીઓએ ગોળાના કેન્દ્રને આપેલું નામ છે, કે જે પૃથ્વીનું કેન્દ્ર છે, અને જેની ત્રિજયા સૂર્યના કેન્દ્ર અને પૃથ્વીના કેન્દ્ર વચ્ચેની સીધી રેખા સમાન છે. આ સામાન્ય વૃત્તાંત તમે ખગોળશાસ્ત્રીઓ પાસેથી સાંભળતા આવ્યા હશો.પણ એરીસ્ટારકસે એક ચોક્કસ પૂર્વધારણા ધરાવતું પુસ્તક રજૂ કર્યું છે, જેમાં નિશ્ચિત અનુમાનોના પરિણામે હમણાં આપણે જે &quot;બ્રહ્માંડ&quot;ની વાત કરી તેના કરતાં કેટલાય ગણું મોટું બ્રહ્માંડ છે એવું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તેમની પૂર્વધારણા મુજબ, નિશ્ચલ તારાઓ અને સૂર્ય સ્થિર છે, પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ અને સૂર્ય ગોળા સમાન મધ્યબિંદું ધરાવતા સ્થિર તારાઓની આસપાસ પણ વર્તુળાકારે પ્રદક્ષિણા કરે છે. એટલે તેમના મત પ્રમાણે, પૃથ્વીએ જે કક્ષામાં પ્રદક્ષિણા કરવી ઘટે તે એ સ્થિર તારાઓથી અંતરનો એટલો ગુણોત્તર ધરાવે છે, જેટલો આ ગોળાઓનું મધ્યબિંદુ પોતાની સપાટીથી અંતરનો ગુણોત્તર ધરાવે છે.&lt;/blockquote&gt;

આમ એરીસ્ટારકસ માનતા હતા કે તારાઓ ખૂબ ખૂબ દૂર છે અને  તેથી જ ગમે ત્યાંથી જુઓ તો પણ કોઈ દેખીતો ફેરફાર દેખાતો નથી, અને પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ ફરતી હોવાથી તારાઓ વચ્ચે એકબીજા સાપેક્ષે ગતિ જોઈ શકાય છે. પ્રાચીન સમયમાં જે અંતર કલ્પવામાં આવ્યું હતું તેનાથી હકીકતમાં આ તારાઓ અનેકગણા અંતરે આવેલા છે, તારાઓની ગતિ માત્ર ટેલિસ્કોપથી જોઈ શકાય છે. ગ્રહોની ગતિ દર્શાવતું ભૂકેન્દ્રીય મૉડલ, તેની જ સમાંતર ઘટના તારાઓની ગતિને ન જોઈ શકવા માટેનો ખુલાસો ધારવામાં આવે છે. પ્લુટાર્ચના નીચેના ફકરામાં જોઈ શકાય છે તેમ સૂર્યકેન્દ્રી દષ્ટિકોણનો દેખીતી રીતે ઘણો વિરોધ થયો હતો (ઓન ધ એપરન્ટ ફેસ ઈન ધ ઓર્બ ઓફ ધ મૂન - ચંદ્રના ગોળામાં દેખીતો ચહેરો):

&lt;blockquote&gt;
[[કલેન્થસ]] (એરીસ્ટારકસના સમકાલીન અને સ્ટોઈકસના વડા)નું માનવું હતું કે સામોસના એરીસ્ટારકસ પર બ્રહ્માંડના હાર્દને (એટલે કે પૃથ્વીને) ગતિમાં મૂકવાના પાપ માટે ગુનાહિત ગણવો એ ગ્રીક લોકોની ફરજ છે, ...ધારો કે સ્વર્ગ વિરામ લઈ રહ્યું છે અને પૃથ્વી ત્રાંસા વર્તુળમાં ભ્રમણ કરે છે, અને જયારે એ ફરે છે ત્યારે એ જ વખતે, તે પોતાની ધરીની આસપાસ પણ ફરે છે.1
&lt;/blockquote&gt;

એરીસ્ટારકસના સૂર્યકેન્દ્રી મૉડલને ટેકો આપનાર પ્રાચીનકાળનો એક માત્ર ખગોળશાસ્ત્રી, કે જેનું નામ જાણી શકાયું છે તે હતા [[સેલેયુસિયાના સેલેયુકસ]]; તેઓ [[ગ્રીક ખગોળશાસ્ત્ર|હેલેનિસ્ટીક ખગોળશાસ્ત્રી]] હતા અને એરીસ્ટારકસ પછી એક સદી જીવ્યા હતા.&lt;ref&gt;[[ઓટ્ટો ઈ. નેઉગેબાઉર]] (1945).  &quot;ધ હિસ્ટ્રી ઓફ એનિસન્ટ એસ્ટ્રોનોમી પ્રોબ્લેમ્સ એન્ડ મેથડ્સ&quot;, ''જર્નલ ઓફ નિઅર ઈસ્ટર્ન સ્ટડીઝ'' , '''4'''  (1), પૃ. 1–38.
{{quote|&quot;the [[Chaldaea]]n Seleucus from Seleucia&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[જયોર્જ સાર્ટોન]] (1955). &quot;ચાલ્ડીયન એસ્ટ્રોનોમી ઓફ ધ લાસ્ટ થ્રી સેન્ચુરીઝ બી. સી.&quot;, ''જર્નલ ઓફ ધ અમેરિકન ઓરિએન્ટલ સોસાયટી''  '''75'''  (3), પૃ. 166–173 [169]:
{{quote|&quot;the heliocentrical astronomy invented by Aristarchos of Samos and still defended a century later by Seleucos the [[Babylonia]]n&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;વિલિયમ પી. ડી. વિઘટ્મેન (1951, 1953), ''ધ ગ્રોથ ઓફ સાયન્ટિફિક આઈડિયાઝ'' , યેલ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, પૃ., જેમાં વિઘટ્મેન પોતાને [[સેલેઉકોસ]] ધ [[ચાલ્ડીયા|ચાલ્ડીયન]] કહે છે.&lt;/ref&gt; [[પ્લુટાર્ચ]] અનુસાર, [[તર્ક|તાર્કિક રીતે]] સૂર્યકેન્દ્રી વ્યવસ્થા સમજાવનાર સેલેયુકસ પ્રથમ હતા, પણ તેના માટે તેમણે કઈ દલીલોનો ઉપયોગ કર્યો હતો તે જાણીતી નથી.  સૂર્યકેન્દ્રી થીયરી માટે સેલેયુકસની દલીલો સંભવતઃ [[ભરતી-ઓટ]]ની ઘટના સાથે સંબંધિત હતી.&lt;ref&gt;[[લુસીઓ રુસો|લ્યુસીઓ રુસો]], ''ફલુસી એ રિફલુસી'' , ફેલ્ટ્રીનેલી, મિલાનો, 2003, ISBN 88-07-10349-4.
&lt;/ref&gt; [[સ્ટ્રાબો]] (1.1.9) પ્રમાણે, [[ભરતી-ઓટ]] ચંદ્રના આકર્ષણને કારણે આવે છે, અને મોજાંની ઊંચાઈ ચંદ્રની સૂર્ય સાપેક્ષે સ્થિતિ સાથે સંબંધ ધરાવે છે, એવું પ્રસ્થાપિત કરનાર સેલેયુકસ પ્રથમ હતા.&lt;ref&gt;[[બાર્ટેલ લીનડર્ટ વાન દેર વાએર્ડન]] (1987). &quot;ધ હિલિયોસેન્ટ્રીક સિસ્ટમ ઈન ગ્રીક, પર્શિયન એન્ડ હિન્દુ એસ્ટ્રોનોમી&quot;, ''એનલ્સ ઓફ ધ ન્યૂ યોર્ક એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ''  '''500'''  (1): 525–545 [527]&lt;/ref&gt; સૂર્યકેન્દ્રી થીયરી સાબિત કરવા માટે, વૈકલ્પિક રીતે તેમણે કદાચ [[ભૂમિતિ|ભૌમિતિક]] મૉડલના સ્થિરાંકો નિશ્ચિત કરીને અને પાછળથી 16મી સદીમાં [[નિકોલસ કોપરનિકસ|નિકોલસ કોપરનિકસે]] બનાવ્યું હતું તેવા મૉડલનો ઉપયોગ કરીને ગ્રહોની સ્થિતિની ગણતરી કરવાની પદ્ધતિ વિકસાવી હોઈ શકે.&lt;ref&gt;[[બાર્ટેલ લીનડર્ટ વાન દેર વાએર્ડન]] (1987). &quot;ધ હિલિયોસેન્ટ્રીક સિસ્ટમ ઈન ગ્રીક, પર્શિયન એન્ડ હિન્દુ એસ્ટ્રોનોમી&quot;, ''એનલ્સ ઓફ ધ ન્યૂ યોર્ક એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ''  '''500'''  (1): 525–545 [527–9]&lt;/ref&gt; [[મધ્ય યુગ|મધ્યયુગ]] દરમ્યાન, [[ભારતીય ખગોળશાસ્ત્ર|ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રી]], [[આર્યભટ્ટ|આર્યભટ્ટે]],&lt;ref&gt;[[બાર્ટેલ લીનડર્ટ વાન દેર વાએર્ડન]] (1987). &quot;ધ હિલિયોસેન્ટ્રીક સિસ્ટમ ઈન ગ્રીક, પર્શિયન એન્ડ હિન્દુ એસ્ટ્રોનોમી&quot;, ''એનલ્સ ઓફ ધ ન્યૂ યોર્ક એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ''  '''500'''  (1): 525–545 [529–34]&lt;/ref&gt; અને [[ઈસ્લામી ખગોળશાસ્ત્ર|પર્શિયન ખગોળશાસ્ત્રીઓ]], [[જાફરીબન મુહમ્મદ અબુ માશર્લ-બલ્ખી|અલ્બુમાસર]]&lt;ref&gt;બાર્ટેલ લીનડર્ટ વાન દેર વાએર્ડન (1987).&quot;ધ હિલિયોસેન્ટ્રીક સિસ્ટમ ઈન ગ્રીક, પર્શિયન એન્ડ હિન્દુ એસ્ટ્રોનોમી&quot;, ''એનલ્સ ઓફ ધ ન્યૂ યોર્ક એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ''  '''500'''  (1): 525–545 [534–7]&lt;/ref&gt; અને [[અલ-સિજઝી]]એ પણ કદાચ સૂર્યકેન્દ્રી મૉડલો રજૂ કર્યા હતાં.&lt;ref name=&quot;Nasr&quot;&gt;{{Harvard reference |last=Nasr |first=Seyyed H. |authorlink=Hossein Nasr |year=1993 |date=1st edition in 1964, 2nd edition in 1993 |title=An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines |edition=2nd |publisher=1st edition by [[Harvard University Press]], 2nd edition by [[State University of New York Press]] |isbn=0791415155 |pages=135–6}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:ThomasDiggesmap.JPG|thumb|left|1576માં થોમસ ડિગ્સ દ્વારા, કોપરનિકસના બ્રહ્માંડના મૉડલની રજૂઆત, અલબત્ત તેમાં એક સુધારો કર્યો હતો, તેમણે તારાઓને પૃથ્વીના બંધક બતાવ્યા નહોતા, પરંતુ તેના બદલે તેને ગ્રહોને વીંટળાયેલા સમગ્ર અવકાશમાં એકસરખી રીતે પાથરી દીધા હતા.]]

લગભગ બે સહસ્રાબ્દિ સુધી [[પશ્ચિમી વિશ્વ|પશ્ચિમ વિશ્વ]]માં એરિસ્ટોટલનું મૉડલ સ્વીકૃત રહ્યું, પણ પછી [[કોપરનિક્સ|કોપરનિકસે]] જો [[પૃથ્વી]] તેની ધરી પર ફરતી હોય અને જો [[સૂર્ય]]ને બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં ગણવામાં આવે તો ખગોળશાસ્ત્રીય માહિતી વધુ વાજબી રીતે સમજાવી શકાય છે એવી એરીસ્ટારકસની થીયરી પુનર્જીવિત કરી.

{{cquote|In the center rests the sun. For who would place this lamp of a very beautiful temple in another or better place than this wherefrom it can illuminate everything at the same time?|20px|20px|[[Copernicus]]| in Chapter 10, Book 1 of ''De Revolutionibus Orbium Coelestrum'' (1543)}}

કોપરનિકસે જાતે નોંધ્યું હતું તેમ, [[પૃથ્વીનું અક્ષભ્રમણ|પૃથ્વી ફરે છે]] એવું સૂચન ઘણું જૂનું હતું, કમ સે કમ [[ફિલોલાઉસ|ફિલોલસ]] (c.ઈશુ ખ્રિસ્ત પૂર્વે 450), [[હેરેાકિલડસ પોન્ટીકસ]] (c.ઈશુ ખ્રિસ્ત પૂર્વે 350) અને [[ઈકફાન્ટસ ધ પાયથાગોરિયન]]ના સમયથી આવું સૂચન ચાલ્યું આવે છે. કોપરનિકસ કરતાં એકાદ સદી પહેલાં, ખ્રિસ્તી અભ્યાસુ [[કયુસાના નિકોલસ|કયુસાના નિકોલસે]] પણ પોતાના પુસ્તક, ''ઓન લર્નેડ ઈગનોરન્સ''  (1440)માં, પૃથ્વી પોતાની ધરીની આસપાસ ફરે છે તેવું લખ્યું હતું.&lt;ref&gt;મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ. 754.&lt;/ref&gt; આયભટ્ટ (476–550), [[બ્રહ્મગુપ્ત]] (598–668), [[અલ્બુમાસર]] અને [[અલ-સિજઝી]]એ પણ પૃથ્વી પોતાની ધરીની આસપાસ ફરે છે તેવી રજૂઆત કરી હતી. [[ધૂમકેતુ]]ની ઘટનાનો ઉપયોગ કરીને પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે તેનો પહેલો [[આનુભાવિક સંશોધન|આનુભાવિક પુરાવો]] [[નાસીર અલ-દીન અલ-તુસી|તુસી]] (1201–1274) અને [[અલી કુસ્કુ]](1403–1474)-એ આપ્યો. છતાં, તુસી એરિસ્ટોટલની બ્રહ્માંડની વિભાવનામાં માનતો રહ્યો, જયારે એરિસ્ટોટલની પૃથ્વી સ્થિર છે એવી માન્યતાને [[આનુભાવિક|અનુભવ]]ના આધારે રદિયો આપનાર કુસ્કુ પહેલો હતો, પાછળથી કોપરનિકસ પણ પૃથ્વીના ભ્રમણને કંઈક આવી રીતે જ વાજબી ઠેરવ્યું હતું. પૃથ્વીના પોતાના ધરી પરના ભ્રમણને સમજાવવા માટે જેમ [[ગેલિલિયો ગેલિલેઈ]]એ સમજાવ્યું હતું તેમ, [[અલ-બિરજાન્દી]](d. 1528)એ આગળ વધીને &quot;ગોળાકાર [[જડતા]]&quot;ની થીયરી વિકસાવી.&lt;ref&gt;{{Harvard reference |last=Ragep |first=F. Jamil |year=2001a |title=Tusi and Copernicus: The Earth's Motion in Context |journal=Science in Context |volume=14 |issue=1–2 |pages=145–63 |publisher=[[Cambridge University Press]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvard reference |last=Ragep |first=F. Jamil |year=2001b |title=Freeing Astronomy from Philosophy: An Aspect of Islamic Influence on Science |journal=Osiris, 2nd Series |volume=16 |issue=Science in Theistic Contexts: Cognitive Dimensions |pages=49–64 &amp; 66–71 }}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Libr0309.jpg|thumb|ટાયકો બ્રાહેની માપ/ગણતરીઓનો ઉપયોગ કરીને જોહાન્સ કેપ્લરે પ્રકાશિત કરેલા રુડોલ્ફીન કોષ્ટકો, જેમાં તારા કોષ્ટક અને ગ્રહ કોષ્ટક આપવામાં આવ્યા હતા.]]
સૌથી પહેલા [[થોમસ ડિગ્ગેસ|થોમસ ડિગ્ગેસે]] પોતાના ''પેરફિટ ડિસ્ક્રિપ્શન ઓફ ધ સેલેસ્ટેલિયલ ઓર્બ્સ અકોરડિંગ ટુ ધ મોસ્ટ એનસિઅન્ટ ડૉકટરાઈન ઓફ ધ પાયથાગોરિઅન્સ, લેટલી રીવાઈવ્ડ બાય કોપરનિકસ એન્ડ બાય જિઓમેટ્રિકલ ડેમોન્સ્ટ્રેશન્સ અપ્રૂવ્ડ'' (1576)માં રજૂઆત કરી હતી તેમ કોપરનિકસના [[સૂર્યકેન્દ્રીયવાદ|સૂર્યકેન્દ્રી મૉડલ]]માં તારાઓને ગ્રહોની વીંટળાયેલા (અનંત) અવકાશમાં એકસરખી રીતે સ્થિત થયેલા દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Misner-p755&quot;&gt;મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.755.&lt;/ref&gt; અવકાશ અનંત છે અને આપણા જેવા સૌરમંડળોથી ભરેલું છે એવા વિચારને [[ગિઓર્દાનો બ્રુનો]]એ સ્વીકાર્યો હતો; પણ આ દષ્ટિકોણને પ્રકાશન પછી, 17 ફેબ્રુઆરી 1600ના તેને રોમમાં [[કૅમ્પો દી ફિઓરી]]માં [[જીવતો સળગાવી દેવાની સજા|થાંભલા સાથે બાંધીને જીવતો સળગાવી દેવામાં આવ્યો]] હતો.&lt;ref name=&quot;Misner-p755&quot;/&gt;

[[આઈઝેક ન્યૂટન|આઈઝેક ન્યુટન]], [[ક્રિસ્ટીયન હુયજેન્સ]] અને પછીના વિજ્ઞાનીઓએ આ બ્રહ્માંડ મીમાંસાનો આંશિક રીતે સ્વીકાર કર્યો હતો,&lt;ref name=&quot;Misner-p755p756&quot;&gt;મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.755–756.&lt;/ref&gt; અલબત્ત તેમાં કેટલાક વિરોધાભાસો હતા, જેનો નિવેડો [[સામાન્ય સાપેક્ષતા|સાપેક્ષતાના સામાન્ય સિદ્ધાન્ત]]ની રચના થયા પછી જ આવ્યો હતો. આ વિરોધાભાસોમાંથી પહેલો હતો કે જેમાં એવું ધારવામાં આવ્યું હતું કે અવકાશ અને સમય અનંત છે, અને બ્રહ્માંડના તારાઓ હરહંમેશથી સળગતા રહ્યા છે; જો કે, તારાઓ સતત [[ઊર્જા]]નું વિસર્જન કરતા રહે છે એટલે અસીમિત ઊર્જાનું અસ્ખલિતપણે વિસર્જન કરતા રહેતા તારા સીમિત હોય તે બાબત પરસ્પર વિરોધી લાગે છે. બીજું, એડમન્ડ હૅલી (1720)&lt;ref&gt;[101] ^ મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.756.&lt;/ref&gt; અને [[જિન-ફિલિપ દે ચેસેઅયુકસ|જિનફિલિપ દે ચેસેઅયુકસ]] (1744)&lt;ref&gt;{{cite book | author = [[Jean-Philippe de Cheseaux|de Cheseaux JPL]] | year = 1744 | title = Traité de la Comète | publisher = Lausanne | pages = 223ff}}. માં પરિશિષ્ટ II તરીકે પુનર્મુદ્રિત {{cite book | author = Dickson FP | year = 1969 | title = The Bowl of Night: The Physical Universe and Scientific Thought | publisher = M.I.T. Press | location = Cambridge, MA | isbn = 978-0262540032}}&lt;/ref&gt;-એ સ્વતંત્રપણે નોંધ્યું છે કે એકસમાન તારાઓથી ભરેલા અનંત અવકાશની ધારણા, રાત્રિનું આકાશ પણ સૂર્યની જેમ જ તેજસ્વી પ્રકાશથી ભર્યું હશે તેવા અનુમાન તરફ દોરી જાય છે; 19મી સદીમાં આ વિરોધાભાસ [[ઓલ્બર્સનો વિરોધાભાસ|ઓલ્બર્સના વિરોધાભાસ]] તરીકે જાણીતો બન્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = [[Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers|Olbers HWM]] | year = 1826 | title = Unknown title | journal = Bode's Jahrbuch | volume = 111}}. માં પરિશિષ્ટ I તરીકે પુનર્મુદ્રિત {{cite book | author = Dickson FP | year = 1969 | title = The Bowl of Night: The Physical Universe and Scientific Thought | publisher = M.I.T. Press | location = Cambridge, MA | isbn = 978-0262540032}}&lt;/ref&gt; ત્રીજું, ન્યૂટને જાતે દર્શાવ્યું હતું કે એકસમાન દ્રવ્યોથી ભરેલું અનંત અવકાશ, અનંત બળ અને અસ્થિરતાને જન્મ આપશે, જેથી દ્રવ્ય પોતાના જ ગુરુત્વાકર્ષણમાં ધ્વસં પામશે.&lt;ref name=&quot;Misner-p755&quot;/&gt; અસ્થિરતા અંગે વધુ સ્પષ્ટતા 1902માં [[જિન્સ અસ્થિરતા|જિન્સના અસ્થિરતા]]ના માનાંકમાં કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;જિન્સ, જે. એચ.(1902) ''ફિલોસોફિકલ ટ્રાન્સેકશન્સ રોયલ સોસાયટી ઓફ લંડન, સીરિઝ એ'' , '''199''' , 1.&lt;/ref&gt; આ વિરોધાભાસોમાંથી છેલ્લા બેનું નિવારણ [[કાર્લ ચાર્લીઅર|ચાર્લીઅર બ્રહ્માંડ]]માં છે, જેમાં દ્રવ્ય [[ખંડિત|ખંડિત થઈને]] સ્તરીકરણમાં (મોટી વ્યવસ્થામાં પરિભ્રમણ કરતાં દ્રવ્ય-પદાર્થો, જાતે પોતાની આસપાસ પણ ફરે છે, ''એડ ઈનફિનિટમ'' ) ગોઠવાયેલા છે, એવી રીતે કે જેથી બ્રહ્માંડ નહિવત્ એવી એકંદર ઘનતા ધરાવે; બ્રહ્માંડનું આવું વ્યવસ્થાસભર મૉડલ પૂર્વકાલીન સમયમાં 1761માં [[જોહાન્ન હેઈનરિચ લેમ્બાર્ટ|જોહાન હેઈનરીચ લામ્બર્ટે]] પણ સૂચવ્યું હતું.&lt;ref&gt;રિન્ડલર (1977), પૃ.196; મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.757.&lt;/ref&gt; તારાઓ સમગ્ર અવકાશમાં એકસરખી રીતે વહેંચાયેલા નથી, ઊલટાનું તેઓ જુદા જુદા જૂથ બનાવીને [[તારામંડળ અથવા તારાવિશ્વ|તારાવિશ્વો]] રચે છે એવી [[થોમસ રાઈટ (ખગોળશાસ્ત્રી)|થોમસ રાઈટ]], [[ઈમ્યુનેલ કાન્ત]] અને અન્યોને થયેલી પ્રતીતિથી ખગોળશાસ્ત્રમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ હતી.&lt;ref&gt;મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.756.&lt;/ref&gt;

બ્રહ્માંડનું માળખું અને ગતિશીલતાના પ્રરૂપ પર જયારે [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈને]] પોતાનો સાપેક્ષતાનો સામાન્ય સિદ્ધાન્ત લાગુ પાડી જોયો ત્યારે ૧૯૧૭થી [[ભૌતિક બ્રહ્માંડમીમાંસા|સ્થૂળ બ્રહ્માંડમીમાંસા]]નો નવો યુગ શરૂ થયો.&lt;ref name=&quot;einstein_1917&quot;&gt;{{cite journal | last = Einstein | first = A | authorlink = Albert Einstein | year = 1917 | title = Kosmologische Betrachtungen zur allgemeinen Relativitätstheorie | journal = Preussische Akademie der Wissenschaften, Sitzungsberichte | volume = 1917 (part 1) | pages = 142–152}}&lt;/ref&gt; આ સિદ્ધાન્ત અને તેના પરિણામી અસરો વિશે વધુ વિગતવાર વાત નીચેના વિભાગમાં કરવામાં આવશે.

== સૈદ્ધાન્તિક મૉડલો ==
[[ચિત્ર:Cassini-science-br.jpg|thumb|કાસ્સિની સ્પેસ પ્રોબે (કળાકારની છાપ) સામાન્ય સાપેક્ષતા ચકાસવા માટે લીધેલું ઉચ્ચ-ચોકસાઈનું પરીક્ષણઃ પૃથ્વી અને પ્રોબ (લીલો તરંગ) વચ્ચે મોકલાયેલા રેડિયો તરંગો, સૂર્યના દળના કારણે અવકાશ અને સમય (ભૂરી રેખાઓ)માં અટવાઈને મોડા પડ્યા.]]

બ્રહ્માંડ વિસ્તારમાં [[મૂળભૂત અન્યોન્ય ક્રિયા|પારસ્પરિક ક્રિયા માટેના ચાર મૂળભૂત બળો]]માંથી, [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] સૌથી પ્રભાવી હતું; ગ્રહો, તારાઓ, તારાવિશ્વો અને તેથી વધુ મોટા માળખાઓના સ્તરે તેમનું માળખું/બંધારણ નિશ્ચિત કરવામાં બાકીનાં ત્રણ બળો ખૂબ નહિવત્ એવો ભાગ ભજવતા હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. તમામ દ્રવ્યો અને ઊર્જા ગુરુત્વાકર્ષણ પામે છે, એટલે ગુરુત્વાકર્ષણની અસર સંયુકતરૂપે ઊભી થાય છે; તેનાથી વિપરીત ધન ભાર અને ૠણ ભાર એકબીજાની અસરને નાબૂદ કરતા હોવાથી, બ્રહ્માંડના વિસ્તારમાં વિદ્યુતચુંબકીય બળ પ્રમાણમાં બિનમહત્ત્વનું રહે છે. પારસ્પરિક ક્રિયા ઉપજાવતાં બીજાં બે બળો, [[નબળા અણુકેન્દ્રીય બળ|નબળા]] અને [[શકિતશાળી અણુકેન્દ્રીય બળ|શકિતશાળી અણુકેન્દ્રી બળો]], અંતર વધવાની સાથે ખૂબ ઝડપથી ક્ષીણ થતા જાય છે; તેમની અસર મુખ્યત્વે અણુથી પણ નાના વિસ્તારો સુધી મર્યાદિત રહે છે.

=== સાપેક્ષતાનો સામાન્ય સિદ્ધાન્ત ===
બ્રહ્માંડના માળખાઓને આકાર આપવામાં ગુરુત્વાકર્ષણનો પ્રબળ પ્રભાવ હોવાથી, બ્રહ્માંડના ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સચોટ અનુમાનો માટે ગુરુત્વાકર્ષણનો ચોક્કસ સિદ્ધાન્ત આવશ્યક છે. ઉપલબ્ધ હોય તેવો સૌથી શ્રેષ્ઠ સિદ્ધાન્ત [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]નો સાપેક્ષતાનો સામાન્ય સિદ્ધાન્ત છે, જે અત્યાર સુધીની તમામ પ્રાયોગિક ચકાસણીઓમાંથી પાર ઉતર્યો છે. છતાં, બ્રહ્માંડના વિસ્તારમાં તેના ઘનિષ્ઠ પ્રયોગો કરવામાં ન આવ્યા હોવાથી, સામાન્ય સાપેક્ષતાનો વિચાર કદાચ અચોક્કસ પણ નીવડી શકે. જો કે તેના બ્રહ્માંડને લગતાં અનુમાનો ખગોળશાસ્ત્રીય અવલોકનો સાથે સુસંગત છે, અને એટલે જ બીજા કોઈ સિદ્ધાન્તને અપનાવવા માટેનું કોઈ ફરજિયાત કારણ નથી.

સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં [[દળ-ઊર્જા]] અને [[વેગ]]ના વિતરણથી ઉકેલાવા ઘટે તેવા [[મેટ્રિક ટેન્સર (સામાન્ય સાપેક્ષતા)|અવકાશ-સમયના મેટ્રિક]] ([[આઈનસ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણો|આઈન્સ્ટાઈનનાં ક્ષેત્ર સમીકરણો]]) માટે સામાન્ય સાપેક્ષતા દસ અરેખિત અંશતઃ વિભેદક સમીકરણો પૂરાં પાડે છે. આ અંગેની ચોક્કસ વિગતો અપ્રાપ્ય હોવાથી, [[બ્રહ્માંડમીમાંસા સંબંઘી સિદ્ધાન્ત|બ્રહ્માંડના સિદ્ધાન્તો]]ના આધારે બ્રહ્માંડના મૉડલ ઊભા કરવામાં આવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે બ્રહ્માંડ સમસ્વભાવી અને સમદેશિક છે. આ સિદ્ધાન્ત એમ દર્શાવે છે કે આ બ્રહ્માંડ બનાવતા વિવિધ તારાવિશ્વોની ગુરુત્વાકર્ષી અસરો, જો આખા બ્રહ્માંડમાં  એકંદર ઘનતા ધરાવતી ઝીણી ધૂળ એકસરખી રીતે પાથરવામાં આવે તેના જેટલી જ છે. આ એકસરખી ધૂળની ધારણાથી આઈનસ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણો ઉકેલવામાં અને બ્રહ્માંડના સમયના માપક્રમો પર બ્રહ્માંડના ભૂતકાળ અને ભવિષ્યની આગાહી કરવામાં સરળતા થાય છે.

આઈનસ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણોમાં, પરિહાર પ્રદેશમાંની ઊર્જાની ઘનતા સાથે મળતા આવતા [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક]](''Λ'' ),&lt;ref name=&quot;einstein_1917&quot;/&gt;&lt;ref&gt;રિન્ડલર (1977), પૃ. 226–229.&lt;/ref&gt;નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;લાન્દાઉ અને લિફશિટ્ઝ (1975), પૃ. 358–359.&lt;/ref&gt; તેના ચિહ્નના આધારે બ્રહ્માંડનો સ્થિરાંક કાં તો [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|બ્રહ્માંડના વિસ્તરણ]]ને ધીરું (ૠણ ''Λ'' )) પાડે છે અથવા તો વધુ વેગ (ધન ''Λ'' )) આપે  છે. આઈનસ્ટાઈન સહિતના ઘણા વિજ્ઞાનીઓ ''Λ'' ને શૂન્ય વિચારતા હતા,&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Einstein | first = A | authorlink = Albert Einstein | year = 1931 | title = Zum kosmologischen Problem der allgemeinen Relativitätstheorie | journal = Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften, Physikalisch-mathematische Klasse | volume = 1931 | pages = 235–237}}&lt;br /&gt;{{cite journal | author = [[Albert Einstein|Einstein A.]], [[Willem de Sitter|de Sitter W.]] | year = 1932 | title = On the relation between the expansion and the mean density of the universe | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 18 | pages = 213–214 | doi = 10.1073/pnas.18.3.213 | pmid = 16587663}}&lt;/ref&gt; પરંતુ તાજેતરના [[પ્રકાર આઈએ (Ia) સુપરનોવા|પ્રકાર આઈએ (Ia) સુપરનોવ]]ના ખગોળશાસ્ત્રીય અવલોકનોમાં બ્રહ્માંડના વિસ્તરણને ગતિ આપતી &quot;[[શ્યામ ઊર્જા]]&quot; મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળી હતી.&lt;ref&gt;[http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2004/12/text/ હબલ ટેલિસ્કોપ ન્યૂઝ રિલિઝ]&lt;/ref&gt; પ્રારંભિક અભ્યાસો સૂચવે છે કે આ શ્યામ ઊર્જા ધન ''Λ''  સાથે મેળ ખાય છે, છતાં હજી તેના આધારે વૈકલ્પિક થીયરીઓને રદ કરી શકાય તેમ નથી.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6156110.stm બીબીસી ન્યૂઝ સ્ટોરીઃ એવિડન્સ ધેટ ડાર્ક એનર્જી ઈઝ ધ કોસમોલોજિકલ કોન્સટન્ટ](શ્યામ ઊર્જા બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક છે તેનો પુરાવો)&lt;/ref&gt; ''Λ''  એ [[કવોન્ટમ ફિલ્ડ થીયરી]]ના [[વાસ્તવિક રજકણો]] સાથે સંકળાયેલી [[શૂન્ય-બિંદુંની ઊર્જા]]નું માપ છે એવો મત રશિયન [[ભૌતિકશાસ્ત્ર|ભૌતિકશાસ્ત્રી]] [[યાકોવ બોરીસોવિચ ઝેલ’દોવિચે|ઝેલ’દોવિચે]] વ્યકત કર્યો, એટલે કે પ્રસરણશીલ [[શૂન્યાવકાશ ઊર્જા]] બધે જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, એકદમ ખાલી જગ્યા, પરિહાર પ્રદેશમાં પણ તેનું અસ્તિત્વ હોય છે.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = [[Yakov Borisovich Zel'dovich|Zel'dovich YB]] | year = 1967 | title = Cosmological constant and elementary particles | journal = Zh. Eksp. &amp; Teor. Fiz. Pis'ma | volume = 6 | pages = 883–884}}''Sov. Phys. માં અંગ્રેજી અનુવાદ— જેટીઈપી (JTEP)  લેટ.'' , '''6''' , પૃ. 316–317 (1967).&lt;/ref&gt; [[કાસીમીર અસર]]માં આ શૂન્ય-બિંદુની ઊર્જાનો પુરાવો જોવા મળ્યો હતો.

=== વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા અને અવકાશ-સમય ===
[[ચિત્ર:Only distance is real.svg|thumb|300px|માત્ર તેની લંબાઈ L સળિયાનો અંતરંગ ભાગ છે (કાળા રંગથી બતાવવામાં આવ્યો છે); તેના બે અંતિમ બિંદુઓ (જેમ કે Δx, Δy અથવા Δξ, Δη) વચ્ચેનો તફાવત તેમની સંદર્ભ ફ્રેમ પર આધાર રાખે છે (અનુક્રમે ભૂરા અને લાલ રંગથી દર્શાવેલી છે).]]

બ્રહ્માંડ ઓછામાં ઓછા ત્રણ [[અવકાશ|અવકાશી]] અને એક [[સમય]]નું પરિમાણ ધરાવે છે. લાંબા સમય સુધી એવું મનાતું રહ્યું કે આ અવકાશી અને સમયનાં પરિમાણો ભિન્ન પ્રકૃતિના અને એકબીજાથી સ્વતંત્ર છે. જો કે, [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા|સાપેક્ષવાદના વિશિષ્ટ સિદ્ધાન્ત]] મુજબ, અવકાશી અને સમયના અલગ પરિમાણો, તેમની ગતિમાં બદલાવ લાવવાથી આંતરપરિવર્તનક્ષમ (સીમાની અંદર) બને છે.

આ આંતરપરિવર્તન સમજવા માટે, ત્રણ અલગ અવકાશી પરિમાણો વચ્ચે થતા સમાન પ્રકારના આંતરપરિવર્તનને સમજવાથી મદદ થશે. ''L''  લંબાઈના એક સળિયાના બે છેવાડાના બિંદુ લો. સંદર્ભ ફ્રેમમાં છેવાડાના બે બિંદુઓના ત્રણ નિર્ણાયક ભુજ Δx, Δy અને Δzના તફાવતથી 

:&lt;math&gt; L^{2} = \Delta x^{2} + \Delta y^{2} + \Delta z^{2} &lt;/math&gt;

[[પાયથાગોરસનો પ્રમેય|પાયથાગોરસના પ્રમેય]]નો ઉપયોગ કરીને તેની લંબાઈ નિશ્ચિત થઈ શકે છે. વારાફરતી સંદર્ભ ફ્રેમ બદલવાથી, નિર્ણાયક ભુજના તફાવતમાં ફેરફાર જોવા મળે છે, પણ છેવટે જવાબ એક સરખી લંબાઈ જ દર્શાવે છે.

:&lt;math&gt; L^{2} = \Delta \xi^{2} + \Delta \eta^{2} + \Delta \zeta^{2}. &lt;/math&gt;

આમ, નિર્ણાયક ભુજોનો તફાવત ()(Δx, Δy, Δz) અને (Δξ, Δη, Δζ) સળિયાના અંતરંગ ભાગ નથી, પણ માત્ર તેને દર્શાવવા માટે વપરાયેલી સંદર્ભ ફ્રેમને સૂચવે છે; તેનાથી વિપરીપ, ''L''  લંબાઈ એ સળિયાનો અંતરંગ ભાગ છે. માત્ર તેની સંદર્ભ-ફ્રેમ વારાફરતી બદલીને, સળિયાને કોઈ અસર પહોંચાડયા વિના નિર્ણાયક ભુજોનો તફાવત બદલી શકાય છે.

[[અવકાશ સમય|અવકાશ-સમય]]માંની સામ્યતાને બે ઘટનાઓ વચ્ચેનો અંતરાલ કહેવામાં આવે છે; અવકાશ-સમયમાંના એક બિંદુ તરીકે, અવકાશમાં એક નિશ્ચિત સ્થિતિ અને સમયમાં એક ચોક્કસ ક્ષણ તરીકે, ઘટનાને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. બે ઘટનાઓ વચ્ચેનો અવકાશ-સમય અંતરાલ આપેલો છે

:&lt;math&gt; s^{2} = L_{1}^{2} - c^{2} \Delta t_{1}^{2} = L_{2}^{2} - c^{2} \Delta t_{2}^{2} &lt;/math&gt;

જેમાં ''c'' એ પ્રકાશનો વેગ છે. [[વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા]] અનુસાર, જયાં સુધી બદલાવમાં અવકાશ-સમયનો અંતરાલ ''s''  જળવાતો હોય ત્યાં સુધી એક અવકાશી અને સમયના અલગ પરિમાણો(''L'' &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, Δ''t'' &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)ને સંદર્ભ-ફ્રેમ બદલીને બીજા (''L'' &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, Δ''t'' &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)માં બદલી શકાય છે. સંદર્ભ-ફ્રેમમાં આ પ્રકારનો બદલાવ તેમની ગતિમાં બદલાવ સાથે મેળ ખાય છે; ગતિશીલ ફ્રેમમાં લંબાઈઓ અને સમયો, સ્થિર સંદર્ભ-ફ્રેમમાંના તેમના પ્રતિરૂપોથી જુદાં હોય છે. [[લોરેન્ટઝ રૂપાંતર]] દ્વારા ચોક્કસ જે રીતે નિર્ણાયક ભુજા અને સમયના તફાવતો ગતિમાં બદલાય છે તેનું વિવરણ આપવામાં આવ્યું છે.

=== આઈન્સ્ટાઈનનાં ક્ષેત્ર સમીકરણોના ઉકેલ તરફ ===
ચક્કર ચક્કર ફરતાં રહેતાં તારાવિશ્વો વચ્ચેનું અંતર સમય સાથે વધતું જાય છે, પણ દરેક તારાવિશ્વમાંના તારાઓ વચ્ચેનું અંતર આશરે સરખું જ રહે છે, તેનું કારણ તેમની વચ્ચેની ગુરુત્વાકર્ષી ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા છે.આ ઍનિમેશન શૂન્ય [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક]] Λ સાથેનું બંધ ફ્રાઈડમૅન બ્રહ્માંડ દર્શાવે છે; આવું બ્રહ્માંડ [[મહાવિસ્ફોટ]] અને [[મહાસંકુચન|મહાસંકોચન]] વચ્ચે ઝોલાં ખાતું હોય છે.

ચોરસ ન હોય તેવા અથવા તો વળાંક ધરાવતા તંત્રમાં, પાયથાગોરસનો પ્રમેય માત્ર અતિસૂક્ષ્મ લંબાઈના પરિમાણમાં જ લાગુ પાડી શકાય છે અને તેને વધુ સામાન્ય [[મેટ્રિક ટેન્સર]] ''g'' &lt;sub&gt;μν&lt;/sub&gt; સાથે મોટું કરવું પડે છે, વળી તે સ્થળે સ્થળે બદલાય છે, અને જે-તે કોઓર્ડિનેટ તંત્રની સ્થાનિક ભૂમિતિને દર્શાવે છે. છતાં, બ્રહ્માંડ તમામ સ્થળે સમસ્વભાવી અને સમદેશિક છે એ [[બ્રહ્માંડમીમાંસા સંબંઘી સિદ્ધાન્ત|બ્રહ્માંડ સંબંધી સિદ્ધાન્ત]]નો ઉપયોગ કરીએ તો, અવકાશમાંનું કોઈ પણ બિંદુ બીજા કોઈ પણ બિંદું જેવું જ છે; તેથી મેટ્રિક ટેન્સર તમામ જગ્યાએ એકસરખું જ રાખવું ઘટે. પરિણામે મેટ્રિક ટેન્સરનું એક જ રૂપ બન્યું, જેને [[ફ્રાઈડમૅન-લેમાઈટર-રોબર્ટસન-વૉકર મેટ્રિક]],

:&lt;math&gt; ds^2 = -c^{2} dt^2 + R(t)^2 \left( \frac{dr^2}{1-k r^2} + r^2 d\theta^2 + r^2 \sin^2 \theta \, d\phi^2 \right) &lt;/math&gt;

જયાં (''r'' , θ, φ) [[ગોળાકાર નિર્ણાયક તંત્ર|ગોળાકાર તંત્ર]] સાથે મળતું આવે છે. આ [[મેટ્રિક (ગણિત)|મેટ્રિક]]ના માત્ર બે પ્રાચલો જ અનિશ્ચિત છેઃ એકંદર લંબાઈ માપ ''R'' , જે સમય સાથે બદલાઈ શકે, અને વક્ર સૂચક ''k'' , જે [[યુક્લીડની ભૂમિતિ|યુકલીડની સપાટ ભૂમિતિ]] સાથે અથવા ધન કે ૠણ [[વળાંક]]ના સ્થળો સાથે મળતા આવતાં  0, 1 અથવા −1 માત્ર હોઈ શકે છે. બ્રહ્માંડમીમાંસામાં, બ્રહ્માંડનો ઇતિહાસ નક્કી કરવા માટે ''R'' ને સમયના પરિબળ તરીકે, ''k''  આપેલું હોય અને આઈન્સ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણોમાં (નાનકડું) પરિબળ ગણાતો [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક]] ''Λ''  આમ આ સહુની ગણતરીથી બ્રહ્માંડનો ઇતિહાસ નિશ્ચિત કરવા અંગેની ગણતરીઓ થઈ શકે છે. આ સમીકરણ ''R''  સમય સાથે કેવી રીતે બદલાય છે તે દર્શાવે છે, અને તેના શોધક [[એલેકઝાન્ડર ફ્રાઈડમૅન]] પરથી આ સમીકરણને [[ફ્રાઈડમૅનનું સમીકરણ|ફ્રાઈડમૅન સમીકરણ]] કહેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = [[Alexander Friedmann|Friedmann A.]] | year = 1922 | title = Über die Krümmung des Raumes | journal = Zeitschrift für Physik | volume = 10 | pages = 377–386 | doi = 10.1007/BF01332580}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Closed Friedmann universe zero Lambda.oggIMAGE_OPTIONSAnimation illustrating the]]

''R(t)'' માટેનો ઉકેલ ''k'' અને ''Λ'' પર આધાર રાખે છે, પરંતુ તેના કેટલાક ગુણાત્મક પાસાંઓ સામાન્ય છે. સૌથી પહેલું અને સૌથી અગત્યનું, [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈને]] સર્વપ્રથમ નોંધ્યા મુજબ જો ધન વળાંક (''k'' =1) સહિત બ્રહ્માંડ સંપૂર્ણપણે સમદેશિક હોય અને દરેક સ્થળે એક ચોક્કસ મૂલ્યની ગીચતા ધરાવતું હોય, ''તો અને તો''  જ બ્રહ્માંડનું લંબાઈ પરિબળ ''R''  અવિચલ રહી શકે છે. જો કે આ સમતુલા અસ્થિર છે અને નાનાં માપોમાં બ્રહ્માંડ પણ સમસ્વભાવી ન હોવાનું જણાયું છે, એટલે [[સામાન્ય સાપેક્ષતા]] મુજબ ''R''  બદલવો જ પડે. જયારે ''R''  બદલાય છે, ત્યારે બ્રહ્માંડમાંના તમામ અવકાશી અંતરો તેના અનુસંધાનમાં બદલાય છે; અવકાશનું આમ એકંદર વિસ્તરણ અથવા સંકોચન થાય છે. તારાવિશ્વો એકબીજાથી દૂર સરતા જાય છે એવા અવલોકનનો પણ આ ખુલાસો આપે છે; તેમની વચ્ચેનો અવકાશ ખેંચાતો જાય છે. અવકાશનું આ વિસ્તરણ, 13.7 અબજ વર્ષો અગાઉ એક જ બિંદુ પરથી શરૂ થયેલા બે તારાવિશ્વો, અને કદી પણ [[પ્રકાશની ગતિ|પ્રકાશના વેગ]]થી વધુ ઝડપથી દૂર ન જતા હોવા છતાં એકબીજાથી 40 અબજ પ્રકાશ વર્ષો દૂર હોવાના દેખીતા વિરોધાભાસને પણ સ્પષ્ટ કરે છે.

બીજું, જયારે ''R''  શૂન્ય પર પહોંચતો હતો અને દ્રવ્ય અને ઊર્જા અનંતપણે ગાઢ બનતા હતા, ત્યારે ભૂતકાળમાં [[એકરૂપ ગુરુત્વાકર્ષણ બળ]] હતું એવું તમામ ઉકેલો સૂચવે છે. સંપૂર્ણ એકરૂપતા અને સમદેશિકતા (બ્રહ્માંડ સંબંધી સિદ્ધાન્ત) હોવાના અને જયાં માત્ર ગુરુત્વાકર્ષી પાસ્પરિક ક્રિયા નોંધપાત્ર હતી તેવી પ્રશ્નાર્થ ધરાવતી ધારણા પર આધારિત આ નિષ્કર્ષ અનિશ્ચિત ભાસી શકે. છતાં, [[પેનરોઝ-હોકિંગ એકરૂપ(સિંગ્યુલારિટી) પ્રમેયો]] એવું દર્શાવે છે કે એકરૂપ ખૂબ સામાન્ય સ્થિતિમાં અસ્તિત્વ ધરાવતું હોવું જોઈએ. તેથી, આઈન્સ્ટાઈનના ક્ષેત્ર સમીકરણો મુજબ, એકરૂપની સ્થિતિ પછી (જયારે ''R''  ખૂબ નાનો, સીમિત મૂલ્ય ધરાવતો હતો)  તુરત સર્જાયેલી અકલ્પનીય ઉષ્ણ, ગાઢ સ્થિતિમાંથી ''R''  ખૂબ ઝડપથી વિકસ્યો હતો; બ્રહ્માંડના [[મહાવિસ્ફોટ]] મૉડલનો આ અર્ક છે. એક સામાન્ય ગેરસમજણ પ્રવર્તે છે કે અવકાશ અને સમયના એક જ બિંદુમાંથી દ્રવ્ય અને ઊર્જા વિસ્ફોટ પામ્યા એવું અનુમાન મહાવિસ્ફોટ મૉડલમાં કરવામાં આવ્યું છે; પણ એવું નથી. ઊલટાનું અવકાશનું સર્જન જ મહાવિસ્ફોટથી થયું હતું અને તેમાં નિયત માત્રાની ઊર્જા અને દ્રવ્ય એકસરખી રીતે ફેલાયા હતા; જેમ જેમ અવકાશનું વિસ્તરણ થતું ગયું (એટલે કે, જેમ ''R(t)''  વધતા ગયા), તેમ તેમ દ્રવ્ય અને ઊર્જાની ઘનતા ઘટતી ગઈ.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float:left;margin-left:1em;margin-right:2em;font-size:85%;background:#FFFDD0;color:black;width:30em;max-width:35%&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot;
| અવકાશને કોઈ સીમા નથી - તે કોઈ બાહ્ય અવલોકન વિના અનુભવથી વધુ સ્પષ્ટ છે.તેનો અર્થ એમ નથી કે અવકાશ અનંત છે... (અનુવાદિત, મૂળ જર્મન)
|-
|  style=&quot;text-align:left&quot;| [[બર્નહાર્ડ રિમન|બર્નહાર્ડ રિમેન]] (હેબિલિટેટેશન વોરટ્રેગ, 1854)
|}

ત્રીજું, વક્ર સૂચક ''k'' [[અવકાશ સમય|અવકાશ-સમય]]ના સરેરાશ અવકાશ વળાંકને નિશ્ચિત કરે છે, જે એક અબજ [[પ્રકાશ વર્ષ|પ્રકાશ વર્ષો]]ના લંબાઈ માપનું સરેરાશ હોય છે. જો ''k'' =1 છે, તો વળાંક ધન (પોઝિટિવ) છે અને બ્રહ્માંડ મર્યાદિત કદ ધરાવે છે. આવાં બ્રહ્માંડોને મોટા ભાગે [[3-ગોળો|ત્રિ-પરિમાણીય ગોળા તરીકે કલ્પવામાં આવે છે, ''S''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; જે ચતુષ્પરિમાણીય અવકાશમાં બેસાડેલો છે]]. તેનાથી વિપરીત, જો ''k''  શૂન્ય અથવા ૠણ (નેગેટિવ) છે, તો તેની એકંદર [[સંસ્થિતિ]] મુજબ બ્રહ્માંડ અનંત કદ ધરાવતું ''હોઈ''  શકે. જયારે ''R'' =0 હોય ત્યારે માત્ર એક જ ધડાકે મહાવિસ્ફોટથી અનંત અને છતાં અનંત રીતે ગાઢ બ્રહ્માંડનું સર્જન થયું હોઈ શકે તે બાબત પ્રતિ-અંતઃપ્રજ્ઞા લાગી શકે, પણ જયારે ''k''  બરાબર 1 ન હોય ત્યારે ગાણિતિક રીતે બરાબર આવું જ અનુમાન કરી શકાય છે. સરખામણી કરીએ તો, એક અનંત મેદાન શૂન્ય વળાંક પણ અનંત વિસ્તાર ધરાવે છે, જયારે એક અનંત નળાકાર એક દિશામાંથી મર્યાદિત છે અને એક [[ટોરસ]] એ બંને છેડાથી મર્યાદિત છે. એક ટોરોઈડલ બ્રહ્માંડ, [[એસ્ટિરોઈડ્સ (આર્કેડ રમત)|એસ્ટિરોઈડ્સ]] જેવી [[વીડિયો રમત|વીડિયો રમતો]]માં &quot;રૅપ-અરાઉન્ડ&quot; જોવા મળે છે તેવી [[નિયતકાલિક સીમા પરિસ્થિતિઓ|નિયતકાલિક સરહદ પરિસ્થિતિઓ]] ધરાવતા સામાન્ય બ્રહ્માંડની જેમ ભાસી શકે છે; અવકાશની બાહ્ય &quot;સરહદ&quot; વટાવતો એક પ્રવાસી ''બહાર''  જતો દેખાય છે, તે તરત જ સરહદના બીજા બિંદુથી ''અંદર''  આવતો દેખાય છે.

[[ચિત્ર:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|thumb|600px|center|અવકાશસમય અને તેના તમામ ઘટકોના ઉદ્ભવ અને વિસ્તરણ અંગેનું પ્રચલિત મૉડલ.]]

{{clear}}
[[બ્રહ્માંડની છેવટની નિયતિ]] હજુ સુધી નિશ્ચિત થઈ શકી નથી, કારણ કે તેનો આધાર નિર્ણાયકરૂપે વળાંક સૂચક ''k''  અને બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક ''Λ''  પર છે. જો બ્રહ્માંડ પૂરતું ગાઢ હોય, તો ''k''  બરાબર +1 થશે, એટલે કે તેનો સરેરાશ વળાંક સમગ્ર વિસ્તારમાં ધન (પોઝિટિવ) હશે અને બ્રહ્માંડ ઘટનાક્રમે ફરીથી [[મહાસંકુચન|મહાસંકોચન]]માં વિધ્વસં પામશે, જે કદાચ [[મહાઉછાળ]]થી એક નવા બ્રહ્માંડની રચનાની શરૂઆત કરશે.તેનાથી વિપરીત, જો બ્રહ્માંડ અપૂરતું ગાઢ હોય, તો ''k''  બરાબર 0 અથવા −1 થશે અને બ્રહ્માંડ હંમેશ માટે વિસ્તરતું રહેશે, ઠંડું પડશે અને ધીમે ધીમે તમામ જીવન માટે પ્રતિકૂળ બનશે, જેમ તારાઓ મૃત્યુ પામશે અને તેમનું તમામ દ્રવ્ય કાળા છિદ્રો (બ્લેક હોલ)માં સમાઈ જશે ([[વિસ્તરતા બ્રહ્માંડનું ભવિષ્ય|મહાહિમ]] અને [[બ્રહ્માંડની ઉષ્ણતાનો અંત|બ્રહ્માંડની ગરમીનું મૃત્યુ]]). ઉપર નોંધ્યા પછી, તાજેતરની માહિતી દર્શાવે છે કે પહેલા ધાર્યું હતું તેમ, બ્રહ્માંડનું વિસ્તરણ ઓછું થતું જોવા મળ્યું નથી, તેના બદલે તેના વિસ્તરણનો વેગ વધી રહ્યો છે; જો અચોક્કસ સમય સુધી આમ ચાલ્યા જ કરે તો, બ્રહ્માંડ ધીમે ધીમે ટુકડે ટુકડા થઈને વેરાઈ જશે ([[મહાવિસર્જન]]). પ્રાયોગિક ધોરણે, બ્રહ્માંડની એકંદર ઘનતા વિધ્વંસ અને શાશ્વત વિસ્તરણ વચ્ચે ખૂબ નાજુક મૂલ્યની નજીક છે;  આ પ્રશ્નના નિવારણ માટે વધુ ઝીણવટપૂર્વકના, કાળજીપૂર્વકના ખગોળશાસ્ત્રીય નિરીક્ષણો આવશ્યક છે.

=== મહાવિસ્ફોટ મૉડલ ===
પ્રચલિત મહાવિસ્ફોટ મૉડલ ઉપર દર્શાવેલા ઘણા પ્રાયોગિક અવલોકનો માટે સ્પષ્ટતા પૂરી પાડે છે, જેમ કે તારાવિશ્વો વચ્ચેના અંતર અને [[રક્તવિચલન|રકતવિચલન]] વચ્ચેનો સંબંધ, હાઈડ્રોજનઃહિલિઅમ અણુઓનો વૈશ્વિક ગુણોત્તર, અને સર્વવ્યાપક, સર્વદેશિક વિદ્યુતચુંબકીય કિરણોત્સર્ગી પશ્ચાદ્.  ઉપર નોંધ્યું છે તેમ, [[અવકાશનું મેટ્રિક વિસ્તરણ|અવકાશના મેટ્રિક વિસ્તરણ]]ના કારણે રકતવિચલન ઉદ્ભવે છે; અવકાશ પોતે વિસ્તરતું હોવાથી, અવકાશમાંથી પસાર થતા [[ફોટોન]]ની તરંગલંબાઈ પણ વધે છે, અને તેની ઊર્જા ઘટે છે. ફોટોન જેટલો લાંબો પ્રવાસ ખેડે છે, તેટલા વધુ વિસ્તરણમાંથી પસાર થાય છે; અને તેથી, વધુ દૂરના તારાવિશ્વોમાંથી દેખાતા જૂના ફોટોન સૌથી વધુ રકત-વિચલિત દેખાય છે. અંતર અને રકતવિચલન વચ્ચેનો સંબંધ નિશ્ચિત કરવો એ પ્રાયોગિક [[ભૌતિક બ્રહ્માંડમીમાંસા]]નો એક મહત્ત્વનો કોયડો હતો.

[[ચિત્ર:Primordial nucleosynthesis.svg|thumb|400px|બ્રહ્માંડભરમાં પ્રમાણમાં વિપુલ માત્રામાં જોવા મળતા હળવા આણ્વિક ન્યુકિલઈ માટે જવાબદાર મુખ્ય ન્યુકિલઅર પ્રતિક્રિયાઓ.]]

અવકાશના એકંદર વિસ્તરણ સાથે [[અણુકેન્દ્રીય ભૌતિકવિજ્ઞાન|અણુકેન્દ્રીય]] અને [[અણુશકિત ભૌતિકવિજ્ઞાન|અણુશકિતના ભૌતિકવિજ્ઞાન]] જોડીને બીજા પ્રાયોગિક અવલોકનો પણ સમજાવી શકાય છે. બ્રહ્માંડ જેમ જેમ વિસ્તરતું જાય છે, તેમ તેમ ઊર્જાના [[વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણો]], [[દ્રવ્ય]] કરતાં વધુ ઝડપથી ઘનતા ગુમાવે છે, કારણ કે ફોટોનની ઊર્જા તેની તરંગલંબાઈ સાથે ઘટતી જાય છે. આમ, ભલે અત્યારે બ્રહ્માંડમાં ઊર્જાની ઘનતા પર દ્રવ્યનું પ્રભુત્વ છે, પણ એક સમયે તેના પર વિકિરણોનું પ્રભુત્વ હતું; કાવ્યાત્મક ભાષામાં કહીએ તો, બધું જ [[પ્રકાશ|પ્રકાશમય]] હતું. જેમ બ્રહ્માંડ વિસ્તરતું ગયું, તેમ તેની ઊર્જાની ઘનતા ઘટતી ચાલી અને તે વધુ ઠંડું બન્યું; એવું થતાં દ્રવ્યનાં [[પ્રારંભિક કણો]] સ્થિરતાથી સૌથી મોટા સંયોજનો બનાવી શકે છે. આમ, દ્રવ્ય-વર્ચસ્વી યુગના પૂર્વાર્ધમાં, સ્થિર [[પ્રોટોન]] અને [[ન્યુટ્રોન]] બન્યા, જે પાછળથી [[આણ્વિક મધ્યવર્તી કેન્દ્ર]] સાથે સંકળાય છે. આ તબક્કે, બ્રહ્માંડ મુખ્યત્વે ૠણ [[ઇલેકટ્રોન|ઈલેકટ્રોન]]ના ઉષ્ણ, ગાઢ [[પ્લાઝમા (ભૌતિકશાસ્ત્ર)|પ્લાઝમા]], તટસ્થ [[ન્યુટ્રિનો|ન્યુટ્રોન]] અને ધન મધ્યવર્તી કેન્દ્ર હોય છે. આ ધન મધ્યવર્તી કેન્દ્રો વચ્ચે થતી [[અણુકેન્દ્રી પ્રક્રિયા]]ના પરિણામે આજના હળવા ન્યુકલેઈ, વિશેષ કરીને [[હાઈડ્રોજન]], [[ડ્યૂટીઅરિઅમ|ડ્યૂટેરિઅમ]] અને [[હીલિઅમ|હિલિઅમ]] વિપુલ પ્રમાણમાં પેદા થયા છે. ધીમે ધીમે ઈલેકટ્રોન અને ન્યૂકલેઈ જોડાઈને સ્થિર અણુનું રૂપ ધારણ કરે છે, જે વિકિરણોની તરંગલંબાઈ પ્રત્યે પારદર્શક હોય છે; આ બિંદુએ, વિકિરણો દ્રવ્યમાંથી અયુગ્મિત બને છે અને આજે જોઈ શકાતા વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણોનું સર્વવ્યાપક, સર્વદેશિક પશ્ચાદ્ બનાવે છે.

આજનું ભૌતિકવિજ્ઞાન બાકીનાં અવલોકનો માટે સ્પષ્ટતા આપી શકયું નથી. પ્રચલિત થીયરી અનુસાર, બ્રહ્માંડના સર્જનમાં [[પ્રતિદ્રવ્ય|પ્રતિદ્રવ્યો]] કરતાં [[દ્રવ્ય|દ્રવ્યો]]નું સહેજ ચડિયાતું અસંતુલન હાજર હતું, અથવા તો તેના સર્જન પછી તરત જ, કદાચ [[સૂક્ષ્મ ભૌતિકવિજ્ઞાન|સૂક્ષ્મ ભૌતિક વિજ્ઞાન વિહે]] નોંધેલા [[સીપી (CP) ઉલ્લંઘન]]ને કારણે તેમનું ટૂંક સમયમાં સર્જન થયું હશે. અલબત્ત, દ્રવ્ય અને પ્રતિદ્રવ્ય મોટા ભાગે એકબીજાનો જડથી નાશ કરીને [[ફોટોન]] ઉપજાવે છે, આમ દ્રવ્યનો એક નાનો અવશેષ ટકી ગયો, જેના પરિણામે આજનું દ્રવ્ય-વર્ચસ્વી બ્રહ્માંડ બન્યું. બ્રહ્માંડના ઇતિહાસની ખૂબ શરૂઆતમાં (તેના સર્જન પછી આશરે 10&lt;sup&gt;−35&lt;/sup&gt; સેકન્ડ પછી), તે ઝડપથી [[બ્રહ્માંડનું ફુલાવું|ફુલવા]] માંડ્યું હતું. તાજેતરનાં અવલોકનો પણ એવું સૂચવે છે કે [[બ્રહ્માંડ સંબંધી સ્થિરાંક]] (''Λ'' ) શૂન્ય નથી અને બ્રહ્માંડના ચોખ્ખા [[દળ-ઊર્જા]] જથ્થામાં [[શ્યામ ઊર્જા]] અને [[શ્યામ દ્રવ્ય]]નું પ્રભુત્વ રહ્યું છે, જેની લાક્ષણિકતાઓનો પૂરતો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ થયો નથી. તેમની ગુરુત્વાકર્ષી અસરોમાં તફાવત હોય છે. શ્યામ દ્રવ્ય, સામાન્ય દ્રવ્યની જેમ જ ગુરુત્વાકર્ષી અસર પામે છે અને આથી બ્રહ્માંડના વિસ્તરણને ધીમું પાડે છે; તેનાથી વિપરીત, શ્યામ ઊર્જા બ્રહ્માંડના વિસ્તરણને વેગ આપે છે.

== બહુ-બ્રહ્માંડ ==
[[ચિત્ર:Multiverse - level II.svg|thumb|બહુ-બ્રહ્માંડની ચિત્ર-રજૂઆત. જેમાં &quot;પરપોટા&quot; સમાન સાત બ્રહ્માંડો દર્શાવવામાં આવ્યાં છે, જે જુદા જુદા અવકાશસમય, જુદા ભૌતિક નિયમો, ભૌતિક સ્થિરાંકો, અને કદાચ જુદા પ્રકારના પરિમાણો અથવા સંસ્થિતિઓ ધરાવે છે.]]

આ બ્રહ્માંડ એ [[બહુ-બ્રહ્માંડ]] તરીકે ઓળખાતા, એકબીજાથી વિખૂટા પડેલા બ્રહ્માંડોના [[જૂથ]]નો એક હિસ્સો જ માત્ર છે, એવું પણ કેટલીક થીયરીઓમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, જે તમામ બાબતનો જેમાં સમાવેશ છે તે બ્રહ્માંડ એવી વિભાવનાને આંતરે છે.&lt;ref name=&quot;EllisKS03&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Munitz MK | year = 1959 | title = One Universe or Many? | journal = Journal of the History of Ideas | volume = 12 | pages = 231–255 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0022-5037(195104)12%3A2%3C231%3AOUOM%3E2.0.CO%3B2-F | doi = 10.2307/2707516}}&lt;/ref&gt; વ્યાખ્યા પ્રમાણે, એક બ્રહ્માંડમાંની બાબતો બીજાને અસર કરી શકે તેવી કોઈ સંભાવના નથી, અને જો બે &quot;બ્રહ્માંડો&quot; એકબીજાને અસર કરી શકે, તો વળી તે એક જ બ્રહ્માંડના ભાગ ગણાય. આમ, ભલે કેટલાક કાલ્પનિક પાત્રો [[સમાંતર બ્રહ્માંડ (કાલ્પનિક)|સમાંતર કાલ્પનિક &quot;બ્રહ્માંડો&quot;]] વચ્ચે આવ-જા કરે, ખરેખર તો જો કડક શબ્દોમાં કહેવામાં આવે તો આ ''બ્રહ્માંડ''  શબ્દનો ખોટો શબ્દપ્રયોગ છે. વિખૂટા બ્રહ્માંડો નક્કર છે, એટલે કે દરેકને પોતાનો અવકાશ અને સમય છે, દરેક પોતાના દ્રવ્ય અને ઊર્જા ધરાવે છે અને દરેકના પોતાના ભૌતિક નિયમો છે એવું માનવામાં આવે છે- જે સમાંતરતાની વ્યાખ્યાને પણ પડકારે છે, કારણ કે આ બ્રહ્માંડો (તેમની પાસે તેમનો પોતાનો સમય છે એટલે) સંયુકતરૂપે  અથવા તો (જુદા જુદા બ્રહ્માંડોની અવકાશી સ્થિતિ વચ્ચે કોઈ સમજી શકાય તેવો સંબંધ નથી એટલે) ભૌમિતિક રીતે સમાંતર અસ્તિત્વ નથી ધરાવતા. આવા નક્કર, વિખૂટા બ્રહ્માંડોને, [[ફલક (તત્ત્વમીમાંસા)|ચેતનાના વૈકલ્પિક ફલક]]ની [[તત્ત્વમીમાંસા|તાત્ત્વિક]] વિભાવનાથી અલગ તારવવા ઘટે, કારણ કે ચેતના આ ફલકોને નક્કર સ્થળ કલ્પવામાં નથી આવ્યા અને તે માહિતીના પ્રવાહથી જોડાયેલાં છે. વિખૂટા પડેલા બહુ-બ્રહ્માંડોની વિભાવના ઘણી જૂની છે; ઉદાહરણ તરીકે 1277માં પૅરિસના બિશપ [[ઍટીની ટેમ્પીયર|ઍટીની ટેમ્પીયરે]] જાહેર કર્યું હતું કે ઈશ્વર ઇચ્છે તેટલા બ્રહ્માંડો સર્જી શકે છે, આ પ્રશ્ન ફ્રેન્ચના ધર્મશાસ્ત્રીઓમાં ખૂબ ઉગ્રપણે ચર્ચાયો હતો.&lt;ref&gt; મિસનેર, થોર્ને અને વ્હીલર (1973), પૃ.753.&lt;/ref&gt;

બહુ બ્રહ્માંડોને બે વૈજ્ઞાનિક ભૂમિકાએ ચર્ચવામાં આવ્યા છે. પહેલી, વિખૂટા અવકાશ-સમયનું અસ્તિત્વ કદાચ હોઈ શકે; એવી અટકળ કરી શકાય કે દ્રવ્ય અને ઊર્જાના તમામ સ્વરૂપો એક બ્રહ્માંડમાં મર્યાદિત છે અને બે બ્રહ્માંડો વચ્ચે તેની આપલે થઈ શકતી નથી. આવી થીયરી એ બ્રહ્માંડના શરૂઆતના [[બ્રહ્માંડનું પરપોટાનું અનુમાન|અંધાંધૂંધ ફુલાવા]]નું ઉદાહરણ છે.&lt;ref name=&quot;chaotic_inflation&quot;&gt;{{cite journal | author = [[Andrei Linde|Linde A.]] | year = 1986 | title = Eternal chaotic inflation | journal = Mod. Phys. Lett. | volume = A1 | pages = 81}}&lt;br /&gt;{{cite journal | author = [[Andrei Linde|Linde A.]] | year = 1986 | title = Eternally existing self-reproducing chaotic inflationary universe | journal = Phys. Lett. | volume = B175 | pages = 395–400}}&lt;/ref&gt; બીજું, [[અનેક વિશ્વોની પૂર્વધારણા|અનેક-વિશ્વોની પૂર્વધારણા]] અનુસાર, [[પરિમાણ માપન|કવોન્ટમ પરિમાણો]] સાથે સામ્ય ધરાવતાં સમાંતર વિશ્વનો જન્મ થયો છે; આ બ્રહ્માંડની સમાંતર પ્રતો પેદા થાય છે, અને વળી દરેક જુદા કવોન્ટમ પરિમાણો સાથે સામ્ય ધરાવે છે. જો કે, &quot;બહુ-બ્રહ્માંડ&quot;નો શબ્દપ્રયોગ બંને અર્થમાં વિચારણા હેઠળ છે અને તેને [[મિથ્યાપનીયતા|અવૈજ્ઞાનિક]] કહી શકાય; એક બ્રહ્માંડમાં કરવામાં આવેલો કોઈ પણ પ્રયોગ/કસોટી, બીજા વિખૂટા બ્રહ્માંડના અસ્તિત્વ કે ગુણધર્મો વિશે કોઈ માહિતી આપી શકતા નથી.

== નોંધ અને સંદર્ભો ==
{{reflist|2}}

== વધુ વાંચન ==

* {{cite book|author = [[Lev Landau|Landau, Lev]], [[Evgeny Lifshitz|Lifshitz, E.M.]] | year = 1975 | title= The Classical Theory of Fields (Course of Theoretical Physics, Vol. 2) | edition = revised 4th English|publisher=Pergamon Press|location=New York|isbn=9780080181769|pages=358–397}}
* [[એડવર્ડ રોબર્ટ હેરિસન]] (2000) ''કોસ્મોલૉજી''  2જી આવૃત્તિ, કેમ્બ્રિજ   યુનિવર્સિટી પ્રેસ. જેન્ટલ.
* {{cite book | author = [[Charles W. Misner|Misner, C.W.]],[[Kip Thorne|Thorne, Kip]], [[John Archibald Wheeler|Wheeler, J.A.]] | title = [[Gravitation (book)|Gravitation]] | location = San Francisco | publisher = W. H. Freeman | year = 1973 | isbn = 978-0-7167-0344-0 | pages = 703–816 }} ધ કલાસિક ટેકસ ફોર અ જનરેશન.
* {{cite book | author = [[Wolfgang Rindler|Rindler, W.]] | year = 1977 | title = Essential Relativity: Special, General, and Cosmological | publisher = Springer Verlag | location = New York | isbn = 0-387-10090-3 | pages = 193–244}}
* {{cite book | author = [[Steven Weinberg|Weinberg, S.]] | year = 1993 | title = The First Three Minutes: A Modern View of the Origin of the Universe | edition = 2nd updated | publisher = Basic Books | location = New York | isbn = 978-0465024377 | oclc = 28746057}} ફોર લેય રીડર્સ (સામાન્ય વાચકો માટે)
* -------- (2008) ''કૉસ્મોલોજી'' . ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસચેલેન્જિંગ.

== બાહ્ય લિંક્સ ==
* બ્રહ્માંડની ઉંમર જુઓ Space.Com પર
* [http://www.pbs.org/wnet/hawking/html/home.html &quot;સ્ટિફન હોકિંગ્સનું બ્રહ્માંડ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623201507/http://www.pbs.org/wnet/hawking/html/home.html |date=2012-06-23 }} - આ બ્રહ્માંડ જેવું છે તેવું કેમ છે?
* [http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmology_faq.html બ્રહ્માંડમીમાંસા - વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)]
* [http://www.shekpvar.net/~dna/Publications/Cosmos/cosmos.html બ્રહ્માંડ - &quot;ઈલ્યુસ્ટ્રેડેટ ડાયમેન્શનલ જર્ની ફ્રોમ માઈક્રોકોસમોસ ટુ મેક્રોકોસમોસ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412094332/http://www.shekpvar.net/~dna/Publications/Cosmos/cosmos.html |date=2008-04-12 }}
* [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html ગ્રહો, સૂર્ય અને અન્ય તારાઓના કદની સરખામણીનું ચિત્ર]
* [http://www.astro.princeton.edu/~mjuric/universe/ ઘાતાંકગણિત પ્રમાણે બ્રહ્માંડના નકશાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124162615/http://www.astro.princeton.edu/~mjuric/universe/ |date=2009-01-24 }}
* [http://www.slate.com/id/2087206/nav/navoa/ માય સો-કોલ્ડ યુનિવર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225211703/http://www.slate.com/id/2087206/nav/navoa/ |date=2010-12-25 }} (મારું કહેવાતું બ્રહ્માંડ)- અનંત અને સમાંતર બ્રહ્માંડોની તરફેણમાં અને વિરુદ્ધમાં દલીલો

* મેકસ ટેગમાર્ક કૃત [http://www.hep.upenn.edu/~max/multiverse1.html પેરેલલ યુનિવર્સિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427091846/http://www.hep.upenn.edu/~max/multiverse1.html |date=2009-04-27 }}
* [http://cosmology.lbl.gov/talks/Ho_07.pdf ધ ડાર્ક સાઈડ એન્ડ ધ બ્રાઈટ સાઈડ ઓફ ધ યુનિવર્સ] પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી, શીર્લે હો
* [http://www.atlasoftheuniverse.com/ રિચાર્ડ પોવેલઃ &quot;એન એટલાસ ઓફ ધ યુનિવર્સ&quot;] - સ્પષ્ટતા સાથે જુદા જુદા માપ-કદની તસવીરો
* [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1142346 અનેક મહાવિસ્ફોટો]
* [http://www.exploreuniverse.com/ic/ યુનિવર્સ - સ્પેસ ઈનફર્મેશન સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060421094451/http://www.exploreuniverse.com/ic/ |date=2006-04-21 }}
* Nasa.gov પર [http://www.nasa.gov/topics/universe/index.html બ્રહ્માંડમાં ફરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130417083030/http://www.nasa.gov/topics/universe/index.html |date=2013-04-17 }}
* [http://www.zideo.nl/index.php?option=com_podfeed&amp;amp;zideo=6c4947596d673d3d&amp;amp;playzideo=6c3461566f56593d ધ સાઈઝ ઓફ ધ યુનિવર્સ, મનુષ્યોથી શરૂઆત કરીને ધીમે ધીમે આગળ વધતાં બ્રહ્માંડના કદને સમજો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420132041/http://www.zideo.nl/index.php?option=com_podfeed&amp;zideo=6c4947596d673d3d&amp;playzideo=6c3461566f56593d |date=2009-04-20 }}

[[શ્રેણી:બ્રહ્માંડ]]
[[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]]
[[શ્રેણી:પર્યાવરણ]]</text>
      <sha1>92eyjiynxsdk19wivq7dt4rjwqj2ubi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>જાહેરાત</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16963</id>
    <revision>
      <id>901037</id>
      <parentid>883236</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T08:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="281451" sha1="p0de0w1u2i83n8ianfx72qykzc1c858" xml:space="preserve">{{Translation/Ref|en|Advertising|oldid=299194043}}

{{Cleanup|date=February 2009}}
{{redirect|Advert|the British musician|Gaye Advert}}
{{Redirect|Advertiser}}
{{selfref|For [[:Category:Wikipedia content guidelines|content guidelines]] on the use of advertising in Wikipedia articles, see [[વિકિપીડિયા:Spam]]. For a proposal on advertising about Wikipedia, see [[વિકિપીડિયા:Advertisements]].}}
[[ચિત્ર:Cocacola-5cents-1900 edit1.jpg|thumb|250px|1980ના દસકામાંથી કોકા-કોલાની જાહેરાત]]
{{Marketing}}
'''જાહેરાત''' એ [[પ્રત્યાયન|સંચાર માધ્યમ]]નું એક સ્વરૂપ છે, કે જે સંભવિત [[ગ્રાહક|ગ્રાહકો]]ને [[ખરીદી]] માટે અથવા કોઈ નિશ્ચિત [[પેદાશ (કારોબાર)|ઉત્પાદન]] અથવા [[સેવાઓ(આર્થિક)|સેવા]]ની [[બ્રાન્ડ]]ના વધુ વપરાશ માટે પ્રોત્સાહિત કરવા પ્રયત્ન કરે છે. 19મી સદીના પાછલા ભાગમાં અને 20મી સદીના પ્રારંભમાં જથ્થાબંધ ઉત્પાદનના ઉદયની સાથે આધુનિક જાહેરાતનો વિકાસ થયો. &lt;ref name=&quot;oxfordjournals1&quot;&gt;{{cite web|url=http://joeg.oxfordjournals.org/cgi/content/full/8/3/421 |title=JEG - Sign In Page |publisher=Joeg.oxfordjournals.org |date= |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt;


&quot;[[બ્રાન્ડ]] છબી&quot;નું સર્જન કરીને અને તેનું પુનઃસર્જન કરીને ઉત્પાદનોનો વપરાશ વધારવાના હેતુથી ઘણી જાહેરખબરો બનાવવામાં આવે છે . આ હેતુઓ માટે ક્યારેક જાહેરાતોમાં વાસ્તવિક માહિતી સાથે અસરકારક સંદેશાઓ મૂકવામાં આવે છે. આ સંદેશાઓ પહોંચાડવા માટે દરેક મોટા માધ્યમનો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં [[કેબલ ટેલિવિઝન|ટેલિવિઝન]], [[રેડિઓ|રેડિયો]], [[ફિલ્મ-ચલચિત્ર|સિનેમા]], [[સામયિક|મેગેઝિન]], [[અખબાર]], [[વીડિયો રમત|વીડિયો ગેમ]], [[ઇન્ટરનેટ માર્કેટિંગ|ઈન્ટરનેટ]], [[ઉંચકવાની થેલીઓ|થેલીઓ]] અને [[બિલબોર્ડ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. સામાન્ય રીતે કંપની અથવા અન્ય સંસ્થાના ઉપક્રમે [[જાહેરાત એજન્સી]] દ્વારા જાહેરાતો મૂકવામાં આવે છે.{{Fact|date=July 2008}}


જાહેરાતો પર મોટા પ્રમાણમાં નાણા ખર્ચતી સંસ્થાઓ એવી વસ્તુઓને વેચે છે જે હોતી જ નથી, નિશ્ચિત રીતે કહીએ તો આવી સેવા અથવા ઉત્પાદનોમાં [[રાજકીય અભિયાન|રાજકીય પક્ષો]], [[હિત જૂથ|હિત ધરાવતા જૂથો]], [[ધર્મ-સમર્થિત સંગઠન|ધાર્મિક સંગઠનો]], અને [[લશ્કર|લશ્કરી ભરતીકારો]]નો સમાવેશ થાય છે. [[બિન નફા-લક્ષી સંગઠન|બિન-નફાકારી સંગઠનો]] પરંપરાગત જાહેરખબર ગ્રાહકો નથી અને તેઓ પોતાની દલીલો માટે [[જાહેર સેવા ઘોષણા]] જેવા મુક્ત માર્ગ પર આધાર રાખી શકે છે.{{Fact|date=July 2008}}


તાજેતરના વર્ષોમાં જાહેરાતો માટે ખર્ચાતા નાણામાં નાટ્યાત્મક વૃદ્ધિ થઈ છે. 2007માં અમેરિકામાં જાહેરાતો પર $150 અબજથી વધુનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હોવાનો અંદાજ છે&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tns-mi.com/news/01082007.htm |title=TNS Media Intelligence |publisher=Tns-mi.com |date=2007-01-08 |access-date=2009-04-20 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930131106/http://www.tns-mi.com/news/01082007.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને સમગ્ર વિશ્વમાં $385 અબજ ડોલર,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pwc.com/extweb/pwcpublications.nsf/docid/5AC172F2C9DED8F5852570210044EEA7?opendocument&amp;vendor=none |title=Global Entertainment and Media Outlook: 2006–2010, a report issued by global accounting firm PricewaterhouseCoopers |publisher=Pwc.com |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926220740/http://www.pwc.com/extweb/pwcpublications.nsf/docid/5AC172F2C9DED8F5852570210044EEA7?opendocument&amp;vendor=none |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તથા 2010 સુધીમાં આ ખર્ચ $450 અબજ કરતા વધી જવાની ધારણા છે.


[[આર્થિક વૃદ્ધિ]] માટે જાહેરખબરોને જરૂરી ગણી શકાય, પરંતુ તેના માટે [[સામાજિક ખર્ચ|સામાજિક કિંમત]] ચૂકવવી પડે છે. [[ઈ-મેઈલ સ્પામ|બિન-ઈચ્છિત વ્યાપારિક ઈમેઈલ]] અને [[સ્પામ(ઈલેક્ટ્રોનિક)|સ્પામ]]ના અન્ય સ્વરૂપો એટલા બધા સક્રિય છે કે તેઓ હવે આવી સેવાના વપરાશકારો માટે મોટુ દૂષણ બન્યા છે અને આ સાથે જ [[ઈન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઈડર|ઈનટરનેટ સેવા આપનારા]] માટે આર્થિક બોજો લાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://interviews.slashdot.org/article.pl?sid=03/03/03/1528247&amp;tid=111 |title=Slashdot &amp;#124; ISP Operator Barry Shein Answers Spam Questions |publisher=Interviews.slashdot.org |date=2003-03-03 |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt; જાહેર સ્થળો પર જાહેરખબરોનું અતિક્રમણ વધતુ જાય છે, જેમ કે સ્કૂલો, કેટલાક ટિકાકારોની દલીલ છે કે આ બાળ શોષણનો એક પ્રકાર છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.media-awareness.ca/english/parents/marketing/marketers_target_kids.cfm |title=How Marketers Target Kids |publisher=Media-awareness.ca |date=2009-02-13 |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416200521/http://www.media-awareness.ca/english/parents/marketing/marketers_target_kids.cfm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત ઈચ્છિત ગ્રાહકો પર જાહેરાત વારંવાર માનસિક દબાણ(ઉદાહરણ તરીકે, અયોગ્ય હોવાની લાગણી માટે પ્રેરણા આપવી)નો ઉપયોગ કરે છે, જે નુકસાનકારક થઈ શકે છે.

== ઇતિહાસ ==
[[ચિત્ર:Edo period advertising in Japan.jpg|thumb|1806માંથી કિનસેઈટેન કહેવાતી પરંપરાગત દવા માટેની એડો સમય-ગાળાની જાહેરાતના ફ્લાયર]]
ઈજિપ્તના લોકો દિવાલ પોસ્ટર પર વેચાણ સંદેશા માટે [[પેપીરસ]]નો ઉપયોગ કરતા. [[પોમ્પેઈ]] અને પ્રાચીન [[અરેબિયન દ્વિપકલ્પ|અરેબિયા]]ના પતન માટે [[વિજ્ઞાપન અભિયાન|વાણિજ્યિક સંદેશા]] અને રાજકીય અભિયાનની રજૂઆતો જોવા મળી હતી. [[પ્રાચીન ગ્રીસ]] અને [[પ્રાચીન રોમ]]માં પેપિરસ પર [[ખોવાયેલ અને મળેલ|ખોવાયેલી અને મળેલી]] જાહેરાતો પ્રચલિત હતી. ભીંત અથવા દિવાલ પરના ચિત્રો એ પ્રાચીન વાણિજ્યિક જાહેરાત સ્વરૂપનું આગવુ પાસુ છે અને એશિયા, આફ્રિકા, તથા દક્ષિણ અમેરિકાના ઘણા વિસ્તારોમાં વર્તમાન સમયમાં પણ તેને જોઈ શકાય છે. ભીંતચિત્રોની કલાના મૂળ ભારતીય [[પત્થર કળા|પવર્ત કળા]] ચિત્રોમાં જોઈ શકાય છે, જે ઈ.પૂ. 400 કરતાં પણ પ્રાચીન છે.&lt;ref name=&quot;Bhatia&quot;&gt;ભાટિયા (2000). ''ગ્રામીણ ભારતમાં જાહેરાતોઃ ભાષા, માર્કેટિંગ, કમ્યુનિકેશન અને ઉપભોકતાવાદ(Advertising in Rural India: Language, Marketing Communication, and Consumerism)'' , 62+68&lt;/ref&gt;


[[મધ્ય યુગ]]ના નગરો અને શહેરોના વિકાસની સાથે નિરક્ષર લોકો પણ નિશાનીઓ જોઈને સમજી શકે તે હેતુથી આજે મોચી, ઘંટીવાળો, દરજી કે પછી મિસ્ત્રી વગેરે તરીકે ઓળખાતા લોકોએ તેમના વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલ બુટ, ટોપી, સુટ, ઘડિયાળ, હીરા, ઘોડાના જૂતા, મીણબત્તી અને લોટની થેલી જેવા પ્રતિકોનો ઉપયોગ કરવા માંડ્યો. શહેરના ચાર રસ્તા પર ગાડા અને લારીઓ પરથી ફળો અને શાકભાજી વેચાતા હતા અને ગ્રાહકોની સગવડતા માટે તેના માલિકો ગલીમાં ફરીને અથવા [[ફેરિયા|નગરમાં બૂમો પાડીને]] પોતે કયા સ્થળે છે તે અંગે જણાવતા.


શિક્ષણ મહત્વની જરૂરિયાત બનતા અને વાચન તથા છાપકામના વિકાસની સાથે [[ફ્લાયર (પેમ્ફલેટ)|કાગળ પર છપાયેલી]] જાહેરાતો શરૂ થઈ. 17મી સદીમાં ઈંગ્લેન્ડના અઠવાડિક અખબારમાં જાહેરાતો દેખાવાની શરૂ થઈ. આ પ્રારંભિક મુદ્રિત જાહેરખબરોનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે અખબારો તથા પુસ્તકોના પ્રચાર માટે થતો અને [[પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ]]ના વિકાસની સાથે આ બાબત વધારે ને વધારે સુલભ બનતી ગઈ; અને યુરોપમાં રોગચાળો ફાટી નીકળવાથી દવાઓની માગણી વધી રહી હતી. આમ છતાં, જાહેરાત સામગ્રીના નિયંત્રણ તરફ દોરી જનારી [[જૂઠી જાહેરાતો|ખોટી જાહેરાતો]] અને &quot;[[ક્વેકબેરી|લોભામણી]]&quot; કહેવાતી જાહેરાતો સમસ્યા બની.


19મી સદી દરમિયાન અર્થતંત્રના વિસ્તરણની સાથે, જાહેરાતો પણ તેની સાથે વિકસી. આ જાહેરાત સ્વરૂપની સફળતાના પગલે અમેરિકામાં પત્ર દ્વારા સામગ્રી વેચવાની જાહેરાતો શરૂ થઈ.


જુન 1836માં ફ્રેન્ચ અખબાર ''[[લા પ્રીસ (ફ્રાન્સ)|લા પ્રેસ]]'' દ્વારા પ્રથમ વખત નાણા લઈને પોતાના પાના પર જાહેરાતોનો સમાવેશ કરાયો, જેના લીધે અખબારની કિંમત ઓછી રાખવામાં, વાચકોની સંખ્યા વધારવામાં અને [[નફો (આર્થિક)|નફાકારકતા]]માં વૃદ્ધિ કરવામાં મદદ મળી અને અન્ય તમામ અખબારોએ પણ ટૂંક સમયમાં જ આ પદ્ધતિની નકલ કરી. 1840ની આસપાસ [[વોલ્ની પાલ્મર|વોલ્ની પાલ્મરે]] [[બોસ્ટન]]માં જાહેરાત એજન્સીઓ માટેની પ્રથા શરૂ કરી.&lt;ref name=&quot;eskilson-pg58&quot;&gt;{{cite book |title=Graphic Design: A New History |last=Eskilson |first=Stephen J. |year=2007 |publisher=Yale University Press |location=New Haven, Connecticut |isbn=978-0-300-12011-0 |page=58 }}&lt;/ref&gt; લગભગ આ જ સમયે ફ્રાન્સમાં [[ચાર્લ્સ-લુઈસ હવાસ|ચાર્લ્સ-લુઈસ હવાસે]] તેમની સમાચાર એજન્સી [[હવાસ]]ની સેવાનું જાહેરાત દલાલીના સમાવેશ માટે વિસ્તરણ કર્યું અને આમ તે ફ્રાન્સનું પ્રથમ સંગઠિત જૂથ બન્યુ. પહેલા એજન્સીઓ અખબારમાં જાહેરાત જગ્યા માટેની દલાલો હતી. જાહેરાત સામગ્રી માટેની સંપૂર્ણ સેવાની જવાબદારી સ્વીકારનાર પ્રથમ એજન્સી [[એન.ડબલ્યુ. ઈયર એન્ડ સન(N. W. Ayer &amp;amp;amp; Son)|એન.ડબલ્યુ. ઈયર એન્ડ સન]](N. W. Ayer &amp;amp; Son) હતી. એન.ડબલ્યુ. ઈયર એન્ડ સન(N. W. Ayer &amp;amp; Son) 1869માં ખુલી હતી અને ફિલાડેલ્ફિયામાં આવેલ હતી.&lt;ref name=&quot;eskilson-pg58&quot;/&gt;


[[ચિત્ર:Get fat2.jpg|right|thumb|વજન વધારવાના ઉત્પાદનની 1985ની જાહેરખબર.]]
સદીના વળાંકની સાથે વ્યવસાયમાં મહિલાઓ માટે મર્યાદિત પસંદગીઓ હતી અને તેમાંની એક જાહેરાતો હતી. [[ઘરેલુ]] ખરીદીઓની મોટાભાગની જવાબદારી મહિલાઓની રહેતી હોવાથી જાહેરખબરકારો અને એજન્સીઓએ [[સર્જમનાત્મકતા|સર્જનાત્મક પ્રક્રિયા]] દરમિયાન મહિલાઓની સૂઝનું મૂલ્ય ઓળખ્યુ હતુ. હકીકતમાં [[જાહેરાતમાં સેક્સ|જાતિય વેચાણ]]નો સૌ પ્રથમ ઉપયોગ કરનાર અમેરિકન જાહેરાત એક મહિલાએ સાબુ ઉત્પાદન માટે બનાવી હતી. જોકે આજના ધોરણો કરતા ઘણી પાછળ હતી, પરંતુ આ જાહેરાતમાં &quot;આપને સ્પર્શ કરવાનું પસંદ આવે તેવી ત્વચા&quot;ના સંદેશા સાથે એક યુગલ દર્શાવવામાં આવ્યુ હતુ. &lt;ref&gt;[http://www.tvacres.com/adslogans_w.htm જાહેરાત સૂત્રો] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120530044539/http://www.tvacres.com/adslogans_w.htm |date=2012-05-30 }}, [[વુડબરી સોપ કંપની|વુડબરી સોપ કંપની(Woodbury Soap Company)]], &quot;ત્વચા જેને સ્પર્શ કરવાનું ગમે&quot;, [[JWT|જે. વોલ્ટર થોમ્પસન કુ.(J. Walter Thompson Co.)]], 1911&lt;/ref&gt;


1920ના દસકામાં રેડિયો સાધન ઉત્પાદકો અને છૂટક વેચાણકારો દ્વારા રેડિયો સ્ટેશનો સ્થપાયા અને ગ્રાહકોને વધારે રેડિયોનું વેચાણ કરવાના હેતુથી તેમણે કાર્યક્રમો આપવા માંડ્યા. સમય વિતતો ગયો અને પોતાના રેડિયો સ્ટેશન સ્થાપવાની હોડમાં બિન-ધંધાદારી સંગઠનોએ પણ ઝંપલાવ્યુ, અને શાળાઓ, ક્લબો તથા નાગરિક જૂથોને આવરી લીધા.&lt;ref name=&quot;uouynv&quot;&gt;[[રોબર્ટ મેકચેસેની|મેકચેસેની, રોબર્ટ]], ''શિક્ષણકારો અને અમેરિકાના પ્રસારણો પર અંકુશ માટેની લડાઈ, 1928-35'' , ધનિક માધ્યમ, ગરીબ લોકશાહી (Rich Media, Poor Democracy), ISBN 0-252-02448-6 (1999)&lt;/ref&gt; કાર્યક્રમોને [[પ્રાયોજક (વ્યાપારિક)|પ્રાયોજિત]] કરવાની પ્રથા લોકપ્રિય થવા માંડતા, વ્યક્તિગત રેડિયો કાર્યક્રમો એક કારોબાર દ્વારા પ્રાયોજિત થતા અને બદલામાં પ્રાયોજિત કાર્યક્રમની શરૂઆત તથા અંતમાં પ્રાયોજક અંગે ટૂંકમાં ઉલ્લેખ થતો. આમ છતાં, ટૂંક સમયમાં જ રેડિયો સ્ટેશન માલિકોને સમજાયું કે રેડિયો સ્ટેશનના સમગ્ર પ્રસારણોમાં દરેક કાર્યક્રમ દીઠ કોઈ એકને પ્રાયોજિત અધિકારો વેચવાના બદલે નાના સમયની ફાળવણીમાં પ્રાયોજિત અધિકારો વેચવામાં આવે તો તેમની આવક વધશે.


[[ચિત્ર:Ad Encyclopaedia-Britannica 05-1913.jpg|thumb|left|1913ના એનસાયક્લોપીડિયા ઓફ બ્રિટાનિકાના અંક માટેની પ્રિન્ટ જાહેરખબર]]


1940 અને 1950ના પાછલા દસકાઓમાં આ પદ્ધતિનું ટેલિવિઝન ક્ષેત્રે અનુકરણ થયુ.

રેડિયોનું વ્યાપારીકરણ કરવા માગતા લોકો અને રેડિયો ક્ષેત્રને સામાન્ય લોકોનું માધ્યમ ગણીને બિન-વ્યાપારિક હેતુ અને લોકોની ભલાઈ માટે તેનો ઉપયોગ થાય તેવુ ઈચ્છતા લોકો વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ જામ્યુ. યુનાઈટેડ કિંગડમે [[બીબીસી]](BBC) માટે જન ભાગીદારનું સ્વરૂપ અપનાવ્યુ, કે જે મૂળે ખાનગી કંપની [[બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કંપની]](British Broadcasting Company) હતી, પરંતુ 1927માં [[રોયલ ચાર્ટર|શાહી હુકમ]] દ્વારા તેને જાહેર સંસ્થા બનાવવામાં આવી. કેનેડામાં [[ગ્રેહામ સ્પ્રી|ગ્રેહામ સ્પ્રે]] જેવા ધારાશાસ્ત્રીઓએ કેન્દ્રીય સરકારને જનભાગીદારીનું સ્વરૂપ સ્વીકારવા માટે પ્રેરવામાં સક્ષમ હતા, જેના લીધે [[કેનેડિયન બ્રોડકાસ્ટીંગ કોર્પોરેશન|કેનેડિયન બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન]](Canadian Broadcasting Corporation)ની રચના થઈ. આમ છતાં, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં [[1934નો પ્રત્યાયન ધારો|1934નો સંચાર માધ્યમ ધારો]] પસાર થતા મૂડીવાદી સ્વરૂપ ટકી રહ્યુ, જેણે [[ફેડરલ કોમ્યુનિકેશન્સ કમિશન|ફેડરલ કમ્યુનિકેશન્સ કમિશન]](Federal Communications Commission)ની રચના કરી.&lt;ref name=&quot;uouynv&quot;/&gt; સામાજિક કાર્યકરોને ચૂપ રાખવા માટે યુ.એસ. કોંગ્રેસને સંચાલન માટે &quot;લોકોના હિત, સગવડ અને જરૂરિયાત&quot;માં વાણિજ્યિક પ્રસારણકારોની જરૂર હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.museum.tv/archives/etv/P/htmlP/publicintere/publicintere.htm |title=Public Interest, Convenience and Necessity |publisher=Museum.tv |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216023829/http://museum.tv/archives/etv/P/htmlP/publicintere/publicintere.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; હાલ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રવર્તતુ [[જાહેર પ્રસારણ]] 1967ના [[1967નો જાહેર પ્રસારણ ધારો|જાહેર બ્રોડકાસ્ટિંગ એક્ટ]]ને આભારી છે, જે [[જાહેર પ્રસારણ સેવા.|પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ]](Public Broadcasting Service) અને [[નેશનલ પબ્લિક રેડિયો]](National Public Radio) તરફ દોરી ગયુ હતુ.


1950ના દસકાની શરૂઆતમાં [[ડ્યુમોન્ટ ટેલિવિઝન નેટવર્ક|ડ્યુમોન્ટ ટેલિવિઝન નેટવર્કે]](DuMont Television Network) અનેક પ્રાયોજકોને જાહેરાત સમય વેચવાના આધુનિક વલણની શરૂઆત કરી. અગાઉ, ડ્યુમોન્ટને તેના ઘણા કાર્યક્રમો માટે પ્રાયોજકો શોધવામાં મુશ્કેલી પડતી હતી અને આ તકલીફના કારણે અનેક વ્યાપારોને જાહેરાતના નાના-નાના ટુકડા વેચીને આવક સરભર કરી હતી. ત્યાર બાદ આ વસ્તુ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના ટેલિવિઝન ઉદ્યોગમાં અત્યંત પ્રચલિત બની ગઈ. આમ છતાં, [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સ્ટીલ અવર]]ની જેમ એક જ પ્રાયોજક રાખવાની પ્રથા પ્રચલિત હતી. કેટલીક વખત તો કાર્યક્રમની સામગ્રી પર પ્રાયજકો જબરજસ્ત નિયંત્રણ મેળવી લેતા- એટલે સુધી કે તેમાં જાહેરાત એજન્સીઓ પાસે કાર્યક્રમ લખાવવાનો પણ સમાવેશ થતો. એક જ પ્રાયોજકનું માળખુ હવે ઓછુ પ્રચલિત છે, જો કે [[હોલમાર્ક હોલ ઓફ ફેમ]] તેમાં નોંધપાત્ર અપવાદ છે.


1960ના દસકાએ જાહેરાતોને આધુનિક વલણોમાં રૂપાંતરિત થતી જોઈ, જેમાં સર્જનાત્મકતાના ઝબકારાની, ગ્રાહકોની આંખોનો ચમકાવે તેવી જાહેરખબર બનાવવા માટે અણધાર્યા સંદેશાના નિર્માણની છૂટ આપવામાં આવતી હતી. [[વોક્સવેગન|ફોક્સવેગન]] જાહેરાત અભિયાનમાં &quot;નાનુ વિચારો&quot; અને &quot;લેમન&quot; (કારનો દેખાવ વર્ણવવા માટે તેનો ઉપયોગ થયો હતો)— જેવા મથાળા આધુનિક જાહેરખબરોમાં આવ્યા અને તેના દ્વારા &quot;અવસ્થા&quot; અથવા &quot;અપૂર્વ વેચાણ સમીકરણો&quot;ને ઉપસાવીને દરેક બ્રાન્ડને વાચક અથવા દર્શકના મનમાં રહેલા નિશ્ચિત ખયાલો સાથે સાંકળવામાં આવી હતી. અમેરિકન જાહેરાતના આ સમયને સર્જનાત્મક ક્રાંતિ કહેવામાં આવે છે અને તેના [[નમૂનારૂપ|આદર્શ]] હતા [[વિલિયમ બર્નબાચ|વિલિયમ બર્નબેન્ચ]] કે જેમણે ક્રાંતિકારી ફોક્સવેગન સહિત અન્યના સર્જનમાં મદદ કરી હતી. કેટલીક સૌથી વધુ સર્જનાત્મક અને લાંબા-સમયથી ટકી રહેલી અમેરિકન જાહેરાત આજના સમયમાં પણ જોઈ શકાય છે.


1980ના દસકાના પાછલા સમયમાં અને 1990ના દસકાના પ્રારંભિક સમયમાં [[કેબલ ટેલિવીઝન|કેબલ ટેલિવિઝનની]] અને નામ સાથે કહીએ તો[[MTV|એમ ટીવી]](MTV)ની શરૂઆત થઈ. [[મ્યુઝિક વીડિયો]]ના ખયાલનો પાયો નાખીને એમટીવીએ નવા પ્રકારની જાહેરાતોમાં પ્રવેશ કર્યો: વપરાશકારો જાહેરાત સંદેશા ''માટે'' તે જોતા, અને તે [[આડપેદાશ|આડ-પેદાશ]] કે પાછલાવિચાર કરતા વિશેષ બની. કેબલ અને [[સેટેલાઈટ ટેલિવિઝન]] વધારે પ્રચલિત બનતા, [[તજજ્ઞ-વિશેષ ચેનલ|સ્પેશિયાલિટી ચેનલો]] અસ્તિત્વમાં આવી, જેમાં સમગ્રતયા [[શોપિંગ ચેનલ|જાહેરાતોને સમર્પિત]] [[QVC|ક્યુવીસી]](QVC), [[હોમ શોપિંગ નેટવર્ક]](Home Shopping Network), અને [[શોપટીવી કેનેડા]](ShopTV Canada) જેવી ચેનલોનો સમાવેશ થાય છે.


[[ઇન્ટરનેટ|ઈન્ટરનેટે]] જાહેરખબરકારો માટે માર્કેટિંગના નવા સીમાડા ખોલી દીધા અને 1990ના દસકાની &quot;[[ડોટ-કોમનો ફુગ્ગો|ડોટ-કોમ]]&quot; તેજીમાં ફાળો આપ્યો. જાહેરાતની આવક પર સમગ્ર કોર્પોરેશનની કામગીરી થતી અને [[કુપન|કુપનો]]થી માંડીને મફત ઈન્ટરનેટ સંપર્ક સુધીની સેવાઓ અપાતી. 21મી સદી આવતાની સાથે [[વેબ સર્ચ એન્જિન|સર્ચ એન્જિન]] [[ગૂગલ]] સહિત સંખ્યાબંધ વેબસાઈટોએ [[ઓનલાઈન જાહેરાત|ઓનલાઈન જાહેરાતો]]માં ફેરફારની શરૂઆત કરી અને વિષય સાથે પ્રસ્તુત હોય તેવી, વપરાશકારને ગૂંચવવાના બદલે મદદરૂપ થઈ શકે તેવી બિનસંદિગ્ધ જાહેરાતો પર ભાર મૂક્યો. આના કારણે આ પ્રકારના સમાન પ્રયત્નો થવા માંડ્યા અને [[પરસ્પરની ક્રિયા ધરાવતી જાહેરાત|પરસ્પર સાંકળતી જાહેરાતો]]નું વલણ વધવા માંડ્યુ.


[[સમૂહ માધ્યમો|માધ્યમોમાં]] મોટા ફેરફારોની સાથે [[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|GDP]] સંદર્ભે જાહેરાત ખર્ચમાં થોડો ફેરફાર આવ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે 1925માં અમેરિકામાં મહત્વના જાહેરાત માધ્યમો અખબાર, મેગેઝિન, [[ટ્રામ|શેરીકારો]] પરના પાટિયા અને આઉટડોર [[પોસ્ટર|પોસ્ટરો]] હતા. GDP સંદર્ભે જાહેરાતનો ખર્ચ લગભગ 2.9 ટકા જેટલો હતો. 1998 સુધીમાં ટેલિવિઝન અને રેડિયો મોટા જાહેરાત માધ્યમો બની ગયા. આમ છતાં, GDPના ભાગ મુજબ જાહેરાત ખર્ચ જરાક જ નીચો- લગભગ 2.4 ટકા હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.galbithink.org/ad-spending.htm |title=Annual U.S. Advertising Expenditure Since 1919 |publisher=Galbithink.org |date=2008-09-14 |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt;


તાજેતરની નવી જાહેરાતો છે &quot;[[ગેરિલ્લા માર્કેટિંગ|ગુરિલ્લા માર્કેટિંગ]]&quot;, જેમાં જાહેર સ્થળોએ મંચ કાર્યક્રમો, બ્રાન્ડનો સંદેશો ધરાવતી કાર જેવી વસ્તુઓ આપવી, ગ્રાહકોને જાહેરાત સંદેશના ભાગ બનાવવાના હેતુથી તેમની પ્રતિક્રિયા માગતી પરસ્પરનો સંવાદ ધરાવતી પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે. વપરાશકારોને [[લખાણ સંદેશા|ટેક્સ્ટ મેસેજો]] દ્વારા મત આપવા જણાવીને અને [[માયસ્પેસ]] જેવી [[સોશિઅલ નેટવર્ક સર્વિસ|સોશિયલ નેટવર્કિંગ સેવાઓ]]ના ઉપયોગ જેવા વિવિધ પ્રકારના નવિન નુસખાઓના ઉપયોગ મારફતે [[ઉત્પાદનોની ગોઠવણી-રજૂઆથ|ઉત્પાદન મૂકવા]] જેવા જાહેરાતના નવીન નુસખાઓ સૂચવે છે કે પરસ્પર વાતચીત ધરાવતી અને સજ્જડ સંદેશો ધરાવતી જાહેરાતોનું વલણ વધ્યુ છે. 


=== બિલબોર્ડની ફરતી જાહેરખબરો ===
[[ચિત્ર:Redeye Sailboat.jpg|thumb|રેડઆઈ અખબાર નોર્થ એવન્યુ બીચ ખાતેના તેના લક્ષ્યિત બજાર માટે મિશિગન તળાવ પર હોડી બિલબોર્ડ દ્વારા જાહેરાત કરે છે.]]
ટ્રક- અથવા હવાઈજહાજ-સાથે ઉંચે જતા [[બિલબોર્ડ]] અથવા ડિજિટલ સ્ક્રીન બિલબોર્ડ એ [[ફરતુ બિલબોર્ડ|મોબાઈલ-ફરતા બિલબોર્ડ]] છે. તે ગ્રાહકો દ્વારા નિશ્ચિત કરવામાં આવેલા માર્ગો પર જાહેરાતો લઈને ફરવ માટે પસંદ કરાયેલ વાહન અથવા વિશેષ રીતે સજ્જ કરાયેલ માલવાહક ટ્રક પણ હોઈ શકે છે. બિલબોર્ડ સામાન્ય રીતે પ્રકાશિત હોય છે; કેટલાકમાં [[બેકલાઈટ|પાછળના ભાગથી પ્રકાશિત]] થાય છે અને અન્યમાં સ્પોટલાઈટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેટલાક બિલબોર્ડ સ્થિર હોય છે, જ્યારે કેટલાક બિલબોર્ડની વસ્તુ બદલાતી રહે છે. ઉદાહરણ તરીકે નિશ્ચિત સમયે અથવા સમયાંતરે જાહેરાતોના સેટમાંથી જાહેરાતો બદલાયા કરે.


વિશ્વના મેટ્રોપોલિટન (મહાનગરીય) વિસ્તારોમાં વિવિધ પરિસ્થિતિઓ માટે મોબાઈલ ડિસ્પ્લેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જેમાં:


* લક્ષ્યિત(ટાર્ગેટ) જાહેરાત
* એક-દિવસીય, અને લાંબા ગાળાનું અભિયાન
* સંમેલનો
* રમતનો કાર્યક્રમ
* સ્ટોરની શરૂઆત અને અને આ પ્રકારની પ્રચારની કામગીરી
* નાની કંપનીઓ માટેની મોટી જાહેરખબરો
* અન્ય


=== જાહેર સેવા જાહેરખબરો ===


HIV/AIDS, રાજકીય વિચારધારા, ઉર્જા સંરક્ષણ, ધાર્મિક નિમણૂકો અને વનીકરણ જેવા બિનવાણિજ્યિક મુદ્દાઓ અંગે લોકોને માહિતી આપવા, શિક્ષિત કરવા અને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે પણ વ્યાપારી સામાન તથા સેવાઓના વેચાણને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે વપરાતી જાહેરખબર તકનીકનો ઉપયોગ થાય છે.


બિન-વાણિજ્યિક સ્વરૂપે જાહેરાત એ સશક્ત શૈક્ષણિક માધ્યમ છે અને તે મોટી સંખ્યામાં દર્શકો સુધી પહોંચવામાં અને તેમને પ્રોત્સાહિત કરવામાં સક્ષમ છે. &quot;જાહેર હિતમાં ઉપયોગ થાય ત્યારે જાહેરાત તેના અસ્તિત્વને ન્યાય આપે છે - તે એટલુ સશક્ત માધ્યમ છે કે માત્ર વાણિજ્યિક હેતુઓ માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય નહિ.&quot; - હોઆર્ડ ગોસ્સેજને અર્પણ [[ડેવિડ ઓગિલ્વી|ડેવિડ ઓગ્લિવિ]] દ્વારા.


[[જાહેર સેવા જાહેરખબરો|જાહેર-જન સેવા જાહેરાત]], [[બિન-વ્યાપારિક જાહેરાતો|બિન-વાણિજ્યિક જાહેરાત]], જનહિતની જાહેરાત, [[કારણભૂત માર્કેટિંગ|ઉમદા હેતુ માટે માર્કેટિંગ]], અને [[સામાજિક માર્કેટિંગ]] એ બિન-વાણિજ્યિક, જાહેરહિતના મુદ્દાઓ અને નવા પગલાઓના ઉપક્રમે અદ્યતન જાહેરાત અને માર્કેટિંગ સંચાર પદ્ધતિ (સામાન્ય રીતે સંચાર-માધ્યમની કંપનીઓ સાથે સંકળાયેલી હોય છે)ના અલગ-અલગ સ્વરૂપ (અથવા પાસાઓ) છે.


નિશ્ચિત પ્રમાણમાં જાહેર સેવાની જાહેરાતોના પ્રસારણના માપદંડના આધારે અમેરિકામાં FCC દ્વારા ટેલિવિઝન અને રેડિયોનું લાઈસન્સ આપવામાં આવે છે. આ જરૂરિયાતોની પૂર્તતા માટે અમેરિકામાં ઘણા પ્રસારણ કેન્દ્રો ઢગલાબંધ [[જાહેર સેવા ઘોષણા|જાહેર સેવાની ઘોષણા]]ઓ કરે છે, દર્શકો ઓછા હોય તેવા મોડી રાતના અથવા વહેલી સવારના સમયે આ ઘોષણાઓ કરવામાં આવે છે અને દિવસના પ્રાઈમ-ટાઈમના સ્લોટ ઊંચી કિંમતે જાહેરાતકારોને આપવામાં આવે છે.


વિવિધ સરકારોના દિશાસૂચન હેઠળ જાહેર સેવા જાહેરાતો [[વિશ્વયુદ્ધ ૧|વિશ્વયુદ્ધ I]] અને [[વિશ્વ યુદ્ધ-૨|II]] દરમિયાન તેની ટોચ પર પહોંચી હતી.


== જાહેરાતોના પ્રકાર ==

=== માધ્યમ ===


[[ચિત્ર:Advertisingman.jpg|thumb|left|ઉપરના માનવ દિશાસૂચક ચિત્રની જેમ, નિશાનીઓ ધરાવવા માટે લોકોને ચૂકવણી કરવાની રીત એ જાહેરખબરના સૌથી જૂના સ્વરૂપોમાંનુ એક છે]]


[[ચિત્ર:Volvo B9TL SBS Transit SBS7357B.jpg|thumb|સિંગાપોરમાં GAPની જાહેરખબર સાથેની બસ. બસ અને અન્ય વાહનો જાહેરાતકારો માટેના લોકપ્રિય માધ્યમો છે.]]


[[ચિત્ર:101 016 DRI Ingolstadt.jpg|thumb|ઈંગોલસ્ટેટ મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન ખાતે UNICEF જાહેરાત સાથે એક DBAG વર્ગ 101]]


વાણિજ્યિક જાહેરાત માધ્યમમાં [[મુરલ|ભીંત ચિત્રો]], બિલબોર્ડ, ગલીના રાચ-રચીલાના ભાગો, છાપેલા ફ્લાયર અને [[રેક કાર્ડ]], રેડિયો, સિનેમા અને ટેલિવિઝન જાહેરાત, [[વેબ પ્રતિબંધ મૂકનાર|વેબ બેનર]], મોબાઈલ-ટેલિફોન સ્ક્રીન, ખરીદી માટેના થેલા-લારી, વેબ [[પોપ-અપ જાહેરાતો|પોપઅપ્સ]], [[આકાશી લખાણ|આકાશમાં લખાણ]], બસ સ્ટેન્ડના બાંકડા, [[માનવ બિલબોર્ડ|માનવીય બિલબોર્ડ]], મેગેઝિન, અખબારો, નગરના ફેરિયાઓ, બસની બાજુઓ, એરપ્લેનની સાથે અથવા બાજુમાં લગાવાયેલ બેનરો(&quot;[[લોગોજેટ]]&quot;), [[ઉડાનમાં જાહેરાત|ફ્લાઈટ-જાહેરાતોમાં]] [[ટ્રે-ટેબલ|બેઠકની પાછળ ટ્રે ટેબલ]] પર અથવા માથા ઉપરની સામાન મૂકવાની છાજલી પર, ટેક્સીના દરવાજા પર, છત પર અને [[કેબવિઝન|પેસેન્જર સ્ક્રીન]], સંગીતના મંચ કાર્યક્રમો, પ્લેટફોર્મ અને ટ્રેનો, ડીસ્પોઝેબલ ડાઈપર પરની ઈલાસ્ટિક પટ્ટીઓ પર, [[સુપરમાર્કેટ]], [[શોપિંગની લારી|શોપિંગની ગાડીઓના હેન્ડલ]], ઓડિયો અને વીડિયોના [[સ્ટ્રીમિંગ મીડિયા|સ્ટ્રીમિંગ]] ભાગ પર, પોસ્ટર અને કોઈ કાર્યક્રમની ટિકિટો તથા સુપરમાર્કેટના બિલ અથવા સામાન મૂકવાની થેલીઓ વગેરેનો સમાવેશ થઈ શકે છે. કોઈ પણ સ્થળે &quot;ઓળખાયેલ&quot; પ્રાયોજક પોતાનો સંદેશો પહોંચાડવા માટે જે માધ્યમનો ઉપયોગ કરે છે, તેને જાહેરાત કહેવાય.


જાહેરાતોની અસરકારકતા ચકાસવા માટેનો એક માર્ગ [[એડ ટ્રેકિંગ]] તરીકે ઓળખાય છે. આ [[જાહેરાત સંશોધન]]ની પદ્ધતિ બ્રાન્ડ અને ઉથ્પાદન અથવા સેવા અંગે લક્ષ્યાંકિત બજારની માન્યતાઓમાં આવેલા બદલાવનો કયાસ કાઢે છે. માન્યતાઓમાં આ બદલાવને કંપનીની જાહેરાત અને [[માર્કેટિંગ|પ્રમોશન]] પ્રવૃત્તિઓના સંપર્કમાં આવેલ લોકોની સામે મૂકવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે એડ ટ્રેકિંગનો હેતુ માધ્યમોનું વજન અથવા ખર્ચના સ્તરની સંયુક્ત અસરનું માપ કાઢવાનો, [[જાહેરાત માધ્યમ પસંદગી|માધ્યમ ખરીદી અથવા લક્ષ્યાંકિત]]ની અસરકારકતા અને જાહેરાતના અમલીકરણની અથવા ક્રીએટિવની ગુણવત્તા માપવાનો હોય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ameritest.net/products/adtracking.pdf |title=એડ ટ્રેકિંગ લેખ |access-date=2009-10-01 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901202417/http://www.ameritest.net/products/adtracking.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


{{seealso|Advertising media selection}}


==== રૂપાંતર જાહેરાતો ====
{{main|Product placement}}


મનોરંજન અને માધ્યમોમાં ઉત્પાદન અથવા બ્રાન્ડને સ્થાપિત કરવાની હોય ત્યારે રૂપાંતર જાહેરખબર હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, એક ફિલ્મમાં મુખ્ય પાત્ર કોઈ ચોક્કસ બ્રાન્ડ અથવા વસ્તુનો ઉપયોગ કરી શકે છે, જેમકે ફિલ્મ ''[[લઘુમતિ અહેવાલ(ફિલ્મ)|માઈનોરિટી રીપોર્ટ]]'' માં [[ટોમ ક્રુઝ]]ના પાત્ર જ્હોન એન્ડરટોન પાસે ''[[નોકિયા]]'' ના લોગો ઉપર ખૂણામાં લખ્યો હોય તેવો એક ફોન હતો અથવા તેની ઘડિયાળ પર ''[[બલ્ગેરિ]]'' નો લોગો કોતરેલો હતો. ફિલ્મમાં જાહેરાતનું અન્ક એક ઉદારણ ''[[I, રોબોટ (ફિલ્મ)|આઈ, રોબોટ]]'' માં જોઈ શકાય છે, જ્યાં [[વિલ સ્મિથ]] દ્વારા ભજવવામાં આવેલ મુખ્ય પાત્ર તેના ''[[કન્વર્ઝ (જૂતા કંપની)|કન્વર્ઝ]]'' ના જૂતાનો અનેક વખત ઉલ્લેખ કરે છે અને તેને &quot;ક્લાસિક-પ્રાચીન&quot; તરીકે ઓળખાવે છે, કારણ કે ફિલ્મની કથાવસ્તુ ભવિષ્યની કલ્પના આધારિત હતી. ભવિષ્યના વાહનો રજૂ કરતી ''આઈ, રોબોટ'' અને ''[[સ્પેસબોલ્સ]]'' માં પણ સ્પષ્ટ રીતે વાહનોમાં આગળના ભાગ પર ''[[ઔદી]]'' અને ''[[મર્સિડિઝ-બેન્ઝ|મર્સીડિઝ-બેન્ઝ]]'' નો લોગો દર્શાવાયો છે. [[કેડિલ્લેક|કેડિલેકે]] ફિલ્મ ''[[ધી મેટ્રિક્સ રીલોડેડ]]'' માં જાહેરાતની પસંદગી કરી હતી, જેના પરિણામે ફિલ્મના ઘણા દ્રશ્યોમાં કેડિલેક કારનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ જ પ્રકારે [[ઓમેગા SA|ઓમેગા વોચિસ]], [[કોર્ડ મોટર કંપની|ફોર્ડ]], [[VAIO]], [[BMW]] અને [[એસ્ટન માર્ટિન]] કારના ઉત્પાદનો તાજેતરની [[જેમ્સ બોન્ડ]] ફિલ્મમાં બતાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં સૌથી વધારે ઉલ્લેખનીય ''[[કેસિનો રોયાલ (2006 ફિલ્મ)|કેસિનો રોયાલ]]'' છે. ''[[બ્લેડ રનર]]'' માં ઉત્પાદનો ઉડીને આંખે વળગે તે રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે; [[કોકા-કોલા]]નું બિલબોર્ડ દર્શાવવા સમગ્ર ફિલ્મ થંભી જાય છે. 


==== ટેલિવિઝન કમર્શિયલ ====
{{main|Television advertisement|Music in advertising}}


સામાન્ય રીતે ટીવી કમર્શિયલને વિશાળ બજારની જાહેરાતોનું સૌથી વધારે અસરકારક સ્વરૂપ ગણવામાં આવે છે અને લોકપ્રિય ટીવી કાર્યક્રમો દરમિયાન [[પ્રસારણ|એરટાઈમ]] વેચાતો આપવા માટે ટીવી નેટવર્કો દ્વારા લેવામાં આવતા ઊંચા દર પરથી આ બાબત જોઈ શકાય છે. અમેરિકામાં વાર્ષિક [[સુપર બોલ]] [[અમેરિકી ફુટબોલ|ફુટબોલ]] રમતને ટેલિવિઝન માટેની સૌથી મોખરાના જાહેરાત કાર્યક્રમ તરીકે ઓળખાય છે. આ રતમ દરમિયાન 30 સેકન્ડના એક ટીવી સ્પોટનો સરેરાશ ખર્ચ(2009 મુજબ) $3 મિલિયને પહોંચ્યો છે.


મોટાભાગના ટેલિવિઝન કમર્શિયલમાં શ્રોતાઓ તરત જ ઉત્પાદન સાથે સાંકળી લેતા ગીત અથવા [[ધૂન|જિંગલ]] જોવા મળે છે.


કમ્પ્યુટર ગ્રાફિક મારફતે વર્ચ્યુઅલ જાહેરાતોને પણ નિયમિત ટેલિવિઝમ કાર્યક્રમોમાં ઉમેરી શકાય છે. અન્યથા પરંપરાગત રીતે તેને કોરા પૃષ્ઠભૂ સાથે ઉમેરવામાં આવે છે&lt;ref&gt;{{cite web|last=McCarthy |first=Michael |url=http://www.usatoday.com/money/advertising/2002-10-17-fake-ads_x.htm |title=Digitally inserted ads pop up more in sports |publisher=Usatoday.Com |date=2002-10-17 |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt; અથવા દૂરના પ્રસારણ દર્શકો માટે બિનજરૂરી હોય તેવા સ્થાનિક બિલબોર્ડને બદલવા ઉપયોગ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite news|author=Keith Mcarthur |url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/LAC.20060315.RVIRTUAL15/TPStory/Business |title=Business |publisher=globeandmail.com |date= |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt; વધુ વિવાદાસ્પદ એ છે કે, વર્ચ્યુઅલ બિલબોર્ડને પૃષ્ઠભૂમાં પણ દર્શાવી શકાય છે&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.canwestmediaworks.com/television/nontraditional/opportunities/virtual_advertising/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-10-01 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518090111/http://www.canwestmediaworks.com/television/nontraditional/opportunities/virtual_advertising/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જ્યારે કે વાસ્તવિક જીવનમાં આવુ કંઈ હોતુ નથી. ઉત્પાદનોની વર્ચ્યુઅલ ગોઠવણી-રજૂઆત પણ શક્ય છે.&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/glogin?URI=http://www.nytimes.com/2006/01/02/business/media/02digital.html&amp;amp;OQ=_rQ3D1&amp;amp;OP=295c0536Q2FQ5B6ZQ3DQ5BamQ2BpemmbtQ5BtQ3FQ3FQ3AQ5BQ3FqQ5BQ3FtQ5BQ3DQ24p.Q5DZppQ5BIZa.Q2FQ5BQ3Fta.d.bQ2FyPibIy એડવર્ટાઈઝિંગનો ટ્વિલાઈટ ઝોન: તેની ઉપર આગળ જતી સાઈનપોસ્ટ વર્ચ્યુઅલ ઉત્પાદન હોઈ શકે છે- ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ecommercetimes.com/story/48956.html |title=Welcome to E-Commerce Times |publisher=Ecommercetimes.com |date= |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt;


==== માહિતી આપતી જાહેરાતો ====


[[ઈન્ફોકમર્શિયલ]](માહિતી આપતી જાહેરાતો) બે પ્રકારની હોય છે, જેને ટૂંકી અને લાંબી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. લાંબી ઈન્ફોકમર્શિયલ 30 મિનિટની અવધિ જેટલી લાંબી હોય છે. ટૂંકી ઈન્ફોકમર્શિયલ 30 મિનિટથી માંડીને 2 મિનિટ જેટલી લાંબી હોય છે. ઈન્ફોકમર્શિયલને [[ડાયરેક્ટ રીસપોન્સ ટેલિવિઝન]] (DRTV) કમર્શિયલ અથવા[[ડાયરેક્ટ રીસપોન્સ માર્કેટિંગ]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.


ઈન્ફોકમર્શિયલનો મુખ્ય હેતુ [[આવેગ ખરીદી|ભાવનાત્મક ખરીદી]] હોય છે, ગ્રાહક રજૂઆત નિહાળે છે અને જાહેરાતમાં દર્શાવેલ [[ટોલ-ફ્રી ટેલિફોન નંબર]] અથવા [[વેબસાઈટ]] મારફતે તરત જ ઉત્પાદન ખરીદે છે. ઈન્ફોકમર્શિયલ ઉત્પાદનનું વર્ણન, રજૂઆત અને ઘણી વાર તેનું નિદર્શન કરે છે તથા તેની વિશેષતા જણાવે છે અને સામાન્ય રીતે તેમાં વપરાશકારો અને ઉદ્યોગના વ્યવસાયિકોના મંતવ્ય હોય છે.


==== જાણીતી હસ્તીઓ ====
{{main|Celebrity branding}}


આ પ્રકારની જાહેરાતોમાં નિશ્ચિત સ્ટોર અથવા ઉત્પાદનને પીઠબળ આપવા હસ્તીઓની શક્તિ, પ્રસિદ્ધિ, નાણા અને લોકપ્રિયતાના ઉપયોગને કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવે છે. જાહેરાતકારો પોતાના ઉત્પાદનોની જાહેરાત કરે છે, ઉદાહરણ તરીકે જ્યારે કોઈ હસ્તી તેમના પ્રિય ઉત્પાદન વિશે વાત કરે અથવા કોઈ ચોક્કસ બ્રાન્ડ અથવા ડિઝાઈનરના વસ્ત્રો પહેરે છે. કોઈ નિશ્ચિત અથવા સામાન્ય ઉત્પાદનોની જાહેરાત માટે હસ્તીઓ ઘણી વાર ટેલિવિઝન અથવા અખબાર જેવા પ્રિન્ટ જાહેરાત અભિયાન સાથે સંકળાય છે.


==== માધ્યમ અને જાહેરાત અભિગમ ====


ઈન્ટરનેટ અને [[TiVo]] જેવા ઉપકરણોના ઉપયોગ તરફ વપરાશકારોના વધી રહેલા ઝોકના કારણે અન્ય માધ્યમો ટેલિવિઝનનું સ્થાન લઈ રહ્યા છે.


[[વર્લ્ડ વાઈડ વેબ]] પર જાહેરખબરો એ તાજેતરમાં આકાર પામેલી ઘટના છે. વેબ આધારિત જાહેરખબરની જગ્યાની કિંમતનો આધાર વેબની સામગ્રીની &quot;ઉપર્યુક્તા&quot; અને વેબસાઈટની મુલાકાત લેનારા લોકોની સંખ્યાના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે.


[[ઈ-મેલ|ઈ-મેઈલ]] જાહેરાતો એ તાજેતરની અન્ય ઘટના છે. અન-ઈચ્છિત જથ્થાબંધ ઈ-મેઈલ જાહેરાતોને &quot;સ્પામ&quot; તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.


કેટલીક [[વ્યાપારી ઓળખના પ્રકાર|કંપનીઓઓ]] સંદેશો અથવા કોર્પોરેટ [[લોગો]]ને [[રોકેટ|રોકેટો]]ના બુસ્ટરની બાજુએ અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ સ્ટેશન|આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથકો]] પર મૂકવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. [[અચેતન સંદેશા|સુષુ્પ્ત જાહેરખબરો]] (જુઓ [[મન નિયંત્રણ|મન પર નિયંત્રણ]])ની અસરકારકતા અને સમૂહ સંદેશાઓના પ્રચલન(જુઓ [[ભ્રામક પ્રચાર|પ્રોપગેન્ડા]])અંગેનો [[વિવાદ]] પ્રવર્તી રહ્યો છે.


ચૂકવણીરહિત જાહેરાતો ([[પ્રસિદ્ધિ|પ્રચાર]] જાહેરાત પણ જુઓ), લઘુતમ ખર્ચે સારી પ્રસિદ્ધિ આપી શકે છે. અંગત ભલામણો (&quot;મિત્રને લાવો&quot;, &quot;તે વેચો&quot;), ફેલાવો પામતુ વલણ છે, અથવા બ્રાન્ડને તે વસ્તુનો પર્યાય બનાવી દેવો તે પણ મહત્વની પ્રાપ્તિ છે (અમેરિકામાં, &quot;[[ઝેરોક્સ]]&quot; = &quot;[[ફોટોકોપીયર|ફોટોકોપિઅર]]&quot;, &quot;[[ક્લીનેક્સ]]&quot; = [[ફેશિયલ ટિશ્યુ|ટિશ્યુ]], &quot;[[વેસેલિન]]&quot; = [[પેટ્રોલિયમ જેલી]], &quot;[[ધી હુવર કંપની|હુવર]]&quot; = [[વેક્યુમ ક્લીનર]], &quot;[[નિનટેન્ડો|નિન્ટેન્ડો]]&quot; (વિ઼ડિઓ ગેમનો સંપર્ક ધરાવનાર લોકો દ્વારા ઘણી વાર વપરાતો શબ્દ) = [[વીડિયો રમત|વીડિયો ગેમ]], અને &quot;[[બેન્ડ-એઈડ]]&quot; = [[ચોંટાડવાની પટ્ટી|એડહેસિવ બેન્ડેજ]]) — કોઈ પણ જાહેરાત અભિયાનમાં સર્વોચ્ચતા પર આને જોઈ શકાય છે. આમ છતાં, કેટલીક કંપનીઓ કોઈ વસ્તુને નામ આપવા માટે પોતાની બ્રાન્ડનો કરવા અંગે વિરોધ કરે છે. બ્રાન્ડને સામાન્ય નામનો પર્યાય બનાવવામાં તે બ્રાન્ડના [[સામાન્ય બની ગયેલા ટ્રેડમાર્ક|સામાન્ય બનેલા ટ્રેડમાર્ક]] બની જવાનું જોખમ રહેલુ છે - જેનાથી બ્રાન્ડ સામાન્ય શબ્દ બની જાય છે અને [[ટ્રેડમાર્ક]] તરીકેનું કાયદેસરનું રક્ષણ છીનવાઈ જાય છે.


નાણા ચૂકવીને ડાઉનલોડ કરી શકાય તેવી સામગ્રી પ્રથમ વખત [[ફિનલેન્ડ]]માં આવી ત્યારે ભારતમાં 1998માં [[મોબાઈલ ફોન]] નવા સમૂહ માધ્યમ બન્યા, [[મોબાઈલ જાહેરાતો|મોબાઈલ એડવર્ટાઈઝિંગ]]ની શરૂઆત નહતી થઈ ત્યાં સુધી તે માત્ર સમયને લગતી વસ્તુ હતા, સૌ પ્રથમ તેની શરૂઆત પણ ફિનલેન્ડમાં 2000માં થઈ. 2007 સુધીમાં મોબાઈલ જાહેરાતોનું મૂલ્ય $2.2 અબજ ડોલર સુધી પહોંચી ગયુ અને એડમોબ જેવા પ્રોવાઈડરોએ અબજો મોબાઈલ જાહેરાતો મોકલી.


અન્ય વિકસિત મોબાઈલ જાહેરાતોમાં બેનર જાહેરાતો, કુપનો, [[મલ્ટીમીડિયા સંદેશાવહન સેવા|મલ્ટિમીડિયા મેસેજિંગ સર્વિસ]] ચિત્ર અને વીડિયો સંદેશા, એડવરગેમ્સ અને વિવિધ સંલગ્ન માર્કેટિંગ અભિયાનનો સમાવેશ થાય છે. મોબાઈલ જાહેરાતોની દોરવણી કરતી નિશ્ચિત વિશેષતા છે [[બારકોડ#2D બારકોડો|2D બારકોડ]], જે વેબ સરનામાના કોઈપણ ટાઈપિંગની જરૂરિયાતનું સ્થાન લઈ રહી છે, અને વેબ સામગ્રીના તાત્કાલિક સંપર્ક માટે આધુનિક ફોનની કેમેરા વિશેષતાનો ઉપયોગ કરે છે. જાપાનના 83 ટકા જેટલા વપરાશકારો 2D બારકોડના સક્રિય વપરાશકારો છે.


ઝડપથી વિકસી રહેલું જાહેરાતોનું નવું સ્વરૂપ [[સોશિયલ નેટવર્ક એડવર્ટાઈઝિંગ]] છે. તે ઓનલાઈન જાહેરાતો છે અને સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઈટ્સ તેના કેન્દ્રમાં હોય છે. હકીતમાં હજુ આ અપરિપક્વ બજાર છે, પરંતુ જાહેરખબરકારો સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઈટના વપરાશકાર દ્વારા આપવામાં આવેલ લોકોને લગતી માહિતીનો લાભ લેવા સક્ષમ બનતા હોવાથી તેના માટે વિશાળ તકો છે.ફ્રેન્ડરાટિસિંગ એ વધુ સચોટ જાહેરાત શબ્દ છે, જેમાં [[સોશિઅલ નેટવર્ક સર્વિસ|સોશિયલ નેટવર્ક સેવા]]નો સીધો ઉપયોગ કરીને લોકો સીધી જાહેરખબરો આપી શકે છે. 


સમયે-સમયે, [[ધી CW ટેલિવિઝન નેટવર્ક|CW ટેલિવિઝન નેટવર્ક]] નાના પ્રોગ્રામિંગ વિરામો બતાવે છે. જે &quot;કન્ટેન્ટ રેપ&quot;(આવરણમાં સામગ્રી) તરીકે ઓળખાય છે અને તેમાં સમગ્ર વ્યાપારી વિરામ દરમિયાન એક કંપનીના ઉત્પાદનની જાહેરાત કરાય છે. CWએ &quot;આવરણમાં સામગ્રી&quot;નો પાયો નાખ્યો અને [[હર્બલ એસેન્સીસ|હર્બલ એસેન્સ]], [[ક્રેસ્ટ (ટુથપેસ્ટ)|ક્રેસ્ટ]], [[ગિટાર હીરો II]], [[કવરગર્લ]], અને તાજેતરમાં [[ટોયોટા]] જેવા કેટલાક ઉત્પાદનો દર્શાવ્યા હતા.


તાજેતરમાં &quot;[[એર્વેર્ટાઈસિંગ|એઆરવર્ટાઈઝિંગ]]&quot; તરીકે ઓળખાતો પ્રોત્સાહનનો નવો ખયાલ જોવા મળ્યો છે; તે [[વધારેલી વાસ્તવિકતા|ઓગમેન્ટેડ રીઆલિટી]] તકનીક પર આધારિત છે.


== જાહેરાતોનું વિવેચન ==

=== આત્યંતિક-વ્યાપારીકણ અને વ્યાપારિક ઉતાર-ચડાવના પ્રચંડ પ્રવાહો ===


જાહેરાતોનું વિવેચન અત્યંત ગાઢ રીતે માધ્યમોના વિવેચન સાથે સંકળાયેલુ છે અને મોટાભાગે તેઓ એકબીજાના પર્યાય જેવા છે. દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય પાસામાં તેમનો સંદર્ભ આપી શકાય (દા. ત. જાહેર જગ્યા પર જમાવડો અને હવાના તરંગો), પર્યાવરણીય પાસા (દા.ત. પ્રદૂષણ, વધારે કદના પેકેજિંગ, વધતો જતો વપરાશ), રાજકીય પાસાઓ (દા. ત. માધ્યમ અવલંબન, મુક્ત વાણી, નિયંત્રણ), નાણાકીય પાસા (ખર્ચ), નૈતિક/મૂલ્યો/સામાજિક પાસા (દા.ત. સુષુપ્ત મન પર અસર, અંગતતા પર અતિક્રમણ, વધતો વપરાશ અને કચરો, લક્ષ્યિત જૂથો, નિશ્ચિત ઉત્પાદનો, ઈમાનદારી) અને આ ઉપરાંત મિશ્રણ તો ખરુ જ. કેટલાક પાસાઓને હજુ પેટાવિભાગમાં પણ વહેંચી શકાય છે અને કેટલાક એક કરતા વધારે શ્રેણીને આવરી લે છે.


આધુનિક પશ્ચિમી સમાજમાં જાહેરાતો વધારે પ્રચલિત બની રહી હોવાથી તેની ટીકાઓનું પ્રમાણ પણ વધી રહ્યું છે. વ્યક્તિ ભાગ્યે જ જાહેર ક્ષેત્રમાં ફરી શકે છે અને જાહેરાતનો વિષય ના હોય તેવી વસ્તુનો ઉપયોગ તો અશક્ય છે. જાહેરાતો જાહેર જગ્યાઓ આંચકી રહી છે અને લોકોના અંગત ક્ષેત્રમાં વધુ ને વધુ પ્રવેશી રહી છે અને ઘણા લોકો આને દૂષણ ગણે છે. “જાહેરાત અને માધ્યમોથી બચવુ વધારે ને વધારે મુશ્કેલ બની રહ્યુ છે. … જાહેર સ્થળો દિવસે દિવસે તમામ જાતના ઉત્પાદનોના મહાકાય બિલબોર્ડ બની રહ્યા છે. કલાત્મક અને રાજકીય પરિણામોની હજુ આગાહી કરી શકાય તેમ નથી.” &lt;ref&gt; ફ્રાન્ક, જ્યોર્જ: ''ઓકોનોમી ડેર ઓફમેર્ક્સમકેઈટ. '' ''એઈન એન્ટવુર્ફ.'' 1આવૃત્તિ, કાર્લ હેન્સર, માર્ચ 1998, ISBN 3-446-19348-0, ISBN 978-3-446-19348-2&lt;/ref&gt; જર્મન અખબાર ‘ડાઈ ઝેઈટ’(‘Die Zeit’)માં હાન્નો રૌટેરબર્ગ જાહેરાતોને નવા પ્રકારની સરમુખત્યારશાહી ગણાવે છે અને કહે છે કે તેનાથી ભાગી શકાય નથી. &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web|author=Die Zeit, Hamburg, Germany |url=http://www.zeit.de/2008/47/Vermuellung |title=Öffentlichkeit: Werbekampagnen vereinnahmen den öffentlichen Raum &amp;#124; Kultur &amp;#124; Nachrichten auf ZEIT ONLINE |language={{de icon}} |publisher=Zeit.de |date=2008-11-13 |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt;


[[જાહેરાતનો પગપેસારો|જાહેરાત દબાણ]]: &quot;શાળાઓ, એરપોર્ટ લોન્જ, ડોક્ટરની ઓફિસ, મૂવિ થિયેટર, હોસ્પિટલ, પેટ્રોલ પંપ, લિફ્ટ, દુકાનો, ઈન્ટરનેટ, ફળો, એટીએમ, કચરાપેટીઓ અને અન્ય અગણિત વસ્તુઓ પર જાહેરાતો હોય છે. દરિયાકિનારાની રેત પર અને આરામ કક્ષની દિવાલો પર જાહેરાતો હોય છે.”&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.commercialalert.org/issues/culture/ad-creep |title=Ad Creep — Commercial Alert |publisher=Commercialalert.org |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2012-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114142712/http://www.commercialalert.org/issues/culture/ad-creep |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; “આપણા સમયમાં જાહેરાતોની સૌથી મોટી વિટંબણા એ છે કે વ્યાપારીકરણ વધવાની સાથે સાથે કોઈ ચોક્કસ જાહેરાતકાર માટે સફળ થવુ કપરુ બની રહ્યુ છે અને તેથી તે જાહેરાતકાર વધારે સઘન પ્રયત્ન કરવા પ્રેરાઈ રહ્યા છે.” &lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p. 266, ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt; એક દસકાની અંદર રેડિયો પરની જાહેરખબરો કૂદીને 18 કે 19 મિનિટ પ્રતિકલાકે પહોંચી ગઈ; 1982 સુધી પ્રાઈમ-ટાઈમમાં ટેલિવિઝન પર સામાન્ય રીતે દર કલાકે 9.5 મિનિટથી વધારે જાહેરખબરો આવતી નહોતી, આજે દર કલાકે 14 અને 17 મિનિટ જાહેરખબરો આવે છે. વધારે ટૂંકા 15 સેકન્ડના સ્લોટની શરૂઆતની સાથે જાહેરખબરોની કુલ સંખ્યામાં નાટ્યાત્મક વધારો થયો છે. હવે માત્ર વિરામ દરમિયાન જાહેરખબરો નથી આવતી પરંતુ દા. ત. બેઝબોલની રમતના પ્રસારણ દરમિયાન પણ જાહેરાતો આવે છે. ઈન્ટરનેટ આનાથી ઉભરાય છે, બજાર કૂદકે ને ભૂસકે વૃદ્ધિ પામી રહ્યુ છે. 


અન્ય વિકસતા બજારોમાં મનોરંજન કાર્યક્રમ અને ફિલ્મોમાં ‘’[[ઉત્પાદનોની ગોઠવણી-રજૂઆત|ઉત્પાદનની ગોઠવણી-રજૂઆત]]ઓ’’ છે અને તે સામાન્ય બની રહ્યુ છે અને ફરીથી ચાલતા કાર્યક્રમોમાં ઉત્પાદનોને ભૂતકાલીન સ્થિતિમાં દર્શાવતી ‘’વર્ચ્યુઅલ જાહેરાતો’’ પણ વિકસતા બજારમાં ગણાય છે. મોટી લીગ બેઝ બોલમાં ઉત્પાદનના બિલબોર્ડ વર્ચ્યુઅલી ઉમેરવામાં આવે છે અને આ જ પ્રકારે ગલી બેનરો અથવા લોગોને પણ પ્રવેશ માર્ગો પર અથવા તો બાજુમા ચાલવાના રસ્તાઓ પર દર્શાવવામાં આવે છે, ઉદાહરણ તરીકે 2001ના [[ગ્રેમી પુરસ્કારો]]માં હસ્તીઓના આગમન દરમિયાન. સિનેમામાં ફિલ્મની શરૂઆત પહેલા જાહેરાત દર્શાવવામાં આવે છે, જેમાં માઈક્રોસોફ્ટ અથવા ડૈમલરક્રિસલર જેવી કંપનીઓએ બનાવેલી ભવ્ય ‘ફિલ્મ શોર્ટસ’નો પણ સમાવેશ થાય છે. “સૌથી મોટી જાહેરાત એજન્સીઓએ સૌથી મોટી માધ્યમ કંપનીઓ સાથે સંયુક્ત રીતે કાર્યક્રમ બનાવવા આક્રમક રીતે કામગીરી શરૂ કરી છે” &lt;ref&gt;[46] ^ મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.272, ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt; જેથી મનોરંજન કાર્યક્રમ જેવા જ ઈન્ફોકમર્શિયલ બનાવી શકાય.
 
વિરોધીઓના મતે જાહેરાતોનું વધતુ પ્રમાણ “દરિયાના પ્રચંડ મોજા” અને વિનાશક પૂર સાથેના અંકુશો સમાન છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જાહેરાતોના અગ્રણી ટિકાકારોમાંથી એક એવા [[કાલ્લે લાસ્ન|કેલી લાસન]]ના મતે જાહેરાત એ “માનસિક પ્રદૂષકોમાં સૌથી વધારે ઝેરી અને સૌથી વધારે ઝેરી છે. સવારમાં તમારુ રેડિયો એલાર્મ વાગે તે ક્ષણથી મોડી રાતના ઢળતા કલાકો સુધી પ્રતિદિન લગભઘ 3,000 જેટલા માર્કેટિંગ સંદેશાઓના દરથી વ્યાપારિક પ્રદૂષણના નાના-નાના ઝાટકાઓ ટીવી મારફતે તમારા મગજમાં પ્રવેશે છે. ઉત્તર અમેરિકાના કુલ સુષુપ્તોમાં રોજની અંદાજિત ૧૨ અબજની ડિસપ્લે જાહેરાતો, ૩ મિલિયનના રેડિયો કમર્શિયલ અને 200,000 ટેલિવિઝન કમર્શિયલો નાખવામાં આવે છે”.&lt;ref&gt;લાસ્ન,કાલ્લે: કલ્ચરલ જામ: ધી અનકુલિંગ ઓફ અમેરિકા, વિલિયમ મોરો એન્ડ કંપની; પ્રથમ આવૃત્તિ (નવેમ્બર 1999),ISBN 0688156568, ISBN 978-0688156565 &lt;/ref&gt; પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન સરેરાશ અમેરિકન ત્રણ વર્ષની જાહેરાતો ટેલિવિઝન પર જુએ છે. &lt;ref&gt;કિલબોર્ન, જીન: મારો પ્રેમ ના ખરીદી શકેઃ જાહેરાતોએ કઈ રીતે આપણો વિચારવાનો અને અનુભવવાનો માર્ગ બદલ્યો(Can't Buy My Love: How Advertising Changes the Way We Think and Feel), ટચસ્ટોન, 2000, ISBN 978-0684866000&lt;/ref&gt; 


ઉત્પાદનોને પોતાની સામગ્રી સાથે સાંકળી લેતી વીડિયો ગેમ, હોસ્પિટલોમાં વિશેષ વ્યાપારિક દર્દી ચેનલો અને જાહેરજીવનના વ્યક્તિઓના કામચલાઉ છૂંદણા તાજેતરની આગેકૂચો છે. જાહેરખબર તરીકે જેની ઓળખ ન થઈ શકે તેવી પદ્ધતિને ‘’ગોરિલ્લા માર્કેટિંગ’’ કહેવામાં આવે છે, જે લક્ષ્યિત પ્રેક્ષકોમાં નવા ઉત્પાદન વિશેની ‘ચર્ચા’નો ફેલાવો કરે છે. રોકડ-સંકડામણવાળા યુ.એસ. શહેરો પોલીસની ગાડીઓ જાહેરાતો માટે આપવામાં પણ પીછેહઠ કરતા નથી.&lt;ref&gt;[46] મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt; 
વિશેષ રીતે જર્મનીમાં કંપનીઓ દ્વારા રમતના મેદાનોના નામ ખરીદવાની પ્રવૃત્તિ જોવા મળે છે. હેમ્બર્ગ ફૂટબોલ વોક્સપાર્ક સ્ટેડિયમ પહેલા AOL એરેના બન્યુ હતુ અને બાદમાં [[એચએસએન નોર્ડબેન્ક એરેના]] બન્યુ હતુ. સ્ટુટગ્રેટ નેકારસ્ટેડિઅન [[મર્સિડિઝ-બેન્ઝ એરેના]]a, ડોર્ટમુન્ડ વેસ્ટફેલેનસ્ટેડિઅન હવે [[સિગ્નલ ઈન્ડુના પાર્ક]] છે. ટોરોન્ટોમાં આવેલ પૂર્વ સ્કાયડોમનું નવું નામ [[રોજર્સ સેન્ટર]] રખાયુ હતુ.
ઉદાહરણ તરીકે તાજેતરના અન્ય વિકાસોમાં બર્લિનમાં સમગ્ર સબવે સ્ટેશનોને હોલ્સ ઉત્પાદનમાં ફરી ડિઝાઈન કરાયા છે અને માત્ર એક કંપનીને ભાડા પર અપાયા છે. એટલે સુધી કે ડુસ્સેલડોર્ફના સાહસ માર્ગના વિરામ સ્થળો પર પણ ‘વિવિધ-અનુભૂતિ’ કરાવતા અને લાઉડસ્પીકર તથા એક ડીટર્જન્ટની સુગંધ પ્રસરાવતા સાધનો છે. બર્લિન ટીવી ટાવર અને વિક્ટરી કોલમમાં સંદેશા દર્શાવવા માટે સ્વાચે બીમરનો ઉપયોગ કર્યો છે, મંજૂરી વગર આમ કરાયુ હોવાથી તેને દંડ કરવામાં આવ્યો હતો. બિનકાયદેસરતા એ યોજનાનો ભાગ હતી અને તેનાથી પ્રસિદ્ધિમાં વધારો થયો હતો. &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;


વ્યાપાર સંચાલનના આદર્શ જ્ઞાન મુજબ વૃદ્ધિ-લક્ષી મુક્ત મૂડીવાદી અર્થતંત્રમાં જાહેરાતો એ એક માત્ર પાયો કદાચ નહિ હોય, પરંતુ પાયા પૈકી એક છે. “કોર્પોરેટ મૂડીવાદનું ખાદ્ય ચરબીવાળા હાડકાનો એક ભાગ છે.” &lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.265, ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt; “જાહેરાતો વગર સમકાલીન મૂડીવાદ કામગીરી કરી શકે નહિ અને વૈશ્વિક ઉત્પાદન માળખુ પણ અસ્તિત્વ ધરાવી શકે નહિ.”&lt;ref name=&quot;oxfordjournals1&quot;/&gt;


ઓસ્ટ્રિયાની યુનિવર્સિટી ઓફ સાલ્ઝબર્ગ ખાતેના સંચાર વિજ્ઞાની અને માધ્યમ અર્થશાસ્ત્રી મેનફ્રેડ નોચેના મતે જાહેરાતો એ માત્ર ‘જરૂરી દૂષણ’ નથી, પરંતુ તે માધ્યમોના કારોબાર અને સમગ્રતયા મૂડીવાદ માટે ‘જીવનનું જરૂરી અમૃત છે’. જાહેરાતો અને સમૂહ-માધ્યમ અર્થતંત્ર વિચારધારાનું સર્જન કરે છે. ઉત્પાદનો અને બ્રાન્ડ માટેની જાહેરાતોને નોચે ‘ગ્રાહકો માટેની સ્પર્ધામાં ઉત્પાદકોના હથિયાર’ તરીકે અને વ્યાપારી જાહેરાતો, દા.ત. ટ્રેન કંપનીઓ જેવા ઓટોમોટિવ ઉદ્યોગ દ્વારા, તેમના પ્રતિસ્પર્ધી જૂથની વિરુદ્ધમાં સામૂહિક રીતે હિતો પ્રદર્શિત કરવાના માધ્યમ, તરીકે ઓળખાવે છે. તેમના મત મુજબ માધ્યમોમાં તંત્રી લેખો અને કાર્યક્રમો, સામાન્ય લોકોમાં વપરાશને પ્રોત્સાહન આપે છે, ઉત્પાદકોને ‘ખર્ચ રહિત’ સેવા આપે છે અને જાહેરાતોમાં ‘ચૂકવણીના વધારે વપરાયેલા સાધનો’ને પ્રાયોજિત કરે છે .&lt;ref&gt;નોચે, મેનફ્રેડ (2005): વેરબંગ - એઈન નોટ્વેન્ડિજેસ &quot;લેબેનસેલિક્સિર&quot; ફર ડેન કેપિટાલિસમ્સઃ ઝુર ક્રિતિક ડેર પોલિટિશેન ઓકોનોમી ડીર વેરબંગ ઈન: સીયુફેર્ટ, વોલ્ફગેંગ/મુલ્લેર-લિએટ્ઝકો, જોર્ગ (Hrsg.): થીઅરી અંડ પ્રેક્સિસ ડીર વેરબંગ ઈન ડેન માસ્સેનમીડિયન. બાદેન-બાદેન: નોમોસ, p. 239-255.&lt;/ref&gt; 
[[ક્રિસ્ટોફર લાશ|ક્રિસ્ટોફર લેશ]]ની દલીલ છે કે જાહેરાતોના કારણે સમાજમાં એકંદરે [[વપરાશ]]માં વધારો થાય છે; જાહેરખબર દ્વારા &quot;[[ઉપભોગતાવાદ|વપરાશને જીવનની એક તરાહ તરીકે]] પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુમાં જાહેરાતો પૂર્ણપણે મદદ કરતી નથી&quot;&lt;ref&gt;લાશ, ક્રિસ્ટોફર. આત્મમોહની સંસ્કૃતિ: નાશ થતી અપેક્ષાઓના યુગમાં અમેરિકન જીવન, નોર્ટન, ન્યૂયોર્ક, ISBN 978-0393307382&lt;/ref&gt;


=== જાહેરાતો અને બંધારણીય અધિકારો ===


જાહેરાત એ બંધારણે આપેલા વાણી વિચારના સ્વાતંત્ર્યના મૂળભૂત અધિકાર સમાન છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.csupomona.edu/~jkirkpatrick/Papers/EthicsAdvtTaxation.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-10-01 |archive-date=2012-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008085546/http://www.csupomona.edu/~jkirkpatrick/Papers/EthicsAdvtTaxation.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેથી જાહેરખબરોની ટિકા કરવી કે તેના પર અંકુશ અથવા પ્રતિબંધ મૂકવાના પ્રયત્ન હંમેશા મૂળભૂત અધિકારો પરના હુમલા ગણાય(અમેરિકામાં [[પ્રથમ સુધારો]]) અને વ્યાપાર તથા ખાસ કરીને જાહેરાત સમાજ તરફથી તેનો સંયુક્ત તથા સઘન વિરોધ થાય છે. “હાલમાં અથવા નજીકના ભવિષ્યમાં, ગમે તે સંખ્યામાં કેસ હોય અને અદાલતી પદ્ધતિ દ્વારા કામ કરી રહ્યા હોય તેઓ વ્યાપારિક વક્તવ્ય પર પ્રતિબંધના કોઈપણ સરકારી નિયમનને રોકવા માગણી કરશે (દા. ત. જાહેરાતો અથવા ખોરાક પર નામ) અને તેમની દલીલ હશે કે આવા નિયંત્રણોથી નાગરિકો અને કોર્પોરેશનોને પ્રથમ સુધારા દ્વારા મળેલ મુક્ત વાણી અને વિચારના અધિકારનો ભંગ થાય છે.” &lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), pp.132, 249, ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt;
તમાકુ અથવા દારુની જાહેરાતોની સાથે પત્ર અથવા, ફ્લાયર (ભરાયેલા મેલ બોક્સ), ફોન પર જાહેરાતો, ઈન્ટરનેટમાં જાહેરાતો અને બાળકો માટેની જાહેરાતો એ આ ચર્ચાનું ઉદાહરણ છે. અમેરિકા, યુરોપીય સંઘ તથા ઘણા દેશોમાં સ્પામ, મોબાઈલ ફોન પરની જાહેરાતો, બાળકોને ઉદ્દેશતી જાહેરાતો, તમાકુ, દારુને લગતા વિવિધ કાયદાકીય નિયંત્રણો લાદવામાં આવ્યા છે. 
જાહેરાતો પરના નિયંત્રણોનો વિરોધ માત્ર વ્યાપારી સમુદાય જ નથી કરતો. મુક્ત અભિવ્યક્તિના સાધન તરીકે પશ્ચિમી સમાજમાંએ પોતાની જાતને દ્રઢતાપૂર્વક સ્થાપિત કરી છે. સર્વેક્ષણો દા. ત. જણાવે છે કે જાહેરાતોને સામાન્ય રીતે આવકાર માહિતી તરીકે જોવામાં આવે છે, ભાગ્યે જ તેને દૂષણ તરીકે જોવામાં આવે છે{{Fact|date=April 2009}}. જાહેરાતોને અત્યંત ખરાબમાં જરૂરી દૂષણ સાથે જોવામાં આવે છે અને ઘણી વાર તેના મનોરંજન મૂલ્યનો મુદ્દો દર્શાવવામાં આવે છે. તેની સકારાત્મક અસરો તથા પોતાના પ્રાસ્તાવિકમાં જાહેરાતોની જરૂરિયાતનો મુદ્દો ઉઠાવીને ભાગ્યે જ જાહેરાતો પર નિયંત્રણ લાવતો કોઈ પેટા-કાયદો સંભવિત ટીકાકારોને શાંત પાડે છે. 
મેકચેસનીની દલીલ છે કે આવા નિયમનની વાત હોય ત્યારે સરકારે સતત નજર રાખવી જોઈએ, પરંતુ નિશ્ચિતરૂપે આ “આપણા સમાજમાં એક માત્ર લોકશાહી વિરોધી બળ નથી. ... રાજાશાહીના જમાનામાં લોર્ડ અને શાહી પરિવારના લોકો જેવા અધિકાર ભોગવતા હતા તેવી અઢળક સત્તા કોર્પોરેશનો અને ધનવાનો ભોગવી રહ્યા છે.” અને “બજારો મૂલ્ય-રહિત અથવા તટસ્થ નથી; સૌથી વધારે નાણા ધરાવતા લોકોના લાભ માટે કામ કરવાનો તેમનો હેતુ નથી, પરંતુ આ સાથે જ પ્રકૃતિ અનુસાર તેઓ અન્ય રીતે પણ એકંદર લાભ માટે કામ કરે છે….તેથી જાહેરાતો, ખાદ્યસામગ્રીને નામ અથવા અભિયાનમાં ફાળો આપતા વક્ત્વ્યો જેવી વસ્તુઓ પર આજે ચર્ચા ચાલી રહી છે....પ્રથમ સુધારા દ્વારા આ અધિકારનું રક્ષણ કરવામાં આવ્યુ હોવા છતાં નાગરિકોનો એક નાનકડો વર્ગ જ તેનો અસરકારક રીતે લાભ લઈ શકે છે અને આ અધિકારનો ઉપયોગ કરીને તેઓ અયોગ્ય રીતે રાજકીય સત્તા મેળવે છે તથા અને આ અધિકાર/અથવા બંધારણીય અધિકારનો ઉપયોગ કરવાના નાગરિકોના અધિકારને અસંતુલિત કરે છે, આવુ થાય છે ત્યારે અન્ય નાગરિકોના અધિકારને પ્રથમ સુધારા દ્વારા કાયદેસરનું રક્ષણ મળતુ નથી.” આ ઉપરાંત, “મુક્ત પ્રેસના સંચાલનની ક્ષમતા ધરાવનાર લોકો એવું નક્કી કરવાની સ્થિતિમાં હોય છે કે મોટા જનસમૂહ સમક્ષ કોણ બોલી શકશે અને કોણ નહિ બોલી શકે.&lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.252, 249, 254, 256, ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt; 
સામા પક્ષે ટીકાકારોની દલીલ છે કે જાહેરાતો દ્વારા બંધારણીય અધિકારે આપેલ અંગતતા પર અતિક્રમણ કરવામાં આવે છે. એક બાજુ જાહેરાતો સ્થૂળ રીતે અંગતતા પર અતિક્રમણ કરે છે તો બીજી બાજુ તે અંગત વિગતો સાથે સૂચના-આધારિત સંચારનો વધારે ને વધારે ઉપયોગ કરી રહી છે અને આમ કરતી વખતે તેઓ એ બાબતનુ પણ ધ્યાન નથી રાખતા કે લક્ષ્યિત વપરાશકારોના જૂથની આ અંગે સંમતિ છે કે નહિ અથવા તેઓ અંગે જાણે છે કે નહિ.


વિયેના યુનિવર્સિટિ ઓફ ટેકનોલોજી ખાતેના જ્યોર્જ ફ્રાન્ક માટે જાહેરાતો એ “માનસિક મૂડીવાદ”નો ભાગ છે &lt;ref name=&quot;aufmerksamkeit1998&quot;&gt;ફ્રાન્ક, જ્યોર્જ: ''ઓકોનોમી ડેર ઓફમેર્ક્સમકેઈટ'' .''એઈન એન્ટવુર્ફ.'' (વિચારણાનું અર્થતંત્ર-Economy of Attention), 1. આવૃત્તિ. કાર્લ હેન્સર, માર્ચ 1998, ISBN 3-446-19348-0, ISBN 978-3-446-19348-2.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;medienzeitalter36&quot;&gt;ફિલોસોફિકમ લેશ (ઓસ્ટ્રિયા) ખાતે 2002માં યોજાયેલુ વ્યાખ્યાન, કોનરેડ પૌલ લિએસ્સમેન (Hrg.)માં પ્રકાશિત થયેલ, ડાઈ કાનેલ ડીર માશ. હેરશાફ્ટ અંડ ફ્રેઈહેઈટ ઈમ મેન્ડિએનઝેઈટાલ્ટર, ફિલોસોફિકમ લેશ Vol. 6, વિયેના: ઝ્સોલને, 2003, p. 36-60; પ્રકાશનપૂર્વે મેરકુરમાં નં. 645, જાન્યુઆરી 2003, S. 1-15&lt;/ref&gt;, માનસિક વાતાવરણ માટે કામ કરતા [[એડબસ્ટર્સ|એડબુસ્ટર્સ]] જેવા જૂથો પાસેથી આ શબ્દ (માનસિક) લેવામાં આવ્યો છે. માનસિક મૂડીવાદમાં ફ્રાન્ક “વિચારણાના અર્થતંત્ર”ને ક્રિસ્ટોફર લાશના [[આત્મમોહની સંસ્કૃતિ|સ્વાર્થ (અહંપ્રેમ)ની સંસ્કૃતિ]]ને સાથે ભેળવે છે:&lt;ref name=&quot;christopher1995&quot;&gt;લાશ, ક્રિસ્ટોફર: ''દાસ ઝેઈટાલ્ટર ડીસ નાર્ઝિસ્મ્સ.'' (આત્મમોહની સંસ્કૃતિ-The Culture of Narcissism), 1. આવૃત્તિ. હોફમન અંડ કેમ્પ, હેમ્બર્ગ 1995.&lt;/ref&gt; તેમના નિબંધ „વિધ્વંસની ધાર પર જાહેરાતો“માં, [[સુત ઝાલી|સુટ જ્હેલી]] લખે છે: “20મી સદીની જાહેરાતો એ માનવ ઇતિહાસમાં પ્રોપગેન્ડાની સૌથી વધારે સશક્ત અને અડીખમ રહેનારી પદ્ધતિ છે અને જો આના પર ઝડપી અંકુશ નહિ આવે તો આપણે જાણીએ છીએ તેમ તેની એકત્રિત અસરો વિશ્વના વિનાશ માટે જવાબદાર હશે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sutjhally.com/articles/advertisingattheed/ |title=Sut Jhally Website - Advertising at the Edge of the Apocalypse |publisher=Sutjhally.com |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2023-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330121832/http://www.sutjhally.com/articles/advertisingattheed |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


=== વિચારણાની કિંમત અને છૂપા ખર્ચા ===


જાહેરાતો અબજો-ડોલરનો કારોબાર બની ગઈ છે અને ઘણા લોકો તેના પર નભે છે. વિશ્વભરમાં જાહેરખબરો માટે 2006માં 391 અબજ અમેરિકી ડોલર ખર્ચવામાં આવ્યા હતા. ઉદાહરણ તરીકે જર્મનીમાં જાહેરાત ઉદ્યોગ દેશની કુલ આવકમાં 1.5% ફાળો આપે છે; અન્ય વિકસિત દેશોમાં પણ આંકડા આ પ્રકારના જ છે.
આમ જાહેરાતો અને વૃદ્ધિ પરસ્પર સીધા અને કાર્યકારણથી જોડાયેલા છે. નુકસાનકારક માનવ જીવનશૈલી (ધનિક સમાજઃ માટે વૃદ્ધિ આધારિત અર્થતંત્રની જેમ જ આ ક્ષેત્રે નકારાત્મક અસર સંદર્ભે જાહેરાતોની પણ ગણતરી થવી જોઈએ, કારણ કે તેનો મુખ્ય હેતુ વપરાશ વધારવાનો છે. “આ ઉદ્યોગ પર વપરાશને પ્રોત્સાહન આપતી જટિલ અર્થતંત્રના ઢગલબંધ ઉત્પાદન પદ્ધતિના ચાલક બળ પૈકીના એક હોવાનો આરોપ લગાવવામાં આવે છે.”&lt;ref name=&quot;advertising1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.spiritus-temporis.com/advertising/social-impact.html |title=Advertising - Social impact |publisher=Spiritus-temporis.com |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111070336/http://www.spiritus-temporis.com/advertising/social-impact.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


વિચારણા અને વિચારદશા નવા વિકસિત બજારોની નવી જણસ બન્યા છે. “માધ્યમો દ્વારા આવરી લેવાયેલ વિચારણા પ્રમાણ અને ભાગ-જથ્થા અને પહોંચની સ્પર્ધામાં તેના પુનઃવિતરણને સોસાયટીમાં ઉપલબ્ધ વિચારણાના આધારે ઓળખી શકાય નહિ. સમાજમાં વ્યાપેલ કુલ પ્રમાણ લોકો દ્વારા તેમની વચ્ચે વિનિમય થયેલ વિચારણા અને માધ્યમોની માહિતીને અપાયેલ વિચારણામાંથી બને છે. માત્ર બીજી વસ્તુ ગણતરીમૂલક માપ સાથે સમાનતા ધરાવે છે અને માત્ર બીજુ જ અજ્ઞાત નાણાનું લક્ષણ ધરાવે છે.” &lt;ref name=&quot;medienzeitalter36&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;aufmerksamkeit1998&quot;/&gt;
ફ્રાન્કના જણાવ્યા મુજબ, નિશ્ચિત પ્રમાણમાં વિચારદશાની ખાતરી આપી શકે તેવી કોઈ પણ રજૂઆતની સપાટી વિચારણા માટે ચુંબક તરીકે કામ કરે છે, દા. ત. હકીકતમાં માહિતી માટેના માધ્યમો અને મનોરંજન, સંસ્કૃતિ, કળા, જાહેર ક્ષેત્રના વગેરે. જાહેરાત કારોબારમાં આ આકર્ષણનું વેચાણ કરવામાં આવે છે.
જર્મન એડવર્ટાઈઝિંગ એસોસિએશને 2007માં જણાવ્યુ હતું કે જર્મનીમાં જાહેરાત માટે 30.78 અબજ યુરો ખર્ચવામાં આવ્યા હતા,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zaw.de |title=ZAW - Zentralverband der deutschen Werbewirtschaft e.V |publisher=Zaw.de |date= |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt; 26% અખબારોમાં, 21% ટેલિવિઝન પર, 15% મેઈલ દ્વારા અને 15% સામયિકોમાં. 2002માં 360.000 લોકો જાહેરાત કારોબારમાં રોજગારી મેળવતા હતા. 2006થી 2007માં જાહેરાતોની ઈન્ટરનેટ આવક બમણી થઈને 1 અબજ યુરો સુધી પહોંચી હતી, જે તેનો સૌથી ઊંચો વૃદ્ધિદર હતો.


સ્પિએજેલ-ઓનલાઈને નોંધ્યુ હતુ કે યુએસએમાં 2008માં પ્રથમ વખત ઈન્ટરનેટ પરની જાહેરખબરોમાં (105.3 અબજ અમેરિકી ડોલર) ટેલિવિઝન (98.5 અબજ અમેરિકી ડોલર) કરતા વધારે નાણા ખર્ચવામાં આવ્યા હતા. આમ છતાં 2008માં સૌથી વધારે રકમ પ્રિન્ટ માધ્યમોમાં (147 અબજ અમેરિકી ડોલર) ખર્ચવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spiegel.de/wirtschaft/0,1518,566081,00.html |title=US-Werbeausgaben: Internet überflügelt erstmals TV - SPIEGEL ONLINE - Nachrichten - Wirtschaft |publisher=Spiegel.de |date=2008-07-15 |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt; 
બરાબર આ જ વર્ષે વેલ્ટ-ઓનલાઈને નોંધ્યુ હતું કે યુએસ દવા ઉદ્યોગે જાહેરખબરો પાછળ (57.7 અબજ ડોલર) અને સંશોધન પર (31.5 અબજ ડોલર) ખર્ચ્યા હતા એટલે કે જાહેરખબરો પર સંશોધન કરતા બમણો ખર્ચ કર્યો હતો. પરંતુ યોર્ક યુનિવર્સિટી, ટોરોન્ટોના માર્ક-આન્દ્રે ગેગ્નોન અંડ જોએલ લેક્સચિનનો અંદાજ છે કે જાહેરાતો પરનો વાસ્તવિક ખર્ચ હજુ પણ ઉંચો છે, કારણ કે તમામ વિગતો સંશોધન સંસ્થાઓ પાસે નોંધાયેલી નથી હોતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.welt.de/wissenschaft/article1510150/Mehr_Geld_fuer_Werbung_als_fuer_Forschung.html |title=Pharmaindustrie: Mehr Geld für Werbung als für Forschung - Nachrichten Wissenschaft - WELT ONLINE |language={{de icon}} |publisher=Welt.de |date=2008-01-04 |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt; વેચાણ, વળતર અને ભાવઘટાડા જેવી આડકતરી જાહેરાતોના ખર્ચનો આમાં સમાવેશ કરાયેલ નથી.
કેટલાક ગ્રાહકો એ બાબતથી વાકેફ હોય છે કે જાહેર સંબંધો, વળતર, પેકેજિંગ વગેરે માટે ખર્ચવામાં આવતા દરેકે-દરેક પૈસા માટે તેઓ ચૂકવણી કરી રહ્યા છે. આથી તેઓ ભાવગણતરીમાં સરળતાથી આવી જાય છે.


=== પ્રભાવ અને સ્થાન ===
[[ચિત્ર:McDonald's advertising, Via Propaganda - Rome.jpg|right|thumb|250px|ડિ પ્રોપગેન્ડા મારફત મેકડોનાલ્ડ્સ માટેની જાહેરાત, રોમ, ઈટાલી]]
જાહેરાતોનું સૌથી મહત્વનું ઘટક માહિતી નહી પરંતુ અને સૂચન છે અને તેમાં જોડાણ, લાગણી ([[લાગણીઓને અપીલ]]), લોકોના સુષુપ્ત મનની પ્રચ્છન્ન ભાવનાઓઓની દોરવણી, જેમ કે જાતિય દોરવણી, ઈચ્છા, ખુશી, સ્વાસ્થ્ય, તંદુરસ્તી, દેખાવ, સ્વ-ગૌરવ, પ્રતિષ્ઠા, માલિકી, સામાજિક દરજ્જો, ઓળખ, સાહસ, ધ્યાન અન્યત્ર દોરાવુ, વળતર, ભય ([[ચિંતાને અપીલ|ભયને અપી]]), કમજોરી, એકલતા, જરૂરિયાત, અનિશ્ચિતતા, પૂર્વગ્રહોની સલામતી, વિદ્વદ અભિપ્રાયો અને સગવડતા વગેરેનો વધારે કે ઓછો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.“તમામ માનવ જરૂરિયાતો, સંબંધો અને ભય – માનવ મનની સૌથી અગાધ વિશેષતાઓ– આધુનિક માર્કેટિંગ બળો અંતર્ગત જણસ વિશ્વના વિસ્તરણના માત્ર સાધનો બને છે. આધુનિક માર્કેટિંગના વર્ચસ્વના ઉદભવની સાથે, [[વ્યાપારીકરણ|વ્યાપારીવાદ]] – માનવીય સંબંધોની જણસ સંબધોમાં તબદીલી– જો કે મૂડીવાદના અમર્યાદ વિસ્તરણની સામે આ ઘટના તાણાવાણાવાળી છે.” &lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.265, ISBN 978-1583671610&lt;/ref&gt;’કારણ-સંલગ્ન માર્કેટિંગ’ કે જેમાં જાહેરાતકારો તેમના ઉત્પાદનોને કેટલાક કિંમતી સામાજિક કારણો સાથે જોડે છે, તેમાં પાછલા દસકાથી ઉછાળો આવ્યો છે.


જાહેરાતો પ્રસિદ્ધ વ્યક્તિઓ અથવા લોકપ્રિય ચહેરાઓની ભૂમિકાનો લાભ ઉઠાવે છે અને ઈરાદાપૂર્વક રમૂજ તથા રંગ, ધૂન, નિશ્ચિત નામ અને શબ્દો સાથેના જોડાણનો ઉપયોગ કરે છે. આ તમામ ભેગા મળીને વ્યક્તિ કઈ રીતે તેની જાતને અને પોતાના સ્વ-મૂલ્યને આંકે છે તેના પાસાઓ છે. ‘માનસિક મૂડીવાદ’ના પોતાના વર્ણનમાં ફ્રાન્ક કહે છે, “વસ્તુઓ અને પ્રતિકોને વ્યક્તિના અલગ-અલગ અનુભવોમાં લેવા તે વપરાશને કોઈના પણ માટે અનિવાર્ય બનાવવાનો આદર્શ માર્ગ છે. સાબિતિરૂપે જોઈએ તો આર્થિક તાકાતની નોંધ સૌથી પહેલા લેવાતી હોય તેવા સમાજમાં વ્યક્તિના સ્વ-ગૌરવના કારણે વપરાશ થાય છે. પરિણામે વ્યક્તિના આકર્ષણોમાં વપરાશ ‘કામ’ બની જાય છે. વ્યક્તિગત રીતે જોઈએ તો ‘કામ’ જાહેરાતો માટે અણધારી દિશાના ક્ષેત્રો ખોલે છે. આકર્ષણના મામલે જાહેરાતો જીવન-સલાહકારની ભૂમિકા લઈ લે છે. (…) ક્રિસ્ટોફર લેશે ‘સાંસ્કૃતિક સ્વાર્થ’ તરીકે વર્ણ કર્યુ છે તે વ્યક્તિના પોતાના આકર્ષણની આજુબાજુનું જૂથ છે.” &lt;ref name=&quot;christopher1995&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;medienzeitalter36&quot;/&gt;


જાહેરાત ટીકાકારો માટે અન્ય મહત્વની સમસ્યા એ છે કે “જાહેરાતો અને તંત્રીલેખ/ માધ્યમોની સર્જનાત્મકતાની બાજુ વચ્ચે લાંબા સમય સુધી રહેલી ભેદરેખા ઝડપથી ભૂંસાઈ રહી છે” અને જાહેરાતોને સમાચાર, માહિતી કે મનોરંજનથી જુદી પાડવી અઘરી બની રહી છે. જાહેરાતો અને કાર્યક્રમો વચ્ચેની સીમાઓ ભૂંસાઈ રહી છે. માધ્યમ કંપનીઓના જણાવ્યા પ્રમાણે આ તમામ વ્યાપારિક સક્રિયતાઓના કારણે હકીકતની માધ્યમ સામગ્રી પર કોઈ અસર પડી નથી, પરંતુ મેકચેસ્ની કહે છે તેમ, “આ દાવાઓ એટલા બધા વાહિયાત છે કે અત્યંત પાયાની બુદ્ધિ વગરની પરીક્ષા લઈએ તો પણ ક્યારેય ચાલી શકે તેમ નથી.” &lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.270, 272, ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt;


જાહેરાતો “વસ્તુઓ કઈ રીતે બનાવવી તેના મનોવિજ્ઞાની સિદ્ધાંતો પર ભારે કામ કરે છે, જેનાથી ‘વધારે સ્પષ્ટ માનસિક સૂચનો આપવા’ જાહેરાતો અને માર્કેટિંગ સક્ષમ બને છે. (મિલસ એન્ડ રોઝ, 1997, થ્રિફ્ટમાં(Thrift) ટાંકેલ, 1999, p. 67જાહેરાતોમાં ‘વાસ્તવિક’ માહિતી પર ભાર આપવાના બદલે જણસના પ્રતિકાત્મક સૂચિતાર્થો વધી રહ્યા છે, તેથી માલ-સામાનની વસ્તુ વેચવાનું જાહેરાતનું મહત્વનું સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્ર ક્યારેય પોતાનામાં પૂરતુ હોતુ નથી. એટલે સુધી કે રોજ-બરોજના જીવનની સામાન્ય જરૂરિયાતો પણ પ્રતિકાત્મક ગુણવત્તાઓ અને ‘જાહેરાતની જાદુઈ પદ્ધતિ દ્વારા (વિલિયમ્સ, 1980) સાંસ્કૃતિક વૈભવ ધરાવતા અર્થોથી સભર હોવી જોઈએ. આ રીતે અને જાહેરાતો જે સંદર્ભોમાં દેખાય છે તેમાં ફેરફાર કરીને, વસ્તુઓ ‘નો અર્થ &quot;ગમે તે &quot;’કરી શકાય છે (મેકફોલ, 2002, p. 162) અને અલગ-અલગ વ્યક્તિઓ અને લોકોના જૂથ માટે અલગ હેતુના અર્થ સાથે ‘એક સમાન’ વસ્તુઓ રજૂ કરી શકાય છે અને આ રીતે વૈયક્તિકવાદના સામૂહિક દ્રષ્ટિકોણનું ઉત્પાદન કરી શકાય છે.” &lt;ref name=&quot;oxfordjournals1&quot;/&gt;


જાહેરાત થતા પહેલા, [[બજાર સંશોધન|બજાર સંશોધન સંસ્થાઓએ]] જાહેરાત અભિયાનના ચોક્કસ આયોજન અને અમલ માટે તથા ઉત્તમ પરિણામ મેળવવા માટે લક્ષ્યિત જૂથને ઓળખવાની અને વર્ણવવાની જરૂર હોય છે. વિજ્ઞાનનું એક સમગ્ર જૂથ સીધુ જાહેરાત અને માર્કેટિંગ સાથે વ્યવહાર કરે છે અથવા તેની અસર સુધારવા તેનો ઉપયોગ થાય છે. માર્કેટિંગ સંશોધનમાં કેન્દ્રિત જૂથો, મનોવિજ્ઞાનીઓ અને સાંસ્કૃતિક માનવશાસ્ત્રીઓ ‘’’પ્રથા પ્રમાણે જરૂરી’’’છે”.&lt;ref name=&quot;mcchesney277&quot;&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.277, ISBN 978-1583671610&lt;/ref&gt; વ્યક્તિ અને તેની ખરીદી આદતો પર વિશાળ જથ્થામાં વિગતો એકત્ર કરવામાં આવે છે, તેને સંચિત કરાય છે, ભેગી કરવામાં આવે છે અને ક્રેડિટ કાર્ડ, બોનસ કાર્ડ, રેફલ્સ તથા ઈન્ટરનેટ સર્વેક્ષણ સહિતના અનેક માધ્યમોની મદદથી તેનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે.વધતી જતી ચોકસાઈના સાથે આ વસતીના કોઈ ચોક્કસ ભાગનું વર્તન, ઈચ્છાઓ અને કમજોરીઓનું ચિત્ર આપે છે, કે જેની સાથે જાહેરાતનો વધુ સચોટ અને અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરી શકાય. 
[[જાહેરાત સંશોધન]] દ્વારા જાહેરાતની ક્ષમતા વધે છે. યુનિવર્સિટીઓ કારોબારના ટેકાથી અને અન્ય વિદ્યાશાખાઓના સહકારથી (ઉપર મુજબ), ખાસ કરીને [[મનોચિકિત્સા|મનોપચારશાસ્ત્ર]], [[માનવશાસ્ત્ર]], [[ન્યુરોલોજી|મજ્જાતંતુ શાસ્ત્ર]] અને વર્તન વિજ્ઞાનો, જાહેરાતોને વધારે અસરકારક બનાવવા સતત નવી અણિશુદ્ધ, અદ્યતન, ગહન અને કલાકૃત પદ્ધતિઓની શોધમાં હોય છે. “[[ન્યૂરોમાર્કેટિંગ]] એ માર્કેટિંગનું નવું વિવાદાસ્પદ ક્ષેત્ર છે, કે જે [[મેગ્નેટિક રેસોનન્સ ઈમેજિંગ|મેગ્નેટિક રીસોનન્સ ઈમેજિંગ]] (fMRI) જેવી સક્ષમ તબીબી તકનીકનો ઉપયોગ -- ઉપચાર માટે નહી, પરંતુ ઉત્પાદનોના વેચાણ માટે કરે છે. જાહેરાત અને માર્કેટિંગ કંપનીઓએ ચોક્કસપણે ઉત્પાદનો વેચવા માટે લાંબા સમયથી મનોવિજ્ઞાનની અંતઃદ્રષ્ટિ અને સંશોધન પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કર્યો છે. પરંતુ આજે આ કાર્યપ્રણાલી રોગચાળાના સ્તરે પહોંચી ગઈ છે અને મનોવિજ્ઞાની વ્યવસાય સાથેની સહભાગિતાના કારણે તે ભૂતકાળના તમામ સીમાડા વટાવી ગઈ છે. પ્રચંડ જાહેરાત અને માર્કેટિંગ આક્રમણો પરિણામ છે અને તેમાં અત્યાર સુધી હાથ ધરાયેલ સૌથી મોટા મનોવિજ્ઞાની પ્રકલ્પનો સમાવેશ થાય છે. છતાં, આ સૌથી મોટી કામગીરી મોટા ભાગે અમેરિકન સાયકોલોજિકલ એસોસિએશન દ્વારા અવગણવામાં આવે છે.” &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.commercialalert.org/issues/culture/psychology |title=Psychology — Commercial Alert |publisher=Commercialalert.org |date=1999-10-31 |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221030156/http://www.commercialalert.org/issues/culture/psychology |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; રોબર્ટ મેકસેચ્ની તેને કહે છે &quot;તમામ માનવ ઇતિહાસમાં માનસિક શોષણ માટેનો સૌથી મોટો એકત્રિત પ્રયાસ.&quot; &lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.277, ISBN 978-1583671610&lt;/ref&gt;


=== માધ્યમોનું અવલંબન અને [[કોર્પોરેટ નિયંત્રણ]] ===


લગભગ તમામ સમૂહ માધ્યમો જાહેરાત માધ્યમો છે અને તેમાંના ઘણા ફકત જાહેરાત માધ્યમો છે અને તેમાં ખાનગી માલિકીના [[જાહેર સેવા પ્રસારણ|જાહેર સેવા પ્રસારણો]] બાકાત છે. તેમની આવક મુખ્યત્વે જાહેરાત મારફતે ઉત્પન્ન થાય છે; અખબારો અને સામયિકોના કિસ્સામાં તે 50 to 80% છે. કેટલાક દેશોમાં જાહેર સેવા પ્રસારણો આવકના સ્રોત તરીકે (40% સુધી) જાહેરાતો પર મોટુ અવલંબન ધરાવી શકે છે.&lt;ref&gt;સિએગ્રેટ, ગેબ્રિએલ, બ્રેશિશ, ડિએટર ઈન: વેરબંગ ઈન ડેર મેડિઅન- અંડ ઈન્ફોર્મેશન્સજેસેલશાફ્ટ, વેરાલ્ગ ફર સોઝિઅલવવાઈસ્સેનશાફ્ટન, 2005, ISBN 3531138936&lt;/ref&gt; ટિકાકારોના મતે જાહેરાતો પ્રસરાવતુ કોઈપણ માધ્યમ સ્વતંત્ર રહી શકે નહિ અને જાહેરાતોની માત્રા જેમ વધતી જાય તેમ અવલંબન વધતુ જાય છે. આ અવલંબન “માધ્યમ સામગ્રી પર અલગ તહારની અસરો ધરાવે છે…. વ્યાપાર પ્રેસમાં માધ્યમોનો વારંવાર ચોક્કસ અને તેઓ પોતાની સ્પષ્ટ વક્તાની છબિમાં પોતાની જાને અભિવ્યક્ત કરે છે: જાહેરાત માધ્યમની શાખા તરીકે.”&lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.256, ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt;


આ ઉપરાંત, ખાનગી માધ્યમો સંપત્તિની સ્થિતિ અનુસાર વધુ ને વધુ જોડાણ તથા એકત્રિકરણનો ભાગ બની રહ્યા છે અને ઘણીવાર અસ્પષ્ટ તથા ગૂંચવાડાભર્યા બને છે. આ પરિસ્થિતિ કે જેને હેનરી એ. ગિરૌક્સ “હાલની લોકશાહી સંસ્કૃતિ સામેનું જોખમ ગણાવે છે”,&lt;ref&gt;ગિરૌક્સ, હેનરી એ., મેકમાસ્ટર યુનિવર્સિટી, હેમિલ્ટન, કેનેડા,: સુત ઝાલી દ્વારા સંચયના તમાશાની પ્રસ્તાવનામાં, http://www.sutjhally.com/biography {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011005835/http://www.sutjhally.com/biography/ |date=2009-10-11 }}&lt;/ref&gt; તેઓ પોતાની જાતે લોકશાહીમાં તમામ ચેતવણીઓ આપવા પૂરતા હોવા જોઈએ. પાંચ કે છ જાહેરાત એજન્સીઓ 400 અબજ અમેરિકી ડોલરના આ વૈશ્વિક ઉદ્યોગ પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે.


“જાહેરાતકારો અને માલિકોને અનુકૂળ હોય તેવા સમાચાર આપવા પત્રકારો પર ઘણુ દબાણ હોય છે …. ‘બિન-પરંપરાગત આવકના વિકાસ”માં મદદ માટે મોટાભાગના ટીવી સ્ટેશન એક્ઝિક્યુટિવ્સને તેમનો સમાચાર વિભાગ ‘સહકારભર્યો’ લાગે છે. &lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.43, ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt;
જાહેરાતકાર ઓર્ડર રદ કરવાની ધમકી આપે અથવા આવ ઓર્ડર રદ થવાની ભીતિ ઉભી થાય ત્યારે નકારાત્મક અને અનિચ્છિત અહેવાલોને રોકી શકાય છે અથવા તેના પર પ્રભાવ પાડી શકાય છે. જ્યારે માત્ર એક અગ્રણી હોય અથવા કેટલાક મોટા જાહેરાતકારો હોય ત્યારે માધ્યમ અવલંબન અને આવી ભીતિઓ અત્યંત વાસ્તવિક બની જાય છે. જાહેરાતકારોનો પ્રભાવ માત્ર તેમના પોતાના ઉત્પાદનો અથવા સેવા અંગેના સમાચાર અથવા માહિતી સુધી સિમિતિ રહ્યો નથી, પરંતુ હવે તેમની સાથે આડકતરી રીતે સંકળાયેલા લેખો અથવા કાર્યક્રમો સુધી વિસ્તર્યો છે. જાહેરાતની આવક સુનિશ્ચિત કરવા માધ્યમોએ શક્ય હોય તેટલા શ્રેષ્ઠ ‘જાહેરાત વાતાવરણ’નું સર્જન કરવુ પડે છે.
નિયંત્રણ સંદર્ભે ટીકાકારોની અન્ય સમસ્યા એ છે કે માધ્યમો પોતાના હિતમા ના હોય તેવી જાહેરાતો નકારે છે. ટીવી સ્ટેશનોએ [[એડબસ્ટર્સ|એડબુસ્ટર્સ]]ની જાહેરાતો પ્રસારિત કરવાની ના પાડી તે આનું જ્વલંત ઉદાહરણ છે. જૂથો જાહેરાતો મૂકવા પ્રયાસ કરી રહ્યા છે અને નેટવર્ક દ્વારા તેનો અસ્વીકાર કરવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.inthesetimes.com/article/3581/adbusters_ads_busted/ |title=Adbusters’ Ads Busted |publisher=In These Times |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417015045/http://inthesetimes.com/article/3581/adbusters_ads_busted |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


ખાનગી રેડિયો અને ટેલિવિઝન વ્યાપારમાં મુખ્યત્વે દર્શકોનું પ્રમાણ કાર્યક્રમો વિશે નિર્ણય લે છે. “શક્ય તેટલુ વધારે ધ્યાન આકર્ષિત કરવું તે તેમનો વ્યાપાર છે દર્શકોનો દર વિચારણાને માપે છે અને માધ્યમો પોતાના માહિતી પ્રસ્તાવના કારોબાર માટે તેના પર આધાર રાખે છે. વિચારણાની આ સેવા જાહેરાત ઉદ્યોગને વેચવામાં આવે છે” &lt;ref name=&quot;medienzeitalter36&quot;/&gt; અને દર્શકોના પ્રમાણ પરથી જાહેરાત માટે કઈ કિંમત લઈ શકાય તે નક્કી કરવામાં આવે છે.


“અમેરિકામાં 1933થી જાહેરાત કંપનીઓ દૈનિક જીવનના ભાગ બની ગયેલા કાર્યક્રમોની સામગ્રી નક્કી કરે છે. પ્રોક્ટર &amp;amp; ગેમ્બલ (P&amp;amp;G) …. દ્વારા રેડિયો સ્ટેશનને ઐતિહાસિક સોદાનો પ્રસ્તાવ મૂકાયો હતો(જે આજે બાર્ટરિંગ તરીકે ઓળખાય છે): કંપની પોતાના એક કાર્યક્રમનું મફતમાં નિર્માણ કરે અને આ રીતે રેડિયો સ્ટેશનને વસ્તુ-નિર્માણના ઊંચા ખર્ચમાંથી બચાવે. આથી કંપની પોતાના વેપારી ફેલાવાની ઈચ્છા રાખે અને સ્વાભાવિકપણે તેના ઉત્પાદનો શોમાં મૂકાય. આમ, શ્રેણી ‘[[મા પેરકિન્સ]]’નું નિર્માણ થયું, કુશળતાપૂર્વક P&amp;amp;Gએ જેનો ઉપયોગ તત્કાલીન સમયના અગ્રણી ડીટર્જકુશળતાપૂર્વક ઓક્સીડોલના ફેલાવા માટે કર્યો, અને આ રીતે [[સોપ ઓપેરા]]નો જન્મ થયો …” &lt;ref name=&quot;viadrina1&quot;&gt;{{cite web |url=http://viadrina.euv-ffo.de/~sk/SS99/werbung99/medien.html |title=Seminar: Werbewelten - Werbung und Medien |language={{de icon}} |publisher=Viadrina.euv-ffo.de |date= |access-date=2009-04-20 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;


અર્થતંત્રની માધ્યમો પરની ઊંડી અસર અંગે ટિકાકારો ચિંતા કરી રહ્યા છે ત્યારે પ્રભાવી બળના સીધા ઉદાહરણો પણ છે. યુએસ કંપની [[ક્રિસલર]](Chrysler)નું [[ડૈમલર બેન્ઝ]](Daimler Benz) સાથે વિલિનિકરણ થયું તે પહેલા તેની પાસે એક એજન્સી હતી, પેન્ટાકોમ, તેમણે “સંભવિત સંઘર્ષ ટાળવા” સંખ્યાબંધ સામયિકોને પત્ર લખીને આગામી અંકનું પ્રકાશન થાય તે પહેલા તમામ વિષયો સમીક્ષા માટે મોકલવા જણાવ્યુ હતુ . ક્રિસલર(Chrysler) મોટાભાગે એવુ જાણવા માગતી હતી કે તેમાં “જાતિય, રાજકીય અથવા સામાજિક” સામગ્રીના લેખો છે કે નહિ અથવા “ઉશ્કેરણીકારક અથવા અપમાનજનક” લખાણો છે કે નહિ. પેન્ટાકોમના એક્ઝિક્યુટિવ ડેવિડ માર્ટિને જણાવ્યુ હતુ કે: “અમારી માન્યતા એવી છે કે 22.000 $ની વસ્તુ સામે જોનાર કોઈપણ વ્યક્તિ તેમાં સકારાત્મક બાબતો હોય એવુ ઈચ્છશે. બાળ અશ્લીલતા અંગેના લેખમાં કશુ પણ સકારાત્મક નથી.” &lt;ref name=&quot;viadrina1&quot;/&gt; અન્ય એક ઉદાહરણમાં યુએસએ નેટવર્કે (USA Network)2000માં જાહેરાતકારો સાથે ઉચ્ચસ્તરીય અનૌપચારિક બેઠક યોજી હતી અને યુએસએને જાહેરાતો આપવા માટે તેમને કયા પ્રકારના કાર્યક્રમ-સામગ્રી જોઈએ છે તે અંગે પૂછવામાં આવ્યુ હતુ.” &lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.271, ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt;
ટેલિવિઝન કાર્યક્રમોનું જાહેરાતોની જરૂરિયાત સમાવવા માટે નિર્માણ થાય છે, દા. ત. અનૂકુળ વિભાગમાં તેમનું વિભાજન. સામાન્ય રીતે તેની નાટ્યત્મકતાને રહસ્ય અથવા અનુત્તરિત પ્રશ્ન સાથે પૂરી કરવામાં આવે છે, જેથી દર્શકો તેને જોતા રહે.


એક સમયે વધારે મોટી માર્કેટિંગ પદ્ધતિની બહાર રહેલી ફિલ્મો પણ હવે સંપૂર્ણપણે તેમાં એકરૂપ થઈ ગઈ છે અને લાઈસન્સ, જોડાણ-કરારો તથા તેમાં ઉત્પાદન રજૂઆત જેવા વ્યૂહનો ઉપયોગ કરાય છે. આજે હોલિવૂડની ઘણી ફિલ્મોની મુખ્ય કામગીરી જણસોના મોટા સંગ્રહના વેચાણમાં સહાયતાની છે.&lt;ref name=&quot;advertisingattheed1&quot;&gt;ઝાલી, સુત. એડવર્ટાઈઝિંગ એટ ધી એજ ઓફ વિનાશની ધાર પર જાહેરાતો: http://www.sutjhally.com/articles/advertisingattheed/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330121832/http://www.sutjhally.com/articles/advertisingattheed |date=2023-03-30 }}&lt;/ref&gt; 
મુદ્રણ માધ્યમોએ 2002 બોન્ડ ફિલ્મ ‘ડાઈ અનધર ડે’માં 24 મોટા પ્રોત્સાહન ભાગીદારોનું ‘એડ-વેન્ચર’ હોવાનું કહ્યુ હતુ અને નોંધ્યુ હતુ કે [[જેમ્સ બોન્ડ]] “ હવે ‘વેચાણનો પરવાનો’ બની છે” ફિલ્મોમાં ઉત્પાદનો દર્શાવવાનું વલણ હવે સામાન્ય બનતુ જાય છે, ત્યારે “કયા પ્રકારની ફિલ્મો ઉત્પાદન રજૂઆતને આકર્ષશે અને તેથી કેવી ફિલ્મો બને તેવી શક્યતા છે તેવા સૂચિતાર્થો તેના પરથી જ સાબિત થાય છે.”. &lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), pp.269,270, ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt; 


જાહેરાતો અને માહિતીને એકબીજાથી જુદા પાડવાનું વધારે અઘરુ બની રહ્યુ છે. “જાહેરાત અને માધ્યમો વચ્ચેની ભેદરેખા …. વધારેને વધારે ઝાંખી બની રહી છે…. પ્રકાશન કંપની [[એક્સલ સ્પ્રિંગર]](Axel Springer)ના બોર્ડના અધ્યક્ષ ઓગસ્ટ ફિશચરના મત મુજબ ‘માધ્યમો અને જાહેરાત કારોબાર વચ્ચેની ભાગીદારી સાબિત થઈ ચૂકી છે’ ટીકાકારો બીજા કશાની નહિ પણ પત્રકારત્વની ફરજો અને સ્વાતંત્ર્ય પર તરાપની વાત કરે છે.”. [[RTL]]-એક્ઝિક્યુટિવ હેલમુટ થોમાના જણાવ્યા અનુસાર “ખાનગી સ્ટેશનો કોઈ અભિયાની સેવા કરે નહિ અને કરી શકે નહિ, પરંતુ કંપનીઓનું એક માત્ર ધ્યેય ‘જાહેરાત વ્યાપાર દ્વારા અને દર્શક દ્વારા સ્વીકૃતિ’નુ હોય છે. હકીકતે આ ક્રમમાં અગ્રતાઓની ગોઠવણી ‘ખાનગી ટેલિવિઝન દ્વારા કાર્યક્રમોની ડિઝાઈન’” અંગે સઘળુ જણાવે છે. &lt;ref name=&quot;viadrina1&quot;/&gt;
25 to 35% બજાર હિસ્સા સાથેની ખાનગી ફ્રેન્ચ ટેલિવિઝન ચેનલ TF1ના ભૂતપૂર્વ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર પેટ્રિક લી લે જણાવ્યુ હતુ: ટેલિવિઝન વિશે વાત કરવાના બે માર્ગ છે. પરંતુ વ્યાપારના દ્રષ્ટિકોણથી આપણે વાસ્તવિક બનવુ જોઈએ: મૂલતઃ TF1નું કામ દા. ત. કોકા કોલા(Coca Cola)ને તેના ઉત્પાદનોના વેચાણમાં મદદ કરવાનું છે. (…) જાહેરાતકારનો સંદેશો દર્શકના મગજમાં ગોઠવાય તે જ અમારો ઉદ્દેશ હોવો જોઈએ. અમારા કાર્યક્રમોનું કામ તેને ઉપલબ્ધ બનાવવાનું છે, કે જેને, બેધ્યાન બનાવો, બેફિકર બનાવો અને બંનેે સંદેશાઓની વચ્ચે તૈયાર કરો. તે માનવ મગજનો ફેંકી શકાય તેવો તબક્કો છે, જે અમે કોકા કોલા(Coca Cola)ને વેચીએ છીએ.”&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.observatoire-medias.info/article.php3?id_article=225 |title=Selon Le Lay, TF1 a une mission : fournir du &quot;temps de cerveau humain disponible&quot; - [Observatoire français des médias&amp;#93; |publisher=Observatoire-medias.info |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2012-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302070827/http://www.observatoire-medias.info/article.php3?id_article=225 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


આ અવલંબનોના કારણે જાહેરાતો અને માહિતી તથા વાણી સ્વાતંત્ર્ય પર તેની અસર અંગેની વ્યાપક અને પાયાની જાહેર ચર્ચા કેળવવી અઘરી છે, છેવટે પરંપરાગત માધ્યમ ચેનલો મારફત તો નહિ જ; જો તેઓ આમ કરે તો જાતે જ પોતાની બેસવાની ડાળને કપાતી જોશે. “માધ્યમો, પત્રકારત્વ અને પ્રત્યાયનનો વ્યાપારિક પાયો છે તેવી ગતિશીલતાના કારણે લોકશાહી માટેની મુશ્કેલ અસરોને કાયદેસરની ચર્ચામાંથી બાકાત રખાય છે” જેવી રીતે “યુએસ રાજકીય સંસ્કૃતિમાં મૂડીવાદના વિષય પર કાયકાદીય ચર્ચાને કોઈ અવકાશ નથી”. &lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), pp.235, 237, ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt;


યુ.એસ. પત્રકારત્વના માળખાકીય પાયાના પ્રારંભિક ટિકાકાર [[અપ્ટોન સિન્કેલર|યુપ્ટોન સિન્કલેર]] તેમની નવલકથા [[ધી બ્રાસ ચેક]](The Brass Check) સાથે હતા, જેમાં તેમણે માલિકો, જાહેરાતકારો, જાહેર સંબંધો અને માધ્યમો પરના આર્થિક હિતોની અસર પર ભાર મૂક્યો હતો. પોતાના પુસ્તક “અવર માસ્ટર્સ વોઈસ-એડવર્ટાઈઝિંગ”(Our Master's Voice – Advertising)માં સામાજિક અર્થશાસ્ત્રી [[જેમ્સ રોર્ટી]] (1890–1973)એ લખ્યુ હતુ:
&quot;ગારગોઈલ(કોતરણીવાળો પત્થર)નું મોઢુ લાઉડસ્પીકર છે, તેનું નિયંત્રણ મલિન ઈરાદાવાળા બે અબજ ડોલરના ઉદ્યોગ દ્વારા થાય છે અને એક પૂર્ણ એકમ તરીકે આ મલિન ઈરાદાઓ વ્યાપારના, ઉદ્યોગના અને નાણાના છે.તે ક્યારેય શાંત નથી હોતુ, તે અન્ય તમામ અવાજોને દબાવી દે છે અને તે ક્યારેય ઠપકાનો ભોગ બનતો નથી, કારણકે તે અમેરિકાનો અવાજ નથી? આ તેનો દાવો છે અને કેટલાક અંશે આ માત્ર દાવો છે...”&lt;ref&gt;રોર્ટી, જેમ્સ: “આપણા માલિકનો અવાજઃ જાહેરાત(Our Master's Voice: Advertising)” એયર કું. પબ(Ayer Co Pub), 1976, ISBN 0405080441, ISBN 9780405080449&lt;/ref&gt;


કઈ રીતે જીવવુ, શેનાથી ગભરાવુ, શેના પર ગર્વ લેવો, કઈ રીતે સુંદર થવુ, કઈ રીતે પ્રેમ મેળવવો, કઈ રીતે ઈર્ષ્યા પાત્ર થવુ, કઈ રીતે સફળ થવુ.... તેણે આપણને શીખવ્યુ છે.આ અર્થવિહિન રીતે અમેરિકાની જનતા વધારે બોલવા, વિચારવા, અનુભવવા માગે તેમાં કોઈ આશ્ચર્ય ખરુ? એટલે કે કળા, વિજ્ઞાન, ધર્મની પ્રેરણાઓ અમેરિકન જીવનના ક્ષેત્રમાંથી ક્રમશઃ બહાર ધકેલાઈ રહી છે અને ગણ્યા-ગાંઢ્યા લોકોએ ઘડેલા મૂલ્યોનું જીવન બની રહ્યુ છે?&quot;&lt;ref&gt;રોર્ટી, જેમ્સ:(1934) “આપણા માલિકનો અવાજઃ જાહેરાત(Our Master's Voice: Advertising)” મેકમાસ્ટર પ્રેસ (જુન 30, 2008), ISBN 1409769739, ISBN 978-1409769736&lt;/ref&gt;


=== સંસ્કૃતિ અને રમત-ગમતનું વ્યાપારીકરણ ===


પ્રાયોજક વગર અભિનયો, પ્રદર્શનો, શો, સંગીત જલસા, સમારંભો અને મોટાભાગના અન્ય કાર્યક્રમો ભાગ્યે જ યોજાઈ શકે છે. કળા અને સંસ્કૃતિના વધતા જતા અભાવમાં તેઓ આકર્ષણની સેવા લે છે. કલાકારોની પાયરીઓ હોય છે અને તે મુજબ તેમને વ્યાપારિક હેતુ માટે કળાની કિંમત ચૂકવવામાં આવે છે. 
કોર્પોરેશનો પ્રખ્યાત કલાકારોને પ્રોત્સાહિત કરે છે, જેના લીધે તેઓ વૈશ્વિક જાહેરાત અભિયાનમાં એકાધિકાર મેળવે છે. ‘લા બોહેમ’ જેવા બ્રોડવે શોમાં વ્યાપારિક સહારાઓને તેની જોડી મુજબ દર્શાવાયા હતા. &lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.276, ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt;


જાહેરાતને પોતાને વ્યાપક રીતે સંસ્કૃતિમાં યોગદાન આપનાર તરીકે ગણવામાં આવે છે. જાહેરાત એ ફેશનમાં એકરૂપ થઈ ગઈ છે. કપડાના ઘણા ભાગોમાં કંપની [[લોગો]] એ માત્ર ડિઝાઈન અથવા તેનો મહત્વનો ભાગ હોય છે. સંસ્કૃતિ અને કળાના સ્વતંત્ર રીતે વિકાસ માટે અને વૈકલ્પિક મૂલ્યોની અભિવ્યક્તિ કરવા માટે વપરાશ અર્થતંત્રમાં માત્ર બહુ થોડો અવકાશ છે. છેલ્લા મહત્વના ક્ષેત્ર યુનિવર્સિટીઓ પર વ્યાપાર અને તેના હિતો માટે ખુલ્લી મુકવાનું અત્યંત દબાણ છે. &lt;ref&gt;સ્ટે ફ્રી Nr. 16 1999માં: ઝાલી, સુત &lt;/ref&gt;


પ્રાયોજક વગર સ્પર્ધાત્મક રમતોનો વિચાર થઈ શકે તેમ નથી અને તેમની વચ્ચે પરસ્પરનું અવલંબન છે. દર્શકો અથવા પ્રેક્ષકોની સંખ્યા પ્રમાણમાં સારી હોય તો જ જાહેરાતો સાથેની ઊંચી આવક શક્ય બની શકે. બીજી બાજુ ટીમ અથવા ખેલાડીઓનો નબળો દેખાવ જાહેરાતોની ઓછી આવકમાં પરિણમે છે. જર્ગન હથર અને હાન્સ-જોર્ગ સ્ટિએહલર ‘રમત/માધ્યમ સંકુલ કે જે માધ્યમ, એજન્સી, મેનેજર, રમતના પ્રમોટરો, જાહેરાતો વગેરેનું જટિલ મિશ્રણ છે, તેમાં અંશતઃ સામાન્ય અને અંશત ભિન્ન હિતો છે, પરંતુ કોઈપણ સંજોગોમાં તેમની વચ્ચેના વ્યાપારી હિતો સરખા છે. માધ્યમો કેન્દ્રમાં છે તે મુદ્દો સમજી શકાય તેવો છે, કારણકે તે અન્ય સંલગ્ન પક્ષોને દુર્લભ કહી શકાય તેવી જણસ એટલે કે જાહેર વિચારણા(સંભાવના) પૂરી પાડી શકે છે. રમતોમાં “સંચલન અને જાહેરાત બંનેમાં વિપુલ વેચાણના સર્જન માટે માધ્યમો સક્ષમ છે.” &lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.213, ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt;


“તમાકુ ઉદ્યોગ દ્વારા રમત પ્રાયોજકતાને મૂલ્યવાન જાહેરાત ગણવામાં આવે છે. તમાકુ ઉદ્યોગો 1994માં જરનલમાં ફોર્મ્યુલા વન કારનું વર્ણન આ મુજબ કર્યુ હતુ ‘વિશ્વની સૌથી વધુ સશક્ત જાહેરાત જગ્યા’. …. ઈંગ્લેન્ડમાં 22 માધ્યમિક શાળાઓમાં 1994માં અને છોકરાઓમાં 1995માં સામૂહિક અભ્યાસ હાથ ધરાયો હતો, જેમની પ્રિય ટેલિવિઝન રમત મોટર રેસિંગ હતી તેમનામાં નિયમિત ધૂમ્રપાન કરનાર બનવાનું જોખમ 12.8% જ્યારે કે અન્ય છોકરાઓ કે જેઓ મોટર રેસિંગ નહોતા જોતા તેમનામાં આ જોખમ 7.0% હતુ.” &lt;ref name=&quot;scientific1998&quot;&gt; તમાકુ અને સ્વાસ્થ્ય પર બનેલી વિજ્ઞાની સમિતિનો અહેવાલ, 20 માર્ચ 1998માં તૈયાર કરાયેલ: http://www.archive.official-documents.co.uk/document/doh/tobacco/part-4.htm&lt;/ref&gt;


ટિકિટોનું વેચાણ નહિ, પરંતુ IOC ([[આંતરરાષ્ટ્રીય ઓલિમ્પિક સમિતિ|ઈન્ટરનેશનલ ઓલિમ્પિક કમિટિ]])ની આગેવાની સાથે પ્રસારણ અધિકાર, પ્રાયોજકતા અને મુખ્ય સમયમાં વેચાણ રમત સંગઠનો અને સ્પોર્ટ્સ ક્લબોની આવકનો મોટો ભાગ બને છે. માધ્યમોના પ્રભાવથી રમતોમાં અનેક ફેરફાર આવ્યા છે, જેમાં નવી [[ઓલિમ્પીક રમતો|ઓલિમ્પિક રમતો]]માં ‘વિશેષ રમતો’નો સમાવેશ, સ્પર્ધાના અંતરમાં બદલાવ, નિયમોમાં ફેરફાર, દર્શકોના એનિમેશન, રમતના સફળ ખેલાડીઓનો જુવાળ કે જેઓનું માધ્યમ મૂલ્ય હોવાના કારણે તેઓ ઝડપથી જાહેરાતોમાં અને મનોરંજન વ્યાપારમાં પોતાની જાતને સ્થાપિત કરે છે &lt;ref name=&quot;merzwissenschaft2006&quot;&gt;હુથર, જુર્ગન અને સ્ટિએહલર, હાન્સ-જોગ્ર: મર્ઝ, ઝેઈટ્શ્રીફ્ટ ફર મેડિઅન અન્ડ એર્ઝિએહંગમાં, Vol. 2006/6: મેર્ઝવિસ્સેનશાફ્ટ - સ્પોર્ટ અંડ મેડિઅન, http://www.jff.de/merz/list.php?katid=3&amp;amp;heft_id=80 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725063740/http://www.jff.de/merz/list.php?katid=3&amp;heft_id=80 |date=2018-07-25 }}&lt;/ref&gt; અને આ યાદીમાં વધુ એક રમતના મેદાનોનું મોટી કંપનીઓ પાછળ ફરીથી નામકરણનો સમાવેશ થાય છે.
“માધ્યમોના તર્કમાં રમતોનું અનુકૂલન સમાન તક અથવા વાજબીપણા જેવા મૂલ્યોનો હ્રાસ કરે છે અને એથલેટ્સ પર વધારે પડતી માગણીઓ અને વિવિધ શોષણ અથવા છેતરવા([[ડોપિંગ]], પરિણામમાં છેડછાડ …)જાહેર જનતા દ્વારા દબાણ કરાય છે. આને જોખમી ગણવુ તે માધ્યમો અને રમતોના હિતમાં છે, કારણ કે માધ્યમ રમતો જ્યાં સુધી રમત અસ્તિત્વમાં છે ત્યાં સુધી જ ટકી શકશે. &lt;ref name=&quot;merzwissenschaft2006&quot;/&gt;


=== જાહેર જગ્યાઓનો કબજો અને વ્યાપારીકરણ ===


નરી આંખે જોઈ શકાય તેવી દરેક જગ્યા જાહેરાત માટેની ક્ષમતા ધરાવે છે. ખાસ કરીને માળખાઓ સાથે શહેરી વિસ્તારો, પરંતુ મુસાફરી દરમિયાન આવતી ખાલી જગ્યાઓ વધુને વધુ માધ્યમો માટે જાહેરખબરો બની રહી છે. નિશાનીઓ, પોસ્ટરો, બિલબોર્ડ, ઝંડાઓ શહેરી દેખાવમાં મહત્વના પરિબળ બન્યા છે અને તેમની સંખ્યા હજુ પણ વધી રહી છે. “આઉટડોર-ઘર બહારની જાહેરખબરોને અનિવાર્ય બની છે. પરંપરાગત બિલબોર્ડો અને માર્ગ પરના છાપરાઓએ આવરિત વાહનો, સંકુલની દિશાઓ, ઈલેક્ટ્રોનિક નિશાનીઓ, કિઓસ્ક, ટેક્સીઓ, પોસ્ટરો, બસની બાજુઓ અને બીજી ઘણી બધી આવી વધારે વ્યાપક-પ્રસરણશીલ પદ્ધતિઓ માટેનો માર્ગ ચોખ્ખો કરી દીધો છે. ‘શહેરી દિવાલ પ્રદર્શન’ને નિખારવા માટે ડિજિટલ તકનીકોનો ઉપયોગ થાય છે. શહેરી વિસ્તારોમાં આપણે જ્યારે પણ જાહેર સ્થળોએ હોઈએ ત્યારે વ્યાપારી સામગ્રી આપણી દ્રષ્ટિમાં અને આપણા વિચારોમાં દરેક પળે મૂકાય છે. જર્મન અખબાર ‘ઝેઈટ’ આને નવા પ્રકારની ‘સરમુખત્યારશાહી કહે છે, કે જેનાથી કોઈ બચી શકે તેમ નથી’.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; 
સમય વીતતા, આસપાસની વસ્તુઓનુ આ પ્રભુત્વ “કુદરતી” તબક્કો બન્યુ છે. લાંબા સમયની વ્યાપારિક સંતૃપ્તિ પરથી લોકો એ વાત સમજી શકે તેમ છે કે ઉલબ્ધ જગ્યામાંથી દરેક ઈંચ પર માલિકી, કબજા અને અંકુશનો અધિકાર જાહેરાતો પાસે છે. અતિક્રમણ કરતી જાહેરાખબરોની સામન્યતાના કારણે જનતાનો તેમની આસપાસના વાતાવરણ અંગેની ધારણાને સુસ્ત બનાવે છે, સર્જનાત્મકતા અને પરિવર્તન પરત્વે શક્તિવિહિન હોવાના સામાન્ય વલણનું પુનઃદ્રઢીકરણ કરે છે, આમ જાહેરાતકારોને થોડા અથવા જનાક્રોશ વગર ધીમે-ધીમે અને સાતત્યપૂર્વક જાહેરાતોની સંતૃપ્તિ વધારતા ચક્ર માટે સક્ષમ બનાવે છે.”&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://antiadvertisingagency.com/our-mission |title=Our Mission |publisher=The Anti-Advertising Agency |date= |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt; 


જાહેરાત પરિવર્તનો અને જાહેર જગ્યાઓની કામગીરી પ્રત્યે જંગી ઓપ્ટિકલ અભિગમનો ઉફયોગ બ્રાન્ડ દ્વારા થાય છે. શહેરના જાણીતા સ્થળો ટ્રેડમાર્ક બન્યા છે. પ્રખ્યાત અને લોકોની વધારે અવર-જવર ધરાવતા સ્થળોની જાહેર જગ્યા પર સૌથી વધારે દબાણ હોય છે, અને આ જગ્યાઓ શહેરની ઓળખ માટે પણ મહત્વની હોય છે (દા. ત. [[પિકાડિલી સરકસ]], [[ટાઈમ સ્કવેર|ટાઈમ્સ સ્ક્વેર]], [[એલેક્ઝાન્ડરપ્લાટ્ઝ]]).
શહેરી જગ્યાઓ જનતાની જણસ છે અને આ હેસિયતથી તેઓ મુખ્યત્વે સંકુલ નિયંત્રક ધારઓ, પ્રાચીન વારસા તથા જમીન સંરક્ષણ ધારા દ્વારા “સૌંદર્ય વાતાવરણ રક્ષણ” માટે હકદાર છે. “આ હેસિયતથી આ જગ્યાઓનું હવે ખાનગીકરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. તેને બિલબોર્ડ તથા નિશાનીઓથી વધારે મસાલેદાર બનાવવામાં આવે છે, જાહેરાતો માટે માધ્યમોમાં ફરીથી તેમના આદર્શો અપાય છે.” &lt;ref name=&quot;medienzeitalter36&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;aufmerksamkeit1998&quot;/&gt;


=== સામાજિક-સાંસ્કૃતિક પાસાઓ: [[જાતિયવાદ]], [[ભેદભાવ]] અને પ્રવાહો ===


“જાહેરાતોની “કાર્યસૂચિ સ્થાપના કામગીરી” હોય છે, જે વપરાશને કાર્યસૂચિની એક માત્ર વસ્તુ તરીકે રજૂ કરવા માટે જંગી નાણા સાથેની ક્ષમતા હોય છે. લોકોની પસંદગીમાં ભાગ મેળવવાની લડાઈમાં આનો અર્થ એવો થાય છે કે વ્યાપારિક ના હોય અથવા જેની જાહેરાત ના થઈ હોય તેવી વસ્તુઓ અંગે જાણકારીનો અભાવ છે. સમાજના ધોરણોનું પ્રતિબિંબ જાહેરાતોમાં પડવું જોઈએ અને તેણે લક્ષ્યિત બજારની સ્પષ્ટ છબિ આપવી જોઈએ. વાણિજ્ય અને જાહેરાત વગરના ક્ષેત્રો વિચારોની સેવા કરે છે અને સન્માન વગર હળવાશ અનુભવાય છે. બળ વધવાની સાથે જાહેરાતો અંગત ક્ષેત્રમાં પોતાને અનુકૂળ બનાવી રહ્યા છે, કે જેથી વાણિજ્યનો અવાજ સમાજની અભિવ્યક્તિના માધ્યમમાં વર્ચસ્વ મેળવે.” &lt;ref&gt;એઈકે, અલરિચ: ડાઈ વેરબેલ્વિનમાં. એંગરિફ ઔફ અનસેર બ્યુબેટ્સેઈન. મુનચેન, 1991&lt;/ref&gt;
જાહેરાત ટિકાકારોના મતે આપણી સંસ્કૃતિમાં જાહેરાતો એ આગેવાન ઉજાસ છે. સુટ જ્હાલી અને જેમ્સ ટ્વિટટેલ તો જાહેરાતોને એક પ્રકારના ધર્મ તરીકે ગણાવવા કરતા પણ આગળ વધે છે અને કહે છે કે ચાવીરૂપ સંસ્થા તરીકે તેમણે ધર્મને પણ બદલ્યો છે.&lt;ref&gt;સ્ટે ફ્રી Nr. 16, જાહેરાત પર, ઉનાળો 1999&lt;/ref&gt; 
&quot;કોર્પોરેટ જાહેરાતો (અથવા તે વ્યાપારી માધ્યમો છે?) તે માનવ જાતિ દ્વારા અત્યાર સુધીમાં હાથ પર લેવાયેલ સૌથી મોટો માનસિક પ્રકલ્પ છે. જોકે હજુ પણ આ તમામની આપણા પરની અસરો અંજાણી છે અને મોટાભાગે તેની અવગણના કરાય છે. વર્ષો, દસકાઓ કરતા વધુ સમયથી માધ્યમોના પ્રભાવ વિશે હું વિચારું છું ત્યારે મને 1950માં મોનટ્રીલ મનોચિકિત્સા હોસ્પિટલમાં ડોય ઈવેન કેમેરોન દ્વારા કરાયેલ મગજને બદલી નાખવાના પ્રયોગો યાદ આવે છે (જુઓ [[MKULTRA]]). CIA-પ્રાયોજિત &quot;પેટર્ન-તરાહ દૂર કરવાના&quot; પ્રયોગો હેડફોન સાથે સભાન, અભાન અથવા અર્ધ-જાગૃત વિષયો બનાવવા માટે કરાયા હતા, અને મગજ પર હાવી ઝઈ જાય તેવા હજારો &quot;પ્રોત્સાહિત&quot; સંદેશાઓ વારંવાર મોકલવામાં આવ્યા હતા, કે જેના લીધે સમયાંતરે તેઓનું વર્તન બદલાઈ જાય…. જાહેરાતના ઉદ્દેશો આ જ વસ્તુ કરવાના હોય છે.&quot;&lt;ref&gt;લાસ્ન, કાલ્લે: કલ્ચરલ જામ: ધી અનકુલિંગ ઓફ અમેરિકા, વિલિયમ મોરો એન્ડ કંપનીમાં; પ્રથમ આવૃત્તિ (નવેમ્બર 1999),ISBN 0688156568, ISBN 978-0688156565&lt;/ref&gt; 
જાહેરાતો વિશેષ રીતે યુવાન લોકો, બાળકોને લક્ષ્યમાં રાખે છે અને તે વધુને વધુ યુવાનોને વપરાશકાર બનાવી રહી છે.&lt;ref&gt;ગિરૌક્સ, હેનરી એ., મેકમાસ્ટર યુનિવર્સિટી, હેમિલ્ટન, કેનેડા,: સુત ઝાલી દ્વારા સંચયના તમાશાની પ્રસ્તાવનામાં, http://www.sutjhally.com/biography {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011005835/http://www.sutjhally.com/biography/ |date=2009-10-11 }}&lt;/ref&gt; 
સુત જ્હાલી માટે તે “આશ્ચર્યકારક નથી કે મોટા પાયે વિસ્તરણ સાથે આ કોઈ કેન્દ્ર સામાજિક જીવનમાં મહત્વની ઉપસ્થિતિ બનવી જોઈએ. હકીકતમાં, વ્યાપારી હિતોનો ઈરાદો આપણી સંસ્કૃતિનું વધુને વધુ સંસ્થાનીકરણ કરનાર જણસોના સંખ્યાબંધ જથ્થાનો વપરાશ વધારવાનો હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે લગભગ તમામ માધ્યમ પદ્ધતિ (ટેલિવિઝન અને મુદ્રણ-પ્રિન્ટ) વેચાણકારોના હેતુઓ પાર પાડનાર પદ્ધતિઓ બની ગયા છે અને તેમનું મુખ્ય કાર્ય જાહેરાતકારો માટે વેચાણ કરી શકાય તેવા પ્રેક્ષકોના સર્જનનું છે. તે જાહેરાતો અને સંપાદકીય સામગ્રી બંનેને લે છે અને તેઓ તેના ટેકામાં કામ કરે છે, વપરાશ સમાજને ઉજવે છે. ફિલ્મ પદ્ધતિ એક સમયે બહોળી માર્કેટિંગ પદ્ધતિની અસરની બહાર હતી, જોકે આજે તે પરવાનાઓના વ્યૂહ, જોડાણો અને ઉત્પાદનની ગોઠવણી-રજૂઆત દ્વારા સંપૂર્ણપણે તેમાં ભળી ગઈ છે. આજે ઘણી હોલિવૂડ ફિલ્મોની મુખ્ય કામગીરી જણસોના વિશાળ સંગ્રહના વેચાણમાં મદદ કરવાની છે. બિન-વાણિજ્યિક સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રોમાંથી જાહેર ભંડોળ ખેંચાઈ રહ્યુ હોવાથી, કલા કેન્દ્રો, મ્યુઝિયમ અને કલાકૃતિઓ પ્રાયોજિતતા માટે આહવાન કરે છે.”&lt;ref name=&quot;advertisingattheed1&quot;/&gt; આ જ રીતે શિક્ષણ પદ્ધતિને પણ અસર પહોંચી છે અને જાહેરાતો વધુ ને વધુ પ્રમાણમાં શાળાઓ યુનિવર્સિટીઓ પર દબાણ કરી રહી છે. ન્યૂયોર્ક જેવા શહેરો રમતના જાહેર મેદાનો માટે પ્રાયોજકો સ્વીકારે છે. “એટલે સુધી કે પોપનું પણ વ્યાપારીકરણ થઈ ગયુ છે … પોપની 4-દિવસીય મેક્સિકો મુલાકાત …1999માં હતી, જેના પ્રાયોજક ફ્રિટો-લે (Frito-Lay) અને પેપ્સીકો (PepsiCo) હતા.&lt;ref&gt;મુલાર્ઝ, સ્ટીફનઃ જાહેરાતની નકારાત્મક અસરો. http://www.mularzart.com/writings/THE%20NEGATIVE%20EFFECTS%20OF%20ADVERTISING.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318184447/http://www.mularzart.com/writings/THE%20NEGATIVE%20EFFECTS%20OF%20ADVERTISING.pdf |date=2009-03-18 }}&lt;/ref&gt; 
આ ઉદ્યોગ પર જટિલ અર્થતંત્ર સમૂહ ઉત્પાદન પદ્ધતિ કે જે વપરાશને પ્રોત્સાહન આપે છે, તેને વેગવાન બનાવતા ચાલકબળોમાંથી એક હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવે છે.
જ્યાં સુધી સામાજિક અસરોનો સંબંધ છે, જાહેરાતોના કારણે વપરાશને પ્રોત્સાહન મળે છે કે નહિ તે મહત્વનું નથી પરંતુ તેના દ્વારા સ્થાપિત થતા મૂલ્યો, વર્તનની તરાહ અને અર્થોની કામગીરી મહત્વની છે. 
પોપ સંસ્કૃતિની ભાષા અને અર્થોની તફડંચીનો અને એટલે સુધી કે રાજદ્રોહ ટીકાઓનો તથા પ્રતિબંધો તોડવાનો અને તેનો વિનાશ કરવામાં પણ નિહ અચકાવાનો સરકારી જાહેરાતો પર આરોપ છે(દા. ત. બેન્ટોન). જવાબમાં તે વળતી પ્રતિક્રિયાને ઉશ્કેરે છે, કેલ્લ લાસ્ન દ્વારા જેને 2001માં ‘’નિચોવી નાખનારના મુરબ્બાનો મુરબ્બો બનાવવો’’ ગણાવાઈ હતી. જે કંઈપણ જાય છે. “તે મધ્ય સામાજિક-વિજ્ઞાની પ્રશ્ન છે કે સ્થિતિઓની અનુકૂળ ડિઝાઈન અને વ્યવહારુ રીતે અત્યંત જરિયાત દ્વારા લોકો પાસે શું કરાવી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે સંખ્યાબંધ માનસિક પ્રયોગોના અખતરા પરથી તેવું માની શકાય કે જ્યારે સામાજિક સ્થિતિ અનુસાર જરૂર હોય ત્યારે લોકો પાસે તેમની ક્ષમતા મુજબ ગમે તે કરાવી શકાય છે.” &lt;ref&gt;રિચટેર, હાન્સ જુર્ગેન. એઈનફુહરંગ ઈન ડીસ ઈમેજ-માર્કેટિંગ.ફેલ્ડથીઅરેટિશ ફોરશુંગ.સ્ટટગ્રાટ: કોહલહેમર (શહેરી TB, 1977).હિએરૌસઃ ઔફગેબ ડેર વેરબંગ S. 12&lt;/ref&gt;


જાહેરાતોમાં સામાન્ય રીતે સ્ત્રીઓ અને પુરુષોની બીબાઢાળ ભૂમિકાઓના ઉપયોગ દ્વારા વર્તમાન [[અતિ રૂઢ|પ્રવાહો]]ના પુનઃદ્રઢીકરણ માટે ઉપયોગ કરાય છે અને તે “સાવધાનીપૂર્વક અથવા એટલે સુધી કે ઈરાદાપૂર્વક જાતિયતા, વંશવાદ, અને છેલ્લે વયવાદને પ્રોત્સાહન આપે છે… મોટાભાગની જાહેરાતો છેવટે કંઈ નહિ તો પ્રવાહોના દ્રઢીકરણ માટે ઓળખી શકાય તેવા પ્રકારો પડાે છે અને આ રીતે એક જ છબિમાં અથવા ૩૦ સેકન્ડની સમય મર્યાદામાં પોતાની વાર્તા કહે છે.”&lt;ref name=&quot;advertising1&quot;/&gt;
પ્રવૃત્તિઓને પણ પુરુષ અથવા સ્ત્રીઓ મુજબ પસંદ કરવામાં આવે છે (વલણ બનાવતા). આ ઉપરાંત લોકોને તેમની જાતિયતા આગળ કમજોર પાડવામાં આવે છે અથવા તો તેમને જણસો અને જાતિ વિશેષ ગુણવત્તાઓની અતિશયોક્તિ સાથે એકરૂપ કરવામાં આવે છે. જાતિયતાવાળા સ્ત્રી શરીરો, પરંતુ પુરુષો પણ વધુને વધુ આંખ-આકર્ષનારા બની રહ્યા છે. જાહેરાતોમાં સામાન્ય રીતે સ્ત્રીને 

* પુરુષો અને બાળકોની નોકર તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે, જેની પ્રતિક્રિયારૂપે તેમના પ્રિય વ્યક્તિઓની માગણીઓ તથા ફરિયાદ અંગે ખરાબ ભાવ અને તાત્કાલિક સુધારાની ખાતરી આવે છે (ધુલાઈ, ખોરાક)
* પુરુષોના સ્વ-દ્રઢિકરણ માટે જાતિય અથવા ભાવનાત્મક રમતનું રમકડુ 
* તકનીકી રીતે બિલકુલ કડીરહિત કે જેને માત્ર બાળપ્રતિરોધક કામગીરી જ સાચવી શકે
* મહિલા વિશેષજ્ઞો, પરંતુ ફેશનના ક્ષેત્રમાંથી બીબાઢાળ, શ્રૃંગાર-પ્રસાધનો, ખોરક અને વધારેમાં વધારે દવાઓ
* અન્ય લોકો માટે પ્રાથમિક કામ કરતા, દા. ત. પત્રકાર રાજકારણીને પ્રશ્નો પૂછતા હોય ત્યારે કોફી પીરસવી &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.humanistische-union.de |title=Humanistische Union: Aktuelles |publisher=Humanistische-union.de |date= |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt;


જાહેરાતોનો સૌથી મહત્વનો ભાગ લોકોના દેખાવ સાથે સંકળાયેલા ઉત્પાદનોના પ્રમોશનનો છે, મુખ્યત્વે મહિલાઓ માટે (ભૂતકાળમાં માત્ર મહિલાઓ માટે). આમ, માધ્યમો છોકરીઓ અને મહિલાઓને તેમની પોતાની જાતને સ્થપિત કરવામાં આવેલ આદર્શ સુંદરતા સાથે સરખાવવા માટે ભયંકર દબાણમાં મૂકે છે. આના પરિણામે ખોરાકમાં અનિયમિતતા, સ્વ-નુકસાન, સુંદરતા માટેની શસ્ત્રક્રિયા વગેરે છે. યુરોપીય સંઘ સંસદે 2008માં એક વિધેયક પસાર કર્યુ કે જાહેરાતો કોઈની હીણા ના ચિતરી શકે અથવા અપમાન ના કરી શકે. આ દર્શાવે છે કે જાહેરાતના નકારાત્મક પાસા અંગે રાજકારણીઓ વધુને વધુ જાગૃત બની રહ્યા છે.


=== લક્ષ્યિત જૂથ તરીકે બાળકો અને કિશોરો ===


બાળકોનું બજાર, કે જ્યાં જાહેરાતનો પ્રતિકાર સૌથી વધુ કમજોર છે, તે “જાહેરાત દબાણની શરૂઆત કરનાર છે”.&lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.269, ISBN 978-158367161-0&lt;/ref&gt; 
“જાહેરાતને સૌથી વધુ સમર્પિત રીતે જોનારાઓમાં બાળકો છે. તેઓ ધૂનો ગાઈ શકે છે અને લોગો ઓળખી શકે છે અને તેઓ ઘણી વાર ઉત્પાદનો માટે દ્રઢ લાગણી ધરાવે છે. કે જેને તેઓ સામાન્ય રીતે સમજતા નથી, આમ છતાં, જાહેરાત કઈ રીતે કામ કરે છે તેના મુદ્દાઓ જાણતા નથી. સમૂહ માધ્યમો માત્ર માલના વેચાણ માટે નહિ, પરંતુ વિચારોના વેચાણ માટે પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે: આપણે કઈ રીતે વર્તવુ જોઈએ, કયા નિયમો મહત્વના છે, કોનો આપણે આદર કરવો જોઈએ અને આપણે શેને કિંમતી સમજવુ જોઈએ.” &lt;ref&gt;{{cite web|last=Schechter |first=Danny |url=http://www.mediachannel.org |title=Home |publisher=Media Channel |date=2009-04-16 |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt;
વધુને વધુ યુવાનોને નીચા ઉતારીને વપરાશકારની ભૂમિકા લાવવામાં આવી રહ્યા છે. માત્ર રમકડાઓનું બજાર નહિ, મિઠાઈ, આઈસ્ક્રીમ, નાસ્તા અને રમતના સાધનો પણ તેમના પ્રચાર માટે બાળકો તથા કિશોરોને લક્ષ્ય રાખે છે. ઉદાહરણ તરીકે, મકાઈના નાસ્તાની ચેનલ પર આવતી જાહેરખબર માટે પુખ્ય વ્યક્તિ લક્ષ્ય હશે તો તેમાં સોફ્ટ બેલાડનું સંગીત હશે, જ્યારે કે બાળકો માટેની ચેનલમાં આ જ જાહેરખબરમાં બાળકોને લક્ષ્યમાં રાખીને તે જ ગીતમાં આકર્ષક રોક જિંગલ હશે. અન્ય ઉત્પાદનો માટેની જાહેરખબરો એવા માધ્યમોની પસંદગી થશે કે જેની સાથે તેઓ વપરાશકારોની આગામી પેઢી સુધી પણ પહોંચી શકે.&lt;ref&gt;એઈક અલરિચ યુ. વોલફ્રામ: મેડિઅનકાઈન્ડરમાં: વોમ રિચટિજેન ઉમગાંગ મિટ ડેર વિએલફેલ્ટ, ક્નેસેબેક મુનચેન 1994, ISBN 3-926901-67-5 &lt;/ref&gt; “ચાવીરૂપ જાહેરાત સંદેશો યુવા લોકોની ઉદભવતી સ્વતંત્રતાનો લાભ લે છે.”ઉદાહરણ તરીકે સિગારેટ્સ, “નો ઉપયોગ ફેશન એસેસરી તરીકે અને યુવા મહિલાઓને અપીલ કરવા થાય છે. યુવા લોકો પર અન્ય અસરોમાં ઝગમગતા સિતારાઓ સાથે જોડાણ અને રમત પ્રાયોજકો દ્વારા ધૂર્મપાન, ટેલિવિઝન કાર્યક્રમોમાં લોકપ્રિય પાત્રો દ્વારા સિગારેટનો ઉપયોગ અને સિગરેટનું પ્રમોશન. સંશોધન સૂચવે છે કે યુવાન લોકો સૌથી વધારે જાહેરાત થતી હોય તેવી સિગરેટ બ્રાન્ડથી માહિતગાર હોય છે.” &lt;ref name=&quot;scientific1998&quot;/&gt;


“[[ઉત્પાદનોની ગોઠવણી-રજૂઆત|ઉત્પાદન પ્રદર્શનો]] દરેક જગ્યાએ હોય છે અને બાળકો તેમાંથી બાકાત નથી. તેનાથી ઘણા દૂર. એનિમેશન ફિલ્મ ફુડફાઈટમાં ‘હજારો ઉત્પાદનો અને વાસણોની દુકાનમાંથી પરિચિત (વસ્તુઓ) પાત્રો હતા.’ બાળકો માટેના પુસ્તકમાં પણ બ્રાન્ડેડ વસ્તુઓ અને પાત્રો દર્શાવવામાં આવે છે, અને તેમાંથી લાખોના મુખ્ય પાત્રો નાસ્તાની વસ્તુઓના હોય છે.“ &lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), ISBN 978-1583671610&lt;/ref&gt; બાળકો અને કિશોરોમાં વ્યાપારી હિત છે, કારણ કે તેમની પાસે ખરીદશક્તિ છે અને વાલીઓની ખરીદીની આદતને પ્રભાવિત કરી શકે છે. તેમને પ્રભાવિત કરવાનું સરળ હોવાથી જાહેરાત વ્યાપાર તેમને વિશેષ રીતે લક્ષ્ય બનાવે છે.
“ખોરાક જાહેરાતોની પહોંચ અને સામાજિક સમસ્યાઓની શ્રેણી, વિશેષ કરીને મેદસ્વિતાનું પ્રમાણ, વચ્ચે સંબંધ હોવાના દાવા પર દબાણ વધતુ હોવાનું માર્કેટિંગ ઉદ્યોગ અનુભવે છે.” &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-31767632_ITM |title=Commercial media literacy: what does it do, to whom-and does it matter? (22-JUN-07) Journal of Advertising |publisher=Accessmylibrary.com |date=2007-06-22 |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt;
2001માં યુ.એસ.માં ટેલિવિઝન નિહાળનારાઓમાં 20%થી વધુ કાર્યક્રમો બાળકોના હતા.
બાળકોના પરવાના ઉત્પાદનોનું વૈશ્વિક બજાર 2002માં લગભગ 132 અબજ અમેરિકી ડોલર હતુ.&lt;ref name=&quot;mcchesney277&quot;/&gt; જાહેરાતકારો બાળકોને લક્ષ્ય બનાવે છે, કારણ કે, દા. ત.કેનેડામાં, તેઓ “ત્રણ વિભિન્ન બજારોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે:

# પ્રાથમિક ખરીદાર ($2.9 અબજ વાર્ષિક)
# ભાવિ વપરાશકારો (બ્રાન્ડ-વફાદાર વયસ્કો)
# ખરીદી પર અસર કરનાર ($20 અબજ વાર્ષિક)
બાળકો બ્રાન્ડ અપેક્ષાઓને આગળ લઈ જશે, ભલે તે સકારાત્મક, નકરાત્મક અથવા સમાન હોય
વપરાશકાર તરીકેની કાળજી રખાવા માટે બાળકો પણ તૈયાર થઈ ચૂક્યા હોય છે. લાંબા ગાળાનું ઈનામ: બાળકોની વફાદારી બ્રાન્ડ સમર્પિત વયસ્ક ગ્રાહકોમાં પરિણમે છે” &lt;ref&gt;YTVનો 2007 ટ્વિન રીપોર્ટ: http://ontariondp.com/ban-advertising-aimed-children-under-13&lt;/ref&gt;


માધ્યમિક શાળામાંથી સ્નાતક થતા પહેલા સરેરાશ કેનેડિયન બાળક 350,000 ટીવી કમર્શિયલ જુએ છે અને વર્ગમાં ઉપસ્થિતિ જેટલો સમય જ ટીવી જોવામાં આપે છે. 1980માં કેનેડિટન પ્રાંત ક્યુબેકે 13 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટેની જાહેરાત પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.&lt;ref&gt;ગ્રાહક સુરક્ષા ધારો, R.S.Q., c. P-40.1, ss. 248-9 (આ પણ જુઓ: ss. 87-91 ગ્રાહક સુરક્ષા ધારાનું, R.R.Q., 1981, c. P-40.1; અને ધારા 248 અને 249 માટે ક્યુબેક ગ્રાહક સુરક્ષા ધારાની અરજી માર્ગદર્શિકા (13 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે હેતુ ધરાવતી જાહેરાતો).&lt;/ref&gt; “ [[ક્યુબેક ગ્રાહક સુરક્ષા ધારો|ક્યુબેક કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન એક્ટ]]ની બંધારણીય ગ્રાહ્યતા જાળવી રાખતા 13 વર્ષની અંદરના બાળકોની જાહેરખબરો પર પ્રતિબંધ રાખતા (રમકડા કંપનીએ તેને પડકારવા કરેલ કેસમાં) કોર્ટે જણાવ્યુ હતુ: ‘...નાના બાળકો માટે નિર્માણ થયેલી જાહેરાતો દૂષણ જેવી છે. જે લોકો કાયમ વિશ્વાસ રાખે છે તેવા લોકોને સંમત કરીને ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવું તે આવી જાહેરાતોનું લક્ષ્ય હોય છે.’”&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lexum.umontreal.ca/csc-scc/en/pub/1989/vol1/html/1989scr1_0927.html |title=પુનઃસૂચના |access-date=2009-10-01 |archive-date=2011-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110215002821/http://www.lexum.umontreal.ca/csc-scc/en/pub/1989/vol1/html/1989scr1_0927.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
નોર્વે (12 વર્ષની અંદરના બાળકો માટેની જાહેરાતો), અને સ્વીડને (12 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને લક્ષ્યમાં રાખીને બનાવાયેલી જાહેરાતો) પણ બાળકોને જાહેરાતો પર કાયદેસરનો પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, સ્વીડન, ડેન્માર્ક, ઓસ્ટ્રિયા અને ફ્લેમિશ બેલ્જિયમમાં બાળકોના કાર્યક્રમો દરમિયાન કોઈપણ પ્રકારની જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ છે. ગ્રીસમાં 7 to 22 કલાક દરમિયાન બાળકોના ઉત્પાદનોની કોઈ જાહેરાત હોતી નથી. બાળકોને લક્ષ્યમાં રાખીને બનાવાયેલી જાહેરાતો પર નિયંત્રણનો પ્રયાસ અમેરિકામાં પ્રથમ સુધારા સાથે નિષ્ફળ થયો છે. સ્પેનમાં પ્રતિબંધને પણ બિન-લોકશાહી ગણવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web|author=Melanie Rother |url=https://www.berlinonline.de/berliner-zeitung/archiv/.bin/dump.fcgi/2001/0203/none/0086/index.html |title=Leichtes Spiel für die Werbeindustrie : Textarchiv : Berliner Zeitung Archiv |publisher=Berlinonline.de |date=2008-05-31 |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;કોરિન્ના હોક્સ, બાળકોને માર્કેટિંગ ખોરાક: વૈશ્વિક પર્યાવર નિયંત્રક, (જીનીવાઃ વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન(Geneva: World Health Organization), 2004) જુઓ http://whqlibdoc.who.int/publications/2004/9241591579.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091009232039/http://whqlibdoc.who.int/publications/2004/9241591579.pdf |date=2009-10-09 }}&lt;/ref&gt;


=== જાહેરાતોનો વિરોધ અને તેની સામેના અભિયાનો ===
[[ચિત્ર:Utomhusreklam i Lund.jpg|thumb|200px|લુંડમાં બિલબોર્ડ, સ્વીડન, જે કહે છે &quot;એક રાતનું રોકાણ?&quot; 2005.]]


ટિકાકારોના જણાવ્યા મુજબ, સમાજના તમામ ક્ષેત્રોનું સંપૂર્ણ વ્યાપારીકરણ, જાહેર જગ્યાઓનું ખાનગીકરણ, વપરાશમાં ઝડપ અને સ્રોતના બગાડ સહિત જીવનશૈલી તથા વાતાવરણ પર નકારાત્મક પ્રભાવની જરૂર જેટલી નોંધ લેવામાં આવી નથી. “સંસ્કૃતિના અત્યંત-વ્યાપારીકરણની ઓળખ થઈ ગઈ છે અને નાગરિકો દ્વારા તેના માટે અણગમો બહાર આવ્યો હોવા છતાં આ અંગે માધ્યમો અથવા રાજકીય સંસ્કૃતિમાં ભાગ્યે જ કોઈ વિચારણા થાય છે”.&lt;ref&gt; મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.279, ISBN 978-1583671610&lt;/ref&gt; “જાહેરાતો દ્વારા થયેલા સૌથી મોટા નુકસાન અંગે ટૂંકમાં કહી શકાય કે તેમાં વિશ્વાસ નહિ ધરાવતા હોવા છતાં બુદ્ધિ, અવાજ અને કલા કૌશલ્ય આપનાર સ્ત્રીઓ-પુરુષોની સતત વેશ્યાવૃત્તિ દર્શાવવામાં આવે છે અને …. તે આખરે આપણી સૌથી કિંમતી બિન-વસ્તુકીય માલિકીઓને અસ્ત-વ્યસ્ત કરે છે તથા નાશ કરે છે: માનવ પ્રવૃત્તિઓના સાર્થક હેતુઓ તથા માણસની સંપૂર્ણતામાં વિશ્વાસ.”&lt;ref&gt;બારન, પૌલ અને સ્વીઝી, પૌલ (1964) “એકાધિકાર મૂડી” in: મેકચેસેની, રોબર્ટ, ડબલ્યુમાં “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.52, ISBN 978-1583671610&lt;/ref&gt; “ જો આપણે તમામ સાચી માનવ જરૂરિયાતો સાથેના જોડાણો કે જે આજે આપણા સમાજમાં સડો ફેલાવી રહ્યા છે તેમાંથી મુક્તિ જોઈતી હશે તો જાહેરાતો સામે સંઘર્ષ જરૂરી છે. પરંતુ આ પ્રકારનો સામનો કરવામાં અતિ-વ્યાપારીકરણ અંગે કોઈપણ ભ્રમ હોવો જોઈએ નહિ. ઘણી વખત જાહેરાતોને આપણી અર્થવ્યવસ્થાના સાર્વત્રિક પાસાની તુચ્છ વસ્તુ તરીકે જોઈ શકાય છે. જો કે, અર્થશાસ્ત્રી એ. સી. પિગોઉ જણાવે છે તેમ આને માત્ર ત્યારે જ ‘સંપૂર્ણ નાબૂદ કરી શકાય’ જો કોર્પોરેટ મૂડીવાદમાં વારસામાં મળતી ‘મોનોપ્લાસ્ટિક સ્પર્ધાની સ્થિતિ’ દૂર કરવામાં આવે. પ્રતિકાર કરવા માટે મૂડીવાદના પોતાના અંદરના તર્કથી મુકાબલો કરવો જોઈએ કે જેની તે શુદ્ધ અભિવ્યક્તિ છે.” &lt;ref&gt;મેકચેસેની રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”.મંથલી રીવ્યૂ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, (મે 1, 2008), p.281, ISBN 978-1583671610&lt;/ref&gt;


“દ્રશ્ય પ્રદૂષણ, કે જે મોટાભાગે જાહેરાતોના સ્વરૂપમાં છે, તે વિશ્વના તમામ મોટા શહેરોનો મુદ્દો છે. પરંતુ કેટલાક માટે જે પ્રદૂષણ છે તે અન્યો માટે શહેરની સૂરતનો ધબકતો ભાગ છે. ટાઈમ્સ સ્ક્વેરના વિશાળ ડિજિટલ બિલબોબોર્ડ સિવાય ન્યૂયોર્ક શહેર અથવા ગિન્ઝાના વાણિજ્યિક પેનોરમા સિવાય ટોકિયો વિશે વિચારી શકાય નહિ.નિશાનીઓ વગરનું પિકાડિલી સરકસ એ માત્ર લંડનની ગોળાકાર વસ્તુ છે. છતાં મોસ્કો જેવા અન્ય શહેરો તેમની મર્યાદાએ પહોંચી ગયા છે અને સંકુલોની ટોચ પરની આઉટડોર જાહેરખબરો તોડવાની શરૂઆત કરી છે.”&lt;ref&gt;{{cite news |last=Downie |first=Andrew |url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1709961_1711305_1860002,00.html |title=São Paulo Sells Itself - Inner Workings of the World's Megacities |publisher=TIME |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416223612/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1709961_1711305_1860002,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
“તેમના નજારાની લાક્ષણિકતા જાળવવા અને નિખારવા ઘણા સમાજોએ બિલોર્ડને નિયંત્રિત કરવાનું પસંદ કર્યુ છે. નીચેની યાદી કોઈપણ રીતે આવા સમાજોની પૂર્ણ યાદી નથી, પરંતુ બિલબોર્ડના નવા નિર્માણ પર પ્રતિબંધ મૂકનાર શહેરો, પરગણા અને રાજ્યો ની ભૌગોલિક વિવિધતા વિશે તે સારી સમજ આપે છે. સીનિક અમેરિકાના અંદાજ મુજબ દેશભરમાં ઓછામાં ઓછા 1500 શહેરો અને સમાજોએ નવા બિલબોર્ડના નિર્માણ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.
યુએસએમાં તમામ બિલબોર્ડ પર પ્રતિબંધ મૂકના રાજ્યોની સંખ્યા:

* વેરમોન્ટ - 1970ના દાયકામાં તમામ બિલબોર્ડ દૂર કર્યા.
* હવાઈ - 1920ના દાયકામાં તમામ બિલબોર્ડ દૂર કર્યા.
* મેઈન - 1970ના દસકામાં અને 80ના દાયકાની શરૂઆતમાં તમામ બિલબોર્ડ દૂર કર્યા.
* અલાસ્કા - રાજ્ય લોકમતે 1998માં બિલબોર્ડને પ્રતિબંધિત કર્યા &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scenic.org/billboards/background/communities |title=Scenic America :: Communities Prohibiting Billboard Construction |publisher=Scenic.org |date=2008-08-01 |access-date=2009-04-20 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725051727/http://www.scenic.org/billboards/background/communities |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* લગભગ બે વર્ષ પૂર્વે બ્રાઝિલના શહેર સાઓ પૌલોએ તમામ બિલબોર્ડ અને શહેરમાં જાહેરાતોના લગભગ તમામ પ્રકારોનું કદ ઘટાડવા અથવા તેમને દૂર કરવા આદેશ કર્યો.” &lt;ref&gt;{{cite news|last=Plummer |first=Robert |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5355692.stm |title=Brazil's ad men face billboard ban, BBC News, 19 September 2006 |publisher=BBC News |date=2006-09-19 |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt;
તકનીકી ઉપકરણો, જેવા કે ટીવી અને મેઈલ બોક્સના સ્ટીકર માટેના સ્પામ ફિલ્ટર: “જાહેરાતો નહિ” અને અદાલતી કેસોની વધી રહેલી સંખ્યા સૂચવે છે કે અનિચ્છિત જાહેરાતોને રોકવા અને તેને પોતાની જાત પર હાવી નહિ થવા દેવામાં લોકોનો રસ વધી રહ્યો છે. 


ગ્રાહક સુરક્ષા સંગઠનો, પર્યાવરણ સંરક્ષણ જૂથો, વૈશ્વિકીકરણના વિરોધીઓ, વપરાશ ટીકાકારો, સમાજશાસ્ત્રીઓ, માધ્યમ ટીકાકારો, વિજ્ઞાનીઓ અને જાહેરાતના નકરાત્મક પાસે સંકળાયેલા અન્ય ઘણા લોકો. ફ્રાન્સમાં “એન્ટિપબ”, જાહેરાત વિરોધી સમાજોમાં “[[સબવર્ટાઈસિંગ|સબવર્ટાઈઝિંગ]]”, [[કલ્ચર જામિંગ|કલ્ચર જામિંગ/1} and]] [[એડબસ્ટિંગ]] શબ્દો સ્થાપિત બન્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે [[નાઓમી ક્લેઈન]] અને [[નોઆમ ચોમ્સ્કી|નોઆમ ચોમસ્કી]] જેવા [[વૈશ્વિકીકરણ-વિરોધી|વૈશ્વિકીકરણ ટીકાકારો]] જાણીતા માધ્યમ અને જાહેરાત ટીકાકારો પણ છે. 
જાહેર જગ્યા, સપાટીઓ, હવાઈતરંગો, માધ્યમો વગેરે પર સંપૂર્ણ કબજાની આ જૂથો ટીકા કરી રહ્યા છે. અને જાહેરાત સંદેશા માટે લગભગ તમામ ઈન્દ્રિયોને સંવેદના, અંગતતાનું અતિક્રમણ અને માત્ર બહુ થોડા ગ્રાહકો એ વાતથી માહિતગાર હોય છે કે આ ખર્ચના એક-એક પૈસાનો બોજ તેમના પર પડે છે. આ જૂથોમાંથી [[સાન ફ્રાન્સિસકો|સેન ફ્રાન્સિસ્કો]]માં ‘ધી બિલબોર્ડ લિબરેશન ફ્રન્ટ ક્રીએટિવ ગ્રૂપ’ અથવા કેનેડા, [[વાનકુંવર|વેનકુંવર]]માં [[એડબસ્ટર્સ]] પાસે ઢંઢેરાઓ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboardliberation.com/manifesto.html |title=Billboard Liberation Front Creative Group |publisher=Billboardliberation.com |date= |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt; જાહેરાતો વિરુદ્ધ પાયાના (તૃણમૂલ) સંગઠનો દ્વારા અભિયાન અથવા વિવિધ સ્વરૂપો અને વ્યૂહોમાં તેના કેટલાક નિશ્ચિત પાસાઓ અને ઘણી વાર તેમના મૂળિયા અલગ-અલગ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે એડબસ્ટર્સ જાહેરાતના અર્થોને ઉથલાવીને અથવા તેની જગ્યાએ નવો અહેતુક અર્થ સર્જીને જાહેરાતની સામે ભાગ લે છે અને તેને પડકારે છે. ઈલલીગલ સાઈન્સ કેનેડા’ જેવા અન્ય જૂથો બિલબોર્ડના પૂરને ખાળવા માટે તેની તપાસ કરે છે અને મંજૂરી વગર મૂકવામાં બિલબોર્ડ અંગે અહેવાલ કરે છે.&lt;ref&gt;[http://illegalsigns.ca/ ::: illegalsigns.ca]&lt;/ref&gt; 
અલગ-અલગ શહેરોમાં આવેલ વિવિધ જૂથો અને સંગઠનો માટેના ઉદાહરણ 
ફ્રાન્સમાં ‘એલ'એસોસિએશન રેસિસ્ટન્સ એ એલ'એગ્રેશન પબ્લિસિટેર’ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antipub.org/ |title=Résistance À l'Agression Publicitaire |publisher=Antipub.org |date= |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt; , કે જ્યાં માધ્યમ વિવેચક [[જીન બૌડ્રિલાર્ડ]] એક જાણીતા લેખક છે.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mediaed.org |title=Media Education Foundation |publisher=Mediaed.org |date= |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt; ‘જાહેરાત વિરોધી એજન્સી’ જાહેરાત વિશે પેરોડી અને રમૂજ સાથે કામ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://antiadvertisingagency.com/ |title=The Anti-Advertising Agency |publisher=The Anti-Advertising Agency |date= |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt; અને બાળકો, કૌટુંબિક મૂલ્યો, સમાજ, પર્યાવરની સંપૂર્ણતા અને લોકશાહી માટે ‘વ્યાપારિક એલર્ટ’ અભિયાનો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.commercialalert.org/ |title=Commercial Alert — Protecting communities from commercialism |publisher=Commercialalert.org |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090422064137/http://www.commercialalert.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[માધ્યમ સાક્ષરતા]] સંસ્થાઓ લોકોને તાલીમ આપવાનું લક્ષ્ય રાખે છે, ખાસ કરીને માધ્યમો અને તેમના કાર્યક્રમોમાં જાહેરાતમાં કામ કરતા બાળકોને તાલીમ અપાય છે. ઉદાહરણ તરીકે અમેરિકામાં ‘માધ્યમ શિક્ષણ સંસ્થા’(Media Education Foundation) દસ્તાવેજી ફિલ્મો અને અન્ય શૈક્ષણિક સ્રોતોનું નિર્માણ તથા વિતરણ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mediaed.org/ |title=Media Education Foundation |publisher=Mediaed.org |date= |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt; 
કેનેડિયન બિન-નફાલક્ષી મહિલાઓનું સંગઠન ‘મીડિયાવોચ’ ગ્રાહકોને કઈ રીતે જાહેરાતકારો તથા નિયંત્રક સત્તાઓ સમક્ષ પોતાની ફરિયાદો નોંધાવવી તે અંગે શિક્ષિત કરે છે.&lt;ref&gt;http://www.mediawatch.ca&lt;/ref&gt; કેનેડડિયન ‘મીડિયા અવેરનેસ નેટવર્ક/રેસીઉ એડ્યુકેશન મીડયાસ’ માધ્યમ શિક્ષણ અને ઈન્ટરનેટ સાક્ષરતા સ્રોત પર વિશ્વના સૌથી સચોટ સંગ્રહો પૈકીના એક પૂરા પાડે છે. તેના સભ્ય સંગઠનો જનતા, બિન-નફાલક્ષી ઉપરાંત ખાનગી ક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ પણ કરે છે. જો કે તે પોતાની સ્વતંત્રતાને તાણમાં મૂકે છે, તે બેલ કેનેડા (Bell Canada), સીટીવી ગ્લોબમીડિયાશ(CTVGlobeMedia), કેનવેસ્ટ(CanWest), ટીઈએલયુએસ(TELUS) અને એસ-વીઓએક્સ (S-VOX) પાસેથી નાણાકીય મદદ સ્વીકારે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.media-awareness.ca/ |title=માધ્યમ જાગૃતિ કેન્દ્ર {{!}} રેસેઉ એજ્યુકેશન મીડિયાસ |access-date=2009-10-01 |archive-date=2010-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106164355/http://www.media-awareness.ca/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 


બાળકોને લક્ષ્યમાં રાખીને આવતી જાહેરખબરોની વધતી જતી ટકાના સામના માટે માધ્યમ સાક્ષરતા સંગઠનો પણ શરૂ થયા છે અને કોર્પોરેશનો તથા જાહારેત વ્યાપાર પોતે તેમાં ભંડોળ આપે છે. યુએસમાં ‘ધી એડવર્ટાઈઝિંગ એજ્યુકેશનલ ફાઉન્ડેશન’(The Advertising Educational Foundation) 1983માં સ્થપાયુ હતુ અને તેને જાહેરાત એજન્સીઓ, જાહેરાતકારો તથા માધ્યમ કંપનીઓએ ટેકો આપ્યો હતો. “જાહેરાતોની સમજ અને સંસ્કૃતિ, સમાજ અને અર્થતંત્રમાં તેની ભૂમિકાને સમૃદ્ધ બનાવવાનું કાર્ય જાહેરાત ઉદ્યોગનું ભરણ-પોષણ કરનાર અને શૈક્ષણિક સામગ્રીના વિતરકોએ કર્યુ છે” &lt;ref&gt;{{cite web |author=Advertising Educational Foundation |url=http://www.aef.com/index.html |title=Advertising Educational Foundation - Educational Advertising Content |publisher=AEF |date=2008-05-20 |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090420024405/http://www.aef.com/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઉદાહરણ તરીકે કેટલાક નામોનો ઉલ્લેખ કરીએ તો અમેરિકન એરલાઈન્સ(American Airlines), એન્હ્યુસર-બુશ(Anheuser-Busch), કેમ્પબેલ સુપ(Campbell Soup),કોકા-કોલા (Coca-Cola), કોલગેટ - પામોલિવ(Colgate-Palmolive), વોલ્ટ ડીઝની(Walt Disney), ફોર્ડ (Ford), જનરલ ફૂડ્સ(General Foods), જનરલ મિલ્સ(General Mills), જિલેટ(Gillette), હેઈન્ઝ(Heinz), જ્હોન્સન એન્ડ જ્હોન્સન(Johnson &amp;amp; Johnson), કેલોગ(Kellogg), ક્રાફ્ટ (Kraft), નેસ્લે(Nestle), ફિલિપ મોરિસ(Philip Morris), ક્વેકર ઓટ્સ(Quaker Oats), નાબિસ્કો(Nabisco, સ્ચેરિંગ (Schering), સ્ટર્લિંગ(Sterling), યુનિલીવર(Unilever), વોર્નર લામ્બર્ટ(Warner Lambert), સાટ્ચી એન્ડ સાટ્ચી (Saatchi &amp;amp; Saatchi), કોમ્પટન (Compton) જેવી જાહેરાત એજન્સીઓ માધ્યમ કંપનીઓ જેવી કે અમેરિકન બ્રોડકાસ્ટિંગ કંપનીસ(American Broadcasting Companies), સીબીએસ(CBS), કેપિટલ સિટિસ કમ્યુનિકેશન્સ(Capital Cities Communications), કોક્સ એન્ટરપ્રાઈઝીસ(Cox Enterprises), ફોર્બ્સ(Forbes), હીઅર્સ્ટ(Hearst), મેરિડિથ(Meredith), ધી ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ(The New York Times), આરસીએ/એનબીસી(RCA/NBC), રીડર્સ ડાઈજેસ્ટ(Reader’s Digest), ટાઈમ(Time), વોશિંગ્ટન પોસ્ટ(Washington Post) જેવા દ્વારા પ્રાયોજિત હોય છે.
કેનેડિયન વ્યાપારે 1990માં ‘કન્સર્ન્ડ ચિલ્ડ્રન્સ એડવર્ટાઈઝર’ની સ્થાપના કરી, જેનો હેતુ “સક્રિયતાથી અમારા વચનો, ચિંતાઓ, જવાબદારી અને બાળકો માટેનો આદર દર્શાવીને તમામ સંબંધિત જનતામાં વિશ્વાસ લાવવાનો હતો ”. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cca-kids.ca/about_cca/mission_mandate.html |title=Mission and Mandate |publisher=Cca-kids.ca |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090404105549/http://www.cca-kids.ca/about_cca/mission_mandate.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેમાં કાનવેસ્ટ(CanWest), કોરસ(Corus), સીટીવી(CTV), જનરલ મિલ્સ(General Mills), હાસબ્રો(Hasbro), હર્શેસી(Hershey’s), કેલોગ્સ(Kellogg’s), લોબ્લો(Loblaw), ક્રાફ્ટ(Kraft), મેટલ(Mattel), મેકડોનાલ્ડ્સ(MacDonald’s), નેસ્લે(Nestle), પેપ્સી(Pepsi), વોલ્ટ ડીઝની(Walt Disney), વેસ્ટન(Weston) જેવા 50 જેટલા ખાનગી પ્રસારણ ભાગીદાર અને અન્ય સભ્યો હતા. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cca-kids.ca/ |title=Concerned Children's Advertisers |publisher=Cca-kids.ca |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090422210635/http://www.cca-kids.ca/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; કન્સર્ન્ડ ચિલ્ડ્રન્સ એડવર્ટાઈઝર એ યુનાઇટેડ કિંગડમ સહિત જર્મની, ફ્રાન્સ, નેધરલેન્ડ્સ તથા સ્વીડનમાં તેની શાખાઓ ધરાવનાર ‘મીડિયા સ્માર્ટ’ અને અન્ય દેશમાં પણ આ પ્રકારના સંગઠનોનું ઉદાહરણ છે. ન્યૂઝીલેન્ડમાં પણ આ પ્રકારનું વ્યાપારી ભંડોળ ધરાવતો કાર્યક્રમ છે, જેને ‘વિલ્લિ મુંકરાઈટ’ કહે છે. “આ પ્રકારના હસ્તક્ષેપોનો હેતુ બાળકોને વ્યાપારી સંદેશાઓની સહજ ટીકા માટે તરીકે પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે તેવો દાવો કરવામાં આવે છે, ત્યારે માર્કેટિંગ ઉદ્યોગના ટીકાકારો સૂચવે છે કે ઉદ્યોગના પોતાના દ્વારા ઉભી થતી સમસ્યાના ઉકેલ માટે પ્રોત્સાહનને જોવાવુ જોઈએ અને તે છે નકારાત્મક સામાજિક અસરો કે જેમાં માર્કેટિંગ પ્રવૃત્તિઓએ યોગદાન આપેલ છે…. માધ્યમ સાક્ષરતા શિક્ષણમાં યોગદાન આપીને માર્કેટિંગ ઉદ્યોગ પોતાની જાતને આ સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે પ્રયત્નશીલ બતાવવા માગે છે અને આ રીતે મોટા અંકુશો અથવા માર્કેટિંગ પ્રત્યાયનો પર પ્રતિબંધ ટાળવાની ઈચ્છા ધરાવે છે, ચોક્કસ વાત કરીએ બાળકો માટે સૂચવાતા ખાદ્ય ઉત્પાદનોમાં ખૂબ ઓછુ પોષણ હોય છે.…. જાહેરાતો પરના સંભવિત અંકુશો ટાળવા માટેના પ્રાથમિક પગલા તરીકે આ જરૂરિયાતને જોવાવી જોઈએ અને કેટલાક ક્ષેત્રોએ તો જાતે જ તેનો અમલ કર્યો છે…. આગળ વધુમાં, હોબ્સ (1998) સૂચવે છે કે માધ્યમોની પોતાની નકારાત્મક અસરોની સંભવિત ટીકા ઘટાડવા માટે લેવાતા પગલામાં ટેકો આપવા આવા કાર્યક્રમો માધ્યમો સંગઠનોના પોતાના હિતમાં છે.”&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;


=== આવક અને નિયંત્રણ તરીકે કર ===


જાહેર હિત જૂથો સૂચવે છે કે “જાહેરાતકારો દ્વારા માનસિક ક્ષેત્રમાં પ્રવેશના લક્ષ્ય પર કર લેવાવો જોઈએ, કારણ કે હાલના સમયે જાહેરાતકારો તે જગ્યાનો મુક્તપણે લાભ લઈ રહ્યા છે અને આવી ઘૂસણખોરીનો ભોગ બનતા જનતાના સભ્યો આ માટે જાહેરાતકારો કોઈ વળતર ચૂવકતા નથી. આ પ્રકારનો કર [[પિગોવિઅન કર]]પિગવોવિઅન ટેક્સ/0} જેવો જોઈએ કે જેમાં જાહેર દૂષણ તરીકે માનવામાં આવતી વસ્તુમાં ઘટાડા માટે કામ કરી શકાય. આ દિશામાં પ્રયત્નો વધારે તેજ બની રહ્યા છે, આ સાથે આર્કન્સાસ અને મેઈન આ પ્રકારના કર માટે કાયદાના અમલ માટે વિચારી રહ્યા છે. ફ્લોરિડાએ આ પ્રકારનો કર 1987માં અમલી બનાવ્યો હતો પરંતુ છ મહિના બાદ તેને પાછો ખેંચી લેવાની ફરજ પડી હતી, જેનું કારણ રાષ્ટ્રીય વ્યાપારી હિતો દ્વારા કરાયેલ સઘન પ્રયાસો હતા, આ પ્રયત્નોમાં આયોજિત સંમેલનો રદ થયા, પ્રવાસન ઉદ્યોગને મોટો ફટકો પડ્યો અને જાહેરાતો રદ કરાતા માત્ર પ્રસારણ ઉદ્યોગને જ 12 મિલિયન ડોલરનો ફટકો પડ્યો ”.&lt;ref name=&quot;advertising1&quot;/&gt;


ઉદાહરણ તરીકે યુ.એસ.માં જાહેરાતો કર કપાતને પાત્ર છે અને જાહેરાત કર કપાતની સંભવિત મર્યાદા અંગેના સૂચનોનો વ્યાપાર ક્ષેત્રએ જલદ વિરોધ કર્યો છે, વિશેષ કરની સૂચનાના ઉલ્લેખની જરૂર નથી. અન્ય દેશોમાં જાહેરાતો પર સેવાઓ પર લેવાતા કરની જેમ જ કર લેવાય છે અને કેટલીક જાહેરાતો વિશેષ કર આકારણીને પાત્ર હોય છે, જોકે તેનુ પ્રમાણ ઘણુ નીચુ હોય છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં વિશેષ કરીને જાહેરાતો સાથેના માધ્યમો માટે કર સંદર્ભ હોય છે (દા. ત. ઓસ્ટ્રિયા,ઈટાલી, [[ગ્રીસ]], નેધરલેન્ડ્સ, [[તુર્કી|તૂર્કી]], [[ઈસ્ટોનિયા]]). યુરોપીયન દેશોમાં જાહેરાત પર કર:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dip21.bundestag.de/dip21/btd/13/082/1308226.asc |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-10-01 |archive-date=2009-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605101454/http://dip21.bundestag.de/dip21/btd/13/082/1308226.asc |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

* [[બેલ્જિયમ]]: જાહેરાતો અથવા બિલબોર્ડ ટેક્સ (ટેક્સી ડી એફિચેજ અથવા આનપ્લાકિક્નગ્સટાસ્ક્સ) જાહેર પોસ્ટરો પર લેવાય છે, જેનો આધાર કદ, કાગળના પ્રકાર અને નિઓન નિશાનીઓ પર હોય છે. 
* [[ફ્રાન્સ]]: ટેલિવિઝન કમર્શિયલ પર કર (ટેક્સ સુર લા પબ્લિસિટ ટેલિવિસી) જાહેરાત એકમના ખર્ચના આધારે લેવાય છે
* [[ઇટાલી|ઈટાલી]]: મ્યનિસિપાલિટીમાં દ્રશ્ય અને શ્રાવ્ય પ્રકારની જાહેરાતો (ઈમ્પોસ્ટા કમ્યુનેલ સુલ્લા પબ્લિસિટા) અને પ્રતિક-નિશાનીઓ, પોસ્ટર તથા અન્ય પ્રકારની જાહેરાતો પર મ્યુનિસિપલ ટેક્સ (ડિરિટ્ટિ સુલ્લે પબ્લિક ઓફિસિઓનિ), જેના દર નક્કી કરવાની સત્તા મ્યુનિસિપાલિટી હસ્તક હોય છે
* [[નેધરલેન્ડ્સ]]: જાહેરાત કર (રીક્લેમ્બેલાસ્ટિન્જન)માં નિયક જાહેરાત માપદંડો પર વિવિધ દર હોય છે(અખબારો અને સામયિકોમાં આવતી જાહેરાતો બાકાત છે) કે જેને જાહેરાતના પ્રકાર (બિલબોર્ડ, નીઓન પ્રતિકો)ના આધારે મ્યુનિસિપાલિટીઓ વસૂલી શકે છે.
* [[ઓસ્ટ્રીયા|ઓસ્ટ્રિયા]]: મ્યુનિસિપલે જાહેર વિસ્તારોમાં પ્રવેશ કરી શકે તેવી લખાણ, ચિત્રો અથવા પ્રકાશ મારફતે થતી જાહેરાત પર લેણાની જાહેરાત કરી છે અને તેના દર અલગ-અલગ દરનો આધાર ફી પર છે, સામાન્ય રીતે જાહેરાતના માપદંડોની સપાટી અથવા અવધિ તથા મુદ્રિત માધ્યમોમાં જાહેરાતી ચૂકવણીના 10% મુજબ દર હોય છે.
* [[સ્વિડન|સ્વીડન]]:જાહેરાત કર (રેક્લામસ્કાટ્ટ) જાહેરાતો અને અન્ય પ્રકારની જાહેરાતો (બિલબોર્ડ, ફિલ્મ, ટેલિવિઝન, પ્રદર્શનો-મેળામાં જાહેરાતો, ફ્લાયર) પરના કરમાં અખબારની જાહેરાતો માટે 4%ની જેટલો અને અન્ય તમામ કિસ્સાઓમાં 11% જેટલો હોય છે.ફ્લાયરના કિસ્સામાં ઉત્પાદન ખર્ચ અથવા ચૂકવેલી રકમના આધારે દર નક્કી થાય છે
* [[સ્પેન]]: પોતાના વિસ્તારમાં જાહેરાતના વિવિધ પગલાઓ પર મ્યુનિસિપાલિટી બિનમહત્વના કર અને વિવિધ પ્રકારની ફી સાથે કર લઈ શકે છે.
પુસ્તક “જ્યારે કોર્પોરેશનો વિશ્વ પર શાસન કરે છે”((When Corporations Rule the World)) યુ.એસ. લેખક [[વૈશ્વિકીકરણ-વિરોધી ચળવળ|વૈશ્વિકીકરણના ટીકાકાર]] [[ડેવિડ કોર્ટેન]] જાહેરાતો પર 50% કર લેવા તરફેણ કરે છે, કે જેથી તેઓ જેને &quot;વિશ્વની સૌથી મોટી કોર્પોરેશનો દ્વારા નિયંત્રિત પ્રોપગેન્ડા મશીનરી” કે જે “સતત આપણને ખાતરીઓ કરવે છે કે [[ઉપભોકતાવાદ]] એ આનંદનો માર્ગ છે, બજારની વસ્તુઓ પર સરકારી નિયંત્રણો તંગદિલીનું કારણ છે અને ઐતિહાસિક રીતે તથા માનવ જાતિના વરદાન તરીકે એમ બંને રીતે આર્થિક વૈશ્વિકીકરણ અનિવાર્ય છે, તેના પર પ્રતિહુમલા કરી શકાય.&quot;&lt;ref&gt; કોર્ટેન, ડેવિડ. (1995) જ્યારે કોર્પોરેશનો જગત પર શાસન કરે(When Corporations Rule the World).2આવૃત્તિ 2001: બેરેટ્ટ-કોએહલ, [[સાન ફ્રાન્સિસ્કો, કેલિફોર્નિયા|સેનફ્રાન્સિસ્કો, કેલિફોર્નિયા]], ISBN 1-887208-04-6&lt;/ref&gt;


== નિયંત્રણો ==
{{Main|Advertising regulation}}


યુએસમાં ઘણા સમાજો માને છે કે આઉટડોર જાહેરાતના ઘણા સ્વરૂપો જાહેર વિસ્તારોને અસંતુલિત કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.urbanblight.org/ |title=Welcome to SCRUB |publisher=Urbanblight.org |date= |access-date=2009-04-20 |archive-date=2009-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090422040852/http://www.urbanblight.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; યુએસમાં બહુ પહેલા 1960માં ખુ્લ્લી પડતર જમીનો પર બિલબોર્ડ જાહેરાતો પર પ્રતિબંધના પ્રયાસ થયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/beauty.htm |title=How the Highway Beautification Act Became a Law |publisher=Fhwa.dot.gov |date= |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt; [[સાઓ પૌલો]] જેવા શહેરોએ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધની શરૂઆત કરી છે&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iht.com/articles/2006/12/12/news/brazil.php |title=Billboard ban in São Paulo angers advertisers - Americas - International Herald Tribune |publisher=International Herald Tribune |date=2009-03-29 |access-date=2009-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061212200030/http://www.iht.com/articles/2006/12/12/news/brazil.php |archive-date=2006-12-12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ સાથે [[લંડન]] પાસે પણ ગેરકાયેદસર રજૂઆતો-ડીસ્પ્લેને નિયંત્રણમાં રાખવા ચોક્કસ કાયદાઓ છે.


જાહેર હિતના રક્ષણ માટે જાહેરાતોની સામગ્રી અને અસરને નિયંત્રિત કરવાના પ્રયત્નમાં વધારો થયો છે.કેટલાક ઉદાહરણો છે: ઘણા દેશોમાં તમાકુની ટેલિવિઝન જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ લદાયો, અને 1991માં સ્વિડીશ સરકાર દ્વારા 12 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોની જાહેરાતો પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ.જો કે દેશમાંથી કરવામાં આવતા પ્રસારણ પર આ નિયંત્રણો અસરકારક રહે છે, [[યુરોપિય ન્યાયિક અદાલત|યુરોપીયન કોર્ટ ઓફ જસ્ટિસ]] દ્વારા તેને નબળા બનાવી દેવાયા છે, કે જેણે નોંધ્યુ હતુ કે વિદેશી કાર્યક્રમો સહિત પડોશી દેશોમાંથી અથવા તો સેટેલાઈટ કાર્યક્રમો સ્વીડન માટે જરૂરી હતા.


યુરોપમાં અને અન્ય સ્થળોએ એ મામલે પુષ્કળ વિવાદો ચાલી રહ્યા છે કે બાળકો માટેની જાહેરાતોને નિયંત્રિત કરવી જોઈએ કે નહિ(અથવા તો કેટલા પ્રમાણમાં).ફેબ્રુઆરી 2004માં [[કૈસર ફેમિલિ ફાઉન્ડેશન]](Kaiser Family Foundation) દ્વારા આવેલા એક અહેવાલના કારણે આ વિવાદ વધુ ઉગ્ર બન્યો હતો, જે સૂચવતો હતો કે બાળકોને લક્ષ્ય બનાવતી [[ફાસ્ટ ફૂડ જાહેરાતો|ફાસ્ટ ફૂડ]] જેવી ખોરાકની જાહેરાતો યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં [[બાળપણની મેદસ્વિતા|બાળ મેદસ્વિતા]]ના રોગચાળામાં મહત્વનું પાસુ છે.


ઘણા દેશોમાં- નામ જોગ ન્યૂઝીલેન્ડ, દક્ષિણ આફ્રિકા, કેનેડા અને ઘણા યુરોપીયન દેશોમાં - જાહેરાત ઉદ્યોગ સ્વ-નિયંત્રણની પદ્ધતિ ચલાવે છે.જાહેરાતકારો, જાહેરાત એજન્સીઓ અને માધ્યમો જાહેરાત સંહિતા અને તેને જાળવવાના પ્રયત્ન કરવા પર સંમત થયા હતા.આ પ્રકારની સંહિતાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ દરેક જાહેરાત 'કાયદેસર, સભ્ય, ઈમાનદાર અને સાચી' જાય તે જોવાનો છે. કેટલાક સ્વ-નિયંત્રિત જૂથોને ઉદ્યોગ દ્વારા ભંડોળ આપવામાં આવે છે, પરંતુ તેઓ સ્વતંત્ર રહે છે, જેનો હેતુ ધોરણો અથવા યુકેમાં [[એડવર્ટાઈઝિંગ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી (યુનાઈટેડ કિંગડમ)|એડવર્ટાઈઝિંગ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી]](Advertising Standards Authority) જેવી સંહિતા જાળવવાનો હોય છે.


યુકેમાં જાહેરખબરના સૌથી વધુ જાણીતા સ્વરૂપો જેવા કે બિલબોર્ડ ડીસ્પ્લે પર યુકે ટાઉન્ટ એન્ડ કાઉન્ટિ પ્લાનિંગ પદ્ધતિ દ્વારા નિયંત્રણ કરવામાં આવે છે. હાલમાં પ્લાનિંગ સત્તાની મંજૂરી વગર જાહેરાતની રજૂઆત એ ફોજદારી ગુનો છે અને તે માટે અપરાધ દીઠ £2,500ના દંડની જોગવાઈ છે. યુકેની તમામ મોટી આઉટડોર બિલબોર્ડ કંપનીઓ પાસે આ પ્રકારની બાંહેધરી હોય છે.


સ્વાભાવિકપણે ઘણા જાહેરાતકારો સરકારી નિયંત્રણો જુએ છે અથવા એટલે સુધી કે તેઓના વાણી સ્વાતંત્ર્યમાં દખલ અથવા અન્ય જરૂરી દૂષણ માટે સ્વ-નિયંત્રણ રાખે છે. તેથી તેઓ નિયંત્રક કાયદાની અડચણો દૂર કરવા વિપુલ પ્રકારના ભાષાકીય ઉપકરણો રાખે છે (દા.ત. [[ટોઉબોન કાયદો|ટોઉબોન લો]] 1994ની કલમ 120ના પાલન માટે ઈંગ્લિશ શબ્દોની છપાઈ બોલ્ડમાં અને ફ્રેન્ચ અનુવાદ ફાઈન પ્રિન્ટમાં થાય છે, જેથી ફ્રેન્ચ જાહેરાતોમાં અંગ્રેજીનો ઉપયોગ મર્યાદિત બને છે).&lt;ref&gt;ભાટિયા અને રિટશી 2006:542&lt;/ref&gt; કોન્ડમ, સિગારેટ જેવા વિવાદાસ્પદ ઉત્પાદનોની જાહેરાતો ઘણા દેશોમાં સરકારી નિયંત્રણને પાત્ર છે. ઉદાહરણ તરીકે મોટાભાગના દેશોમાં તમાકુ ઉદ્યોગ માટે તેમના ઉત્પાદનો અંગે તેમના ગ્રાહકોને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી ચેતવણી દર્શાવવી ફરજિયાત છે. વારંવાર જાહેરાતકારો દ્વારા ભાષાશાસ્ત્રીય વૈવિધ્યનો ઉપયોગ સર્જનાત્મક ઉપકરણ તરીકે થાય છે અને આ રીતે તેઓ આવી જરૂરિયાતોની અસર ઘટાડે છે.


== ભવિષ્ય ==

=== વૈશ્વિક જાહેરાતો ===


જાહેરાતો વિકાસના પાંચ મોટા તબક્કામાંથી પસાર થઈ છે: ઘરેલુ, નિકાસ, આંતરરાષ્ટ્રીય, બહુ-રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક. [[વૈશ્વિક માર્કેટિંગ|વૈશ્વિક જાહેરાતકારો]] માટે ચાર બાબતો છે, સ્પર્ધાત્મક ક્ષમતા, વ્યાપારી હેતુઓ કે જેનું સંતુલન વિશ્વવ્યાપી જાહેરાત બનાવતી વખતે હોવુ જોઈએ: એક અવાજ સાથે બોલતી વખતે બ્રાન્ડનું નિર્માણ, સર્જનાત્મક પ્રક્રિયામાં સ્તરના અર્થતંત્રનો વિકાસ, જાહેરાતની સ્થાનિક અસરકારકતાને મહત્તમ બનાવવી અને કંપનીના અમલીકરણની ઝડપ વધારવી. વૈશ્વિક માર્કેટિંગના ઉત્ક્રાંતિના તબક્કામાંથી વૈશ્વિક જાહેરાત કામગીરીના વિકાસ પર ત્રણ પ્રાથમિક અને પાયાના વિવિધ અભિગમો જન્મ્યા છે: કાર્ય સોંપવા, સ્થાનિક કામગીરી ઉભી કરવી અને વહન થઈ શકે તેવા ખયાલો લાવવા.&lt;ref&gt;વૈશ્વિક માર્કેટિંગ મેનેજમેન્ટ(Global marketing Management), 2004, pg 13-18&lt;/ref&gt;


કોઈપણ દેશ કે વિસ્તારમાં જાહેરાત સંશોધન એ જાહેરાતની સફળતા નિશ્ચિત કરવાની ચાવી છે. જાહેરાતના કયા પરિબળો અને/અથવા ક્ષણો તેની સફળતાનો આધાર રહેલો છે તે ઓળખવાની ક્ષમતા એ કઈ રીતે સ્તરના અર્થતંત્રોનું વિસ્તરણ થાય છે તે છે. એક વાર કોઈને ખયાલ આવી જાય કે જાહેરાતમાં શું ચાલે છે, તો તે વિચાર અથવા વિચારો કોઈ અન્ય બજારમાંથી પણ આયાત કરી શકાય છે. [[બજાર સંશોધન]] માપદંડો, જેવા કે [[:Wikt:flow of attention|વિચારણા પ્રવાહ]], [[:Wikt:flow of emotion|લાગણી પ્રવાહ]] અને [[:Wikt:branding moment|બ્રાન્ડિંગ અભિયાન]] કોઈ પણ દેશ અથવા પ્રાંતમાં જાહેરખબરોમાં શું ચાલે છે તે અંગે સમજ આપે છે કારણ કે માપદંડોનો આધાર જાહેરાતના દ્રશ્ય નહિ કે શ્રાવ્ય તત્વો હોય છે.&lt;ref&gt;યંગ, p.131&lt;/ref&gt;


=== પ્રવાહો-વલણો ===


ઈન્ટરનેટની નવી શરૂઆત સાથે અનેક નવી જાહેરાત તકો આવી છે. પોપઅપ, [[એડોબ ફ્લેશ|ફ્લેશ]], [[વેબ બેનર|બેનર]], પોપઅંડર, [[એડવરગેમિંગ]], અને ઈ-મેઈલ જાહેરાતો (છેલ્લુ સામાન્ય રીતે સ્પામનું સ્વરૂપ છે) હવે સમાન સ્થળો છે.


[[ડિજિટલ વીડિયો રેકોર્ડર]] (TiVo જેવા) વપરાશકારને કાર્યક્રમ પાછળથી જોવો હોય તો તેના રેકોર્ડિંગ માટે સક્ષમ બનાવે છે અને કમર્શિયલ આવતા હોય તેવા સમયને ફાસ્ટ ફોરવર્ડ કરવા સક્ષમ બનાવે છે. આ ઉપરાંત [[ટીવી કાર્યક્રમ|ટેલિવિઝન કાર્યક્રમો]]ના વેચાણ માટે પ્રી-રેકોર્ડેડ {0બોક્સ-સેટ{/0} વધુને વધુ પ્રમાણમાં અપાતા હોય છે; જેના લીધે ઘણા ઓછા લોકો શો ટીવી પર જુએ છે. આમ છતાં, હકીકત એ છે કે આ સેટ '''વેચાયેલા''' હોય છે, એટલે કે આ સેટના વેચાણમાંથી કંપનીને અતિરિક્ત નફો પ્રાપ્ત થશે. આ અસર ખાળવા માટે ઘણા જાહેરાતકારોએ [[સરવાઈવર (TV શ્રેણીઓ)|સર્વાઈવર]] જેવા ટીવી શો પર ઉત્પાદન રજૂઆતની પસંદગી કરી છે.


ખાસ કરીને &quot;મનોરંજક&quot; જાહેરાતોના ઉદયની સાથ કેટલાક લોકોને જાહેરાત એટલી ગમી શકે છે કે તેઓ તેને પાછળથી જોવાનું અથવા મિત્રને બતાવવાની ઈચ્છા રાખે. સામાન્યતઃ જાહેરાત સમાજે હજુ સુધી આને સરળ બનાવ્યુ નથી, જો કે જાહેરાત જોવા અથવા સાંભળવા માગતા કોઈપણ વ્યક્તિ જોઈ શકે તે હેતુથી વ્યાપક વિતરણ માટે કેટલાકે ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કર્યો છે.


જાહેરાતોના ભવિષ્યને લગતો અન્ય એક મહત્વનો પ્રવાહ [[વિશેષ બજારો|વિશેષ બજાર]]નું વધતુ મહત્વ છે જેના માટે વિશેષ અથવા લક્ષ્યિત જાહેરાતોનો ઉપયોગ થાય છે. ઈન્ટરનેટ અને [[ધી લોંગ ટેઈલ|ધી લોન્ગ ટેઈલ]]ના સિદ્ધાંત દ્વારા મળેલ લાભથી નિશ્ચિત પ્રેક્ષકો સુધી પહોંચવાની જાહેરાતકારોની ક્ષમતા વધશે. ભૂતકાળમાં, સંદેશો પહોંચાડવાનો સૌથી વધુ અસરકારક રસ્તો હતો કે સૌથી મોટા [[સમૂહ બજાર]] પ્રેક્ષકોની સંભાવનાને આવરી લેવી. આમ છતાં વપરાશનો અભ્યાસ, ગ્રાહકોની છબિ અને [[બ્લોગ]]થી માંડીને સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઈટથી માંડીને કોઈપણ વસ્તુ દ્વારા લાવવામાં આવેલ વિશેષ સામગ્રીની વધતી જતી લોકપ્રિયતા, જાહેરાતકારોને પ્રેક્ષકો આપે છે કે જે પ્રમાણમાં ઓછા છે પરંતુ વધારે સારી રીતે અર્થિત છે, જે દર્શકો માટે વધારે પ્રસ્તુત અને કંપનીના માર્કેટિંગ ઉત્પાદનો માટે વધારે અસરકારક જાહેરાતો તરફ દોરી જાય છે. અન્યોમાં [[કોમકાસ્ટ સ્પોટલાઈટ]](Comcast Spotlight) એ એક એવા જાહેરાતકાર છે કે જે તેમના [[માગ પર વીડિયો]] મેનુમાં આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે. આ જાહેરાતો નિશ્ચિત જૂથને લક્ષ્યમાં રાખે છે અને કોઈ ચોક્કસ કારોબાર વિશે વધારે જાણવા માગતી હોય તેવી કોઈપણ વ્યક્તિ તેને જોઈ શકે છે અથવા તો ઘરે બેઠા-બેઠા તેને કોઈપણ સમયે અમલમાં મૂકી શકે છે. આના કારણે દર્શકો વધારે સક્રિય બને છે અને પોતે જે જાહેરાત જોવા માગતા હોય તેની પસંદગી કરે છે.&lt;ref&gt;[http://www.comcastspotlight.com/sites/Default.aspx?pageid=7608&amp;amp;siteid=62&amp;amp;subnav=3 &quot;ઈન્ટરએક્ટિવ - VOD&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326200208/http://www.comcastspotlight.com/sites/Default.aspx?pageid=7608&amp;siteid=62&amp;subnav=3 |date=2009-03-26 }} &quot;કોમકાસ્ટ સ્પોટલાઈઠ વેબસાઈટ&quot;. લેવામાં આવેલ, ઓક્ટોબર 5, 2006.&lt;/ref&gt;


[[જાહેરાત એજન્સીઓ|જાહેરાત એજન્સી]]ઓના ક્ષેત્રમાં ઉદ્યોગના સતત વૈવિધ્યકરણ અંગે એક સમીક્ષકે નોંધ્યુ છે કે “મોટા વૈશ્વિક ગ્રાહકોને મોટી વૈશ્વિક એજન્સીઓની હવે વધારે જરૂર નથી ”.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Howard |first=Theresa |url=http://www.usatoday.com/money/companies/management/2005-10-09-goodson-profile_x.htm |title=USA Today, October 9 2005 |publisher=Usatoday.com |date=2005-10-10 |access-date=2009-04-20}}&lt;/ref&gt; વિવિધ વૈશ્વિક બજારોમાં બિન-પરંપરાગત એજન્સીઓની વૃદ્ધિ પરથી આ પ્રવાહ પ્રતિબિંબિત થાય છે, જેવી કે [[કેનેડિયન]](Canadian) વ્યાપાર [[TAXI (જાહેરાત એજન્સી)|TAXI]] અને [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં [[SMART (જાહેરાત એજન્સી)|SMART]]ને &quot;જાહેરાત જગતમાં ક્રાંતિ&quot; તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/12/12/8363132/index.htm
|title=Madison Ave. Lights Up
|first=Devin
|last=Leonard
|publisher=[[Fortune]]
|date=[[2005-12-12]]
|language=en
|access-date=2009-10-01
|archive-date=2009-06-06
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090606210859/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/12/12/8363132/index.htm
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;


[[અનિયમિત]] જાહેરાતોમાં કંપનીઓ પોતાના ઉત્પાદન માટે જાહેરાત બનાવવા જાહેર સ્પર્ધાઓ રાખે છે અને વિજેતા(ઓ)ને ઈનામ આપવાની સાથે તેમાંથી જે ઉત્તમ હોય તેને વિશાળ વિતરણ માટે પસંદ કરવામાં આવે છે. 2007 સુપર બોલ દરમિયાન [[પેપ્સીકો]](PepsiCo)એ ચીપ્સની બ્રાન્ડ [[ડોરિટોસ]](Doritos) માટે 30 સેકન્ડની ટેલિવિઝન જાહેરાત બનાવવા માટે આવી સ્પર્ધા રાખી હતી, વિજેતાને રોકડ ઈનામ અપાયુ હતુ. [[શેવરલેટ|શેવરલેટે]](Chevrolet) તેઓની ટાહો શ્રેણીના [[સ્પોર્ટ યુટિલિટી વાહનો|SUV]] માટે આ પ્રકારની સ્પર્ધા રાખી હતી. જો કે આ પ્રકારની જાહેરાતો હજુ બાલ્યાવસ્થામાં છે. સ્વતંત્ર અનિયમિતો માટે એક વિશેષના સર્જનથી આખરે કદાચ જાહેરાત એજન્સીઓનું મહત્વ ઘટી શકે છે.{{Fact|date=February 2007}}


== જાહેરાત સંશોધન ==
{{main|Advertising research}}
જાહેરાત સંશોધન એ સંશોધનનો તજજ્ઞ-વિશેષ પ્રકાર છે કે જે જાહેરાતોની અસરકારકતા અને ક્ષમતા સુધારવા માટે કામ કરે છે. તેમાં સંશોધનના સંખ્યાબંધ સ્વરૂપોનો સમાવેશ થાય છે કે જેઓ વિવિધ કાર્ય-પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે. જાહેરાત સંશોધનમાં જાહેરાત/અભિયાનની પૂર્વ-ચકાસણી ([[નકલ ચકાસણી|કોપી ટેસ્ટિંગ]] તરીકે પણ ઓળખાય છે) અને બાદની ચકાસણીનો સમાવેશ થાય છે-- જાહેરાત પ્રસારિત થાય તે પહેલા તે કેવુ પ્રદર્શન કરશે તે માટે પૂર્વ-ચકાસણી અને જાહેરાત પ્રસારિત થયા બાદ ગ્રાહક પર જાહેરાત/અભિયાનની બજારમાં અસર સુનિશ્ચિત કરવા બાદની ચકાસણી કરાય છે. નિરંતર [[એડ ટ્રેકિંગ|જાહેરાત ટ્રેકિંગ]] અને [[કમ્યુનિકસ]] પદ્ધતિઓ બાદની જાહેરાત ચકાસણી સંશોધનના ઉચિત ઉદાહરણો છે.


== વધુ જુઓ ==
{{portal|Business and economics|NYSE-floor.jpg}}


{{col-begin}}


{{col-break}}


* [[જાહેરાત એડસ્ટોક|એડવર્ટાઈઝિંગ એડસ્ટોક]]
* [[બાળકો માટેની જાહેરાતો|બાળકો પર જાહેરખબરો]]
* [[અમેરિકન એડવર્ટાઈઝિંગ ફેડરેશન હોલ ઓફ ફેમ]]
* [[બ્રાન્ડેડ સામગ્રી]]
* [[ક્લાસિફાઈડ જાહેરાતો]]
* [[પ્રત્યાયન ડિઝાઈન]]
* [[અતિક્રમણ]]
* [[કુલ હંટિગ]]
* [[નકલ ચકાસણી]]
* [[નકલલેખન]]


{{col-break}}


* [[ગ્રાફિક ડિઝાઈન]]
* [[સંકલિત માર્કેટિંગ સંદશાવ્યવહાર]]
* [[વરિષ્ઠ માધ્યમ સર્જક|વરિષ્ઠ માધ્યમ સર્જ]]
* [[સ્થાનિક જાહેરાતો|સ્થાનિક જાહેરાત]]
* [[બજાર ભરાવો]]
* [[મોબાઇલ માર્કેટિંગ]]
* [[પ્રદર્શન આધારિત જાહેરાતો]]
* [[અર્ધ-કાર્યક્રમ]]
* [[જાહેર સંબંધો]]
* [[વાસ્તવિક માર્કેટિંગ]]


{{col-break}}


* [[SEO કોપીરાઈટિંગ]]
* [[જાહેરાતમાં સેક્સ]]
* [[આંચકો જાહેરાત]]
* [[શોકવર્ટાઈસિંગ]]
* [[તમાકુ જાહેરાતો]]
* [[વીડિયો વાણિજ્ય]]
* [[વીડિયો સમાચાર પ્રસારણ]]
* [[વાઈરલ માર્કેટિંગ]]g
* [[દ્રશ્ય પ્રત્યાયન]]
* [[વેબ વિશ્લેષક]]
* [[જાહેરાતકારોનું વિશ્વ સંગઠન]](World Federation of અદ્વેર્તીસેર્સ)


{{col-end}}


== સંદર્ભો ==
{{reflist|colwidth=30em}}


== ગ્રંથસૂચિ ==


* એન્થોની,એ,એડબો એયુ (2007)પ્રોફેસર, ઇતિહાસ અને ભૂગોળ
* ભાટિયા, તેજ કે. 2000. ''ગ્રામીણ ભારતમાં જાહેરાતોઃ ભાષા માર્કેટિંગ પ્રત્યાયન અને ઉપભોકતાવાદ'' (Advertising in Rural India: Language, Marketing Communication, and Consumerism). એશિયા અને આફ્રિકાની ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિના અભ્યાસ માટેની સંસ્થા. ટોકિયો યુનિવર્સિટી ઓફ ફોરેન સ્ટડીસ. ટોકિયો પ્રેસ: જાપાન. ISBN 4-87297-782-3
* આર્થર રિચર્ડ્સ, કેન્ટ યુએસએ (2008) ટીચર, પાઈરેટ, રેનેસાં મેન(Teacher, Pirate, renaissance man)
* ક્લાર્ક, એરિક, &quot;ધી વોન્ટ મેકર્સ(The Want Makers)&quot;, વાઈકિંગ, 1988. ISBN 0340320281
* કુક, ગાય (2001 2જી આવૃત્તિ) &quot;ધી ડિસક્લોઝર ઓફ એડવર્ટાઈઝિંગ(The Discourse of Advertising)&quot;, લંડન: રુટલેજ, ISBN 0-415-23455-7
* ગ્રેડોન, શારિ (2003) &quot;મેડ યુ લુક - હાઉ એડવર્ટાઈઝિંગ વર્ક્સ એન્ડ વાય યુ શુડ નો (Made You Look - How Advertising Works and Why You Should Know)&quot;, ટોરોન્ટો: એન્નિક પ્રેસ, ISBN 1-55037-814-7
* જ્હોન્સન, જે. ડગલાસ, &quot;એડવર્ટાઈઝિંગ ટુડે (Advertising Today)&quot;, શિકાગો: સાયન્સ રીસર્ચ એસોસિએટ્સ, 1978. ISBN 0-574-19355-3
* ક્લેઈન, નાઓમી (2000) ''નો લોગો (No Logo) '' . હાર્પર-કોલિન્સ, ISBN 0-00-653040-0
* ક્લેપ્પનર, ઓટ્ટો, &quot;એડવર્ટાઈઝિંગ પ્રોસીડ્યુર(Advertising Procedure)&quot;, એંગ્લેવુડ ક્લિફ્સ, N.J., પ્રેન્ટાઈસ-હોલ, 1966.
* કોટાબે, માસાકિ અને ક્રિસ્ટિઅન હેલ્સેન, ''ગ્લોબલ માર્કેટિંગ મેનેજમેન્ટ(Global Marketing Management), 3જી આવૃત્તિ'' , જ્હોન વિલી એન્ડ સન્સ, ઈન્ક, પબ્લિશર્સ, કોપીરાઈટ 2004, ISBN 0-471-23062-6
* લર્મર, રિચાર્ડ; સિમોન્સ, માર્ક, પૂન્ક માર્કેટિંગ, ન્યુ યોર્કઃ હાર્પર કોલીન્સ, 2007.ISBN 978-0-06-115110-1 (ક્ન્ઝ્યુમર માર્કેટિંગની જર્નલ 24(7), 2007માં મેરીલીન સ્ક્રીઝીના પુસ્તકની સમીક્ષા)
* લીઅર્સ, જેક્સન, ''ફેબલ્સ ઓફ એબન્ડન્સઃ અ કલ્ચરલ હીસ્ટ્રી ઓફ એડવર્ટાઈઝિંગ ઈન અમેરિકા (Fables of Abundance: A Cultural History of Advertising in America)'' , બેઝિક બુક્સ, 1995, ISBN 0465090753
* લીઓન, જોસ લુઈસ (1996) &quot;લોસ ઈફેક્ટોસ ડે લા પબ્લિસિડાડ(Los effectos de la publicidad)&quot;. બાર્સેલોના: એરિઅલ, ISBN 84-344-1266-7
* લીઓન, જોસ લુઈસ (2001) &quot;મિટોએનાલિસિસ પબ્લિસિડાડ(Mitoanálisis de la publicidad)&quot;. બાર્સેલોના. એરિઅલ, ISBN 84-344-1285-3
મેકફોલ, લિઝ (2004) જાહેરાતોઃ એક સાંસ્કૃતિક અર્થતંત્ર(Advertising: a cultural economy). લંડન, સેજ

* મુલવિહિલ, ડોનાલ્ડ એફ., [http://links.jstor.org/sici?sici=0022-2429%28195110%2916%3A2%3C179%3AMRFTSC%3E2.0.CO%3B2-I &quot;નાની કંપનીઓ માટે બજાર સંશોધન&quot;], માર્કેટિંગની જરનલ, Vol. 16, No. 2, ઓક્ટો., 1951, pp. 179–183.
* [[વાન્સ પેકાર્ડ|પેકાર્ડ, વેન્સ]], ''છૂપા ઉત્પ્રેરકો(The Hidden Persuaders)'' , ન્યૂ યોર્ક, ડી. મેકકે કુ., 1957.
* પેટલે, જુલિઅન (2002) &quot;જાહેરાતો&quot;. North Mankato, Minnesota: Smart Apple Media., ISBN 1-58340-255-1
* યંગ, ચાર્લ્સ ઈ., ''ધી એડવર્ટાઈઝિંગ હેન્ડબુક'' (he Advertising Handbook), આઈડિયાસ ઈન ફ્લાઈટ, સીએટલ, WA એપ્રિલ 2005, ISBN 0-9765574-0-1
* વેરનિક, એન્ડ્ર્યુ (1991) &quot;પ્રોત્સાહન સંસ્કૃતિઃ જાહેરા, વિચારધારા અને પ્રતિકાત્મક અભિવ્યક્તિ(Promotional Culture: Advertising, Ideology and Symbolic ક્ષ્પ્રેસ્સિઓન્) (સિદ્ધાંત, સંસ્કૃતિ &amp;amp; સમાજ એસ.)&quot;, લંડન: સેજ પબ્લિકેશન્સ લિમિટેડ, ISBN 0-8039-8390-5


જાહેરાત ટીકાકારો 

* બેઈન્સ, પૌલ. (2001) &quot;એ પાઈ ઈન ધી ફેસ&quot; ઓલ્ટરનેટિવ જરનલમાં, સ્પ્રિંગ 2001 v27 i2 p14. રીટ્રાઈવ્ડ: ઈન્ફોટ્રેક વેબ: એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક ASAP પ્લસ. (24/07/2002). 
* બ્લિસ્સેટ, લ્યુથર: ''હેન્ડબુચ ડેર કોમ્યુનિકેશન્સગુરિલ્લા(Handbuch der Kommunikationsguerilla).'' એસોસિએશન, ઓગસ્ટ 2001, ISBN 978-3-922611-64-6.
* બોઈલર, ડેવિડ: મૌન ચોરી(Silent થેફ્ટ)માં. આપણી સહિયારી સંપત્તિની ખાનગી લૂટ, રુટલેજ, ન્યૂયોર્ક, ફેબ્રુઆરી 2003, ISBN 9780415944823, ISBN 0415944821
* ચોમ્સ્કી, નોઆમ. ઉત્પાદન મંજૂરી (Manufacturing Consent)
* ડે કેર્ટીઉ, મિશેલ. (1984) રોજિંદા જીવનની કાર્યશૈલી(The Practice of Everyday Life). બર્કલે, લંડન: યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ. 
* ફ્રેન્ક, જ્યોર્જ: ''મેન્ટલર કેપિટાલિસમસ(Mentaler Kapitalismus). '' ''એઈન પોલિટિશ ઓકોનોમિ દેસ જેઈસ્ટીસ(Eine politische Ökonomie des Geistes).'' 1આવૃત્તિ. કાર્લ હાન્સર, ઓગસ્ટ 2005, ISBN 978-3-446-20687-8
* ફ્રેન્ક, જ્યોર્જ: ''ઓકોનોમિ દેર ઓફમેર્ક્સેમકેઈટ(Ökonomie der Aufmerksamkeit). '' ''એઈન એન્ટવર્ફ(Ein Entwurf).'' 1આવૃત્તિ. કાર્લ હાન્સર, મર્ઝ 1998, ISBN 978-3-446-19348-2.
* ફ્રેસર, નેન્સી. (2000) &quot;જાહેરક્ષેત્ર અંગે પુનઃવિચારઃ હકીકતમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી લોકશાહીની ટીકામાં યોગદાન&quot; એસ. (આવૃત્તિ) દરમિયાન, ધી કલ્ચરલ સ્ટડીસ રીડર(The Cultural Studies Reader). લંડન અને ન્યૂ યોર્ક, રુટલેજ.
* ગોલ્ડમેન, ડેબ્રા. (1999) એડવીકમાં &quot;ઉપભોકતા લોકશાહી&quot;.Com , નવે22, 1999 v36 i47 p13. www.adweek.com (8/08/2002): લેવામાં આવેલ 
* હેબરમાસ, જુર્ગન. (c1989) જાહેરક્ષેત્રનું માળખાકીય રૂપાંતરઃ The Structural Transformation of the Public Sphere: બુર્જુઆ સમાજની શ્રેણીમાં પૂછપરછ. કેમ્બ્રિજ, સમૂહ.: MIT પ્રેસ. 
* હાર્કિન, જેમ્સ. (1996) &quot;લોગો ફરી યુદ્ધ કરે છે&quot; ન્યૂ સ્ટેટ્સમેનમાં, જુન 18, 20001 v130 i4542 p25. ઈન્ફોટ્રેક વેબ: એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક ASAP પ્લસ: માંથી લેવામાં આવેલ છે(8/08/2002). 
* હોપનર, ફ્રિડરિક જ્યોર્જ (1976). વર્બાઉચેરવેરહોલ્ટન. સ્ટટગ્રાટ: કોહલહેમર (શહેરી TB).
* હોફમેન્ન, હાન્સ-જોઆચિમ(). વેર્બેસાયકોલોજી. બર્લિન ડીગ્રુઈટર (સેમ્મલંગ ગોશેન 5009).
* હોજ, આર અને ક્રેસ, જી. (1988) સાજિક સાંકેતિકતા( Social Semiotics) . કેમ્બ્રિજ: પોલાઈટી પ્રેસ. 
* હોલ્ટ, ડી. (2002) &quot;બ્રાન્ડ શા માટે તકલીફનું કારણ બને છે?(Why Brands Cause Trouble?) ઉપભોકતા સંસ્કૃતિ અને બ્રાન્ડિંગનો દ્વંધાત્મક સિદ્ધાંત&quot; ઉપભોકતા સંશોધનની જરનલમાં, જુન 2002 v29 i1 p70(21). ઈન્ફોટ્રેક વેબ: એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક ASAP પ્લસ: માંથી લેવામાં આવેલ છે(29/07/2002). 
* હોર્કહેઈમર, મેક્સ અને એડોર્નો, થીઓડોર ડબલ્યુ. (1973) જ્ઞાનનું દ્વંધ. લંડનઃ એલેન લેન. 
* ઈર્લે, માર્ટિન &amp;amp; બુસ્સમેન્ન, વોલ્ફ્સ (1983, Hrsg.). માર્કેટસાયકોલોજી.હેન્ડબુચ ડેર સાયકોલોજી(Handbuch der Psychologie), Vol. 12., 2. હાલબ્બાંડે. 1હાલબ્બાંડઃ માર્કેટ સાયરકોલોજી અલ્સ સોઝિઅલવિસ્સેનશાફ્ટ. 2. હાલબ્બાંડઃ: મેથોડેન અંડ એનવેન્ડુનજેન ઈન ડેર માર્કેટસાયકોલોજી. ગોટ્ટિનજેનઃહોગરેફ
* ઝુલી, સુત. (2006) સંચયનો તમાશો. માધ્યમોમાં નિબંધ. સંસ્કૃતિ અને રાજકારણ(Culture &amp;amp; Politics), પીટર લેંગ પબ્લિશિંગ (જુન 24, 2006), ISBN 0820479047, ISBN 978-0820479040
* ઝુલી, સુત (1990) જાહેરાતની સંહિતાઃ The Codes of Advertising: અંધશ્રદ્ધા અને અર્થનું રાજકીય અર્થતંત્ર(Fetishism and the political Economy of મેઅનીંગ), રુટલેજ; 1 આવૃત્તિ (ડિસેમ્બર 12, 1990), ISBN 041590353X, ISBN 978-0415903530
* ઝુલી, સુત, લેઈસ્સ, વિલિયમ, ક્િન, સ્ટીફન, બોટ્ટેરિલ્લ, જેક્વેલિન (2005): જાહેરાતમાં સામાજિક પ્રત્યાયનઃ મધ્યસ્થ બજાર-સ્થળમાં વપરાશ (Social Communication in Advertising: Consumption in the Mediated માર્કેત્પ્લાચે), રુટલેજ; 3 આવૃત્તિ (September 28, 2005), ISBN 0415966760, ISBN 978-0415966764
* કૈસર, આન્દ્રેસ (1980, Hrsg.). વેરબંગ. થીયર અંડ પ્રાક્સિસ વેરબ્લિચર બિઈનફ્લુસ્સંગ. મય્નચેનઃવાહલેન.
* કિલબોર્ન, જીન: મારો પ્રેમ ના ખરીદી શકેઃ જાહેરાતો આપણા વિચારવાની અનુભવવાની તરાહ કઈ રીતે બદલે છે(Can't Buy My Love: How Advertising Changes the Way We Think and ફિલ), ફ્રી પ્રેસ; 1 આવૃત્તિ (નવેમ્બર 2, 2000), ISBN 0684866005
* ક્લેઈન, નાઓમી.(2000) નો લોગો(No Logo): ટેકિંગ એઈમ એટ ધી બ્રાન્ડ બુલિસ. ન્યૂયોર્કઃ પિકાડોર. 
* કોર્ટેન, ડેવિડ. (1995) જ્યારે કોર્પોરેશનો જગત પર શાસન કરે(When Corporations Rule the World). 2આવૃત્તિ 2001: બેર્રેટ્ટ-કોહલેર, સેન ફ્રાન્સિસ્કો, કેલિફોર્નિયા, ISBN 1-887208-04-6
* લાશ, ક્રિસ્ટોફર: ''ઝેઈટેલ્ટર ડીસ નાર્ઝિસ્મસ(Zeitalter des Narzissmus).'' 1આવૃત્તિ.હોફમન અંડ કેમ્પ, હેમ્બર્ગ 1995.
* લાશ, ક્રિસ્ટોફર. આત્મમોહની સંસ્કૃતિ: નાશ થતી અપેક્ષાઓના યુગમાં અમેરિકન જીવન, નોર્ટન, ન્યૂયોર્ક, ISBN 978-0393307382
* લાસ્ન, કાલ્લે. (2000) કલ્ચરલ જામ(Culture જામ): હાઉ ટુ રીવર્સ અમેરિકાસ સુસાઈઢલ કન્ઝ્યુમર બિંગ- એન્ડ વાય વી મસ્ટ, હાર્પર પેપરબેક્સ (નવેમ્બર 7, 2000), ISBN 0688178057
ISBN 978-0688178055

* લાસ્ન, કાલ્લે.(1999) કલ્ચરલ જામ(Culture જામ): ધી અનકુલિંગ ઓફ અમેરિકા, વિલિયમ એન્ડ મોરો કંપની(William Morrow &amp;amp; Company); પ્રથમ આવૃત્તિ (નવેમ્બર 1999), ISBN 0688156568, ISBN 978-0688156565
* લીસ, લોરેટ્ટા, (1998) &quot;શહેરી જનજાગૃતિ અને ગલી&quot; નિકોલસ આર ફીફે(આવૃત્તિ) ઈમેજિસ ઓફ સ્ટ્રીટ: પ્લાનિંગ, આઈડેન્ટિટી એન્ડ કંટ્રોલ ઈન પબ્લિક સ્પેસ. લંડન, ન્યૂ યોર્ક, રુટલેજ.
* લેઈસ, વિલિયમ: (1990) જાહેરાતમાં સામાજિક પ્રત્યાયન(Social Communication in Advertising), રુટલેજ; 2 આવૃત્તિ (જુલાઈ 27, 1990), ISBN 0415903548, ISBN 978-0415903547
* લેમ્કે, જે એલ. (1995) ટેક્સ્ટ્યુઅલ પોલિટિક્સ: ડિસકોર્સ એન્ડ સોશિયલ ડાયનેમિક્સ. લંડન: ટેલર &amp;amp; ફ્રાન્સિસ. 
* લિવિંગસ્ટોન, સોનિયા અને લુન્ટ, પીટર. (1994) ટેલિવિઝન પર વાટાઘાટો: પ્રેક્ષકોની ભાગીદારી અને જાહેર ચર્ચા. લંડન &amp;amp; ન્યૂયોર્ક: રુટલેજ. 
* લોવ,એરિક. (2001) માધ્યમ અને સાંસ્કૃતિક ઉત્પાદન (The Media and Cultural Production). લંડન: સેજ પ્રકાશન. 
* મેકચેસ્ની, રોબર્ટ ડબલ્યુ., સ્ટોલ્ઝફુસ, ડુએન સી.એસ અને નેરોન, જ્હોન સી, (2007) જાહેરતોમાંથી મુક્તિ: ઈ. ડબલ્યુ. સ્ક્રિપ્સના શિકાગો અખતરા (પ્રત્યાયનનો ઇતિહાસ), યુનિ. ઓફ ઈલિઓનિસ Pr (30 માર્ચ 2007)
* મેકચેસ્ની, રોબર્ટ ડબલ્યુ. “માધ્યમનું રાજકીય અર્થતંત્રઃ સ્થાયી મુદ્દાઓ અને ઉદભવતી દ્વિધાઓ”. Monthly Review Press, New York, (May 1, 2008), ISBN 978-1583671610
* મુલાર્ઝ, સ્ટીફન. જાહેરાતની નકારાત્મક અસરો. http://www.mularzart.com/writings/THE%20NEGATIVE%20EFFECTS%20OF%20ADVERTISING.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318184447/http://www.mularzart.com/writings/THE%20NEGATIVE%20EFFECTS%20OF%20ADVERTISING.pdf |date=2009-03-18 }}
* પ્રોથર્સ, લિસા (1998) &quot;કલ્ચરલ જામિંગ: ખરાબ વિષયોમાં પેડ્રો કાર્વાજલ સાથે પ્રશ્નોત્તરી: રોજિંદા જીવન માટે રાજકીય શિક્ષણ. http://www.eserver.org/bs/37/prothers.htm{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1/08/2002):માંથી લેવામાં આવેલ 
* ક્વાર્ટ, એલિસ્સા: ''બ્રાન્ડેડ. '' ''વાઈ વિર ગેકૌફ્ટ અંડ વેરકૌફ્ટ વેર્ડેન.'' રેઈમેન્ન, માર્ઝ 2003, ISBN 978-3-570-50029-3.
* રિશટર, હાન્સ-જુર્ગન (1977). એઈનફુહરંગ ઈન ડીસ ઈમેજ-માર્કેટિંગ. ફેલ્ડથીઅરેટિશ ફોરશુંગ. સ્ટટગ્રાટ: કોહલહેમર (શહેરી TB).
* રોર્ટી, જેમ્સ: “આપણા માલિકનો અવાજઃ જાહેરાત(Our Master's Voice: Advertising)” એયર કું. પબ(Ayer Co Pub), 1976, ISBN 10: 0405080441 / 0-405-08044-1, ISBN 9780405080449
* શોમોલ્ડર્સ, ગુંટેર(1978). વેરહાલ્ટેન્સફોર્શુંગ ઈન વિરટ્શાફ્ટ્સલેબેન. રેઈનબેક: રોવોહલ્ટ.
* શ્મિડ્ટ, એસ. જે. &amp;amp; સ્પાઈબ, બી. (1994ડાઈ ગેબુર્ટ ડીર શોનેન બિલ્ડર(1994)
* શ્મિડ્ટ, એસ. જે. &amp;amp; સ્પાઈબ, બી. (1995વેરબંગ, મેડિઅન અંડ કલ્ચર, વેસ્ટડ્યુટશેચર વેરાલ્ગ, 1995, ઓપ્લાડેન
* સિંકલેઈર, અપ્ટોન(1919): ધી બ્રાસ ચેક
* સ્ટુઅર્ટ, ઈવેન. સભાનતાના કપ્તાનોઃ જાહેરાતો અને ઉપભોકતા સંસ્કૃતિના મૂળિયા, પાયાના પુસ્તકો(Captains of Consciousness: Advertising and the Social Roots of the Consumer Culture, Basic Books), ISBN 9780465021550, ISBN 0465021557
* વિલિઅમ્સન, જ્યુડિથ (1994): જાહેરાતોની વ્યાખ્યા(Decoding Advertisements) (ખયાલો પ્રગતિ હેઠળ), મારિઓન બોયાર્સ પબ્લિશર્સ લિમિટેડ(Marion Boyars Publishers Ltd) (March 1, 1994),ISBN 0714526150, ISBN 978-0714526157


== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{commons|Advertising}}
{{wiktionarypar|advertising}}
{{wikibooks|Marketing}}
{{wikiquote}}


* [http://www.aef.com/index.html એડવર્ટાઈઝિંગ એજ્યુકેશનલ ફાઉન્ડેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420024405/http://www.aef.com/index.html |date=2009-04-20 }}, સંગ્રહિત જાહેરખબરો વર્ગખંડ સ્રોત દર્શાવે છે
* [http://library.duke.edu/digitalcollections/adaccess/ એડ*એસેસ -- ડ્યુક યુનિવર્સિટી લાઈબ્રેરીનું ડિજિટલ કલેક્શન] 7,000થી વધુ અમેરિકી અને કેનેડિયન જાહેરાતો, 1911-1955ના સમયની, પાંચ ઉત્પાદન શ્રેણીઓનો સમાવેશ - સૌંદર્ય અને આરોગ્ય, રેડિયો, ટેલિવિઝન, પરિવહન, અને વિશ્વયુદ્ધ II પ્રોપગેન્ડા.
* [http://library.duke.edu/digitalcollections/eaa/ અમેરિકામાં જાહેરાતોનો ઉદભવ -- ડ્યુક યુનિવર્સિટી લાઈબ્રેરીનું ડિજિટલ કલેક્શન - ] 1850થી 1920 સુધીની 9,000 જાહેરાત વસ્તુઓ અને પ્રકાશનોનો સમાવેશ, ઉપભોકતા સંસ્કૃતિના ઉદભવનું ઉદાહરણ અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં વ્યવસાયિક જાહેરાત ઉદ્યોગનો જન્મ.
* [http://www.eisnermuseum.org/ વિલિયમ એફ. એઈસ્નસ મ્યુઝિયમ ઓફ એડવર્ટાઈઝિંગ એન્ડ ડિઝાઈન] પર [http://www.eisnermuseum.org/exhibits/online.shtm ઓન-લાઈન દર્શાવે છે]

[[શ્રેણી:જાહેરાત]]
[[શ્રેણી:પ્રત્યાયન ડિઝાઈન]]
[[શ્રેણી:ગ્રાફિક ડિઝાઈન]]
[[શ્રેણી:માર્કેટિંગ]]
[[શ્રેણી:પ્રમોશન અને માર્કેટિંગ પ્રત્યાયન]]</text>
      <sha1>p0de0w1u2i83n8ianfx72qykzc1c858</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>આઇપોડ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19698</id>
    <revision>
      <id>901017</id>
      <parentid>893826</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T16:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113171" sha1="l9n8f1o52zce1nbk3k010rrpvhllzar" xml:space="preserve">{{Infobox Information appliance
|name      = iPod
|image = [[ચિત્ર:IPod family.png|300px]]
|caption = The current iPod line. From left to right: [[iPod Shuffle]], [[iPod Nano]], [[iPod Classic]], [[iPod Touch]].&lt;/small&gt;
|manufacturer = [[Apple Inc.]]
|type      = [[Portable Media Player]] (PMP)
|service   = [[iTunes Store]] (iPod touch only)&lt;br /&gt;[[App Store]] (iPod touch only)
|unitssold = Over 220,000,000  worldwide&lt;br /&gt;as of September 2009
|cpu          = [[Samsung]] [[ARM architecture|ARM]]
}}
{{start date|2001|10|23}}'''આઇપોડ'''  [[એપલ]] દ્વારા ડિઝાઇન થયેલી અને વેચાણ થતી [[પોર્ટેબલ મિડીયા પ્લેયર]]ની બ્રાન્ડ છે{{start date|2001|10|23}}. તે શ્રેણીના ઉત્પાદનોમાં હાર્ડ ડ્રાઇવ આધારિત [[આઇપોડ ક્લાસિક]], ટચસ્ક્રીન [[આઇપોડ ટચ]], વિડીઓ કેપેબલ [[આઇપોડ નેનો]] અને કોમ્પેક્ટ [[આઇપોડ શફલ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[આઇફોન]] આઇપોડ તરીકે કામ કરે છે પરંતુ તેને એક અલગ પ્રોડકટ તરીકે ગણવામાં આવે છે.  આઇપોડના જૂના મોડલોમાં [[આઇપોડ મિની]] અને સ્પિન-ઓફ [[આઇપોડ ફોટો]]નો સમાવેશ થાય છે. આઇપોડ ક્લાસિક મોડલ ઇન્ટર્નલ [[હાર્ડ ડ્રાઇવ]]માં [[મિડીયા]] સ્ટોર કરે છે અને જ્યારે અન્ય તમામ મોડલ [[ફ્લેશ મેમરી]]નો ઉપયોગ કરે છે જેથી કરીને તેનું કદ નાનુ થઇ શકે.(ઉત્પાદન બંધ કરાયેલા મિનિમાં [[માઇક્રોડ્રાઇવ]] મિનિએચર હાર્ડ ડ્રાઇવનો ઉપયોગ થતો હતો). અન્ય ઘણા ડિઝીટલ મ્યુઝિક પ્લેયરની જેમ આઇપોડ પણ બાહ્ય [[ડેટા સ્ટોરેજ ડિવાઇસ]] તરીકે કામ કરી શકે છે.  અલગ અલગ મોડલમાં સ્ટોરેજની ક્ષમતા અલગ અલગ હોય છે.

એપલના [[આઇટ્યુન]] સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરીને એપલ [[મેકિન્ટોશ]]ના ચોકક્સ વર્ઝન અને [[માઇક્રોસોફ્ટ]] [[વિન્ડોઝ]] ઓપરેટિંગ સિસ્ટમવાળા કોમ્પ્યુટરમાંથી સંગીતને આઇપોડમાં ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.apple.com/itunes/download/ | title=iTunes system requirements. Apple iTunes software currently runs on Macintosh OS X 10.3.9 or OS X 10.4.9 or later and on Microsoft Windows XP (Service Pack 2) or Vista | author=Apple Inc. | access-date=2008-05-28}}&lt;/ref&gt;  જે લોકોને એપલના સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરવો નથી અથવા જેમના કોમ્પ્યુટર આઇટ્યુન સોફ્ટવેર રન કરી શકતા નથી તેઓ આઇટ્યુનના વિકલ્પે ઉપલબ્ધ કેટલાક ઓપન સોર્સનો ઉપયોગ કરી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.simplehelp.net/2007/07/08/10-alternatives-to-itunes-for-managing-your-ipod/ | title=Alternatives to iTunes for managing your iPod | author=Ross McKillop, simplehelp.net | access-date=2008-05-28}}&lt;/ref&gt; આઇટ્યુન અને તેને વૈકલ્પિક સોર્સ ફોટો, વિડીઓ, [[ગેમ્સ]], કોન્ટેક્ટ ઇન્ફર્મેશન, [[ઇમેઇલ]] સેટિંગ, વેબ બૂકમાર્ક અને કેલેન્ડર પણ આઇપોડમાં ટ્રાન્સફર કરી શકે છે.  વૈશ્વિક સ્તરે 9 સપ્ટેમ્બર 2009 સુધીમાં 220,000,000 કરોડથી વધુ આઇપોડ વેચાઇ ગયા છે. જેને પગલે તે [[ડિઝીટલ ઓડીઓ પ્લેયર]] સિરીઝના ઇતિહાસમાં બેસ્ટ સેલિંગ પ્રોડક્ટ બની છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://arstechnica.com/apple/news/2009/09/liveblog-rock-and-roll-apple-ipod-event.ars | title=Liveblog: &quot;Rock and Roll&quot; Apple iPod Event | date=9 September 2009 | publisher=[[Ars Technica]] | access-date=2009-09-09}}&lt;/ref&gt;


== ઇતિહાસ અને ડિઝાઇન ==
[[ચિત્ર:IPod 5-6 Gen side-by-side.jpg|thumb|આઇપોડ ક્લાસિક 5G (જમણે) અને 6G (ડાબે) સુધારેલો આલ્બમ વ્યૂ દર્શાવે છે]]
આઇપોડ શ્રેણી એપલની ડિઝીટલ હબ કક્ષામાંથી આવી છે&lt;ref name=&quot;straight&quot;&gt;કાહની, લીએન્ડર.[http://www.wired.com/news/columns/cultofmac/0,71956-0.html સ્ટ્રેઇટ ડોપ ઓન ધ આઇપોડ બર્થ], ''[[વાયર્ડ ન્યૂઝ]]'' , 2006-10-17. 2006-10-30ના રોજ કરેલો સુધારો&lt;/ref&gt; જ્યારે કંપનીએ પર્સનલ ડિઝીટલ ડિવાઇસના વધી રહેલા બજાર માટે સોફ્ટવેર બનાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. બજારના મુખ્ય પ્રવાહમાં ડિઝીટલ કેમેરા, કેમકોર્ડર અને ઓર્ગેનાઇઝર સારી રીતે સ્થાપિત થયેલા હતા પરંતુ કંપનીને વર્તમાન ડિઝીટલ મ્યુઝિક પ્લેયર યુઝર ઇન્ટરફેસની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મોટા અથવા અત્યંત નાના અને નકામા જણાયા હતા,&lt;ref name=&quot;straight&quot;/&gt; માટે એપલે તેનું પોતાનું ડિઝીટલ મ્યુઝિક  પ્લેયર વિકસાવવાનું નક્કી કર્યું. સીઇઓ [[સ્ટીવ જોબ્સ]]ના આદેશ મુજબ એપલના હાર્ડવેર એન્જિનિયરિંગ વડા [[જોન રુબિનસ્ટીન]]એ આઇપોડ શ્રેણી ડિઝાઇન કરવા એન્જિનિયરોની ટુકડી ઉભી કરી હતી જેમાં હાર્ડવેર એન્જિનિયર [[ટોની ફેડેલ]] અને [[માઇકલ ધુએ]] &lt;ref&gt;&quot;[http://www.designnews.com/article/CA6478178.html 2007 એન્જિનિનયર ઓફ ધ યર ફાઇનલિસ્ટ માઇકલ ધ્યુનું હાર્ડવેર જ્ઞાન આઇપોડમાં જીવ પુરવા મદદ કરે છે, ટેલીપ્રેસન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012084944/http://www.designnews.com/article/CA6478178.html |date=2007-10-12 }}&quot;, ''ડિઝાઇન ન્યૂઝ'' , 24 સપ્ટેમ્બ 2007.&lt;/ref&gt;અને ડિઝાઇન એન્જિનિયર [[જોનાથન ઇવ]]નો સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref name=&quot;straight&quot;/&gt;  પ્રોડક્ટ એક વર્ષથી પણ ઓછા સમયગાળામાં તૈયાર થઇ ગઇ હતી અને તે 2001ની 23 ઓક્ટોબરના રોજ રજૂ કરાઇ હતી. જોબ્સે તેને 5 જીબી હાર્ડ ડ્રાઇવ સાથેની મેક-કોમ્પેટિબલ પ્રોડક્ટ તરીકે જાહેર કરી હતી કે જે 1000 ગીતો તમારા ખીસ્સામાં રાખે છે.&lt;ref&gt; [http://lowendmac.com/orchard/05/origin-of-the-ipod.html આઇપોડનો ઇતિહાસ: 2000 થી 2004]&lt;/ref&gt; 

એપલે તેનું આઇપોડ સોફ્ટવેર સંપૂર્ણપણે તેની કંપનીમાં જ નથી વિકસાવ્યું. તેના સ્થાને તેણે [[પોર્ટેબલ પ્લેયર]]ના 2 [[ARM]] કોર્સ આધારિત રેફરન્સ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ પ્લેટફોર્મ પ્રાથમિક સોફ્ટવેર ધરાવતું હતું જે કોમર્શિયલ માઇક્રોકર્નેલ એમબેડેડ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ પર ચાલતું હતું. પોર્ટેબલ પ્લેયર અગાઉ [[બ્લૂટૂથ]] હેડપોન સાથે આઇબીએમ-બ્રાન્ડેડ એમપી3 (MP3) પ્લેયર પર કામ કરતું હતું.&lt;ref name=&quot;straight&quot;/&gt; એપલે સ્ટીવની દેખરેખ હેઠળ યુઝર ઇન્ટરફેસ ડિઝાઇન કરવા અને તેનો અમલ કરવા માટે અન્ય કંપની [[પિક્સો]] સાથે કરાર કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;straight&quot;/&gt; જેમ ડેવલપમેન્ટ આગળ વધતું ગયું તેમ એપલ સોફ્ટવેરના દેખાવમાં સુધારો કરતી ગઇ. [[આઇપોડ મિની]]થી શરૂઆત કરતા, [[શિકાગો]] ફોન્ટના સ્થાને [[ઇસ્પાય સાન્સ]] ફોન્ટ આવ્યા. બાદમાં આઇપોડે ફરીથી ફોન્ટ બદલીને [[પોડિયમ સાન્સ]] કર્યા જે એપલના કોર્પોરેટ ફોન [[માયરિઆડ]] જેવા હતા. કલર ડિસપ્લેવાળા આઇપોડે બાદમાં એક્વા પ્રોગ્રેસ બાર અને [[કોમ્બિનેશન લોક]] ઉભું કરવા [[બ્રશ્ડ મેટલ]] જેવી કેટલીક [[મેક ઓએસ એક્સ]] થીમનો ઉપયોગ કર્યો. એપલે 2007માં ફોન્ટ બદલીને [[હેલ્વેટિકા]] કરીને સિક્સ્થ જનરેશન [[આઇપોડ ક્લાસિક]] અને થર્ડ જનરેશન [[આઇપોડ નેનો]] રજૂ કરીને આઇપોડના ઇન્ટરફેસમાં ફરી સુધારો કર્યો હતો. મોટા ભાગના કિસ્સામાં તેણે સ્ક્રીનને બે ભાગમાં વહેંચી દીધી હતી જેમાં ડાબી બાજુ અડધાભાગમાં મેનુ અને જમણી બાજુ અડધાભાગમાં આલ્બમ આર્ટવર્ક, ફોટો અથવા વિડીયો દેખાતા હતા.

સપ્ટેમ્બર 2007માં [[પેટન્ટ ધારક કંપની]] બર્સ્ટ ડોટ કોમ સામેના કાનૂની કેસમાં એપલે 1979માં તેના જેવી જ ડેવલપ કરાયેલી ડિવાઇસની પેટન્ટ પ્રત્યે ધ્યાન દોર્યું હતું. [[કેન ક્રેમરે]] 1979માં પ્લાસ્ટિક મ્યુઝિક બોક્સના વિચારની પેટન્ટ મેળવી હતી જેને તે આઇએક્સઆઇ કહેતો હતો.&lt;ref name=&quot;DailyMail&quot;&gt;બોફી ડેનીયલ [http://www.dailymail.co.uk/news/article-1053152/Apple-admit-Briton-DID-invent-iPod-hes-getting-money.html એપલે સ્વીકાર્યું કે બ્રિટને આઇપોડની શોધ કરી હતી પરંતુ તે તેમાંથી નાણા કમાતો નથી] ''[[ડેઇલી મેઇલ]]'' , 2008-09-08. 2008-09-08ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; 1,20,000 [[અમેરિકન ડોલર]]ની વર્લ્ડવાઇડ પેટન્ટ રિન્યુ કરાવવા માટે પુરતું ભંડોળ ન હતું.&lt;ref name=&quot;DailyMail&quot;/&gt;

=== ટ્રેડમાર્ક ===
''આઇપોડ''  નામ વિની ચીકો દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યું હતું. તે એક ફ્રીલાન્સ કોપી રાઇટર હતો. નવા પ્લેયરને કેવી રીતે રજૂ કરવું તે નક્કી કરવા માટે એપલે તેને બોલાવ્યો હતો. પ્રોટોટાઇપ જોયા બાદ ચીકોએ ફિલ્મ ''[[2001: A Space Odyssey (film)|2001:એ સ્પેસ ઓડિસી]]''  અને શબ્દસમૂહ &quot;ઓપન ધ પોડ બે ડોર, [[હેલ]]!&quot; અંગે વિચાર કર્યો જેને [[ડિસ્કવરી વન]] સ્પેસશિપનું વ્હાઇટ ઇવીએ પોડ કહેવાય છે.&lt;ref name=&quot;straight&quot;/&gt; એપલે ટ્રેડમાર્ક શોધ્યો હતો અને જાણવા મળ્યું હતું કે તે પહેલેથી ઉપયોગમાં છે. [[ન્યૂ જર્સી]]ના જોસફ એન ગ્રાસોએ જુલાઇ 2000માં [[ઇન્ટરનેટ કિઓસ્ક]] માટે [[યુએસ પેટન્ટ એન્ડ ટ્રેડમાર્ક ઓફિસ]]માં આઇપોડ ટ્રેડમાર્ક લિસ્ટ કરાવ્યો હતો. પ્રથમ આઇપોડ કિઓસ્ક માર્ચ 1998માં ન્યૂ જર્સીમાં લોકો સમક્ષ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું અને વેપારી ધોરણે ઉપયોગ જાન્યુઆરી 2000માં શરૂ થયો હતો પરંતુ 2001 સુધીમાં તેનો ઉપયોગ બંધ થઇ ગયો હતો. નવેમ્બર 2003માં યુએસપીટીઓ દ્વારા ટ્રેડમાર્ક રજિસ્ટર કરાયો હતો અને ગ્રાસોએ 2005માં તે એપલ કોમ્પ્યુટર ઇન્કને એસાઇન કર્યો હતો.&lt;ref&gt;સિરીયલ નંબર. 78018061, રજિસ્ટ્રેશન નંબર. 2781793, અમેરિકન  પેટન્ટ અને ટ્રેડમાર્ક ઓફિસના રેકોર્ડ. આઇપબ, એલએલસીએ કોમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર અને હાર્ડવેર માટે ૧ જૂન 1999ના રોજ આઇપોડ ટ્રેડમાર્કની અરજી કરી હતી. આ ટ્રેડમાર્ક તેના વેપારી હેતુસર ઉપયોગ વગર 18 મે 2000ના  રોજ ત્યજી દેવાયો હતો.&lt;/ref&gt;

== સોફ્ટવેર ==
આઇપોડ લાઇન કેટલાક [[ઓડિયો ફાઇલ ફોર્મેટ]] પ્લે કરી શકે છે જેમાં [[MP3]], [[AAC]]/[[M4A]], [[પ્રોટેક્ટેડ AAC]], [[AIFF]], [[WAV]], [[ઓડિબલ]] [[ઓડિયો બુક]] અને [[એપલ લોસલેસ]] સામેલ છે.  આઇપોડ ફોટોએ વિવિધ ફાઇલ ફોર્મેટ ડિસપ્લે કરવાની ક્ષમતા રજૂ કરી જેમાં [[JPEG]], [[BMP]], [[GIF]], [[TIFF]], અને [[PNG]] ઇમેજ ફાઇલનો સમાવેશ થાય છે.  પાંચમી અને છઠ્ઠી પેઢીના આઇપોડ ક્લાસિક તથા ત્રીજી પેઢીના આઇપોડ નેનો [[તથા MPEG-4]], [[(H.264/MPEG-4 AVC)]]અને [[ક્વિક ટાઇમ]] [[વિડીયો ફોર્મેટ]] પણ પ્લે કરી શકે છે જેમાં વિડીયો ડાયમેન્શન, એન્કોડિંગ ટેકનિક્સ તથા ડેટા રેટ્સને લગતી મર્યાદા હોય છે.&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/ipodclassic/specs.html આઇપોડ ક્લાસિક ટેકનિકલ સ્પેક્સ]&lt;/ref&gt; અસલમાં આઇપોડ સોફ્ટવેર માત્ર [[માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ]]ના આઇપોડ સોફ્ટવેર [[મેક ઓએસ]] સાથે કામ કરતા હતા જે બીજી પેઢીના મોડલ સાથે લોન્ચ કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/itunes/download/ આઇટ્યુન ડાઉનલોડ્સ]&lt;/ref&gt; મોટા ભાગના અન્ય મિડીયા પ્લેયરથી વિરૂદ્ધ એપલ [[માઇક્રોસોફ્ટ]]ના [[WMA]] ઓડિયો ફોર્મેટને સપોર્ટ કરતું નથી. પરંતુ [[ડિઝીટલ રાઇટ્સ મેનેજમેન્ટ]] (ડીઆરએમ) વગરનું WMA ફાઇલ્સ માટેનું કન્વર્ટર આઇટ્યુન્સના [[વિન્ડોઝ]] વર્ઝન સાથે અપાય છે.  [[મીડી]] ફાઇલ પણ પ્લે કરી શકાતી નથી, પરંતુ આઇટયુન્સમાં એડવાન્સ્ડ મેનુનો ઉપયોગ કરી તેને ઓડિયો ફાઇલમાં કન્વર્ટ કરી શકાય છે.  [[ઓગ વોર્બિસ]] અને [[FLAC]] જેવી વૈકલ્પિક ઓપન સોર્સ ઓડિયો ફોર્મેટ આઇપોડ પર કસ્ટમ ફિલ્મવેર ઇન્સ્ટોલ કર્યા વગર સપોર્ટ કરી શકાતા નથી. (જેમકે [[રોકબોક્સ]]) 

ઇન્સ્ટોલ કરતી વખતે આઇપોડ એક હોસ્ટ કોમ્પ્યુટર સાથે જોડાયેલ હોય છે.  આઇપોડ જેટલી વખત તેના હોસ્ટ કોમ્પ્યુટર સાથે જોડાય તેટલી વાર આઇટ્યુન્સ સમગ્ર મ્યુઝિક લાઇબ્રેરી અથવા પ્લેલિસ્ટને ઓટોમેટિક અથવા મેન્યુઅલ રીતે સિન્ક્રોનાઇઝ કરે છે. આઇપોડ પર ગીતના રેટિંગ સેટ કરી શકાય છે અને આઇટ્યુન્સ લાઇબ્રેરી પર સિન્ક્રોનાઇઝ કરી શકાય છે તથા તેનાથી ઉલ્ટું કરી શકાય છે. આઇપોડને ઓટોમેટિકના બદલે મેન્યુઅલ સિન્કમાં સેટ કરેલું હોય તો યુઝર બીજા કોમ્પ્યુટર પર સંગીતને એક્સેસ, પ્લે અને ઉમેરી શકે છે. પરંતુ કંઇ પણ ઉમેરવામાં આવે અથવા એડિટ કરવામાં આવે તો મુખ્ય કોમ્પ્યુટર અને તેની લાઇબ્રેરી સાથે જોડીને અને સિન્કીંગ કરીને વિપરીત કામગીરી કરવી પડશે.  જો કોઇ યુઝર અન્ય કોમ્પ્યુટર સાથે સંગીતને ઓટોમેટિક સિન્ક કરવા માંગે તો આઇપોડની લાઇબ્રેરી સંપૂર્ણપણે મીટાવી દઇને તેની જગ્યાએ અન્ય કોમ્પ્યુટરની લાઇબ્રેરી લાવવાની રહેશે.

=== યુઝર ઇન્ટરફેસ ===
[[ચિત્ર:IPod_wheel.svg|thumb|આઇપોડ લાઇનનું સિગ્નેચર ક્લિક વ્હીલ]]
કલર ડિસ્પ્લે સાથેનું આઇપોડ [[એન્ટી-એલાઇઝ્ડ]] ગ્રાફિક્સ અને ટેક્સ્ટનો ઉપયોગ સ્લાઇડિંગ એનિમેશન સાથે કરે છે.  તમામ આઇપોડ ([[આઇપોડ શફલ]] અને [[આઇપોડ ટચ]] સિવાય) પાંચ બટન ધરાવે છે અને ત્યાર પછીની પેઢીના આઇપોડમાં ક્લિક વ્હીલમાં જ બટન સામેલ હોય છે-તેનાથી નિરંતર, ઓછામાં ઓછા પ્રયાસે [[ઇન્ટરફેસ]] મળે છે. આ બટન પાયાના ફંક્શન જેવા કે મેનુ, પ્લે, પોઝ, નેક્સ્ટ ટ્રેક અને પ્રિવિયસ ટ્રેક જેવા કામ કરે છે. મેનુ આઇટમ દ્વારા સ્ક્રોલિંગ અને વોલ્યુમને કન્ટ્રોલ કરવા જેવા કામ ક્લિક વ્હીલને ગોળ ગોળ ફેરવીને કરવામાં આવે છે. [[આઇપોડ શફલ]] વાસ્તવિક પ્લેયર પર કોઇ કન્ટ્રોલ ધરાવતું નથી. તેના બદલે તે ઇયરફોન કેબલ પર નાના કન્ટ્રોલ ધરાવે છે જેમાં વોલ્યુમ-અપ અને ડાઉન બટન અને પોઝ/પ્લે, નેક્સ્ટ માટે એક સિંગલ બટન હોય છે.[[આઇપોડ ટચ]]માં કોઇ ક્લિક વ્હીલ હોતું નથી, તેની જગ્યાએ 3.5 ઇંચનું ટચ સ્ક્રીન હોય છે જે હોમ બટન, સ્લીપ/ વેક બટન અને (બીજી અને ત્રીજી પેઢીના આઇપોડ ટચ) વોલ્યુમ-અપ અને ડાઉન બટન ઉપરાંત કામ કરે છે.  આઇપોડ ટચ માટે યુઝર ઇન્ટરફેસ [[આઇફોન]] જેવું જ હોય છે.  બંને ડિવાઇસમાં [[આઇફોન ઓએસ]]નો ઉપયોગ થાય છે.

=== આઇટ્યુન્સ સ્ટોર ===
આઇટ્યુન્સ સ્ટોર (29 એપ્રિલ 2003થી શરૂ) એક ઓનલાઇન મિડીયા સ્ટોર છે જે એપલ દ્વારા સંચાલિત છે અને આઇટ્યુન્સ મારફત એક્સેસ કરી શકાય છે. કોઇ અન્ય પોર્ટેબલ પ્લેયર [[ડીઆરએમ]]ને સપોર્ટ કરતું નથી તેથી માત્ર આઇપોડ જ આઇટ્યુન્સ સ્ટોરની સંરક્ષિત સામગ્રીનો ઉપયોગ કરી શકે છે.  તેને લોન્ચ કરવામાં આવ્યા બાદ સ્ટોર તુરંત માર્કેટમાં અગ્રણી બન્યું હતું&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2004/aug/10itms.html આઇટ્યુન મ્યુઝિક સ્ટોર કેટલોગ ટોપ્સ વન મિલિનયન સોંગ્સ], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2004-08-10. 28-12-2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; અને એપલે 12 ઓક્ટોબર 2005ના રોજ સ્ટોર દ્વારા વિડીયોના વેચાણની જાહેરાત કરી હતી.  પૂર્ણ લંબાઇની ફિલ્મો 12 સપ્ટેમ્બર 2006થી ઉપલબ્ધ બની હતી.&lt;ref&gt;સ્કોટ-જોયન્ટ, જેર્મી. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/5339470.stm એપલ ટીવી અને ફિલ્મ માર્કેટને નિશાન બનાવી રહી છે], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2006-09-12. 2006-09-12ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

ખરીદાયેલી ઓડિયો ફાઇલમાં વધારાના એન્ક્રિપ્શન સાથે AAC ફોર્મેટનો ઉપયોગ થાય છે. એન્ક્રિપ્શન [[ફેરપ્લે]] ડીઆરએમ સિસ્ટમ પર આધારિત છે.  પાંચ ઓથોરાઇઝ્ડ કોમ્પ્યુટર્સ અને અમર્યાદિત સંખ્યામાં આઇપોડ આ ફાઇલને પ્લે કરી શકે છે. ફાઇલને ઓડિયો સીડી પર બર્ન કરીને અને પછી રિ-કોમ્પ્રેસ કરીને ડીઆરએમ વગર મ્યુઝિક ફાઇલ રચી શકાય છે, જોકે તેનાથી [[ગુણવત્તા નબળી]] પડે છે. થર્ડ પાર્ટી સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરીને ડીઆરએમને દૂર કરી શકાય છે.  જોકે, એપલ સાથેના સોદામાં [[ઇએમઆઇ]]એ ડીઆરએમને મફતમાં વેચવાનું, આઇટ્યુન્સ સ્ટોર પર ઉચ્ચ ગુણવત્તાના ગીતો આઇટ્યુન્સ પ્લસ કેટેગરીમાં આપવાનું શરૂ કર્યું હતું.  સ્વતંત્ર ગીતો 1.29 અમેરિકન ડોલરના ભાવે ઉપલબ્ધ હતા જે રેગ્યુલર ડીઆરએમ ગીતની કિંમત કરતા 30 સેન્ટ વધુ હતા. ત્યારે આખા આલ્બમ એ જ ભાવે ડીઆરએમ એન્કોડેડ આલ્બમ તરીકે 9.99 અમેરિકન ડોલરમાં ઉપલબ્ધ હતા.  17 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ એપલે વ્યક્તિગત આઇટ્યુન્સ પ્લસના ગીતનો ભાવ ઘટાડીને 0.99 ડોલર પ્રતિ ગીત કર્યો હતો જે ડીઆરએમ એન્કોડેડ ટ્રેક્સની સમાન હતો. 6 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ એપલે જાહેરાત કરી હતી કે 80 ટકા જેટલા મ્યુઝિક કેટેલોગમાંથી ડીઆરએમ દૂર કરવામાં આવ્યું છે અને એપ્રિલ 2009થી તે દરેક મ્યુઝિકમાંથી દૂર કરવામાં આવશે.

આઇપોડ હરીફ મ્યુઝિક સ્ટોર્સની મ્યુઝિક ફાઇલ પ્લે કરી શકતા નથી જે હરીફ ડીઆરએમ ટેકનોલોજી જેમ કે [[માઇક્રોસોફ્ટ]]ની [[સંરક્ષિત WMA]] અથવા [[રિયલનેટવર્ક્સ]]ના [[હેલિક્સ]] ડીઆરએમનો ઉપયોગ કરે છે. ઉદાહરણરૂપ સ્ટોર્સમાં [[નેપસ્ટર]] અને [[એમએસએન મ્યુઝિક]]નો સમાવેશ થાય છે.  રિયલનેટવર્કસનો દાવો છે કે એપલ ફેરપ્લે દ્વારા વપરાશકર્તાને આઇટ્યુન્સ સ્ટોરનો ઉપયોગ કરવામાં બાંધી રાખીને પોતાના માટે &lt;ref&gt;કેનિલોસ, માઇકલ. [https://archive.is/20120713232422/http://news.com.com/2100-1025_3-5177914.html રીયલ્સ ગ્લેસર એક્સહોર્ટ્સ એપલ ટુ ઓપન આઇપોડ], ''[[સીનેટ ન્યૂઝ]]'' , 2004-03-23. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;સમસ્યા પેદા કરી રહ્યું છે.  સ્ટીવ જોબ્સે જણાવ્યું છે કે ગીતોના વેચાણથી એપલને બહુ ઓછો નફો થાય છે, જોકે એપલ સ્ટોરનો ઉપયોગ આઇપોડના વેચાણને વધારવા માટે કરે છે.&lt;ref&gt;ઓર્લોસ્કી, એન્ડ્રૂ. [http://www.theregister.co.uk/2003/11/07/your_99c_belong/ તમારા 99c RIAA પાસે છે– સ્ટીવ જોબ્સ], ''[[ધ રજિસ્ટર]]'' , 2003-11-07. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; જોકે આઇપોડ [[ઇમ્યુઝિક]] અથવા [[એમી સ્ટ્રીટ]] જેવા ડીઆરએમનો ઉપયોગ ન કરતા મ્યુઝિક સ્ટોર્સ પરથી પણ મ્યુઝિક ફાઇલ પ્લે કરી શકે છે.

[[યુનિવર્સલ મ્યુઝિક ગ્રૂપે]] 3 જુલાઇ 2007ના રોજ આઇટ્યુન્સ મ્યુઝિક સ્ટોર્સ સાથેનો તેને કોન્ટ્રાક્ટ રિન્યુ ન કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો.  યુનિવર્સલ હવે ઇચ્છા મુજબની ક્ષમતાએ આઇટ્યુન્સ પૂરી પાડશે.&lt;ref&gt;ઇવન્સ, જોની. [http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?newsid=18459 યુનિવર્સલે આઇટ્યુન કોન્ટ્રાક્ટમાં ફેરફારને પુષ્ટિ આપી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916064440/http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?newsid=18459 |date=2009-09-16 }}, ''[[મેકવર્લડ યુકે]]'' , 2007-07-04. 2007-07-05ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;એપલે 5 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ ધ બીટ ગોઝ ઓન નામે તેની મિડીયા ઇવેન્ટમાં [[આઇટ્યુન્સ વાઇ-ફાઇ મ્યુઝિક સ્ટોર્સ]]ની શરૂઆત કરી હતી. આ સર્વિસથી યુઝર્સ આઇફોન અથવા આઇપોડ ટચ દ્વારા મ્યુઝિક સ્ટોર એક્સેસ કરીને ડિવાઇસ પર સીધા ગીત ડાઉનલોડ કરી શકે છે જે યુઝર્સની આઇટ્યુન્સ લાઇબ્રેરી પર સિન્ક કરી શકાય છે.

==== ગેમ્સ ====
આઇપોડના વિવિધ વર્ઝન પર [[વિડીયો ગેમ્સ]] રમી શકાય છે.  ઓરિજીનલ આઇપોડમાં ''[[બ્રિક]] '' (અસલમાં એપલના સહ-સ્થાપક [[સ્ટીવ વોઝનેઇક]] દ્વારા શોધાયેલ) ગેમ હતી જેમાં [[ઇસ્ટર એગ]]ના છુપા ફિચર્સ હતા. ત્યાર બાદ [[ફર્મવેર વર્ઝન]]માં તેને મેનુ વિકલ્પ તરીકે ઉમેરવામાં આવ્યું હતું.  આઇપોડના ત્યાર પછીના વર્ઝનમાં ''બ્રિક''  સાથે વધુ ત્રણ ગેમનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો. આ ગેમ હતી ''[[પેરાશુટ]]'' , ''[[સોલિટેર]]''  અને ''મ્યુઝિક ક્વિઝ'' .

સપ્ટેમ્બર 2006માં [[આઇટ્યુન્સ સ્ટોરે]] [[આઇટ્યુન્સ 7]] લોન્ચ કરીને ખરીદવા માટે વધારે ગેમની ઓફર શરૂ કરી. તે આઇપોડ સોફ્ટવેર 1.2 અથવા તે પછીના સોફ્ટવેર માટે [[પાંચમી પેઢીના આઇપોડ]] સાથે સુસંગત હતા.  આ ગેમ્સ હતી ''[[બિજ્વેલ્ડ]]'' , ક્યુબિસ 2, ''[[માહજોંગ]]'' , મિની ગોલ્ફ, ''[[પેક-મેન]]'' , ''[[ટેટ્રિસ]]'' , ''[[ટેક્સાસ હોલ્ડ ધેમ]]'' , ''[[વોર્ટેક્સ]]''  અને ઝુમા.  ત્યાર પછી નવી ગેમ્સ ઉમેરાઇ છે.  આ ગેમ્સ વર્તમાન અને તત્કાળ ભૂતકાળની આઇપોડ નેનો અને આઇપોડ ક્લાસિકની પેઢી પર કામ કરે છે.

[[નેમ્કો]], [[સ્કવેર એનિક્સ]], [[ઇલેક્ટ્રોનિક આર્ટ્સ]], [[સેગા]] અને [[હડસન સોફ્ટ]] જેવી થર્ડ પાર્ટી પણ આઇપોડ માટે ગેમ્સ બનાવતી હોવાથી એપલના MP3 પ્લેયરે વિડીઓ ગેમ હેન્ડહેલ્ડ કોન્સોલ માર્કેટમાં પ્રવેશ માટે વિરાટ કદમ ઉઠાવ્યા છે.{{POV-statement|date=January 2009}} [[ગેમપ્રો]] અને [[ઇજીએમ]] જેવા વિડીયોગેમ મેગેઝિને પણ કેટલાક સમયથી તેની મોટા ભાગની ગેમ્સનો રિવ્યૂ કરીને તેને રેટિંગ આપ્યું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gamepro.com/article/features/81588/ipod-games-review-roundup/ |title=આઇપોડ ગેમ્સ રીવ્યુ રાઉન્ડઅપ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607151141/http://www.gamepro.com/article/features/81588/ipod-games-review-roundup/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ગેમ્સ [[જેપીજી]] ફાઇલના ફોર્મેટમાં હોય છે જે હકીકતમાં છુપાયેલી [[ઝિપ]] આર્કાઇવ્સ હોય છે. જ્યારે અનઝિપ કરવામાં આવે ત્યારે કોમન ઓડિયો અને ઇમેજ ફાઇલ્સ સાથે વગાડવા લાયક ફાઇલ બને છે જેનાથી [[થર્ડ પાર્ટી ગેમ્સની]] શક્યતા પેદા થાય છે.  એપલે ખાસ આઇપોડને લગતા વિકાસ માટે જાહેરમાં [[સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ કિટ]] (એસડીકે) રિલીઝ કરી નથી.&lt;ref&gt;[http://www.bensinclair.com/article/whats-inside-an-ipod-game &quot;આઇપોડ ગેમમાં શું છે?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907165721/http://bensinclair.com/article/whats-inside-an-ipod-game |date=2008-09-07 }} bensinclair.com, સપ્ટેમ્બર 14, 2006.&lt;/ref&gt; [[આઇફોન એસડીકે]] સાથે બનાવાયેલા એપ્લિકેશન્સ આઇપોડ ટચ અને આઇફોન પર માત્ર [[આઇફોન ઓએસ]] સાથે સુસંગત છે જે ક્લિકવ્હીલ આધારીત ગેમ્સ ચલાવી શકતા નથી.

=== ફાઇલ સ્ટોરેજ અને ટ્રાન્સફર ===
આઇપોડ ટચ સિવાયના તમામ આઇપોડ ડિસ્ક મોડ પર [[માસ સ્ટોરેજ ડિવાઇસ]] તરીકે ડેટા ફાઇલ સ્ટોર કરવા માટે કામ કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=306414 |title=આઇપોડ ટચ: આઇટ્યુમાં દેખાય છે પરંતુ ફાઇન્ડર અને વિન્ડો ડેસ્કટોપમાં દેખાતું નથી |access-date=2009-12-21 |archive-date=2008-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418104003/http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=306414 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જો કોઇ આઇપોડને મેક ઓએસ એક્સ કોમ્પ્યુટર પર ફોર્મેટ કરવામાં આવ્યું હોય તો તે [[HFS+]] ફાઇલ સિસ્ટમ ફોર્મેટનો ઉપયોગ કરે છે. જે મેક કોમ્પ્યુટર માટે [[બુટ ડિસ્ક]] તરીકે કામ કરવા દે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lifehacker.com/software/how-to/boot-up-your-mac-from-your-ipod-260157.php |title=તમારા મેકને આઇપોડમાંથી કેવી રીતે બૂટ અપ કરવું |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222011051/http://lifehacker.com/software/how-to/boot-up-your-mac-from-your-ipod-260157.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જો તે વિન્ડોઝ પર ફોર્મેટ કરવામાં આવ્યું હોય તો [[FAT32]] ફોર્મેટનો ઉપયોગ થાય છે. વિન્ડોઝ સુસંગત આઇપોડના આગમન સાથે આઇપોડ લાઇન પર વપરાતી ડિફોલ્ટ ફાઇલ સિસ્ટમ HFS+થી FAT32 થઇ ગઇ. જોકે તેને કોઇ પણ સિસ્ટમમાં રિફોર્મેટ કરી શકાય છે. (આઇફોડ શફલ સિવાય જે સંપૂર્ણપણે FAT32 છે.)  સામાન્ય રીતે જો નવું આઇપોડ (આઇપોડ શફલ સિવાય) વિન્ડોઝ પર ચાલતા કોમ્પ્યુટર સાથે જોડવામાં આવે તો તે FAT32 સાથે ફોર્મેટ થશે અને શરૂઆતમાં જો મેક ઓએસ એક્સ પર ચાલતા મેક સાથે જોડવામાં આવે તો તે HFS+ સાથે ફોર્મેટ થશે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ipod.about.com/od/restoreandreformatipod/a/ipod_format_a.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108053753/http://ipod.about.com/od/restoreandreformatipod/a/ipod_format_a.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

અન્ય ઘણા MP3 પ્લેયર્સથી વિપરીત સામાન્ય [[ફાઇલ મેનેજમેન્ટ]] એપ્લિકેશનથી ડ્રાઇવ પર ઓડિયો કે વિડીયો ફાઇલ કોપી કરવાથી આઇપોડ તેને યોગ્ય રીતે એક્સેસ નહીં કરી શકે.  યુઝરે ખાસ સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરવો પડશે જે મિડીયા ફાઇલને આઇપોડ પર ટ્રાન્સફર કરવા માટે બનાવાયેલા છે જેથી તે ફાઇલ પ્લે કરી શકાય અને જોઇ શકાય.  સામાન્ય રીતે આઇપોડ પર મિડીયા ટ્રાન્સફર કરવા માટે આઇટ્યુન્સનો ઉપયોગ થાય છે. જોકે [[કેટલાક વૈકલ્પિક થર્ડ પાર્ટી એપ્લિકેશન્સ]] પણ વિવિધ પ્લેટફોર્મ પર હાજર છે.

આઇટ્યુન્સ 7 અને તેનાથી ઉપરની આવૃતિ આઇટ્યુન્સ સ્ટોર પરથી ખરીદાયેલા મિડીયાને આઇપોડ પરથી કોમ્પ્યુટર પર ટ્રાન્સફર કરી શકે છે. જોકે, તેમાં ડીઆરએમ સંરક્ષિત કમ્પ્યુટર તેને પ્લે કરવા માટે અધિકૃત હોવું જોઇએ. આઇપોડ પર મિડીયા ફાઇલ્સને છુપા ફોલ્ડરમાં રાખવામાં આવે છે જેની સાથે પ્રોપરાઇટરી ડેટાબેઝ ફાઇલ હોય છે.  [[છુપી ફાઇલ]]ને ખુલ્લી કરીને હોસ્ટ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ દ્વારા છુપી સામગ્રીને એક્સેસ કરી શકાય છે. ત્યાર બાદ ફાઇલ અથવા ફોલ્ડરને આઇપોડ પરથી કોપી કરીને મિડીયા ફાઇલ્સને મેન્યુઅલી રિકવર કરી શકાય છે.  ઘણા થર્ડ પાર્ટી એપ્લિકેશન્સ પણ આઇપોડ પરથી મિડીયા ફાઇલને સરળતાથી કોપી કરવાની છૂટ આપે છે. 

== હાર્ડવેર ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ચિપસેટ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ 
!ચિપસેટ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ
!પ્રોડક્ટ્સ
!ક્મ્પોનન્ટ્સ
|-
|  rowspan=&quot;4&quot;|માઇક્રોકન્ટ્રોલર
| આઇપોડ ક્લાસિક પ્રથમથી ત્રીજી પેઢી
| બે [[ARM]] 7TDMI આધારિત [[સીપીયુ]] 90 MHz પર સંચાલિત
|-
| આઇપોડ ક્લાસિક ચોથી અને પાંચમી પેઢી, આઇપોડ મિની, આઇપોડ નેનો પ્રથમ પેઢી
| વેરિયેબલ સ્પીડ [[ARM]] 7TDMI સીપીયુ, બેટરી બચાવવા માટે મહત્તમ 80 MHz પર સંચાલિત
|-
| આઇપોડ નેનો બીજી પેઢી
| [[એઆરએમ પ્રોસેસર]] આધારિત [[ચિપ આધારિત]] [[સેમસંગ]] સિસ્ટમ&lt;ref&gt;કેસેલ, જોનાથન. [http://www.isuppli.com/markech/default.asp?id=360 આઇપોડ નેનો સાથે એપલ ઓછા નાણાએ વધુ વસ્તુ આપે છે], આઇસપ્લાઇ કોર્પોરેશન, 2006-09-20. 28-12-2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=mobile SoC  |url=http://www.samsung.com/global/business/semiconductor/products/mobilesoc/Products_MobileSoC.html |publisher=Samsung Group |access-date=04 Aug 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| આઇપોડ શફલ પ્રથમ પેઢી
| [[સિગ્મા ટેલ]] ચિપ જે મ્યુઝિક અને સર્કીટરી પર ચાલે છે.&lt;ref&gt;વિલિયમ્સ, માર્ટિન. [http://www.pcworld.com/article/119799-1/article.html આઇપોટ શફલની શું કિંમત હોવી જોઇએ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303153350/http://www.pcworld.com/article/119799-1/article.html |date=2009-03-03 }}, ''[[પીસી વર્લ્ડ]]'' , 2005-02-24. 2006-08-14ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;
|-
|  rowspan=&quot;2&quot;|ઓડિઓ ચિપ
| તમામ આઇપોડ (આઇપોડ શફલ, 6G ક્લાસિક અને 2G ટચ સિવાય)&lt;ref&gt;[[મેકવર્લડ]] [http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?RSS&amp;amp;NewsID=20818 વોલ્ફસને એપલ આઇપોડ બિઝનેસ ગુમાવ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610175720/http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?RSS&amp;NewsID=20818 |date=2011-06-10 }}&lt;/ref&gt;
| [[વુલ્ફસન માઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સ]] દ્વારા વિકસીત [[ઓડિયો કોડેક્સ]]
|-
| છઠ્ઠી પેઢીનું આઇપોડ ક્લાસિક
| [[સાઇરસ લોજિક]] ઓડિયો કોડેક ચિપ
|-
|  rowspan=&quot;4&quot;|સ્ટોરેજ મિડીયમ
| આઇપોડ ક્લાસિક
| 45.7 એમએમ હાર્ડ ડ્રાઈવ્સ ([[એટીએ-૬]], 4200 આરપીએમ, [[ટોશિબા]] દ્વારા ઉત્પાદિત પ્રોપરાઇટરી કનેક્ટર્સ સાથે)
|-
| આઇપોડ મિની
| 25.4 એમએમ (૧ ઇંચ) [[માઇક્રોડ્રાઇવ]] [[હિટાચી]] અથવા [[સિગેટ]]ની
|-
| આઇપોડ નેનો
| [[સેમસંગ]], [[તોશિબા]] અને અન્ય કંપનીની [[ફલેશ મેમરી]]
|-
| આઇપોડ શફલ અને ટચ
| [[ફ્લેશ મેમરી]]
|-
|  rowspan=&quot;2&quot;|બેટરી
| પ્રથમ અને બીજી પેઢીનું આઇપોડ ક્લાસિક, શફલ
| ઇન્ટરનલ [[લિથિયમ પોલીમર બેટરી]]
|-
| આઇપોડ ક્લાસિક 3Gથી આગળ, આઇપોડ મિની, આઇપોડ નેનો, આઇપોડ ટચ 
| ઇન્ટરનલ [[લિથીયમ આયોન બેટરી]]
|-
|  rowspan=&quot;3&quot;|ડિસ્પ્લે
| આઇપોડ નેનો
|  
|-
| આઇપોડ ક્લાસિક
| 
|-
| આઇપોડ ટચ
| 
|}

=== જોડાણ ===
[[ચિત્ર:Apple iPod Chargers.jpg|thumb|right|ચાર આઇપોડ વોલ ચાર્જ, ફાયરવાયર  (ડાબે) અને યુએસબી કનેક્ટટર (જમણે)ની સાથે, જે આઇપોડને કોમ્પ્યુટર વગર પણ ચાર્જ થવાની સુવિધા આપે છે.]]
અસલમાં હોસ્ટ કોમ્પ્યુટર સાથે [[ફાયરવાયર]] કનેક્શનનો ઉપયોગ ગીતને અપડેટ કરવા અથવા [[બેટરી]] રિચાર્જ કરવા માટે થતો હતો. બેટરીને પાવર એડેપ્ટરની મદદથી પણ ચાર્જ કરી શકાતી હતી જે પ્રથમ ચાર પેઢીના આઇપોડ સાથે આપવામાં આવતું હતું. ત્રીજી પેઢીમાં 30 પિન [[ડોક કનેક્ટર]]નો સમાવેશ થવા લાગ્યો હતો તેનાથી ફાયરવાયર અથવા [[યુએસબી]] કનેક્ટિવીટી મળવા લાગી. તેનાથી નોન-એપલ મશીન સાથે વધુ સારી સુસંગતતા ઉપલબ્ધ થઇ કારણ કે મોટા ભાગના મશીનમાં તે સમયે ફાયરવાયર પોર્ટ ન હતા. અંતમાં એપલે ફાયરવાયરના બદલે યુએસબી સાથેના આઇપોડ બહાર પાડવાનું શરૂ કર્યું, જોકે ફાયરવાયર અલગથી ઉપલબ્ધ હતા.  પ્રથમ પેઢીના આઇપોડ નેનો અને પાંચમી પેઢીના આઇપોડ ક્લાસિકની જેમ એપલે ખર્ચ અને ફોર્મ ફેક્ટર ધટાડવા માટે ડેટા ટ્રાન્સફર માટે ફાયરવાયરનો ઉપયોગ કરવાનું બંધ કર્યું. (ડિવાઇસને ચાર્જ કરવા માટે ફાયરવાયરનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ ચાલુ હતી.) બીજી પેઢીના આઇપોડ ટચ અને ચોથી પેઢીના આઇપોડ નેનોમાં ફાયરવાયરની ચાર્જિંગ સુવિધા દૂર કરવામાં આવી છે. બીજી અને ત્રીજી પેઢીના આઇપોડ શફલમાં સિંગલ [[3.5 એમએમ]]ના જેકનો ઉપયોગ થાય છે જે હેડફોન જેક તથા ડોક માટે ડેટા પોર્ટ તરીકે કામ કરે છે.

ડોક કનેક્ટરની મદદથી આઇપોડ એક્સેસરીઝ સાથે જોડાઇ શકતા હતા જે ઘણી વખત આઇપોડના મ્યુઝિક, વિડીયો અને ફોટો પ્લેબેક માટે પૂરક બનતા હતા.  એપલ કેટલીક એક્સેસરીઝ, જેમ કે હવે બંધ કરવામાં આવેલું [[આઇપોડ હાઇ-ફાઇ]] વેચે છે, પરંતુ મોટા ભાગના થર્ડ પાર્ટી જેવી કે [[બેલ્કિન]] અને [[ગ્રિફીન]] દ્વારા ઉત્પાદિત છે. કેટલીક સામગ્રી તેનું પોતાનું ઇન્ટરફેસ વાપરે છે જ્યારે બીજા અમુક આઇપોડની પોતાની સ્ક્રિનનો ઉપયોગ કરે છે. ડોક કનેક્ટર પ્રોપરાઇટરી ઇન્ટરફેસ હોવાથી ઇન્ટરફેસનો અમલ કરવા માટે એપલને રોયલ્ટી ચુકવવી પડે છે.&lt;ref&gt;{{cite news |first= Joel |last= Johnson |authorlink=  |coauthors=  |title= How the &quot;Apple Tax&quot; Boosts Prices on iPod &amp; iPhone Accessories |url= http://www.popularmechanics.com/technology/industry/4272628.html?page=1 |work=  |publisher= [[Popular Mechanics]] |date= 2008-07-10 |access-date= 2008-09-09 |archive-date= 2008-08-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080817114656/http://www.popularmechanics.com/technology/industry/4272628.html?page=1 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

=== એકસેસરીઝ ===
આઇપોડ લાઇન માટે ઘણી એક્સેસરીઝ બનાવવામાં આવી છે. મોટા ભાગનું ઉત્પાદન થર્ડ પાર્ટી કંપનીઓ દ્વારા થાય છે જોકે તાજેતરના [[આઇપોડ હાઇ-ફાઇ]]નું ઉત્પાદન એપલ દ્વારા થાય છે.  આ માર્કેટને ઘણી વખત [[આઇપોડ ઇકોસિસ્ટમ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.[48]  કેટલીક એક્સેસરીઝમાં વધારાના ફિચર્સ ઉમેરવામાં આવે છે જે અન્ય મ્યુઝિક પ્લેયરમાં હોય છે જેમ કે સાઉન્ડ રેકોર્ડર્સ, એફએમ રેડિયો ટ્યુનર્સ, વાયર્ડ રિમોટ કન્ટ્રોલ અને ટીવી કનેક્શન માટે ઓડિયો-વિડીયો કેબલ વગેરે. અન્ય એક્સેસરીઝમાં વિશિષ્ટ ફિચર્સ જેમ કે [[નાઇકી આઇપોડ + પીડોમીટર]] અને આઇપોડ કેમેરા કનેક્ટરનો સમાવેશ થાય છે.  અન્ય નોંધપાત્ર એક્સેસરીઝમાં એક્સટર્નલ સ્પીકર્સ, વાયરલેસ રિમોટ કન્ટ્રોલ, રક્ષણાત્મક કેસીસ / ફિલ્મસ અને વાયરલેસ ઇયરફોન્સનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.etymotic.com/ephp/er88.aspx ઇન-ધ-ઇયર બ્લ્યૂટૂથ ઇયરફોન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220103013/http://www.etymotic.com/ephp/er88.aspx |date=2009-02-20 }}. સુધારો 2007-11-22.&lt;/ref&gt; પ્રથમ એક્સેસરીઝ ઉત્પાદકોમાં [[ગ્રિફીન ટેકનોલોજી]], [[બેલ્કિન]], [[જેબીએલ]], [[બોસ]], [[મોનસ્ટર કેબલ]] અને [[સેન્ડસ્ટેશન]] સામેલ છે.[[ચિત્ર:IPod Earbuds.JPG|thumb|આઇપોડ ઇયરફોનની બે ડિઝાઇનવર્તમાન વર્ઝન જમણી બાજુ દર્શાવવામાં આવ્યું છે]]

[[બીએમડબલ્યુ]]એ પ્રથમ આઇપોડ ઓટોમોબાઇલ ઇન્ટરફેસ &lt;ref&gt;[http://www.ipodyourbmw.com/ iPod તમારી BMW] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070423230915/http://www.ipodyourbmw.com/ |date=2007-04-23 }}. સુધારો 2007-02-17.&lt;/ref&gt; રજૂ કર્યું હતું જેનાથી નવા બીએમડબલ્યુ વાહનોના ચાલકો બિલ્ટ ઇન સ્ટિયરીંગ વ્હીલ કન્ટ્રોલ અથવા રેડિયો હેડ યુનિટ બટનનો ઉપયોગ કરીને આઇપોડને કન્ટ્રોલ કરી શકતા હતા.  એપલે 2005માં જાહેરાત કરી હતી કે અન્ય વ્હીકલ બ્રાન્ડ માટે પણ આવી સિસ્ટમ ઉપલબ્ધ હશે. તેમાં [[મર્સિડીઝ-બેન્ઝ]],&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2005/jan/11mercedes.html એપલ અને મર્સિડિસ બેન્ઝે આઇપોડ ઇન્ટિગ્રેશન કિટ રજૂ કરી], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-01-11. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;[[વોલ્વો]],&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2005/jan/11volvo.html એપલ અને વોલ્વોએ સમગ્ર ૨૦૦૫ અમેરિકન મોડલ લાઇન માટે આઇપોડ કનેક્ટિવિટીની જાહેરાત કરી], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-01-11. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; [[નિસાન]], [[ટોયોટા]],&lt;ref&gt;http://www.gizmag.com/go/7945/&lt;/ref&gt; [[આલ્ફા રોમિયો]], [[ફેરારી]],&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2005/jan/11cars.html 2005માં આઇપોડ ઇન્ટિગ્રેશન ડિલીવર કરવા એપલ અને અગ્રણી કાર કંપનીઓનું જોડાણ], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-01-11. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; [[એક્યુરા]], [[ઓડી]], [[હોન્ડા]],&lt;ref&gt;[http://automobiles.honda.com/models/audio_accessories.asp?ModelName=Accord%20Coupe&amp;amp;PHOTO=0 આઇપોડ માટે હોન્ડા મ્યુઝિક લિન્ક]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[હોન્ડા]]'' . સુધારો 2007-02-17.&lt;/ref&gt; [[રેનો]], [[ઇન્ફીનીટી]] &lt;ref&gt;[http://www.apple.com/ipod/carintegration/#car_browser_infiniti એપલ કાર ઇન્ટિગ્રેશન પેજ]&lt;/ref&gt; અને [[ફોક્સવેગન]]&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2005/sep/07ipod_auto.html સીમલેસ આઇપોડ અનુભવ રજૂ કરવા એપલે એક્યુરા, ઓડી, હોન્ડા અને ફોક્સવેગન સાથે જોડાણ કર્યું], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-09-07. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;નો સમાવેશ થાય છે. [[સ્કિયોન]] તેની તમામ કાર માટે સ્ટાન્ડર્ડ આઇપોડ કનેક્ટિવીટી ઓફર કરે છે.

[[જેવીસી]], [[પાયોનિયર]], [[કેનવૂડ]], [[એલ્પાઇન]], [[સોની]] અને [[હર્મન કાર્ડોન]] જેવા કેટલાક સ્વતંત્ર સ્ટીરીયો ઉત્પાદકો ખાસ આઇપોડલક્ષી ઇન્ટીગ્રેશન સોલ્યુશન્સ ધરાવે છે.  વૈકલ્પિક કનેક્શન મેથડમાં એડેપ્ટર કિટ્સ (જે કેસેટ ડેક અથવા સીડી ચેન્જર પોર્ટનો ઉપયોગ કરે છે) ઓડિયો ઇનપુટ જેક અને એફએમ ટ્રાન્સમિટર્સ જેમ કે [[આઇટ્રીપ]]નો ઉપયોગ કરે છે. જોકે, અમુક દેશમાં અંગત એફએમ ટ્રાન્સમિટર્સ ગેરકાયદે છે.  ઘણા કાર ઉત્પાદકોએ ઓડિયો ઇનપુટ જેકને સ્ટાન્ડર્ડ તરીકે સમાવ્યા છે.&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/ipod/carintegration.html કાર ઇન્ટિગ્રેશન: આઇપોડ યોર કાર], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' . સુધારો 2007-02-17.&lt;/ref&gt;

2007ના મધ્યથી શરૂઆતમાં ચાર મોટી એરલાઇન્સ, [[યુનાઇટેડ]], [[કોન્ટિનેન્ટલ]], [[ડેલ્ટા]] અને [[એમિરાતે]] આઇપોડ સિટ કનેક્શન માટે કરાર કર્યા હતા. ફ્રી સર્વિસના કારણે પ્રવાસીઓ આઇપોડને પાવર અને ચાર્જ કરી શકશે તથા વ્યકિતગત સીટ બેલ્ટ ડિસ્પ્લે પર વિડીયો અને મ્યુઝિક લાઇબ્રેરી જોઇ શકશે.[59]  &lt;ref&gt;માર્સલ, કેટી. [http://www.appleinsider.com/article.php?id=2240 છમાંથી બે એલાઇન્સે જણાવ્યું હતું કે આઇપોડ સોદા પર કોઇ હસ્તાક્ષર થયા નથી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''એપલઇનસાઇડર'' , 2006-11-15. 2006-12-07ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;અસલમાં [[કેએલએમ]] અને [[એરફ્રાન્સ]], એપલ સાતેના સોદાનો હિસ્સો હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું, પરંતુ ત્યાર બાદ તેણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તે માત્ર આવી સિસ્ટમ સમાવવાની શક્યતા વિશે વિચારણા કરી રહ્યા હતા.&lt;ref&gt;માર્સલ, કેટી. [http://www.appleinsider.com/article.php?id=2240 છમાંથી બે એલાઇન્સે જણાવ્યું હતું કે આઇપોડ સોદા પર કોઇ હસ્તાક્ષર થયા નથી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''એપલઇનસાઇડર'' , 2006-11-15. 2006-12-07ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

=== ઓડિયો કામગીરી ===
ત્રીજી પેઢીના આઇપોડમાં બાસ રિસ્પોન્સ નબળો હતો જે ઓડિયો ટેસ્ટમાં સાબિત થયું હતું.&lt;ref name=&quot;playertest&quot;&gt;મેકરોન, બિલ. [http://home.comcast.net./~machrone/playertest/playertest.htm આઇપોડ ઓડિયો મેઝરમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220045904/http://home.comcast.net/~machrone/playertest/playertest.htm |date=2012-12-20 }}, ''[[પીસી મેગેઝિન]]'' , 2005. સુધારો 2007-02-17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;હીજ્લીગર્સ માર્ક[http://members.chello.nl/~m.heijligers/ipod/Performance/measurements.html આઇપોડ ઓડિયો મેઝરમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225073415/http://members.chello.nl/~m.heijligers/ipod/Performance/measurements.html |date=2009-02-25 }}. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; નાના કદના ડીસી-બ્લોકિંગ [[કેપેસિટર્સ]] અને મોટા ભાગના કન્ઝ્યુમર હેડફોન્સમાં [[હાઇ પાસ ફિલ્ટર]] માટે નીચા [[ઇમ્પિડન્સ]]ના સંયોજનના કારણે નીચી આવૃતિ પર બાસ આઉટપુટને અસર થતી હતી. ચોથી પેઢીના આઇપોડમાં પણ એવા જ કેપસિટરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;હીજ્લીગર્સ માર્ક. [https://web.archive.org/web/20060505034356/http://homepage.mac.com/marc.heijligers/audio/ipod/engineering/engineering.html આઇપોડ સર્કિટ ડિઝાઇન એન્જિનિયરિંગ], મે 2006. સુધારો 2007-02-17.&lt;/ref&gt; હાઇ ઇમ્પિડન્સ હેડફોનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે સમસ્યા દૂર થતી હતી. બાહ્ય [[હેડફોન એમ્પલિફાયર]] જેવા હાઇ-ઇમ્પિડન્સ (લાઇન લેવલ) લોડનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે આ ખામી સાવ ઢંકાઇ જાય છે.  પ્રથમ પેઢીના આઇપોડ શફલમાં સિંગલ કેપેસિટર કપલ્ડ આઉટપુટની જગ્યાએ [[ડ્યુઅલ ટ્રાન્ઝિસ્ટર આઉટપુટ સ્ટેજ]]નો ઉપયોગ થાય છે&lt;ref name=&quot;playertest&quot;/&gt; જે કોઇ લોડથી નબળા બાસ રિસ્પોન્સ આપતો નથી.

પાંચમી પેઢીના આઇપોડ પછી એપલે નબળી અવાજ ગુણવત્તાની સમસ્યાના ઉકેલ માટે યુઝર-કન્ફીગરેબલ વોલ્યુમ લિમીટ આપવાનું શરૂ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;volumelimit&quot;&gt;કોહન, પિટર. [http://www.macworld.com/article/50101/2006/03/ipodupdate.html આઇપોડ અપડેટે આઇપોડ વોલ્યૂમ સેટિંગ મર્યાદિત કર્યું ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330191622/http://www.macworld.com/article/50101/2006/03/ipodupdate.html |date=2010-03-30 }}, મેકવર્લ્ડ, 2006. 2008-11-07ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt; યુઝર્સના અહેવાલ પ્રમાણે છઠ્ઠી પેઢીના આઇપોડમાં મહત્તમ વોલ્યુમ આઉટપુટ લેવલ ઇયુ માર્કેટ માટે 100dB સુધી મર્યાદિત છે. એપલે અગાઉ [[ફ્રાન્સ]]માં આઇપોડને વેચાણમાંથી પાછા ખેંચી લીધા હતા.&lt;ref name=&quot;ipodsfrance&quot;&gt;ફ્રાઇડ, ઇયાન. [http://news.cnet.com/2100-1040-960211.html એપલ પલ્સ આઇપોડ ઇન ફ્રાન્સ]. 2008-11-07ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt;

== પેટન્ટના વિવાદ ==
2005માં એપલ સામે આઇપોડ લાઇન અને તેની સાથે જોડાયેલી ટેકનોલોજી દ્વારા [[પેટન્ટનો ભંગ]] કરવાના બે કેસ દાખલ થયા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.channelregister.co.uk/2005/03/10/apple_ipod_patent_lawsuits/ એપલ સામે તેના આઇપોડ મુદ્દે પેટન્ટ કેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927195329/http://www.channelregister.co.uk/2005/03/10/apple_ipod_patent_lawsuits/ |date=2007-09-27 }}, ''ચેનલરજિસ્ટર'' , 2005-03-10. 2009-03-17ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt; એડવાન્સ્ડ ઓડિયો ડિવાઇસીસે દાવો કર્યો હતો કે આઇપોડ લાઇને મ્યુઝિક જ્યુકબોક્સની તેની [[પેટન્ટ]]નો ભંગ કર્યો છે.&lt;ref&gt;[http://www.google.com/patents?vid=USPAT6587403&amp;amp;id=oawMAAAAEBAJ&amp;amp;dq=6,587,403 યુએસ પેટન્ટ 6,587,403] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205181049/http://www.google.com/patents?vid=USPAT6587403&amp;id=oawMAAAAEBAJ&amp;dq=6,587,403 |date=2011-12-05 }} — એડવાન્સ્ડ ઓડિયો ડિવાઇસ' &quot;મ્યુઝિક જ્યુકબોક્સ&quot; પેટન્ટ.&lt;/ref&gt; જ્યારે [[હોંગ કોંગ]] સ્થિત [[આઇપી]] પોર્ટફોલિયો કંપની પેટ રાઇટ્સે એક કેસ દાખલ કરીને દાવો કર્યો હતો કે એપલની ફેરપ્લે ટેકનોલોજીએ સંશોધનકાર હો કિઊંગ ત્સેને અપાયેલી પેટન્ટનો ભંગ કરે છે.&lt;ref&gt;[http://www.google.com/patents?vid=USPAT6665797&amp;amp;id=QrR2AAAAEBAJ&amp;amp;dq=6,665,797 યુએસ પેટન્ટ 6,665,797] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205185736/http://www.google.com/patents?vid=USPAT6665797&amp;id=QrR2AAAAEBAJ&amp;dq=6,665,797 |date=2011-12-05 }} — &quot;બિન અધિકૃત ઉપયોગ સામે સોફ્ટવેરનું રક્ષણ&quot; (સુધારીને કરાયું &quot;કોમ્પ્યુટર એપરટસ/સોફ્ટવેર એક્સેસ કન્ટ્રોલ&quot;).&lt;/ref&gt;  આ કેસમાં [[સોની]], રિયલનેટવર્ક્સ, [[નેપસ્ટર]] અને મ્યુઝિકમેચના ઓનલાઇન સ્ટોર્સને બચાવ પક્ષમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.&lt;ref&gt;[http://www.appleinsider.com/article.php?id=1235 નવા ડીઆરએમ કેસમાં એપલ, સોનીનો સમાવેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311185337/http://www.appleinsider.com/article.php?id=1235 |date=2007-03-11 }}, ''એપલઇનસાઇડર'' , 2005-08-16. 2007-02-17ના રોજ સુધારો&lt;/ref&gt;

[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પેટન્ટ એન્ડ ટ્રેડમાર્ક ઓફિસ]]માં એપલે રોટેશનલ યુઝર ઇનપુટ્સ&lt;ref&gt;[http://appft1.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?p=1&amp;amp;u=/netahtml/PTO/search-bool.html&amp;amp;r=1&amp;amp;f=G&amp;amp;l=50&amp;amp;co1=AND&amp;amp;d=PG01&amp;amp;s1=%2260/346,237%22&amp;amp;OS=%2260/346,237%22&amp;amp;RS=%2260/346,237%22 યુએસ પેટન્ટ એપ્લિકેશન 20030095096] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130713033627/http://appft1.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?p=1&amp;u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-bool.html&amp;r=1&amp;f=G&amp;l=50&amp;co1=AND&amp;d=PG01&amp;s1=%2260%2F346%2C237%22&amp;OS=%2260%2F346%2C237%22&amp;RS=%2260%2F346%2C237%22 |date=2013-07-13 }} [[એપલ ઇન્ક.]]ની અરજી &quot;રોટેશનલ યુઝર ઇનપુટ્સ&quot; પર.&lt;/ref&gt; માટે અરજી કરી હતી જે આઇપોડના ઇન્ટરફેસ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. 2005માં તેને ત્રીજી વખત નોન-ફાઇનલ રિજેક્શન (એનએફઆર) મળ્યું હતું. ઓગસ્ટ 2005માં જ એમપીથ્રી પ્લેયર માર્કેટમાં એશિયાની મુખ્ય હરીફ કંપની [[ક્રિએટિવ ટેકનોલોજી]]એ જાહેરાત કરી હતી કે તે આઇપોડ લાઇનમાં મ્યુઝિક સિલેક્શન ઇન્ટરફેસમાં વપરાતી ટેકનોલોજી માટે પેટન્ટ&lt;ref&gt;[http://www.google.com/patents?vid=USPAT6928433&amp;amp;id=sJoVAAAAEBAJ&amp;amp;dq=6,928,433 યુએસ પેટન્ટ 6,928,433] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205183104/http://www.google.com/patents?vid=USPAT6928433&amp;id=sJoVAAAAEBAJ&amp;dq=6,928,433 |date=2011-12-05 }} [[ક્રિએટિવ ટેકનોલોજી]]'ની &quot;ઝેન&quot; પેટન્ટ.&lt;/ref&gt; ધરાવે છે જેને તેણે ઝેન પેટન્ટ ગણાવી હતી જે તેને 9 ઓગસ્ટ, 2005ના રોજ મળી હતી.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4198360.stm ક્રિએટિવ MP3 પ્લેયર પેટન્ટ જીતી ગઇ], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2005-08-30. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; 15 મે, 2006ના રોજ ક્રિએટિવે એપલ સામે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિસ્ટ્રીક્ટ કોર્ટ ફોર ધ નધર્ન ડિસ્ટ્રીક્ટ ઓફ કેલિફોર્નિયા]]માં કેસ દાખલ કર્યો હતો. ક્રિએટિવે [[યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સ ઇન્ટરનેશન ટ્રેડ કમિશનને]] એ બાબતની તપાસ કરવા પણ જણાવ્યું હતું કે અમેરિકામાં આઇપોડની આયાત કરીને એપલ અમેરિકાના વ્યાપારી કાયદાનો ભંગ કરે છે કે કેમ.&lt;ref&gt;[http://www.macworld.co.uk/news/index.cfm?NewsID=14646 ક્રિએટિવનો પેટન્ટ મુદ્દે એપલ સામે કેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916064513/http://www.macworld.co.uk/news/index.cfm?NewsID=14646 |date=2009-09-16 }}, ''[[મેકવર્લ્ડ યુકે]]'' , 2006-05-16. 2007-03-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

24 ઓગસ્ટ 2006ના દિવસે એપલ અને ક્રિએટિવે તેના વૈશ્વિક વિવાદોનો અંત લાવવા માટે સમધાનની યોજના જાહેર કરી હતી. તે મુજબ એપલ ક્રિએટિવને પેઇડ અપ લાઇસન્સ માટે 10 કરોડ અમેરિકન ડોલર ચુકવશે અને એપલની તમામ પ્રોડક્ટમાં ક્રિએટિવને અપાયેલી પેટન્ટનો ઉપયોગ કરશે. કરાર પ્રમાણે ક્રિએટિવ પેટન્ટના લાઇસન્સિંગમાં સફળ રહેશે તો એપલ ચુકવણીનો અમુક હિસ્સો પાછો મેળવશે. ક્રિએટિવે ત્યાર બાદ ''મેઇડ ફોર આઇપોડ''  કાર્યક્રમમાં જોડાઇને આઇપોડ એક્સેસરિઝના ઉત્પાદનની યોજના જાહેર કરી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2006/aug/23settlement.html એપલ અને ક્રિએટિવે સમાધાનની જાહેરાત કરી...], , ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' . 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

== વેચાણ ==
[[ચિત્ર:Ipod sales per quarter.svg|thumb|right|400px|આઇપોડનું ત્રિમાસિક વેચાણડેટા અને સોર્સના ટેબલ માટે ક્લિક કરો.ઉલ્લેખનીય છે કે Q1 અગાઉના વર્ષનો ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બરનો સમયગાળો છે જે હોલીડે સીઝન હતી]]
{{See also|iPod advertising}}
ઓક્ટોબર 2004થી આઇપોડ લાઇન અમેરિકામાં ડિઝીટલ મ્યુઝિક પ્લેયરના વેચાણમાં છવાયેલી રહી છે જેણે હાર્ડ ડ્રાઇવ આધારિત પ્લેયર્સનું 90 ટકા માર્કેટ અને તમામ પ્રકારના પ્લેયર્સનું 70 ટકા માર્કેટ મેળવ્યું છે.&lt;ref&gt;માર્સલ, કેટી. [http://www.appleinsider.com/article.php?id=1770 આપોડ: હાઉ બિગ કેન ઇટ ગેટ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061207173327/http://www.appleinsider.com/article.php?id=1770 |date=2006-12-07 }}, ''[[એપલઇનસાઇડર]]'' , 2006-05-24. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;  જાન્યુઆરી 2004થી જાન્યુઆરી 2005 સુધીના વર્ષ દરમિયાન વેચાણના ઊંચા દરના કારણે અમેરિકન માર્કેટ હિસ્સો 31 ટકાથી વધીને 65 ટકા થયો હતો. જુલાઇ 2005માં આ બજાર હિસ્સો 74 ટકા હોવાનો અંદાજ હતો. બ્લૂમબર્ગ ઓનલાઇનના અહેવાલ પ્રમાણે જાન્યુઆરી 2007માં આઇપોડનો બજાર હિસ્સો 72.7 ટકા હતો.

આઇપોડ મિની રિલીઝ કરવાના કારણે આ સફળતાને સુદ્રઢ બનાવવામાં મદદ મળી જે એવા સમયે થઇ હતી જ્યારે એક સમયે ફ્લેશ આધારિત મ્યુઝિક પ્લેયર્સ પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા.[81]
8 જાન્યુઆરી 2004ના રોજ [[હ્યુલેટ-પેકાર્ડ]] (એચપી)એ જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ એપલ સાથે લાઇસન્સના કરાર હેઠળ એચપી બ્રાન્ડના આઇપોડનું વેચાણ કરશે. [[વોલ-માર્ટ]] સહિત કેટલીક નવી રિટેલ ચેઇન વિકસાવવામાં આવી હતી અને આ આઇપોડ અંતે તમામ આઇપોડના કુલ વેચાણમાં 5 ટકા હિસ્સો ધરાવતા હતા. જુલાઇ 2005માં એચપીએ એપલ દ્વારા લાગુ પાડવામાં આવેલી મુશ્કેલ શરતોના કારણે આઇપોડ્સનું વેચાણ કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.appleinsider.com/articles/05/07/29/hp_to_stop_selling_apples_ipods.html એચપીએ એપલના આઇપોડ વેચવાનું બંધ કર્યું ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090102040812/http://www.appleinsider.com/articles/05/07/29/hp_to_stop_selling_apples_ipods.html |date=2009-01-02 }}, ''[[એપલઇનસાઇડર]]'' , 2005-07-29. 2007-08-06ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

જાન્યુઆરી 2007માં એપલે 7.1 અબજ ડોલરની વિક્રમ ત્રિમાસિક આવક નોંધાવી હતી જેમાંથી 48 ટકા આવક આઇપોડના વેચાણને આભારી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2007/01/17results.html એપલે પ્રથમ ત્રિમાસિકગાળાના પરિણામ જાહેર કર્યા], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2007-01-17. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

9 એપ્રિલ 2007ના રોજ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે એપલે 10 કરોડ આઇપોડના વેચાણનો આંક પાર પાડ્યો છે જે સાથે તે અત્યાર સુધીમાં સૌથી વધુ વેચાયેલું મ્યુઝિક પ્લેયર બન્યું હતું. એપ્રિલ 2007માં એપલે બીજા ત્રિમાસિક ગાળા માટે 5.2 અબજ ડોલરની આવક નોંધાવી હતી જેમાં આઇપોડના વેચાણથી મળેલી આવકનો હિસ્સો 32 ટકા હતો.&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2007/04/25results.html એપલે બીજા ત્રિમાસિકગળાના પરિણામ જાહેર કર્યા ], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' . 2007-04-25ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; એપલ અને ઉદ્યોગના કેટલાક નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું હતું કે આઇપોડના યુઝર્સ એપલની અન્ય પ્રોડક્ટ્સ જેમ કે મેક કોમ્પ્યુટર્સ ખરીદે તેવી શક્યતા છે.&lt;ref&gt;ઓર્લોસ્કિ, એન્ડ્રૂ. [http://www.theregister.co.uk/2005/10/11/apple_q4_2005/ એપલ માટે હેલો ઇફેક્ટનું ઓસબોર્ન ઇફેક્ટનું ગ્રહણ], ''[[ધ રજિસ્ટર]]'' , 2005-10-11. 2006-07-13ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

5 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ બીટ ગોઝ ઓન કાર્યક્રમ દરમિયાન એપલે જાહેરાત કરી હતી કે તેની આઇપોડ લાઇનનું વેચાણ 11 કરોડ યુનિટનો આંકડો વટાવી ગયું છે.

22 ઓક્ટોબર 2007ના દિવસે એપલે 5.22 અબજ અમેરિકન ડોલરની ત્રિમાસિક આવક નોંધાવી હતી જેમાંથી 30.69 ટકા હિસ્સો એપલ નોટબુકના વેચાણનો હતો, 19.22 ટકા હિસ્સો ડેસ્કટોપના વેચાણનો અને 26 ટકા હિસ્સો આઇપોડના વેચાણનો હતો. એપલની વર્ષ 2007ની આવક વધીને 24.01 અબજ અમેરિકન ડોલર થઇ હતી જેમાં 3.5 અબજ ડોલરનો નફો હતો. 2007ના વર્ષના અંતે એપલ પાસે 15.4 અબજ ડોલરની રોકડ હતી અને કોઇ દેવું ન હતું.&lt;ref&gt;[http://www.apple.com/pr/library/2007/10/22results.html એપલે ચોથા ત્રિમાસિકગાળાના પરિણામ જાહેર કર્યા], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2007-10-22. 2007-10-22ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

22 જાન્યુઆરી 2008ના રોજ એપલે તેના ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધીના સૌથી શ્રેષ્ઠ ત્રિમાસિક આવક અને અર્નિંગ દર્શાવી હતી. એપલે 9.6 અબજ ડોલરની આવક અને 1.58 અબજ ડોલરનો ચોખ્ખો ત્રિમાસિક નફો નોંધાવ્યો હતો. 2008ના પ્રથમ રાજકોષીય ત્રિમાસિક ગાળામાં એપલની 42 ટકા આવક આઇપોડના વેચાણ મારફત મળી હતી, 21 ટકા આવક નોટબુકના વેચાણથી અને 16 ટકા આવક ડેસ્કટોપના વેચાણથી મળી હતી.&lt;ref&gt;એપલ ઇન્ક (22 જાન્યુઆરી 2008). [http://www.apple.com/pr/library/2008/01/22results.html એપલે પ્રથમ ત્રિમાસિકગાળાના પરિણામ જાહેર કર્યા]. એક અખબારી નિવેદન. 2008-1-23ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; 

21 ઓક્ટોબર 2008ના રોજ એપલે જાહેરાત કરી હતી કે 2008ના ચોથા ત્રિમાસિક ગાળાની કુલ આવકનો માત્ર 14.21 ટકા હિસ્સો આઇપોડમાંથી આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;એપલઇનસાઇડર (27 ઓક્ટોબર 2008). [http://www.appleinsider.com/articles/08/10/27/ipods_accounted_for_just_14_2_of_apples_sales_in_q4_2008.html ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2008-10-27ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;. 9 સપ્ટેમ્બર, 2009ના એપલ ઇવન્ટ ખાતે મુખ્ય પ્રવચન આપતા ફિલ સ્કીલરે જાહેરાત કરી હતી કે આઇપોડનું અત્યાર સુધીનું કુલ વેચાણ 22 કરોડનો આંક વટાવી ગયું છે.&lt;ref&gt;વર્લ્ડ ઓફ એપલ. (9 સપ્ટેમ્બર 2009). [http://news.worldofapple.com/category/world-of-apple-events/ એપલની ઇટ્સ ઓન્લી રોક એન રોલ ઇવેન્ટમાંથી લાઇવ કવરેજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227124346/http://news.worldofapple.com/category/world-of-apple-events/ |date=2007-12-27 }}. અખબારી નિવેદન 2009-9-9ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

== ઉદ્યોગ પર અસર ==
આઇપોડને કેટલાક એવોર્ડ મળ્યા છે જેમાં ઉત્કૃષ્ટ એન્જિનિયરિંગ&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/4605881.stm આઇપોડ અને બ્લ્યૂટૂથ ઇનામ મેળવવાની દિશામાં], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2005-06-03. 2007-03-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;થી લઇને સૌથી વૈવિધ્ય ધરાવતી ઓડિયો પ્રોડક્ટ&lt;ref name=&quot;pcworld25&quot;&gt;{{cite web| coauthors = PC World Editors| title = The 25 Most Innovative Products of the Year| publisher = [[PC World (magazine)|PC World]]| date = 2007-08-03| url = http://www.pcworld.com/article/id,123942-page,2/article.html| access-date = 2007-02-17| archive-date = 2007-01-29| archive-url = https://web.archive.org/web/20070129142217/http://www.pcworld.com/article/id%2C123942-page%2C2/article.html| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; અને 2006ની ચાર શ્રેષ્ઠ કોમ્પ્યુટર પ્રોડક્ટ&lt;ref&gt;[http://www.macnn.com/articles/06/05/31/top.100.products.announced/ એપલે 5 'વર્લ્ડ ક્લાસ' એવોર્ડ જીત્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903190418/http://www.macnn.com/articles/06/05/31/top.100.products.announced/ |date=2006-09-03 }}, ''મેકએનએન'' . 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;નો સમાવેશ થાય છે. આઇપોડને ઘણી વખત તેની તરફેણમાં રિવ્યુ મળ્યા છે. લૂકના વખાણ થયા છે, સારી ડિઝાઇન અને સરળ ઉપયોગ બદલ વખાણવામાં આવ્યું છે. [[પીસી વર્લ્ડ]]ના જણાવ્યા પ્રમાણે આઇપોડ લાઇને પોર્ટેબલ ઓડિયો પ્લેયર્સના ક્ષેત્રનું ચિત્ર બદલી નાખ્યું છે.&lt;ref name=&quot;pcworld25&quot;/&gt; કેટલાક ઉદ્યોગ આઇપોડ લાઇન તથા એએસી ઓડિયો ફોર્મેટ સાથે વધુ સારી રીતે કામ કરવા માટે તેમની પ્રોડક્ટ લાઇનમાં સુધારા કરી રહ્યા છે. તેના ઉદાહરણમાં સીડી કોપી પ્રોટેક્શન સ્કીમ&lt;ref&gt;[http://www.macrumors.com/pages/2004/07/20040720124549.shtml એપલ, આઇપોડ અને CD કોપી પ્રોટેક્શન], ''મેકર્યુમર્સ'' . સુધારો 2007-11-22.&lt;/ref&gt; અને મોબાઇલ ફોન સામેલ છે જેમ કે [[સોની એરિક્સન]] અને [[નોકિયા]]ના મોબાઇલ ફોન જે ડબલ્યુએમએની સરખામણીમાં એએસી ફાઇલ પ્લે કરે છે.

મનોરંજનના સન્માનજનક ઉપકરણની પ્રતિષ્ઠા મેળવવા ઉપરાંત આઇપોડને બિઝનેસ ડિવાઇસ તરીકે પણ સ્વીકૃતિ મળી છે. સરકારી વિભાગો, મોટી સંસ્થાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ આઇપોડને બિઝનેસ કમ્યુનિકેશન અને તાલીમ માટેના ડિલીવરી મિકેનિઝમમાં ફેરવી નાખ્યું છે જેમાં [[ગ્લાસગ્લો]], [[સ્કોટલેન્ડ]]ની [[રોયલ]] અને [[વેસ્ટર્ન ઇન્ફર્મરીઝ]]નો સમાવેશ થાય છે જયાં આઇપોડનો ઉપયોગ નવા સ્ટાફને તાલીમ આપવા માટે થાય છે.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4859302.stm હોસ્પિટલોએ આઇપોડ સાથે સ્ટાફને તાલીમ આપી], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2006-03-29. 2007-06-16ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

આઇપોડે શિક્ષણમાં ઉપયોગ માટે પણ પ્રતિષ્ઠા મેળવી છે. એપલ તેની વેબસાઇટ પર આઇપોડના શૈક્ષણિક ઉપયોગ વિશે વધારે માહિતી આપે છે.[98] તેમાં લેસન પ્લાન શામેલ હોય છે. નર્સીંગ શિક્ષણના&lt;ref name=&quot;Maag2006&quot;&gt;{{cite journal | author = Maag, M.E.D. | year = 2006 | title = Podcasting and MP3 Players: Emerging Education Technologies. | journal = CIN: Computers, Informatics, Nursing | volume = 24 | issue = 1 | pages = 9–13 | url = http://www.cinjournal.com/pt/re/cin/fulltext.00024665-200601000-00005.htm | access-date = 2008-02-08 | doi = 10.1186/1742-5581-3-1 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ક્ષેત્રમાં થતા સંશોધન અને કે-16 શિક્ષણમાં તેનો વધુ ઉપયોગ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Slykhuis2006&quot;&gt;{{cite journal | author = Slykhuis, D. | year = 2006 | title = Have an iPod? Then you need to know this about how to use it in your classroom. | url = http://www.aace.org/newdl/index.cfm?fuseaction=Reader.ViewAbstract&amp;paper_id=22435 | access-date = 2008-02-08 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ડ્યુક યુનિવર્સિટીએ 2004ની પાનખરમાં તમામ નવા લોકોને આઇપોડ આપ્યા હતા અને અમુક સુધારા સાથે આજે પણ આઇપોડ પ્રોગ્રામ ચાલુ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.insidehighered.com/news/2006/04/28/ipod |title=ડ્યુક્સ એવર ઇવોલ્વિંગ આઇપોડ ઇનિશિયેટિવ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215125247/http://www.insidehighered.com/news/2006/04/28/ipod |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ટીકા ==
=== બેટરીની સમસ્યા ===
આઇપોડની જાહેરખબરમાં દાવો કરવામાં આવતા બેટરીના આયુષ્ટ કરતા વાસ્તવિક આયુષ્ય ઓછું હોય છે. દાખલા તરીકે પાંચમી પેઢીના આઇપોડ 30 જીબીના આઇપોડમાં 14 કલાકના મ્યુઝિક પ્લેબેકનો દાવો જાહેરખબરમાં કરવામાં આવે છે. પરંતુ MP3.comના અહેવાલ પ્રમાણે વાસ્તવમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે તે અશક્ય છે. MP3.comના લેખકે જણાવ્યું છે કે આઇપોડ પર તે સરેરાશ 8 કલાક કરતા ઓછા સમય સુધી પ્લેબેક મેળવી શકે છે.&lt;ref&gt;[http://www.mp3.com/features/stories/3646.html MP3 ઇનસાઇડર: તમારી બેટરીના જીવન અંગેની હકીકતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060604141041/http://www.mp3.com/features/stories/3646.html |date=2006-06-04 }}, ''mp3.com'' , 2006-03-13. 2006-07-10ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; 2003માં એપલ સામે ક્લાસ એક્શન કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દાવાની સરખામણીમાં બેટરી ઓછા સમય સુધી ચાર્જ રહે છે અને સમયાંતરે બેટરી ઉતરવા લાગે છે.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/3477497.stm એપલે આઇપોડ બેટરીની તપાસ કરી], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2004-02-10. 2007-03-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; વ્યકિતગત ગ્રાહકોને 50 ડોલરની સ્ટોર ક્રેડિટ આપીને અથવા બેટરી બદલાવી આપીને કેસનો ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;હોવિત્ઝ, જેરેમી. [http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/apples-ipod-battery-settlement-explained/ એપલની આઇપોડ બેટરના સેટલમેન્ટ વિશે સ્પષ્ટતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113081439/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/apples-ipod-battery-settlement-explained/ |date=2009-01-13 }}, ''આઇલાઉન્જ'' , 2005-06-10. 2006-08-27ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

આઇપોડની બેટરી એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં નથી આવી જેને યુઝર દ્વારા દૂર કરી શકાય અથવા બદલી શકાય. જોકે, આઇપોડની બેટરી બદલવા માટેના થર્ડ પાર્ટી વેન્ડર્સ દ્વારા અપાયેલી સૂચનાનો ઉપયોગ કરીને કેટલાક યુઝર્સ પોતાની જાતે કેસ ખોલવામાં સફળ રહ્યા છે. આ સમસ્યા વધારતા એપલે શરૂઆતમાં વપરાયેલી બેટરી બદલી આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. સત્તાવાર નીતિ પ્રમાણે ગ્રાહકે સુધારેલું રિપ્લેસમેન્ટ આઇપોડ ખરીદી લેવું જોઇએ જેનો ખર્ચ નવા આઇપોડ જેટલો જ હતો.  લિથીયમ આયોન બેટરી તેના જીવનકાળ દરમિયાન તેની ક્ષમતા ગુમાવતી હતી&lt;ref&gt;[http://www.mp3newswire.net/stories/6002/li_ion.html ધ કર્સ ઓફ લિથિયમ આયન બેટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090308055855/http://www.mp3newswire.net/stories/6002/li_ion.html |date=2009-03-08 }}, ''[[MP3 ન્યૂઝવાયર]]'' , 2006-01-06. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;(બેટરીના [[લાંબા આયુષ્ય]] માટે માર્ગદર્શિકા આપવામાં આવી હતી.) જેના કારણે થર્ડ પાર્ટી બેટરી રિપ્લેસમેન્ટ કિટ માટે માર્કેટ સર્જાયું હતું.

એપલે 14 નવેમ્બર 2003ના રોજ બેટરી રિપ્લેસમેન્ટ કાર્યક્રમની જાહેરાત કરી હતી.&lt;ref&gt;[http://ipodbatteryfaq.com/#18 આઇપોડ બેટરી FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303110450/http://www.ipodbatteryfaq.com/#18 |date=2009-03-03 }}. 2006-11-26ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; જે [[નિસ્ટેટ બ્રધર્સ]]ના હાઇ પબ્લિસીટી સ્ટંટ અને વેબસાઇટના એક સપ્તાહ અગાઉ કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;નીસ્ટેટ, કેસી. [http://www.ipodsdirtysecret.com/message.html નીસ્ટેટ બ્રધર્સનો સંદેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303205243/http://www.ipodsdirtysecret.com/message.html |date=2009-03-03 }}, 2003-11-20. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; પ્રારંભિક ખર્ચ 99 ડોલર હતો.&lt;ref&gt;[http://www.macminute.com/2003/11/14/ipodbattery એપલે આઇપોડ બેટરી રિપ્લેસમેન્ટ સર્વિસ ઓફર કરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041022041812/http://www.macminute.com/2003/11/14/ipodbattery |date=2004-10-22 }}, {2મેકમિનટ{/2}, 2003-11-14. 2006-11-26ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; જે 2005માં ઘટાડીને 59 ડોલર કરવામાં આવ્યો હતો. એક સપ્તાહ પછી એપલે 59 ડોલરના બદલામાં વધારાની આઇપોડ વોરંટી ઓફર કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.macminute.com/2003/11/21/ipodapplecare/ હવે આઇપડો માટે એપલકેર ઉપલબ્ધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041022032309/http://www.macminute.com/2003/11/21/ipodapplecare |date=2004-10-22 }}, ''[[મેકમિનટ]]'' , 2003-11-21. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; આઇપોડ નેનો માટે [[સોલ્ડરિંગ]] ટૂલ્સની જરૂર પડે છે કારણ કે બેટરીને મેઇન બોર્ડ સાથે સોલ્ડર કરવામાં આવી હોય છે. પાંચમી પેઢીના આઇપોડમાં બેટરીને એધેસિવ દ્વારા બેકપ્લેટ સાથે જોડવામાં આવી હોય છે.&lt;ref&gt;એકર, ક્લિન્ટ. [http://arstechnica.com/reviews/hardware/video-ipod.ars/6 વિડીયો આઇપોડનું વીવીસેક્શન], ''[[આર્સ ટેકનિકા]]'' , 2005-10-19. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ipodmods.com/guides/Video/videodisassemblyguide.htm વિડીયો આઇપોડ માટે ડિસએસેમ્બલ ગાઇડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116134427/http://www.ipodmods.com/guides/Video/videodisassemblyguide.htm |date=2007-11-16 }}. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

=== વિશ્વસનીયતા અને ટકાઉપણું ===
ટૂંકા આયુષ્ય અને તુરંત નુકસાન પામે તેવી હાર્ડ ડ્રાઇવના કારણે આઇપોડની ટીકા થઇ છે. 2005માં મેકઇનટચ વેબસાઇટ દ્વારા કરવામાં આવેલા સરવેમાં જાણવા મળ્યું હતું કે આઇપોડ લાઇનમાં એવરેજ નિષ્ફળતાનો દર 13.7 ટકા જેટલો છે. (જોકે, તેમણે નોંધ મૂકી હતી કે પ્રતિભાવકોની ટીપ્પણી દર્શાવે છે કે આઇપોડ ફેલ્યોરનો વાસ્તવિક દર ધારણા કરતા નીચો હોઇ શકે છે). તેમાં એવો નિષ્કર્ષ નીકળ્યો હતો કે કેટલાક મોડલ બીજા મોડલની સરખામણીમાં વધારે ટકાઉ છે.&lt;ref&gt;[http://www.macintouch.com/reliability/ipodfailures.html આઇપોડ રિલાયબિલિટી સરવે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219003252/http://www.macintouch.com/reliability/ipodfailures.html |date=2009-02-19 }}, ''મેકઇનટચ'' , 2005-11-28. 2006-10-29ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; ખાસ કરીને હાર્ડ ડ્રાઇવના કારણે આઇપોડ ખરાબ થઇ જવાનો દર 20 ટકા કરતા ઊંચો હતો જ્યારે ફ્લેશ મેમરી ખરાબ થઇ જવાનું પ્રમાણ 10 ટકા કરતા ઓછું હતું. તે દર્શાવે છે કે હાર્ડ ડ્રાઇવ એટલી ટકાઉ ન હતી.  2005ના અંતમાં પ્રથમ પેઢીના આઇપોડ નેનનોના ઇન્ટરફેસ પર સરળતાથી ઘસરકા પડી શકે છે તેથી થોડા જ સમયમાં સ્ક્રિન બીન ઉપયોગી બની જાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.macworld.com/news/2005/09/27/nanoscreen/index.php એપલે આઇપોડ નેનો સ્ક્રિન અંગેની ચિંતા પર પ્રતિભાવ આપ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517174305/http://www.macworld.com/news/2005/09/27/nanoscreen/index.php |date=2008-05-17 }}, ''[[મેકવર્લ્ડ]]'' , 2005-09-27. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;આર્થર, ચાર્લ્સ. [http://www.theregister.co.uk/2005/09/23/ipod_nano_scratching/ આઇપોડ નેનોના માલિકો સ્ક્રિન સ્ક્રેચ ટ્રોમામાં], ''[[ધ રજિસ્ટર]]'' , 2005-09-25. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; આ વિશે ક્લાસ એક્શન કેસ પણ દાખલ કરાયો હતો.&lt;ref&gt;ફ્રાઇડ, ઇના. [https://archive.is/20120715150223/http://news.com.com/Suit+filed+over+Nano+scratches/2100-1047_3-5906399.html નેનો સ્ક્રેચમુદ્દે કેસ કરાયો ], ''[[સીનેટ ન્યૂઝ]]'' , 2005-10-21. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; એપલે શરૂઆતમાં આ મુદ્દાને ઓછા મહત્વનો ગણાવ્યો હતો, પરંતુ પછી ઇન્ટરફેસને રક્ષણ આપતા સ્લીવ્સ સાથે તેનું વેચાણ શરૂ કર્યું હતું. 

=== કામદારોના શોષણનો આરોપ ===
11 જૂન 2006ના રોજ બ્રિટીશ ટેબ્લોઇડ ''[[ધ મેઇલ ઓન સન્ડે]]'' એ તેના અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે આઇપોડનું ઉત્પાદન મુખ્યત્વે એવા કામદારો દ્વારા કરવામાં આવે છે જેમને દર મહિને 50 ડોલરથી વધુ મળતા નથી અને તેઓ 15 કલાકની શિફ્ટમાં કામ કરે છે.&lt;ref&gt;[http://www.macworld.co.uk/news/index.cfm?NewsID=14915 ઇનસાઇડ એપલની આઇપોડ ફેક્ટરી], ''[[મેકવર્લ્ડ યુકે]]'' , 2006-06-12. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; એપલે સ્વતંત્ર ઓડિટર્સ પાસે કેસની તપાસ કરાવી અને જાણવા મળ્યું કે કામદારોને લગતા કેટલાક મુદ્દા એપલની આચાર સંહિતાનું પાલન કરે છે. પરંતુ બીજા કેટલાકમાં તેનું પાલન થતું નથી. 35 ટકા કિસ્સામાં કર્મચારીઓ સપ્તાહમાં 60 કલાક કરતા વધુ કામ કરતા હતા જ્યારે 25 ટકા કિસ્સામાં તેઓ સતત છ દિવસ કરતા વધુ સમય સુધી કામ કરતા હતા.&lt;ref&gt;મિલાર્ડ, એલિઝાબેથ. [http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=13100EV85O19&amp;amp;page=2 આઇપોડ ખરીદવું નૈતિક છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916064933/http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=13100EV85O19&amp;page=2 |date=2009-09-16 }}. સુધારો 2007-11-22.&lt;/ref&gt;

એપલના ઉત્પાદક [[ફોક્સકોને]] કર્મચારીના શોષણની વાત શરૂઆતમાં નકારી કાઢી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.macnn.com/articles/06/06/19/ipod.sweatshop.claims/ ફોક્સકોને આઇપોડ સ્વીટશોપના દાવાને નકાર્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060621213326/http://www.macnn.com/articles/06/06/19/ipod.sweatshop.claims/ |date=2006-06-21 }}, ''મેકએનએમ'' , 2006-06-19. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt; પરંતુ એપલની એક ઓડિટર ટીમને જાણવા મળ્યું કે ચાઇનીઝ કાયદા હેઠળ અપાતી મંજૂરી કરતા કામદારો વધુ કલાકો સુધી કામ કરે છે ત્યારે તેમણે આચારસંહિતા કરતા વધુ સમય સુધી કર્મચારીને કામ કરતા અટકાવવાનું વચન આપ્યું હતું. એપલે વર્કપ્લેસ ધોરણોને લગતી ઓડિટીંગ કંપની વેરાઇટને હાયર કરી અને કામકાજનું નિરીક્ષણ કરવા માટે ઇલેક્ટ્રોનિક ઇન્ડસ્ટ્રી કોડ ઓફ કન્ડક્ટ ઇમ્પ્લિમેન્ટેશન ગ્રૂપમાં જોડાયું હતું. 31 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ લોંગુઆ [[શેનઝેન]] ફેક્ટરી (ફોક્સકોનની માલીકી હેઠળની)ના કર્મચારીઓએ યુનિયનની રચના કરી હતી. આ યુનિયન વિશ્વના સૌથી મોટા અને સૌથી શક્તિશાળી કામદાર યુનિયનના સંઘ [[ઓલ ચાઇના ફેડરેશન ઓફ ટ્રેડ યુનિયન્સ]] સાથે જોડાયેલું છે.&lt;ref&gt;બોડીન, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.forbes.com/feeds/ap/2007/01/17/ap3334400.html તાઇવાની પ્લાન્ટ ખાતે સત્તાવાર યુનિયન ફોર્મ]{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[ફોર્બસ]]'' , 2007-01-17. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો&lt;/ref&gt;

=== સામાજિક એકલવાયાપણુ ===
[[યુનિવર્સિટી ઓફ બ્રાઇટોન]] ખાતે મિડીયા સ્ટડીઝના પ્રોફેસર [[ટારા બ્રેબાઝોને]] જણાવ્યું હતું કે આઇપોડના કારણે [[સામાજિક એકલવાયાપણું]] રચાશે તેવી તેમને ચિંતા છે.&lt;ref&gt;http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=401340&amp;amp;sectioncode=26&lt;/ref&gt; [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં [[સિડની]]ની એક શાળાએ MP3 પ્લેયર્સ પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો નિર્ણય લીધો હતો જેથી વિદ્યાર્થીઓ બીજા સાથે સંવાદ વધારે અને તેઓ સામાજિક એકલવાયાપણાથી દૂર રહે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/News24/Technology/News/0,,2-13-1443_1679706,00.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2008-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620004026/http://www.news24.com/News24/Technology/News/0,,2-13-1443_1679706,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભો ==
{{reflist|2}}

== બાહ્ય લિન્ક્સ ==
{{commons|iPod}}
{{wikiquote|iPod}}
* [http://www.apple.com/itunes/ એપલ આઇપોડ]—સત્તાવાર વેબસાઇટ
* [http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=32222 આઇપોડ ટ્રબલશૂટિંગ બેઝિક્સ અને સર્વિસ FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406030638/http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=32222 |date=2008-04-06 }}—સત્તાવાર વેબસાઇટામાંથી
* [http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2001/11/12/313342/index.htm ''એપલનું 21મી સદીનું વોકમેન'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020602035407/http://www.fortune.com/indext.jhtml?channel=print_article.jhtml&amp;doc_id=204903 |date=2002-06-02 }}—બ્રેન્ટ સ્ક્લેન્ડર, ''[[ફર્ચ્યુન]]'' , ઓક્ટોબર 2001
* [http://www.newsweek.com/id/54529 આપોડ નેશન]—[[સ્ટીવન લેવી]], ''[[ન્યૂઝવીક]]'' , જુલાઈ 2004
* [http://www.wired.com/wired/archive/14.11/ipod.html ધ પરફેક્ટ થિંગ]—[[સ્ટિવન લેવી]], ''[[વાયર્ડ]]'' , નવેમ્બર 2006

[[શ્રેણી:પોર્ટેબલ મિડીયા પ્લેયર્સ]]
[[શ્રેણી:આઇપોડ]]
[[શ્રેણી:આઇફોન OS સોફ્ટવેર]]
[[શ્રેણી:આઇટ્યુન્સ]]</text>
      <sha1>l9n8f1o52zce1nbk3k010rrpvhllzar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ગોલ્ડમૅન સૅશ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23185</id>
    <revision>
      <id>901032</id>
      <parentid>874378</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T05:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145744" sha1="c78e6zzxsvmaiggrtl2m41lgnb0yi1o" xml:space="preserve">{{Infobox company
|company_name     = Goldman Sachs Group, Inc. 
|company_logo     = [[ચિત્ર:Goldman Sachs.svg|Goldman Sachs logo]]
|company_type     = [[Public company|Public]] ({{NYSE|GS}}) 
|foundation       = 1869
|founder          = [[Marcus Goldman]]
|location         = [[New York City]]&lt;br /&gt;[[United States]]
|area_served      = [[World]]wide
|key_people       = [[Lloyd Blankfein|Lloyd C. Blankfein]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[Chairman]]) &amp; ([[CEO]])&lt;/small&gt;
|industry         = [[Financial Services]]
|products         = [[Investment bank]]ing&lt;br /&gt;[[Prime brokerage]]&lt;br /&gt;[[Investment management]]&lt;br /&gt;[[Commercial bank]]ing&lt;br /&gt;[[Commodities]]
|revenue          = {{increase}} [[US$]] 45.173 billion &lt;small&gt;(''2009'')&lt;/small&gt;
|operating_income = US$ 2.34 billion &lt;small&gt;(''2008'')&lt;/small&gt;{{dated info}}
|net_income       = {{increase}} US$ 13.39 billion &lt;small&gt;(''2009'')&lt;/small&gt;
|assets           = {{decrease}} US$ 849 billion &lt;small&gt;(''2009'')&lt;/small&gt;
|equity           = {{increase}} US$ 64.369 billion &lt;small&gt;(''2008'')&lt;/small&gt;
|num_employees    = 32,500 &lt;small&gt;(''December 2009'')&lt;/small&gt;
|company_slogan   = ''Our clients' interests always come first''
|homepage         = [http://www.gs.com/ GS.com]
}}

'''ગોલ્ડમૅન સૅશ ગ્રૂપ, Inc.'''  એ મુખ્યત્વે સંસ્થાકીય ગ્રાહકોને [[શરાફી રોકાણ]], [[જામીનગીરી]] સેવાઓ, [[રોકાણ વ્યવસ્થાપન]] અને અન્ય નાણાકીય સેવાઓ પૂરી પાડતી, મૂડીરોકાણ બૅકિંગ અને થાપણને લગતી એક વૈશ્વિક પેઢી છે. ગોલ્ડમૅન સૅશની સ્થાપના 1869માં થઈ હતી, અને અત્યારે તે [[ન્યૂયોર્ક શહેર]]ના [[લોઅર મૅનહટ્ટન]] વિસ્તારમાં 85 [[બ્રોડ સ્ટ્રીટ]] ખાતે પોતાનું મુખ્ય કાર્યાલય ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://maps.google.com/maps?f=q&amp;hl=en&amp;sll=40.704066,-74.006395&amp;sspn=0.187914,0.31929&amp;q=goldman+sachs&amp;om=1&amp;ll=40.704581,-74.01125&amp;spn=0.011745,0.019956|title=Goldman Sachs— Google Maps|access-date=2007-01-17}}&lt;/ref&gt; આ પેઢી તમામ મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય કેન્દ્રોમાં પોતાનાં કાર્યાલયો ધરાવે છે, અને વિશ્વભરમાં [[નિગમો]], [[સરકારો]] અને [[ઊંચું ચોખ્ખું મૂલ્ય ધરાવતી વ્યકિત]]ઓ જેવા પોતાના ગ્રાહકોને [[વિલીનીકરણ/જોડાણ અને સંપાદન]] માટેની સલાહો, [[અન્ડર્રાઈટિંગ]](બાંયેધરીખત)ની સેવાઓ, [[મિલકત વ્યવસ્થાપન]] અને [[જામીનગીરી સેવાઓ]] પૂરી પાડે છે. આ પેઢી [[ખાનગી માલિકીનું વેચાણ]] અને [[ખાનગી ઈકિવટી]] સોદાઓ પણ કરે છે. [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ટ્રેઝરી જામીનગીરી]] બજારમાં તે એક [[મુખ્ય વેપારી]] છે.

ગોલ્ડમૅન સૅશના ભૂતપૂર્વ કર્મચારીઓ, [[રોબર્ટ રુબિન]] અને [[હેન્રી પોલસને]] આ પેઢી છોડ્યા પછી [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નાણા મંત્રાલયમાં નાણા સચિવ]] તરીકે સેવાઓ આપી હતી; રુબિને રાષ્ટ્રપ્રમુખ કિલન્ટનના સમયગાળામાં અને પોલસને રાષ્ટ્રપ્રમુખ જયોર્જ ડબ્લ્યૂ. બુશના સમયગાળામાં આ સેવાઓ આપી હતી.

== ઇતિહાસ ==
=== 1869–1930 ===
1869માં એક [[જર્મન]] આપ્રાવાસી [[માર્કસ ગોલ્ડમૅને]], ગોલ્ડમૅન સૅશની સ્થાપના કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Leah Nathans |last=Spiro |coauthors=Stanley Reed  |title=INSIDE THE MONEY MACHINE–In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone |url=http://www.businessweek.com/1997/51/b3558118.htm |work=BusinessWeek |publisher=The McGraw-Hill Companies Inc. |date=1997-12-22 |access-date=2007-01-17}}&lt;/ref&gt; 1882માં, ગોલ્ડમૅનના જમાઈ [[સેમ્યુઅલ સૅશ]] પેઢીમાં જોડાયા. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464-1,00.html |title=બિઝનેસ અને ફાયનાન્સઃ કેશ અને કમબૅક |access-date=2010-04-16 |archive-date=2009-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627093154/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464-1,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;1885માં, ગોલ્ડમૅને પોતાના પુત્ર હેન્રી અને પોતાના જમાઈ લુડવિગ ડ્રેયફસને પોતાના ધંધામાં સામેલ કર્યા અને એ વખતે આ પેઢીને તેનું અત્યારનું નામ, ગોલ્ડમૅન સૅશ ઍન્ડ કં., આપવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;લિસા ઍન્ડ્લીચ, &quot;ગોલ્ડમૅન સૅશ - ધ કલ્ચર ઓફ સકસેસ (&quot;ગોલ્ડમૅન સૅશ - સફળતાની સંસ્કૃતિ),&quot; ટચસ્ટોન, 1999, પૃ. 34&lt;/ref&gt; આ કંપનીએ [[ઉદ્યોગસાહસિકો]] માટે [[વ્યાપારી પત્રો]]ના ઉપયોગની બાબત શરૂ કરવામાં પાયાનું કામ કરીને નામ કાઢ્યું તથા 1896માં તેને [[ન્યૂયોર્ક સ્ટોક એકસચેન્જ]] (શેરબજાર)માં જોડાવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું.

20મી સદીની શરૂઆતમાં, [[પ્રારંભિક જાહેર દરખાસ્ત]] (initial public offering) માર્કેટ સ્થાપવામાં ગોલ્ડમૅને એક ખેલાડી રહ્યું હતું. આજની તારીખ સુધીના સૌથી મોટા IPOમાંના એકનું વ્યવસ્થાપન તેને હસ્તક હતું, જેમાં 1906માં [[સીઅર્સ, રુબક અને કંપની]] સામેલ છે. આ ઉપરાંત, પોતાની પેઢીમાં અગ્રણી [[બિઝનેસ સ્કૂલો]]માંથી નીકળેલા [[MBA]] ડિગ્રીધારીઓની મોટા પાયે ભરતી કરનારી પહેલી કંપનીઓમાંની તે એક હતી, જે ચીલો આજે પણ ચાલુ છે.{{Citation needed|date=June 2008}}

ડિસેમ્બર 4, 1928ના તેણે ગોલ્ડમૅન સૅશ ટ્રેડિંગ કોર્પનો આરંભ કર્યો, જે [[પોન્ઝી યોજના]]ની લાક્ષણિકતાઓ સાથે સામ્યતા ધરાવતી [[સંવૃત નિધિ]] હતી. [[1929માં શેરબજાર તૂટી પડવાના]] કારણે આ નિધિ નિષ્ફળ નીવડી હતી, અને તેના કારણે પછી કેટલાંક વર્ષો સુધી પેઢીની પ્રતિષ્ઠાને ધક્કો પહોંચ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Justin |last=Fox |title=GOLDMAN: WE RUN WALL STREET |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/05/16/8260146/index.htm |work=Fortune magazine |publisher=Cable News Network LP, LLLP. A Time Warner Company |date=2005-05-16 |access-date=2007-01-17 |archive-date=2007-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210070206/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/05/16/8260146/index.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ કિસ્સા માટે તથા બ્લ્યૂ રીજ કોર્પોરેશન&lt;ref&gt;{{cite web |author=Monday, Dec. 16, 1929 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,881878,00.html?promoid=googlep |title=Business &amp; Finance: First Aid |publisher=TIME |date=1929-12-16 |access-date=2009-11-24 |archive-date=2012-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120821231445/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,881878,00.html?promoid=googlep |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને શેનાન્દોહ કોર્પોરેશન&lt;ref&gt;{{cite web |author=Monday, Jun. 09, 1930 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,739487,00.html?promoid=googlep |title=Business &amp; Finance: Insignificant |publisher=TIME |date=1930-06-09 |access-date=2009-11-24 |archive-date=2012-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120821231755/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,739487,00.html?promoid=googlep |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જેવા અન્ય કિસ્સા માટે [[જોન કેનિથ ગલબ્રિથે]] લખ્યું હતું: ''1929ની પાનખર, એ કદાચ, એવો પહેલો અવસર હતો, જયારે મનુષ્યો તેમને પોતાને મોટા પાયે છેતરવામાં સફળ રહ્યા હતા'' .&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://books.google.it/books?id=l-xRKtKEpTwC&amp;pg=PA61&amp;lpg=PA61&amp;dq=Shenandoah+corporation&amp;source=bl&amp;ots=70h38ewwn3&amp;sig=_3YkAIbV_KdGRdN1ssZM8qs1CHs&amp;hl=it&amp;ei=iBfaScDTHo2T_Qbk9eTTDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=9#PPA43,M1 |title=The great crash, 1929 - Google Libri |publisher=Books.google.it |date= |access-date=2009-11-24}}&lt;/ref&gt;

=== 1930–1980 ===
1930માં, [[સિડની વેઈનબર્ગ]] કંપનીના વરિષ્ઠ ભાગીદાર તરીકે જોડાયા અને તેમણે ગોલ્ડમૅનનું ધ્યાન ટ્રેડિંગમાંથી [[શરાફી રોકાણ]] તરફ વાળ્યું.  વેઈનબર્ગે લીધેલાં પગલાંઓ જ ગોલ્ડમૅનની ખરડાયેલી પ્રતિષ્ઠામાંથી કંઈકનું પુનઃસ્થાપન કરવામાં મદદરૂપ નીવડ્યાં હતાં. વેઈનબર્ગની આગેવાનીમાં 1956માં ગોલ્ડમૅન [[ફોર્ડ મોટર કંપનીના]] [[IPO]] માટેના મુખ્ય સલાહકાર હતી, જે એ વખતે વૉલ સ્ટ્રીટમાં [[મહત્ત્વની ચાલ]] ગણાતી હતી. વેઈનબર્ગના કાર્યકાળ દરમ્યાન પેઢીએ પોતાનો રોકાણ સંશોધન વિભાગ અને એક [[મ્યુનિસિપલ બોન્ડ]] વિભાગ પણ શરૂ કર્યો હતો. બરાબર આ સમયગાળામાં પેઢીએ [[જોખમ લવાદી]] ક્ષેત્રમાં નવો ચીલો પાડવો શરૂ કર્યો.

1950ના દાયકામાં, જામીનગીરીના વેપારીની રૂએ [[ગસ લેવી]] પેઢીમાં જોડાયા, અને ત્યારથી ગોલ્ડમૅન ખાતે સર્વોપરિતા માટે સામાન્ય રીતે બે સત્તાઓ - શરાફી રોકાણ અને જામીનગીરીનો વેપાર (સિકયોરિટી ટ્રેડિંગ) -  વચ્ચે હરીફાઈ રહેવાનો ચીલો શરૂ થયો. 1950 અને 1960ના દાયકાના મોટા ભાગના સમય પર વેઈનબર્ગ અને લેવીનું પ્રભુત્વ રહ્યું. લેવીએ [[બ્લોક ટ્રેડિંગ]]નો પાયો નાખ્યો હતો અને પેઢી તેમના માર્ગદર્શન મુજબ આ માર્ગ પર આગળ વધી હતી. બીજી તરફ, વેઈનબર્ગ પણ પેઢી પર સારું એવું વર્ચસ્વ ધરાવતા હોવાથી, પેઢીએ 1956માં શરાફી રોકાણનો વિભાગ ખોલ્યો, જેનો હેતુ પ્રભાવને વધુ ફેલાવવાનો અને માત્ર વેઈનબર્ગ પર જ લક્ષ ન આપવાનો હતો.

1969માં, વેઈનબર્ગના સ્થાને વરિષ્ઠ ભાગીદારની ભૂમિકા લેવીએ લીધી, અને ફરીથી એકવાર ગોલ્ડમૅનની વેપારી ફ્રેંચાઈઝ ઊભી કરી. &quot;લાંબા-ગાળાની લાલચુ&quot; હોવાની ગોલ્ડમૅનની જાણીતી ફિલસૂફી ઘડવાનો યશ લેવીના ફાળે જાય છે, આ ફિલસૂફી પ્રમાણે જયાં સુધી લાંબા ગાળે પૈસા બનતા હોય (ફાયદો થતો હોય), ત્યાં સુધી વેપારમાં ટૂંકા ગાળા દરમ્યાન થતા નુકસાનની ચિંતા કરવી નહીં.  વળી, હંમેશાં ભવિષ્ય પર જ નજર રહે તે હેતુથી ભાગીદારો લગભગ તેમની તમામ કમાણી ફરીથી પેઢીમાં જ રોકતા હતા.&lt;ref&gt; લિસા ઍન્ડ્લીચ, &quot;ગોલ્ડમૅન સૅશ - ધ કલ્ચર ઓફ સકસેસ (&quot;ગોલ્ડમૅન સૅશ - સફળતાની સંસ્કૃતિ),&quot; ટચસ્ટોન, 1999, પૃ. 18 &lt;/ref&gt; એ જ વર્ષે, વેઈનબર્ગે પેઢીમાંથી નિવૃત્તિ લીધી હતી.

આ પેઢી સમક્ષ બીજી નાણાકીય કટોકટી 1970માં આવી, જયારે $80 મિલિયનનું ઉધાર ધરાવતી [[પેન સેન્ટ્રલ ટ્રાન્સપોર્ટેશન કંપની]]એ [[દેવાળું]] ફૂકયું, અને તેના આ મોટા ભાગના બાકી નાણાના વ્યાપારી પત્રો ગોલ્ડમૅન સૅશએ જારી કરેલા હતાં. આ એટલી મોટી રકમનું [[દેવાળું]] હતું અને તેના પરિણામે જે દાવાઓ થયા તેનાથી પેઢીનું ભાગીદારી ભંડોળ અને પેઢીનું અસ્તિત્વ સુદ્ધાં ખતરામાં મુકાઈ ગયું. આ એ જ નાદારી હતી જેના પરિણામે હવે આજે વ્યાપારી પત્રો જારી કરતા દરેક ઈસ્યૂઅર માટે કેટલીક ક્રેડિટ રેટિંગ સેવાઓ દ્વારા [[ક્રેડિટ રેટિંગ]] નિશ્ચિત કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Hahn Instruments&quot;&gt;{{cite book |last=Hahn |first=Thomas K. |editor=Timothy Q. Cook and Robert K. Laroche editors |title=Instruments of the Money Market |url=http://www.richmondfed.org/publications/economic_research/instruments_of_the_money_market/instruments.pdf |format=PDF |access-date=2007-01-17 |edition=Seventh |publisher=Federal Reserve Bank of Richmond |location=[[Richmond, Virginia]] |chapter=Commercial Paper |chapterurl=http://www.richmondfed.org/publications/economic_research/instruments_of_the_money_market/ch09.cfm |archive-date=2007-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070615181442/http://www.richmondfed.org/publications/economic_research/instruments_of_the_money_market/instruments.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1970ના દાયકામાં, આ પેઢી વિવિધ રીતે વિસ્તરી. વરિષ્ઠ ભાગીદાર સ્ટાનલી આર. મિલરના નિર્દેશન હેઠળ, પેઢીએ 1970માં [[લંડન]]માં પોતાની પહેલી આંતરરાષ્ટ્રીય ઑફિસ ખોલી, અને 1972માં [[બાંધી/નિશ્ચિત આવક]] વિભાગ સાથે[[અંગત ધન]] વિભાગ પણ બનાવ્યો. 1974માં [[શત્રુતાપૂર્ણ અધિગ્રહણ]] માટેની બોલી કરનાર આંતરરાષ્ટ્રીય નિકેલ અને પોતાના શત્રુ [[મોર્ગન સ્ટાનલી]] સામે ઈલેકટ્રીક સ્ટોરેજ બેટરીનો બચાવ કરવાના પ્રયત્નો દરમ્યાન, ગોલ્ડમૅને &quot;[[વ્હાઈટ નાઈટ]]&quot; વ્યૂહનીતિનો પણ પાયો નાખ્યો.&lt;ref name=&quot;Bloomberg 2004 Friedman&quot;&gt;{{cite news 
  |first=Holly |last=Rosenkrantz |coauthors=Newton-Small, Jay 
  |title=Bush Economic Adviser Friedman to Resign, Aide Says 
  |url=http://quote.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=a5PUdvzX0pXc&amp;refer=news_index 
  |publisher=Bloomberg.com |date=2004-11-23 |access-date=2007-01-17
}}&lt;/ref&gt; તેમના આ પગલાથી, તે શત્રુતાપૂર્ણ અધિગ્રહણમાં સહભાગી નહીં થાય તેવી ખાતરી થતાં, [[મૂડીરોકાણ સલાહકાર]] તરીકેની પેઢીની શાખમાં વધારો થયો હતો.

1976માં [[જોન વેઈનબર્ગ]] (સિડની વેઈનબર્ગના પુત્ર) અને [[જોન સી. વ્હાઈટહેડ]] વરિષ્ઠ સહ-ભાગીદારોની રૂએ કંપનીમાં જોડાયા, જેના કારણે ફરીથી એકવાર કંપનીને સહ-નેતૃત્વમાંથી પસાર થવાનું આવ્યું. તેમણે જે કેટલીક પહેલો કરી તેમાં એક હતી બિઝનેસના 14 સિદ્ધાન્તો સ્થાપવાની&lt;ref name=&quot;Goldman Sachs 14 principles&quot;&gt;{{cite web
  |url=http://www2.goldmansachs.com/our-firm/about-us/business-principles.html
  |title=Business Principles
  |access-date=2008-01-24
  |publisher=The Goldman Sachs Group, Inc
  |archive-date=2009-09-09
  |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909080610/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/about-us/business-principles.html
  |url-status=dead
  }}&lt;/ref&gt;, આ સિદ્ધાન્તો આજે પણ ઉપયોગમાં છે.

=== 1980–1999 ===
નવેમ્બર 16, 1981ના, પેઢીએ જે. અરોન ઍન્ડ કંપની નામની એક [[કૉમોડિટી ટ્રેડિંગ]](વસ્તુ વેચાણ)ની પેઢી સંપાદન કરી અને તેને બાંધી આવક વિભાગ સાથે ભેળવી દીધી, જે પછીથી બાંધી આવક, ચલણી નાણા અને વસ્તુઓ (ફિકસ્ડ ઇનકમ, કરન્સીસ, ઍન્ડ કૉમોડિટીઝ) નામે જાણીતી બની. જે. અરોન કંપની એ કૉફી અને સુવર્ણના બજારની ખેલાડી હતી, અને આ વિલીનીકરણના પરિણામે, ગોલ્ડમૅનના તે સમયના મુખ્ય કારોબારી અધિકારી (સીઈઓ), [[લોયડ બ્લાન્કફેઈન]] આ પેઢીમાં જોડાયા. 1985માં તેણે [[રોકફેલર સેન્ટર]]ની માલિકીના [[રિયલ એસ્ટેટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રસ્ટ]]ની જાહેર દરખાસ્તમાં બાયંધરી(અન્ડરરોટ) લીધી, જે તે વખતના ઇતિહાસ સુધીની સૌથી મોટી [[REIT]] દરખાસ્ત હતી. [[સોવિયત યુનિયનની પડતી]]ની શરૂઆતની સાથે, પેઢીએ પોતાની પિતૃ સરકારોમાંથી છૂટી પડતી કંપનીઓને સલાહ આપીને વૈશ્વિક [[ખાનગીકરણ]] ઝુંબેશના પક્ષે ઝુકાવ્યું.

1986માં, પેઢીએ ગોલ્ડમૅન સૅશ [[મિલકત વ્યવસ્થાપન]]ની રચના કરી, જે આજે તેના મોટા ભાગના મ્યુચ્યુઅલ અને [[બચાવ નિધિ]](hedge fund)નું વ્યવસ્થાપન કરે છે.  આ જ વર્ષે, પેઢીએ [[માઈક્રોસોફટ]]ના IPO માટે બાયંધરીખત લખ્યું, [[જનરલ ઈલેકટ્રીક]]ને તેના [[RCA]]ના સંપાદન માટે સલાહ આપી અને [[લંડન]] તથા [[ટોકયોના શેરબજારો]]માં જોડાઈ. 1986ના વર્ષે, આ પેઢી [[યુનાઈટેડ કિંગડમ]]માં, [[વિલીનીકરણ]]-[[સંપાદન]] કરનારી ટોચની 10 બૅન્કોમાં ક્રમ મેળવનારી [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]ની પહેલી બૅન્ક બની. 1980ના દાયકા દરમ્યાન, તે પોતાનું રોકાણ સંશોધન ઈલેકટ્રોનિક માધ્યમથી વિતરિત કરનારી પહેલી બૅન્ક બની અને તેણે મૂળ ભરણાના તીવ્ર-વટાવ [[બૉન્ડ]]ની પહેલી જાહેર દરખાસ્ત તૈયાર કરી.

1990માં વિરિષ્ઠ સહ-ભાગીદારો તરીકે [[રોબર્ટ રુબિન]] અને [[સ્ટીફન ફ્રાઈડમૅન]] આવ્યા અને તેમણે પેઢીના [[વૈશ્વિકીકરણ]]ને કેન્દ્રમાં રાખીને વિલિનીકરણ, સંપાદન અને વેપારના ક્ષેત્રમાં પેઢીને વધુ દઢ બનાવવાનું વચન આપ્યું. તેમના કાર્યકાળમાં, પેઢીએ ન્યૂયોર્ક સ્ટોક એકસચેન્જમાં કાગળવિહીન વેપારનો આરંભ કર્યો અને યુ.એસ. કોર્પોરેશન દ્વારા પહેલવહેલા વૈશ્વિક [[ૠણ દરખાસ્ત]]નું અગ્ર-વ્યવસ્થાપન કર્યું. તેણે [[ગોલ્ડમૅન સૅશ કૉમોડિટી ઈન્ડેકસ]](GSCI)નો પણ આરંભ કર્યો અને 1994માં [[બેજિંગ]] ખાતે પોતાની ઑફિસ શરૂ કરી. એ જ વર્ષે, રુબિન અને ફ્રાઈડમૅનની વિદાય પછી, [[જોન કોરઝાઈને]] પેઢીનું નેતૃત્વ લીધું. 1994 દરમ્યાન, આ પેઢી [[રોકફેલર સેન્ટર]]ની માલિકી માટે [[ડેવિડ રોકફેલર]] અને તેમના ભાગીદારો સાથે 50-50ની સહ-માલિકી માટે જોડાઈ, પણ પાછળથી તેણે 2000માં પોતાના શેર [[તિશમૅન સ્પેયેર]]ને વેચી દીધા. 1996માં, ગોલ્ડમૅન [[યાહૂ!]] IPO માટે બાયંધરીખત આપનારાઓમાં અગ્રણી હતી અને 1998માં તે [[NTT DoCoMo]] IPOની વૈશ્વિક સંયોજક રહી હતી. 1999માં, હેન્રી પોલસન તેના વરિષ્ઠ ભાગીદારની રૂએ દાખલ થયા.

=== 1999–આજ સુધી ===
આ પેઢીના ઇતિહાસમાં ઘટેલી સૌથી મોટી ઘટના એટલે 1999માં તેનો પોતાનો [[આઈપીઓ]] (IPO). દાયકાઓ સુધી ભાગીદારોએ જાહેર સાહસ બનવા અંગેના નિર્ણય બાબતે ચર્ચા કર્યા કરી હતી. અંતે, ગોલ્ડમૅને લગભગ 48% હજી પણ ભાગીદારો વચ્ચે રાખીને, કંપનીનો માત્ર એક નાનકડો હિસ્સો જાહેર બનાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news 
  |first=Leah Nathans |last=Spiro 
  |title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? 
  |url=http://www.businessweek.com/1999/99_20/b3629102.htm |work=BusinessWeek Online |publisher=The McGraw-Hill Companies Inc. |date=1999-05-17 |access-date=2007-01-17
}}&lt;/ref&gt; કંપનીનો 22% હિસ્સો ભાગીદારો ન હોય તેવા કર્મચારીઓના હસ્તે હતો, અને 18% હિસ્સો નિવૃત્ત ગોલ્ડમૅન ભાગીદારો તથા [[સુમિતોમો બૅન્ક લિ.]] અને [[હવાઈ]]ના કામેહામેહા એકિટવિટીઝ ઍસન ([[કામેહામેહા શાળાઓ]]ની રોકાણ શાખા) જેવા બે લાંબા સમયના રોકાણકર્તાઓના હસ્તે હતો. આમ કંપનીનો માત્ર 12% હિસ્સો એવો હતો જેને જાહેર કરી શકાય. 1999માં પેઢીનો આઈપીઓ(IPO) જાહેર કર્યા પછી, [[હેન્રી પોલસન]] તેના [[પ્રમુખ]] તથા [[મુખ્ય કારોબારી અધિકારી]] બન્યા. આજે, પેઢીનો વધુ હિસ્સો જાહેર કર્યા પછી, ગોલ્ડમૅનના 67% હિસ્સા પર જુદી જુદી સંસ્થાઓની (જેવી કે પેન્શન નિધિઓ અને અન્ય બૅન્કોની) માલિકી છે.&lt;ref&gt;{{cite |url=http://moneycentral.msn.com/ownership?Symbol=GS |work=MSN Money |publisher=Microsoft |date=2009-07-13 |access-date=2009-07-13 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |archivedate=2009-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090724211830/http://moneycentral.msn.com/ownership?Symbol=GS }}&lt;/ref&gt; 

1999માં ગોલ્ડમૅને વિશ્વની બજાર-બનાવતી અગ્રેસર પેઢીઓમાંની એક, [[હુલ ટ્રેડિંગ કંપની]], $531 મિલિયનમાં હસ્તક કરી. તાજેતરમાં જ, આ પેઢી શરાફી રોકાણ અને ટ્રેડિંગની પ્રવૃત્તિ એમ બંનેમાં સંકળાયેલી હતી. સપ્ટેમ્બર 2000માં $6.3 બિલિયનમાં, તેણે ન્યૂયોર્ક સ્ટોક એકસચેન્જ પર સૌથી મોટી [[વિશેષજ્ઞ ગણાતી પેઢીઓ]]માંની એક સ્પિઅર, લીડ્સ, ઍન્ડ કેલોગ ખરીદી. [[ચીનની સરકાર]]ને ઋણ સહાય અંગે તથા [[વિશ્વ બૅન્ક]]ને પહેલી ઈલેકટ્રોનિક સહાય માટે પેઢીએ સલાહ આપી. તેણે એક [[ઓસ્ટ્રેલિયન]] રોકાણ બૅન્ક, જેબીવેર (JBWere) સાથે જોડાણ કર્યું અને બ્રાઝિલમાં દલાલ-વિક્રેતાની પૂરી સેવાઓ આપતું કાર્યાલય ખોલ્યું. પેઢીએ જુદી જુદી કંપનીઓ જેવી કે [[બર્ગર કિંગ]], [[મૅકજુન્કિંન કોર્પોરેશન]]માં પોતાના રોકાણનો હિસ્સો વધાર્યો અને જાન્યુઆરી 2007માં , [[CSI ફ્રેંચાઈઝ]]ના પ્રસારણ અધિકારો પર એકાધિકાર મેળવવા [[એલાયન્સ એટલાન્ટીસ]] સાથે [[કૅનવેસ્ટ ગ્લોબલ કમ્યુનિકેશન્સ]]માં રોકાણ કર્યું. આ ઉપરાંત, આ પેઢી ઊર્જાના વેપારમાં, જેમાં તેલ અનુમાન બજારમાં, પ્રમુખ અને એજન્ટ આધારિત એમ બંને રીતે સઘનપણે કાર્યરત છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalresearch.ca/index.php?context=va&amp;aid=8878 |title=Perhaps 60% of today's oil price is pure speculation |publisher=Global Research |access-date=2008-06-09}}&lt;/ref&gt;

મે 2006માં, [[યુ.એસ. નાણા સચિવ]] તરીકે સેવા આપવા માટે પોલસને પેઢીમાંથી વિદાય લીધી, અને [[લોયડ સી. બ્લાન્કફેઈન]] બઢતી પામીને પેઢીના પ્રમુખ અને મુખ્ય કારોબારી અધિકારીના સ્થાને આવ્યા. ગોલ્ડમૅનના ભૂતપૂર્વ કર્મચારીઓ ન્યૂયોર્ક સ્ટોક એકસચેન્જ, વિશ્વ બૅન્ક, યુ.એસ. નાણા મંત્રાલય, વ્હાઈટ હાઉસ સ્ટાફ અને સિટીગ્રૂપ અને મીરિલ લીન્ચ જેવી પેઢીઓમાં જોડાયા હોવાનું નોંધાયું છે.

==== 2007-2008ની સબપ્રાઈમ ગીરો કટોકટીમાં પગલાંઓ ====
[[2007ની સબપ્રાઈમ ગીરો કટોકટી]] છતાં, સબપ્રાઈમ [[ગીરો-મૂકેલી જામીનગીરી]]નું [[ટૂંકા ગાળાનું વેચાણ]] કરીને 2007ના ઉનાળામાં ગોલ્ડમૅન સબપ્રાઈમ ગીરો બૉન્ડની પડતીમાંથી પણ નફો મેળવી શકયું હતું. અમેરિકાની સબપ્રાઈમ ગીરો કટોકટી દરમ્યાન પેઢીના વિશાળ નફાને જાળવી રાખવાની જવાબદારી ગોલ્ડમૅનના બે વિક્રેતાઓ, [[માઈકલ સ્વિનસન]] અને [[જોશ બિર્નબાઉમ]]ને સોંપવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?view=DETAILS&amp;grid=&amp;xml=%2Fmoney%2F2007%2F12%2F18%2Fbcntraders11.xml |title=''ટાઈમ ઓનલાઈન'' , ડિસેમ્બર 19, 2007 |access-date=2021-07-13 |archive-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527220249/http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?view=DETAILS&amp;grid=&amp;xml=%2Fmoney%2F2007%2F12%2F18%2Fbcntraders11.xml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ન્યૂ યોર્કમાં ગોલ્ડમૅનના [[સ્ટ્રકર્ચ્ડ પ્રોડકટ્સ]] ગ્રૂપના હિસ્સા રૂપ આ જોડીએ, સબ-પ્રાઈમ બજારમાં ભાંગી પડેલા પર &quot;દાવ&quot; લગાડીને, ગીરો-સંબંધિત પ્રતિભૂતિઓના [[ટૂંકા વેચાણ]] થકી $4 બિલિયનનો નફો પેદા કર્યો હતો. 2007ના ઉનાળા સુધીમાં, તેમણે તેમના સાથીઓને તેમના દષ્ટિકોણથી જોવા માટે સહમત કર્યા અને સંશયવાદી જોખમ વ્યવસ્થાપન અધિકારીઓ બાબતે વાત કરી.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.guardian.co.uk/business/2007/dec/21/goldmansachs.useconomy ''ધ ગાર્ડિયન'' , ડિસેમ્બર 21, 2007]&lt;/ref&gt; શરૂઆતમાં પેઢીએ મોટા સબપ્રાઈમ બાંયેધરીખત ટાળ્યા, અને નોન-પ્રાઇમ [[સુરક્ષિત]] લોન પર થયેલ નોંધપાત્ર નુકસાન, ગીરોના [[ટૂંકા વેચાણ]] પર મળતા નફાના કારણે ભરપાઈ થયું હોવાથી ચોખ્ખો નફો મેળવ્યો. સબપ્રાઈમ ગીરો કટોકટીના શરૂઆતના ગાળા દરમ્યાન તેણે રળેલા મોટા નફાને કારણે ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સે લખ્યું હતું કે નાણાકીય વિશ્વમાં ગોલ્ડમૅન સૅશની બરોબરી કરી શકે તેવું કોઈ નથી.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/world/americas/goldman-sachs-marches-on-with-bushs-candidate-for-world-bank-451094.html |title=Goldman Sachs marches on with Bush's candidate for World Bank |publisher=The Independent |access-date=2008-05-15 |archive-date=2008-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630042707/http://www.independent.co.uk/news/world/americas/goldman-sachs-marches-on-with-bushs-candidate-for-world-bank-451094.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સપ્ટેમ્બર 2008માં જેમ કટોકટી વધુ તીવ્ર બનતી ગઈ તેમ આ પેઢીની હાજરી બાબતે પાછળથી પ્રશ્નાર્થ કરવામાં આવ્યો હતો.

આ કટોકટી જયારે ઉકેલાવી શરૂ થઈ તે ગાળામાં, ઑકટોબર 15, 2007ના, ફોર્બ્સના પ્રતિષ્ઠિત નાણાકીય લેખક, ઍલન સ્લોનેએ એક સંદર્ભસભર લેખ લખ્યો. તે સીએનએન(CNN)ની વેબસાઈટ પર મુકાયોઃ &quot;તો આપણે આ વિરાટ વાર્તાને માણસના ગજામાં લાવીએ. GSAMP ટ્રસ્ટ 2006-S3ને મળો, ભંગાર-ગીરોની બાલદીમાં તે એક $494 મિલિયનનું ટીપું છે, ગયા વર્ષે જારી થયેલી અડધાથી વધુ-ટ્રિલિયન ડૉલરની ગીરો-સહિતની પ્રતિભૂતિઓનો તે હિસ્સો છે. અમે ગીરો મૅવન્સ(mavens)ને તેમની જાણમાં હોય તેવા ટોચની પેઢી દ્વારા શરૂ કરાયેલા સૌથી ખરાબ સોદાને પસંદ કરવાનું કહ્યું અને એ રીતે આ બાબત જાણી- અને આ ખરેખર ખાસ્સો ખરાબ સોદો છે. 

&quot;ગોલ્ડમૅન સૅશએ દ્વારા તેને વેચવામાં આવી હતી (ચાર્ટ્સ, ફોર્ચ્યુન 500) - GSAMP મૂળે ગોલ્ડમૅન સૅશના વૈકલ્પિક ગીરો ઉત્પાદનોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હતી, પણ હવે તે માત્ર એક નામ બનીને રહી ગઈ છે, AT&amp;amp;T અને 3Mની જેમ. 

&quot;આ કિસ્સો, કે જેને એક અત્યંત-જોખમી દ્વિતીય-ગીરો લોનનું પીઠબળ હતું, તે ગૃહનિર્માણના પરપોટાને ફૂલવા અને ફૂટવામાં સરળતા રહે એવાં તમામ તત્ત્વો ધરાવતો હતો.  ગરમ આવાસ બજારમાં ઝડપી નફો શોધતા સટ્ટાબાજોના ધ્યાન પર તે આવ્યું; નાણા ધીરનારાઓ દ્વારા ખૂબ ઓછા અથવા બિલકુલ ગંભીરતાપૂર્વકના વિશ્લેષણ વિના આ લોનો આપવામાં આવી હતી; અને અંતે, તે પહોંચ્યું વૉલ સ્ટ્રીટ, જેણે જથ્થાબંધ ગીરો &quot;ઉત્પાદન&quot; પેદા કર્યું, કારણ કે ખરીદદારોને તે જોઈતું હતું. એ લોકો સ્ટ્રીટ પર કહે છે ને કે, &quot;જયારે બતકો કવેક કવેક કરે, તેમને ખાવાનું નાખો.&quot;

સપ્ટેમ્બર 21, 2008ના, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની છેલ્લી બે મુખ્ય મૂડીરોકાણ બૅન્કો, ગોલ્ડમૅન સૅશ અને મોર્ગન સ્ટાનલી, બંનેએ મંજૂર કર્યું કે તેઓ પરંપરાગત [[બૅન્ક ધારક કંપનીઓ]] બની રહેશે, અને આમ [[વૉલ સ્ટ્રીટ]] ખાતે શરાફી રોકાણના યુગનો અંત આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/mergersNews/idUSNWEN838420080922 |title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |publisher=Bloomberg |access-date=2008-09-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley વૉલ સ્ટ્રીટ ઈન ક્રાઈસિસઃ લાસ્ટ બૅન્કસ સ્ટેન્ડિંગ ગિવ અપ ઈનવેસ્ટમેન્ટ બૅન્ક સ્ટેટસ] (વૉલ સ્ટ્રીટ સંકટમાં: છેલ્લી બૅન્ક પોતાનું મૂડીરોકાણ બૅન્ક તરીકેનું સ્થાન જતું કરવા તૈયાર), ''[[ધ ગાર્ડિયન]]'' , સપ્ટેમ્બર 22, 2008&lt;/ref&gt; બૅન્ક બનવા માટેની તેમની અરજીને ફેડરલ રિઝર્વની મંજૂરી મળતા જામીનગીરી પેઢીઓના વર્ચસ્વનો અંત આવ્યો હતો, 75 વર્ષો પછી કૉંગ્રેસે તેમને થાપણ-લેનાર ૠણદાતાથી અલગ કર્યા હતા, અને તેના કારણે અઠવાડિયાંઓ સુધી અંધાંધૂંધી ફેલાઈ હતી, જેમાં [[લેહમૅન બ્રધર્સે]] દેવાળું ફૂંકવું પડ્યું હતું અને રાતોરાત [[મેરિલ લીન્ચ ઍન્ડ કંપની]]નું [[બૅન્ક ઓફ અમેરિકા કોર્પ.]]ને વેચાણ થયું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601068&amp;amp;sid=aSfyFs2LTxYs&amp;amp;refer=home ગોલ્ડમૅન, મોર્ગન સ્ટાનલી બ્રિન્ગ ડાઉન કર્ટેન ઓન એન ઈરા] (ગોલ્ડમૅન, મોર્ગન સ્ટાનલી દ્વારા એક યુગ પર પડેલો પડદો), ''[[બ્લૂમબર્ગ]]'' , સપ્ટેમ્બર 22, 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ડ્યુક, સિમોન [http://www.dailymail.co.uk/news/worldnews/article-1081624/Goldman-Sachs-ready-hand-7BILLION-salary-bonus-package--6bn-bailout.html ગોલ્ડમૅન સૅશ £7 બિલિયનનો પગાર અને બોનસ પૅકેજ આપવા તૈયાર... તેના  બિલિયનના બેલ-આઉટ પછી] ''મેલ''  ઓન લાઈન.&lt;/ref&gt;

2009 [[બ્રાન્ડઍસેટ વૅલ્યુએટર]] દ્વારા કરાયેલા રાષ્ટ્રભરના 17,000 લોકોના સર્વેક્ષણ અનુસાર, 2008 અને 2009માં પેઢીની પ્રતિષ્ઠાને ધક્કો પહોંચ્યો હતો, અને 2006ની લોકોની લાગણી કરતાં વિપરીત, આ ગાળામાં ગોલ્ડમૅન સૅશની શત્રુ મોર્ગન સ્ટાનલી વધુ આદરપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતી હતી. સર્વેક્ષણનાં આ તારણો બાબતે કશું પણ કહેવાનો ગોલ્ડમૅને ઈનકાર કર્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.ft.com/cms/s/0/ae3d459a-7f8e-11de-85dc-00144feabdc0.html?ftcamp=rss &quot;ગોલ્ડમૅન સૅશની પ્રતિષ્ઠા ખરડાઈ,&quot; ફાયનાન્શિયલ ટાઈમ્સ, ઑગસ્ટ 4, 2009]&lt;/ref&gt;

==== ટીએઆરપી (TARP) અને બર્કશાયર હાથવે રોકાણ ====
સપ્ટેમ્બર 23, 2008માં, [[બર્કશાયર હાથવે]] $5 બિલિયનના ગોલ્ડમૅનના પસંદગીપાત્ર શેર ખરીદવા સહમત થાય છે, અને પાંચ વર્ષના સત્રમાં વાપરી શકાય તેવો, બીજા $5 બિલિયનના ગોલ્ડમૅનના સામાન્ય શેરો ખરીદવાનો [[પરવાનો]] પણ મેળવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/archived/2008/berkshire-hathaway-invest.print.html |title=બર્કશાયર હાથવે ગોલ્ડમૅન સૅશમાં $5 બિલિયનનું રોકાણ કરશે |access-date=2010-04-16 |archive-date=2010-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100524020417/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/archived/2008/berkshire-hathaway-invest.print.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઑકટોબર 2008માં, [[મુશ્કેલીગ્રસ્ત અસ્કયામત રાહત કાર્યક્રમ]] (ટ્રબ્લ્ડ ઍસેટ રિલીફ પ્રોગ્રામ - TARP)ના ભાગ રૂપે, ગોલ્ડમૅન પોતાના પસંદગીપાત્ર શેરમાં [[યુ.એસ. ટ્રેઝરિ]] તરફથી $10 બિલિયનનું રોકાણ પણ મેળવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html ].&lt;/ref&gt;

2008માં ટીએઆરપી (TARP) ભંડોળ મેળવ્યા પછી, પોતાના 1556 કર્મચારીઓને બોનસ રૂપે કમ સે કમ $1 મિલિયન ચૂકવવાના ગોલ્ડમૅનના નિર્ણયને ન્યૂયોર્ક એટર્ની જનરલ [[એન્ડ્રૂયુ કોમો]]એ પડકાર્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://blogs.wsj.com/deals/2009/07/30/wall-street-compensation-no-clear-rhyme-or-reason &quot;બૅન્ક બોનસ ટેબઃ $33 બિલિયન,&quot; વૉલ સ્ટ્રીટ જર્નલ, જુલાઈ 30, 2009]&lt;/ref&gt; અલબત્ત, એ જ ગાળામાં, મુખ્ય કારોબારી અધિકારી લોયડ બ્લાન્કફેઈન અને અન્ય છ વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ બોનસ જતું કરવાનું પસંદ કર્યું હતું, તેમના કહેવા પ્રમાણે આમ કરવું એ સાચું છે એમ તેઓ માનતા હતા, ખાસ કરીને &quot;જયારે અમે એવા ઉદ્યોગનો સીધો હિસ્સો છીએ જે આર્થિક રીતે ભીંસમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/apps/news?sid=a9oh26RDtT5Y&amp;amp;pid=20601087 બ્લાન્કફેઈન, ગોલ્ડમૅનના મુખત્યારોનો બોનસ જતું કરવાનો નિર્ણય]&lt;/ref&gt; એટર્ની જનરલ કોમોએ આ પગલાને &quot;યોગ્ય અને શાણપણભર્યું&quot; ગણાવ્યું હતું, અને અન્ય બૅન્કોના અધિકારીઓને પણ આ પેઢીની પહેલને અનુસરવા અને બોનસ ચૂકવણીઓ નકારવાનો અનુરોધ કર્યો હતો. 

જૂન 2009માં, ગોલ્ડમૅન સૅશએ 23% વ્યાજ સાથે ($318 મિલિયન પસંદગીપાત્ર ડિવિડન્ટ ચૂકવણી રૂપે અને $1.418 બિલિયનના વળતર પરવાના રૂપે) યુ.એસ. ટ્રેઝરિના ટીએઆરપી (TARP) રોકાણને પાછું વાળ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;TARPrepay&quot;&gt;{{cite web|url=http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/current/july-22-release.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants|date=July 22, 2009|publisher=Goldman Sachs|access-date=15 December 2009|archive-date=5 જાન્યુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105050629/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/current/july-22-release.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 2009માં, ગોલ્ડમૅને પોતાના ટોચના 30 અધિકારીઓને પાંચ વર્ષ સુધી વેચી શકાય નહીં તેવા, {{Linktext|clawback}} જોગવાઈઓ સાથેના, મર્યાદિત શેર રૂપે વર્ષાંત બોનસ આપવાની જાહેરાત કરી હતી.&lt;ref name=&quot;BBergGScomp&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WSJbonus&quot;&gt;{{cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB126317064618124057.html |title=Banks Brace for Bonus Fury &amp;#124; |publisher=The Wall Street Journal |date= |access-date=2010-1-13}}&lt;/ref&gt;

== કોર્પોરેટ કામકાજ ==
[[ચિત્ર:30hudson.jpg|thumb|30 હુડસન સ્ટ્રીટ, જર્સી સિટી, ન્યૂ જર્સી ખાતે ગોલ્ડમૅન સૅશ ટાવર.]]

{{As of|2009}}, ગોલ્ડમૅન સૅશએ વિશ્વભરમાં 31,700 લોકોને રોજગાર આપે છે.&lt;ref name=&quot;BBergGScomp&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=aZZpuBhMHTbo&amp;pos=1|title=Goldman Sachs’s Top Managers to Get All-Stock Bonuses|last=Harper|first=Christine|date=12-10-2009|publisher=Bloomberg.com|access-date=10 December 2009}}&lt;/ref&gt; 2006માં, પેઢીએ યુ.એસ. $9.34 બિલિયનની કમાણી તથા પ્રતિ શેર $19.69ની વિક્રમજનક કમાણી નોંધાવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.goldmansachs.com/our_firm/investor_relations/financial_reports/docs/earnings/4Q06_ER-FINAL-External.pdf|title=GOLDMAN SACHS REPORTS RECORD EARNINGS PER COMMON SHARE OF $19.69 FOR 2006|access-date=2007-01-17|date=2006-12-12|format=PDF|publisher=The Goldman Sachs Group, Inc.|page=1|archive-date=2007-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070119040550/http://www2.goldmansachs.com/our_firm/investor_relations/financial_reports/docs/earnings/4Q06_ER-FINAL-External.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2006માં તેના કર્મચારીઓને અપાતું કુલ સરેરાશ વળતર પ્રતિ કર્મચારીએ US$622,000 હતું એવું નોંધવામાં આવ્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Robert |last=Gavin |title=Good deal: Average Goldman Sachs employee makes $622,000 |url=http://www.boston.com/business/articles/2006/12/12/good_deal_average_goldman_sachs_employee_makes_622000/?p1=MEWell_Pos2 |work=The Boston Globe |publisher=The New York Times Company |date=2006-12-12 |access-date=2007-01-17}}&lt;/ref&gt; જો કે, આ રકમ કુલ વળતરની [[આંકડાકીય સરેરાશ]] દર્શાવે છે અને અમુક સેંકડો જેટલા ટોચના કમાણી કરનારા
બોનસ પૂલનો મોટા ભાગનો હિસ્સો મેળવી જતા હોવાથી તેમના કિસ્સામાં આ રકમ ખૂબ ઊંચી હોય છે, જયારે બાકીના મોટા ભાગના કર્મચારીઓ આ મધ્ય સરેરાશ કરતાં ઘણું ઓછું કમાતા હોય તેમ બને છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nymag.com/nymetro/news/bizfinance/biz/features/15197/|title=Please, Sir, I want Some More|access-date=2007-08-24|publisher=New York Magazine|date=2005-12-05}}&lt;/ref&gt; બિઝનેસ વિકના તાજેતરના અંકમાં, ''બેસ્ટ પ્લેસિસ ટુ લોન્ચ અ કૅરિઅર 2008'' (કારકિર્દી શરૂ કરવા માટેની શ્રેષ્ઠ જગ્યાઓ 2008)માં, કુલ 119 કંપનીઓની યાદીમાં ગોલ્ડમૅન સૅશને #4 ક્રમે મૂકવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://bwnt.businessweek.com/interactive_reports/career_launch_2008/index.asp?sortCol=name&amp;sortOrder=ASC&amp;pageNum=1&amp;resultNum=50 |title=Best Places to Launch a Career 2008 |publisher=Bwnt.businessweek.com |date= |access-date=2009-11-24 |archive-date=2008-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229003816/http://bwnt.businessweek.com/interactive_reports/career_launch_2008/index.asp?sortCol=name&amp;sortOrder=ASC&amp;pageNum=1&amp;resultNum=50 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પેઢીના હાલના મુખ્ય કારોબારી અધિકારી [[લોયડ સી. બ્લાન્કફેઈન]] છે. મૂડીરોકાણ સેવા ક્ષેત્રમાં કાર્યરત બીજી 86 પેઢીઓ સાથે સરખામણી કરતાં વાર્ષિક [[ચોખ્ખી આવક]]માં આ કંપની #1 ક્રમે આવે છે. પોતાના પહેલા વર્ષે બ્લાન્કફેઈન $67.9 મિલિયનનું બોનસ મેળવ્યું હતું. તેમના પૂર્વગામી, ભૂતપૂર્વ મુખ્ય કારોબારી અધિકારી [[હેન્રી પૉલસન]], જેઓ તેમનું સંપૂર્ણ બોનસ કંપનીના શેર રૂપે લેવાનું પસંદ કરતા હતા, તેમનાથી વિપરીત બ્લાન્કફેઈને &quot;અમુક&quot; રોકડ
લેવાનું પસંદ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Goldman Awards Blankfein a Record $67.9 Million Bonus (Update1) |author=Harper, Christine|work=Bloomberg.com|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=ac1OzKh7snD4|date=2007-12-21|access-date=2007-12-21}}&lt;/ref&gt;

ગોલ્ડમૅન સૅશ ત્રણ ધંધાકીય એકમોમાં વિભાજિત છે, શરાફી રોકાણ, વેપાર અને મુદ્દલ રોકાણ, તથા મિલકત વ્યવસ્થાપન અને જામીનગીરી સેવાઓ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.goldmansachs.com/our-firm/about-us/index.html |title=About Us |publisher=Goldman Sachs |date= |access-date=2009-11-24 |archive-date=2010-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100105051305/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/about-us/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== શરાફી રોકાણ ====
[[શરાફી રોકાણ]] બે વિભાગોમાં વિભાજાયેલું છે અને તેમાં નાણાકીય સલાહ ([[વિલીનીકરણ/જોડાણ અને સંપાદન]] (M&amp;amp;A), પદવીદાન સમારંભો, કોર્પોરેટ બચાવ પ્રવૃત્તિઓ, [[પુનર્ગઠન]] અને આડ-લાભો) અને શેરવેચાણ માટેની બાંયધરી([[ઈકિવટી]]ની જાહેર દરખાસ્તો અને [[ખાનગી નિયુકિતઓ]], ઈકિવટી-સંબંધિત અને ૠણ દસ્તાવેજો)-નો સમાવેશ થાય છે. ગોલ્ડમૅન સૅશ એ એક અગ્રણી વિલીનીકરણ/જોડાણ અને સંપાદન (M&amp;amp;A) સલાહકાર પેઢીઓમાંની એક છે, અને [[લીગ ટેબલ]] પર સોદાના કદની બાબતમાં મોટા ભાગે મેદાન મારી જાય છે. લક્ષિત કંપનીઓના, શેરહોલ્ડર્સ માટે મિત્રતાપૂર્ણ ન લાગતાં હોય તેવા [[શત્રુતાભર્યાં અધિગ્રહણ]], પગલાં કઈ રીતે રોકવા એ બાબતે પોતાના ગ્રાહકોને સલાહ આપતી આ પેઢી જોડાણો (વિલીનીકરણ) અને સંપાદનોના ક્ષેત્રમાં [[વ્હાઈટ નાઈટ]] (શ્વેત ‘સર’નો ખિતાબ) તરીકે પ્રખ્યાતિ પામી હતી. 1980ના દાયકા દરમ્યાન લાંબા સમય સુધી, ગોલ્ડમૅન સૅશ એ શત્રુતાભર્યાં અધિગ્રહણોને મદદ કરવા સામે સખત નીતિ ધરાવતી એક માત્ર મુખ્ય મૂડીરોકાણ બૅન્ક હતી, જેના કારણે એ વખતના વ્યવસ્થાપન જૂથો વચ્ચે પેઢીની પ્રતિષ્ઠા ખૂબ વધી હતી. ગોલ્ડમૅન સૅશની આવકમાં શરાફી રોકાણ ક્ષેત્રનો ભાગ લગભગ 17 ટકા જેટલો છે.&lt;ref&gt;છેલ્લાં બાર મહિનાના SEC ફાઈલિંગ પર આધારિત
મે 31, 2008 અંતિત.&lt;/ref&gt;

મુખ્ય [[ધોરી માર્ગો]]ને વિદેશી રોકાણકર્તાઓને વેચીને, ખાનગી બનાવવાના સોદાઓમાં, સલાહ અને શેરદલાલી એમ બંને રીતે આ પેઢી સામેલ હતી. [[ખાનગીકરણ]]ના પ્રોજેકટો માટે 4 રાજય અને સ્થાનિક સરકારોને સલાહ આપવા ઉપરાંત તે [[ઈન્ડિયાના]], [[ટેકસાસ]] અને [[શિકાગો]]ને પણ સલાહ આપી રહી હતી.&lt;ref name=&quot;The Highwaymen&quot;&gt;{{cite news|last=Schulman|first=Daniel|title=The Highwaymen|publisher=Mother
Jones|date=2007-01-01|url=http://www.motherjones.com/news/feature/2007/01/highwaymen.html|access-date=2007-04-30}}&lt;/ref&gt;

==== વેપાર અને મુદ્દલ રોકાણો ====
પેઢીના કુલ ત્રણ વિભાગોમાંથી સૌથી મોટો, અને કંપનીના નફાના હાર્દ સમો વિભાગ એ વેપાર અને મુદ્દલ રોકાણોનો છે.&lt;ref name=&quot;bloomberg.com&quot;&gt;[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;amp;sid=akv.Eg65H9DI&amp;amp;refer=home ગોલ્ડમૅન મોર્ગન સ્ટાનલી, લેહમૅન કરતાં વધુ વેપાર-નુકસાની દિવસો ધરાવતું હતું (Bloomberg.com)]&lt;/ref&gt; આ વિભાગ પણ પાછો ત્રણ પેટાવિભાગોમાં વહેંચાયેલો છે અને તેમાં સમાવિષ્ટ છે- બાંધી આવક, ચલણી નાણું અને વસ્તુઓ ([[વ્યાજ દર]] અને [[ધિરાણ]] ઉત્પાદનોનું વેચાણ, [[ગીરો મૂકેલી ચીજવસ્તુઓ સામે જામીનગીરી]] અને લોન, ચલણી નાણું અને વસ્તુઓ, સંગઠિત અને વ્યુત્પન્ન ઉત્પાદનો), ઈકિવટીઓ (ઈકિવટીઓનું વેચાણ, ઈકિવટી સંબંધિત ઉત્પાદનો, [[ઈકિવટી વ્યુત્પન્નો]], [[સંગઠિત ઉત્પાદનો]] અને ઈકિવટીમાં ગ્રાહકના વેપારનો વહીવટ કરવો, [[વિકલ્પો]] અને વિશ્વના બજારો પર [[ભવિષ્યમાં થનારા કરારો]]), અને મુદ્દલ રોકાણો (વેપારમાં શરાફી રોકાણો અને ભંડોળ). આ વિભાગ બૅન્કે તેના ગ્રાહકો વતી (કે જે પ્રવાહી વેપાર તરીકે જાણીતો છે) અને તેના પોતાના માટે કરેલી (કે જે [[ખાનગી માલિકીના વેપાર]] તરીકે જાણીતો છે), એમ બંને પ્રકારની વેપારની પ્રવૃત્તિઓથી મેળવેલી આવકો અને નફોથી બનેલો છે.
 
ગોલ્ડમૅન દ્વારા કરવામાં આવતો મોટા ભાગનો વેપાર એ [[અનુમાન-આધારિત]] નહીં, પણ [[બોલી-પૂછતાછ]] દરમ્યાન [[બજાર નિર્માતા]] તરીકે દેખાવાની પ્રક્રિયામાંથી નફો પેદા કરવાનો પ્રયત્ન હતો.{{Citation needed|date=November 2009}} એકંદરે, ગોલ્ડમૅનની લગભગ 68 ટકા જેટલી આવક અને નફો શેરોની લે-વેચના વેપારમાંથી નીકળતા હતા.&lt;ref name=&quot;bloomberg.com&quot;/&gt; તેના પોતાના આઈપીઓ(IPO) વખતે, ગોલ્ડમૅનનું એવું અનુમાન હતું કે આ હિસ્સો તેના શરાફી રોકાણ વિભાગ જેટલા ઝડપથી નહીં વિકસે અને ઊલટાનું તેની તુલનાત્મક કમાણીના હિસ્સામાં ઘટ લાવવામાં કારણભૂત બનશે. અલબત્ત તેનાથી ઊલટું સાચું પડ્યું હતું, અને પરિણામે [[NYSE]]ના પ્રમુખ અને મુખ્ય સંચાલન અધિકારી [[જહોન થાઈન]]ની વિદાય પછી અને ચીનમાં એક અભ્યાસુ સ્થાન માટે [[જહોન એલ. થોર્નટન]]ની વિદાય પછી, NYSE સંચાલન માટે હાલના-સીઈઓ(CEO) [[લોયડ બ્લાન્કફેઈન]]ની નિમણૂક કરવામાં આવી છે.

==== મિલકત વ્યવસ્થાપન અને જામીનગીરી સેવાઓ ====
નામ દર્શાવે છે તેમ, આ પેઢીનો મિલકત વ્યવસ્થાન અને જામીનગીરી સેવાઓનો વિબાગ બે પેટાવિભાગોમાં વહેંચાયેલો છેઃ મિલકત વ્યવસ્થાપન અને જામીનગીરી સેવાઓ. વિશ્વભરની વિવિધ સંસ્થાઓ અને વ્યકિતઓના જૂથના તમામ મુખ્ય મિલકત વર્ગોને આ [[મિલકત વ્યવસ્થાપન]] વિભાગ રોકાણને લગતી સલાહ અને નાણાકીય આયોજન સેવાઓ આપે છે તથા તેમની સમક્ષ રોકાણ ઉત્પાદનો (મુખ્યત્વે અલગ રીતે સંચાલિત ખાતાઓ અને મિશ્ર સાધનો થકી) રજૂ કરે છે.&lt;ref name=&quot;reutersoverview&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=GS.N|title=Company Overview (GS)|publisher=Reuters|access-date=21 November 2009}}&lt;/ref&gt; આ એકમ મુખ્યત્વે વ્યવસ્થાપન અને પ્રોત્સાહક ફીના રૂપમાં આવક ઊભી કરે છે. જયારે જામીનગીરી સેવાઓનો વિભાગ સંસ્થાકીય ગ્રાહકોને [[કિલઅરિંગ]], નાણાની જોગવાઈ, [[હવાલો]], જામીનગીરી આપવી અને હાજરી/નોંધણી સેવાઓ આપે છે, જેમાં બચાવ નિધિ, મ્યુચ્યુઅલ ભંડોળ અને પેન્શન ભંડોળોનો સમાવેશ થાય છે. આ વિભાગ મુખ્યત્વે વ્યાજ દરના રૂપમાં અથવા ફીના રૂપમાં આવક ઊભી કરે છે.&lt;ref name=&quot;reutersoverview&quot;/&gt;

2006માં, પોતાના વ્યવસ્થાપન હેઠળ $20.58 બિલિયન ધરાવતું ગોલ્ડમૅન સૅશનું મિલકત વ્યવસ્થાપન યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સનું 9મું સોથી મોટું [[બચાવ ભંડોળ]] હતું.&lt;ref name=&quot;alphamag&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.marketwire.com/press-release/Alpha-Magazine-977962.html|title=&quot;Alpha&quot; Magazine Announces 2009 Hedge Fund 100, the World's Largest Hedge Funds|date=4-21-2009|publisher=[[Alpha (magazine)]]|access-date=21 November 2009|archive-date=16 ડિસેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091216140526/http://www.marketwire.com/press-release/Alpha-Magazine-977962.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ગ્રાહકોને અપાયેલા વળતરો અને રોકાણના નબળા દેખાવ પછી, 2007માં તે $32.5 બિલિયન હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|title=The List: The World's Largest Hedge Funds|url=http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3967|publisher=Foreign Policy|date=September,2007|access-date=2008-01-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=James|last=Mackintosh|title=Biggest hedge funds tighten grip|url=http://www.ft.com/cms/s/0/a1937de0-0994-11dc-a349-000b5df10621.html|publisher=Financial Times|date=2007-05-24|access-date=2008-01-18}}&lt;/ref&gt;

=== જીએસ (GS) કેપિટલ પાર્ટનર્સ ===
{{Main|Goldman Sachs Capital Partners}}
જીએસ (GS) કેપિટલ પાર્ટનર્સ એ ગોલ્ડમૅન સૅશની ખાનગી ઈકિવટી શાખા છે.  1986થી 2006 દરમ્યાન 20 વર્ષોમાં તેણે $17 બિલિયનથી વધુનું રોકાણ કર્યું છે. તેનાં સૌથી જાણીતાં ફંડોમાંનું એક છે જીએસ (GS) કેપિટલ પાર્ટનર્સ V ફંડ, જે આશરે $8.5 બિલિયનની [[ઈકિવટી]] ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.goldmansachs.com/client_services/merchant_banking/pia/capital/index.html|title=GS Capital Partners|access-date=2007-02-08|publisher=The Goldman Sachs Group, Inc|archive-date=2007-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070128081117/http://www2.goldmansachs.com/client_services/merchant_banking/pia/capital/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એપ્રિલ 23, 2007ના, $20 બિલિયનની જવાબદારી સ્વીકારેલી મૂડી, હકદાર સંસ્થાગત અને ઉચ્ચ ચોખ્ખું મૂલ્ય ધરાવતા ગ્રાહકો પાસેથી $11 બિલિયન અને પેઢી તથા તેના કર્મચારીઓ પાસેથી $9 બિલિયન સાથે ગોલ્ડમૅને GS કેપિટલ પાર્ટનર્સ VI બંધ કર્યું. વિશાળ, ખાનગી રીતે વાટાઘાટ કરેલ ઈકિવટી રોકાણો કરવા માટે ગોલ્ડમૅન સૅશનું હાલનું રોકાણ માટેનું મુખ્ય સાધન જીએસ (GS) કેપિટલ પાર્ટનર્સ VI છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://home.businesswire.com/portal/site/google/index.jsp?ndmViewId=news_view&amp;newsId=20070423005856&amp;newsLang=en|title=GS Capital Partners VI|publisher=Business Wire|access-date=2010-04-16|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930033635/http://home.businesswire.com/portal/site/google/index.jsp?ndmViewId=news_view&amp;newsId=20070423005856&amp;newsLang=en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== મુખ્ય ખાનગી ઈકિવટી અસ્કયામતો ====
* ધ આયકો કંપની, L.P. (નાણાકીય સલાહકાર) 
* કોગેન્ટ્રિકસ એનર્જી (ઊર્જા)
* [[અમેરિકન કૅસિનો ઍન્ડ એન્ટર્ટેઈનમેન્ટ પ્રોપર્ટીઝ]] (કેસિનો)
* CH જેમ્સ રેસ્ટોરન્ટ હોલ્ડીંગ્સ (ઝડપી સેવા રેસ્ટોરન્ટ)
* [[કૉફીવિલે રિસોર્સિસ LLC]] (ઓઈલ રિફાઈનરી)
* USI હોલ્ડિંગ્સ કોર્પોરેશન (વીમો અને નિધિયન)
* ઈસ્ટ કોસ્ટ પાવર LLC(ઊર્જા)
* [[કિવન્સ મોટ હાઉસિસ]] (હોટલો)
* સિકવોઈયા ક્રેડિટ કોન્સોલિડેશન (નિધિયન)
* [[શાઈનવે ઈન્ડસ્ટ્રીઅલ ગ્રૂપ]] (ગોસ પ્રક્રિયા)
* ઈકિવટી ઈન્સ, Inc. (હોટલ)
* [[આર્કાન્ડોર]] ''(ભૂતપૂર્વ કારસ્તાદતકવેલ પ્રોપર્ટી ગ્રૂપ - છૂટક વિક્રેતા)'' 
* નર્સફાઈન્ડર્સ Inc. (આરોગ્યસેવા)
* લૅટિન ફોર્સ ગ્રૂપ, LLC (પ્રસારમાધ્યમ)
* [[કોનસ્ટેલાશન એનર્જી]] ગ્રૂપ
* આર્કોન હોસ્પિટાલિટી જાપાન (હોટલ)
* [[CMC માર્કેટ્સ]]&lt;ref name=&quot;timesCMC&quot;&gt;{{cite web|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article2921840.ece|title=Goldmans buys 10% stake in CMC Markets|last=Dearbail|first=Jordan|date=November 22, 2007|publisher=Times Online|access-date=23 January 2010|archive-date=12 જૂન 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612112656/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/banking_and_finance/article2921840.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== અનુમાનો ===
ડિસેમ્બર 2005માં, તેના ઊભરતાં &quot;[[BRIC]]&quot; અર્થતંત્રો ([[બ્રાઝિલ]], [[રશિયા]], [[ભારત]] અને [[ચીન]]) પરના અહેવાલના ચાર વર્ષો પછી, ગોલ્ડમૅન સૅશએ બૃહદ આર્થિક સ્થિરતા, રાજકીય પરિપકવતા, વેપારની મોકળાશ અને રોકાણ નીતિઓ તથા શિક્ષણની ગુણવત્તાને માપદંડ તરીકે રાખીને &quot;[[નેકસ્ટ ઈલેવન]] (હવે પછીનાં અગિયાર)&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www2.goldmansachs.com/hkchina/insight/research/pdf/BRICs_3_12-1-05.pdf |title=ગોલ્ડમૅન સૅશ પેપર નં. 134 પ્રસ્તુત ઊગતાં બજારો |access-date=2010-04-16 |archive-date=2008-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227020712/http://www2.goldmansachs.com/hkchina/insight/research/pdf/BRICs_3_12-1-05.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; દેશોની યાદી બહાર પાડીઃ [[બાંગ્લાદેશ]], [[ઈજિપ્ત]], [[ઈન્ડોનેશિયા]], [[ઈરાન]], [[દક્ષિણ કોરિયા]], [[મેક્સિકો]], [[નાઈજિરિયા]], [[પાકિસ્તાન]], [[ફિલિપાઈન્સ]], [[તુર્કી]] અને [[વિયેતનામ]].&lt;ref&gt;{{cite news|first=Jasim Uddin|last=Khan|title=Bangladesh on Goldman Sachs 'Next Eleven' list|url=http://www.thedailystar.net/2005/12/15/d5121501107.htm|work=The Daily Star|date=2005-12-15|access-date=2007-01-17}}&lt;/ref&gt;

=== કોર્પોરેટ નાગરિકત્વ ===
વૈશ્વિક આબોહવા બદલાવોને પાછા વાળવાની દિશામાં પગલાં લેવા માટે અને તેને સંબંધિત આંતરિક નીતિઓનું અમલીકરણ કરવા માટે પ્રસાર-માધ્યમોએ ગોલ્ડમૅન સૅશની પ્રશંસા કરતા અહેવાલો પ્રકાશિત કર્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Street Turns Green|url=http://www.newsweek.com/id/36497 |work=[[Newsweek]] |publisher=Newsweek, Inc.|year=2007 |access-date=2007-11-23}}&lt;/ref&gt; કંપનીની વેબસાઈટમાં દર્શાવ્યા મુજબ, 1999થી ગોલ્ડમૅન સૅશ ફાઉન્ડેશને વિશ્વભરમાં યુવાનોના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવાના લક્ષ સાથે ગ્રાન્ટો થકી $114 મિલિયન ફાળવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.goldmansachs.com/our_firm/our_culture/corporate_citizenship/gs_foundation/index.html|title=The Goldman Sachs Foundation|access-date=2009-11-08|publisher=The Goldman Sachs Group, Inc|archive-date=2007-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130002649/http://www2.goldmansachs.com/our_firm/our_culture/corporate_citizenship/gs_foundation/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

1998થી ફોર્ચ્યુન સામયિકે શરૂ કરેલી કામ કરવા માટે 100 શ્રેષ્ઠ કંપનીઓની યાદીમાં પણ આ પેઢી આરંભથી સ્થાન પામી છે, આ યાદીમાં કર્મચારીના પરોપકારી પ્રયત્નોને પ્રોત્સાહન આપવાની બાબત પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=100 Best Companies to Work 2007, All Stars|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/bestcompanies/2007/allstars/|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|year=2007|access-date=2007-05-18|archive-date=2007-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070522083122/http://money.cnn.com/magazines/fortune/bestcompanies/2007/allstars/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; નવેમ્બર 2007માં, ગોલ્ડમૅન સૅશે ગોલ્ડમૅન સૅશ ગિવ્સ નામે ઓળખાતા દાતા-નિર્દેશિત ભંડોળની સ્થાપના કરી, જે વિશ્વભરના [[ચેરિટેબલ સંગઠનો]]ને દાન આપે છે, જયારે કર્મચારી દાનની સામે તેમણે આપેલ મહત્તમ રકમ $20,000 સુધી વધી છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/archived/2007/2007-11-21.html |title=ગોલ્ડમૅન સૅશ દ્વારા ગોલ્ડમૅન સૅશ ગિવ્ઝ ચેરિટેબલ ફંડની સ્થાપના |access-date=2010-04-16 |archive-date=2010-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100304071349/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/archived/2007/2007-11-21.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; કમ્યુનિટી ટીમવકર્સ એ પેઢીની એક વાર્ષિક, વૈશ્વિક સ્વયંસેવી પહેલ છે, જેની અંતર્ગત 2007માં ગોલ્ડમૅને પોતાના 20,000 કર્મચારીઓને મેથી ઑગસ્ટ દરમ્યાન એક દિવસ ચાલુ કામમાંથી રજા આપી, એક સ્થાનિક બિનનફાકારક સંસ્થા સાથે જૂથ-આધારિત પ્રોજેકટમાં સ્વયંસેવા આપવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;gptwork&quot;/&gt;

માર્ચ 2008માં, ગોલ્ડમૅને બિઝનેસ અને વ્યવસ્થાપનના ક્ષેત્રમાં બને ત્યાં સુધી વિકાસશીલ દેશોમાંથી 10,000 મહિલાઓને તાલીમ આપવા માટેની [[10,000 વિમેન]] પહેલનો પ્રારંભ કર્યો.&lt;ref name=&quot;gssmallbusiness&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=aQWV0pN.Y1LQ&amp;pos=1|title=Goldman, Buffett Establish $500 Million Small-Business Program|last=Schmidt|first=Robert|coauthors=Christine Harper|date=11-07-2009|publisher=Bloomberg.com|access-date=2009-11-18}}&lt;/ref&gt;

નવેમ્બર 2009માં, ગોલ્ડમૅને પોતાની નવી [[10,000 સ્મોલ બિઝનેસિસ]] પહેલ અંતર્ગત નાના વેપાર/ધંધાને સહાય અર્થે $500 મિલિયન આપવાનું વચન આપ્યું. આ પહેલ અંતર્ગત ગોલ્ડમૅન 10,000 નાના વેપારગૃહોને સહાય આપવા ધારે છે - જેમાં બિઝનેસ અને વ્યવસ્થાપન શિક્ષણથી માંડીને ધિરાણ અને પરોપકારી સહાય માટેના માર્ગદર્શન સુધીનો સમાવેશ થાય છે. રાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક વેપારી સંગઠનો, 
તેમ જ ગોલ્ડમૅન સૅશના કર્મચારીઓ સાથેની ભાગીદારી થકી આ માટેનું નેટવર્ક ઊભું કરવામાં આવશે.&lt;ref name=&quot;1000businesses&quot;&gt;{{cite web|url=http://www2.goldmansachs.com/citizenship/10000-small-businesses/news/press-releases/launch-doc.pdf|title=Goldman Sachs Launches 10,000 Small Businesses Initiative|last=van Praag|first=Lucas|date=2009-11-17|publisher=Goldman Sachs|access-date=2009-11-18|archive-date=2010-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20100331215716/http://www2.goldmansachs.com/citizenship/10000-small-businesses/news/press-releases/launch-doc.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
આ ઉપરાંત, આ કાર્યક્રમના પરામર્શ મંડળનું પ્રમુખસ્થાન ગોલ્ડમૅનના મુખ્ય કારોબારી અધિકારી લોયડ બ્લાન્કફેઈન, [[બર્કશાયર હાથવે]]ના [[વૉરેન બફેટ]] અને [[હાવર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલ]]ના પ્રોફેસર [[માઈકલ પોર્ટર]] લેશે.&lt;ref name=&quot;gssmallbusiness&quot;/&gt;

ગોલ્ડમૅન સૅશના કર્મચારીઓ પોતાના સંગઠનને અત્યંત વફાદાર હોવાનું જાણીતું છે.&lt;ref&gt;{{cite news   | last = Blume  | first = Mary  | title = Want to Speak American?Now It's a Walkover  | newspaper = [[The New York Times]]  | publisher = [[The New York Times Company]]  | date = July 7, 1999  | url = http://www.nytimes.com/1999/07/07/style/07iht-stranger.2.t.html  | access-date = 2009-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;gptwork&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.greatplacetowork.com/best/100best-2009/100best2009-goldman-sachs.php|title=Goldman Sachs - Great Places to Work Institute|publisher=Great Places to Work Institute|access-date=2009-11-18}}&lt;/ref&gt;

=== કર ચૂકવણીઓ ===
પાછલા વર્ષના $6 બિલિયનની સરખામણીમાં, ડિસેમ્બર 2008માં, $2.3 બિલિયનનો નફો કર્યા પછી અને પોતાના કર્મચારીઓને પગાર અને બોનસ રૂપે $10.9 બિલિયન ચૂકવ્યા પછી, 2008ના વર્ષ પેટે ગોલ્ડમૅન સૅશ વિશ્વભરમાં કુલ મળીને $14 મિલિયન ટેકસ રૂપે ચૂકવશે એવું ધારવામાં આવે છે. ઓછી કમાણીના ટકાના કારણે અને ભૌગોલિક મિશ્ર કમાણીમાંના બદલાવોને પગલે મળતાં કાયમી લાભો વધવાથી, કંપનીના અસરકારક આવક વેરાનો દર 2007ના 34.1 ટકાથી ઘટીને લગભગ 1 ટકા જેટલો થઈ ગયો છે&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601110&amp;sid=a6bQVsZS2_18|title= Bloomberg news: &quot;Goldman Sachs’s Tax Rate Drops to 1%, or $14 Million&quot;  |access-date=2009-08-09 |date=2008-12-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://biz.yahoo.com/e/081216/gs8-k.html|title=Form 8-K for Goldman Sachs Group Inc.|date=2008-12-16  |publisher=Goldman Sachs|page=6|access-date=2009-11-18}}&lt;/ref&gt;

== વિવાદો ==

1986માં, એક ટેકઓવરના સોદા સંદર્ભે [[ડેવિડ બ્રાઉન]]ને, [[ઈવાન બોએસ્કી]]ને આંતરિક માહિતી આપવા બાબતે દોષિત ઠેરવાયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Ford S. |last=Worthy |coauthors=Brett Duval Fromson and Lorraine Carson |title=WALL STREET'S SPREADING SCANDAL |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1986/12/22/68462/index.htm |work=[[Fortune Magazine]] |publisher=Cable News Network LP, LLLP. A Time Warner Company |date=1986-12-22 |access-date=2007-01-17 |archive-date=2007-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012153111/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1986/12/22/68462/index.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જોખમ લવાદીના વિભાગના ઉપરી, વરિષ્ઠ ભાગીદાર [[રોબર્ટ ફ્રીમૅન]], જે [[રોબર્ટ રુબિન]]ના રક્ષિત વ્યકિત પણ માનવામાં આવતા હતા, તેમને પણ પોતાના ખાતા માટે અને પેઢીના ખાતા માટે આંતરિક વેપાર કરવા બાબતે ગુનેગાર ઠેરવાયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Landon Jr. |last=Thomas |title=Cold Call |url=http://nymag.com/nymetro/news/bizfinance/columns/businessclass/5693/index.html |work=[[New York Magazine]] |publisher=New York Magazine Holdings LLC |date=2002-02-18 |access-date=2007-01-17}}&lt;/ref&gt;

નવેમ્બર 11, 2008ના, લોસ એન્જલસ ટાઈમ્સે અહેવાલ છાપ્યો કે કૅલિફોર્નિયા ૠણપત્રોની શેરવેચાણની બાંહેધરી લઈને (અન્ડરરાઈટિંગથી) $25 મિલિયન કમાનાર ગોલ્ડમૅન સૅશએ તેના અન્ય ગ્રાહકોને આ ૠણપત્રો &quot;અપેક્ષિત સમય પહેલાં વેચી નાખવાની&quot; (&quot;short&quot;) સલાહ આપી હતી.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.latimes.com/business/la-fi-goldman11-2008nov11,0,1943014.story જે કેલિફોર્નિયા બૉન્ડ્સને વેચવા માટે તેણે મદદ કરી હતી તેની વિરુદ્ધ બોલી કરવા માટે ગોલ્ડમૅન સૅશની વિનંતી]&quot;, શારોના કોટ્ટસ, માર્ક લિફશર અને માઈકલ એ. હિલ્ટઝિક, ''[[લોસ એન્જલસ ટાઈમ્સ]]'' , નવેમ્બર 11, 2008&lt;/ref&gt; શોર્ટિંગ એ સ્પષ્ટપણે એવી શરત છે કે આ ૠણપત્રો બાબતે રાજય કસૂરમાં જશે, જે રાજય માટે આ ભરણાંની કિંમતમાં વધારો લાવવાનું કામ કરે છે. કેટલાક પત્રકારોએ આ વિસંવાદી પગલાંઓને વખોડ્યાં હતા,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mcclatchydc.com/goldman/ |title=McClatchy &amp;#124; Goldman |publisher=Mcclatchydc.com |date= |access-date=2009-11-24 |archive-date=2009-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091105181835/http://www.mcclatchydc.com/goldman/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પણ અન્યોએ બૅન્કની અન્ડરરાઈટિંગની પાંખ અને વેપારી પાંખના રોકાણ બાબતે વિરોધી નિર્ણયો એ સામાન્ય છે અને [[ચાઈનીઝ વોલ્સ]] સંદર્ભે નિયમનોની સાથે સુસંગત છે એ બાબતે ધ્યાન દોર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;theatlantic&quot;&gt;{{cite web|url=http://meganmcardle.theatlantic.com/archives/2009/07/matt_taibbi_gets_his_sarah_pal.php|title=Matt Taibbi Gets His Sarah Palin On|last=McArdle|first=Megan|date=7/10/2009|work=The Atlantic|access-date=2009-11-06}}&lt;/ref&gt;

2008 દરમ્યાન ગોલ્ડમૅન સૅશના કર્મચારીઓ અને પરામર્શકો યુ.એસ. સરકારમાં, જયાં સંભવતઃ સ્વાર્થ-હિત અંગે સંઘર્ષમય પરિસ્થિતિ અસ્તિત્વ ધરાવતી હોઈ શકે, તેવા ઊંચી કક્ષાના હોદ્દાઓ પર રહ્યા અને બહાર આવ્યા હોવાથી, ગોલ્ડમૅને દેખીતી રીતે રિવોલ્વિંગ-ડોર સંબંધો હોવાની ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ભૂતપૂર્વ નાણા સચિવ [[હન્ક પોલસન]] એ ગોલ્ડમૅન સૅશના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય કારોબારી અધિકારી પણ હતા. રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[બરાક ઓબામા]]એ તેઓ તેમના વહીવટમાં લોબિઈસ્ટોના પ્રભાવને મર્યાદિત કરશે, એમ પોતાના ચૂંટણી-અભિયાનમાં વચન આપ્યું હતું, છતાં, નાણા સચિવ ગેઈધનરના ચીફ ઓફ સ્ટાફ તરીકે ગોલ્ડમૅન સૅશના ભૂતપૂર્વ [[લોબિઈસ્ટ]] [[માર્ક પેટર્સન]]ની વરણી થતાં આ વિવાદમાં એક ટીકા ઉમેરાઈ હતી.&lt;ref&gt;&quot;[http://abcnews.go.com/Blotter/story?id=6735898 ઓબામાના વહીવટી શાસનમાં એક વધુ લોબિઈસ્ટનો ઉમેરો]&quot;, જસ્ટીન રૂડ અને ઈમ્મા સ્ચવાર્ટ્ઝ, ''[[ABCNews.com]]'' , જાન્યુઆરી 27, 2009&lt;/ref&gt;

=== 2009નાં પહેલા ત્રિમાસિક અને ડિસેમ્બર 2008નાં નાણાકીય પરિણામો ===
એપ્રિલ 2009માં, ગોલ્ડમૅન સૅશ પોતાની Q1ની કમાણીને ડિસેમ્બર મહિનાને ‘અનાથ મહિનો’ ગણાવીને ગુપચાવી ગયું છે એવો વિવાદ થયો હતો, ડિસેમ્બરમાં તેણે વિશાળ કરારોની ફેરબદલી કરી હતી.&lt;ref&gt;&quot;[http://ftalphaville.ft.com/blog/2009/04/16/54744/goldman-creates-orphans-and-other-conspiracies/ ગોલ્ડમૅન ઓર્ફન્સ અને અન્ય કાવતરાં રચે છે]&quot;, [[ટ્રેસી અલોવે]], ''[[FT.com]]'' , એપ્રિલ 16, 2009&lt;/ref&gt; [[બૅન્ક ધારક કંપની]] તરીકે તેના પહેલા પૂર્ણ ત્રિમાસમાં, પેઢીએ Q1ની USD 1.81 બિલિયનની ચોખ્ખી કમાણી (જાન્યુ-માર્ચ)ની સાથોસાથ ડિસેમ્બરના એક જ મહિનામાં USD 780 મિલિયનનું ચોખ્ખું નુકસાન દર્શાવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;www2.goldmansachs.com&quot;&gt;[http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/current/2009-q1-results.html ગોલ્ડમૅન સૅશની 2009ના પહેલા ત્રિમાસની કમાણીની જાહેરાત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907122245/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/press-releases/current/2009-q1-results.html |date=2009-09-07 }} - ગોલ્ડમૅન સૅશ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ રિલેશન્સ. 22-04-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;off&quot;/&gt;

ડિસેમ્બર 15, 2008ના [[યુ.એસ. સિકયોરિટીઝ ઍન્ડ એકસચેન્જ કમિશન]](જામીનગીરી અને વિનિમય નિગમ - SEC)ના [[ફોર્મ 8-K]]ના મુદ્દા 5.03માં આ પેઢી બૅન્ક ધારક તરીકે પરિવર્તિત થયાની જાહેરાત કરતી વખતે રાજવિત્તીય વર્ષના કૅલેન્ડર અનુસાર, હિસાબો બદલવા માટે ઠૂંઠો મહિનો રચવો જરૂરી હતો.&lt;ref&gt;&quot;[http://www2.goldmansachs.com/our-firm/investors/financials/current/8k/Dec-16-2008-8k.pdf ગોલ્ડમૅન સૅશ ફોર્મ 8-K ડિસેમ્બર 15, 2008]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બરના અંત ભાગમાં જણાવ્યા અનુસાર, ડિસેમ્બરના નુકસાનમાં નાદાર રસાયણનિર્માતા [[લોન્ડેલબાસેલ]]ના ખાતે નોંધાયેલી USD 850Mની લોનોની માંડવણ પણ સમાવિષ્ટ કરવામાં આવી હતી (રસાયણનિર્માતાએ જાન્યુ. 6ના ઔપચારિક રીતે નાદારી જાહેર કરી હતી, પણ લોન માર્ક-ટુ-માર્કેટ કરવામાં આવી હતી- અને ડિસેમ્બરના મધ્ય/અંત ભાગમાં એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે લોન્ડેલ તેના ૠણ ઉપકારો ચૂકવી શકશે નહીં).&lt;ref&gt;[http://uk.reuters.com/article/oilRpt/idUKN3137633520081231 લોન્ડેલબાસેલ નાદારી નોંધાવવાનું વિચારે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101130105/http://uk.reuters.com/article/oilRpt/idUKN3137633520081231 |date=2009-01-01 }} - રુટર્સ. 22-04-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601109&amp;amp;sid=awXB9pcCZ2WA&amp;amp;refer=news લોન્ડેલ બૅન્કો નાદારીની અણી પર, લોનમાં $3.7 બિલિયનનું નુકસાન] - બ્લૂમબર્ગ. 22-04-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt;

મોટા ભાગના નાણાકીય વિશ્લેષકો અને મુખ્ય ધારાના નાણાકીય પ્રેસ ([[બ્લૂમબર્ગ L.P.]], [[રુટર્સ]], વગેરે) હિસાબના બદલાવો અને ડિસેમ્બરની બજારની કથળતી સ્થિતિઓથી માહિતગાર હતા , અને ડિસેમ્બરમાં નોંધાયેલા નુકસાનથી તેમને આશ્ચર્ય થયું નહોતું (આ જ ગાળામાં મેરિલ લીન્ચે ઓછામાં ઓછું USD 8.1Bનું નુકસાન ભોગવ્યું હતું).&lt;ref&gt;[http://www.optionhustler.com/2009/04/14/goldman-sachs-and-merrill-did-december-ever-happen/ ગોલ્ડમૅન સૅશ અને મીરિલઃ ખરેખર ડિસેમ્બરમાં કયારેય કંઈ થયું હતું ખરું?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305194524/http://www.optionhustler.com/2009/04/14/goldman-sachs-and-merrill-did-december-ever-happen/ |date=2012-03-05 }} - ઓપ્શન હુસ્ટલર. 22-04-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt; જો કે, તેમની પ્રતિક્રિયાના અભાવને કારણે અને જે વ્યાપકપણે અપેક્ષિત પરિણામ હતું તેનો અહેવાલ નહીં લખવાના કારણે, આ બાબત આશ્ચર્યનો વિષય બની હતી અને પેઢી પોતાના ડિસેમ્બરના નુકસાનને ‘છુપાવવાની‘ કોશિશ કરે છે તેમ લાગ્યું હતું. ખરેખર તો, Q1 2009ના કૉન્ફરન્સ સભામાં CFO [[ડેવિડ વિનિઅરે]] પહેલી થોડી મિનિટોમાં ડિસેમ્બર 2008નાં પરિણામોને સ્ષષ્ટપણે અને વિગતવાર ચર્ચ્યા હતા, અને તેમના આવકના દસ્તાવેજના પાન ન.10 પર તેને સંપૂર્ણપણે ઘોષિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.&lt;ref name=&quot;www2.goldmansachs.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www2.goldmansachs.com/our-firm/investors/presentations/current/2009-first-quarter-results.html 2009ના પહેલા ત્રિમાસિક પરિણામો જાહેર કરવા માટે ગોલ્ડમૅન સૅશના કૉન્ફરન્સ કોલનું પુનઃપ્રસારણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417174459/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/investors/presentations/current/2009-first-quarter-results.html |date=2009-04-17 }} - ગોલ્ડમૅન સૅશ ઈન્વેસ્ટર રિલેશન્સ. 22-04-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt;

22 એપ્રિલ 2009ના, [[મોર્ગન સ્ટાનલી]]એ પણ &lt;ref&gt;&quot;[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;amp;sid=aDF.YycWgV_8&amp;amp;refer=home મોર્ગન સ્ટાનલી અંદાજિત-કરતાં-વધુ મોટી નુકસાની નોંધાવે છે (અપડેટ-3)]&quot;, [[ક્રિસ્ટાઈન હાર્પર]], ''[[Bloomberg.com]]'' , એપ્રિલ 22, 2009&lt;/ref&gt; તેના પહેલા ત્રિમાસ (જાન્યુ-માર્ચ) ખાતે USD 177Mના નુકસાન સાથે,  ડિસેમ્બરના એક માત્ર મહિના ખાતે જ USD 1.3Bનું ચોખ્ખું નુકસાન નોંધાવ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.morganstanley.com/about/ir/finsup1q2009/finsup1q2009.pdf નાણાકીય પુરવણી - 1Q 2009] - મોર્ગન સ્ટાનલી. 22-04-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt; જો કે, ગોલ્ડમૅન સૅશની પહેલી-ત્રિમાસિક આવક (જાન્યુ-માર્ચ) એ અનુમાનો કરતાં ઘણી વધુ રહી હતી&lt;ref&gt;[http://ftalphaville.ft.com/blog/2009/04/14/54656/goldmans-blow-out-q1-figures/ ગોલ્ડમૅન દ્વારા Q1 આંકડાઓની જોશભેર રજૂઆત - પ્રતિક્રિયા] - [[FT આલ્ફાવિલે]]. 22-04-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt; (જેના કારણે પેઢીએ પોતાનું નુકસાન ‘સગવડતાપૂર્વક’ ડિસેમ્બરમાં ખપાવી દીધું હોઈ શકે એવાં અનુમાનો થયાં હતાં), જયારે એ જ ગાળા માટે, જાન્યુ-માર્ચનો ગાળો, મોર્ગન સ્ટાનલીનાં પરિણામો સર્વસામાન્ય અંદાજો કરતાં ઘણાં નીચાં રહ્યાં હતાં.&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;amp;sid=aDF.YycWgV_8&amp;amp;refer=home મોર્ગન સ્ટાનલી અંદાજિત-કરતાં-વધુ મોટી નુકસાની નોંધાવે છે, ડિવિડન્ટ પર કાપ] - બ્લૂમબર્ગ. 22-04-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt; આ બાબત, ડિસેમ્બરના મોર્ગન સ્ટાનલીના નુકસાનો ઉપરાંત, ગોલ્ડમૅને જાણીજોઈને પોતાના નુકસાન ડિસેમ્બરમાં ખસેડ્યા છે તે વિચિત્ર અનુમાનને નકારતાં ગોલ્ડમૅન માટે ટેકારૂપ રહી.&lt;ref name=&quot;off&quot;&gt;&quot;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/04/14/AR2009041403201.html ગોલ્ડમૅન સુધારો ડિસે. નુકસાનીઓને ચોપડા બહાર મૂકે છે]&quot;, [[વોશિંગ્ટન પોસ્ટ]]. 22-04-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt; ગોલ્ડમૅનની જેમ જ, સપ્ટેમ્બર 2008માં [[લેહમૅન બ્રધર્સ]]ની નાદારી પછી મોર્ગન સ્ટાનલી પણ એક [[બૅન્ક ધારક કંપની]] તરીકે રૂપાંતર પામી હતી.

2009ના અંતે, આ પેઢી તેની સ્થાપનાથી લઈને અત્યાર સુધીના સૌથી નફાકારક વર્ષને પૂર્ણ કરવાના રસ્તે હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/business/2009/jun/21/goldman-sachs-bonus-payments |title=Goldman Sachs to make record bonus payout &amp;#124; Business &amp;#124; The Observer |publisher=Guardian |date= |access-date=2009-11-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WSJbonus&quot;/&gt;

=== એઆઇજી (AIG)ના બચાવમાં પેઢીની સંડોવણી ===
સપ્ટેમ્બર 2008માં યુ.એસ. સરકારે [[અમેરિકન ઈન્ટરનેશનલ ગ્રૂપ]]ને [[પ્રવાહિતા કટોકટી]]માંથી તાર્યું હતું, જેમાં [[ફેડરલ રિઝર્વે]] એઆઈજી(AIG)ને તેના સંલગ્ન જામીનગીરી અને રોકડ કરારોને પહોંચી વળવા માટે શરૂઆતમાં $85 બિલિયન યુએસ ડૉલરનું ૠણ આપ્યું હતું.

માર્ચ 2009માં એવા અહેવાલ બહાર આવ્યા કે 2008માં યુ.એસ.ની અન્ય મુખ્ય અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંસ્થાઓ સહિત ગોલ્ડમૅન સૅશએ પણ [[એઆઇજી (AIG)]] પાસેથી ખરીદેલા [[ક્રેડિટ ડિફોલ્ટ સ્વૅપ]] (credit default swap - CDS) કરારોના છૂટકારા દરમ્યાન અનેક બિલિયન ડૉલર્સ મેળવ્યા હતા, જેમાં એઆઈજીને સંકટમાંથી તારવા માટે યુ.એસ. [[ફેડરલ રિઝર્વ]] દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવેલું $12.9bnનું ભંડોળ પણ સામેલ હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mandel |first=Michael |url=http://www.businessweek.com/the_thread/economicsunbound/archives/2009/03/german_and_fren.html#more |title=German and French banks got $36 billion from AIG Bailout |publisher=BusinessWeek |date= |access-date=2009-11-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.politico.com/news/stories/0309/20039.html એઆઇજી (AIG) શિપ્સ બિલિયન્સ ઈન બેલઆઉટ અબ્રોડ], ધ પોલિટિકો, માર્ચ 15, 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2009/03/16/business/16rescue.html?ref=business A.I.G.એ જેને કરદાતાના નાણા ચૂકવ્યા તે પેઢીઓની યાદી આપે છે], ધ ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ, માર્ચ 15, 2009&lt;/ref&gt; (એપ્રિલ 2009 મુજબ, યુ.એસ. સરકારે અત્યાર સુધીમાં એઆઇજી (AIG)ને કુલ લગભગ $180 બિલિયનની લોન આપી છે.) આ નાણા એઆઈજી પાસેથી ખરીદવામાં આવેલા કાયદાનું બંધન ધરાવતાં કરારો અનુસાર પ્રતિપક્ષોને મળવા જોઈતા હતા. અલબત્ત, ચૂકવણીનું કદ અને પ્રકાર જોતાં પ્રસાર-માધ્યમોમાં અને કેટલાક રાજનેતાઓ વચ્ચે, આ બેલ-આઉટ(સહાય)થી બૅન્કોને, જેમાં ગોલ્ડમૅન સૅશ પણ આવી જાય, કોઈ પ્રકારનો નાણાકીય ફાયદો થવો જોઈએ કે કેમ અને તે વધુ-પડતી ચૂકવણી ન મેળવતાં હોય તે બાબતે ખાસ્સો ઊહાપોહ થયો હતો.&lt;ref name=&quot;deal&quot;&gt;&quot;[http://dealbook.blogs.nytimes.com/2009/04/17/dimming-the-aura-of-goldman-sachs/ ગોલ્ડમૅન સૅશની ઓસરતી આભા]&quot;, ''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ]]'' , એપ્રિલ 17, 2009&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;{{cite web|author=E-mail This |url=http://dealbook.blogs.nytimes.com/2009/04/07/inspector-to-audit-aigs-counterparty-payouts/ |title=Inspector to Audit A.I.G.’s Counterparty Payouts - DealBook Blog - NYTimes.com |publisher=Dealbook.blogs.nytimes.com |date=2009-04-07 |access-date=2009-11-24}}&lt;/ref&gt; માર્ચ 2009માં [[ન્યૂયોર્ક રાજયના એટર્ની જનરલ]] [[એન્ડ્રૂયુ કોમો]]એ જાહેર કર્યું કે એઆઇજી (AIG)ના વેપારી પ્રતિપક્ષોને અયોગ્ય પ્રમાણમાં સરકારી નાણા ચૂકવાયા છે કે કેમ તે બાબતે તેઓ તપાસ કરી રહ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|author=E-mail This |url=http://dealbook.blogs.nytimes.com/2009/03/26/cuomo-widens-his-aig-investigation/?hp |title=Cuomo Widens His A.I.G. Investigation - DealBook Blog - NYTimes.com |publisher=Dealbook.blogs.nytimes.com |date=2009-03-26 |access-date=2009-11-24}}&lt;/ref&gt; 

==== એઆઇજી (AIG) ચૂકવણા અંગેની ટીકા બાબતે પેઢીનો પ્રતિભાવ ====

ગોલ્ડમૅન સૅશ એ બાબત પર મક્કમ રહ્યું કે એઆઇજી (AIG)ને તેણે આપેલું નિરાચ્છાદન &quot;નાણાકીય નહોતું&quot;, અને એ પેઢી [[બચાવ]] (અન્ય પ્રતિપક્ષો સાથે [[ક્રેડિટ ડિફોલ્ટ સ્વૅપ્સ]]ના રૂપમાં) તથા USD 7.5Bની [[સંલગ્ન જામીનગીરી]] દ્વારા સંરક્ષિત હતી.&lt;ref name=&quot;nytimes1&quot;&gt;{{cite web|author=E-mail This |url=http://dealbook.blogs.nytimes.com/2009/03/20/goldman-maintains-it-had-no-aig-exposure/ |title=Goldman Maintains It Had No A.I.G. Exposure - DealBook Blog - NYTimes.com |publisher=Dealbook.blogs.nytimes.com |date=2009-03-20 |access-date=2009-11-24}}&lt;/ref&gt; પેઢી સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ [[બચાવ નિધિ]]ની કિંમત USD 100M કરતાં વધુ થતી હતી.&lt;ref name=&quot;wk&quot;&gt;&quot;[http://online.wsj.com/article/SB123967007321015621.html ગોલ્ડમૅને પોતાના ગ્રાહકોને એઆઇજી (AIG)ની નબળાઈઓ સામે રક્ષણ આપ્યું હતું]&quot;, [[લુકાસ વાન પ્રાગ]], મૅનેજિંગ ડાયરેકટર, ગોલ્ડમૅન સૅશ ઍન્ડ કં. તરફથી પત્ર, ''[[વૉલ સ્ટ્રીટ જર્નલ]]'' , એપ્રિલ 13, 2009&lt;/ref&gt; ગોલ્ડમૅને જણાવ્યા અનુસાર, જો એઆઇજી (AIG)એ નાદારી નોંધાવી હોત તો તે કિસ્સામાં સંલગ્ન જામીનગીરી અને [[ક્રેડિટ ડિફોલ્ટ સ્વૅપ]], બંનેએ બૅન્કને આર્થિક નુકસાનીમાંથી બચાવી હોત (જો કે, એઆઈજીને સંકટમાંથી બચાવી લેવામાં આવી હોવાથી, અને નિષ્ફળ જતાં રોકી લેવાઈ હોવાથી, આ [[બચાવ]] ભંડોળ દ્વારા ચૂકવણી કરવામાં આવી નહોતી.)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/viewpoint/viewpoint-articles/sigtarp-folder/section.html |title=ગોલ્ડમૅન સૅશ સંબંધિત SIGTARPના વિભાગનો અહેવાલ |access-date=2010-04-16 |archive-date=2009-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091127093933/http://www2.goldmansachs.com/our-firm/press/viewpoint/viewpoint-articles/sigtarp-folder/section.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; મુખ્ય નાણાકીય અધિકારી [[ડેવિડ વિનિઅરે]] કહ્યું હતું કે Q1 2009માં એઆઇજી (AIG) સંબંધિત નફો &quot;લગભગ શૂન્ય&quot; હતો, અને ડિસેમ્બરનો નફો નહિવત હતો. તેમણે ત્યાં સુધી કહ્યું હતું કે એઆઇજી (AIG) સાથેના બૅન્કના વેપારમાં સરકારે અને રોકાણકર્તાઓએ દર્શાવેલા રસથી તેઓ &quot;સ્તબ્ધ&quot; રહી ગયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=aVJT1NtIY3DQ&amp;refer=home |title=Goldman Sachs’s Viniar ‘Mystified’ by Interest in AIG (Update1) |publisher=Bloomberg.com |date=2009-04-14 |access-date=2009-11-24}}&lt;/ref&gt;

જો કે, જો એઆઇજી (AIG)ને નિષ્ફળ જવા દેવામાં આવી હોત, તો એઆઇજી (AIG)ને ગોલ્ડમૅને આપેલા નિરાચ્છાદન સામે તેના [[બચાવ]] ભંડોળમાંથી કશું ચૂકવાયું હોત કે કેમ તે બાબત ખાસ્સી શંકાસ્પદ છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઑફિસના [[ટીએઆરપી (TARP)]]ના ઈસ્પેકટર જનરલના અહેવાલ અનુસાર, જો એઆઇજી (AIG) પડી ભાંગી હોત, તો એઆઇજી (AIG) સાથેની તેની વેપારી સ્થિતિને પ્રવાહિત રાખવાનું, વટાવ સહિત પણ, ગોલ્ડમૅન માટે મુશ્કેલ બન્યું હોત, અને વળી એઆઈજીની નિષ્ફળતાના કારણે અન્ય પ્રતિપક્ષો પર પણ દબાણ વધ્યું હોત જેના કારણે &quot;એઆઇજી (AIG) ડિફોલ્ટ સામે તેણે ખરીદેલા ધિરાણ સંરક્ષણને એકઠા કરવાનું ગોલ્ડમૅન સૅશ માટે મુશ્કેલ બન્યું હોત.&quot;&lt;ref name=&quot;sigtarp1&quot;&gt;{{cite web |author=Neil Barofsky |url=http://www.sigtarp.gov/reports/congress/2009/SIGTARP_Initial_Report_to_the_Congress.pdf |title=SIGTARP Initial Report to Congress |publisher=United States Department of Treasury |date=2009-02-06 |access-date=2009-12-02 |archive-date=2009-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090306041818/http://sigtarp.gov/reports/congress/2009/SIGTARP_Initial_Report_to_the_Congress.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અંતે, અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, એઆઇજી (AIG) ડિફોલ્ટ થઈ હોત તો તેનાથી સંલગ્ન ૠણ કરારોમાં ગોલ્ડમૅન સૅશએ બિલિયન ડોલરોના મૂલ્યમાં ઘટાડાનું જોખમ ઉપાડવું પડયું હોત.

ગોલ્ડમૅનની દલીલ હતી કે [[ક્રેડિટ ડિફોલ્ટ સ્વૅપ]] એ [[બજારને આધીન]] હોય છે (એટલે કે વર્તમાન બજાર કિંમત અનુસાર તેનું મૂલ્ય નક્કી થાય છે) અને પ્રતિપક્ષો વચ્ચે તેમની સ્થિતિ દરરોજ મૂલવવામાં આવે છે. આમ, ડિફોલ્ટ સામે એઆઇજી (AIG)ના કરારોને વીમો આપવાની કિંમત તેના બેલ-આઉટ વખતે મોટા પ્રમાણમાં વધી હતી, CDS કરારો વેચનારાઓએ વધુ [[સંલગ્ન જામીનગીરી]] ગોલ્ડમૅન સૅશને આપવી જ પડી હોત. આમ, આ પેઢીનો દાવો હતો કે જો એઆઇજી (AIG)ને નિષ્ફળ જવા દેવામાં આવી હોત તો, તેનું [[બચાવ]] ભંડોળ અસરકારક હતું અને એઆઇજી (AIG) નાદારી અને ફટકા વખતના ડિફોલ્ટોના જોખમ સામે પેઢીનું સંરક્ષણ થઈ શકયું હોત.&lt;ref name=&quot;wk&quot;/&gt; જો કે, વ્યવહારુ દષ્ટિએ, બંને પ્રકારના નુકસાન સામે સંલગ્ન જામીનગીરી પૂર્ણ સંરક્ષણ ન આપી શકી હોત કારણ કે સંરક્ષણ વેચાણકર્તાઓએ નાદારી દરમ્યાન થયેલા સંપૂર્ણ નુકસાનને સંલગ્ન જામીનગીરી હેઠળ આવરવું આવશ્યક નથી અને એઆઇજી (AIG) નાદારીના પગલે સંલગ્ન જામીનગીરીનું મૂલ્ય અત્યંત અનિશ્ચિત બન્યું હોવાથી પણ તે શકય બનવા પામ્યું ન હોત. [[લેહમૅન બ્રધર્સ]]ના નાદારીના કિસ્સામાં બન્યું હતું તેમ, એઆઇજી (AIG) ડિફોલ્ટના પરિણામે આખા તંત્રમાં અને આર્થિક રીતે વ્યાપક અને લાંબાગાળાનો કોલાહલ ઊભો થયો હોત, જેના કારણે સંભવતઃ પેઢી અને બજારના તમામ અન્ય સહભાગીઓને અસર પહોંચી હોત.

==== ન્યૂયોર્ક ફેડરલ રિઝર્વ ખાતે 15 સપ્ટેમ્બરના રોજ નિર્ણાયક એઆઇજી (AIG) બેઠકો ====
કેટલાકે ટાંકયું હતું, અલબત્ત અન્યોની નોંધ પરથી તે ખોટું સાબિત થયું હતું,&lt;ref&gt;[http://economicsofcontempt.blogspot.com/2009/03/another-dishonest-nyt-editorial-on-aig.html એઆઇજી (AIG) બાબતે વધુ એક અપ્રામાણિક/દંભી NYT તંત્રીલેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129153722/http://economicsofcontempt.blogspot.com/2009/03/another-dishonest-nyt-editorial-on-aig.html |date=2010-11-29 }} - ઈકોનોમિકસ ઓફ કન્ટેમ્પ્ટ (બ્લોગ). 29-04-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt; કે એઆઇજી (AIG)નું ભવિષ્ય જેમાં નિર્ધારિત થયું તે ન્યૂયોર્ક ફેડ ખાતેની સપ્ટેમ્બરની નિર્ણાયક બેઠકોમાં સહભાગી થનાર ગોલ્ડમૅન સૅશની, તે ત્યાં હાજર વૉલ સ્ટ્રીટની એક માત્ર પેઢી હોવાથી, સરકાર તરફથી વિશેષ સરભરા કરવામાં આવી હતી. આમાંથી મોટા ભાગની વાત, અચોક્કસ પણ મોટા ભાગે ટાંકવામાં આવતા [http://www.nytimes.com/2008/09/28/business/28melt.html ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સના લેખ]માંથી ઉદ્ભવી હતી. પાછળથી આ લેખને સુધારવામાં આવ્યો હતો કે ગોલ્ડમૅન સૅશના મુખ્ય કારોબારી અધિકારી, [[લોયડ બ્લાન્કફેઈન]] &quot;'''બેઠકમાં હાજર વોલ સ્ટ્રીટના મુખ્ય અધિકારીઓ''માંના એક હતા&quot; (ભાર ઉમેરવામાં આવ્યો હતો).'' ''' '''''[[બ્લૂમબર્ગે]] પણ નોંધ્યું હતું કે સપ્ટેમ્બરની એઆઇજી (AIG)ની બેઠકોમાં ખરેખર અન્ય પેઢીઓના પ્રતિનિધિઓ હાજર હતા.&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;amp;sid=aTzTYtlNHSG8&amp;amp;refer=home ફેડની AIG સહાય લોન પછી ગોલ્ડમૅન, મીરિલે બિલિયનો એકઠાં કર્યા] - બ્લૂમબર્ગ. 29-04-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt; '' ''' '''''વધુમાં,  ગોલ્ડમૅન સૅશના CFO [[ડેવિડ વિનિઅરે]] જણાવ્યું હતું કે CEO બ્લાન્કફેઈન કયારેય એઆઇજી (AIG) અંગેની ચર્ચા માટે તેમના પૂર્વગામી અને ત્યારના [[યુએસ નાણા સચિવ]] [[હેન્રી પૉલસન]]ને મળ્યા નથી;&lt;ref&gt;[http://www.marketwatch.com/news/story/goldman-rejected-offers-settle-aig/story.aspx?guid=%7BD7078A9C-86CD-482E-A977-D5FCB0A0F827%7D&amp;amp;print=true&amp;amp;dist=printMidSection એઆઇજી (AIG)ની વટાવ સમજૂતીને ગોલ્ડમૅને નકારી, વીમો ઉતારનાર સાથેની સમસ્યાઓ અંગે CEO બ્લાન્કફેઈને પૉલસન સાથે કોઈ બેઠક કરી નથીઃ CFO] - માર્કેટવૉચ. 29-04-2009 ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt; વળી પૉલસન જાતે ન્યૂયોર્ક ફેડ ખાતેની સપ્ટેમ્બરની બેઠકોમાં હાજર રહ્યા નહોતા. આ ઉપરાંત ફેડરલ રિઝર્વે એઆઇજી (AIG) બેલ-આઉટ અંગે સલાહ માટે [[મોર્ગન સ્ટાનલી]]ને રોકી હતી તે ઓછી જાણીતી એવી હકીકત છે.&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;amp;refer=home&amp;amp;sid=aO.ypWiGjrAU ફેડ દ્વારા લોન અટકાયત પછી એઆઇજી (AIG) જેપીમોર્ગન, ગોલ્ડમૅન પાસેથી ભંડોળ માગે છે] - બ્લૂમબર્ગ. 29-04-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt;'' ''' 

''ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ''  અનુસાર, પૉલસને ગોલ્ડમૅન સૅશના CEO સાથે બેલ-આઉટના અઠવાડિયા દરમ્યાન બે ડઝન વખત વાત કરી હતી, અલબત્ત આમ કરતાં પહેલાં તેમણે [[આચાર છૂટછાટ]]ની પરવાનગી મેળવી હતી.&lt;ref name=&quot;NYTethics&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/08/09/business/09paulson.html?pagewanted=all|title=Paulson’s Calls to Goldman Tested Ethics|last=MORGENSON |first=Gretchen|coauthors=DON VAN NATTA Jr.|date=August 8, 2009|access-date=22 November 2009}}&lt;/ref&gt; ઉદ્યોગ અંગેની અગત્યની ગુપ્ત માહિતી એકઠી કરવા માટે, ખાસ કરીને કટોકટીની સ્થિતિમાં નિયંત્રણકર્તાઓ બજારના સહભાગીઓ સાથે સંપર્ક રહે તે આમ તો સામાન્ય બાબત હતી, પણ ''ટાઈમ્સે''  નોંધ્યું હતું કે તેમણે ગોલ્ડમૅનના બ્લાન્કફેઈન સાથે, અન્ય મોટી બૅન્કોના વડાઓ કરતાં વધુ વખત વાત કરી હતી. જયારે ફેડરલના અધિકારીઓનું કહેવું હતું કે એ સાચું કે પૉલસન A.I.G.ને બચાવવાના નિર્ણયોમાં સામેલ હતા, પણ A.I.G. બેલ-આઉટના નિર્ણયને આકાર આપવામાં અને આર્થિક પીઠબળ આપવાના નિર્ણયોમાં [[ફેડરલ રિઝર્વે]] અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી.&lt;ref name=&quot;NYTethics&quot;/&gt;

=== ભૂતપૂર્વ-ન્યૂયોર્ક ફેડના પ્રમુખનું પેઢી સાથેનું જોડાણ ===
મે 2009માં, એવા અહેવાલો બહાર આવ્યા કે ન્યૂયોર્ક ફેડના ચેરમૅન, [[સ્ટીફન ફ્રાઈડમૅન]] એ ગોલ્ડમૅન સૅશના ભૂતપૂર્વ ડાયરેકટર અને શેરધારક હતા, જે 1994માં પેઢીમાંથી માતબર સ્ટોક સાથે નિવૃત્ત થયા હતા.&lt;ref name=&quot;ok&quot;&gt;&quot;[http://www.ft.com/cms/s/0/11d4cad2-3c06-11de-acbc-00144feabdc0.html ફ્રાઈડમૅન ટેકન ટુ ટાસ્ક ઓવર ગોલ્ડમૅન ડીલ]&quot;  ફાયનાન્શિયલ ટાઈમ્સ. 10-05-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt; સ્વાર્થ-હિતનો સંઘર્ષ કહી શકાય તેવી દેખીતી પરિસ્થિતિના કારણે આ વિવાદ અને ટીકા કરવામાં આવી હતી, હવે તેમની નવી ભૂમિકા અનુસાર તેઓ ગોલ્ડમૅન સૅશ(જામીનગીરી પેઢીમાંથી એક [[બૅન્ક ધારક કંપની]] તરીકેના તેના રૂપાંતરણને કારણે)ના સુપરવાઈઝર અને નિયમનકર્તા બન્યા હતા, અને, ખાસ તો, પેઢીના ઐતિહાસિક નબળા વખત Q4 2008માં તેમણે તેના શેરો ખરીદ્યા હતા, આ સઘળાના કારણે મે 7, 2009ના તેમને રાજીનામું આપવાની ફરજ પડી. અલબત્ત, ફ્રાઈડમૅન દ્વારા ગોલ્ડમૅનના શેરોની ખરીદી, ફેડના કોઈ નિયમો, કાયદાઓ, અથવા નીતિનું ઉલ્લંઘન દર્શાવતી નહોતી, પણ તેમણે કહ્યું કે ફેડને આ વિક્ષેપ પાલવે તેમ નથી. તેમણે એવું પણ કહ્યું કે તેમણે આ ખરીદી ત્યારે કરી હતી કે જયારે આચાર છૂટછાટની મંજૂરી આવવી બાકી હતી, અને તેમની આ ખરીદી બજારના સંકટ સમયે કંપનીમાં તેમનો વિશ્વાસ દર્શાવવાની ઇચ્છાથી પ્રેરાયેલી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.ft.com/cms/s/0/b8c6ceba-3b54-11de-ba91-00144feabdc0.html NY ફેડ નિવેદનઃ ન્યૂયોર્ક ફેડના બોર્ડ ઓફ ડાયરેકટર્સના ચેરમૅન પદેથી સ્ટીફન ફ્રાઈડમૅનનું રાજીનામું] - ફાયનાન્શિયલ ટાઈમ્સ. 10-05-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt;

જાન્યુઆરી 2008માં ન્યૂયોર્ક ફેડના ચેરમૅન તરીકે ફ્રાઈડમૅનની નિયુકિત કરવામાં આવી હતી. સપ્ટેમ્બર 2008માં ગોલ્ડમૅનનું એક બૅન્ક ધારક કંપની તરીકેના રૂપાંતરણ થયું, જેનો અર્થ એમ થયો કે હવે તેનું નિયમન SEC દ્વારા નહીં, પણ ફેડ દ્વારા કરવામાં આવશે. હવે જયારે એ સ્પષ્ટ થયું કે ત્યારના ન્યૂયોર્ક ફેડ પ્રમુખ, ટિમોથી ગેઈધનર, તેમની ફેડ ખાતેની ભૂમિકા છોડીને, નાણા સચિવ બનવા જઈ રહ્યા છે, ત્યારે એક-વર્ષના હંગામી ધોરણ માટે ફ્રાઈડમૅનને નિયમ છૂટછાટ દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવી, તે સિવાય જેનું નિયમન કરવાનું છે તેની સાથે સીધો સ્વાર્થ ધરાવવા બાબતે ફેડ બોર્ડ સદસ્યોને રજા આપતું ન હતું (‘વર્ગ C’ નિર્દેશકો).

આથી લેહમૅન બ્રધર્સની નાદારીથી ખળભળેલા વાતાવરણમાં સાતત્યતા જાળવી રાખવાના હેતુથી ફ્રાઈડમૅન 2009ના અંત સુધી બોર્ડમાં રહેવા માટે સહમત થયા હતા. જો નિયમમાંથી મુકિત મંજૂર કરવામાં ન આવી હોત, તો ન્યૂયોર્ક ફેડે પોતાના પ્રમુખ અને ચેરમૅન, બંને ગુમાવવા પડ્યા હોત (અથવા ફ્રાઈડમૅને પોતાના ગોલ્ડમૅનના શેરો જતા કરવા પડયા હોત).&lt;ref name=&quot;ok&quot;/&gt; મૂડીરોકાણ બજારોમાં ન્યૂયોર્ક ફેડની ભૂમિકાને જોતાં આ બધું ખૂબ વિક્ષેપકારક હતું, અને ફ્રાઈડમૅનનો દાવો હતો કે પોતે જાહેર ફરજની ભાવનાથી ન્યૂયોર્ક ફેડના બોર્ડ પર રહેવા માટે સંમતિ આપી હતી, પણ તેમના નિર્ણયને &quot;અયોગ્ય ગણાવીને ખોટી રીતે ચિતરવામાં આવી રહ્યો છે&quot;.&lt;ref&gt;[http://blogs.ft.com/gapperblog/files/2009/05/oa090507.pdf વિલિયમ ડુડલી અને બેન બેર્નાન્કેને સ્ટીફન ફ્રાઈડમૅનનો પત્ર] - [[FT આલ્ફાવિલે]]. 10-05-2009ના સુધારેલ.&lt;/ref&gt;

=== મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસ સબપ્રાઈમ ગીરો માટે $60 મિલિયનની સમજૂતી ===
મે 10, 2009ના, આ પેઢીએ રાજયમાં ગેરવાજબી ગૃહ લોનોના પ્રસારમાં મદદ કરી છે કે કેમ તે અંગે મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસના એટર્ની જનરલની ઓફિસે આરંભેલી તપાસ પર પૂર્ણવિરામ મૂકવા માટે ગોલ્ડમૅન સૅશ $60 મિલિયન ચૂકવવા સહમત થયું હતું. આ સમજૂતીના કારણે ગોલ્ડમૅન સૅશ દ્વારા જેમને સબપ્રાઈમ ગીરો લોન આપવામાં આવી હતી તેવા 714 મેસ્સાચ્યુસેટ્ટસના રહેવાસીઓની ગીરો ચૂકવણીઓમાં ઘટાડો થઈ શકશે. ગોલ્ડમૅનના પ્રવકતા, માઇકલ દુવૅલીએ કહ્યું હતું, તે &quot;આ બાબત સુલઝાવાથી ઘણો આનંદ થયો છે,&quot; અને આ બાબતે વધુ કંઈ કહેવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. આ સમજૂતી કદાચ સમગ્ર યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં, ધાડપાડુ ગીરો ધિરાણ પદ્ધતિઓ માટે વળતરની ખાતરી આપવાના લક્ષ્ય સાથે, ગોલ્ડમૅન વિરુદ્ધ રાજય સરકારનાં પગલાં લેવાવા બાબતનાં દ્વાર ખોલી આપશે.&lt;ref&gt; &quot;[http://www.nytimes.com/2009/05/12/business/12lend.html?_r=1 લોનો બાબતે રાજયની તપાસ અટકાવવા ગોલ્ડમૅન દ્વારા ચૂકવણી]&quot;, [[લેસલી વાયન]], ''[[ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ]]'' , મે 11, 2009&lt;/ref&gt;

=== ગ્રીક બજારને ઇરાદાપૂર્વક અસ્થિર બનાવાયાની આડકતરી સૂચનાઓ ===
આક્ષેપ અનુસાર ગોલ્ડમૅન સૅશએ પહેલાં ગ્રીસ ૠણ સહાય માટે સોદો કર્યો હતો અને પાછળથી નફા માટે, &quot;સ્વાભાવિક રીતે કંપની અથવા દેશ ઇરાદાપૂર્વક અસ્થિર બને એ રીતે આ સાધનોનો ઉપયોગ કરવાથી તે પ્રતિઉત્પાદક રહે છે&quot; તેમ કહીને તેના વિરુદ્ધ હોડમાં ઊતર્યું હોવાથી, ફેડરલ રિઝર્વના ચેરમૅન બેન બેર્નાન્કે ગોલ્ડમૅન સૅશ સામે તપાસ આરંભી છે. [http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704479404575087340941987002.html ] [http://www.cbsnews.com/stories/2010/02/28/eveningnews/main6253608.shtml ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304160551/http://www.cbsnews.com/stories/2010/02/28/eveningnews/main6253608.shtml |date=2010-03-04 }}

== અધિકારીઓ અને નિર્દેશકોની યાદી ==
નવેમ્બર 27, 2008 મુજબ&lt;ref&gt;&quot;[http://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=GS.N&amp;amp;viewId=sum &quot;ધ ગોલ્ડમૅન સૅશ ગ્રૂપ, Inc. (] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306121009/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=GS.N&amp;viewId=sum |date=2016-03-06 }}[http://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=GS.N&amp;amp;viewId=sum GS.N) અધિકારીઓ અને નિર્દેશકો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306121009/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=GS.N&amp;viewId=sum |date=2016-03-06 }}&quot;, ''[[Reuters.com]]''&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! નામ
! રાષ્ટ્રીયતા
! વર્તમાન હોદ્દો
! કયારથી
! કુલ વાર્ષિક વળતર
! લાંબા ગાળાના પ્રોત્સાહક આયોજનો
! અન્ય તમામ
! રાજવિત્તીય વર્ષ કુલ
! વિકલ્પો
! મૂલ્ય
|-
| [[લોયડ સી. બ્લાન્કફેઈન]]
|  align=&quot;center&quot;| {{flagicon|USA}}
| બોર્ડના [[ચેરમૅન]] અને[[CEO]]
| 2006
| [[US$]]600,000.00
|  -
| $235,943.00
| $1,113,771.00
| 837,127
| $63,215,422.00
|-
| [[ડેવિડ એ. વિનિઅર]] 
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|USA}}
| [[CFO]] અને [[વહીવટી ઉપપ્રમુખ]]
| 1999
| $600,000.00
|  -
| $222,492.00
| $1,100,320.00
| 506,445
| $34,942,903.00
|-
| [[ગૅરી ડી. કોહન]]
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|USA}}
| [[પ્રમુખ]], [[COO]] અને [[નિર્દેશક]]
| 2006
| $600,000.00
|  -
| $163,841.00
| $3,661,729.00
| 828,259
| $61,033,100.00
|-
| [[જહોન એસ. વેઈનબર્ગ]]
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|USA}}
| ઉપચેરમૅન
| 2006
| $16,843,500.00
|  -
| $79,736.00
| $26,002,896.00
| 430,905
| $30,624,806.00
|-
| માઈકલ જે. ઈવાન્સ
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|USA}}
| ઉપચેરમૅન અને એશિયાના ગોલ્ડમૅન સૅશના ચેરમૅન
| 2008
| $600,000.00
|  -
| $2,250,850.00
| $5,308,735.00
|  -
|  -
|-
| [[માઈકલ શેરવુડ]]
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|UK}}
| ઉપચેરમૅન, સહ-CEO-  આંતરરાષ્ટ્રીય
| 2008
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|-
| [[ઍલન કોહેન]]
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|USA}}
| વહીવટી ઉપપ્રમુખ, વૈશ્વિક ઉપરી-અમલીકરણ
| 2004
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|-
| [[ગ્રેગોરી પાલ્મ]]
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|USA}}
| પ્રમુખ, [[જનરલ કાઉન્સેલ]], સહ-ઉપરી - કાનૂની વિભાગ
| 1999
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|-
| [[ઈસ્તા સ્ટેચર]]
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|USA}}
| વહીવટી ઉપપ્રમુખ, જનરલ કાઉન્સેલ, સહ-ઉપરી - કાનૂની વિભાગ
| 2000
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|-
| [[જહોન એચ. બ્રાયન]]
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|USA}}
| [[નિર્દેશક]]
| 1999
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|-
| [[કલૅઈસ દાહ્લબૅક]]
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|Sweden}}
| નિર્દેશક
| 2003
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|-
| [[સ્ટીફન ફ્રાઈડમૅન]]
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|USA}}
| નિર્દેશક
| 2005.
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|-
| [[વિલિયમ ડબ્લ્યૂ. જયોર્જ]]
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|USA}}
| નિર્દેશક
| 2002
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|-
| [[રજત કે. ગુપ્તા]]
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|India}}
| નિર્દેશક
| 2006
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|-
| [[જેમ્સ એ. જહોનસન]] 
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|USA}}
| નિર્દેશક
| 1999
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|-
| [[લોઈસ ડી. જુલિબેર]]
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|USA}}
| નિર્દેશક
| 2004
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|-
| [[લક્ષ્મી એન. મિત્તલ]]
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|India}}
| નિર્દેશક
| 2008
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|-
| [[રુથ જે. સિમોન્સ]]
|  align=&quot;center&quot;|{{flagicon|USA}}
| નિર્દેશક
| 2000
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|  -
|}

== પૂર્વ કર્મચારીઓ ==

* [[હેન્રી એચ. ફોવલર]] - [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના 58મા નાણા સચિવ]] (1965-1969)
* [[રોબર્ટ રુબિન]] - [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના ભૂતપૂર્વ નાણા]] સચિવ, [[સિટીગ્રૂપ]]ના ભૂતપૂર્વ-ચેરમૅન
* [[હેન્રી પૉલસન]] - [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના ભૂતપૂર્વ નાણા]] સચિવ.
* [[એડવર્ડ લામ્પર્ટ]] - ESL ઈનવેસ્ટમેન્ટ્સના બચાવ ફંડ મૅનેજર. 2003માં કે-માર્ટને દેવાળું ફૂંકવામાંથી બચાવી લાવ્યા હતા.
* [[જોશુ બોલ્ટેન]]- [[વ્હાઈટ હાઉસના ભૂતપૂર્વ ચીફ ઓફ સ્ટાફ]]
* [[ઈરીન બર્નેટ]] - CNBC સંચાલક
* [[જોન કોર્ઝાઈન]] - ન્યૂ જર્સી રાજયના ગવર્નર.
* [[ગાઈ અદામી]] - CNBCના ફાસ્ટ મની કાર્યક્રમમાં
* [[માઈકલ કોહર્સ]] - [[ડેયુત્સ્ચે(Deutsche) બૅન્ક]] ખાતે ગોલ્બલ બૅન્કિંગના ઉપરી
* [[ઈમાન્યુએલ ડેર્માન]] - ''માય લાઈફ એસ અ કોન્ટ'' ના લેખક અને [[બ્લેક-ડેર્માન-ટોય મૉડલ]]ના સહ-રચયિતા.
* [[જિમ ક્રામેર]] - TheStreet.comના સ્થાપક, બેસ્ટ સેલિંગ લેખક અને CNBC પર મેડ મનીના સંચાલક 
* [[અશ્વિન નવીન]] - [[બિટટોરેન્ટ, Inc.]]ના પ્રમુખ અને સહ-સ્થાપક.
* [[અબ્બી જોસેફ કોહેન]] - પેર્મા-બુલ માર્કેટના ભવિષ્યવેત્તા, પહેલાં [[ડ્રેકસેલ બર્નહામ લામ્બર્ટ]]ના હતા.
* [[જયોર્જ હેર્બર્ટ વોકર IV]] - [[બુશ પરિવાર]]ના સદસ્ય અને [[નેઉબર્ગર બેરમૅન]] ખાતે હાલના મૅનેજિંગ ડાયરેકટર
* [[રોબર્ટ ઝોઈલિક]] - [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના વેપાર પ્રતિનિધિ]] (2001-2005), [[રાજયના નાયબ સચિવ]] (2005-2006), ''[[વર્લ્ડ બૅન્ક]]ના પ્રમુખ'' .
* [[માર્ક કાર્નેય]] - [[બૅન્ક ઓફ કૅનેડા]]ના વર્તમાન ગવર્નર&lt;ref&gt;[http://www.bank-banque-canada.ca/en/press/2007/pr07-27.html બૅન્ક ઓફ કૅનેડા પ્રેસ રિલીઝ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://video.google.com/videoplay?docid=-1129635339290732544&amp;hl=en-CA |title=અપારદર્શક અને બિનઉત્તરદાયી મિ. હાઈડ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629022455/http://video.google.com/videoplay?docid=-1129635339290732544&amp;hl=en-CA |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[માઈકલ ડી. ફૅશિટેલિ]] - [[વોર્નાડો રિઅલ્ટી ટ્રસ્ટ]]ના પ્રમુખ અને ટ્રસ્ટી.
* [[નીલ કાશકરી]] - નાણાકીય સ્થિરતા માટે ટ્રેઝરિના ભૂતપૂર્વ સહાયક સચિવ
* [[ચાર્લી હાસ]] - કુસ્તીબાજ, જે અત્યારે [[વર્લ્ડ રેસલિંગ એન્ટર્ટેઈનમેન્ટ]] માટે કામ કરે છે.
* [[માલ્કોમ ટુર્નબુલ]] - ઓસ્ટ્રેલિયન રાજનેતા, [[ઓસ્ટ્રેલિયાની લિબરલ પાર્ટી]]ના ભૂતપૂર્વ ફેડરલ નેતા
* [[જહોન થાઇન]] - મીરિલ લીન્ચના ભૂતપૂર્વ ચેરમૅન અને CEO, અને NYSEના ભૂતપૂર્વ ચેરમૅન
* [[રોબર્ટ સ્ટીલ]] - વાચોવિઆના ચેરમૅન અને પ્રમુખ.
* [[રૂબેન જેફરી III]] - [[અર્થતંત્ર, બિઝનેસ અને કૃષિ કામકાજ માટે રાજયના ઉપસચિવ]] (2007-)
* [[રોમાનો પ્રોડી]] - બે વખત [[ઈટલીના વડાપ્રધાન]] (1996-1998 અને 2006-2008) અને [[યુરોપિયન કમિશનના પ્રમુખ]] (1999-2004)&lt;ref name=&quot;Italians&quot;&gt;{{cite news 
 | author = [[Ambrose Evans-Pritchard]]
 | title = Italians claim country run by Goldman Sachs
 | url = http://www.telegraph.co.uk/finance/markets/2809685/Italians-claim-country-run-by-Goldman-Sachs.html
 | publisher = [[Telegraph.co.uk]]
 | date = 30 May 2007
 | access-date = 2009-04-14
 }}&lt;/ref&gt;
* [[મારિઓ દ્રાગ્હી]] - [[બૅન્ક ઓફ ઈટલી]]ના ગવર્નર (2006- )&lt;ref name=&quot;Italians&quot;/&gt;
* [[માસીમો ટોનોની]] - ઈટાલીના નાયબ નાણા વડા (2006-2008)&lt;ref name=&quot;Italians&quot;/&gt;
* [[ગાઈ હૅન્ડ્ઝ]] - [[ટેરા ફિર્મા કેપિટલ પાર્ટનર્સ]]ના મુખ્ય કારોબારી અધિકારી
* [[દામબિસા મોયો]] - ઝામ્બિયન અર્થશાસ્ત્રી અને ''ડેડ એઈડઃ વ્હાય એઈડ ઈસ નોટ વર્કિંગ ઍન્ડ હાઉ ધેર ઈસ અ બેટર વે ફોર આફ્રિકા'' ના લેખક
* [[આર. સ્કોટ મોરિસ]] - બોસ્ટન ઓપ્શન્સ એકસચેન્જના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય કારોબારી અધિકારી

== ગોલ્ડમૅન સૅશના કામકાજ અંગે ==
* {{cite book |author=Vault |title=Vault employer profile. Goldman Sachs |publisher=Vault, Inc. |location=New York  |year=2006 |isbn=1-581-31469-8}}
* {{cite book |author=WetFeet |title=The Goldman Sachs Group |publisher=WetFeet |location=San Francisco, CA  |year=2004 |isbn=1-582-07450-X}}
* {{cite book |author=[[Ellis, Charles D.]] |title=The Partnership: The Making of Goldman Sachs |publisher=[[The Penguin Press HC]] |location=New York |year=2008 |isbn=1-594-20189-7}}
* {{cite book |author=[[Endlich, Lisa]] |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |publisher=[[A.A. Knopf]] |location=New York |year=1999 |isbn=0-679-45080-7}}
* {{cite book |author=Lindskoog, Nils  |title=Long-term Greedy: The Triumph of Goldman Sachs |publisher=McCrossen Pub. |location=Appleton, WI |year=1998 |isbn=0-965-21533-4}}
* {{cite book |author=[[McGee, Suzanne]] |title=Chasing Goldman Sachs: How the Masters of the Universe Melted Wall Street Down . . . And Why They'll Take Us to the Brink Again |publisher=[[Crown Business]] |location=New York |year=2010 |isbn=0-307-46011-8}}

== આ પણ જોશો ==
{{portal|Companies|Factory 1b.svg}}
* [[ગોલ્ડમૅન સૅશ ટાવર]]
* [[ગોલ્ડમૅન સૅશ કોમોડિટી સૂચકાંક]]

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{Commons|Category:Goldman Sachs}}
* {{official|http://www.gs.com}}
&lt;br /&gt;
{{50 largest US banks}}
{{Major investment banks}}

[[શ્રેણી:ગોલ્ડમૅન સૅશ]]
[[શ્રેણી:ન્યૂ યોર્ક શહેર ખાતેની બૅન્કો]]
[[શ્રેણી:૧૮૬૯માં સ્થપાયેલી કંપનીઓ]]
[[શ્રેણી:પારિવારિક ઉદ્યોગો]]
[[શ્રેણી:મૂડીરોકાણ બૅન્કો]]
[[શ્રેણી:પ્રાથમિક વિક્રેતાઓ]]
[[શ્રેણી:રોકફેલર સેન્ટર]]
[[શ્રેણી:યસ(YES) નેટવર્ક]]</text>
      <sha1>c78e6zzxsvmaiggrtl2m41lgnb0yi1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>એડોબ ફ્લેશ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24463</id>
    <revision>
      <id>901024</id>
      <parentid>900423</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T19:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143438" sha1="a6vkc53n7pac1n510dbrdjqzi975mf3" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Infobox software
| name                   = Adobe Flash
| logo                   = [[ચિત્ર:Adobe Flash Player v10 icon.png|62px]]
| caption                = Adobe Flash CS4 Professional (10.0) under [[Mac OS X 10.6]].
| developer              = [[Adobe Systems]] (formerly by [[Macromedia]])
| frequently updated     = Yes
| programming language   = [[C++]]
| operating system       = [[Microsoft Windows]], [[Mac OS X]], [[Linux]], [[Solaris (operating system)|Solaris]], [[Symbian]], [[Windows Mobile]]
| genre                  = [[Multimedia]]
| license                = [[Proprietary software|Proprietary]] [[EULA]]
| website                = [http://www.adobe.com/flashplatform/ Adobe Flash Platform Homepage]
}}

'''એડોબ ફ્લેશ''' (ઔપચારીક રીતે '''માક્રોમીડિયા ફ્લેશ''' ) એક [[મલ્ટીમીડિયા]] [[મંચ]] છે જે [[એનિમેશન]] અને વેબ પાનાઓની [[અરસપરસ]]ને એકત્રિત કરવા માટે જાણીતી છે. [[માક્રોમીડિયા]] દ્વારા મૂળભૂત પણે ઉપાર્જિત કરેલ, ફ્લેશ [[1996]]માં રજૂ થયું, અને હાલમાં તેનો વિકાસ અને વિતરણ [[એડોબ પ્રણાલીઓ]] દ્વારા કરવામાં આવે છે.

સામાન્ય રીતે ફ્લેશને એનિમેશનની રચના કરવા માટે, [[જાહેરાતો]], અને વિવિધ વેબ પેઝ [[ફ્લેશ ઘટકો]]ને, વિડીયોને વેબ પેઝમાં એકત્રિત કરવા માટે, રમતો બનાવવા અને હાલમાં, [[સમુદ્ધ ઇન્ટરનેટ અરજીઓ]] બનાવવામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. ફ્લેશ [[વેક્ટર]] અને રાસ્ટર [[ચિત્રકળાઓ]]ને ચલાવી શકે છે, અને શ્રાવ્ય અને વિડિયોના દ્વિદિશ [[પ્રવાહો]]ને ટેકો પણ પૂરો પાડે છે. તેમાં [[પદાર્થ-અભિવિન્યસ્ત ભાષા]] જેને [[એકશનસ્ક્રિપ્ટ]] કહેવાય છે તેને સમાવવામાં આવી છે. ફ્લેશ વિષયની રચના કે પ્રદર્શન કેટલાક સોફ્ટવેર ઉત્પાદનો, પ્રણાલીઓ, અને [[સાધન]]કરી શકે છે, જેમાં [[એડોબ ફ્લેશ પ્લેયર]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. જે નિશુક્લ અને મોટા ભાગે સામાન્ય [[વેબ બ્રાઉઝરો]], કેટલાક [[મોબાઇલ ફોન]] અને અન્ય કેટલાક [[ઇલેક્ટ્રોનિક સાધન]] ([[ફ્લેશ લાઇટ]]નો ઉપયોગ કરતા હોય) તેના માટે ઉપલબ્ધ છે.

ફ્લેશ એસડબલ્યુએફ ([[SWF]])ની ગોઠવણીને, પારંપરિક રીતે જેને '''શો''' ક '''વે''' વ '''ફ''' લેશ ચિત્રપટો, &quot;ફ્લેશ ચિત્રપટો&quot; કે &quot;ફ્લેશ રમતો&quot; પણ કહેવાય છે, તે સામાન્યરીતે એક .એસડબલ્યુએફ (.swf) [[ફાઇલનું વિસ્તૃતીકરણ]] છે અને કદાચ વેબ પેઝનો એક પદાર્થ, તે ચોક્કસપણે એક [[સ્ટેન્ડઅલોન]] ફ્લેશ પ્લેયરમાં જ &quot;પ્લેયડ&quot; થાય છે, કે એક પડદાને પ્રોજેક્ટર વડે જોડી દઇને, એક સ્વ-અમલી ફ્લેશ ચિત્રપટમાં તે કાર્યરત થાય છે([[માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોસ]]માં .ઇએક્સઇ (.exe) વધારા સાથે). [[ફ્લેશ વિડિયો]] ફાઇલ&lt;ref group=&quot;spec&quot;&gt;FLV અને F4V વિડીયો ફાઇલ ફોરમેટ સ્પેસીફીકેશન વર્ઝન 9&lt;br /&gt;F4V [[ISO (આઇએસઓ) આધારીત મીડિયા ફાઇલ માળખા]] પર આધારીત માનક છે :[http://standards.iso.org/ittf/PubliclyAvailableStandards/c051533_ISO_IEC_14496-12_2008.zip મૂક્તપણે મળતા ISO (આઇએસઓ) માનકો], અને લવાજમ દ્વારા પણ મળે છે [http://www.iso.org/iso/catalogue_detail?csnumber=41828 ]&lt;/ref&gt; એક .એફએલવી ફાઇલનું વિસ્તૃતીકરણ છે અને તે .[[એસડબલ્યુએફ]] ફાઇલોમાં કે એક એફએલવી-થી વાકેફ પ્લેયરની અંદર જ ચાલે છે, જેમ કે [[વીએલસી]], કે [[ક્વીકટાઇમ]] અને [[વિન્ડો મિડિયા પ્લેયર]] સાથે બહારી [[કોડેક]] ઉમેરવામાં આવ્યા હોય તેમાં.

== ઇતિહાસ ==
ફ્લેશ અરજીઓનો પૂરોગામી સ્માર્ટસ્કેચ હતો, પેન કમ્પ્યુટર્સ માટેની રેખાંકન અરજી [[પેનપોઇન્ટ]] ઓએસ [[જોનાર્થન ગેયે]] વિકસાવી હતી, તેણે કોલેજમાંથી તેના ઉપર કામ ચાલુ કર્યુ હતું અને [[સિલિકોન બિચ સોફ્ટવેર]] અને તેના પગલે આવનારાઓ માટે તેને આ વિચારને વિસ્તાર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.flashmagazine.com/413.htm |title=The Flash History |access-date=2001-06-18 |last=Waldron |first=Rick |authorlink= |coauthors= |date=2006-08-27 |work= |publisher=Flashmagazine |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820035359/http://www.flashmagazine.com/413.htm |archive-date=2008-08-20 |quote= |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
  | last = Gay | first = Jonathan | authorlink = Jonathan Gay | title = The History of Flash
  | publisher = Adobe Systems Inc. | year = 2001
  | url = http://www.adobe.com/macromedia/events/john_gay/page02.html
  | access-date = 2009-10-18}}&lt;/ref&gt;

જ્યારે પેનપોઇન્ટ બજારમાં સ્થાન બનાવવામાં નિષ્ફળ ગયો, ત્યારે માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોસ અને મેક ઓએસ માટે સ્માર્ટસ્કેચ રજૂ કરાયો. [[ઇન્ટરનેટ]] વધુ લોકપ્રિય થવાની સાથે, સ્માર્ટસ્કેચને ફ્યુચરસ્પ્લેશ તરીકે પુનઃપ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યો, જે મેક્રોમીડિયા [[શોકવેવ]] સાથેની હરિફાઇમાં [[વેક્ટર]]-આધારિત [[વેબ એનિમેશન]] હતો. 1995માં, સ્માર્ટસ્કેચમાં ફ્રેમ-બાય-ફ્રેમ એનિમેશન લક્ષણોની સાથેના વધુ ફેરફારો કરીને [[ફ્યૂચરસ્પલેશ એનિમેશન]] તરીકે પુનઃપ્રસ્તુતિ કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://coldhardflash.com/2008/02/grandmasters-of-flash-an-interview-with-the-creators-of-flash.html | title=Grandmasters of Flash: An Interview with the Creators of Flash | access-date=2008-02-12 | publisher=ColdHardFlash.com | archive-date=2018-10-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181018030652/http://www.coldhardflash.com/2008/02/grandmasters-of-flash-an-interview-with-the-creators-of-flash.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ ઉત્પાદન એડોબને અપાયુ અને [[માઇક્રોસોફ્ટ]] દ્વારા તેનો ઉપયોગ તેના શરૂઆતના કામમાં ઇન્ટરનેટ એમએસએન ([[MSN]]) સાથે કરવામાં આવ્યું. 1996માં, ફ્યુચરસ્પ્લેશ મેક્રોમીડિયા દ્વારા હસ્તગત કરવામાં આવ્યું અને &quot;ફ્યુચર&quot; અને &quot;સ્પ્લેશ&quot; શબ્દને જોડીને '''ફ્લેશ''' તરીકે પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યું.

=== હાલના વિકાસો ===
{{Out of date|section|date=February 2009}}
{{Primary sources|section|date=February 2009}}


'''એડોબ લેબ્સ''' (પહેલા ''મેક્રોમીડિયા લેબ્સ'' તરીકે ઓળખાતુ હતું) સમાચારો માટેનું એક મૂળ અને એડોબના પહેલા રજૂ કરેલા વૃત્તાન્તના બહાર પડેલા ઉત્પાદનોના અને તકનિકોનો સ્ત્રોત છે. મોટા ભાગની શોધો, જેવી કે ફ્લેશ 9, [[ફ્લેક્સ]] 3 અને એક્શન સ્ક્રિપ્ટ 3.0ની અહીં ચર્ચા અને/અથવા કસોટી આ સાઇટ ઉપર થાય છે.

એક તરફે એડોબ (ફેબ્રુઆરી 2009થી) [[રિચ ઇન્ટરનેટ એપ્લિકેશન્સ]] (RIAs)ના ફેલાવાની વ્યૂહ રચના ઉપર કેન્દ્રિત થઈ રહ્યું છે. આના અંત માટે, તેઓએ [[એડોબ ઇન્ટેગ્રેટેડ રનટાઇમ]](AIR)ને બહાર પાડ્યું, આ એક [[ક્રોસ-પ્લેટફોર્મ]] [[રનટાઇમ વાતાવરણ]] છે, જેનાથી, એડોબ ફ્લેશનો ઉપયોગ કરીને, [[સમૃદ્ધ ઇન્ટરનેટ અરજી]]ઓ બનાવીને તેને [[ડેસ્કટોપ અરજી]] તરીકે ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. હાલ આ ઉપકરણની સ્થાપનાનો આંકડો 100 મિલિયન વટાવી ગયો છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url =http://blogs.adobe.com/air/2009/01/air_passes_100_million_install.html?sdid=EENCL | title =AIR passes 100 million installations | access-date =3 February 2009 | archive-date =2 ફેબ્રુઆરી 2009 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090202062004/http://blogs.adobe.com/air/2009/01/air_passes_100_million_install.html?sdid=EENCL | url-status =dead }}&lt;/ref&gt;


એડોબ દ્રારા ભવિષ્યની ફ્લેશની પ્રસ્તુતિઓ માટે મોટાપાયે વિસ્તરણ માટે વધારાના બે પુરજાઓ વિકસાવવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે: પ્રથમ, મુખ્ય વિડિયોનો ટૂકડો વગાડતા પહેલા એક જાહેરાતને સંપૂર્ણપણે વગાડવી; અને બીજો વિકલ્પ, [[ડિઝીટલ રાઇટ્સ સંચાલન (DRM)]] (આંકડાકીય હકોનું સંચાલન (ડીઆરએમ)) ક્ષમતાઓનું એકીકરણ. આ રીતે એડોબ કંપનીઓને જાહેરખબરને જોડવા માટેનો સામગ્રી સહિતનો વિકલ્પ પૂરો પાડી શકે છે અને એ સાથે બંન્ને ચલાવી શકાય અને તેમાં કશો ફેરફાર ન આવે તેની તકેદારી પણ લેવાય છે.&lt;ref name=&quot;BBCVideoControl&quot;&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6558979.stm |title=Adobe unveils Flash video control |access-date=2007-06-18 |author= |authorlink= |coauthors= |date=2007-04-16 |format= |work=[[BBC News]] |publisher=[[BBC]] |pages= |archive-url =  |archive-date= |quote= }}&lt;/ref&gt; આ બંને યોજનાઓ અંગેની વર્તમાન સ્થિતિ અસ્પષ્ટ છે.{{Update after}}

ફ્લેશ પ્લેયર માટે સ્માર્ટ ફોનના હેન્ડસેટ ઉત્પાદકોની પ્રાપ્તિ 2009ના અંતમાં થવાની ધારણા સેવાઇ રહી છે.&lt;ref name=&quot;palmpr&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/200902/021609AdobePalmOSP.html|title=Palm Latest Mobile Industry Leader to Join Open Screen Project|access-date=2009-02-20|date=2009-02-16}}&lt;/ref&gt;

==== ઓપન સ્ક્રિન યોજના ====
પહેલી મે, 2008ના રોજ ''એડોબે ઓપન સ્ક્રિન'' યોજનાની જાહેરાત કરી હતી, જેનાથી સુંસગત અરજીની ક્રિયાપ્રતિક્રિયા બધા ઉપકરણો જેવા કે [[ખાનગી કમ્પ્યુર]], [[મોબાઈલ ઉપકરણો]] અને [[ઉપભોક્તા ઉપકરણો]]માં ઉપલબ્ધ થઇ શકે તેવી આશા છે.&lt;ref name=&quot;osppr&quot;&gt;{{cite web|title=Adobe and Industry Leaders Establish Open Screen Project|url=http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/200805/050108AdobeOSP.html|access-date=2009-02-20|date=2008-05-01}}&lt;/ref&gt; જ્યારે આ પ્રોજેક્ટની જાહેરાત થઈ, ત્યારે કેટલાક ધ્યેયો નિરધારવામાં આવ્યા: [[એડોબ ફ્લેશ પ્લેયરની અને એડોબ ઇન્ટેગ્રેટેડ રનટાઇમ]]ની પરવાનગી ફી નાબૂદ કરવી, [[શોકવેવ]] ફ્લેશ(SWF) અને ફ્લેશ વિડિયો(FLV) [[ફાઇલ રચના]] વપરાશમાં લાદેલા નિયંત્રણો દૂર કરવા, [[અરજીના પ્રોગ્રામિંગ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા]]નું ફ્લેશના નવા સાધનો માટે પ્રકાશિત કરવું અને ફ્લેશ કાસ્ટ પ્રોટોકોલ અને એક્શન મેસેજ ફોર્મેટ(AMF)નું પ્રકાશન. જેમાં ફ્લેશ અરજીઓની મહિતીને રિમોટ માહિતીઆધારોમાંથી મેળવવાની છૂટ આપવી.&lt;ref name=&quot;osppr&quot;/&gt;

ફેબ્રુઆરી 2009માં, એસડબલ્યુએફ (SWF) અને એફએલવી/એફ4વી (FLV/F4V)ના ઉપયોગ માટેના નિયંત્રણો દૂર કરવા અંગેની સ્પષ્ટતાઓ પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;interview&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uiresourcecenter.com/rich-internet-applications/articles/inside-the-open-screen-project.html?s=2_1 |title=Inside the Open Screen Project |first=Anup |last=Murarka |access-date=2009-02-21 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210122744/http://uiresourcecenter.com/rich-internet-applications/articles/inside-the-open-screen-project.html?s=2_1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ફ્લેશ કાસ્ટ ખરડો- જે હવે મોબાઈલ વિષયની વહેંચણી ખરડા તરીકે ઓળખાય છે અને એએમએફ (AMF) ખરડાનું પણ સર્જન તરીકે તે ઉપલબ્ધ છે,&lt;ref name=&quot;interview&quot;/&gt; સાથે જ એએમએફ ખુલ્લા મૂળના અમલીકરણ માટે પણ ઉપલબ્ધ છે, [[બ્લાઝેડીએસ]]. આ સાધનો સાથે કામ કરવાના સત્તરો પ્રાથમિક પ્રક્રિયામાં છે. એડોબે ઓપન સ્ક્રિન પ્રોજેક્ટની જાહેરાત કરવાની સાથે ઉપકરણોમાં ફ્લેશ પ્લેયર અને એડોબ એરના વપરાશ સામેના પરવાનગી શુલ્ક નાબૂદ કરવાનો હેતુ રજૂ કર્યો છે.


[[પામ]], મોટોરોલા અને નોકિયા,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.openscreenproject.org/partners/current_partners.html| title=Open Screen Project partners|access-date=2009-02-20}}&lt;/ref&gt; સહિતના મોબાઇલ ઉપકરણ પૂરા પાડનારાઓ આ યોજના સાથે સંકળાયેલાઓની યાદીમાં સમાવિષ્ટ છે. જેમણે એડોબ સાથે મળીને $10 મિલિયનનું ઓપન સ્ક્રિન યોજનાનું ફંડ જાહેર કર્યુ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Adobe and Nokia Announce $10 Million Open Screen Project Fund|url =http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/200902/021609AdobeNokia.html|date=2009-02-16|access-date=2009-02-20}}&lt;/ref&gt;

== ઉપયોગ ==
=== રચના શૈલી અને પ્લગ-ઇન ===
અન્ય પ્લગ-ઇનની જેમ કે [[જાવા]], [[અક્રોબેટ રેન્ડર]], ક્વિકટાઇમ, કે વિન્ડોસ મિડિયા પ્લેયર, ની તુલનામાં ફ્લેશ પ્લેયરમાં એક નાનું ઇન્સોટલ કદ, ઝડપી ડાઉનલોડનો સમય, અને ઝડપી પ્રારંભિક ટાઇમ છે. જોકે, (એક્સ)એચટીએમએલના એક [[વી3સી]]-માન્ય રસ્તામાં ફ્લેશ પ્લેયરને શોધવા અને આસપાસમાં બેસાડવા માટે કાળજી લેવી જરૂરી છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.alistapart.com/articles/flashsatay|title=Flash Satay: Embedding Flash While Supporting Standards}}&lt;/ref&gt; એક ઉદાહરણ, મોટાભાગે આસપાસમાં કામ કરવા માટે વપરવામાં આવતા ઉદાહરણને નીચે આપવામાં આવ્યું છે.
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;xml&quot;&gt;  
&lt;object data=&quot;movie.swf&quot; type=&quot;application/x-shockwave-flash&quot; width=&quot;500&quot; height=&quot;500&quot;&gt;
 &lt;param name=&quot;movie&quot; value=&quot;movie.swf&quot; /&gt;
&lt;/object&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;
ફ્લેશ ઓબજેક્ટમાં એક ડબલ્યુ3સી માન્ય કરેલ રસ્તો કેવી રીતે શોધવો અને બેસાડવો તે માટે વધુ માહિતી એક્સએસડબલ્યુએફ ([http://www.hofmanns.net/flash-en.html xSWF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220110336/http://www.hofmanns.net/flash-en.html |date=2010-02-20 }})માં બતાવવામાં આવી છે.

વેક્ટર ગ્રાફિકનો ઉપયોગ સાથે પ્રોગામ કોડની પણ ફ્લેશ ફાઇલને નાની કરવાની છૂટ છે- અને ઓછા [[બેન્ડવિડથ]]ના પ્રવાહો માટે ઉપયોગ- ત્યાર બાદ બીટમેપ અને વિડિયો ક્લીપોને અનુરૂપ કરવામાં આવે છે. એક જ રચના શૈલી માટે માહિતી (જેમ કે જસ્ટ ટેક્સ, વિડિયો, કે અવાજ),અને ફ્લેશ ચિત્રપટ કરતા અન્ય વિકલ્પો ભલે સારો દેખાવ આપવા માટે અને [[સુપીયુ]]નો ઓછો પાવર લેવાની તૈયારી બતાવે છે, ઉદાહરણ તરીકે લખાણની ઝાંખપ કે ફોટોગ્રાફી જેવી પાદર્શકતા કે મોટી સ્ક્રીન પર મૂકવું.

વેક્ટર-ચિત્રણ યંત્રમાં ઉમેરા રૂપે, ફ્લેશ પ્લેયરમાં વાસ્તવિક મશીન જેને એક્શનસ્ક્રિપ્ટ વાસ્તવિક મશીક (AVM) કહેવાય છે તેને લખાણની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાની અંદરના રન-ટાઇમ માટે, વિડિયો માટે સહાયક, એમપી3-આધારિત અવાજ, અને બિટમેપ ચિત્રણ માટે મૂકવામાં આવ્યું છે. ફ્લેશ પ્લેયર 8માં, બે વિડિયો કોડેકની તૈયારી બતાવે છે: [[ઓન-ટુ ટેકનોલોજીસ]] [[વીપી6]] અને [[સોરેન્સન સ્પાર્ક]], અને [[જેપીઇજી]](JPEG) માટે રન-ટાઇમ સહાય, પ્રગતિશીલ [[જીપીઇજી]], [[પીએનજી]], અને [[જીઆઇએફ]]. પછીના વૃત્તાન્તમાં, એક્શનસ્ક્રિપ્ટ યંત્ર માટે ફ્લેશ [[જસ્ટ-ઇન-ટાઇમ]]ને સંકલિત કરવા માટે ઉપયોગ કરે છે.

=== એનિમેશન ===
ફ્લેશ ફરી શકે તેવા લખાણને અને સ્થિર છબીને પ્રદર્શીત કરે શકે છે. આ વિડિયો કરતા અલગ છે, જ્યાં પ્રત્યેક ફ્રેમમાં એક નવી છબી હોય છે.

=== ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરવી
 ===
ફ્લેશ માઉસ, કિબોર્ડ, માઇક્રોફોન અને કેમેરા દ્વારા વપરાશકર્તાના ઇનપુટને પકડી શકે છે. આવા ઇનપુટનો ઉપયોગ કરીને, ફ્લેશ પ્રોગ્રામર એક ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરી [[વપરાશકર્તાના ક્રિયાપ્રતિક્રિયાના સ્થાન]]ની રચના કરી શકે છે.

=== વિડિયો ===
ફ્લેશનો ઉપયોગ વેબ પેજમાં વિડિયોને બેસાડવામાં થઈ શકે છે, આ સગવડતા ફ્લેશ પ્લેયર 6થી ઉપલબ્ધ છે. એક ફ્લેશ ફાઇલ (એસડબલ્યુએફ) (.swf)ની રચના કરવાની તકનીકથી એક [[વપરાશકર્તા ક્રિયાપ્રતિક્રિયા સ્થળ]]ની જોગવાઇ કરે છે જેથી વિડિયો ફાઇલને ચલાવી શકાય, જેને &quot;પ્લેયર&quot; કહેવાય છે. [[યુટ્યુબ]] અને [[ગૂગલ વિડિયો]] સહિતની ઘણી વેબસાઇટો આજ તે જ કરે છે. હકીકતમાં વિડિયો ફાઇલ કાં તો એક એફએલવી કે એફ4વી ફાઇલ હોય છે ; બંન્ને સામાન્ય વિડિયો પ્લેયર સોફ્ટવેર દ્વારા ચાલે શકે છે. જોકે, વિડિયો અને સામાન્ય [[વિડિયો કોડેક]] માટેના વેબ ધારાધોરણોના અભાવના કારણે વિડિયો દર્શાવવા બ્રાઉઝર્સનો મુદ્દો પ્લેટફોર્મ આધારિત રહ્યા છે. ફ્લેશના વપરાશથી ફ્લેશ પ્લેયરના બહોળા વિતરણને ફાયદો મળ્યો છે, પણ આ ઇજારાવાળી ટેકનોલોજી હોવાથી તેનો અન્ય ખરો વિકલ્પ મળતો નથી અને ફ્લેશ પ્લેયરના જે વપરાશકર્તા ના હોય તેના માટે મલ્ટિમિડિયામાં પ્રવેશ કરવો દુષ્કર પણ બને છે. સમાંતરે એક વિરોધાભાસ એ છે કે જ્યારે રચના શૈલી તરીકેની દલીલમાં ફ્લેશ એક [[ડે ફેક્ટો ધોરણવાળુ]] છે, મુશ્કેલીથી ધોરણ મુજબ તેની પસંદગી થાય છે, તેમાં માત્ર એક જ બાબતનું સંપૂર્ણ અમલીકરણ છે, અને તે બાબત છે માલિકીપણાની, અને નિશુલ્ક સોફ્ટવેર અંશતઃ અમલીકરણની (rtmpdump) એટલે કે (આરટીએમપીડીયુએમપી)ને [[યુએસએ]]માં 	ગેરકાયદેસર ગણાતું હતું.&lt;ref name=&quot;chillingeffects.org&quot;/&gt; [[એચટીએમએલ 5]]ના વિડિયો માટેના વેબ ધોરણો વિકસ્યા છે.

ફ્લેશ પ્લેયર બ્રાઉઝર પ્લગીન છે, અને સામાન્ય ઇ-મેલ ગ્રાહકોમાં તે ચાલી શકતું નથી, જેમ કે [[આઉટલુક]]. જો કે તેના બદલામાં, તેમને એક બ્રાઉઝર્સ વિન્ડોને ખોલવા માટે એક લિંકને ખોલવી જરૂરી છે. [[જીમેલ]]ની પ્રયોગશાળાઓના લક્ષણ યુટ્યૂબ વિડિયોને ઇમેલ્સમાં જોડાઇનો પ્લેબેક કરવાની છૂટ આપે છે.

==== ફ્લેશ વિડિયો ====
{{Main|Flash Video}}
ફ્લેશ વિડિયો એફએલવી અને એફ4વી [[પાત્ર રચના]]ઓ છે, અર્થાત કે તેઓ પોતે વિડિયો [[કોડેક]] નથી. એફએલવી ફાઇલ રચના પ્રથમ વખત ફ્લેશ 6 વખતે ફ્લેશ મિડિયા સર્વરમાં માહિતી પૂર્તિના એક માર્ગ રૂપે વપરવામાં આવી હતી. આવૃત્તિ 7ની સાથે ફ્લેશ પ્લેયર સીધી જ એફએલવી ફાઇલોને (મીમે પ્રકારની વિડિયો/ એક્સ-એફએલવી)ચલાવી શકે છે. નવી એફ4વી ફાઇલ રચના ફ્લેશ પ્લેયરની આવૃત્તિ 9 અદ્યતન કરેલ 3ની સાથે શરૂ થવાને ટેકો પૂરો પાડે છે. એફ4વી ફાઇલનું બંધારણ આઇએસો (ISO) આધારિત મિડિયા ફાઇલ ([[એમપીઇજી-4 ભાગ 12]]) બંધારણ ઉપર આધારિત છે અને તે એફએલવી ફાઇલ બંધારણથી સાવ જ ભિન્ન છે. ઉદાહરણ તરીકે, એફ4વી સ્ક્રિન વિડિયોને ટેકો પૂરો પાડતો નથી, સોરેનસન સ્પાર્ક, વીપી6 વિડિયો દબાણ રચનાઓ અને એડીપીસીએમ, નેલીમોઝર અવાજ દબાણ રચનાઓ.&lt;ref name=&quot;FLV-F4V&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MP4&quot;/&gt;

ફ્લેશની પૂર્વેના વૃતાન્તમાં વિડીયો [[સોરેનસન સ્પાર્ક]] ( સોરેનસન એચ.263)માં એનકોડ(સાંકેતિક લિપિમાં ઉતારેલ) છે.&lt;ref name=&quot;flash8-versions&quot;&gt;એડોબ લાઇવડોક્સ (2005) [http://livedocs.adobe.com/flash/8/main/00000646.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211005541/http://livedocs.adobe.com/flash/8/main/00000646.html |date=2009-02-11 }}ફ્લેશ 8 ડોક્યુમેનશન - On2 VP6 અને સોરેનસન સ્પાર્ક વિડીયો કોડ્સ અંગે, ફરથી લખાયું 2009-08-09&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;એડોબ લાઇવડોક્સ (2005) [http://livedocs.adobe.com/flash/8/main/00000647.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202051206/http://livedocs.adobe.com/flash/8/main/00000647.html |date=2008-12-02 }}ફ્લેશ 8 ડોક્યુમેનશન - On2 VP6 અને સોરેનસન સ્પાર્ક વિડીયો કોડ્સની સરખામણી, ફરથી લખાયું 2009-08-09&lt;/ref&gt; ફ્લેશ 8માં તે સોરેનસન સ્પાર્ક કે ઓએન2વી (જે [[વીપી6]] તરીકે પણ જાણીતું છે)માં એનકોડ થઇ શકે, જે આપેલા કોઈપણ બિટ રેટમાં શ્રેષ્ઠ સક્ષમતા પૂરી પાડે છે. ફ્લેશ 9માં [[એચ.264]] (જે MPEG-4 AVC તરીકે પણ જાણીતું છે)(આ કોડેક સામાન્યપણે ઓએન2વી અને સોરેનસન [[કોડેક]]ના વિકલ્પરૂપે કે તેનાથી ઉત્તમ ગણાય છે અને એનકોડનો વિકલ્પ આપવામાં આવ્યો). ફ્લેશ 10 કોઈ નવા વિડિયો કોડેક માટે જાણીતું નથી, નવા લક્ષણો સાથેનું ફ્લેશ 10 પ્રાથમિકપણે, બેક-એન્ડ સુધારાઓ ([[ડિઝીટલ રાઇટ્સ મેનેજમેન્ટ]], 3-ડી વિડિયો અને ઇફેક્ટસ, સ્ટ્રિમ કન્ટ્રોલમાં સુધારો અને ફ્લેશ સર્વરમાં ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરવામાં) ઉપર કેન્દ્રિત છે.

ફ્લેશ ઓડિયો સામાન્યપણે [[એમપી-3]] અથવા એએસી([[એડવાન્સ્ડ ઓડિયો કોડીંગ]])માં એનકોડ હોય છે, જોકે તે [[એડીપીસીએમ]], નેલીમોઝર ([[નેલીમોઝર અસાઓ કોડેક]]) અને [[સ્પેક્ષ]] આવાજ કોડેક્સને પણ સહયોગી છે.

ઓગસ્ટ 20,2007ના રોજ,એડોબ તેના બ્લોગ પર તેવી જાહેરાત કરી કે ફ્લેશ પ્લેયરના અદ્યતન ૩, ફ્લેશ વિડિયો [[એપીઈજી-4]]ના આંતરાષ્ટ્રીય માનકોના કેટલાક ભાગોને ટેકો પૂરી પાડવાની જાહેરાત કરી.&lt;ref name=&quot;MP4&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.kaourantin.net/2007/08/what-just-happened-to-video-on-web_20.html
|title=What just happened to video on the web
|publisher=Adobe
|access-date=2010-06-16
|archive-date=2016-06-25
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625125036/http://www.kaourantin.net/2007/08/what-just-happened-to-video-on-web_20.html
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; વિગતવાર વર્ણન કરી તો, ફ્લેશ પ્લેયર વિડિયો દબાણમાં માટે [[એચ.264]] (એમપીઇજી-4 ભાગ10), અવાજ દબાણનો ઉપયોગ [[એએસી]] (એમપીઇજી-4 ભાગ3), ફે4વી, [[એમપી4]] (એમપીઇજી-4 ભાગ14), એમ4વી, એમ4એ, [[3જીપી]],અને [[એમઓવી]] મલ્ટીમિડિયા [[પાત્રની રચનાઓ]], [[3જીપીપી]] [[ટાઇમ્ડ લખાણ]]ના વિગતવાર વર્ણન (એમપીઇજી-4 ભાગ17) કે જે નિશ્ચિત ધોરણોના સંવાદોના ભાષાંતરની રચના અને આંશિક પરચ્છે સહાય માટે ઇટીએસટી અણુ કે જે [[આઇડી3]]ને સમાનાર્થ [[આઇટ્યૂન્સ]]નો ઉપયોગ [[મેટાડેટા]]માં તેને સંધરવામાં ઉપયોગમાં લે છે તેને ટેકો પૂરો પાડે છે.
 [[એમપીઇજી-4 ભાગ 2]] અને [[એચ.263]] એફ4વી ફાઇલ રચનામાં ટેકો પૂરો પાડતા નથી. એફએલવીના બંધારણ સાથે જ્યારે સ્ટ્રીમીંગ એચ.264માં કાર્યને લગતી કમીઓ ધરાવવાથી આઇએસઓના માનકોને આધારીત ફાઇલ રચના ([[એમપીઇજી-4 ભાગ 12]])ના કારણે એડોબે જાહેરાત કરી કે તેઓ એફએલવી રચનાથી ધીરે ધીરે દૂર થઇ જશે.  2007ના અંતમાં એમપીઇજી-4 માનકોના પ્રાપ્ત હતા તેમના  કેટલાક ભાગોને ટેકો પૂરો પાડતા કરતા ફ્લેશ પ્લેયરને અંતિમ વખત રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.adobe.com/aboutadobe/pressroom/pressreleases/200708/082107FlashPlayer.html એડોબ પ્રેસ રીલીઝ MPEG-4 ના ફ્લેશ પ્લેયર 9ના આધાર માટે]&lt;/ref&gt;

== ઉત્પાદકના ઓજારો ==
{{Infobox software
| name                   = Adobe Flash Professional
| logo                   = [[ચિત્ર:Adobe Flash CS4.svg|64px|Adobe Flash CS4 Professional Icon]]
| caption                = Adobe Flash CS4 Professional (10.0) under [[Mac OS X 10.6]].
| screenshot             = 
| developer              = [[Adobe Systems]] (formerly by [[Macromedia]])
| frequently updated     = Yes
| programming language   = [[C++]]
| operating system       = [[Microsoft Windows]] and [[Mac OS X]]|
| genre                  = [[Multimedia]]
| license                = [[Proprietary software|Proprietary]] [[EULA]]
| website                = [http://www.adobe.com/products/flash/flashpro/ Adobe Flash Professional Homepage]
}}
એડોબ ફ્લેશ વ્યવસાયીક મલ્ટીમિડિયા અધિકારીક પ્રોગામનો ઉપયોગથી [[એડોબ જોડાણ મંચ]]ની રચવા કરવા આવી હતી, જેમ કે વેબ અરજીઓ, રમતો અને ચિત્રપટ, અને મોબાઇલ ફોન અને અન્ય બંધબેસતા ઓજારોના વિષય માટે તેની રચના કરવામાં આવી હતી.

=== ઇતિહાસ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! પ્રદર્શિત
! વર્ષ
! વર્ણન
|-
|  '''[[ફ્યુચરસપ્લાસ એનિમેટર]] ''' 
|  (1996).
|  ફ્લેશનું પ્રારંભિક વૃત્તાન્ત જેમાં પ્રાથમિક ફેરફાર કરતા ઓજારો અને એક ટાઇમલાઇન છે
|-
|  '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 1''' 
|  (1996).
|  ફ્યુચરસપ્લાસ એનિમેટરના એક માક્રોમીડિયાનું ફરીથી બ્રાન્ડ કરેલ વૃત્તાન્ત
|-
| '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 2 ''' 
|  1997
| ફ્લેશ પ્લેયર 2 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: હેતુ [[ગ્રંથાલય]]
|-
| '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 3''' 
| 1998
| ફ્લેશ પ્લેયર 3 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: મુવીક્લીપના તત્વ, [[જાવાસ્ક્રિપ્ટ]] પ્લગ-ઇન એકીકરણ, [[પારદર્શકતા]] અને એક બાહ્યરીતે એકલા ઊભા રહેતા પ્લેયર 
|-
| '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 4''' 
| 1999
| ફ્લેશ પ્લેયર 4 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: આંતરીક [[પરિવર્તનશીલ]], એક અંદરનું ક્ષેત્ર, અગ્રિમ એક્શનસ્ક્રિપ્ટ, અને [[સ્ટ્રીમીંગ]] એમપી3
|-
| '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 5''' 
| 2000
| ફ્લેશ પ્લેયર 5 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 1.0 (ઇસીએમએસ્ક્રિપ્ટના આધારે, તેને જાવાસ્ક્રિપ્ટથી ખુબ જ મળતું બનાવ્યું), [[એક્સએમએલ]] સહાય, સ્માર્ટકીલ્પ (ફ્લેશમાં પહેલાના ઘટકોથી), [[એચટીએમએલ]] લખાણની ગોઠવણીને સબળ લેખન માટે જોડીને
|-
| '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ એમએક્સ''' 
| 2002
| ફ્લેશ પ્લેયર 6 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: વિડિયો [[કોડેક]] (સોરેનસન સ્પાર્ક), [[યુનિકોડ]], વી1 યુએલ [[ધટકો]], [[દબાણ]], એક્શનસ્ક્રિપ્ટ વિક્ટર ડ્રોઇંગ એપીઆઇ
|-
| '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ એમએક્સ 2004''' 
| 2003
| ફ્લેશ પ્લેયર 7 સાથે પ્રગટ કરવામાં આવ્યું, નવા રૂપકોનો સમાવેશ કરી: ફ્લેશ માટે એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 2.0 (જેમાં [[પદાર્થ-અભિવિન્યસ્ત પ્રોગ્રામીંગ]] મોડેલ છે, જોકે તેમાં સ્ક્રિપ્ટમાં અન્ય વૃત્તાન્તમાં ભાગ લેવાની કમી છે, હેતુવાળી એક્શનસ્ક્રિપ્ટને ખાલી હાથથી જ ટાઇપ કરી શકાય), વર્તનો, લંબાવી શકાય તેવા લેયર (જેએસએપીઆઇ), અલીઆસ લખાણ સહાય, ટાઇમલાઇનનું પરિણામ. માઇક્રોમિડીયા ફ્લેશ એમએક્સ વ્યવસાઇ 2004માં તમામ ફ્લેશ એમએક્સ 2004ના રૂપકો સમાવેલા છે, વધુમાં: સ્ક્રીન (નોન-લીનીયર માટેના ફોર્મ રાજ્ય-આધારીત વિકાસ અને સંગઠિત વિષય માટે સ્લાઇડોમાં એક લીનર સ્લાઇડ વિઝાર્ડ, મિડીયા પ્લેયબેક ધટકો (જેમાં પ્રાવૃત એક સંપૂર્ણ એમપી3 અને/કે એફએલવી પ્લેયરમાં એક ઘટક કે જેને કદાચ એક એસડબલ્યુથી બદલી શકાય), ડેટા ઘટકો (ડેટાસેટ, એક્સએમએલકનેક્ટર, વેબસર્વિસકનેક્ટર, એક્સયુડેટારિસોલ્વર, વગેરે) અને આઇપીઆઇની માહિતીનું બંધનકારક એપીઆઇએસ, પ્રોજેક્ટ પેનલ, વીટ યુઆઇ ઘટકો, અને અવધિ શ્રેણીની ગ્રંથાલય.
|-
| '''માક્રોમિડીયા ફ્લેશ 8''' 
| 2005
|  માક્રોમિડીયા ફ્લેશ મૂળભૂત 8, ફ્લેશ આધિકારીક ઓજારનું [[વિપુલ-રૂપક]] વૃત્તાન્ત છે જેનો લક્ષ છે નવા ઉપયોગકર્તાઓ કે જે માત્ર મૂળભૂત રેખાંકન, એનિમેશન અને ઇન્ટરએક્ટીવીટી જ જાણે છે. ફ્લેશ પ્લેયર 8ની સાથે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, ઉત્પાદનના આ વૃત્તાન્તનામાં વિડિયો અને અગ્રિમ ગ્રાફિકલ અને એનિમેશનની અસરને સહાય નથી કરી શકતું આ તેની મર્યાદા છે. માક્રોમિડીયા ફ્લેશ વ્યવસાઇ 8માં હાવભાગ કરવું, ગુણવત્તા,વિડિયો, અને મોબાઇલ અધિકારો જેવા લક્ષણોને સમાવવામાં આવ્યા છે. નવા લક્ષણોમાં ફિલ્ટર અને બ્લેન્ડ મોડો, એનિમેશન માટે આરામથી સંચાલન કરવું, વધારાની સ્ટ્રોક માલિકી (કેપ્સ અને જોઇન્સ), પદાર્થ-આધારીત રેખાંકન મોડ, રન-ટાઇમ બીટમેપ કેચીંગ, [[ફ્લેશટાઇપ અગ્રિમ પ્રતિ-ઉપનામ]] માટે લખાણ, [[ઓન2]], વીપી6 અગ્રિમ વિડિયો કોડેક, વિડિયોમાંં આલ્ફા પાર્દર્શકતા માટે સહાય, એક સ્ટેન્ડ-અલોન એનકોડર અને અગ્રિમ વિડિયો ઇમપોર્ટર, એફએલવી ફાઇલોમાં ક્યુ પોઇન્ટ સહાય, એક અગ્રિમ વિડિયો પ્લેબેક ઘટક, અને એક ઇન્ટરએક્ટીવ મોબાઇલ સાધન અનુકરણ.
|-
| '''એડોબ ફ્લેશ સીએસ3 વ્યવસાય કરનાર''' 
| 2007
| ફ્લેશ સીએસ3 તેવું પહેલું વૃતાન્ત છે જેને ઓડોબના નામ હેઠળ રજૂ કરાયું છે. સીએસ3ના લક્ષણો એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 3.0ને સંપૂર્ણપણે ટેકો પૂરો પાડે છે, આખી અરજીને એક્શનસ્ક્રિપ્ટમાં બદલવાની છૂટ આપે છે, એડોબના અન્ય ઉત્પાદનો જેવા કે [[એડોબ ફોટોશોપ]]ની સાથે સારી રીતે એકીકરણ કરી શકે છે, અને વેક્ટર બ્રાઉઝીંગ વર્તન પણ સારી રીતે આપે છે, [[એડોબ ઇલસ્ટ્રેટર]] અને [[એડોબ ફાયરવર્ક]] જેવું તે બની ગયું છે.
|-
| '''એડોબ ફ્લેશ સીએસ4 વ્યવસાય કરનાર''' 
| 2008
| [[ઇનવેર્સે કીનેમેટીક]] (બોન્સ) ધરાવે છે, મૂળભૂત [[3ડી]] પદાર્થનું હાથવતું કરવું, પદાર્થ-આધારીત એનિમેશન, એક લખાણ એન્જીંન, અને વધુના હાવભાવ એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 3.0, આટલી વસ્તુઓ આમાં સમાવિષ્ટ છે. સીએસ4 વિકસાવનારને એનિમેશનની સાથે અન્ય રૂપકોને જે પહેલાના વૃત્તાન્તમાં ન હતા તેને કરવાની છૂટ આપે છે.
|-
| '''એડોબ ફ્લેશ સીએસ5 વ્યવસાય કરનાર''' 
| 2010
| Flash CS5 is released on April 12, 2010. એડોબના મત મુજબ, ફ્લેશ સીએસ5 વ્યવસાય કરનાર [[આઇફોન]] અરજીના પ્રકાશન માટે ટેકો પણ આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://labs.adobe.com/technologies/flashcs5/appsfor_iphone/ | title=Adobe Labs - Adobe Flash Professional CS5: Applications for iPhone | access-date=2010-03-02 | publisher=Adobe | archive-date=2010-03-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100313063622/http://labs.adobe.com/technologies/flashcs5/appsfor_iphone/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
|}

=== ત્રીજા-જૂથના ઓજારો ===
[http://osflash.org/ajaxanimator એજેક્સ એનિમેટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205194841/http://osflash.org/ajaxanimator |date=2012-02-05 }} અને (હાલ બિનકાર્યરત) યુઆઇઆરએ([[UIRA]]) જેવા [[ઓપન સોર્સ]] જેવી યોજનાઓનો હેતુ ફ્લેશ વિકાસના વાતાવરણની રચના કરવાનો હતો, જેને એક રેખાત્મક ઉપયોગકર્તાના વાતાવરણ સાથે મળીને સંપૂર્ણ કરી શકાય. વૈકલ્પિકરીતે, [[swfmill]] (સ્વીફમીલ), [[SWFTools]] (સ્વીફ્ટઓજારો) અને [[MTASC]] (એમટીએએસસી) જેવા પ્રોગ્રામો SWF (એસડબલ્યુએફ) ફાઇલો રચના કરવા માટે ઓજારો ઉપલ્બધ કરાવે છે, પણ આમ કરવાથી લખાણના સંકલન, એક્શનસ્ક્રિપ્ટ કે (XML) એક્સએમએલ ફાઇલોને [[ફ્લેશ એનિમેશન]]માં તબદિલ પણ કરી શકાય છે. એનાથી [[C]], [[PHP]], [[C++]], [[પર્લ]], [[પાયથોન]] અને [[રૂબી]] માટે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયામાં [[મિંગ લાઇબ્રેરી]]નો પ્રોગ્રામ આધારીત સૂચનાઓનો ઉપયોગ કરીને એસડબલ્યુએફ(SWF) ફાઇલો બનાવવાનું પણ સંભવ છે. [[HaXe]] (એચએએક્સઇ) એક ઓપન સોર્સ, ઊંચી-કક્ષાની પદાર્થ-કેન્દ્રિત પ્રોગ્રામિંગ ભાષા છે, જેમાં વેબ વિષયની રચના ફ્લેશ ફાઇલોનું સંકલન કરવાથી જ શક્ય બને છે.

ધણા [[શેરવેર]]ને વિકસાવનારાઓએ 2000 અને 2002ની વચ્ચેના ગાળામાં ફ્લેશની નિર્માણના ઓજારોનું ઉત્પાદન કર્યું અને તેને US$50 (50 અમેરિકન ડોલર) જેટલી રકમમાં વેચી દીધા. 2003માં હરીફાઇ વધવાથી અને મફતમાં ફ્લેશ નિર્માણના ઓજારોના બહાર પડવાથી ધણા ત્રીજા-પક્ષના ફ્લેશ-નિર્માણના ઓજાર-બનાવનારો બજારમાં આવ્યા, જેથી બાકીના સર્જકોને તેની કિંમતો વધારવાની છૂટ મળી, તેમ છતાં હાલમાં ધણા ઉત્પાદનોની કિંમત US$100 (100 યુએસ ડોલર) કરતા પણ ઓછી છે અને તે એક્શનસ્ક્રિપ્ટને ટેકો આપે છે. ઓપન સોર્સ ઓજારોને માટે, [[KToon]] (કીટૂન) વેક્ટર્સનું સંપાદન કરી શકે છે અને એસડબલ્યુએફ (SWF)નું નિર્માણ કરી શકે છે, પણ તેની વચ્ચેની ક્રિયાપ્રતિક્રિયા મેક્રોમિડિયા કરતા ધણી જ ભિન્ન છે. અન્ય, હાલમાં જ બનેલું ઉદાહરણ છે સ્વિશ મેક્સ ([[SWiSH Max]]), એક ફ્લેશ નિર્માણ ઓજાર છે જે મેક્રોમિડીયાના ભૂતપૂર્વ કર્મચારીએ બનાવ્યું છે. [[ટૂન બૂમ]] ટેકનોલોજીસ પણ ફ્લેશ આધારિત પરંપરાગત એનિમેશન ઓજારને વેચે છે.

વધુમાં, કેટલાક પ્રોગ્રામોની રચના છે એસડબલ્યુએફ (.[[swf]])-માન્ય રાખતી ફાઇલો જે આ પ્રોગ્રોમોનું પરિણામ છે. એમાંથી સૌથી પ્રસિદ્ધ સ્ક્રિનકાસ્ટ([[Screencast]]) ઓજારો છે, જેમાં ઉચ્ચાલકની ક્ષમતા ઓછામાં ઓછી માત્રા છોડવાની હોય છે અને નમૂનાઓને અનુક્રમમાં બનાવવા માટે સ્ક્રિનના વિષયને પકડીને તેને ફરી ચાલું કરી, તેઓની પર દેખરેખ રાખવી, કે પ્રોગ્રોમોના સોફ્ટવેરની નકલ આમાં કરી શકાય છે. નોન-પ્રોગ્રામર્સના દ્વારા ઉપયોગ માટે, અને ફ્લેશના વિષયને તત્કાલ અને સરળતાથી બનાવવા માટે આ પ્રોગ્રોમોની ખાસ રીતે રચના કરવામાં આવી છે, પણ તે અંદર છુપાયેલા ફ્લેશ કોડમાં ફેરફાર નથી કરી શકાતો (ઉદાહરણ માટે ટ્વિંનિંગ અને રૂપાતરણો, વગેરે.) [[સ્ક્રિનકામ]] કદાચ સૌથી જૂનું સ્ક્રિનકાસ્ટીંગ કરનાર ઉત્પાદક ઓજાર છે જેને ફ્લેશને પસંદગીના ઉત્પાદન રચના તરીકે સ્વીકાર્યું હતું, તેને 90ના દશકના મધ્યભાગમાં બનાવવામાં આવ્યુ હતું. તે સ્ક્રિનકાસ્ટિંગ પ્રોગ્રામોએ ફ્લેશને પસંદગીની ઉત્પાદન તરીકે ફ્લેશની હાજરીમાં નવા કરારની નકલને સર્વવ્યાપક ક્રોસ-પ્લેટફોર્મ એનિમેશન ફાઇલ શૈલીના રૂપે સ્વીકારી છે.

અન્ય ઓજારો ખાસ પ્રકારોના ફ્લેશ કન્ટેન્ટના નિર્માણ ઉપર કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે. [[એનીમે સ્ટુડિયો]], એક 2D (2ડી) એનીમેશન સોફ્ટવેર છે, તેની વિશેષતા છે કેરેક્ટર (કોઇ વસ્તુ કે વ્યક્તિ) એનીમેશન જે એસડબલ્યુએફ (SWF) ફાઇલોને રચે છે. [[એક્સપ્રેસ એનિમેટર]]નો પણ સમાન હેતુ છે ખાસ કરીને તે સજીવ દેખાતં ચિત્રપટો બનાવનાર કલાકારો માટે છે. [[ક્વેસ્ચન રાઇટર]] તેના પ્રશ્નોને ફ્લેશ ફાઇલની શૈલી પર રજૂ કરે છે.

તેવા ઉપભોક્તાઓ જે પ્રોગ્રામ નથી બનાવતા કે વેબની રચના નથી કરતા તેઓ પણ ઓન-લાઇન ઓજારોને શોધી શકે છે જેથી તેઓને સંપૂર્ણ ફ્લેશ-આધારીત વેબ સાઇટોને બાનવવાની છૂટ મળે છે. સૌથી જૂની સેવાઓ પૈકીની એક છે [http://www.flashtogo.com/ ફ્લેશટુગો] જે (1998) ઉપલબ્ધ છે. કેટલીક કંપનીઓ વિશાળ વિવિધતાવાળા પહેલેથી-બનાવેલા નમૂનાઓ (નમૂના બનાવવા વપરાતી સામગ્રીઓ) કે જે વિષય આધારીત સંચાલન પ્રણાલી સાથે જોડાયેલા છે તેને અધિકાર પ્રાપ્ત કરેલા ઉપયોગકર્તાઓની વેબસાઇટ પર સહેલાઇથી બનાવવામાં, ફેરફાર કરવા અને જાહેર કરવામાં મદદરૂપ થાય છે. અન્ય સાઇટો, જેવી કે વિક્ષ.કોમ([[Wix.com]]) અને [[સર્કલપેડ]] મોટાપાયે કસ્ટમાઇઝેશન અને રચનાને લવચીકતા પૂરી પાડે છે.

એડોબે એક સોફ્ટવેર પેકેજ લખ્યું જેનું નામ હતું [[એડોબ લાઇવમોશન]], જેની રચના ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરતા એનિમેશન કટેન્ટની રચના કરવી અને તેને વિવિધ ગોઠવણીઓમાં નિકાસ કરવા હતી, જેમાં એસડબલ્યુ (SWF) પણ સમાવિષ્ટ હતું, લાઇવમોશનને બે વખત મોટા પાયે જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું,પણ તે નોંધપાત્ર વપરાશકર્તાઓને પ્રાપ્ત કરવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યુ.

ફેબ્રુઆરી 2003માં, જેને પાવરપોઇન્ટ ફાઇલોને આપમેળે ફ્લેશમાં તબદિલ કરી શકાય તેવા ઓજારને વિકસાવ્યુ હતું તે પ્રિસેડિયાને મેક્રોમિડિયાએ ખરીદી લીધી. ત્યારબાદ મેક્રોમિડિયાએ બ્રિઝી નામનું નવી કૃતિ રજૂ કરી, જેમાં ઘણા નવા વધારાઓને સમાવવામાં આવ્યા હતા. વધુમાં, (આવૃત્તિ 2 પ્રમાણે) [[એપલ]]નું [[કિનોટ]] પ્રદર્શન સોફ્ટવેર પણ વપરાશકર્તાઓને અરસપરસ રજૂવાતોની રચના કરવા અને એસડબલ્યુએફમાં નિકાસ કરવાની છૂટ આપે છે.

== પ્રચલિત ==
=== વપરાશકર્તા આધારિત સ્થાપના કરવી ===
ફ્લેશની એક રચના તરીકે ડેસ્કટોપની બજારમાં ખૂબ જ વિશાળ પાયે ફેલાયેલું છે અને [[બજાર ઉપર પ્રભુત્વ]] મેળવી છે. સામાન્ય વેબ આંકડાની માહિતી રાખતી કંપનીના અંદાજ પ્રમાણે 95 % જેટલી તેની ઉપલબ્ધતા છે,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://statowl.com/plugin_overview.php |title=Web Browser Plugin Market Share |access-date=2009-08-18 |publisher=StatOwl |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411154434/http://www.statowl.com/plugin_overview.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જ્યારે એડોબનો દાવો છે કે 98 ટકા યુએસ વેબ વપરાશકર્તા અને 99.3 ટકા તમામ ઇન્ટરનેટ ડેસ્કટોપ વપરાશકર્તાઓએ ફ્લેશ પ્લેયરને સ્થાપ્યું છે,&lt;ref&gt;98%: [[NPD]] [http://www.macromedia.com/software/player_census/npd/ અભ્યાસ]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Flash Player Statistics&quot;&gt;99.3%: મીલવર્ડ બ્રાઉન સર્વે, જૂન 2009માં લેવામાં આવ્યો હતો. {{cite web |url=http://www.adobe.com/products/player_census/flashplayer/ |title=Flash Player Statistics |access-date=2009-06-04 |author= |authorlink= |date= |year= |month= |work= |publisher=Adobe Systems |pages= |archive-url =  |archive-date= |quote= }}&lt;/ref&gt; સાથે જ 92 %-95 %&lt;ref name=&quot;versionpenetration&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.adobe.com/products/player_census/flashplayer/version_penetration.html |title=Adobe Flash Player Version Penetration |access-date=2009-06-04|author= |authorlink= |date= |year= |month= |work= |publisher=Adobe Systems |pages= |archive-url =  |archive-date= |quote= }}&lt;/ref&gt; (વિસ્તાર પ્રમાણે) પાસે છેલ્લી આવૃત્તિ છે.

 આંકડાઓ શોધવાની યોજના અને વસ્તી વિષયક સંશોધન ઉપર આધારિત હોવાથી તે બદલાઇ શકે છે. 

એડોબ ફ્લેશ પ્લેયર વિવિધ માનકો અને સાધાનો માટે બનેલું છે: વિન્ડોસ, [[મેક ઓએસ 9]]/[[એક્સ]], [[લિનેક્સ]], [[સોલારિસ]], [[એચપી-યુએક્સ]], [[પોકેટ પીસી]]/[[વિન્ડોસ સીઇ]], [[ઓએસ/2]], [[ક્યુએનએક્સ]], [[સિમ્બિયન]], [[પામ ઓએસ]], [[બીઇઓએસ]], અને [[આઇરિક્સ]], જોકે શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન વિન્ડોસ પર જોવા મળે છે (જુઓ [[પ્રદર્શન]]). સાધનો સાથે સુસંગતા માટે (ઇમ્ડેબ્બેડ પ્રણાલી), જુઓ [[મેક્રોમિડિયા ફ્લેશ લાઇટ]].

મોબાઇલ ઉપકરણોમાં, ફ્લેશને ખૂબ જ ઓછો પ્રવેશ મેળ્યો છે કારણ કે કાઢી મૂકવું કે ત્રીજા-પક્ષના રનટાઇમને છૂટ આપવાનું એપલની નિતિમાં નથી. આઇફોન 60% કરતા વધુ વૈશ્વિક સ્માર્ટફોનનો વેબ વેપાર સુલભ કરાવે છે, અને આઇપોડના તમામ મોબાઇલ ઇન્ટનેટ સાધનના વેપારને 95% કરતા વધારે સુધી પહોંચાડે છે. એડોબની બજારમાં ફ્લેશને એક સર્વવ્યાપક મોબાઇલ પ્લેટફોર્મ બનાવાની ઉપલબ્ધતા આના કારણે નબળી પડી છે.

=== 64-બીટ ટેકો આપવો ===
ફ્લેશ પ્લેયર 10ને બનાવવા માટે એડોબે પ્રાયોગિક ધોરણે [[64-બીટ]]ની જોગવાઇ કરી. તે માત્ર લિનેક્સ માટે જ છે, અને માત્ર [[x86-64]] પ્રોસેસર માટે જ છે.&lt;ref name=&quot;labs.adobe.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://labs.adobe.com/technologies/flashplayer10/faq.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205022102/http://labs.adobe.com/technologies/flashplayer10/faq.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.adobe.com/penguin.swf/2008/11/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2009-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090530185127/http://blogs.adobe.com/penguin.swf/2008/11/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; નવેમ્બર 11, 2008ના રોજ 64-બીટ એડોબ ફ્લેશ પ્લેયરને પહેલીવાર બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;Linux 64&quot;&gt;{{cite web|url=http://weblogs.macromedia.com/emmy/archives/2008/11/swf_10_spec_available_and_flash_player_alpha_for_64-bit_linux_on_labs.html|title=SWF 10 spec available AND Flash Player alpha for 64-bit Linux on Labs|last=Huang|first=Emmy|publisher=Adobe Systems|date=2008-11-17|access-date=2010-06-16|archive-date=2009-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416110704/http://weblogs.macromedia.com/emmy/archives/2008/11/swf_10_spec_available_and_flash_player_alpha_for_64-bit_linux_on_labs.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

અનેક વિનંતીઓ કારણે એડોબે 64-બીટ લિનક્સને ટેકો કરવાનો નિર્ણય લીધો&lt;ref name=&quot;labs.adobe.com&quot;/&gt;. જોકે તેવું શક્ય છે કે 32-બીટ બ્રાઉઝર પ્લગીંન્સને ચલાવવામાં એક 32-બીટ બ્રાઉઝરની એક 64-બીટ પ્રણાલી હોય, અને એકની બાદ બીજુ એ રીતે બ્રાઉઝીંગ અને પ્લગીંન્સ બંન્ને એક વચ્ચે આવતા પડનો ઉપયોગી કરી શકાય (જેમ કે એનએસપ્લગીંન્સરેપર), જો કે આ ઉકેલ વપરાશકર્તઓ માટે અવ્યવહારુ હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bugzilla.redhat.com/show_bug.cgi?id=439858 |title=Linus struggles with Flash Player |publisher=Fedora bugtracker |access-date=2009-02-21}}&lt;/ref&gt; એડોબ માટે આગામી મહત્વના એડોબ ફ્લેશ પ્લેયરના પ્રસ્તુતિકરણ સમયે, વિન્ડોસ, મેકિન્ટોશ અને લિનેક્સ માટે 64-બીટ ટેકો પૂરો પાડવો અપેક્ષિત છે.&lt;ref name=&quot;labs.adobe.com&quot;/&gt; અધિકારીક 32-બીટ પ્લેયરનું વિતરણ 64-બીટ લિનેક્સની વહેંચણીમાં થાય છે ઉદાહરણ તરીકે [[યુબુન્ટુ]], [[ઓપનસ્યુસ]], જેમાં ના કેટલાક વપરાશકર્તાઓની 32-બીટ પ્લેયરની સમસ્યાઓને લઇને કેટલીક વેબસાઇટ્સ ઉપર ફરિયાદો નોંધાવી.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://adammichaelroach.com/blog/110309-installing-adobe-flash-64-bit-ubuntu-910-karmic-koala |title=એડોબ ફ્લેશ 64 બીટમાં બુન્ટુ 9.10 કાર્મિક કોલાને સ્થાપવું |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530014417/http://adammichaelroach.com/blog/110309-installing-adobe-flash-64-bit-ubuntu-910-karmic-koala |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nocturn.vsbnet.be/content/flash-problems-64-bit-linux |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924232501/http://nocturn.vsbnet.be/content/flash-problems-64-bit-linux |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mat-wright.com/2010/02/flash-player-10-for-64-bit-linux.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100606063018/http://www.mat-wright.com/2010/02/flash-player-10-for-64-bit-linux.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ફરિયાદી વપરાશકર્તાઓ 64-બીટ પ્લેટરને મેન્યુઅલી સ્થાપી શકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nxadm.wordpress.com/2009/04/26/install-64-bit-adobe-flash-player-on-ubuntu-904/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006060739/http://nxadm.wordpress.com/2009/04/26/install-64-bit-adobe-flash-player-on-ubuntu-904/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ફ્લેશ બ્લોકીંગમાં વેબ બ્રાઉઝર્સ ===
કેટલાક વેબ બ્રાઉઝર્સ ભૂલથી ફ્લેશ વિષયને વપરાશકર્તા ક્લીક દબાવે તે પહેલા જ તેને પ્લે ન કરી શકતા નથી ઉદાહરણ તરીકે [[કોનક્યેરોર]], [[કે-મેલેઓન]]. સમતુલ્ય «ફ્લેશ બ્લોકર»વિસ્તરણમાં પણ કેટલાક લોકપ્રિય બ્રાઉઝર્સ માટે હયાત છે: ફાયરફોક્સનું [[નોનસ્ક્રિપ્ટ]] અને [[ફ્લેશબ્લોક]], ઓપેરાનું એકત વિસ્તરણ જેને પણ ફ્લેશબ્લોક કહે છે. ઓપેરા ટર્બોના ઉપયોગમાં વપરાશકર્તાએ ફ્લેશ વિષય ઉપર ક્લિક કરવું જરૂરી છે. ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરરના ફોક્સીમાં, ઘણા લક્ષણો છે. એમાંના એકનું નામ પણ ફ્લેશબ્લોક છે. મેક ઓએસ એક્સ હેઠળના વેબકિટ આધારિત બ્રાઉઝર્સમાં ક્લિકટુફ્લેશ પણ આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rentzsch.github.com/clicktoflash/|title=ClickToFlash|access-date=2009-10-18|archive-date=2009-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20091025103722/http://rentzsch.github.com/clicktoflash/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== પ્રોગ્રામીંગની ભાષા ==
{{Main|ActionScript}}

પ્રારંભિક તબક્કામાં એનીમેશન ઉપર ધ્યાન અપાયુ હતું, ફ્લેશ વિષયના પહેલાના વૃત્તાન્તમાં ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાઓ લક્ષણોને સાવ જૂજ રીતે આપવામાં આવ્યા હતા અને તેની લેખન સક્ષતા ધણી મર્યાદિત હતી.

તાજેતરના વૃત્તાન્તમાં એક્શનસ્ક્રિપ્ટને પણ સમાવવામાં આવી છે, [[ઇસીએમએએસસ્ક્રિપ્ટ]] માનકના અમલીકરણ માટે આમ કરવામાં આવ્યું છે આ કારણે જાવાસ્ક્રિપ્ટ અને તેના સમાન નિયમો છે, પણ અલગ અલગ પ્રોગ્રામીંગ ફ્રેમવર્ક સાથે એક અલગ શ્રેણીના ગ્રંથાલયોની જોડીને જોડવામાં આવ્યા છે. ધણી ફ્લેશ અરજીઓમાં જોવા મળતી લગભગ તમામ પ્રકારની ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાઓ(બટન્સ, ટેક્સ એન્ટ્રી ફિલ્ડ્સ, ડ્રોપ ડાઉન માઇનસ)ના સર્જનમાં એક્શનસ્ક્રિપ્ટ ઉપયોગમાં લેવાઈ છે.

ફ્લેશ એમએક્સ 2004 એ એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 2.0 ને રજૂ કર્યું, જેનાથી ફ્લેશ અરજીઓના વિકાસ માટેની [[લખાણની પ્રોગ્રામિંગ ભાષા]]નું લેખન વધુ સચોટ બની. એનાથી ઘણી વાર એનીમેટીગ બનાવવાના બદલે તેના લખાણમાં ઢાળીને સમયની બચત થઈ શકે છે, અને એમ કરતા સંપાદન કરતી વેળાએ ઊંચી કક્ષાની લવચીકતા લાવવાનું શક્ય બને છે.

ફ્લેશ પ્લેયર 9 આલ્ફા (2006માં) આવ્યું ત્યાં સુધીમાં એક્શન સ્ક્રિપ્ટનું નવું વૃતાન્ત એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 3.0 જાહેર થઇ ગયું હતું. એક્શનસ્ક્રિપ્ટ 3.0 [[પદાર્થ કેન્દ્રિત પ્રોગ્રામિંગની ભાષા]] છે, જે જટિલ ફ્લેશ અરજીઓને બનાવતી વખતે વધુ નિયંત્રણ અને કોડની પુનઃઉપયોગિતાની છૂટ આપે છે.

પછીથી, ફ્લેશ ગ્રંથાલયોનો ઉપયોગ એક્સએમએલ (XML) સાથે બ્રાઉઝર્સમાં વિપુલ વિષયના ચિત્રણ(render) માટે બ્રાઉઝરને ક્ષમતા આપવા માટે થાય છે. આ તકનિકને એસિન્ક્રોનસ ફ્લેશ અને એક્સએમએલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે [[એજેએએક્સ]] (AJAX)ને વધુ મળતી આવે છે. આ એસિન્ક્રોનસ ફ્લેશ અને એક્સએમએલ ટેકનોલોજી [[એડોબ ફ્લેક્સ]] તરીકે વધુ ઔપચારિક અભિગમ માટે ઓળખવામાં આવે છે, જે [[વિશાળ ઇન્ટરનેટ અરજી]]ને બનાવવા માટે ફ્લેશ રનટાઇમનો ઉપયોગ કરે છે.

આ તકનિકના ઉપયોગ [[માયસ્પેસ]] અને [[યુટ્યુબ]] જેવા પ્લેયરો પર થઇ શકે છે, જે ફ્લેશ વિષયને રક્ષણ આપ છે જેમ કે, એમપી3 અને વિડિયો. વિષયને ફ્લેશ ફાઇલો દ્વારા પ્રવાહ કહેવાય છે, જે ડાઉનલોડિંગ માટે સંગ્રહ કરવાનું કામ કરે છે જે મોટાભાગના લોકો માટે મુશ્કેલીનું કામ હોય છે. રિઅલ પ્લેયર ડાઉનલોડર જેવા પ્રોગ્રામઓ અને [[ફાયરબગ]] જેવા બ્રાઉઝર વિસ્તારો એક્સએમએલ ફાઇલોનું પગેરૂ મેળવી શકે છે. [[વિડિયો ડાઉનલોડહેલ્પર]] જેવા બ્રાઉઝર વિસ્તાર વિનંતીઓને અટકાવી શકે છે અને પ્રવાહોવના વિડિયોને ડાઉનલોડ કરે છે.

=== એક્શનસ્ક્રિપ્ટ કોડ રક્ષણ ===
ધણીવાર, ફ્લેશના વિકાસકરનારાઓ તે નક્કી કરશે કે એનિમેશન અને આંતરક્રિયાઓ જેવા ક્ષેત્રોમાં ફ્લેશ તેમને ઇચ્છિત ફાયદાઓ આપે છે, તેઓની ઇચ્છા તેમના કોડ દુનિયા સામે ખુલ્લા નહી મૂકે. અલબત્ત, તમામ [[ઇન્ટરમીડીયેટ ભાષા]]માં સંકલિત કોડ જોડાયેલા હોય છે, એક વખત જ્યારે .swf (એસડબલ્યુએફ) ફાઇલ સ્થાનિક સ્થળે સંગ્રહિત થાય છે, તે પછી તે તેના મૂળ કોડ અને સંપત્તિમાં [[પ્રતિસંકલિત]] થઈ શકે છે. કેટલાક પ્રતિસંકલિતકરનારાઓ મૂળ ફાઇલને લગભગ સંપુર્ણ પુનઃબાંધારણ કરી શકે છે, નિર્માણ વખતે ઉપયોગમાં લેવાયેલા મૂળ કોડ સુધી. (જોકે પરિણામ બનાવ દીઠ બદલાય છે).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.flashmagazine.com/reviews/detail/review_trillix_flash_decompiler_3/ |title=અન્ય ડેકોમ્પીલરની ત્રીજા પક્ષની તપાસ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620134350/http://www.flashmagazine.com/reviews/detail/review_trillix_flash_decompiler_3/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.topshareware.com/reviews/10386-1/flash-decompiler.htm |title=એક ફ્લેશ ડેકોમ્પીલર અંગે ગ્રાહકોનો અભિપ્રાય |access-date=2010-06-16 |archive-date=2016-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108235827/http://www.topshareware.com/reviews/10386-1/flash-decompiler.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.macupdate.com/reviews.php?id=11541 |title=અન્ય ફ્લેશ ઉત્પાદન પર ગ્રાહકના અભિપ્રાયો |access-date=2010-06-16 |archive-date=2006-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060818085731/http://www.macupdate.com/reviews.php?id=11541 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

પ્રતિસંકલિતકારોની સામે, આ સમસ્યાને નિવારવા એક્શનસ્ક્રિપ્ટ [[ઓબફુસ્કેટર્સ]]ને રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. ઉચ્ચ-ગુણવત્તાના ઓબફુસ્કેટર્સ ભાષાકિય ફેરબદલો - જેમ કે ઓળખકારનું નવું નામ આપવું, ફેરબદલના પ્રવાહને અંકુશીત કરવો અને માહિતીમાં તાત્વિક ફેરબદલ કરવા- જો કે આમ કરવા જતા પ્રતિસંકલિતકારો માટે માનવના ઉપયોગમાં આવે તેવા ઉત્પાદનનું નિર્માણ કરવું મુશ્કેલ બની જાય છે.
 ઓછી આવડતવાળા ઓબફસ્કેટર્સ પ્રતિસંકલિતકારો માટે ફાંસો દાખલ કરે છે.

== સંબંધિત ફાઇલની રચનાની શૈલી, આકાર અને તેનું વિસ્તરણો ==
{| ક્લાસ=&quot;વીકીટેબલ&quot; ! વિસ્તરણ
 ! સ્પષ્ટતા

 |-
 ! '''.[[swf]]'''  (એસડબલ્યુએફ)
 | .swf (.એસડબલ્યુએફ) ફાઇલો સંપૂર્ણ, સંકલિત અને બહાર પાડેલ ફાઇલો છે જેમાં એડોબ ફ્લેશથી ફેરફાર કરી નથી શકાતા. જોકે, ધણી '.swfએસડબલ્યુએફ વિસંકલિતો' અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ફલેશનો ઉપયોગ કરતી પ્રયત્નપૂર્વકની આયાત કરેલી .swf(.એસડબલ્યુએફ) ફાઇલોમાંથી કેટલીક .swf (એસડબલ્યુએફ)ની માલિકીની ફાઇલોને ફ્લેશ સુધારો કરવાની છૂટ આપે છે, પણ તમામને નહીં.

 |-
 ! .'''[[FXG (એફએક્સજી)]]''' 
 | FXG (એફએક્સજી) એક યુનીફીડ xml (એક્સએમએલ) ફાઇલની રચના શૈલી છે જેને [[એડોબ]] દ્વારા [[ફલેક્સ]], ફ્લેશ, [[ફોટોશોપ]] અને અન્ય અરજીઓ માટે વિકસાવવામાં આવ્યું છે. 

 |- 
 ! '''.fla'''  ફ્લા
 | .ફલા (ફ્લા) ફાઇલોમાં ફ્લેશ અરજી માટેની મૂળ સામગ્રીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. ફ્લેશના ઉત્પાદક સોફ્ટવેર FLA (એફએલએ)ને સંપાદિત કરી શકે છે અને .swf (એસડબલ્યુએફ) ફાઇલોની અંદર સંકલિત પણ કરી શકે છે. હાલમાં ફ્લેશની મૂળ ફાઇલની રચના શૈલી [[માઇક્રોસોફ્ટ કમ્પાઉન્ડ ફાઇલની રચના]]ને આધારીત છે જે એક દ્વિગુણી ફાઇલની રચના છે. ફ્લેશમાં પ્રો CS5 (સીએસ5), ફ્લા ફાઇલ રચના એક જીપ આધારવાળી એક (XML) એક્સએમએલ-આધારીત યોજનાનું માળખું છે.

 |- 
 ! '''.xfl'''  (એક્સએફએલ)
 | .xfl (એક્સએફએલ) ફાઇલો (XML) એક્સએમએલ-આધારીત પ્રોજેક્ટ ફાઇલો છે જે સમાન અર્થમાં દ્વિગુણી .fla (.એફએલએ) રચના છે. ફ્લેશ ઉત્પાદક સોફ્ટવેર XFL (એક્સએફએલ)નો ઉપયોગ એક બદલીની રચના તરીકે ફ્લેશ CS4 (સીએસ4)માં કરે છે. તે આયાત XFL (એક્સએફએલ) ફાઇલોને ઇનડિઝાઇન અને આફ્ટરઇફેક્ટમાંથી તેનો નિકાસ કરે છે.  ફ્લેશ પ્રો CS5 (સીએસ5)માં, xfl (એક્સએફએલ) ફાઇલ એક મહત્વની ફાઇલ છે જે &quot;અનકોન્પ્રેસ એફએલએ (FLA)&quot; ફાઇલોને ખોલી શકે છે, જે એક ફોલ્ડરોની શ્રેણીને સમાવતી XML (એક્સએમએલ) અને દ્વિગુણી ફાઇલો છે. 

 |-
 ! '''.[[as]]'''  (એએસ) 
 | .as (એએસ) ફાઇલો એક્શનસ્ક્રિપ્ટના મૂળ કોડવાળા નમૂનાની મૂળ ફાઇલોનો સમાવેશ કરે છે.  (એફએલએ) ફાઇલો એક્શનસ્ક્રિપ્ટ કોડને તરત જ સમાવી શકે છે, પણ અલગથી બાહારની .as (.એએસ) ફાઇલો મોટાભાગે માળખાકીય કારણો માટે ઉદ્દભવેલી હોય છે કે કોડની વૃતાન્તવાળી અરજીને છતી થાય છે. તે કેટલીક વખત વિસ્તૃત '''.એક્શનસ્ક્રિપ્ટ''' નો ઉપયોગ કરે છે.

 |-
 ! '''[[.mxml]]'''  (એમએક્સએમએલ)
 | .mxml (.એમએક્સએમએલ) ફાઇલો એક્શનસ્ક્રિપ્ટ ફાઇલોની (અને .css (.સીએસએસ) ફાઇલો) સાથે જોડાણ માટે ઉપયોગી થાય છે, અને ફ્લેક્સમાં GUI (જીયુઆઇ)ની રચના માટે એક મેકઅપ-ભાષા-શૈલીના વાક્યરચનાના નિયમોની (HTML (એચટીએમએલ)ની જેમ) પણ તૈયારી બતાવે છે. દરેક MXML (એમએક્સએમએલ) ફાઇલ એક નવી શ્રેણીને રચના કરે છે જે શ્રેણી મૂળ ટેગ સુધી વિસ્તરાયેલી છે, અને માળાવાળા ટેગમાંના બાળકો (જો તેઓ યુઆઇકન્પોન્ટના વંશજ છે તો) કે શ્રેણીના અન્ય સભ્યાનો ઉમેરી શકે છે.

 |-
 ! '''.swd'''  (એસડબલ્યુડી) 
 | .swd (એસડબલ્યુડી) ફાઇલો હંગામી ડેબુગીંન્ગ ફાઇલોનો ફ્લેશના વિકાસ વખતે ઉપયોગ કરાય છે. જ્યારે એક ફ્લેશ પ્રોજેક્ટને વિકસાવવાનું પતી જાય છે ત્યારે આ ફાઇલોની જરૂર નથી રહેતી અને તેને નીકાળી પણ શકાય છે.

 |-
 ! '''.asc'''  (એએસસી)
 | .asc (એએસસી) ફાઇલો સર્વર-સાઇન એક્શનસ્ક્રિપ્ટને સમાવે છે, જેનો ઉપયોગ કાર્યસાધક અને લવચીક ગ્રાહક-સર્વર માક્રોમીડિયા ફ્લેશ સંચાર વ્યવસ્થા સર્વર MX (એમએક્સ) અરજીઓને વિકસાવવાનું છે.

 |-
 ! '''.abc'''  (એબીસી)
 | એક્શનસ્ક્રિપ્ટ વાસ્તવિક મશીન AVM (એવીએમ) (ફ્લેશ 8 અને પ્રીઓર), અને AVM2 (એવીએમ2) (ફ્લેશ 9 કે ત્યારબાદના)ના ઉપયોગ દ્વારા .abc (એબીસી) ફાઇલો એક્શનસ્ક્રિપ્ટ બાઇટકોડને સમાવે છે.

 |-
 .flv (એફએલવી)
 | .flv (એફએલવી) ફાઇલો ફ્લેશ વિડિયો ફાઇલો છે, જે એડોબ ફ્લેશ, [[ffmpeg]], [[સોરેન્સન સ્વીઝ]], કે ફ્લીક દ્વારા રચવામાં આવી છે.  અવાજ અને વિડિઓની માહિતી જે રીતે (FLV ) એફએલવી ફાઇલોમાં એનકોડેડ કરવામાં આવી છે તે (SWF) એસડબલ્યુએફ ફાઇલોમાં પણ તેવી રીતે જ કરવામાં આવેલી છે.

 |-
 ! '''.f4v'''  (એફ4વી)
 | .f4v (એફ4વી) ફાઇલો [[MP4]] (એમપી4)ની જેવી જ ફાઇલો છે અને તે ફ્લેશ પ્લેયર 9 વધુ વિકસાવેલા 3 અને તેની ઉપરના પ્લેયર દ્વારા ફરીથી વગાડી શકાય છે. F4V (એફ4વી) ફાઇલોની રચના શૈલી ફ્લેશ વિડિયો માટે બીજી રચના શૈલીને સમાવે છે અને તે (FLV) એફએલવી ફાઇલ રચના શૈલીથી અલગ છે. તે [[ISO (આઇએસઓ) આધારીત મીડિયા ફાઇલ રચના]]ને આધારીત છે.&lt;ref name=&quot;FLV-F4V&quot;&gt;{{cite paper  | author = Adobe Systems Incorporated  | title = Video File Format Specification, Version 10  | publisher = Adobe Systems Incorporated  | date = November 2008  | url = http://www.adobe.com/devnet/flv/pdf/video_file_format_spec_v10.pdf  | format = PDF  | page =   | access-date = 2009-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newformats&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.kaourantin.net/2007/10/new-file-extensions-and-mime-types.html |title=નવી ફાઇલ વિસ્તૃતીકરણ અને MIME (મીમે) ટાઇપ્સ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100706004744/http://www.kaourantin.net/2007/10/new-file-extensions-and-mime-types.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

 |-
 ! '''.f4p'''  (એફ4પી) 
 | .f4p (એફ4પી) ફાઇલોને F4V (એફ4વી) ફાઇલો સાથે [[આંકડાકીય ઉચિત વ્યવસ્થા]] છે.&lt;ref name=&quot;newformats&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

 |-
 ! '''.f4a'''  (એફ4એ) 
 | .f4a (એફ4એ) ફાઇલો એવી F4V (એફ4વી) ફાઇલો છે દે માત્ર ધ્વનિ પ્રવાહોને સમાવે છે.&lt;ref name=&quot;newformats&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

 |-
 ! '''.f4b'''  (એફ4બી) 
 | .f4b (એફ4બી) ફાઇલો એવી F4V (એફ4વી) [[અવાજની ચોપડી]]વાળી ફાઇલો છે.&lt;ref name=&quot;newformats&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

 |-
 ! '''.swc'''  (એસડબલ્યુસી)
 | .swc(.એસડબલ્યુસી) ફાઇલોનો ઉપયોગ ભાગોની વહેંચણી માટે થાય છે; તેઓની અંદર એક સંકલિત ક્લીપ હોય છે, ભાગોની એક્શનસ્ક્રિપ્ટ શ્રેણીની ફાઇલ, અને અન્ય ફાઇલો જે ભાગોને દર્શાવવાનું પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

 |-
 ! '''.jsfl'''  (જીએસએફએલ)
 | .jsfl (જીએસએફએલ) ફાઇલો ફ્લેશના અધિકારીક વાતાવરણમાં ઉપયોગી વસ્તુઓને ઉમેરવામાં મદદરૂપ થાય છે. તેની અંદર જાવાસ્ક્રિપ્ટ કોડ અને ફ્લેશ જાવાસ્ક્રિપ્ટ (API) એપીઆઇ પ્રવેશી શકે છે.

 |-
 ! '''.swt'''  (એસવીટી)
 | .swt (એસવીટી) ફાઇલો ટેમ્પલાટીઝ પ્રકારની .swf (.એસડબલ્યુએફ) ફાઇલો છે, માક્રોમીડિયા જનરેટર દ્વારા તે ઉપયોગી બને છે.

 |-
 ! '''.flp'''  (એફએલપી)
 | .flp (એફએલપી) ફાઇલોનો (XML) એક્સએમએલ ફાઇલોનો ઉપયોગ તમામ દસ્તાવેજી ફાઇલોના સંદર્ભ માટે થાય છે જે એક ફ્લેશ પ્રોજેક્ટની અંદર આવેલી હોય છે. ફ્લેશ પ્રોજેક્ટ ઉપયોગકર્તાને સમૂહમાં બહુલ કરવાની છૂટ આપે છે, તેને લગતી ફાઇલોને સાથે જોડીને ફ્લેશ પ્રોજેક્ટ સંગઠિત, સંકલિત અને બનાવવામાં મદદરૂપ થાય છે.

 |-
 ! '''.spl'''  (એસપીએલ)
 | .spl(એસપીએલ) ફાઇલો [[ફ્યુચરસ્પલાશ]] દસ્તાવેજો છે.

 |-
 ! '''.aso'''  (.એએસઓ)
 | .આસો (.એએસઓ) ફાઇલો સંધરી શકે તેવી ફાઇલો છે જેનો ઉપયોગ ફ્લેશના વિકાસ દરમિયાન, એક્શનસ્ક્રિપ્ટ બાઇટ કોડના સંકલિતને સમાવવા માટે થાય છે.  એએસઓ ફાઇલને ત્યારે ફરીથી બનાવી પડે છે જયારે અનુરૂપ શ્રેણી ફાઈલોમાં એક બદલાવને શોધી કાઢવામાં આવે છે. ધણીવાર ફેલશ આઇડીઇ, ફરીથી સંકલિત કરવાની જરૂરી છે તે ઓળખી નથી શકતો, અને સંધરી શકતી ફાઇલોને સૂચનાપોથીમાંથી ફરજીયાતપણે નષ્ટ કરવી પડે છે.  તેઓ અહીં જગ્યા છે %USERPROFILE%\Local Settings\Application Data\Macromedia\Flash8\en\Configuration\Classes\aso on Win32 / Flash8.

 |-
 ! '''.sol'''  (એસઓએલ)
 | .sol (એસએલઓ) ફાઇલોની રચના [[એડોબ ફ્લેશ પ્લેયર]] દ્વારા કરવામાં આવી છે જેથી [[સ્થાનિક શેર પદાર્થો]]ને રોકી શકાય. (ફ્લેશ પ્લેયર પર સીસ્ટમને ચલાવવા માટે માહિતીને સંધરવી) 
 |}

== સ્પર્ધા ==
=== માઇક્રોસોફ્ટ સીલ્વરલાઇટ ===
હાલના વર્ષોમાં, [[માઇક્રોસોફ્ટ સીલ્વરલાઇટ]] ફ્લેશના એક સબળ હરીફ તરીકે ઊપર આવ્યું છે. જોકે વેબસાઇટ પર ફ્લેશ જેટલું તે પ્રચલિત નથી, ધણા મોટા પ્રોફાઇલની ધટનાઓ માટે સીલ્વરલાઇટ વિડિયો પ્રવાહોના ઉપયોગને પૂરી પાડે છે, જેમ કે બ્રેજીંગમાં [[2008ની ગરમીની ઓલિમ્પિક]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://techcrunch.com/2008/01/06/microsoft-silverlight-gets-a-high-profile-win-2008-bejing-olympics/ |title=Microsoft Silverlight Gets a High Profile Win: 2008 Beijing Olympics| access-date=2010-02-23}}&lt;/ref&gt; [[2010ની શિયાળાની ઓલિમ્પિક]] વાનચોયુવરમાં,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.businessinsider.com/microsoft-wins-the-2010-olympics-for-silverlight-2009-3 |title=Microsoft Wins The 2010 Olympics For Silverlight| access-date=2010-02-23}}&lt;/ref&gt; અને 2008ની સંયુક્ત રાજ્યોની મોટી સભાઓ અને રાજકીય પાર્ટીઓમાં તેનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.microsoft.com/presspass/features/2008/aug08/08-19conventions.mspx | title = Microsoft Working to Make Political Conventions Unconventional|access-date=2010-02-23}}&lt;/ref&gt; સ્લીવરલાઇન તરતના વિડિયો પ્રવાહોની સેવા માટે [[નેટફીલ્કસ]]નો ઉપયોગ પણ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://netflix.mediaroom.com/index.php?s=43&amp;item=288 |title=Netflix Begins Roll-Out of 2nd Generation Media Player for Instant Streaming on Windows PCs and Intel Macs |access-date=2010-02-23 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529122655/http://netflix.mediaroom.com/index.php?s=43&amp;item=288 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== માનક વિકલ્પને ખોલવો ===
ફ્લેશના નજીકના હરીફો તરીકે [[ડબલ્યુ3સી]]ના [[એસવીજી]] અને [[SMIL]] (એસએમએલએલ) માનકો છે.&lt;ref&gt;[http://www.xml.com/pub/a/2001/09/12/svg.html XML.com: પીક્ચર પર્ફેક્ટ]&lt;/ref&gt;
 એડોબે આગાઉ ‘એડોબ એસવીજી પ્રેક્ષકને’ એમએસ ઇન્ટરનેટ એક્સપ્લોરના ગ્રાહકોના પ્લગ-ઇન માટે વિકસાવવા અને વહેંચવા માંડ્યું હતું, પણ જાન્યુઆરી 1, 2009માં તેને સહાય અને વહેંચણીને બંધ કરી દીધી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.adobe.com/svg/eol.html|title=Adobe to Discontinue Adobe SVG Viewer|access-date=2007-06-18|publisher=[[Adobe Systems]]}}&lt;/ref&gt; ઉદ્યોગના ટીકાકારોની તેવી નોંધ હતી કે આ કોઇ સંયોગ નથી એક વખતે જ્યારે એડોબ તેના હરીફથી માક્રોમીડિયાના ફલેશ સાથે ખસેડાઇ ગયું તેની માલિકીની ટેકનોલોજીને પોતાના હસ્તક લઇને.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webstandards.org/2005/04/19/adobe-rich-internet-applications-and-standards/|title=Adobe, ‘Rich Internet Applications’ and Standards|access-date=2010-02-25|date=April 19th, 2005|publisher=[[Web Standards Project]]}}&lt;/ref&gt; એ જ સમયમાં, [[ઓપેરા]]એ જે એસવીજીને તેના 8માં વૃતાન્ત અને [[સફારી]]ના 3 વૃતાન્તથી ટેકો પૂરું પાડતું હતું,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.svg.org/Opera|title=Opera|access-date=2007-06-18|date=2006-12-27|work=Svg wiki|publisher=Svg.org|archive-date=2010-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100125113658/http://wiki.svg.org/Opera|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને [[મોર્ઝીલા ફાયરફોક્સ]]ની અંદરની સહાય માટે એસવીજીને ટેકો પૂરો પાડવાનું ચાલુ રાખ્યુ અને આમ એસવીજીએ આગળ વધવાનું ચાલુ રાખ્યું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://svg.org/story/2006/7/13/85643/0175|title=First Firefox 2.0 Beta Released|access-date=2007-06-18|last=Quint|first=Antoine|date=2006-07-13|publisher=Svg.org|archive-date=2010-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100115022501/http://svg.org/story/2006/7/13/85643/0175|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://developer.mozilla.org/en/docs/SVG_improvements_in_Firefox_3|title=SVG improvements in Firefox 3 |access-date=2008-07-20|work=Mozilla Developer Center|publisher=[[Mozilla]]|date=2008-06-17}}&lt;/ref&gt; 

[[યુઆઇઆરએ]] એક [[મફતમાં મળતું સોફ્ટવેર]] પ્રોજેક્ટ છે જે ઓડોબ ફ્લેશ માટે એક સંપૂર્ણ બદલીની રીતે કામમાં આવ્યું. મધ્ય 2007માં આ યોજના પડી ભાંગી, જોકે લોકો હવે તેને ફરથી ચાલુ થવા કે ચાલુ રાખવાની ચર્ચા કરી રહ્યા છે,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unfreeze.net/?page_id=52|title=UIRA, Unfreeze|access-date=2008-04-21|date=2008-04-20|publisher=unfreeze.net|archive-date=2018-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402225610/http://www.unfreeze.net/?page_id=52|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને અન્ય કેટલીક યોજનાઓ જેવી કે [http://osflash.org/ajaxanimator એજેક્સ એનીમેટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205194841/http://osflash.org/ajaxanimator |date=2012-02-05 }} હજુ પણ ચાલે છે.

[[એચટીએમએલ 5]] ફ્લેશના હરીફ તરીકે નીચેથી ઉપર આવી રહ્યો છે: [[કેનવાસ અંશ]] એનિમેશનને સમર્થન આપે છે, અને અવાજ અને વિડિયોના ધટકોની સમયાંતરની ધટનાઓમાં લિપિ સાથે સમકાલિક થઇ શકે છે.


=== ત્રીજા-પક્ષનું અમલીકરણ ===
==== વિગતવાર વર્ણનઓ ====
ઓક્ટોબર 1998માં, માક્રોમીડિયાએ ફ્લેશના 3 વૃતાન્તના વિગતવારના વર્ણનને તેની વેબસાઇટ પરથી વિશ્વમાં પ્રગટ કર્યું. એસડબલ્યુએફ સાથેની તેની હરિફાઇના જવાબમાં ધણા નવા અને મોટેભાગે અંશત-ખુલતી રચનાઓના માટે આવું કર્યું, જેમ કે ક્ષરાની [[ફ્લારે]] અને શાર્પની [[વિસ્તરેલી વેક્ટર એનિમેશન]] રચના. એસડબલ્યુએને રજૂ કરવા માટે કેટલાક વિકાસનારાઓએ એક [[સી]] [[ગ્રંથાલય]]ની જલ્દીથી રચના કરી, ફેબ્રુઆરી 1999માં, કંપનીએ [[મોર્ફઇન્ક]] 99ને રજૂ કર્યું, જે પ્રથમ ત્રીજા-પક્ષના પ્રોગ્રોમન દ્વારા એસડબલ્યુ ફાઇલોની રચના હતી. એસડબલ્યુ ફાઇલ રચનાના વૃતાન્ત 3 થી 5 માટે [[વિકસાવનારની કીટ]]ને મફતમાં મેળવવા માટે માક્રોમિડીયા [[મીડલસોફ્ટ]]ને ભાડે પર ખરીદી.

માક્રોમીડિયાએ ફ્લેશ ફાઇલની લાક્ષણિકતા માટે વૃતાન્તો 6 અને ત્યારબાદ પ્રાપ્ત કરેલા વૃતાત્નોને [[બહાર ના પાડવાના કરાર]]ની હેઠળ જ તૈયાર કર્યો હતો, પણ તેઓ મોટાપાયે વિવિધ સાઇટો પર મળી શકે છે.

એપ્રિલ 2006માં, ફ્લેશ એસડબલ્યુએફ ફાઇલ રચનાની વિગતવાર માહિતીને તેની વિસ્તૃત વિગતો સાથે તેના સૌથી નવા વૃતાન્તની રચના પર રજૂ કરાઇ (ફલેશ 8). જોકે તે હજી પણ તેના નિગમિત વિડિયો સંકોચન રચનામાં કેટલીક માહિતીઓની ઉપણ હતી (ઓન2, સોરેનસન સ્પાર્ક, વગેરે.), આ નવા દસ્તાવેજોમાં તમામ નવા રૂપકોને ફ્લેશ વી8માં સાંકળવામાં આવ્યા હતા જેમાં નવા એક્શનસ્ક્રિપ્ટ હુકમો, અભિવ્યક્તિને ગાળવાનાને નિયંત્રિત કરવું, અને વધુ પણ સમાવિષ્ટ હતું. આ ફાઇલ રચના વિગતવારના વર્ણનના દસ્તાવેજને માત્ર તેવા વિકસાવનારને જ રજૂ કરે છે જે પરવાનગી કરાર માટે રાજી થાય આ કરાર તેમને વિગતવારના વર્ણનનો ઉપયોગ માત્ર પ્રોગ્રામને વિકસાવવા અને તેને ફ્લેશ ફાઇલની રચનામાં નિકાસ કરવાની અનુમતિ આપે છે. આ પરવાનગી હેઠળ વિગતવાર વર્ણનોથી ફ્લેશ ફાઇલને ફરી વગાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા હોય તેવા પ્રોગ્રામની રચના કરવા પર નિષેધ છે. ફ્લેશ 9ના વિગતવારના વર્ણનને પણ સમાન પ્રતિબંધો હેઠળ બનાવીને રજૂ કરાયું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.adobe.com/licensing/developer/fileformat/faq/ |title=Adobe File Format Specification FAQ |access-date=2007-11-15 |publisher=Adobe Systems}}&lt;/ref&gt;

જૂન 2009માં, ઓડોબે [[ઓપન સ્ક્રીન પ્રોજેક્ટ]] [http://www.adobe.com/openscreenproject/faq/ એડોબ લિંક] રજૂ કરાયો, જેને એસડબલ્યુએફની પ્રાપ્તિને પ્રતિબંધનો વગરની બનાવી. પહેલા, વિકસાવનાર વિગતવાર વર્ણનનો ઉપયોગ એસડબલ્યુએફ-સુસંગતાવાળા પ્લેયરો માટે નહતા કરી શકતા, પણ ખાલી એસડબલ્યુએફ-નિકાસ આધિકારીક સોફ્ટવેર માટે જ તેનો ઉપયોગ થઇ શકતો હતો. વિગતવારના વર્ણન અસંપૂર્ણ જ રહ્યા, જોકે, તેમાં [[સોરેનસન સ્પાર્ક]]ને લગતી કોઇ પણ માહિતીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નહતો.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Free Flash community reacts to Adobe Open Screen Project | url = http://www.openmedianow.org/?q=node/21 | access-date = 2008-11-29 }}&lt;/ref&gt;

==== પ્લેયબેક ====
જ્યારથી ફ્લેશ ફાઇલો એસવીજી જેવા જાહેર માનકો પર આધારીત નથી રહેતી, ત્યારથી બિન- વ્યાપારી સોફ્ટવેર વડે રચનાને સહાય કરવા માટે ઉત્તેજન ઓછું આપવામાં આવે છે, જોકે [[કેટલાક]] ત્રીજા-પક્ષના ઓજારો છે જે એસડબલ્યુએફ ફાઇલ રચનાના નિર્માણ અને ઉપયોગમાં કામ આવી રહ્યા છે. [[ફ્લેશ પ્લેયર]] એક પૂર્ણ [[જાહેર મૂળ]]ના ભાગ તરીકે મૂકી, કે સંપૂર્ણપણે મફત સંચાલન પ્રણાલી તરીકે મૂકી ના શકાય, કારણ કે તેના વહેંચણીની મર્યાદા માટે [http://www.macromedia.com/software/flash/open/licensing/ માક્રોમિડીયા પરવાની આપવાની યોજના] અને વિષયની સંમતિ જરૂરી છે.


2008ના અંતમાં,ઓડોબ ફ્લેશ પ્લેયરના નવા વૃતાન્તોની તમામ કાર્યાત્મકતા જે રજૂ કરાઇ હતી તેને સંપૂર્ણપણે મફતમાં સોફ્ટવેરની બદલી તરીકે લઇ શકાય તેમ ન હતું.

[[જીનાશ]] એક કાર્યરત પ્રોજેક્ટ છે જેનો હેતુ એક મફતનું પ્લેયર અને બ્રાઉઝર પ્લગઇનને એડોબ ફ્લેશ ફાઇલ રચના માટે બનાવવું અને તેવા એક મફતના બદલાવને ઓડોબ ફ્લેશ પ્લેયરના જીએનયુ સાર્વજનિક જાહેર પરવાનગી માટે તાજવીજ કરવાનો હતો. સંભાવ્યતા પેટંટની ચિંતાઓ હોવા છતા આ ફાઇલમાં સંકળાયેલા માલિકીના પ્રકારના કારણે,&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hudson |first=Paul |year=2008 |month=July |title=Quick as a Gnash |journal=Linux Format |issue=107 |pages=48–49 |access-date=2008-07-20 |quote=What happened is this little thing called &quot;software patents&quot;. When you use MP3 or FLV, they're proprietary. And although we use FFMPEG and Gstreamer - we actually support all these codecs - we can't distribute Gnash that way. ...of course the OLPC project cannot legally redistribute the codecs. ...Gnash fully supports patent-free codecs such as [[Ogg Vorbis]] and [[Theora]] and [[Direc]] and stuff — Rob Savoye. }}&lt;/ref&gt; જીનાશ મોટાભાગના એસડબલ્યુએફ વી7 રૂપકો અને કેટલાક એસડબલ્યુએફ વી8 અને વી9ને ટેકો પૂરો પાડે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gnu.org/software/gnash/ |title=Gnash Introduction |access-date=2008-07-20 |publisher=Free Software Foundation, Inc. |date=2008-06-26 |archive-date=2019-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514004857/http://www.gnu.org/software/gnash/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gnu.org/software/gnash/manual/gnash.html#flashsupport |title=Gnash Manual version 0.4.0 |access-date=2007-08-15 |author=Rob Savoye, Ann Barcomb |authorlink= |date= |year=2007 |month=June |work= |publisher=Free Software Foundation |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117175037/http://www.gnu.org/software/gnash/manual/gnash.html#flashsupport |archive-date=2008-01-17 |quote= |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જીનાશ વિન્ડોસ પર ચાલે છે, લીનેક્સ કે અન્ય સંચાલિત માનકોના 32-બીટ, 64-બીટ અને અન્ય શૈલીઓ પર પણ કાર્યરત છે.

[[એસડબલ્યુએફડીઇસી]] એક અન્ય જાહેર-મૂળનો ફ્લેશ પ્લેયર છે જે લુનેક્સ, [[ફ્રીબીએસડી]] અને [[ઓપનબીએસડી]] માટે ઉપલબ્ધ છે. આ પણ જુઓ એસડબલ્યુએફઓપનર.

[[સ્કેલફોમ]] જીએફએક્સ એક વ્યાપારીક વૈકલ્પિક ફ્લેશ પ્લેયર છે જે સંપૂર્ણ [[હાર્ડવેર વધારવા]]ના લક્ષણોનો [[જીપીયુ]]નો ઉપયોગ કરી અને ઉચ્ચ સમાનરૂપતા ફ્લેશ 8 અને એએસ2થી સુધી લઇ જાય છે. સ્કેલફોમ જીએફએક્સને એક [[રમત મીડલવેર]] ઉકેલ તરીકે પરવાનગી આપવામાં આવી છે અને તેનો ઉપયોગ અનેક પીસી અને કોનસોલ 3ડી રમતો માટે ઉપયોગકર્તાના ક્રિયાપ્રતિક્રિયાના સ્થાન તરીકે, [[એચયુડીએસ]], [[નાની રમતો]], અને વિડીયો પ્લેયબેક માટે થાય છે.

[http://rtmpdump.mplayerhq.hu/ rtmpdump] (આરટીએમપીડીયુએમપી) એક આરટીએમપી ગ્રાહકનું એક જાહેર મૂળવાળી સોફ્ટવેર યોજના છે, ફ્લેશના પોતાના પ્રવાહીક ખરડા rtmpdump (આરટીએમપીડીયુએમપી)ને [[સોર્સફોર્જે]]માંથી એડોબની વિનંતીના લીધે નીકાળવી પડી.&lt;ref name=&quot;chillingeffects.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.chillingeffects.org/anticircumvention/notice.cgi?NoticeID=25159 |title=Adobe requests rtmpdump removed from Sourceforge |access-date=2009-11-20 |date=2009-05-08 |archive-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119084516/http://www.chillingeffects.org/anticircumvention/notice.cgi?NoticeID=25159 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[http://savannah.nongnu.org/projects/flvstreamer એફએલવીસ્ટ્રીમર] આરટીએમપી ગ્રાહક માટે આ એક જાહેર મૂળની સોફટવેર યોજવી છે, ફ્લેશની પોતાની સ્ટ્રીમીંગ ખરડો. આ આરટીએમપીડીયુએમપીડમ્પની પેટા શાખા છે જે કોડમાંથી તમામ સંકેતલિપિને ટેકો પૂરો પાડે છે (ઉદાહરણ માટે આરટીએમપીઇ અને એસડબલ્યુએફ ખરાપણું).

== ટીકા ==

=== સલામતી ===
ફ્લેશની નબળી સલામતી નોંધના&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.adobe.com/support/security/#flashplayer|title=Security bulletins and advisories|access-date=2010-03-27}}&lt;/ref&gt; કારણે કેટલાક સલામતીના નિષ્ણાતો ફ્લેશને સ્થાપવાની કે તેને બ્લોક કરવાની સલાહ નથી આપતા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-27080_3-10396326-245.html|title=Expert says Adobe Flash policy is risky|date=2009-11-12|access-date=2010-03-27|archive-date=2011-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110426041823/http://news.cnet.com/8301-27080_3-10396326-245.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[યુએસ-સીઇઆરટી]] બ્લોક ફ્લેશો ઉપયોગ [[નોનસ્ક્રિપ્ટ]]થી કરવાની સલાહ આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.us-cert.gov/reading_room/securing_browser/|title=Securing Your Web Browser|access-date=2010-03-27|archive-date=2010-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326131333/http://www.us-cert.gov/reading_room/securing_browser/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ચાર્લી મીલરે]] [[કમ્પ્યુટર સલામતીની સભા]] [[કેનસેકવેસ્ટ]]માં &quot;ફ્લેશને ન સ્થાપવાની&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oneitsecurity.it/01/03/2010/interview-with-charlie-miller-pwn2own/|title=Pwn2Own 2010: interview with Charlie Miller|date=2010-03-01|access-date=2010-03-27|archive-date=2011-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424022058/http://www.oneitsecurity.it/01/03/2010/interview-with-charlie-miller-pwn2own/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સલાહ આપી હતી. જેથી માર્ચ 27,2010માં, ફ્લેશ પ્લેયરની પાસે 75 [[સીવીઇ]] નોંધો&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.securityfocus.com/cgi-bin/index.cgi?o=0&amp;l=100&amp;c=12&amp;op=display_list&amp;vendor=Adobe&amp;title=Flash%20Player|title=SecurityFocus search results for Adobe Flash Player Vulnerabilities|access-date=2010-03-27|archive-date=2011-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424020411/http://www.securityfocus.com/cgi-bin/index.cgi?o=0&amp;l=100&amp;c=12&amp;op=display_list&amp;vendor=Adobe&amp;title=Flash%20Player|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, જેમાથી 34ને ઉચ્ચ સેવેરીટીનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો (જે [[નિયમહીન કોડ અમલીકરણ]] સુધી પહોંચી), અને 40ને મધ્ય કક્ષાનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો. ફેબ્રુઆરી 2010માં, ઓડોબ આધિકારીક રીતે એક જાણીતી ભેદ્યતાને એક વર્ષ સુધી નિયત ના કરવા બદલ માફી&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.adobe.com/emmy/archives/2010/02/flash_bug_repor.html|title=Flash Bug Report|date=2010-02-06|access-date=2010-03-27|archive-date=2010-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210080408/http://blogs.adobe.com/emmy/archives/2010/02/flash_bug_repor.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; માંગી.

=== વેબ વિરુદ્ધ માલિકીનું પ્લગઇન્સ ===
ફ્લેશની [[માલિકીનો]] પ્રકાર વકીલના [[જાહેર માનક]]ના અને [[મફતના સોફ્ટવેર]]થી સંબંધિત છે. કેટલાક નિરીક્ષકોના મતે, તેનો મોટાપાયે થતો ઉપયોગ, તેની અન્ય રીતે જાહેર પ્રકારની [[વર્લ્ડ વાઇડ વેબ]]ને હાની પહોંચાડી શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://news.zdnet.com/2424-3515_22-199508.html
|title=Mozilla warns of Flash and Silverlight 'agenda'
|last=Meyer
|first=David
|publisher=[[ZDNet]]
|date=2008-04-30
|access-date=2009-01-11
|quote=''Companies building websites should beware of proprietary rich-media technologies like Adobe's Flash and Microsoft's Silverlight, the founder of Mozilla Europe has warned.''
|archive-date=2008-12-27
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081227145942/http://news.zdnet.com/2424-3515_22-199508.html
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; જેનો જવાબ જોવા મળ્યો [[એડોબના ખુલ્લી સ્ક્રીનના પ્રોજેક્ટ]]માં.

જાહેર માનકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરનાર, [[સીએસએસ]]ના શોધક અને [[એચટીએમએલ5]]ના ઉપ-લેખક, [[હાકોન વીય્મ લીએ]] [[ગૂગલ ટેક ટોક]]માં [[થોરાના]] માટે એચટીએમએલ5&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://video.google.com/videoplay?docid=5545573096553082541&amp;ei=LV6hSaz0JpbA2AKh4OyPDg&amp;hl=un
|title=Håkon Wium Lie on the video element in HTML 5
|access-date=2009-02-22
|publisher=Google Video
|date=2007-03-29}}&lt;/ref&gt; વિડિયો કોડ તરીકેના પ્રસ્તાવ માટે તેમને ખુલાસો આપ્યો (આ પણ જુઓ [[ઓગ્ગ વિવાદ]]):


&lt;blockquote&gt;હું ખુબ જ મજબુતપણે માનું છું કે, જો [વિડિયો ધટકના] સફળ થાય તો આપણે કોઇ પ્રકારની આધારસીમા વિડિયો રચના પર સહમત થવાની જરૂર છે. ફ્લેશ વેબ પર હાલમાં આધારસીમા રચનામાં છે. ફ્લેશ સાથે સમસ્યા તે છે કે તે એક જાહેર માનક નથી.

&lt;/blockquote&gt;

[[મફત સોફ્ટવેર ચળવળ]]નું પ્રતિનિધિત્વ કરનાર, [[રિચર્ડ સ્ટાલમન]]ને ઓક્ટોબર 2004ની એક ભાષણમાં કહ્યું હતું કે:&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://video.google.com/videoplay?docid=-1647626314188526128&amp;ei=LkqgSbfhIYva2gLUotGRDg&amp;hl=un
|title=Richard Stallman on The free software movement and its challenges
|access-date=2009-02-21
|publisher=Google Video
|location=Australian National University, Canberra, Australia
|archive-date=2011-06-29
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629123143/http://video.google.com/videoplay?docid=-1647626314188526128&amp;ei=LkqgSbfhIYva2gLUotGRDg&amp;hl=un
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;આપણા રાષ્ટ્ર માટે વેબસાઇટમાં ફ્લેશનો ઉપયોગ કરવો એક મોટી સમસ્યા છે.
&lt;/blockquote&gt;

સ્ટાલ્લમનની ત્યારની દલીલ કે [[મફતના પ્લેયર]]ના હોવા જોઇએ તુલનાત્મક રીતે જરૂરી હતી. ફેબ્રુઆરી 2010ના, [[જીનાશ]] અને [[એસડબલ્યુએફડેક]] એડોબના પ્લેયર સામે ખુબ જ જૂજ સફળતા મેળવી છે. ધણા મહત્વની અને જાણીતી વેબસાઇટના ઉપયોગકર્તાઓને ફ્લેશ પ્લેયરની જરૂરીયાત છે, કેટલીક વખત નોન-ફ્લેશ વેબ ઉપયોગકર્તાઓ માટે ફોલબેક પણ નથી હોતો. માટે જ, નિશુક્લ મળતા સારા ફ્લેશ પ્લેયરની કમી નિશુક્લ સોફ્ટવેરને વેબની સાથે માણવા માટે દલીલ કરાય તેવો અવરોધ ઊભો કરે છે, અને ફ્લેશના પહેલેથી જ ઉલ્લેખાયેલ સર્વવ્યાપકતા કોઇના પણ માટે જે આ સમસ્યા માટે પ્રયત્ન કરી રહ્યો છે તેને સ્પષ્ટ બનાવી દે છે. ઉચ્ચ અગ્રતાની યોજનાઓની&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.fsf.org/campaigns/priority.html|publisher=Free Software Foundation|title=High Priority Free Software Projects|access-date=2009-07-09}}&lt;/ref&gt; મફતના સોફ્ટવેર સ્થાપવાની સૂચી પ્રમાણે જીનાશ હંમેશા ઉચ્ચ વર્ગમાં આવે છે જે દર્શાવે છે કે સમસ્યા ગંભીર છે, અને મફતની સોફ્ટવેર સમૂહ દ્વારા તેનો અભિપ્રાય કરવામાં આવશે.

વેબના ઉધાડને ધ્યાનમાં લઇએ તો, એક મહત્વનું લક્ષણ તે છે કે વેબ પેજો તથા ફાઇલોને માણસ દ્વારા વાંચી શકાય તેવા લખાણ સાથે જોડીને તેમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવી છે.
 તે જ રીતે, ઇન્ટરનેટનો ઉધાડ તેના ખરડાઓ પર આધારીત છે.. જોકે, વિડીયો કેન્દ્રીત વેબસાઇટો દ્વારા સામાન્ય અભ્યાસથી [[URL]] (યુઆરએલ)ને સંતાડવાથી વેબના બેસાડેલા મલ્ટીમીડિયાનો ઉપયોગ ફ્લેશ કે [[સીલ્વરલાઇટ]], URL (યુઆરએલ) સાથે [[જાવા સ્ક્રિપ્ટ]]ને [[અસ્પષ્ટ]] કરે છે, કે [[ખરડા]]ઓ જેવા કે [[RTMP]] (આરટીએમપી) (ફ્લેશ) કે [[MMS]] (એમએમએ) [[વિન્ડોસ મીડિયા]]નો ઉપયોગની રીતે, વેબના ઉધાડને કદાચ ડરાવી શકે તેવું લાગે છે.  

=== અંગત ===
સારી રીતે સ્થાપિત કરેલ [[બ્રેડકર્મ્બ]] કે [[પ્રતિ-અદાલતી]] ઓજારો જેવા કે [[સીસીલેન્સર]] પણ ફ્લેશ પ્લગઇન મુલાકાત કરેલ વેબસાઇટોની સૂચિને સાફ નથી કરી શક્યા.{{Citation needed|date=February 2009}}

{{Cleanup-rewrite|date=February 2010}}

==== ફ્લેશ કૂકીસ ====
{{Main|Local Shared Object}}
[[એચટીટીપી કૂકી]]ની જેમ, ફ્લેશ કૂકીનો (જેને ''[[સ્થાનિક ભાગના પદાર્થ]]'' તરીકે પણ ઓળખાય છે) ઉપયોગ અરજીની માહિતીને સંધરવા માટે પણ થાય છે. ફ્લેશ કૂકીસ [[કાર્યક્ષેત્ર]]ની આરપારમાં ફાળવી નથી શકાતો. ઓગસ્ટ 2009માં સામાજિક વિજ્ઞાન સંશોધન નેટવર્કના અભ્યાસ દ્વારા જણાવા મળ્યું કે 50% જેટલી વેબસાઇટો ફ્લેશનો ઉપયોગ ફ્લેશ કૂકીસના કામ માટે પણ કરે છે, જોકે ખાનગી નીતિઓ આને ભાગ્યેજ ખુલ્લી પાડે છે, અને વપરાશકર્તાના નિયંત્રણને ખાનગી પસંદગી માટે વપરાશકર્તાના નિયંત્રણ કમીને પણ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1446862|title=Soltani, Ashkan, Canty, Shannon, Mayo, Quentin, Thomas, Lauren and Hoofnagle, Chris Jay: Flash Cookies and Privacy|date=2009-08-10 |access-date=2009-08-18}}&lt;/ref&gt; મોટાભાગના બ્રાઉઝરના કેચ અને ઇતિહાસને નાબૂદ કરવાની કે નાશ કરવાની ફરજોની અસર ફ્લેશ પ્લેયરના લેખિત સ્થાનિક હિસ્સાના પદાર્થો પર નથી થતી પોતાના કેચ, અને તેના વપરાશકર્તાના સમૂહને એચટીટીપીના કૂકીસ કરતા ફ્લેશના કૂકીલના અસ્તિત્વ અને કાર્યની ખૂબ જ ઓછી જાણ છે&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://epic.org/privacy/cookies/flash.html|title=Local Shared Objects -- &quot;Flash Cookies&quot;|publisher=Electronic Privacy Information Center|date=2005-07-21|access-date=2010-03-08|archive-date=2010-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100416041024/http://epic.org/privacy/cookies/flash.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. જોકે, વપરાશકર્તા જ્યારે એચટીટીપી કૂકીસનો નાશ કરી અને બ્રાઉસરની ઇતિહાસ ફાઇલોને અને કેચીસને સાફ કરી તેવું માને છે કે તેઓ તમામ ટ્રેકિંગ માહિતીઓને તેમના કમ્પ્યુટરમાંથી સાફ કરી દીધી છે તો તે તેમની ભૂલ છે કારણ કે ફ્લેશ બ્રાઉસીંગ ઇતિહાસતો રહેવાનો જ છે. એડોબની પોતાની [http://www.macromedia.com/support/documentation/en/flashplayer/help/settings_manager07.html ફ્લેશ વેબસાઇટ સ્ટ્રોરેજ સેટીંગ પેનલ] છે, એડોબના ફ્લેશ [http://www.macromedia.com/support/documentation/en/flashplayer/help/settings_manager.html સેટીંગ મેનેજ વેબ એપ્લિકેશન] એક સબમેનુ છે, અને અન્યમાં [[એડીટર્સ એન્ડ ટૂલકીટ્સ]] છે જે સંચાલનના સેટીંગ માટે અને ફ્લેશ ભાગના પદાર્થોને નાશ કરી શકે છે&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kb2.adobe.com/cps/526/52697ee8.html|title=How to manage and disable Local Shared Objects|publisher=Adobe Systems Inc.||date=2005-09-09|access-date=2010-03-08}}&lt;/ref&gt;.

=== દેખાવ ===
* કોઇ પણ ફ્લેશ પ્લેયર ઊંચા વિડીયો ચિત્રણ માટે સમર્થ છે, જે [[હાર્ડવેર વેગ આપે]] તેવું બનાવે છે [[મલ્ટીમીડિયા પ્લેયર]]ને બનાવવાના એક હેતુ તરીકે વિડીયો ચિત્રણને સીધે સીધે બનાવી નથી શકાતું.&lt;ref&gt;http://swfdec.freedesktop.org/wiki/FAQ&lt;/ref&gt; તેથી જ, ફ્લેશ પ્લેયર્સ માટે ખાલી વિડિયોને રજૂ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે બંન્ને લાક્ષણિક&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.flickr.com/photos/adriannier/4275358738/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-02-04 |archive-date=2010-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100204084253/http://www.flickr.com/photos/adriannier/4275358738/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://nrkbeta.no/test-av-flash-med-mpeg4/&lt;/ref&gt; અને નિયમિત&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.adobe.com/penguin.swf/2010/01/solving_different_problems.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100201020141/http://blogs.adobe.com/penguin.swf/2010/01/solving_different_problems.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; બની જાય છે આમ તે સમર્પિત વિડિયો પ્લેયર સોફ્ટવેર કરતા વધુ સંપત્તિને વધારનાર બની જાય છે.

* સરખામણી બતાવે છે કે એડોબ ફ્લેશ સમાન હાર્ડવેર હોવા છતા પણ [[વિન્ડોસ]], [[મેક ઓએસએક્સ]] અને [[લીનેક્સ]] કરતાં સારું કામ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arstechnica.com/software/news/2008/10/benchmarking-flash-player-10.ars|title=Flash benchmarks on different operating systems}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://arstechnica.com/media/news/2009/10/hands-on-hulu-desktop-for-linux-beta-a-big-resource-hog.ars&lt;/ref&gt;

==== સ્થિરતા ====
[[સ્ટીવ જોબ્સ]], [[એપલ Inc.]](ઇન્ક.)ના સીઇઓએ ફ્લેસની સ્થિરતા અંગે જાહેરમાં ટીકા કરી હતી, અને દાવો કર્યો હતો કે જ્યારે એપલના કમ્યુટરોમાંનું એક [[મકીન્ટોશ]] તૂટી પડ્યું જેનું કારણ &quot;મોટા ભાગે બીજુ કોઇ નહી&quot; પણ ફ્લેશ જ હોવું જોઇએ. વધુમાં, તેમને ફ્લેશને &quot;જીંવડું&quot; જેવું કહ્યું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.digitaltrends.com/computing/steve-jobs-unleashes-his-fury-during-town-hall-meeting/|title=Steve Jobs Unleashes His Fury During Town Hall Meeting|last=Cassella|first=Dena|date=2010-02-01 |access-date=2010-02-22}}&lt;/ref&gt;

=== ઉપયોગ કરવાની આવડત ===
ફ્લેશના વલણોનો ઉપોયગ સામાન્ય એચટીએમએલ પેજોની સાથે સર્વસંમતિથી સંલગ્ન થવાને તોડવા માટે થાય છે. લખાણને પસંદ કરવું, સ્ક્રોલીંગ&lt;ref&gt;સ્કોલીંગ અને સ્કોલબાર્સ (જાકોબ નીલસનનું એલર્ટબોક્સ)&lt;/ref&gt;માંથી નિયંત્રિત કરવું અને જમણી-ચાપના કાર્યને એક રોજિંદા એચટીએમએલ વેબપેજ સાથે અલગ કરી કરવું.

 આવા કેટલાક ક્રિયાપ્રતિક્રિયાના સ્થાનની અઅપેક્ષિતાને રચનાર દ્રારા સ્થાઇ કરવામાં આવે છે.  ઉપયોગ કરવાની આવડતના જાણકાર [[જકોબ નીઇલસે]] એક એલર્ટબોક્સને 2000માં પ્રકાશિત કર્યું હતું જેનું શિષર્ક હતું, ''ફ્લેશ: 99% બેડ''  જેની સૂચિ આ પ્રમાણે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.useit.com/alertbox/20001029.html|title=Flash: 99% Bad|last=Nielsen|first=Jakob|date=2000-10-29|access-date=2009-02-21|archive-date=2009-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216231119/http://www.useit.com//alertbox//20001029.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  કેટલીક સમસ્યાઓને નીઇલસેનની વિધિસરની ફરિયાદો દ્વારા ત્યારથી સુધારવામાં આવી છે.:
* લખાણના કદને પૂર્ણ પેજના ઝૂમનો ઉપયોગ કરીને નિયંત્રિત કરી શકાય છે, જે ધણા આધુનિક બ્રાઉઝરોમાં જોવા મળે છે.
* ત્યારબાદથી ફ્લેશ પ્લેયર 6ના ઉત્પાદક માટે અન્ય એક લખાણને ફ્લેશમાં જોડવું શક્ય બન્યું. આ [[દાખલ થવાની ક્ષમતા]]ના લક્ષણોની સુંસગતા માત્ર કેટલાક [[સ્ક્રીન વાચકો]] અને માત્ર વિન્ડોના હેઠળ જ થઇ શકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.skillsforaccess.org.uk/howto.php?id=101 |title=Provide text equivalents for graphics - in Flash |access-date=2007-06-18 |author= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work=Skills for Access – How To |publisher= |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703150412/http://www.skillsforaccess.org.uk/howto.php?id=101 |archive-date=2017-07-03 |quote= |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[યુએસ ન્યાલય ખાતા]]એ [[અમેરિકનો સાથેની અક્ષમતાઓના 1990ના કાયદા]]ના સંદર્ભમાં કહ્યું હતું કે:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icdri.org/CynthiaW/applying_the_ada_to_the_internet.htm|title=Applying the ADA to the Internet: A Web Accessibility Standard|author=Cynthia D. Waddell, JD|access-date=2010-04-11|archive-date=2010-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100218122344/http://www.icdri.org/CynthiaW/applying_the_ada_to_the_internet.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;
એડીએને હેઠળ આવૃત્ત અસ્તિત્વ માટે અસરકારક માહિતીની એપ લેની જોગવાઇ જરૂરી છે, જોકે તેઓ મોટોભાગે મુદ્રણ સંચાર, અવાજના સંચાર, કે કમ્પ્યુટરાઇઝ સંચાર જેવા કે ઇન્ટરનેટ દ્વારા મોટાભાગનો સંપર્ક બેફિકરપણે કરે છે. ઇન્ટરનેટ જે આવૃત્ત અસ્તિત્વનો ઉપયોગ માહિતીના પ્રચાર પ્રસાર માટે કરે છે તે આમ પ્રોગોમો, ઉત્પાદનો, કે સેવાઓ દ્વારા કરે છે જે માટે અસરકારક માહિતીની એપ લેની જોગવાઇ જરૂરી છે. જો કે આ માહિતીની આપ લે માટેની આ તૈયાર દ્વારા હેતુ પણ પસાર થાય તે જરૂરી છે.
&lt;/blockquote&gt;

=== 64-બીટના લીનેક્સ સાથે થતી સમસ્યાઓ ===
એડોબના 64-બીટ ફ્લેશ પ્લેયર અત્યારે પ્રોયોગિક ધોરણે છે અને લીનેક્સના વિતરણ સાથે તેને મૂકી નથી શકાતું. કેટલાક વિતરણોની શીપ કે સહાયક 32-બીટના વૃતાન્તને પેકેજ કરવાથી, તે સમસ્યારૂપ પણ બની શકે છે. [[64-બીટ ટેકા]]ને જુઓ

== આ પણ જોશો ==
એડોબ ફ્લેશ
* એસડબલ્યુએફ ([[SWF]]) ફાઇલ બનાવટ, ફાઇલ ફ્લેશ, આ ફાઇલ ફ્લેશ અરજી અને ફ્લેશ પ્લેયરના ચલાવવાથી નિર્માણ પામે છે.
* [[એક્શનસ્ક્રિપ્ટ]]
* [[એક્શનસ્ક્રિપ્ટ સંકેતનું રક્ષણ કરવું]]
* [[એડોબ ફ્લેશ પ્લેયર]], ચાલે તેટલા સમયમાં તે કૃતિમાં ઉતારી અને ફ્લેશ ચિત્રપટને ફરથી ચલતી કરે છે.
* [[એડોબ ફ્લેશ લાઇટ]], ઓછા વજનવાળું ફ્લેશ પ્લેયર તેવા સાધનો માટે જેમાં સાધનસામગ્રી ઓછી હોય ત્યારે નિયમિત ફ્લેશ ચિત્રપટને ચલાવે શકે જેવી કે મોબાઇલ ફોનો, કેટલાક લેપટોપ કમ્પ્યુટર અને અન્ય સાથે લઇને ફરી શકાય તેવા સાધનો.
* [[ફ્લેશ વિડિયો]]
* [[સેફરોન પ્રકારની પ્રણાલી]], [[પ્રતિ-ઉપનામ]] લખાણ-ભાષાંતર સાધન જે 8 આગળના વૃતાન્તમાં વપરાય છે.
* [[સ્થાનિક ભાગનો પદાર્થ]]
* એસડબલ્યુએફપદાર્થ ([[SWFObject]]), જાવાસ્ક્રિપ્ટ ગ્રંથાલય જે ફ્લેશ કન્ટેન્ટને વેબપેજની અંદર બેસાડવામાં ઉપયોગી થાય છે.
* [[ફ્લેશ સીએમએસ]] (CMS), ફ્લેશ કન્ટેન્ટ, કન્ટેન્ટ આયોજન કરવા માટે
અન્ય
* [[વિડીયોની માંગણી સેવાની તુલના કરવી]]
* [[ઓજીજી થેઓર]] [[એચટીએમએલ (HTML) 5]] માં
* [[મોઇક્રોસોફ્ટ સિલ્વરલાઇટ]]
* [[JavaFX (જાવાએફએક્સ)]]
* [[ઓપનલાસ્ઝલો]]
* [[સિનફીંગ]]

== પાદટીપ ==
{{reflist|group=&quot;spec&quot;}}

== સંદર્ભો ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://blogs.adobe.com/flashplatform/ એડોબ ફ્લેશ પ્લેટફોર્મ બ્લોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622051951/http://blogs.adobe.com/flashplatform/ |date=2012-06-22 }} - એડોબ ફ્લેશ અંગે આધિકારીક સમાચાર ચેનલ
* [http://www.adobe.com/products/flash/ એડોબ ફ્લેશ MS WinXP/Vista(એમએસ વીનએક્લપીવીસ્ટા)અને Mac OS X (મેક ઓએસ એક્સ) માટે ]
* [http://kb2.adobe.com/cps/406/kb406791.html ફ્લેશ પ્લગ-ઇન MS Windows 9x / Macintosh OSX 10.1-10.3 / Red Hat Enterprise Linux 3 અને ૪ માટે ]

=== કોમ્યુનિટિસ ===
* [http://forums.adobe.com/community/flash એડોબ ફ્લેશ ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140316054936/http://forums.adobe.com/community/flash |date=2014-03-16 }}
* [http://www.flexflashforum.com ફ્લેક્સફ્લેશફોરમ.કોમ - ફ્લેશ ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603003028/http://www.flexflashforum.com/ |date=2016-06-03 }}
* [http://www.actionscript.org એક્શનસ્ક્રિપ્ટ.ઓઆરજી - કોમ્યુનિટી રીસોર્સ / ટુટોરીયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608173948/http://actionscript.org/ |date=2017-06-08 }}


{{Flash builders}}
{{Animation editors}}
{{Adobe Flash}}
{{AdobeCS}}
{{Adobe eLearning Suite}}
{{Adobe Systems}}

[[શ્રેણી:એડોબ ફ્લેશ| ]]
[[શ્રેણી:એનીમેશન સોફ્ટવેર]]
[[શ્રેણી:C++ સોફ્ટવેર]]
[[શ્રેણી:ગ્રાફિક્સ ફાઇલ સ્વરૂપો]]
[[શ્રેણી:Mac OS (મેક ઓએસ) સોફ્ટવેર]]
[[શ્રેણી:Mac OS X (મેક ઓએસ એક્સ) સોફ્ટવેર]]
[[શ્રેણી:માઇક્રોમીડિયા સોફ્ટવેર]]
[[શ્રેણી:એડોબ સોફ્ટવેર]]
[[શ્રેણી:એડોબ રચનાત્મક એકમ]]
[[શ્રેણી:વેક્ટર ગ્રાફીક એડિટર્સ]]
[[શ્રેણી:વેબ વિકસવવાનું સોફ્ટવેર]]
[[શ્રેણી:2D (2ડી) એનીમેશન સોફ્ટવેર]]
[[શ્રેણી:રીચ ઇન્ટનેટ અરજીનું માળખાઓ]]
[[શ્રેણી:અમેરિકન શોધો]]
[[શ્રેણી:વિન્ડોઝસ સોફ્ટવેર]]
[[શ્રેણી:1996 સોફ્ટવેર]]</text>
      <sha1>a6vkc53n7pac1n510dbrdjqzi975mf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>એનરોન કૌભાંડ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26327</id>
    <revision>
      <id>901025</id>
      <parentid>900825</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T19:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="214762" sha1="owtu885hx6kjemb7460e81b3wznu7u9" xml:space="preserve">{{Infobox company
| company_name = Enron Corporation
| company_logo = [[File:Logo of Enron Corporation (1997).svg|150px|alt=A company logo with ENRON at a 45 degree angle and different colored lines above it, making the logo appear like a sideways 'E'.|Enron logo, designed by [[Paul Rand]]]]
| company_type = Defunct / Asset-less Shell
| slogan = Ask Why
| company_vision = The World's Leading hey Company.
| foundation = [[Omaha, Nebraska]], 1985
| location = [[Houston]], [[Texas]], United States
| key_people = [[Kenneth Lay]], Founder, former Chairman and CEO&lt;br /&gt;[[Jeffrey Skilling]], former President, CEO and COO&lt;br /&gt;[[Andrew Fastow]], former CFO&lt;br /&gt; [[Rebecca Mark-Jusbasche]], former Vice Chairman, Chairman and CEO of Enron International&lt;br /&gt;Stephen F. Cooper, Interim CEO and CRO&lt;br /&gt;John J. Ray, III, Chairman
| industry = formerly [[Energy]]
| revenue = $101 billion (in 2000)
| homepage = http://www.enron.com/
}}

ઓકટોબર 2001માં પર્દાફાશ થયેલા '''એનરોન કૌભાંડ''' ના પરીણામ સ્વરૂપે ટેકસાસના હ્યુસ્ટન સ્થિત અમેરિકન ઊર્જા કંપની એનરોન કોર્પોરેશનને નાદારીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તે ઉપરાંત વિશ્વમાં સૌથી મોટી પાંચ ઓડિટ અને એકાઉન્ટન્સી ભાગીદારી કંપનીઓમાં સ્થાન ધરાવતી કંપની આર્થર એન્ડરસનને તાળાં મારી દેવા પડ્યાં. અમેરિકાન ઇતિહાસમાં તે સમયે સૌથી મોટી દેવાળીયા કંપની તરીકે ઓળખાયેલી એનરોન નિશંકપણે કંપનીઓના હિસાબ તપાસની નિષ્ફળતાનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ પણ બની.&lt;ref&gt;બ્રાટોન, વિલિયમ ડબલ્યુ. &quot;એનરોન એન્ડ ધ ડાર્ક સાઇડ ઓફ શેરધારકો વેલ્યૂ&quot; (ટ્યુલેન લો રિવ્યૂ, ન્યૂ ઓર્લીન્સ, મે 2002) પાનું 61&lt;/ref&gt;


એનરોનની સ્થાપના કેનેથ લે દ્વારા 1985માં હ્યુસ્ટન નેચરલ ગેસ અને ઈન્ટરનોર્થના મર્જર બાદ કરવામાં આવી હતી. ઘણાં વર્ષો બાદ, જયારે જેફરી સ્કિલિંગને નોકરી પર રાખવામાં આવ્યા ત્યારે તેમણે અધિકારીઓનું એવું એક જૂથ તૈયાર કર્યું જે સોદા અને પ્રોજેકટ્સના નિષ્ફળ જવાને કારણે થયેલા અબજોના દેવાને હિસાબ વિધિ પદ્ધતિની છટકબારીઓ, ખાસ હેતુ માટે નિર્માણ કરવામાં આવેલી કંપનીઓ અને નબળા નાણાંકીય અહેવાલો મારફતે છૂપાવવા સક્ષમ હતું. મુખ્ય નાણાકીય અધિકારી (સીએફઓ) એન્ડ્ર્યુ ફેસ્ટો અને અન્ય અધિકારીઓ એનરોનના બોર્ડ ઓફ ડિરેકટર્સ અને ખૂબ જોખમી હિસાબ વિધિ પદ્ધતિના મુદ્દાઓ માટે નિમવામાં આવેલી કમિટીને ગેરમાર્ગે દોરવા અને આ મુદ્દાઓ અંગે આંખ આડા કાન કરવા માટે એન્ડરસન પર દબાણ ઉભું કરવા સક્ષમ હતી.


2000ના મધ્યભાગમાં 90 અમેરિકન ડોલર પ્રતિ શેર રહેલી એનરોનની શેરકિંમત નવેમ્બર 2001ના અંતમાં એક ડોલર પ્રતિ શેરથી નીચે ગબડી પડવાને કારણે શેરધારકોને લગભગ 11 અબજ ડોલરનું નુકસાન સહન કરવું પડ્યું. અમેરિકન સિકયુરિટીઝ એન્ડ એક્સ્ચેન્જ કમિશન (એસઈસી) (SEC)એ તપાસ શરૂ કરી અને ડાયનેજીએ
કંપનીને ફાયર સેલ પ્રાઈસ (નાદારીની હાલતમાં ખૂબ નીચી કિંમતે) ખરીદવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. આ સોદાની નિષ્ફળતા બાદ એનરોને 63.4 અબજ ડોલરની મિલકતો સાથે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ બેન્ક્રપ્સી કોડ (અમેરિકન નાદારી કાયદા)ના ચેપ્ટર 11 હેઠળ 2 ડિસેમ્બર 2001ના રોજ નાદારી નોંધાવવા માટે અરજી કરી, જે અમેરિકન ઇતિહાસમાં 2002માં વર્લ્ડકોમે નાદારી નોંધાવી ત્યાર સુધીની કોઈ પણ કંપનીની સૌથી મોટી નાદારી હતી.&lt;ref name=&quot;BenstonQuality&quot;&gt;{{cite journal|last=Benston|first=George J.|title=The Quality of Corporate Financial Statements and Their Auditors before and after Enron|journal=Policy Analysis|volume=|issue=497|page=12|publisher=[[Cato Institute]]|location=Washington D.C.|date=November 6, 2003|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa497.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-09-28}}&lt;/ref&gt;


એનરોનના ઘણાં અધિકારીઓ પર વિવિધ ગુનાઓ હેઠળ દાવો માંડવામાં આવ્યો અને પછીથી તેમને જેલની સજા પણ ફટકારવામાં આવી.  એનરોનના ઓડિટર આર્થર એન્ડરસનને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડિસ્ટ્રિકટ કોર્ટ (અમેરિકન જિલ્લા અદાલત) દ્વારા દોષિત ઠરાવવામાં આવ્યા, પરંતુ અમેરિકન સુપ્રીમ કોર્ટે આ ચુકાદાને ફગાવ્યો ત્યાં સુધીમાં કંપનીએ તેના મોટાભાગના ગ્રાહકો ગુમાવી દીધા હતા અને કંપની બંધ કરી દેવામાં આવી હતી (જુઓ આર્થર એન્ડરસન એલએલપી વિરુદ્ધ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ). એનરોનના કર્મચારીઓ અને શેરધારકોએ પેન્શન અને શેરના મૂલ્યમાં અબજો ડોલર ગુમાવ્યા છતાં પણ દિવાની દાવામાં તેમને મર્યાદિત વળતર મળ્યું. આ કૌભાંડના પરીણામ સ્વરૂપે, જાહેર કંપનીઓ માટેના નાણાંકીય અહેવાલોની વિશ્વસનિયતામાં વધારો કરવાના હેતુથી નવા નિયંત્રણો અને કાયદાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા.&lt;ref name=&quot;Ayala1&quot;&gt;{{cite journal|last=Ayala|first=Astrid|coauthor=Giancarlo Ibárgüen, Snr.|title=A Market Proposal for Auditing the Financial Statements of Public Companies|journal=Journal of Management of Value|volume=|issue=|page=1|publisher=[[Universidad Francisco Marroquín]]|location=|date=March 2006|url=http://www.mba.ufm.edu.gt/journalofmanagement/content/ENG_MarketProposal.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-05|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721084545/http://www.mba.ufm.edu.gt/journalofmanagement/content/ENG_MarketProposal.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કાયદાના એક ભાગ સાર્બેંન્સ-ઓકસલી એકટે સંઘીય તપાસ અથવા તો શેરધારકોને અંધારામાં રાખીને છેતરપિંડી કરવા માટે રેકોર્ડનો નાશ કરવા, તેમાં ફેરફાર કરવા તથા બનાવટી રેકોર્ડ તૈયાર કરવાના ગુના બદલ કરવામાં આવતી સજાને વધારે આકરી બનાવવામાં આવી.&lt;ref name=&quot;CohenTrends&quot;&gt;{{cite journal|last=Cohen|first=Daniel A.|coauthor=Dey Aiyesha and Thomas Z. Lys|title=Trends in Earnings Management and Informativeness of Earnings Announcements in the Pre- and Post-Sarbanes Oxley Periods|journal=|volume=|issue=|page=5|publisher=[[Kellogg School of Management]]|location=Evanston, Illinois|date=February 2005|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=658782|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; આ કાયદાને કારણે તેમના ગ્રાહકો સાથે નિષ્પક્ષ અને સ્વતંત્ર રહેવા અંગેની ઓડિટિંગ કંપનીઓની જવાબદારીમાં વધારો થયો.&lt;ref name=&quot;Ayala1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==એનરોનનો ઉદય==
[[File:Ken Lay.jpg|thumb|right|200px|alt=A headshot of an older man facing the camera. The man is wearing a suit without a tie.|જુલાઈ 2004ના રોજ લીધેલી કેનિથ લેની તસવીર]]
કેનેથ લેએ 1985માં હ્યુસ્ટન નેચરલ ગેસ અને ઈન્ટરનોર્થ નામની બે કુદરતી ગેસ પાઈપલાઈન કંપનીઓના મર્જર દ્વારા એનરોનની સ્થાપના કરી હતી.&lt;ref name=&quot;Healy3&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=3|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; 1990ના દાયકાના પ્રારંભિક વર્ષોમાં તેમણે વિજળીને બજારભાવે વેચવાની શરૂઆત કરવામાં મદદ કરી અને થોડા જ સમય બાદ અમેરિકન કોંગ્રેસે કુદરતી ગેસના વેચાણને નિયંત્રણમુકત કરતો કાયદો પસાર કર્યો. તેના પરિણામ સ્વરૂપે એનરોન જેવા વેપારીઓને ઉંચી કિંમતે વિજળી વેચવી શકય બન્યું, જેના કારણે ઊર્જા કંપનીઓનો ખૂબ વિકાસ થયો.&lt;ref name=&quot;StruggleNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Gerth|first=Jeff|coauthor=Richard A. Oppel, Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/10/business/regulators-struggle-with-a-marketplace-created-by-enron.html|work=The New York Times|title=Regulators struggle with a marketplace created by Enron|date=2001-11-10|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; કુદરતી ગેસને નિયંત્રણમુકત કરવાના પરિણામે કિંમતમાં પ્રવાહિતા આવતા ઉત્પાદકો અને સ્થાનિક સરકારોએ તેની આકરી નિંદા કરી હતી અને નિયંત્રણો વધારવા માટે દબાણ કર્યું હતુ ત્યારે એનરોન તથા અન્ય કંપનીઓ મજબૂત જૂથબંધી મારફતે મુકત બજાર તંત્ર ચાલું રાખવામાં સફળ રહ્યાં હતા.&lt;ref name=&quot;StruggleNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SurestStepsNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Banerjee|first=Neela|url=http://www.nytimes.com/2001/11/09/business/surest-steps-not-the-swiftest-are-propelling-dynegy-past-enron.html|title=Surest steps, not the swiftest, are propelling Dynegy past Enron|work=The New York Times|date=2001-11-09|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;


1992 સુધીમાં એનરોન ઉત્તર અમેરિકાની કુદરતી ગેસનું વેચાણ કરતી સૌથી મોટી કંપની બની ગઇ હતી અને 122 મિલિયન ડોલરની વ્યાજ તેમજ કર પહેલાંની આવક સાથે ગેસના વેચાણનો કારોબાર એનરોનની ચોખ્ખી આવકમાં બીજા નંબરનો ફાળો આપતો કારોબાર બની ગયો હતો. નવેમ્બર 1999માં ઓનલાઈન ટ્રેડિંગ મોડલ એનરોનઓનલાઈનની સ્થાપનાથી કંપનીને વધારે વિકાસ કરવા તથા તેની વાટાઘાટ કરવાની અને ટ્રેડિંગ કારોબાર ચલાવવાની ક્ષમતામાં વધારો થયો હતો.&lt;ref name=&quot;Healy7&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=7|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;


વધારે વૃદ્ધિ કરવાની પ્રયાસના ભાગરૂપે એનરોને અન્ય કારોબારમાં ઝંપલાવવાનો વ્યૂહ અપનાવ્યો.  2001 સુધીમાં એનરોન એવું ઔદ્યોગિક ગૃહ બની ગયું હતું જે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગેસપાઈપ લાઈન, પલ્પ અને પેપર પ્લાન્ટ, બ્રોડબેન્ડ મિલકતો, પાવર પ્લાન્ટ્સ અને વોટર પ્લાન્ટ્સની માલિકી ધરાવતું હતું તદઉપરાંત તેનું સંચાલન પણ કરતું હતું. કોર્પોરેશન નાણાં બજારમાં પણ કેટલાક ઉત્પાદનો અને સેવાનું વેચાણ કરતું હતું.&lt;ref name=&quot;Healy5&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=5|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;


તેના પરીણામ સ્વરૂપે, એનરોનના શેરમાં 1990ના દાયકાથી 1998ના અંત સુધીમાં 311 ટકાનો વધારો નોંધાયો, જે સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ પૂઅર 500 સૂચકાંકમાં વૃદ્ધિ દરમાં નોંધપાત્ર વધારો હતો. કંપનીનો શેર 1999માં 56 ટકા અને 2000માં 87 ટકા વધ્યો, તેની સરખામણીમાં આ વર્ષો દરમિયાન સૂચકાંકમાં અનુક્રમે 20 ટકાનો વધારો અને 10 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો હતો. ડિસેમ્બર 31, 2000 સુધીમાં એનરોનના શેરની કિંમત 83.13 ડોલર હતી અને તેની બજાર મૂડી 60 અબજ ડોલરની હતી, જે તેની આવકના 70 ગણી અને તેની બૂક વેલ્યુ કરતાં છ ગણી વધુ હતી. જે કંપનીના ભવિષ્ય અંગે શેરબજારની  ઉચ્ચતમ અપેક્ષાઓ તરફ નિર્દેશ કરતું હતું. વધુમાં, ''ફોર્ચ્યુનના '''સૌથી વધુ પ્રતિષ્ઠિત કંપની સરવે''' '' માં એનરોનને અમેરિકાની સૌથી વધુ નવા સંશોધન અપનાવતી મોટી કંપની તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;Healy1&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=1|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

==પડતીના કારણો==
એનરોનના અપારદર્શક નાણાકીય અહેવાલોમાં તેની કામગીરી અને નાણાંકીય વિગતોની સ્પષ્ટ વિગતો શેરધારકો અને વિશ્લેષકોને આપાવામાં આવતી ન હતી.&lt;ref name=&quot;DarkSide6&quot;&gt;{{cite journal|last=Bratton|first= William W.|title=Enron and the Dark Side of Shareholder Value|journal=[[Tulane Law Review]]|volume=|issue=|page=6|date=May 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=301475|doi=|access-date=2009-08-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MackOther&quot;&gt;{{cite news|last=Mack|first=Toni|url=http://www.forbes.com/forbes/2002/1014/062_print.html|work=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|title=The Other Enron Story|date=2002-10-14|access-date=2009-08-09|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118123015/http://www.forbes.com/forbes/2002/1014/062_print.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વધુમાં, તેનું જટીલ કારોબાર મોડલ એકાઉન્ટની મર્યાદાની બહાર હતું, જેનાથી એ જરૂરી બની ગયું હતું કે કંપની એકાઉન્ટિંગની મર્યાદાઓને તેની આવકનું વ્યવસ્થાપન કરવા અને કંપનીની કામગીરીને તેના હિતમાં દર્શાવવા માટે સરવૈયામાં ફેરફાર કરી શકે.&lt;ref name=&quot;Healy9&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=9|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; મેકલિન અને એલકિડે તેમના પુસ્તક ''ધ સ્માર્ટેસ્ટ ગાયઝ ઈન ધ રૂમ'' માં જણાવ્યા અનુસાર, એનરોન કૌભાંડ વર્ષો પહેલાં શરૂ થયેલી આદતો અને મૂલ્યો તથા લીધેલા પગલાંના સાતત્યપૂર્ણ સંગ્રહિત થવાથી અને અંતમાં નિયંત્રણ બહાર થઇ જવાથી અસ્તિત્ત્વમાં આવ્યું હતું. એવું લાગે છે કે 1997ના અંતિમ સમયથી તેના અંત સુધી, એનરોનનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ એકાઉન્ટિંગ અને ફાયનાન્સિયલ વ્યવહારોમાં અનુમાનિત આવક અને અનુમાનિત નાણાં પ્રવાહ, મિલકતોના મૂલ્યોને અનેક ગણાં દર્શાવવાનો અને જવાબદારીને હિસાબની બહાર રાખવાનો હતો.&lt;ref&gt;જેમ્સ એન. બોડુર્થા, જુનિયર:''“અનફેર વેલ્યૂઝ” - એનરોન્સ શેલ ગેમ''  (ધ મેકડોનગ સ્કૂલ ઓફ બિઝનેસ, વોશિંગ્ટન ડીસી, માર્ચ 2003) પાનું 2 [http://bodurtha.georgetown.edu/enron/bodurtha_enron_shell_game.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905180643/http://bodurtha.georgetown.edu/enron/bodurtha_enron_shell_game.pdf |date=2012-09-05 }}&lt;/ref&gt;

આ તમામ મુદ્દાઓ સાથે મળીને અંતમાં કંપનીને નાદારી તરફ દોરી ગયા અને તેમાંથી મોટાભાગનાં પગલાં લે, જેફરી સ્કિલિંગ, એન્ડ્ર્યુ ફેસ્ટો તથા અન્ય અધિકારીઓના આડકતરા અથવા સીધાં નિર્દેશોને કારણે જ લેવામાં આવ્યાં હતાં. કંપનીના છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં લે ચેરમેન હતા અને તેમણે સ્કિલિંગ અને ફેસ્ટો દ્વારા લેવામાં આવેલાં પગલાંની ચકાસણી કર્યા સિવાય જ તેને અનુમોદન આપી દીધું હતું. સ્કિલિંગે, જે સતત વોલ સ્ટ્રીટ (શેરબજાર)ની અપેક્ષાઓને પૂરી કરવા પર સતત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતો હતો, માર્ક-ટુ-માર્કેટ એકાઉન્ટિંગના ઉપયોગની તરફેણ કરતો અને એનરોનના અધિકારીઓ પર દેવા પર ઢાંકપીછોડો કરવા નવી રીત-રસમો શોધી કાઢવા દબાણ કર્યા કરતો હતો. ફેસ્ટો અને અન્ય અધિકારીઓએ, &quot;... ઓફ-બેલેન્સ-શીટ વ્હિકલ, જટિલ નાંણાકીય માળખાં અને વિચિત્ર પ્રકારના સોદા શોધી કાઢ્યાં જેને આજે પણ માત્ર બહુ જ ઓછા લોકો સમજી શકે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;McLean1323&quot;&gt;{{cite book|title=[[Enron: The Smartest Guys in the Room]]|last=McLean|first=Bethany|author2=Peter Elkind|pages=132–133|isbn=1-59184-008-2}}&lt;/ref&gt;

===આવકને માન્યતા===
{{Main|Revenue recognition}}
એનરોન અને ઊર્જા વેચાણ સાથે સંકળાયેલા અન્ય વેપારીઓ વિજળી ઉત્પાદન મથકો, કુદરતી ગેસ પાઈપલાઈન, સંગ્રહ અને પ્રક્રિયા કરવા માટેની સગવડોના વિકાસ ઉપરાંત જથ્થાબંધ વેચાણ અને જોખમ સંચાલન જેવી સેવાઓ પૂરી પાડીને નફો કરતી હતી.&lt;ref name=&quot;FossRevol&quot;&gt;{{cite journal|last=Foss|first=Michelle Michot|title=Enron and the Energy Market Revolution|journal=|volume=|issue=|page=1|publisher=[[University of Houston Law Center]]|location=|date=September 2003|url=http://www.beg.utexas.edu/energyecon/energy-inc/members/Course_Modules/Class_Info/Foss_Enron%20Chapter_Final_9%205%2003.pdf|doi=|access-date=2009-11-12|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ0uZXuG?url=http://www.beg.utexas.edu/energyecon/energy-inc/members/Course_Modules/Class_Info/Foss_Enron%20Chapter_Final_9%205%2003.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જયારે ઉત્પાદનોના ખરીદ અને વેચાણનું જોખમ લેવાનું હોય ત્યારે વેપારીઓને વેચાણ કિંમત આવક તરીકે અને ઉત્પાદનની કિંમત વેચાયેલા માલની કિંમત તરીકે દર્શાવવાની છૂટ આપવામાં આવી હતી. તેનાથી વિપરીત, &quot;એજન્ટ&quot; ગ્રાહકને સેવા પૂરી પાડતો, પરંતુ ખરીદ અને વેચાણ માટે વેપારી જેવું જોખમ લેતો ન હતો. જયારે દલાલને સેવા પ્રદાતાના વર્ગમાં સામેલ કરવામાં આવે ત્યારે તે વેચાણ કિંમત અને દલાલીને રકમને આવક તરીકે દર્શાવી શકતો હતો, જો કે તે સમગ્ર સોદાના મૂલ્યને આવક તરીકે દર્શાવી શકતો ન હતો.&lt;ref name=&quot;DharanRedFlag1013&quot;&gt;{{cite book|last=Dharan|first=Bala G.|coauthor=William R. Bufkins|title=Enron: Corporate Fiascos and Their Implications|pages=101&amp;ndash;103}}&lt;/ref&gt;

[[ગોલ્ડમૅન સૅશ|ગોલ્ડમેન શાક્સ]] અને મેરિલ લિન્ચ જેવી વેપારી કંપનીઓ આવક દર્શાવવા માટે રૂઢિવાદી એજન્ટ મોડલ (જેમાં માત્ર વેચાણ અથવા દલાલીને જ આવક તરીકે દર્શાવવામાં આવતા હતા)નો ઉપયોગ કરતાં હતા, એનરોને તેના દરેક સોદાની સમગ્ર વેચાણ કિંમતને આવક તરીકે દર્શાવવા પર પસંદગી ઉતારી. આ મર્ચન્ટ મોડલને એકાઉન્ટિંગ અર્થઘટનમાં એજન્ટ મોડલની સરખામણીએ વધારે આક્રમક માનવામાં આવતું હતું.&lt;ref&gt;ધરન, બાલા જી. અને બુફકિન્સ, વિલિયમ્સ આર., ''રેડ ફ્લેગ્સ ઇન એનરોન્સ રિપોર્ટિંગ ઓફ રેવન્યૂઝ એન્ડ કી ફાઇનાન્શિયલ મેઝર્સ'' , (એનરોન: કોર્પોરેટ ફિયાસ્કો એન્ડ ધેર ઇમ્પ્લિકેશન્સ, ફાઉન્ડેશન  પ્રેસ, ISBN 1587785781, 2004, પાનું 101-103 [http://www.ruf.rice.edu/~bala/files/dharan-bufkins_enron_red_flags.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604234448/http://www.ruf.rice.edu/~bala/files/dharan-bufkins_enron_red_flags.pdf |date=2011-06-04 }}&lt;/ref&gt; વેચાણની આવકને વધારીને દર્શાવવાની એનરોનની પદ્ધતિને પછીથી ઊર્જા વેચાણના ક્ષેત્રમાં કાર્યરત અન્ય કંપનીઓએ પણ કંપનીની આવકમાં મોટા વધારા સાથે સ્પર્ધામાં ટકી રહેવાના પ્રયાસના ભાગરૂપે અપનાવી. ડ્યુક એનર્જી, રિલાયન્ટ એનર્જી અને ડાઈનેજી જેવી અન્ય ઊર્જા કંપનીઓ પણ એનરોનની સાથે ''ફોર્ચ્યુન''  500ની ટોચની 50 કંપનીઓની યાદીમાં જોડાઈ જેનું મુખ્ય કારણ વેચાણ કામગીરીને કારણે મેળવવામાં આવેલી આવક હતી.&lt;ref name=&quot;DharanRedFlag105&quot;&gt;{{cite book|last=Dharan|first=Bala G.|coauthor=William R. Bufkins|title=Enron: Corporate Fiascos and Their Implications|pages=105}}&lt;/ref&gt;

એનરોનનો વિકૃત, &quot;વધારે પડતી&quot; આવકનો ઉપયોગ કંપનીના દેવાને છૂપાવવા કરતાં કંપનીની નવતર સંશોધનોને પ્રોત્સાહન આપતી, ઊંચો વૃદ્ધિદર ધરાવતી અને ઉત્કૃષ્ટ કારોબારિક પ્રદર્શન ધરાવતી કંપની તરીકેની છાપ ઉપસાવવા માટે વધારે કરવામાં આવતો હતો. 1996 અને 2000ની વચ્ચે એનરોનની આવક 750 ટકા કરતાં વધારે વધીને 1996ના 13.3 અબજ ડોલરથી 2000માં 100.8 અબજ ડોલર થઇ ગઇ. લગભગ 65 ટકાનું બહોળું વાર્ષિક વિસ્તરણ માત્ર 2-3 ટકા વાર્ષિક વૃદ્ધિદરને પણ સન્માનજનક માનતા ઊર્જા ઉદ્યોગ સહિત સમગ્ર ઉદ્યોગજગત માટે અભૂતપૂર્વ હતું. વર્ષ 2001ના પ્રથમ નવ મહિનામાં જ એનરોને તેની આવક 138.7 અબજ ડોલર ધર્શાવી, જેના કારણે કંપનીએ ''ફોર્ચ્યુન''  ગ્લોબલ 500ની યાદીમાં છઠ્ઠું સ્થાન મેળવ્યું.&lt;ref name=&quot;DharanRedFlag97100&quot;&gt;{{cite book|last=Dharan|first=Bala G.|coauthor=William R. Bufkins|title=Enron: Corporate Fiascos and Their Implications|pages=97&amp;ndash;100}}[http://www.ruf.rice.edu/~bala/files/dharan-bufkins_enron_red_flags.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604234448/http://www.ruf.rice.edu/~bala/files/dharan-bufkins_enron_red_flags.pdf |date=2011-06-04 }}&lt;/ref&gt;

===માર્ક-ટુ-માર્કેટ હિસાબ===
{{Main|Mark-to-market accounting}}
એનરોનના કુદરતી ગેસ કારોબારનું એકાઉન્ટિંગ ખૂબ જ સીધું હતું; દરેક સમયગાળામાં કંપનીએ પૂરા પાડવામાં આવેલા ગેસના જથ્થાની મૂળ કિંમત અને આ વેચાણમાંથી થયેલી વાસ્તવિક આવક દર્શાવી હતી. જો કે, સ્કિલિંગ કંપની સાથે જોડાયા ત્યારે તેમણે વેચાણ કારોબાર માટે માર્ક-ટુ-માર્કેટ એકાઉન્ટિંગ
પદ્ધતિ અપનાવવાની માંગ કરી, જેના માટે તેમણે એવું કારણ આપ્યું કે &quot;... તે સાચું આર્થિક મૂલ્ય દર્શાવે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;McLean3942&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|pages=39&amp;ndash;42}}&lt;/ref&gt; લાંબાગાળાના જટીલ કરારો માટે આ એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરનારી એનરોન પ્રથમ બિનનાણાકીય કંપની બની.&lt;ref name=&quot;MackHiddenR&quot;&gt;{{cite news|last=Mack|first=Toni|url=http://proquest.umi.com.libproxy.sdsu.edu/pqdweb?did=421703&amp;sid=3&amp;Fmt=3&amp;clientId=17862&amp;RQT=309&amp;VName=PQD|format=Registration required|work=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|title=Hidden Risks|date=1993-05-24|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; માર્ક-ટુ-માર્કેટ એકાઉન્ટિંગમાં એક વખત લાંબાગાળાના કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવે ત્યારબાદ ભવિષ્યના ચોખ્ખા રોકડ પ્રવાહ માટે વર્તમાન મૂલ્યએ આવકનો અંદાજ મેળવવામાં આવે છે. ઘણીવખત, આ પ્રકારા કરારોની યોગ્યતા અને તેને સંબંધિત કિંમતની આકારણી કરવી મુશ્કેલ બની જાય છે. &lt;ref name=&quot;Healy10&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=10|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; નફા અને રોકડની વચ્ચે રહેલા મોટા તફાવતને પહોંચી વળવાના પ્રયાસરૂપે રોકાણકારોને ખોટા અથવા ગેરમાર્ગે દોરતાં અહેવાલો આપવામાં આવતા હતા. આ પદ્ધતિના ઉપયોગમાં પ્રોજેકટની આવક નોંધી શકાતી હતી, જે નાણાકીય આવકમાં વધારો કરતી હતી.  જો કે, ભવિષ્યના વર્ષોમાં, નફાનો સમાવેશ કરી શકાય તેમ ન હતો, તેથી રોકાણકારોને ખુશ કરવા માટે વધારાનો વૃદ્ધિદર દર્શાવવા નવા અને વધારે પ્રોજેકટ્સની આવકનો સમાવેશ કરવામાં આવતો હતો.&lt;ref name=&quot;McLean3942&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એનરોનના એક પ્રતિસ્પર્ધીએ કરેલા નિર્દેશ અનુસાર, &quot;જો તમે તમારી આવકમાં વધારો દર્શાવો તો તમારે તેટલી જ કે વધારે આવક દર્શાવવા માટે વધારેને વધારે સોદા કરતાં રહેવું પડે.&quot;&lt;ref name=&quot;MackHiddenR&quot;&gt;&lt;/ref&gt; માર્ક-ટુ-માર્કેટ એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિની મર્યાદાઓ અને જોખમોનો ખ્યાલ હોવા છતાં યુ.એસ. સિકયુરીટીઝ એન્ડ એક્સ્ચેન્જ કમિશન (એસઈસી) (SEC)એ કુદરતી ગેસના ભવિષ્યના કરારોના વેચાણમાં એનરોનની આ એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિને જાન્યુઆરી 30,1992ના રોજ મંજૂરી આપી.&lt;ref name=&quot;McLean3942&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જો કે, વોલસ્ટ્રીટની ધારણાઓને પહાચી વળવા માટે એનરોને પછીથી આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કંપનીના બીજા ક્ષેત્રોમાં પણ કરવાનું શરૂ કર્યું.&lt;ref name=&quot;McLean127&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=127}}&lt;/ref&gt;

જુલાઈ 2000માં એનરોન અને બ્લોકબસ્ટર વિડિયોએ વર્ષના અંત સુધીમાં અમેરિકાના વિવિધ શહેરોમાં માગ પ્રમાણેનું મનોરંજન પૂરું પાડવા માટેના 20 વર્ષના કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યાં. અસંખ્ય પ્રાયોગિક પ્રોજેકટ્સ પછી એનરોને આ સોદામાંથી 110 મિલિયન ડોલર કરતાં વધારેનો નફો થવાની ધારણા દર્શાવી, જો કે વિશ્લેષકોએ આ સેવાની તકનિકી યોગ્યતા અને બજારની માગ અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા.&lt;ref name=&quot;Healy10&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જયારે આ નેટવર્ક કામ કરવામાં નિષ્ફળ ગયું ત્યારે બ્લોકબસ્ટરે કરારમાંથી પીછેહઠ કરી. આ સોદો નુકસાનમાં પરીણમ્યો હોવાં છતાં એનરોને ભવિષ્યનો નફો દર્શાવવાનું ચાલુ રાખ્યું.&lt;ref name=&quot;BlockbusterUSA&quot;&gt;{{cite news|last=Hays|first=Kristen|url=http://www.usatoday.com/tech/techinvestor/corporatenews/2005-04-17-new-enron-trial_x.htm|work=[[USA Today]]|title=Next Enron trial focuses on broadband unit|date=2005-04-17|access-date=2009-08-07}}&lt;/ref&gt;

===ખાસ હેતુ માટેની કંપની===
{{Main|Special purpose entity}}
ચોક્કસ અસ્કામતોને ભંડોળ પૂરું પાડવા અથવા તેની સાથે સંકળાયેલા જોખમોનું સંચાલન કરવા માટે એનરોને મર્યાદિત ભાગીદારી અથવા કામચલાઉ અથવા ખાસ હેતુ પૂરા કરવા માટે બનાવવામાં આવેલી ખાસ હેતુ માટેની કંપનીનો ઉપયોગ કર્યો. કંપનીએ ખાસ હેતુ માટેની કંપનીના ઉપયોગની ઓછામાં ઓછી અથવા નહિવત માહિતી પૂરી પાડવા પર પસંદગી ઉતારી.&lt;ref name=&quot;Healy11&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=11|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; આ શેલ કંપનીઓનું નિર્માણ સ્પોન્સર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું પરંતુ તેને સ્વતંત્ર ઈકિવટી રોકાણકારો અથવા દેવા દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવતું હતું. નાણાકીય અહેવાલ રજૂ કરવાના હેતુથી ખાસ હેતુ માટેની કંપની સ્પોન્સરથી અલગ છે કે નહીં તે અંગેના શ્રેણીબદ્ધ નિર્દેશો બહાર પાડવામાં આવ્યા. એનરોને તેનું દેવું છુપાવવા માટે 2001 સુધીમાં કુલ મળીને સકડો ખાસ હેતુ માટેની કંપનીઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Healy10&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

ખાસ હેતુ માટેની કંપનીઓનો ઉપયોગ માત્ર એકાઉન્ટગના નિયમો પર ઢાંકપીછોડો કરવા ઉપરાંત બીજા હેતુ માટે પણ કરવામાં આવતો હતો.  એક જ નિયમનભંગના પરીણામ સ્વરૂપે એનરોનના સરવૈયામાં જવાબદારીઓને ઓછી આંકવામાં આવી અને તેની ઈકિવટી અને તેની આવકને અનેકગણી દર્શાવવામાં આવી.&lt;ref name=&quot;Healy11&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એનરોને તેના શેરધારકોને જણાવ્યું કે તેના બિનપ્રવાહી રોકાણોમાં રહેલા નુકસાન સામે તેણે ખાસ હેતુ
માટેની કંપનીનો ઉપયોગ કરીને રક્ષણ મેળવી લીધું છે. જો કે, રોકાણકારો એ હકિકતથી અજાણ હતા કે ખાસ હેતુ માટેની કંપનીઓને ઉપયોગ કંપનીના પોતાના શેર અને નાણાકીય ગેરન્ટીઝનો ઉપયોગ આ હેજિંગ માટે કરતી હતી.  આ માળખાને કારણે એનરોનને નુકશાનના જોખમ સામેનું રક્ષણ મળ્યું નહીં.&lt;ref name=&quot;Healy11&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એનરોને ઉપયોગ કરેલી ખાસ હેતુ માટેની કંપનીઓના નોંધપાત્ર ઉદાહરણોમાં જેઈડીઆઈ એન્ડ ચેવકો(JEDI and Chewco), વ્હાઈટવિંગ (Whitewing) અને એલજેએમ (LJM)નો સમાવેશ થાય છે.

====જેઈડીઆઈ એન્ડ ચેવકો
(JEDI and Chewco)====
{{Main|Chewco}}
1993માં એનરોને ઊર્જા રોકાણ સાથે કેલિફોર્નિયા સ્ટેટ પેન્શન ફંડ કાલપેર્સ (CalPERS) સાથે મળીને જોઈન્ટ એનર્જી ડેવલપમેન્ટ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ્સ (જેઈડીઆઈ) (JEDI) નામના સંયુકત સાહસની સ્થાપના કરી.&lt;ref name=&quot;McLean67&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=67}}&lt;/ref&gt; ચીફ ઓપરેટિંગ ઓફિસર (સીઓઓ) (COO) તરીકે કામ કરતાં સ્કિલગે  1997માં કાલપેર્સને એક અલગ રોકાણમાં એનરોન સાથે ભાગીદારી કરવા જણાવ્યું. કાલપેર્સને આ વિચારમાં રસ પડ્યો પરંતુ જો જેઈડીઆઈમાંથી તેમની ભાગીદારી છૂટી કરવામાં આવે તો જ નવું રોકાણ કરવામાં રસ દર્શાવ્યો.&lt;ref name=&quot;DarkSide30&quot;&gt;{{cite journal|last=Bratton|first= William W.|title=Enron and the Dark Side of Shareholder Value|journal=[[Tulane Law Review]]|volume=|issue=|page=30|date=May 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=301475|doi=|access-date=2009-08-24}}&lt;/ref&gt; જો કે, એનરોન જેઈડીઆઈમાં રહેલો કાલપેર્સનો હિસ્સો ખરીદીને કંપનીની બેલેન્સશીટ પર કોઇ દેવું દર્શાવવા માંગતી ન હતી. ચીફ ફાયનાન્સિયલ ઓફિસર (સીએફઓ) (CFO) ફેસ્ટોએ ચેવકો ઈન્વેસ્ટમેન્ટસ એલ.પી. નામની ખાસ હેતુ માટેની કંપની સ્થાપી જેણે એનરોનની ખાતરી પર દેવું ઉભું કર્યું, જેનો ઉપયોગ સંયુકત સાહસમાં રહેલો કાલપેર્સનો હિસ્સો 383 મિલિયન ડોલરમાં ખરીદવા માટે કરવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;Healy11&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ફેસ્ટોએ ચેવકોનું નિર્માણ કર્યું હોવાને કારણે જેઈડીઆઈનું નુકસાન એનરોનના સરવૈયાની બહાર રહ્યું.

કાલપેર્સ અને એનરોન વચ્ચે થયેલી ગોઠવણ 2001માં કંપનીની પડતી દરમિયાન બહાર આવી, જેના કારણે એનરોનની ચેવકો અને જેઈઆઈડી એમ બંનેની એકાઉન્ટિંગ ટ્રીટમેન્ટને ગેરલાયક ઠરાવવામાં આવી. આ ગેરલાયકાત માટે એનરોનની 1997થી 2001ની મધ્ય સુધીની આવકમાં 405 મિલિયન ડોલરનો ઘટાડો જરૂરી બન્યો. વધુમાં, કોન્સોલિડેશનના કારણે કંપનીના કુલ દેવામાં 628 મિલિયન ડોલરનો વધારો થયો.&lt;ref name=&quot;DarkSide31&quot;&gt;{{cite journal|last=Bratton|first= William W.|title=Enron and the Dark Side of Shareholder Value|journal=[[Tulane Law Review]]|volume=|issue=|page=31|date=May 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=301475|doi=|access-date=2009-08-24}}&lt;/ref&gt;

====વ્હાઇટવિંગ====
સફેદ-પાંખ ધરાવતું કબૂતર ટેકસાસમાં વતન ધરાવતું પક્ષી છે અને એનરોન દ્વારા ફાઈનાન્સિયલ વ્હિકલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલી ખાસ હેતુ ધરાવતી કંપનીનું નામ પણ હતું.&lt;ref&gt;મેકક્યુલોગ, રોબર્ડ: ''એન્ડરસ્ટેન્ડિંગ વ્હાઇટવિંગ'' , મેકક્યુલોગ રિસર્ચ, પોર્ટલેન્ડ, ઓરેગોન, જાન્યુઆરી 2002, પાનું 1 [http://www.mresearch.com/pdfs/13.pdf ]&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 1997માં, એનરોન દ્વારા પૂરાં પાડવામાં આવેલા 579 મિલિયન ડોલર અને બહારના રોકાણકારના 500 મિલિયન ડોલરના ભંડોળ સાથે વ્હાઇટવિંગ એસોસીયેટ્સ એલ.પી. સ્થાપવામાં આવી.  બે વર્ષ બાદ, કંપનીની ગોઠવણમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો જેથી તે એનરોન સાથે જોડાયેલી ન રહે અને
તેનું દેવું કંપનીના સરવૈયામાં ગણતરીમાં લેવામાં ન આવે.  વ્હાઇટવિંગનો ઉપયોગ એનરોનના વિજ મથકો, પાઈપલાઈન, શેર અને અન્ય રોકાણોમાં હિસ્સો ખરીદવા
સહિતની મિલકતોની ખરીદી માટે કરવામાં આવતો હતો.&lt;ref name=&quot;Cornford18&quot;&gt;{{cite journal|last=Cornford|first=Andrew|title=Internationally Agreed Principles For Corporate Governance And The Enron Case|journal=G-24 Discussion Paper Series No. 30|volume=|issue=|page=18|publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]]|location=New York|date=June 2004|url=http://www.unctad.org/en/docs/gdsmdpbg2420046_en.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ1KQjhV?url=http://www.unctad.org/en/docs/gdsmdpbg2420046_en.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1999 અને 2001ની વચ્ચે, વ્હાઈટવિંગે એનરોનના શેરનો કોલેટરલ તરીકે ઉપયોગ કરીને એનરોન પાસેથી બે અબજ ડોલરની અસ્કયામતોની ખરીદી કરી. એનરોનના બોર્ડે આ સોદાને મંજૂરી આપી હોવા છતાં અસ્કયામતો સાચા અર્થમાં વેચાણ ન હતું અને તેને લોન તરીકે ગણવામાં આવી જોઈએ.&lt;ref name=&quot;Lambert35&quot;&gt;{{cite book|last=Lambert|first=Jeremiah D.|title=Energy Companies and Market Reform|publisher=[[PennWell Corporation]]|location=[[Tulsa]]|date=September 2006|page=35|isbn=1-593-70060-1}}&lt;/ref&gt;

====એલજેએમ એન્ડ રેપ્ટર્સ
(LJM અને Raptors)====
{{Main|LJM (Lea Jeffrey Michael)}}
1999માં ફેસ્ટોએ બે મર્યાદિત ભાગીદારીનું સર્જન કર્યુઃ એલજેએમ કેમેન એલ.પી. (એલજેએમ1) અને એલજેએમ2 કો-ઈન્વેસ્ટમેન્ટ એલ.પી. (એલજેએમ2), જેનો હેતુ નાણાકીય અહેવાલોમાં સુધારો કરવા માટે એનરોનના નબળા દેખાવ કરતાં શેર અને તેમાં હિસ્સો ખરીદવાનો હતો. આ દરેક ભાગીદારી એક માત્ર બહારના ઈકિવટી રોકાણકારોને ખાસ સેવા પૂરી પાડવાનો જ હતો જેમને એવી ખાસ હેતુ ધરાવતી કંપનીની જરૂર હતી જેનો ઉપયોગ એનરોન દ્વારા કરવામાં આવતો હોય. ફેસ્ટોને (તે એનરોનના ચીફ ફાયનાન્સિયલ ઓફિસર-સીએફઓ તરીકે કામ કરતા હોવાને કારણે) આ કંપની ચલાવવા માટે એનરોનના નિયમોમાંથી મુકિત મેળવવા માટે કંપનીના બોર્ડ ઓફ ડિરેકટર્સ સમક્ષ જવું જરૂરી હતું.&lt;ref name=&quot;McLean1937&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=193 and 197}}&lt;/ref&gt; એલજેએમ 1 અને 2ને જેપી મોર્ગન ચેઝ, સીટીગ્રૂપ, ક્રેડિટ સ્યુઈસ ફર્સ્ટ બોસ્ટોન અને વેકોવિયા દ્વારા લગભગ 390 મિલિયન ડોલરનું બહારનું ઈકિવટી ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવ્યું. આ ઈકિવટીનું માર્કેટિંગ કરનારી મેરિલ લિંચે પણ 22 મિલિયન ડોલરનો ફાળો આપ્યો.&lt;ref name=&quot;DarkSide31&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

એનરોને &quot;રેપ્ટર્સ 1-4&quot;, ''જુરાસિક પાર્ક'' ના વેલોસીટીરેપ્ટર્સ પરથી નામકરણ કરવામાં આવેલી જેએલએમ સંબંધિત ચાર ખાસ હેતુવાળી કંપનીઓને &quot;એનરોનના કરોડો સામાન્ય શેર અને લાંબાગાળે કરોડો શેર ખરીદવાના હક્કો સહિત 1.2 અબજ ડોલર કરતાં વધારેની અસ્કયામતો ઉપરાંત 150 મિલિયન ડોલરની એનરોનની પેયેબલ નોટ્સ તબદિલ કરી આપી.&quot;&lt;ref name=&quot;Velociraptors&quot;&gt;{{cite news|last=Levine|first=Greg|url=http://www.forbes.com/2006/03/07/enron-fastow-two-cx_gl_0307autofacescan16.html|work=[[Forbes]]|title=Fastow Tells Of Loss-Hiding Enron 'Raptors'|date=2006-03-07|access-date=2009-09-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DarkSide33&quot;&gt;{{cite journal|last=Bratton|first= William W.|title=Enron and the Dark Side of Shareholder Value|journal=[[Tulane Law Review]]|volume=|issue=|page=33|date=May 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=301475|doi=|access-date=2009-08-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CloudedBooks&quot;&gt;{{cite news|last=Hiltzik|first=Michael A.|url=http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/103911266.html?dids=103911266:103911266&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Jan+31%2C+2002&amp;author=MICHAEL+A.+HILTZIK&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=THE+NATION%3B+THE+FALL+OF+ENRON%3B+Enron%27s+Web+of+Complex+Hedges%2C+Bets%3B+Finances%3A+Massive+trading+of+derivatives+may+have+clouded+the+firm%27s+books%2C+experts+say.&amp;pqatl=google|work=[[Los Angeles Times]]|title=Enron's Web of Complex Hedges, Bets; Finances: Massive trading of derivatives may have clouded the firm's books, experts say|format=Fee required|date=2002-01-31|access-date=2009-08-24|archive-date=2012-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106020143/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/103911266.html?dids=103911266:103911266&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Jan+31%2C+2002&amp;author=MICHAEL+A.+HILTZIK&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;desc=THE+NATION%3B+THE+FALL+OF+ENRON%3B+Enron%27s+Web+of+Complex+Hedges%2C+Bets%3B+Finances%3A+Massive+trading+of+derivatives+may+have+clouded+the+firm%27s+books%2C+experts+say.&amp;pqatl=google|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ખાસ હેતુ ધરાવતી કંપનીઓનો ઉપયોગ કંપનીઓના દેવા સાધનના ઉપયોગથી આ તમામ ચૂકવણી કરવા માટે કરવામાં આવ્યો. આ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સની મૂળ રકમ કુલ મળીને 1.5 અબજ ડોલર હતી અને કંપનીઓનો ઉપયોગ એનરોન સાથે 2.1 અબજ ડોલરના નોશનલ મૂલ્યના ડેરીવેટીવ્સ કોન્ટ્રાકટ માટે કરવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;DarkSide33&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

એનરોને રેપ્ટર્સનો ભરપૂર ઉપયોગ કર્યો અને આવી જ અન્ય બાબતમાં જયારે કંપનીએ પબ્લિક ઓફરીંગ માટે શેર ઈશ્યુ કર્યા ત્યારે નોટ્સ પેયેબલને કંપનીના સરવૈયા પર અસ્કયામતો તરીકે દર્શાવી અને તેટલી જ રકમ માટે શેરધારકોની ઈકિવટીમાં વધારો કર્યો.&lt;ref name=&quot;DarkSide38&quot;&gt;{{cite journal|last=Bratton|first= William W.|title=Enron and the Dark Side of Shareholder Value|journal=[[Tulane Law Review]]|volume=|issue=|page=38|date=May 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=301475|doi=|access-date=2009-08-24}}&lt;/ref&gt; આ પ્રકારનો વ્યવહાર પછીથી એનરોન અને તેના ઓડિટર આર્થર એન્ડરસન માટે સમસ્યારૂપ બની ગયો કારણ કે તેને કંપનીના સરવૈયા પરથી દૂર કરવાથી શેરધારકોની ઈકિવટીમાં 1.2 અબજ ડોલરનો ઘટાડો થતો હતો.&lt;ref name=&quot;1BillionSE&quot;&gt;{{cite news|last=Flood|first=Mary|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/special/enron/3657249.html|work=[[Houston Chronicle]]|title=Spotlight falls on Enron's crash point|date=2006-02-14|access-date=2009-08-24}}&lt;/ref&gt;

2.1 અબજ ડોલરના ડેરીવેટિવ્સ કોન્ટ્રાકટ્સને કારણે મૂલ્યનું ધોવાણ થયું. શેર કિંમતો તેના ઉચ્ચતમ મૂલ્ય સુધી પહાચી તેની સાથે જ એનરોને સ્વેપ્સ સ્થાપિત કરી દીધું. લગભગ પાંચ રાજકોષીય ત્રિમાસિકગાળામાં સ્વેપ્સ હેઠળ રહેલા પોર્ટફોલિયોના મૂલ્યમાં 1.1 અબજ ડોલરનો ઘટાડો થયો કારણ કે શેરની કિંમતો ગગડી ગઇ હતી (આ કોન્ટ્રાકટ હેઠળ હવે એનરોન પર ખાસ હેતુવાળી કંપનીઓનું 1.1 અબજ ડોલરનું દેવું હતું). એનરોન, &quot;યોગ્ય મૂલ્ય&quot; એકાઉન્ટિંગનો ઉપયોગ કરીને, 2000ના વાર્ષિક અહેવાલમાં સ્વેપ કોન્ટ્રાકટમાંથી 500 મિલિયન ડોલરનો ફાયદો દર્શાવવા સફળ રહી, જેણે સ્ટોક પોર્ટફોલિયોમાં થયેલા નુકસાનને ભરપાઈ કરી દીધું. આ ફાયદો (2001માં તેને ફરીથી જાહેર કરવામાં આવ્યો તે પહેલાં) 2000ની એનરોનની આવકમાં ત્રીજા ભાગનો હિસ્સો ધરાવતો હતો.&lt;ref name=&quot;DarkSide39&quot;&gt;{{cite journal|last=Bratton|first= William W.|title=Enron and the Dark Side of Shareholder Value|journal=[[Tulane Law Review]]|volume=|issue=|page=39|date=May 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=301475|doi=|access-date=2009-08-24}}&lt;/ref&gt;

===કોર્પોરેટ સંચાલન===
{{Main|Corporate governance}}
હિલી અને પેલેપુએ લખે છે કે, &quot;સારી રીતે કામ કરતું નાણાં બજાર વ્યવસ્થાપકો અને રોકાણકારો વચ્ચે માહિતી, પ્રોત્સાહનો અને પ્રશાસન વચ્ચે યોગ્ય જોડાણ સ્થાપિત કરે છે. આ પ્રક્રિયા બહારના ઓડિટર્સ જેવા ખાતરીઆપતા વ્યાવસાયિકો અને કોર્પોરેટ બોર્ડ્સ જેવા આંતરિક પ્રશાસનના એજન્ટ્સ સહિતના ઈન્ટરમિડિયરીઝના નેટવર્ક દ્વારા કરવામાં આવવી જોઈએ.&quot;&lt;ref name=&quot;Healy1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; કાગળ પર એનરોનનું બોર્ડ ઓફ ડિરેકટર્સ આદર્શ હતું જેમાં મહત્ત્વપૂર્ણ હિસ્સાની માલિકી ધરાવતા બહારના ડિરેકટર્સ અને પ્રતિભાશાળી ઓડિટ કમિટીનો સમાવેશ થતો હતો. ''ચીફ એકિઝકયુટીવે''  શ્રેષ્ઠ કોર્પોરેટ બોર્ડ્સના 2000ના રીવ્યુમાં એનરોનનો સમાવેશ ટોચના પાંચ બોર્ડમાં કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Gillan21&quot;&gt;{{cite journal|last=Gillan|first=Stuart|coauthor=John D. Martin|title=Financial Engineering, Corporate Governance, and the Collapse of Enron|journal=|volume=|issue=|page=21|publisher=[[Alfred Lerner College of Business and Economics, The University of Delaware]]|location=|date=November 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=354040|doi=|access-date=2009-08-05}}&lt;/ref&gt; જટીલ કોર્પોરેટ પ્રશાસન અને ઈન્ટમિડિયરીઝના નેટવર્ક છતાં &quot;એનરોન તેના પ્રશ્નાર્થ ધરાવતા કારોબાર મોડલને ભંડોળ પૂરું પાડવા મોટા પ્રમાણમાં નાણાં આકર્ષવામાં, એકાઉન્ટિંગ અને ફાઇનાન્સિંગની શ્રેણીબદ્ધ કવાયતના માધ્યમથી સાચું પ્રદર્શન છૂપાવવામાં, અને ન ટકી શકે તેવા સ્તર સુધી તેના શેરને લઇ જવામાં સફળ રહ્યું.&quot;&lt;ref name=&quot;Healy4&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=4|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

====અધિકારીઓને વળતર====
{{Main|Corporate Governance#Remuneration/Compensation}}
એનરોનના વળતર અને પ્રદર્શન વ્યવસ્થાપન તંત્રની રચના તેના સૌથી મૂલ્યવાન કર્મચારીઓને ટકાવી રાખવા અને તેને પુરુસ્કૃત કરવા માટે કરવામાં આવી હતી છતાં આ વ્યવસ્થાએ કોર્પોરેટ કલ્ચરને બિનકાર્યરત કરવામાં તેનો ફાળો આપ્યો જેનાથી કર્મચારીઓ મહત્તમ બોનસ મેળવવા માટે ટૂંકાગાળાની આવક પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં ખૂંપેલા રહેવા લાગ્યા. કર્મચારીઓ તેમના પ્રદર્શનની સમીક્ષામાં ઉંચું રેટગ મેળવવા માટે નાણાંપ્રવાહની ગુણવત્તા કે નફાને ધ્યાનમાં લીધા સિવાય સતત મોટી રકમના સોદાઓ કરવામાં ધ્યાન આપવા લાગ્યા.  વધુમાં, કંપનીના શેરની કિંમત સાથે તાલમેલ મિલાવવા માટે કંપનીના એકાઉન્ટિંગ પરીણામોને શકય તેટલા જલદીથી રેકર્ડ પર લઇ લેવામાં આવતા હતા.  આ પ્રણાલી સોદો કરાવનારા અને સોદા સાથે સંકળાયેલા કંપનીના કર્મચારીઓને મોટા રોકડ બોનસ અને શેરની ખાતરી આપતી હતી.&lt;ref name=&quot;DharanRedFlag112&quot;&gt;{{cite book|last=Dharan|first=Bala G.|coauthor=William R. Bufkins|title=Enron: Corporate Fiascos and Their Implications|pages=112}}&lt;/ref&gt;

અન્ય અમેરિકન કંપનીઓની જેમ જ એનરોનનું મેનેજમેન્ટ પણ વળતર આપવામાં સ્ટોક ઓપ્શન્સ બહોળો ઉપયોગ કરતું હતું. કંપનીના કર્મચારીઓને બહુમાન તરીકે શેર આપવાની વ્યવસ્થાએ કદાચ મેનેજમેન્ટ પક્ષે ખૂબ જ ઝડપી વૃદ્ધિની અપેક્ષાને જન્મ આપ્યો જેથી આવકને દર્શાવીને વોલસ્ટ્રીટની અપેક્ષાઓ પર ખરા ઉતરી શકાય.  ડિસેમ્બર 31, 2000ના રોજ, એનરોનને સ્ટોક ઓપ્શન યોજના હેઠળ લગભગ 96 મિલિયન શેર આપવાના બાકી નીકળતા હતા (જે કંપનીના સામાન્ય શેરના લગભગ 13 ટકા જેટલા હતા). એનરોનના પ્રોકસી નિવેદને જણાવ્યું કે, ત્રણ જ વર્ષમાં આ ફાળવણીનો ઉપયોગ થવાની ધરાણા હતી.&lt;ref name=&quot;Healy13&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=13|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; એનરોનની જાન્યુઆરી 2001ની શેર કિંમત 83.13 ડોલર અને 2001ના પ્રોકસી નિવેદનમાં જાહેર કરવામાં આવેલા ડિરકટર્સને મળેલા શેરનો ઉપયોગ કરતાં ડિરેકટર્સની માલિકીના શેરમાં લેના શેરની કિંમત 659 મિલિયન ડોલર અને સ્કિલિંગના શેરની કિંમત 174 મિલિયન ડોલર હતી.&lt;ref name=&quot;Gillan21&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

કંપની સતત તેની શેર કિંમત પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી હતી. કંપનીના શેરની કિંમત દર્શાવતા સ્ટોક ટીકર્સ લોબી, લીફટ અને કંપનીના કમ્પ્યુટર્સમાં લગાવવામાં આવેલા હતા.&lt;ref name=&quot;McLean187&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=187}}&lt;/ref&gt; બજેટ બેઠકમાં, સ્કિલિંગ એવું પૂછીને આવકના લક્ષ્યાંકને નક્કી કરતાં કે તમને શેરની કિંમતને ઉંચી લઇ જવા માટે કેટલી કમાણીની જરૂર છે? અને આ આંકડા પ્રમાણેની આવક શકય ન હોવા છતાં દર્શાવવામાં આવતી હતી.&lt;ref name=&quot;McLean127&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

સ્કિલિંગનું માનવું હતું કે જો એનરોનના કર્મચારીઓ સતત કિંમત-લક્ષી બની રહે તો તેમની મૂળભૂત વિચારક્ષમતામાં ખલેલ પડશે.&lt;ref name=&quot;McLean119&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=119}}&lt;/ref&gt; જેના કારણે, કંપની સમગ્ર વિભાગોમાં અને ખાસ કરીને અધિકારી વર્ગ માટે ખૂબ જ ઉડાઉ રીતે ખર્ચ કરવામાં આવતા હતા. કર્મચારીઓના ખર્ચના હિસાબો ખૂબ જ મોટા હતા અને ઘણાં અધિકારીઓને તો કંપનીના સ્પર્ધકોની સરખામણીએ બમણું વળતર ચૂકવવામાં આવતું હતું.&lt;ref name=&quot;McLean401&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=401}}&lt;/ref&gt;  1998માં, કંપનીના ટોચના 200 સૌથી વધુ પગાર ધરાવતા કર્મચારીઓને પગાર, બોનસ અને શેર પેટે 193 મિલિયન ડોલર ચૂકવવામાં આવ્યા હતા. બે વર્ષ બાદ આ આંકડો 1.4 અબજ ડોલરે પહોંચ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;McLean241&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=241}}&lt;/ref&gt;

====જોખમ વ્યવસ્થાપન====
{{Main|Risk management}}
પડતી પહેલાં, એનરોનની તેના સોફિસ્ટીકેટેડ નાણાકીય જોખમ વ્યવસ્થાપન માટે પ્રસંશા કરવામાં આવતી હતી.&lt;ref name=&quot;DynamicFT&quot;&gt;{{cite news|last=Kim|first=W. Chan|coauthor=Renée Mauborgne|url=http://www.insead.edu/v1/kim/newspprarticles/FT/FT111099.htm|work=[[Financial Times]]|title=New dynamics of strategy in the knowledge economy|date=1999-10-11|access-date=2009-08-05|archive-date=2009-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090925080908/http://www.insead.edu/v1/kim/newspprarticles/FT/FT111099.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; માત્ર તેના નિયમનકારી વાતાવરણ માટે જ નહીં પરંતુ તેના વ્યાવસાયિક આયોજન માટે પણ એનરોન માટે જોખમ વ્યવસ્થાપન ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ હતું. ઊર્જા ઉદ્યોગમાં રહેલા કિંમત અને પૂરવઠાના ઉતાર-ચડાવના જોખમની પ્રતિક્રિયા તરીકે એનરોને લાંબાગાળાના કરારો કર્યા હતા જેની સામે રક્ષણ (હેજિંગ) વ્યવસ્થા જરૂરી હતી.&lt;ref name=&quot;Rosen1171&quot;&gt;{{cite journal|last=Rosen|first=Robert|title=Risk Management and Corporate Governance: The Case of Enron|journal=[[Connecticut Law Review]]|volume=35|issue=1157|page=1171|publisher=|location=|year=2003|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=468168|doi=|access-date=2009-08-05}}&lt;/ref&gt; એનરોનું નાદારી તરફનું ઝડપી પતનનું કારણ ડેરીવેટિવ્સ અને ખાસ હેતુવાળી કંપનીના આક્રમક અને શંકાપ્રેરીત ઉપયોગને ગણી શકાય. પોતાની માલિકીની ખાસ હેતુવાળી કંપનીઓ દ્વારા જોખમ સામે કવચ મેળવીને એનરોને આ સોદામાં જ જોખમનું તત્વ જાળવી રાખ્યું. એવી રીતે જોવા જોઈએ તો એનરોને પોતાની પાસેથી જ કવચ (હેજિંગ) મેળવ્યું.&lt;ref name=&quot;Gillan17&quot;&gt;{{cite journal|last=Gillan|first=Stuart|coauthor=John D. Martin|title=Financial Engineering, Corporate Governance, and the Collapse of Enron|journal=|volume=|issue=|page=17|publisher=[[Alfred Lerner College of Business and Economics, The University of Delaware]]|location=|date=November 2002|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=354040|doi=|access-date=2009-08-05}}&lt;/ref&gt;

એનરોનની ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતી એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિ બોર્ડ ઓફ ડિરેકટર્સથી છૂપાયેલી ન હતી. બોર્ડને આ પ્રકારની પ્રણાલીની ખબર હતી અને તેનો એનરોનમાં ઉપયોગ રોકવા માટે કોઇ પગલાં ન લીધાં. બોર્ડને વ્હાઇટવિંગ, જેએલએમ અને રેપ્ટરના સોદાઓના હેતુ અને પ્રકાર અંગે જણાવવામાં આવ્યું હતું, આ
દરખાસ્તોને સહમતી આપવામાં આવી અને તેની કામગીરી અંગેની માહિતી પણ મેળવવામાં આવતી હતી. દેવાને એનરોનની બેલેન્સશીટની બહાર રાખવા માટે કરવામાં આવેલી વ્યવસ્થાની બોર્ડને જાણ હતી, પરંતુ તે બોર્ડના ઠરાવથી જ શકય બનતી હતી.&lt;ref name=&quot;Rosen1170&quot;&gt;{{cite journal|last=Rosen|first=Robert|title=Risk Management and Corporate Governance: The Case of Enron|journal=[[Connecticut Law Review]]|volume=35|issue=1157|page=1170|publisher=|location=|year=2003|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=468168|doi=|access-date=2009-08-05}}&lt;/ref&gt; એનરોન ડેરિવેટીવ્સ કારોબાર ધરાવતી હોવા છતાં, એમ જણાય છે કે નાણાકીય સમિતિમાં અથવા તો સામાન્ય રીતે કહીએ તો બોર્ડમાં રહેલા લોકોને ડેરિવેટીવ્સ અંગેનું પૂરતું જ્ઞાન ન હતું જેથી તેઓ તમેને જે કહેવામાં આવી રહ્યું છે તે સમજી શકે અને તેનું અર્થઘટન કરી શકે.&lt;ref name=&quot;Rosen1175&quot;&gt;{{cite journal|last=Rosen|first=Robert|title=Risk Management and Corporate Governance: The Case of Enron|journal=[[Connecticut Law Review]]|volume=35|issue=1157|page=1175|publisher=|location=|year=2003|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=468168|doi=|access-date=2009-08-05}}&lt;/ref&gt;

====નાણાકીય હિસાબ====
{{Main|Financial audit}}
એનરોનની ઓડિટર કંપની આર્થર એન્ડરસન પર એનરોન દ્વારા પેદા થતી નોંધપાત્ર કન્સલ્ટિંગ ફી મુદ્દે હિતોમાં ઘર્ષણ સર્જાતા તેમના ઓડિટમાં બેફામ ધોરણો લાગુ કરવાનો આક્ષેપ હતો. 2000માં આર્થર એન્ડરસને એડિટ ફીમાંથી $2.5 કરોડ અને કન્સલ્ટિંગ ફીમાંથી $2.7 કરોડની કમાણી કરી હતી.(આ રકમ આર્થર એન્ડરસનની  હ્યુસ્ટન મથકાના પબ્લિક ક્લાયન્ટની ઓડિટ ફીના 27 ટકા જેટલી થતી હતી.) વિપરિત વળતર અથવા એનરોને ઉભી કરેલી નાણાકીય જટીલતાનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરવામાં નિપૂણતાના અભાવને કારણે ઓડિટરની પદ્ધતિઓ સામે સવાલ ઉભા થયા હતા.&lt;ref name=&quot;Healy15&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=15|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

એનરોને સંખ્યાબંધ સર્ટીફાઈટ પબ્લિક એકાઉન્ટન્ટ્સ (સીપીએ) (CPA) ઉપરાંત ફાયનાન્સિયલ એકાઉન્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ્સ બોર્ડ (એફએએસબી) (FASB) સાથે એકાઉન્ટિંગના નિયમો ઘડવાનો અનુભવ ધરાવતા હોય તેવા લોકોને નોકરી પર રાખ્યા હતા. એકાઉન્ટન્ટ્સ કંપનીના નાણાં બચાવવાના નવા રસ્તાઓ શોધતા રહેતા, જેમાં એકાઉન્ટિંગ ઉદ્યોગના ધોરણો જનરલી એકસેપ્ટેડ એકાઉન્ટિંગ પ્રિન્સિપલ્સ (જીએએપી)(GAAP)માં રહેલી ખામીઓના ભરપૂર ઉપયોગનો સમાવેશ થતો હતો. એનરોનના એક એકાઉન્ટન્ટે જણાવ્યું કે અમે સાહિત્ય (જીએએપી) [GAAP]નો ઉપયોગ અમારા લાભ માટે આક્રમક રીતે કરતાં હતા. તમામ નિયમોએ આ તકોનું સર્જન કર્યું.  અમે જયાં ઈચ્છતા હતા ત્યાં પહાચી શકયા કારણ કે અમે તે નબળાઈઓનો ભરપૂર ઉપયોગ કર્યો.&quot;&lt;ref name=&quot;McLean142&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=142}}&lt;/ref&gt;

એન્ડરસનના ઓડિટર્સ પર એનરોનના મેનેજમેન્ટ દ્વારા ખાસ હેતુવાળી કંપનીઓના શુલ્કને જણાવવામાં વિલંબ કરવામાં આવે જેનાથી તેનું ધિરાણ જોખમ સમાપ્ત થઇ જાય. આ કંપનીઓ કયારેય નફા સ્વરૂપે વળતર આપી શકે તેમ ન હોવાથી, એકાઉન્ટિંગ માર્ગરેખા અનુસાર એનરોને રાઈટ-ઓફ લેવો જોઈએ જેનાથી આ કંપનીઓનું મૂલ્ય એનરોનની બેલેન્સશીટમાંથી નુકસાન તરીકે દર્શાવીને તેને તેમાંથી દૂર કરવામાં આવે. એનરોનની કમાણીની અપેક્ષાઓને પહાચી વળવા માટે એન્ડરસન પર દબાણ લાવવા એનરોને પ્રસંગોપાત એકાઉન્ટિંગ કંપનીઓ અર્ન્સ્ટ એન્ડ યંગ અથવા પ્રાઈસવોટરહાઉસકૂપર્સને એકાઉન્ટિંગની કામગીરી પૂરી કરવા માટેની જવાબદારી સાપી જેથી એવો ભ્રમ પેદા કરી શકાય કે કંપની એન્ડરસનને બદલે નવી
એકાઉન્ટિંગ કંપનીને નિમવા માંગે છે.&lt;ref name=&quot;McLean148&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=148}}&lt;/ref&gt; સ્થાનિક ભાગીદારોના સંઘર્ષમય પ્રોત્સાહનો સામે રક્ષણ મેળવવા માટે એન્ડરસન આંતરિક નિયમન ધરાવતી હોવા છતાં તે હિતોના સંઘર્ષને ટાળવામાં નિષ્ફળ ગઇ. એક કિસ્સામાં, એન્ડરસનની હ્યુસ્ટન ઓફિસ, જેણે એનરોનનું ઓડિટ કર્યું હતું, એન્ડરસનના શિકાગો ભાગીદાર દ્વારા એનરોનના એકાઉન્ટિંગ નિર્ણય અંગેની ટીકાત્મક સમીક્ષાને ઉપરવટ જવામાં સફળ રહી હતી. વધુમાં, એનરોનની એસઈસીની તપાસના સમાચારો જાહેર કરવામાં આવ્યા ત્યારે એન્ડરસને ટનબંધ સહાયકારી દસ્તાવેજો પૂરા પાડીને અને લગભગ 30,000 જેટલા ઈ-મેઈલ્સ અને કમ્પ્યુટર ફાઈલ ઉડાડી દઇને ઓડિટમાં રાખવામાં આવેલી બેદરકારી પર ઢાંકપીછોડો કરવાના પ્રયાસો કર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Healy15&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DVD132&quot;&gt;{{cite video|title=[[Enron: The Smartest Guys in the Room]]|medium=DVD|publisher=[[Magnolia Pictures]]|time=1:32:33|date=January&amp;nbsp;17, 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McLean383&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=383}}&lt;/ref&gt;

એન્ડરસનના સમગ્રલક્ષી પ્રદર્શન અંગેની માહિતી બહાર આવતાં કંપનીની ભાગીદારી તૂટી ગઇ અને પાવર્સ કમિટી (એનરોનના બોર્ડે કંપનીના એકાઉન્ટિંગની ચકાસણી માટે ઓકટોબર 2001માં નિમેલી)એ મત વ્યકત કર્યો કેઃ &quot;ઉપલબ્ધ પૂરાવાઓ સૂચવે છે કે એન્ડરસન એનરોનના નાણાકીય નિવેદનોના ઓડિટ માટેની અથવા તો સંબંધિત પક્ષકાર સાથેના એનરોનના આંતરિક કરારો સામેના વાંધાઓ એનરોનના બોર્ડ (અથવા ઓડિટ એન્ડ કમ્પ્લાયન્સ કમિટી) સમક્ષ લાવવાની તેની વ્યાવસાયિક જવાબદારીઓ પૂરી કરી શકી ન હતી.&lt;ref name=&quot;Cornford30&quot;&gt;{{cite journal|last=Cornford|first=Andrew|title=Internationally Agreed Principles For Corporate Governance And The Enron Case|journal=G-24 Discussion Paper Series No. 30|volume=|issue=|page=30|publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]]|location=New York|date=June 2004|url=http://www.unctad.org/en/docs/gdsmdpbg2420046_en.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ1KQjhV?url=http://www.unctad.org/en/docs/gdsmdpbg2420046_en.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====ઓડિટ કમિટી====
{{Main|Audit committee}}
સામાન્ય રીતે કોર્પોરેટ ઓડિટ કમિટી વર્ષમાં માત્ર થોડી વખત જ મળતી હોય છે અને તેના સભ્યો સામાન્ય રીતે એકાઉન્ટિંગ અને ફાઈનાન્સનું પ્રમાણમાં થોડું ઘણું બેકગ્રાઉન્ડ ધરાવતા હોય છે. એનરોનની ઓડિટ કમિટી અન્ય કંપનીઓની સરખામણીએ ઘણી નિપુણતા ધરાવતી હતી. તેમાં નીચે પ્રમાણેના લોકોનો સમાવેશ થતો હતોઃ&lt;ref name=&quot;AuditComitMembers&quot;&gt;{{cite news|last=Lublin|first=Joann S.|url=http://bodurtha.georgetown.edu/enron/Enron%20Audit%20Panel%20Is%20Scrutinized%20For%20Its%20Cozy%20Ties%20With%20the%20Firm.htm|work=The Wall Street Journal|title=Enron Audit Panel Is Scrutinized For Its Cozy Ties With the Firm|date=2002-02-01|access-date=2009-08-09|archive-date=2012-12-14|archive-url=https://archive.is/20121214180037/http://bodurtha.georgetown.edu/enron/Enron%20Audit%20Panel%20Is%20Scrutinized%20For%20Its%20Cozy%20Ties%20With%20the%20Firm.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*સ્ટેન્ડફોર્ડ યુનિવર્સિટીના રોબર્ટ જેડિક, ખૂબ જ પ્રતિષ્ઠા ધરાવતા એકાઉન્ટિંગ પ્રોફેસર અને સ્ટેન્ડફોર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલના ભૂતપૂર્વ ડીન;
*જહોન મેન્ડેલસન, યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકસાસના એમ.ડી. એન્ડરસન કેન્સર સેન્ટરના પ્રેસિડેન્ટ;
*પાઉલો પરેરા, બ્રાઝિલની સ્ટેટ બેન્ક ઓફ રીયો ડી જાનેરોના ભૂતપૂર્વ પ્રેસિડેન્ટ અને સીઈઓ (CEO);
*જહોન વેકહેમ, રાજય ઊર્જા વિભાગના ભૂતપૂર્વ બ્રિટીશ સચિવ
*રોની ચેન, [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]]ના વેપારી અને
*વેન્ડી ગ્રામ, અમેરિકન કોમોડિટી ફયુચર્સ ટ્રેડિંગ કમિશનના ભૂતપૂર્વ ચેરમેન

સામાન્ય રીતે એનરોનની ઓડિટ કમિટીની મીટિંગનો સમય ખૂબ ઓછો રહેતો જેમાં મોટી રકમના સોદાઓના ઓડિટની સમીક્ષા કરવામાં આવતી. ફેબ્રુઆરી 12,2001ના રોજ કમિટી માત્ર એક કલાક અને 25 મિનિટમાં પૂરી થઇ ગઇ હતી. એનરોનની ઓડિટ કમિટી પાસે પૂરતા પ્રમાણમાં ટેકનિકલ જ્ઞાન ન હતું જેથી તેઓ કંપનીના ખાસ હેતુ ધરાવતી કંપનીઓ સંબંધિત એકાઉન્ટિંગને લગતાં પ્રશ્નો યોગ્ય રીતે ઓડિટર્સને પૂછી શકે. કમિટી પર કરવામાં આવેલા દબાણને કારણે કમિટી કંપનીના મેનેજમેન્ટને પણ પ્રશ્ન પૂછવામાં અસક્ષમ હતી.&lt;ref name=&quot;Healy14&quot;&gt;{{cite journal|last=Healy|first=Paul M.|coauthor=Krishna G. Palepu|title=The Fall of Enron|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|volume=17|issue=2|page=14|date=Spring 2003|url=http://www-personal.umich.edu/~kathrynd/JEP.FallofEnron.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; ધ પરમેનન્ટ સબકમિટી ઓન ઈન્વેસ્ટીગેશન ઓફ ધ કમિટી ઓન ગવર્મેન્ટ અફેર્સના અહેવાલમાં બોર્ડ ઓફ ડિરેકટર્સને કંપનીના એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિની દેખરેખ કરવાની તેમની ફરજમાં હિતોના ટકરાવને કારણે અડચણ પેદા કરવા દેવા અંગે દોષી માનવામાં આવ્યા હતા. જયારે એનરોનનું પતન થયું ત્યાર ઓડિટ કમિટીના હિતોના ટકરાવને શંકાની નજરે જોવામાં આવતા હતા.&lt;ref name=&quot;Deakin9&quot;&gt;{{cite journal|last=Deakin|first=Simon|coauthor=Suzanne J. Konzelmann|title=Learning from Enron|journal=ESRC Centre for Business Research|volume=|issue=Working Paper No 274|page=9|publisher=[[University of Cambridge]]|date=September 2003|url=http://www.cbr.cam.ac.uk/pdf/wp274.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-05|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ21BvjA?url=http://www.cbr.cam.ac.uk/pdf/wp274.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===અન્ય એકાઉન્ટિંગ મુદ્દાઓ ===

પ્રોજેકટ રદ થયો હોવાનું દર્શાવતો કોઇ જ સત્તાવાર પત્ર નહીં હોવાને આધાર બનાવીને એનરોને રદ થયેલા પ્રોજેકટના ખર્ચને અસ્કયામતો તરીકે દર્શાવવાની આદત પાડી હતી. આ પદ્ધતિને &quot;ધ સ્નોબોલ&quot; તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી અને પ્રારંભમાં સ્નોબોલ્સ 90 મિલિયન ડોલરથી નીચે રાખવાનો આદેશ હતો, પરંતુ તેને 200 મિલિયન ડોલર સુધી લઇ જવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;McLean77&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=77}}&lt;/ref&gt;

1998માં જયારે વિશ્લેષકોને એનરોન એનર્જી ર્સિવસિસની ઓફિસની મુલાકાતે લઇ જવામાં આવ્યા ત્યારે તેઓ કર્મચારીઓ જે ખંતથી કામ કરતાં હતા તેનાથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થઇ ગયા હતા. વાસ્તવિક રીતે, સ્કિલિંગે (સખત કામ કરતાં હોવાનો ડોળ કરવાની સૂચના આપીને) અન્ય વિભાગમાંથી અન્ય કર્મચારીઓને ઓફિસમાં મોકલી દીધા હતા જેથી આ વિભાગ વાસ્તવિક કદ કરતાં ઘણો જ મોટો દેખાય.&lt;ref name=&quot;McLean1798&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|pages=179&amp;ndash;180}}&lt;/ref&gt; એનરોનના શેરની કિંમતમાં સુધારો કરવામાં મદદ મળે તે માટે વિવિધ વિભાગની પ્રગતિ અંગે વિશ્લેષકોને મૂર્ખ બનાવવા આ પ્રકારની યુકિતનો ઉપયોગ વારંવાર કરવામાં આવ્યો.

==પતનની સમયરેખા==
{{Main|Timeline of the Enron scandal}}
{{Quote box
|width=35%
|align=right
|quote=&quot;At the beginning of 2001, the Enron Corporation, the world's dominant energy trader, appeared unstoppable. The company's decade-long effort to persuade lawmakers to deregulate [[electricity market]]s had succeeded from California to New York. Its ties to the Bush administration assured that its views would be heard in Washington. Its sales, profits and stock were soaring.&quot;
|source=A. Berenson and R. A. Oppel, Jr. ''The New York Times'', Oct 28, 2001.&lt;ref name=&quot;MightyStrainsNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Berenson|first=Alex|coauthor=Richard A. Oppel, Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/10/28/business/once-mighty-enron-strains-under-scrutiny.html|work=The New York Times|title=Once-Mighty Enron Strains Under Scrutiny|date=2001-10-28|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;
}}
ફેબ્રુઆરી 2001, ચીફ એકાઉન્ટિંગ ઓફિસર રીક કૌઝીએ બજેટ મેનેજર્સને જણાવ્યું કેઃ &quot;એકાઉન્ટિંગની રીતે આપણા માટે આ સૌથી સરળ વર્ષ બની રહેશે. આપણે 2001ના વર્ષને કબજામાં લઇ લીધું છે.&quot;&lt;ref name=&quot;McLean299&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=299}}&lt;/ref&gt; પાંચમી માર્ચે બેથની મેકલિનના ''ફોર્ચ્યુન'' ના લેખ ઈઝ એનરોન ઓવરપ્રાઈઝ્ડ?માં તે સમયે તેની કમાણીના 55 ગણાં ભાવે વેચાઈ રહેલો એનરોનનો શેર આટલું ઉંચું મૂલ્ય કઇ રીતે જાળવી શકે તેની સામે સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;EnronOverpriced&quot;&gt;{{cite news|last=McLean|first=Bethany|authorlink=Bethany McLean|url=http://money.cnn.com/2006/01/13/news/companies/enronoriginal_fortune/index.htm|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|publisher=[[CNNMoney.com]]|title=Is Enron Overpriced?|date=2001-03-05|access-date=2009-08-06|archive-date=2010-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20101012033011/http://money.cnn.com/2006/01/13/news/companies/enronoriginal_fortune/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એનરોનની આવક દર્શાવવાની પદ્ધતિ અંગેની ચોક્કસ વિગતોથી વિશ્લેષકો અને રોકાણકારો કેમ ન જાણી શકયા તે અંગે પણ તેમણે આ લેખમાં નિર્દેશ કર્યો. મેકલિનને એક વિશ્લેષકે કંપનીના 10-કે અહેવાલ પર નજર નાંખવા આપેલી સલાહને કારણે તેઓ કંપની તરફ આકર્ષાયા, જેમાં તેમને &quot;વિચિત્ર સોદાઓ&quot;, &quot;અનિશ્ચિત નાણાં પ્રવાહ&quot; અને &quot;મોટુંમસ બજેટ&quot; નજરે પડ્યું.&lt;ref name=&quot;WaitedToldWP&quot;&gt;{{cite news|last=Kurtz|first=Howard|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A64769-2002Jan17.html|work=[[The Washington Post]]|title=The Enron Story That Waited To Be Told|date=2002-01-18|access-date=2009-08-06}}&lt;/ref&gt; આ લેખને પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં તેમણે તેમના તારણોની ચર્ચા કરવા સ્કિલિંગને મળવા માટે સંપર્ક કર્યો, પરંતુ સ્કિલગે મેકલિનને કંપની અંગે પૂરતા પ્રમાણમાં સંશોધન નહીં કરવા માટે &quot;અનૈતિક&quot; ઠેરવીને તેમની વાત ટાળી દીધી.&lt;ref name=&quot;QuestionsNoticeNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Barringer|first=Felciity|url=http://www.nytimes.com/2002/01/28/us/enron-s-many-strands-early-scrutiny-10-months-ago-questions-enron-came-went-with.html|work=[[The New York Times]]|title=10 Months Ago, Questions on Enron Came and Went With Little Notice|date=2002-01-28|access-date=2009-08-06}}&lt;/ref&gt; ફેસ્ટોએ ''ફોર્ચ્યુન'' ના પત્રકારને જણાવ્યું કે એનરોન કંપનીના માહિતને જાહેર કરી શકે નહીં કારણ કે કંપની મિશ્રિત કોમોડિટીઝ માટે લગભગ 1,200 કરતાં વધારે ટ્રેડિંગ બૂક ધરાવે છે અને &quot;... કોઈપણ વ્યકિત આ ચોપડે શું છે તે જાણે તેવું ઈચ્છતી નથી. અમે કયાંથી કમાણી કરી રહ્યા છીએ તે અમે કોઇને કહેવા માંગતા નથી.&quot;&lt;ref name=&quot;EnronOverpriced&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

17 એપ્રિલ 2001ના રોજ બોલવવામાં આવેલી કોન્ફરન્સમાં, હવે ચીફ એકિઝકયુટિવ ઓફિસર (સીઈઓ) (CEO) બનેલા સ્કિલિંગે&lt;ref name=&quot;million&quot;&gt;{{cite news|last=Pasha|first=Shaheen|url=http://money.cnn.com/2006/04/10/news/newsmakers/enron_trial/index.htm|publisher=[[CNNMoney.com]]|title=Skilling comes out swinging|date=2006-04-10|access-date=2009-08-04|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024232208/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/newsmakers/enron_trial/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રેકોર્ડેડ કોન્ફરસન્સ કોલ દરમિયાન એનરોનની અસામાન્ય એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિ અંગે સવાલ ઉઠાવનાર વોલસ્ટ્રીટ વિશ્લેષક રીચાર્ડ ગ્રૂબમેન પર શાબ્દિક પ્રહાર કર્યા. જયારે ગ્રૂબમેને એવી ફરિયાદ કરી કે એનરોન જ એકમાત્ર કંપની છે જે બેલેન્સ શીટની સાથે તેની કમાણીના અહેવાલ પ્રકાશિત કરતી નથી, ત્યારે સ્કિલગે જવાબ આપ્યો કે, &quot;ભલે, અમે તમારો આભાર માનીએ છીએ, અમે પ્રશંસા કરી છીએ તે....ગુદાની.&quot;&lt;ref name=&quot;WellThankYou&quot;&gt;{{cite news|last=Tolson|first=Mike|coauthor=Katherine Feser|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/jenny/2404018.html|work=[[Houston Chronicle]]|title=Jeff Skilling's spectacular career|date=2004-06-20|access-date=2009-09-19}}&lt;/ref&gt; આ ઘટના એનરોનના ઘણાં કર્મચારીઓમાં આંતરિક મજાક બની ગઇ જેઓ સ્કિલિંગની ચતુરાઇની કમીને બદલે ગ્રૂબમેનની કથિત દખલ અંદાજીની  &quot;આસ્ક વ્હાય, એસહોલ&quot; જેવા સૂત્રોથી મજાક ઉડાવવા લાગ્યા.&lt;ref name=&quot;EmpAskWhy&quot;&gt;{{cite news|last=Niles|first=Sam|url=http://www.forbes.com/2009/07/10/ceo-anger-management-ceonetwork-leadership-outbursts_slide_2.html|work=[[Forbes]]|title=In Pictures: 10 All-Time Great CEO Outbursts: Jeffrey Skilling|date=2009-07-10|access-date=2009-09-19}}&lt;/ref&gt; જો કે, સ્કિલિંગની આ ટીપ્પણીએ પ્રેસ અને લોકોને નિરાશા અને આશ્ચર્યમાં નાંખી દીધા કારણ કે અગાઉ તે એનરોન અંગેની ટીકા-ટિપ્પણીનો જવાબ શાંત રીતે અને હળવાશથી આપતા હતા અને ઘણાં લોકો માનવા લાગ્યા કે હવે કંપનીના પડતી શરૂ થઇ છે જે કંપનીની છેતરામણી પદ્ધતિઓને ખૂલ્લી પાડશે.

1990ના દાયકાના પાછલા વર્ષોમાં એનરોનના શેર 80-90 ડોલર પ્રતિ શેરની કિંમતે વેચાતા હતા અને કેટલાક લોકો કંપનીની નાણાંકીય જાહેરાતમાં રહેલી સંદિગ્ધતા અંગે ચિંતિત હતા. જુલાઇ 2001ના મધ્યમાં, એનરોને તેની આવક 50.1 અબજ ડોલર દર્શાવી, જે અગાઉના વર્ષની સરખામણીએ લગભગ ત્રણગણી હતી અને વિશ્લેષકોના અંદાજથી પ્રતિ શેર ત્રણ સેન્ટ જેટલી વધારે હતી.&lt;ref name=&quot;40QuarterNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/07/13/business/enron-net-rose-40-in-quarter.html|work=The New York Times|title=Enron Net Rose 40% in Quarter|date=2001-07-13|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; આમ છતાં, એનરોનનો નફાનો ગાળો 2.1 ટકા જેટલો સામાન્ય રહ્યો અને તેની શેરની કિંમત 2000ના સમાન ત્રિમાસિકગાળાની સરખામણીએ લગભગ 30 ટકા કરતાં વધારે ગબડ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;40QuarterNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

જો કે, ચિંતાઓ વધતી જતી હતી. એનરોને તાજેતરમાં જ અસંખ્ય ઓપરેશનલ પડકારોનો સામનો કર્યો હતો, જેમાં નવા બ્રોડબેન્ડ કમ્યુનિકેશન્સ વેપાર એકમને ચલાવવામાં નડતી વાહનવ્યવહાર સંબંધિત મુશ્કેલીઓ અને ભારતમાં સ્થાપવામાં આવેલા મોટા વીજ મથક દાભોલ પાવર પ્રોજેકટના બાંધકામમાં થયેલા નુકસાનનો સમાવેશ થતો હતો. 2000-2001ની કેલિફોર્નિયાની વીજ કટોકટીમાં તેની પેટાકંપની એનરોન એનર્જી ર્સિવસિસની ભૂમિકા માટે પણ કંપનીની ટીકાઓમાં સતત વધારો થઇ રહ્યો હતો.

{{Quote box
|width=35%
|align=right
|quote=&quot;There are no accounting issues, no trading issues, no reserve issues, no previously unknown problem issues. I think I can honestly say that the company is probably in the strongest and best shape that it has probably ever been in.&quot;
|source=Kenneth Lay answering an analyst's question on August 14, 2001.&lt;ref name=&quot;McLean347&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=347}}&lt;/ref&gt;}}
14 ઓગષ્ટના રોજ સ્કિલગે જાહેરાત કરી કે તે માત્ર છ મહિના પછી તેના સીઈઓના પદ પરથી રાજીનામું આપશે. સ્કિલિંગને બઢતી આપીને સીઈઓ બનાવવામાં આવ્યા તે પહેલાં તેમણે પ્રેસિડેન્ટ અને સીઓઓ તરીકે લાંબા સમય સુધી સેવા આપી હતી. સ્કિલિંગે વ્યકિતગત કારણોસર કંપની છોડતા હોવાનું જણાવ્યું. નિરીક્ષકોએ નોંધ્યું કે નોકરી છોડવાના સમય સુધીમાં સ્કિલગે એનરોનના ઓછામાં ઓછા 450,000 શેર વેચ્યા હતા જેની કિંમત લગભગ 33 મિલિયન ડોલર જેટલી હતી (છતાં તેની વિદાયની તારીખે કંપનીના લાખો શેરની માલિકી હતી).&lt;ref name=&quot;6MonthsNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel |first=Richard A., Jr. |author2=Alex Berenson |url=https://www.nytimes.com/2001/08/15/business/enron-s-chief-executive-quits-after-only-6-months-in-job.html |work=The New York Times |title=Enron's Chief Executive Quits After Only 6 Months in Job |date=2001-08-15 |access-date=2010-10-17 |archive-url = https://www.webcitation.org/5tZ2TcFgb?url=http://www.nytimes.com/2001/08/15/business/enron-s-chief-executive-quits-after-only-6-months-in-job.html |archive-date=2010-10-18 |url-status = dead |df= }}&lt;/ref&gt; તેમ છતાં, એનરોનના ચેરમેન લેએ દિગ્મૂઢ થયેલા બજારના નિરીક્ષકોને ખાતરી આપી કે સ્કિલિંગની વિદાયથી &quot;કંપનીના પ્રદર્શન કે કંપનીની પ્રગતિ માટેની લક્ષ્યાંકોમાં કોઇ જ ફેર પડશે નહીં.&quot;&lt;ref name=&quot;6MonthsNYT&quot;/&gt; લેએ ચીફ એકિઝકયુટિવ ઓફિસર તરીકેનું પદ ફરીથી ગ્રહણ કરવાની જાહેરાત કરી.

જો કે બીજા દિવસે સ્કિલગે સ્વીકાર્યું કે કંપની છોડવાનું ખૂબ જ મહત્ત્વનું કારણ શેરબજારમાં એનરોનની અનિશ્ચિત કિંમત હતી.&lt;ref name=&quot;OverboardNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Krugman|first=Paul|url=http://www.nytimes.com/2001/08/17/opinion/reckonings-enron-goes-overboard.html|work=The New York Times|title=Enron Goes Overboard|date=2001-08-17|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' માં લખતા કટારલેખક પોલ ક્રૂગમેને ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ઊર્જા જેવી વસ્તુઓને નિયંત્રણમુકત કરવાના અને તેને કોમોડિટી તરીકે લેખવાના શું પરીણામો આવી શકે તેનું એનરોન ઉદાહરણ છે. થોડા દિવસ પછી, તંત્રીને લખેલા પત્રમાં કેનેથ લેએ એનરોન અને કંપનીની ફિલોસોફીનો બચાવ કર્યો.&lt;ref name=&quot;DefendingNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Lay|first=Ken|authorlink=Kenneth Lay|url=http://www.nytimes.com/2001/08/22/opinion/l-defending-free-markets-805351.html|work=The New York Times|title=Defending Free Markets|date=2001-08-22|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

{{quote|The broader goal of [Krugman's] latest attack on Enron appears to be to discredit the free-market system, a system that entrusts people to make choices and enjoy the fruits of their labor, skill, intellect and heart. He would apparently rely on a system of monopolies controlled or sponsored by government to make choices for people. We disagree, finding ourselves less trusting of the integrity and good faith of such institutions and their leaders.

The example Mr. Krugman cites of &quot;[[financialization]]&quot; run amok (the electricity market in California) is the product of exactly his kind of system, with active government intervention at every step. Indeed, the only winners in the California fiasco were the government-owned utilities of Los Angeles, the Pacific Northwest and British Columbia. The disaster that squandered the wealth of California was born of regulation by the few, not by markets of the many.}}

15 ઓગસ્ટના રોજ કોર્પોરેટ ડેવલપમેન્ટ વિભાગના વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ શેરોન વોટકિન્સે કંપનીની એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિઓ અંગે ચેતવણી આપતો અનામી પત્ર લખ્યો. આ પત્રમાં એક એવું નિવેદન હતું કે, &quot;હું ખૂબ જ ચિંતિત છું કે આપણે  એકાઉન્ટિંગ કૌભાંડના મોજામાં ધડાકો કરવા જઇ રહ્યા છીએ.&quot;&lt;ref name=&quot;LayLies&quot;&gt;{{cite news|last=Foley|first=Stephen|url=http://www.independent.co.uk/news/business/news/enron-whistleblower-tells-court-of-lay-lies-470098.html|work=[[The Independent]]|title=Enron whistleblower tells court of Lay lies|date=2006-03-16|access-date=2009-08-09|archive-date=2012-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104021610/http://www.independent.co.uk/news/business/news/enron-whistleblower-tells-court-of-lay-lies-470098.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વોટકિન્સે આર્થર એન્ડરસન માટે કામ કરતા એક મિત્રનો સંપર્ક કર્યો અને તેમણે ઓડિટ ભાગીદારોને તેમણે ઉભા કરેલા મુદ્દાઓ અંગેનો મેમો તૈયાર કર્યો. 22 ઓગસ્ટે વોટકિન્સે લેની વ્યકિતગત મુલાકાત લીધી અને એનરોનની એકાઉન્ટિંગ સમસ્યાઓ અંગેની વિસ્તારપૂર્વક સમજણ આપતો છ પાનાંનો પત્ર આપ્યો. લેએ તેમને પૂછ્યું કે તેમણે કંપનીની બહાર આ વાત કોઇને કરી છે કે નહીં અને પછીથી કંપનીની કાયદાકીય સલાહકાર કંપની વિન્સન એન્ડ એલ્કિન્સને આ મુદ્દાઓની સમીક્ષા સાપશે, જો કે એટકિન્સે દલીલ કરી કે કંપનીનો ઉપયોગ હિતોના સંઘર્ષમાં પરીણમશે.&lt;ref name=&quot;McLean357&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=357}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SmokingGun&quot;&gt;{{cite news|last=Zellner|first=Wendy|coauthors=Stephanie Forest Anderson and Laura Cohn|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/02_04/b3767702.htm|work=[[BusinessWeek]]|title=A Hero&amp;mdash;and a Smoking-Gun Letter|date=2002-01-28|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; લેએ અન્ય અધિકારીઓ સાથે પરામર્શ કર્યો અને તેઓ વોટકિન્સને નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવા માંગતા હતા (કારણ કે ટેકસાસના કાયદાઓ કંપનીમાં ચાલતી ગેરરીતીઓ અંગે અવાજ ઉઠાવનારને રક્ષણ આપતા ન હતા), પરંતુ કાનૂની કેસ ન થાય તે હેતુથી તેમણે આ નિર્ણય મુલતવી રાખ્યો. &lt;ref name=&quot;McLean358&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=358}}&lt;/ref&gt; 15 ઓકટોબરે વિન્સન એન્ડ એલ્કિન્સે જાહેર કર્યું કે એનરોનની એકાઉન્ટિંગ પદ્ધતિમાં કાંઈ જ ખોટું નથી કારણ કે એન્ડરસને દરેક મુદ્દો પૂરવાર કરી બતાવ્યો.&lt;ref name=&quot;CrookedE&quot;&gt;{{cite news|last=Duffy|first=Michael|url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,195268,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|title=By the Sign of the Crooked E|date=2002-01-19|access-date=2009-08-09|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ2jHkfU?url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,195268,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===રોકાણકારોના વિશ્વાસમાં ઘટાડો===
{{Quote box
|width=35%
|align=right
|quote=Something is rotten with the state of Enron.
|source=''The New York Times'', Sept 9, 2001.&lt;ref name=&quot;SelfWoundNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Berenson|first=Alex|url=http://www.nytimes.com/2001/09/09/business/market-watch-a-self-inflicted-wound-aggravates-angst-over-enron.html|work=The New York Times|title=A self-inflicted wound aggravates angst over Enron|date=2001-09-09|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;}}
ઓગસ્ટ 2001 સુધીમાં તેની કંપનીના શેરની કિંમતમાં હજુ પણ ઘટાડો થઇ રહ્યો હતો ત્યારે લેએ ગ્રેગ વ્હેલીને એનરોન હોલસેલ ર્સિવસીસના પ્રેસિડેન્ટ અને સીઓઓનો અને માર્ક ફ્રેવેર્ટને ચેરમેનનો હોદ્દો આપ્યો. કેટલાક નિરીક્ષકોએ સૂચવ્યું કે એનરોનના રોકાણકારોને પુનઃખાતરીની ખૂબ જ જરૂર હતી માત્ર એટલા માટે નહીં કે કંપનીના કારોબારને સમજવો મુશ્કેલ હતો (લગભગ &quot;અવાચ્ય&quot;)&lt;ref name=&quot;SelfWoundNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; પરંતુ એટલા માટે કે નાણાકીય નિવેદનોમાં પણ કંપનીનું યોગ્ય રીતે વર્ણન કરવું મુશ્કેલ હતું.&lt;ref name=&quot;TwoPromotedNYT&quot;&gt;{{cite news |last=Oppel |first=Richard A., Jr. |url=http://www.nytimes.com/2001/08/29/business/two-are-promoted-as-enron-seeks-executive-stability.html |work=The New York Times |title=Two are promoted as Enron seeks executive stability |date=2001-08-29 |access-date=2010-03-02}}&lt;/ref&gt; એક વિશ્લેષકે જણાવ્યું કે &quot;વિશ્લેષકો માટે એ નક્કી કરવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે કે નિશ્ચિત ત્રિમાસિકગાળામાં એનરોન કયાં કમાણી કરી રહી છે અને કયાં નુકસાન કરી રહી છે.&quot;&lt;ref name=&quot;TwoPromotedNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; લેએ સ્વીકાર્યું કે એનરોનનો કારોબાર ખૂબ જ જટીલ છે પરંતુ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે વિશ્લેષકોને તેમની આતુરતા સંતોષવા માટે &quot;જોઈતી તમામ માહિતી કયારેય નહીં મળે.&quot; તેમણે એ પણ ખુલાસો કર્યો કે કારોબારની જટીલતા મોટાભાગે ટેકસના વ્યૂહ અને પોઝીશન- હેજિંગના કારણે હતી.&lt;ref name=&quot;TwoPromotedNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; લેના પ્રયાસોને મર્યાદિત સફળતા મળી હોય તેમ લાગતું હતું; 9 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં એક મુખ્ય હેજ ફંડ મેનેજરે નોંધ્યું કે &quot;(એનરોન)ના શેરનું વેચાણ શંકા હેઠળ થઇ રહ્યું છે.&quot;&lt;ref name=&quot;SelfWoundNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; સ્કિલિંગની આકસ્મિક વિદાયની સાથે એનરોનની એકાઉન્ટિંગ બૂકસની સંદિગ્ધતાએ સાથે મળીને વોલસ્ટ્રીટ માટે યોગ્ય મૂલ્યાંકન મુશ્કેલ બનાવ્યું. વધુમાં, કંપનીએ &quot;રીલેટેડ પાર્ટી ટ્રાન્સેકશન&quot;નો વારંવાર ઉપયોગ થયો હોવાનું સ્વીકાર્યું, જેનો ઉપયોગ ખૂબ જ સરળતાથી અન્યથા એનરોનના પોતાના સરવૈયા પર બતાવવા પડતા નુકસાનને તબદિલ કરવા માટે થયો હોવાનો ભય કેટલાક લોકોને લાગ્યો. આ ટેકનિકનું મુશ્કેલીભર્યું પાસું ઘણી &quot;રીલેટેડ-પાર્ટી&quot; કંપનીઓ સીએફઓ ફેસ્ટો દ્વારા નિયંત્રિત હતી.&lt;ref name=&quot;SelfWoundNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

11 સપ્ટેમ્બર 2001ના હુમલાઓ બાદ, મિડિયાનું ધ્યાન કંપની અને તેની મુશ્કેલીઓથી બીજી બાજુ વળી ગયું; એકાદ મહિના કરતાં ઓછા સમય બાદ એનરોને તેના મુખ્ય કારોબાર ગેસ અને વિજળીના વેચાણ તરફ વધારે ધ્યાન આપવાના હેતુથી નીચું માર્જિન ધરાવતી અસ્કયામતોને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવાની જાહેરાત કરી. આ પગલાંમાં પોર્ટલેન્ડ જનરલ ઈલેકિટ્રકને અન્ય ઓરેગોન કંપની નોર્થવેસ્ટ નેચરલ ગેસને લગભગ 1.9 અબજ ડોલર રોકડ અને શેરની કિંમતે અને શકયતઃ ભારતમાં દાભોલ પ્રોજેકટમાં 65 ટકા હિસ્સો વેચવાનો સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref name=&quot;OregonBillionNYT&quot;&gt;{{cite news |last=Sorkin |first=Andrew Ross |url=http://www.nytimes.com/2001/10/06/business/enron-reaches-a-deal-to-sell-oregon-utility-for-1.9-billion.html|work=The New York Times |title=Enron Reaches a Deal to Sell Oregon Utility for $1.9 Billion |date=2001-10-06 |access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

===નુકસાનનું પુનર્ગઠન અને એસઈસી તપાસ ===
16 ઓકટોબરે એનરોને જાહેરાત કરી કે એકાઉન્ટિંગમાં થયેલા નિયમોના ઉલ્લંઘનને ઠીક કરવા માટે 1997થી 2000 સુધીના નાણાકીય નિવેદનોને ફરીથી જાહેર કરવા જરૂરી હતા. પુનઃનિવેદનમાં આ સમયગાળાની કમાણીમાં 613 મિલિયન ડોલર (અથવા આ સમયગાળામાં દર્શાવવામાં આવેલા નફામાં 23 ટકા)નો ઘટાડો, 2000ના અંત સુધીની જવાબદારીઓમાં 628 મિલિયન ડોલર (જે દર્શાવવામાં આવેલી જવાબદારીઓના 6 ટકા અને દર્શાવવામાં આવેલી ઈકિવટીના 5.5 ટકા થતા હતા)નો વધારો અને 2000ના અંત સુધીમાં ઈકિવટીમાં 1.2 અબજ ડોલર (દર્શાવવામાં આવેલી ઈકિવટીના 10 ટકા)નો ઘટાડો દર્શાવવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;Healy11&quot;&gt;&lt;/ref&gt; વધુમાં, એનરોને જણાવ્યું કે બ્રોડબેન્ડ એકમ એકલું જ 35 અબજ ડોલરનું મૂલ્ય ધરાવે છે, જે દાવાને અવિશ્વાસની નજરે જોવામાં આવ્યો. સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ પૂઅર્સના એક વિશ્લેષકે જણાવ્યું કે હું નથી માનતો કે &quot;કોઈને પણ આ બ્રોડબેન્ડ કામગીરીનું મૂલ્ય કેટલું છે તેની ખબર હોય.&quot;&lt;ref name=&quot;OneBillionLossNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

એનરોનની વ્યવસ્થાપક ટીમે દાવો કર્યો કે મોટાભાગનું નુકસાન રોકાણમાં થયેલા નુકસાન સાથે-સાથે કંપનીના મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા બ્રોડબેન્ડ વેચાણ એકમના પુનર્ગઠન માટે ખર્ચવામાં આવેલા લગભગ 180 મિલિયન ડોલરને કારણે હતું. એક નિવેદનમાં લેએ જણાવ્યું કે, &quot;અમારા કારોબારોની ઉંડાણપૂર્વકની સમીક્ષા બાદ અમારા મુખ્ય કારોબાર ઊર્જા કારોબારની પ્રદર્શન અને કમાણીની ક્ષમતા અંગે રહેલી અસ્પષ્ટતા દૂર કરવા માટે અમે આ પદભાર સંભાળવાનું નક્કી કર્યું છે.&quot;&lt;ref name=&quot;OneBillionLossNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Gilpin|first=Kenneth N.|url=http://www.nytimes.com/2001/10/17/business/enron-reports-1-billion-in-charges-and-a-loss.html|work=The New York Times|title=Enron Reports $1 Billion In Charges And a Loss|date=2001-10-17|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; કેટલાક વિશ્લેષકોને તેનાથી આઘાત લાગ્યો. અગાઉ કંપનીના કટ્ટર ટેકેદાર માનવામાં આવતા [[ગોલ્ડમૅન સૅશ|ગોલ્ડમેન શાક્સ]]ના એક વિશ્લેષક ડેવિડ ફ્લીશરે જણાવ્યું કે એનરોનના મેનેજમેન્ટે તેની વિશ્વસનિયતા ગુમાવી હતી અને હવે તેમને ફરીથી પોતાની જાતને પૂરવાર કરવી પડશે. તેમણે રોકાણકારોને વિશ્વાસ અપાવવો પડશે. તેમણે રોકાણકારોને સમજાવવા પડશે કે આ આવક વાસ્તવિક છે અને કંપની વાસ્તવિકતા માટે છે તેમજ વૃદ્ધિ હાંસલ કરી શકાશે.&quot;&lt;ref name=&quot;OneBillionLossNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DoubtsNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/10/24/business/enron-tries-to-dismiss-finance-doubts.html|work=The New York Times|title=Enron Tries To Dismiss Finance Doubts|date=2001-10-24|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

ફેસ્ટોએ 22 ઓકટોબરે એનરોનના બોર્ડ ઓફ ડિરેકટર્સ સામે ખુલાસો કર્યો કે જેએલએમ લિમિટેડ ભાગીદારીઓનું વ્યવસ્થાપન સંભાળતી વખતે તેણે વળતર વ્યવસ્થામાંથી 30 મિલિયન ડોલરની કમાણી કરી હતી. તે દિવસે, એસઈસીની એનરોન દ્વારા કરવામાં આવેલા અસંખ્ય સંદિગ્ધ સોદાઓની તપાસ કરવાની અને &quot;કેટલાક સૌથી મોટા વ્યવહારો અત્યાર સુધી ન જોવામાં આવ્યા હોય&quot; તે રીતે કંપનીની અંદર જ થયા હોવાની જાહેરાત બાદ કંપનીના શેરની કિંમત એક દિવસમાં 5.40 ડોલર ઘટીને 20.65 ડોલર થઇ ગઇ.&lt;ref name=&quot;WhereValueNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/10/23/business/the-markets-market-place-where-did-the-value-go-at-enron.html|work=The New York Times|title=Where Did The Value Go At Enron?|date=2001-10-23|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; કરોડો ડોલરના આક્ષેપનો ખુલાસો કરવાના અને રોકાણકારોને શાંત કરવાના પ્રયાસરૂપે એનરોના ખુલાસાએ દર્શાવ્યું કે શેરના સોદા કોઇપણ કિંમત સિવાય પ્રતિબંધિત વ્યવસ્થા અનુસાર કરવામાં આવ્યા હતા, ડેરીવેટિવ્સ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સે વર્તમાન રીતે નિયંત્રિત વાયદાના અને કેટલાક વ્યાપારિક રોકાણો અને અન્ય અસ્કયામતોના હેજિંગ માટે તૈયાર કરવામાં આવેલા વ્યૂહના આપાતકાલિન સ્વરૂપને ખતમ કરી નાખ્યું હતું. આ પ્રકારના અસમંજસમાં નાંખી દે તેવા શબ્દસમૂહોના ઉપયોગે ઘણાં વિશ્લેષકોને એનરોન કેવી રીતે તેનો કારોબાર ચલાવતી હતી તે અંગે અજ્ઞાત રાખ્યા.&lt;ref name=&quot;WhereValueNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એસઈસીની તપાસ અંગે ચેરમેન અને સીઈઓ લે એ જણાવ્યું કે, &quot;અમે સંપૂર્ણ રીતે એસઈસીને સહયોગ આપીશું અને આ સોદાઓ અંગેની કોઈપણ ચિંતાને શાંત કરવા માટેની તક મળે તેની રાહ જોઈ રહ્યા છીએ.&quot;&lt;ref name=&quot;WhereValueNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

===તરલતાની ચિંતા===
એનરોનની પ્રવાહિતા અંગેની સમસ્યાથી ચિંતાતુર લે એ 23 ઓકટોબરના રોજ બોલાવવામાં આવેલી કોન્ફરન્સમાં રોકાણકારોને વિશ્વાસ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો કે કંપનીના રોકડ સ્ત્રોત મજબૂત હતા અને ફરીથી &quot;એક-સમયના ચાર્જ&quot; નાંખવામાં નહીં આવે. બીજું, લે એ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ફેસ્ટો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી ભાગીદારીઓ સાથેના એનરોનના વ્યવહારોના સંદર્ભમાં કોઈ જ અયોગ્યતા નથી અને કંપનીના સીએફઓને તેમનો મજબૂત ટેકો હોવાનું જાહેર કર્યું.&lt;ref name=&quot;DoubtsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ગોલ્ડમેનના વિશ્લેષક ડેવિડ ફ્લીશરે ફરીથી સંશયાત્મક બનીને લે અને ફેસ્ટોને જણાવ્યું કે, &quot;એવું લાગી રહ્યું છે કે તમે કાંઈક છૂપાવો છે.&quot; જો કે, ફલેશરે કંપનીના શેરની ખરીદીના ભલામણ ચાલુ રાખતાં દલીલ કરી કે &quot;તેમને નહતું લાગતું કે એકાઉન્ટન્ટ્સ અને ઓડિટર્સ કોઈ પણ પ્રકારના દુઃસાહસને ચલાવવાની મંજૂરી આપે.&quot;&lt;ref name=&quot;DoubtsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એનરોનની તમામ એકાઉન્ટિંગ કવાયતોની  ચકાચણી તેમના ઓડિટર આર્થર એન્ડરસન દ્વારા કરવામાં આવે છે તેમ ભારપૂર્વક જણાવીને લે એ કોન્ફરન્સમાં ભાગલેનારા લોકોને ખાતરી આપવાનો પ્રયાસ કર્યો.  ઘણાં લોકોએ આ મૂદ્દે સવાલો પૂછીને દબાણ ઉભું કરતાં લેએ જણાવ્યું કે ફેસ્ટો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી કંપનીઓ સહિતની ખાસ હેતુ ધરાવતી કંપનીઓ સાથેના કંપનીના સોદાને સારી રીતે સમજી શકાય તે માટે એનરોનનું મેનેજમેન્ટ વધારે માહિતી ધરાવતું નિવેદન પૂરું પાડવા માટે વિચારણા કરશે.&lt;ref name=&quot;DoubtsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

બે દિવસ બાદ, 25 ઓકટોબરે અગાઉ ખાતરી આપવા છતાં તેએ ફેસ્ટોને તેના પદ પરથી દૂર કર્યા અને એવું કારણ આપ્યું કે, &quot;નાણાકીય સમુદાય સાથેની મારી સતત ચર્ચામાં મને એવું સ્પષ્ટ જણાયું કે રોકાણકારોનો વિશ્વાસ પાછો મેળવવા માટે અમારે એન્ડની જગ્યાએ નવો સીએફઓ મૂકવાની જરૂર છે.&quot;&lt;ref name=&quot;OustsCFONYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/10/25/business/enron-ousts-finance-chief-as-sec-looks-at-dealings.html|work=The New York Times|title=Enron Ousts Finance Chief As S.E.C. Looks at Dealings|date=2001-10-25|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; જો કે, સ્કિલિંગ અને ફેસ્ટો બંનેની વિદાય સાથે કેટલાક વિશ્લેષકોને એવો ભય લાગ્યો કે કંપનીના વ્યવહારો પર ઉપર પ્રકાશ પાડવો હવે વધારે મુશ્કેલ બનાવવામાં આવશે.&lt;ref name=&quot;OustsCFONYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એનરોનના શેર એક અઠવાડિયા કરતાં થોડા વધારે સમયમાં અડધું મૂલ્ય ગુમાવીને હવે 16.41 ડોલરે વેચાઈ રહ્યા હતાં.&lt;ref name=&quot;OustsCFONYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

એનરોનના નાણાંપ્રવાહના પૂરવઠા અંગેના રોકાણકારોના ભયને શાંત કરવાના પ્રયાસરૂપે 27 ઓકટોબરે કંપનીએ લગભગ 3.3 અબજ ડોલરની કિંમત ધરાવતા વ્યાપારિક પત્રોની પરત ખરીદી (બાય બેક) કરવાનો પ્રારંભ કર્યો. એનરોને અસંખ્ય બેંકમાં રહેલી તેની લાઈન ઓફ ક્રેડિટમાં ઘટાડો કરીને આ ખરીદીને ભંડોળ પૂરું પાડ્યું. કંપનીના ડેટ રેટિંગ (દેવા ક્રમાંક)ને હજુ પણ રોકાણ-વર્ગમાં માનવામાં આવતું હતું ત્યારે બોન્ડ્સ થોડાં નીચેના લેવેલે વેચાણ થઇ રહ્યાં હતા જે ભવિષ્યના વેચાણ સામે મુશ્કેલી ઉભી કરી શકે.&lt;ref name=&quot;TapsCreditNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/10/27/business/enron-taps-all-its-credit-lines-to-buy-back-3.3-billion-of-debt.html?n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/S/Securities%20and%20Commodities%20Violations|work=The New York Times|title=Enron Taps All Its Credit Lines To Buy Back $3.3 Billion of Debt|date=2001-10-27|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

મહિનો નજીક આવતો જતો હતો તેમ કેટલાક નિરીક્ષકો દ્વારા એનરોનના સ્વીકૃત એકાઉન્ટિંગ નિયમોમાં ગરબડ કરવાની શકયતા અંગે ચિંતા વ્યકત કરવામાં આવી, જો કે, કેટલાક લોકોએ દાવો કર્યો કે જયાં સુધી એનરોન દ્વારા પૂરતી માહિતી પૂરી પાડવામાં ન આવે ત્યાં સુધી વિશ્લેષણ શકય નથી.&lt;ref name=&quot;PlumbingNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/10/28/business/plumbing-mystery-of-deals-by-enron.html|work=The New York Times|title=Plumbing Mystery Of Deals By Enron|date=2001-10-28|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

કેટલાક લોકોએ હવે ખૂલ્લી રીતે ભય વ્યકત કર્યો કે એનરોન નવું લાંબા ગાળાનું મૂડી વ્યવસ્થાપન હતું, એવું હેજ ફંડ જેની પડતીએ 1998માં આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં બજારની સિસ્ટેમેટિક (પદ્ધતિસરની) નિષ્ફળતાનો ભય પેદા કર્યો હતો. એનરોનની વિવિધ કારોબારમાં મોટાપાયા પર રહેલી હાજરીએ કેટલાક લોકોને એનરોનની સૂચિત પડતીના પરીણામો અંગે આશંકિત કર્યા.&lt;ref name=&quot;MightyStrainsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એનરોનના અધિકારીઓના હોઠ સિવેલા હતા અને તેઓ માત્ર લેખિત સ્વરૂપમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો જ સ્વીકારતા હતા.&lt;ref name=&quot;MightyStrainsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

===પ્રતિષ્ઠા સ્તરમાં ઘટાડો===
ઓક્ટોબર 2001ના અંતે એનરોનના અસ્તિત્વ માટે કેન્દ્રીય ટૂંકા ગાળાનું જોખમ તેના પ્રતિષ્ઠા સ્તરમાં થયેલો ઘટાડો જણાતું હતું. તે સમયે નોંધાયું હતું કે,મૂડીઝ અને ફીચ, સૌથી મોટી ત્રણમાંથી બે ક્રેડિટ રેટિંગ એજન્સીઓએ એનરોનનું રેટિંગ સંભવિત રીતે ઘટાડવા સમીક્ષા કરવાની માંગ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;MightyStrainsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આવા ડાઉનગ્રેડિંગથી એનરોનને તેણે ખાતરી આપેલી લોનને કવર કરવા માટે સ્ટોકના લાખો શેર ઇશ્યુ કરવા પડે તેમ હતું. આ પગલાથી એનરોનના વર્તમાન સ્ટોકના મૂલ્યમાં વધુ ઘટાડો થઇ શકે તેમ હતો. વધુમાં, તમામ પ્રકારની કંપનીઓએ એનરોન સાથેના તેમના કોન્ટ્રાક્ટોની સમીક્ષા કરવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. લાંબા ગાળે જો એનરોનનું રેટિંગ રોકાણ ગ્રેડથી નીચે જાય તો તેના ભાવિ ટ્રાન્જેક્શન સામે અવરોધ ઉભો થઇ શકે તેમ હતો.&lt;ref name=&quot;MightyStrainsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

વિશ્લેષકો અને નિરીક્ષકોએ રહસ્યમય નાણાકીય અહેવાલો ધરાવતી કંપનીની યોગ્ય આકરણી કરવામાં એનરોનની મુશ્કેલી કે અક્ષમતા અંગે ફરિયાદ કરવાનું ચાલું રાખ્યું હતું. કેટલાકે ભય વ્યક્ત કર્યો હતો કે એનરોનમાં સ્કિલિંગ અને ફેસ્ટો સિવાય કોઇ પણ વ્યક્તિ કંપનીના વર્ષોના રહસ્યમય સોદાને સંપૂર્ણપણે સમજાવી શકશે. ઓગસ્ટ 2001માં એનરોનના કારોબાર અંગે પૂછવામાં આવેલા એક પ્રશ્નના જવાબમાં લેએ જણાવ્યું હતું કે, &quot;તમે મારા માથા પર ચડી રહ્યાં છો&quot; આવા જવાબથી વિશ્લેષકોમાં ચિંતા ફેલાઇ હતી.&lt;ref name=&quot;MightyStrainsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

એનરોન પાસે ટૂંકાગાળા માટે અપૂરતી રોકડ હાથ પર હોઇ શકે તેવી સતત વધતી જતી ચિંતાના પ્રતિભાવરૂપે 29 ઓકટોબરના રોજ એવા સમાચારો ફેલાયા કે એનરોન બેન્કો પાસેથી 1-2 અબજ ડોલરનું ભંડોળ મેળવવા માંગે છે.&lt;ref name=&quot;SeekAddNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/10/29/us/enron-seeks-additional-financing.html|work=The New York Times|title=Enron Seeks Additional Financing|date=2001-10-29|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; જે પ્રમાણેની આશંકા સેવવામાં આવતી હતી તે મુજબ બીજા દિવસે મૂડીઝે એનરોનના ઋણ ક્રમાંક અથવા સિનિયર અનસિકયોર્ડ લાગ-ટર્મ ડેટરેટગ્સ ઘટાડીને બીએએ2 કર્યો, જે જંક સ્ટેટ્સ ગણવામાં આવતા સ્તર બીએએ1થી માત્ર બે જ સ્તર ઉપર હતો. સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ પૂઅર્સે પણ ક્રમાંક ઘટાડીને બીબીબી+ (BBB+) કર્યો, જે મૂડીઝના રેટિંગની સમકક્ષ હતો. મૂડીઝે એવી પણ ચેતવણી આપી કે તે એનરોનના વ્યાવસાયિક પત્રોનો ક્રમાંક હજુ પણ ઘટાડી શકે છે, જેનું પરીણામ કંપનીને નાણાકીય સદ્ધરતા ટકાવી રાખવા માટે વધારે ભંડોળ મેળવવા સામે અવરોધ પેદા કરી શકે.&lt;ref name=&quot;CutSuffersNYT&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2001/10/30/business/enron-credit-rating-is-cut-and-its-share-price-suffers.html|work=The New York Times|title=Enron Credit Rating Is Cut, And Its Share Price Suffers|date=2001-10-30|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

નવેમ્બરનો પ્રારંભ એવી જાહેરાતથી થયો કે એનરોનના &quot;સંબંધિત પક્ષકારો&quot;ઓ સાથેના વ્યવહારો સામે ઉભા થયેલા સવાલોને કારણે એસઈસી હવે ઔપચારિક તપાસ હાથ ધરવાની હતી. એનરોનના બોર્ડ પણ એવી જાહેરાત કરી કે તે આ સોદાઓની તપાસ કરવા માટે યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકસાસની લો સ્કૂલના ડિન વિલિયમ સી પાવર્સની આગેવાની હેઠળ એક ખાસ કમિટી રચશે.&lt;ref name=&quot;SECOpenNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Berenson|first=Alex|url=http://www.nytimes.com/2001/11/01/business/sec-opens-investigation-into-enron.html|work=The New York Times|title=S.E.C. Opens Investigation Into Enron|date=2001-11-01|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; બીજા દિવસે, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' ના તંત્રી લેખમાં આ બાબતમાં આક્રમક તપાસની માંગણી કરવામાં આવી.&lt;ref name=&quot;RiseFallNYT&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2001/11/02/opinion/the-rise-and-fall-of-enron.html|work=The New York Times|title=The Rise and Fall of Enron|date=2001-11-01|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; એનરોન તેના ક્રોસ-ટાઉન હરીફ ડાયનેજી પાસેથી લગભગ 1 અબજ ડોલરનું વધારાનું ભંડોળ મેળવવામાં 2 નવેમ્બરે સફળ થયું, પરંતુ આ સમાચારને સાર્વત્રિક રીતે વધાવવામાં ન આવ્યા કારણ કે આ દેવું કંપનીની મૂલ્યવાન નોર્ધર્ન નેચરલ ગેસ અને ટ્રોન્સવેસ્ટર્ન પાઈપલાઈનની ખાતરી સામે લેવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;DebtCutNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/02/business/enron-s-shares-fall-and-debt-rating-is-cut.html|work=The New York Times|title=Enron's Shares Fall and Debt Rating Is Cut|date=2001-11-02|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

===ડાયનેજી દ્વારા ખરીદીની દરખાસ્ત===
સૂત્રોએ દાવો કર્યો કે એનરોન વિશ્વાસ વધારવાના પ્રયાસોના ભાગરૂપે એનરોન નજીકના ભવિષ્યમાં તેના કારોબારની પ્રણાલીઓને વધારે સમજાવવાનું આયોજન કરી રહી હતી.&lt;ref name=&quot;SkittishNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|coauthor=Andrew Ross Sorkin|url=http://www.nytimes.com/2001/11/07/business/enron-looks-for-investors-but-finds-them-skittish.html|work=The New York Times|title=Enron Looks for Investors, But Finds Them Skittish|date=2001-11-07|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; એનરોનના શેર હવે 7 ડોલરની કિંમતે વેચાઈ રહ્યા હતા કારણ કે રોકાણકારોને ચતા હતી કે કંપનીને કોઈ ખરીદાર નહીં મળે. 

ઘણી જગ્યાએથી પ્રતિકૂળ પ્રતિભાવ મળ્યા બાદ, જયારે હ્યુસ્ટન સ્થિત અન્ય ઊર્જા વેચાણ કંપની ડાયેનેજીના બોર્ડે 7 નવેમ્બરની મોડી રાત્રે એનરોનને આઠ અબજ ડોલરની ફાયર-સેલ પ્રાઈસે તેટલી રકમના શેર આપીને ખરીદવાની તરફેણમાં મતદાન કર્યું ત્યારે એનરોનના મેનેજમેન્ટને દેખીતી રીતે ખરીદાર મળ્યો.&lt;ref name=&quot;DynegyNearNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|coauthor=Andrew Ross Sorkin|url=http://www.nytimes.com/2001/11/08/business/dynegy-is-said-to-be-near-to-acquiring-enron-for-8-billion.html|work=The New York Times|title=Dynegy Is Said to Be Near to Acquiring Enron for $8 Billion|date=2001-11-08|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; તે વખતે ડાયનેજીની લગભગ ચોથા ભાગની માલિકી ધરાવતા ચેવરોન ટેકસાકોએ એનરોનને 2.5 અબજ ડોલર રોકડમાં ખાસ કરીને 1 અબજ ડોલર સોદા પહેલાં અને બાકીની રકમ સોદો પતી ગયા બાદ આપવા સંમતિ દર્શાવી. ઉપરાંત ડાયનેજીએ લગભગ 13 અબજ ડોલરનું દેવું ઉપરાંત એનરોનના મેનેજમેન્ટની રહસ્યમય વ્યાવસાયિક પ્રણાલીઓને કારણે&lt;ref name=&quot;DynegyNearNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; લગભગ 10 અબજ ડોલર જેટલા &quot;છૂપા દેવા&quot;ની પણ જવાબદારી લેવાની હતી.&lt;ref name=&quot;RivalBuyNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Berenson|first=Alex|coauthor=Andrew Ross Sorkin|url=http://www.nytimes.com/2001/11/10/business/rival-to-buy-enron-top-energy-trader-after-financial-fall.html?pagewanted=2|work=The New York Times|title=Rival to Buy Enron, Top Energy Trader, After Financial Fall|date=2001-11-10|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; ડાયનેજી અને એનરોને આ સોદાને 8 નવેમ્બર 2001ના રોજ પુષ્ટિ આપી.

કોમેન્ટેટર્સ ડાયેનજી અને એનરોન વચ્ચેના કોર્પોરેટ કલ્ચર વચ્ચેના તફાવત અને ડાયનેજીના સીઈઓ ચાર્લ્સ વોટસનની સીધી વાત કરવાની પ્રતિભા અંગે ટીપ્પણીઓ કરી.&lt;ref name=&quot;SurestStepsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; કેટલાક લોકોને વિસ્મય પણ થયું કે એનરોનની મુશ્કેલીઓ માત્ર એકાઉન્ટિંગની નિર્દોષ ભૂલોનું પરીણામ ન હતી.&lt;ref name=&quot;ActLikeItNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/11/09/business/does-enron-trust-its-new-numbers-it-doesn-t-act-like-it.html|work=The New York Times|title=Does Enron Trust Its New Numbers? It Doesn't Act Like It|date=2001-11-09|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; નવેમ્બર સુધીમાં એનરોન ભારપૂર્વક જણાવતી હતી કે ઓકટોબરમાં જણાવવામાં આવેલ એક અબજ કરતાં વધારે ડોલરના 'એક વખતના ચાર્જીસ&quot; હકીકતમાં માત્ર 200 મિલિયન ડોલર જેટલા જ હોવા જોઈએ, જયારે બાકીની રકમ માત્ર એકાઉન્ટિંગમાં થયેલી સંખ્યાબંધ ભૂલોનો સુધારા માટે હોઇ શકે.&lt;ref name=&quot;OverProfitsNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|coauthor=Andrew Ross Sorkin|url=http://www.nytimes.com/2001/11/09/business/enron-admits-to-overstating-profits-by-about-600-million.html|work=The New York Times|title=Enron Admits to Overstating Profits by About $600 Million|date=2001-11-09|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; ઘણાં લોકોને ડર હતો કે અન્ય &quot;ભૂલો&quot; અને પુનઃનિવેદન હજુ પણ જણાવવાનું બાકી હતું.&lt;ref name=&quot;RushGambleNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Berenson|first=Alex|coauthor=Richard A. Oppel, Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/12/business/market-place-dynegy-s-rushed-gamble-on-enron-carries-some-big-risks.html|work=The New York Times|title=Dynegy's Rushed Gamble on Enron Carries Some Big Risks|date=2001-11-12|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

9 નવેમ્બરના રોજ એનરોનની કમાણીમાં વધુ એક સુધારો જાહેર કરવામાં આવ્યો જે અનુસાર 1997-2000ની જાહેર કરવામાં આવેલી આવકમાં 591 મિલિયન ડોલરનો ઘટાડો કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઘટાડો મોટાભાગે બે ખાસ હેતુવાળી ભાગીદારીઓ (જેઈડીઆઈ અને ચેવકો)ને કારણે કરવામાં આવ્યો હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. આ સુધારાને કારણે નાણાકીય વર્ષ 1997નો નફો ધોવાઈ ગયો ઉપરાંત દરેક વર્ષના નફામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટાડો નોંધાયો. આ જાહેરાત બાદ પણ ડાયેનજીએ જાહેરાત કરી કે તે હજુ પણ એનરોનને ખરીદવાનો ઈરાદો ધરાવતી હતી.&lt;ref name=&quot;OverProfitsNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; કોઈપણ કંપનીને ખરીદવાના સોદો પૂર્ણ થવાથી ડાયનેજી અને એનરોન એમ બંને કંપનીઓના ક્રેડિટ રેટિંગ પર શું અસર પડી શકે તે સમજવા માટેના આ સૂચિત વેચાણ અંગેના મૂડીઝ અને એસએન્ડપીના સત્તાવાર મૂલ્યાંકનનો અહેવાલ મેળવવા બંને કંપનીઓમાં ઉત્સુક હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. વધુમાં, અવિશ્વસનીય નિયંત્રણ મુશ્કેલીઓ સૂચિત અવરોધ જે સંભવિત વેચાણ તરફ દોરી જતો હતો, ઉપરાંત કેટલાક નિરીક્ષકોના જણાવ્યા અનુસારના એનરોન અને ડાયનેજી કોર્પોરેટ કલ્ચરલના તફાવતને લઈને ચિંતાઓ વ્યકત કરવામાં આવતી હતી.&lt;ref name=&quot;RivalBuyNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

બંને કંપનીઓ આક્રમક રીતે આ સોદા માટે આગળ વધી રહી હતી અને કેટલાક નિરીક્ષકો આશાવાદી હતા; ઊર્જા બજારમાં સૌથી મોટી હાજરીનું સર્જન કરવાના પ્રયાસો માટેના વિઝન માટે વોટસનની પ્રશંસા કરવામાં આવતી હતી.&lt;ref name=&quot;RushGambleNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તે સમયે વોટસને જણાવ્યું કે,&quot;અમને લાગે છે કે (એનરોન) આગામી મહિનાઓમાં જે પણ ઘટનાક્રમ બને તેને પહાચી વળવા માટેની પુષ્કળ ક્ષમતા ધરાવતી ખૂબ જ મજબૂત કંપની છે.&quot;&lt;ref name=&quot;RushGambleNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એક વિશ્લેષકે આ સોદાને &quot;મહાકાય સોદા તરીકે ઓળખાવ્યો છે [...] નાણાકીય રીતે ખૂબ જ સારો સોદો, તેવી જ રીતે વ્યૂહાત્મક રીતે પણ ચોક્કસ રીતે સારો સોદો અને તે એનરોન માટે કેટલા તાત્કાલિક બેલેન્સ-શીટ ટેકો પૂરી પાડે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;SuitorNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Berenson|first=Alex|url=http://www.nytimes.com/2001/11/13/business/the-markets-suitor-for-enron-receives-approval-from-wall-st.html|work=The New York Times|title=Suitor for Enron Receives Approval From Wall St.|date=2001-11-13|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

જો કે, ઋણ સંબંધિત સમસ્યાઓ ગંભીર બની રહી હતી.  જયારે આ સોદાને જાહેર કરવામાં આવ્યો તે સમય સુધીમાં મૂડીઝ અને એસએન્ડપી બંનેએ એનરોનનું રેટિંગ જંક સ્ટેટ્સથી માત્ર થોડું જ ઉંચું રાખવા સુધી લાવી દીધું હતું. કંપનીનું રેટિંગ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ-ગ્રેડથી નીચે આવી જવાની સાથે તેની તેના હરીફો સાથેની ક્રેડિટ લાઈન્સ પર મર્યાદા આવી જવાથી કે દૂર થયા બાદ તેની વેપાર કરવાની ક્ષમતા ખૂબ જ મર્યાદિત થઇ જાય છે.&lt;ref name=&quot;RushGambleNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; કોન્ફરન્સમાં એસએન્ડપીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે એનરોનને જો ખરીદવામાં આવનાર ન હોત તો એસએન્ડપી તેને નીચું બીબી (BB) અથવા ઉંચું બી (B) રેટિંગ આપતી, જે &quot;જંકમાં પણ ઉંચો ક્રમાંક&quot; ગણી ન શકાય.&lt;ref name=&quot;GasPipeNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/11/13/business/13PLAC.html?todaysheadlines|work=The New York Times|title=Gas Pipeline Is Prominent as Dynegy Seeks Enron|date=2001-11-13|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; વધુમાં, ઘણાં વેપારીઓએ માઠા સમાચારના ભયને કારણે એનરોન સાથેનો વેપાર મર્યાદિત અથવા સંપૂર્ણ રીતે બંધ કરી દીધો હતો. પરંતુ વોટસને ફરીથી ખાતરી આપવાનો પ્રયાસ કરતાં ન્યૂ યોર્કમાં રોકાણકારો સમક્ષના પ્રેઝન્ટેશન દરમિયાન જણાવ્યું કે એનરોનના &quot;કારોબાર&quot;માં કાંઈ જ ખોટું ન હતું.&lt;ref name=&quot;SuitorNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેમણે એમ પણ જણાવ્યું કે લે અને અન્ય ટોચના અધિકારીઓએ કટોકટી તરફ દોરી જતા મહિનાઓમાં કંપનીના સેંકડો મિલિયન ડોલરની કિંમત ધરાવતા શેર વેચી દીધા હોવાનું જાણ્યાં પછી કંપનીના મેનેજમેન્ટ તરફ દુશ્મનાવટ ભર્યું વલણ ધરાવતા એનરોનના ઘણાં કર્મચારીઓની સમસ્યાને દૂર કરવા માટે (વધારે સ્ટોક ઓપ્શન આપવાના સ્વરૂપમાં) વળતર સંબંધી પગલાં ભરવામાં આવશે.&lt;ref name=&quot;SuitorNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; વોટસનના આ નિવેદનની કોઈ જ મદદ પરિસ્થિતિમાં સુધાર લાવવામાં ન મળી કારણ કે ડાયનેજીના હસ્તાંતરણ સોદાને પરીણામે સંચાલન પરિવર્તનને કારણે &quot;કાગળ પરની પ્રતિષ્ઠા&quot;ને લીધે લે ને 60 મિલિયન ડોલર મળવા પાત્ર થતાં હતા,&lt;ref name=&quot;SeveranceNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|coauthor=Floyd Norris|url=http://www.nytimes.com/2001/11/14/business/the-markets-market-place-enron-chief-will-give-up-severance.html?pagewanted=all|work=The New York Times|title=Enron Chief Will Give Up Severance|date=2001-11-14|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; જયારે કંપનીના કર્મચારીઓનું નિવૃત્તિ એકાઉન્ટમાં જે મોટાભાગે એનરોનના શેર પર આધારિત હતું તેમાં કંપનીના શેરની કિંમતમાં એક વર્ષમાં 90 ટકાનો ઘટાડો થવાને કારણે માત્ર નજીવી રકમ જ આવશે તે હકીકત જાહેર થઇ ગઇ હતી. એનરોનની માલિકીની કંપનીના એક અધિકારીએ જણાવ્યું કે અમારી કંપનીમાં ઘણાં દંપતિઓ હતા, જે બંને કામ કરે હતા અને તેમણે લગભગ 800,000 ડોલર કે 900,000 ડોલર જેટલી રકમ ગુમાવી હતી. આ ઘટનાએ લગભગ દરેક કર્મચારીઓના બચતના આયોજન ધોઇ નાંખ્યા હતા.&quot;&lt;ref name=&quot;PlanTumblesNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/22/business/employees-retirement-plan-is-a-victim-as-enron-tumbles.html|work=The New York Times|title=Employees' Retirement Plan Is a Victim as Enron Tumbles|date=2001-11-22|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

વોટસને રોકાણકારોને ખાતરી આપી કે એનરોનના કારોબારના ખરા સ્વરૂપને તેમની સમક્ષ સ્પષ્ટ કરી દેવામાં આવ્યું હતું: અમને એ વાતથી સંતોષ છે કે હવે કોઇ વધારે નુકસાનની શકયતા નથી. જો કોઇ નુકસાનન ન હોય તો તે ખૂબ જ સારો સોદો ગણી શકાય.&quot;&lt;ref name=&quot;GasPipeNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt; વોટસને એમ પણ જણાવ્યું કે એનરોનનો ઊર્જા વેચાણ ભાગનું મૂલ્ય ડાયનેજી દ્વારા આખી કંપની માટે ચૂકવવામાં આવતી કિંમત બરાબર છે.&lt;ref name=&quot;UnderstandNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/11/16/business/did-ken-lay-understand-what-was-happening-at-enron.html|work=The New York Times|title=Did Ken Lay Understand What Was Happening at Enron?|date=2001-11-16|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

નવેમ્બરની મધ્ય સુધીમાં, એનરોને જાહેરાત કરી કે તે ક્ષમતા કરતાં નબળું પ્રદર્શન કરતી લગભગ 8 અબજ ડોલરની અસ્કયામતોને વેચવાની સાથે-સાથે નાણાકીય સ્થિરતા માટે તેનું કાર્યક્ષેત્ર પણ ઘટાડવાનું આયોજન ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;CutSuffersNYT2&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/15/business/enron-will-sell-some-assets-in-hope-of-raising-billions.html|work=The New York Times|title=Enron Will Sell Some Assets In Hope of Raising Billions|date=2001-11-15|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; 19 નવેમ્બરે એનરોને સ્થિતિ ગંભીર હોવાના વધારે પૂરાવા લોકો સમક્ષ જાહેર કર્યા. સૌથી મહત્ત્વની વાત એ હતી કે કંપની 2002ના અંત સુધીમાં લગભગ 9 અબજ ડોલર જેટલું દેવું ચૂકવવા અંગેની જવાબદારીઓનો સામનો કરી રહી હતી. આ દેવું તેની ઉપલબ્ધ રોકડ કરતાં &quot;ઘણું જ વધારે&quot; હતું.&lt;ref name=&quot;SqueezeNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|coauthor=Floyd Norris|url=http://www.nytimes.com/2001/11/20/business/in-new-filing-enron-reports-debt-squeeze.html|work=The New York Times|title=In New Filing, Enron Reports Debt Squeeze|date=2001-11-20|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; વધુમાં, ખાસ કરીને તેની અસ્કયામતોના વેચાણ અને દેવાને પુનઃભંડોળ પૂરું પાડવા અંગેના તેની નાણાંકીય સદ્ધરતાને સાચવી રાખવા અંગેના પગલાંની સફળતાની કોઇ ખાતરી ન હતી. એક નિવેદનમાં એનરોને જાહેર કર્યું કે, &quot;આ મુદ્દાઓ પરની કોઇપણ પ્રકારની વિપરીત અસર કંપનીની કામગીરી ચાલુ રાખવાની ક્ષમતા ઉપર વિપરીત અસર કરી શકે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;SqueezeNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

બે દિવસ બાદ 21 નવેમ્બરે વોલસ્ટ્રીટે ડાયનેજી આ સોદમાં આગળ વધશે કે કેમ અથવા તો પુનઃ ભાવતોલ કરીને કિંમતમાં મોટાપાયે ઘટાડો કરે તે અંગે ગંભીર શંકા વ્યકત કરવામાં આવી. વધુમાં એનરોને 10-કયુ ફાઈલિંગમાં જણાવ્યું કે તેણે વ્યાવસાયિક પત્રો ખરીદવા સહિતના હેતુ માટે તાજેતરમાં ઉછીના મેળવેલા નાણાં અથવા લગભગ 5 અબજ ડોલર માત્ર 50 દિવસમાં જ વપરાઇ ગયા હતા. આ જાહેરાતથી વિશ્લેષકો ચિંતામાં પડી ગયા ખાસ કરીને ડાયનેજીને પણ કદાચ એનરોનના રોકડના ઉપયોગની ઝડપ અંગેની જાણ ન હતી.&lt;ref name=&quot;RaisesDoubtNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/21/business/enron-s-growing-financial-crisis-raises-doubts-about-merger-deal.html|work=The New York Times|title=Enron's Growing Financial Crisis Raises Doubts About Merger Deal|date=2001-11-21|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; આ સૂચિત ખરીદીમાંથી બહાર નિકળવા માટે ડાયનેજીને સોદાની પરિસ્થિતિમાં &quot;મૂળભૂત પરિવર્તન&quot; આવ્યું હોવાનું કાનૂની રીતે પૂરવાર કરવું પડે તેમ હતું, 22 નવેમ્બર સુધીમાં ડાયનેજીની નજીકના સૂત્રો આશંકિત હતા કે છેલ્લી જાહેરાતમાં મજબૂત પૂરાવાઓ મળી જતા હતા.&lt;ref name=&quot;CirclingNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Sorkin|first=Andrew Ross|coauthor=Riva D. Atlas|url=http://www.nytimes.com/2001/11/22/business/circling-the-wagons-around-enron-risks-too-great-to-let-trader-just-die.html|work=The New York Times|title=Circling the Wagons Around Enron; Risks Too Great To Let Trader Just Die|date=2001-11-22|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

એસઈસી (SEC)એ એન્ડરસન સામે સિવિલ ફ્રોડ ફરીયાદ દાખલ કર્યો હોવાની જાહેરાત કરી.&lt;ref name=&quot;SunbeamSufferNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Norris|first=Floyd|url=http://www.nytimes.com/2001/11/23/business/23NORR.html|work=The New York Times|title=From Sunbeam to Enron, Andersen's Reputation Suffers|date=2001-11-23|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; થોડા દિવસ બાદ સૂત્રોએ દાવો કર્યો કે એનરોન અને ડાયનેજી તેમની વ્યવસ્થા અંગેની શરતો અંગે સક્રિય રીતે ફરીથી વાટાઘાટો કરી રહ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;ConfidenceNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Oppel|first=Richard A., Jr.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/28/business/markets-market-place-trying-restore-confidence-enron-salvage-merger.html?pagewanted=all|work=The New York Times|title=Trying to Restore Confidence in Enron to Salvage a Merger|date=2001-11-28|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; ડાયનેજીએ હવે માંગણી કરી કે હવે અગાઉના 8 અબજ ડોલરની જગ્યાએ 4 અબજ ડોલરમાં ખરીદી માટે એનરોને સંમતિ આપવી. નિરીક્ષકોને એનરોનની કઈ કંપની અથવા કોઈ પણ કંપની નફો કરતી હોવાનું જણાવવામાં તકલીફનો સામનો કરવો પડી રહ્યો હતો. જોખમમાં ઘટાડો કરવા માટે એનરોનના હરીફોના કારોબારમાં મોટાપાયે ફેરફાર થઇ રહ્યા હોવાના અહેવાલો મળતા હતા. આખરે, મૂડીઝના નવા અહેવાલે વોલસ્ટ્રીટને ચિંતામાં ગરકાવ કરી દીધું.&lt;ref name=&quot;ConfidenceNYT&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

===નાદારી===
[[File:EnronStockPriceAug00Jan02.jpg|thumb|right|alt=Line chart showing the gradual fall (illustrated by a red line) from a high point of $90 to evenutally less than a dollar.|એનરોનના શેરની કિંમત 23 ઓગસ્ટ 2000 ($90) થી 11 જાન્યુઆરી 2002 ($0.12).સુધી (પૂર્વ ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સ્ચેન્જ ટિકર: ઇએનઇ (ENE) )શેરની કિંમતમાં ઘટાડાને પરિણામે શેરધારકોએ લગભગ $11 અબજ ગુમાવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;BenstonQuality&quot;/&gt;]]
28 નવેમ્બર 2001ના રોજ એનરોન અંગેની બે સૌથી ખરાબ ભીતીઓ સાચી પડી. ડાયનેજી એન્કે બંને તરફની સંમતિ બાદ કંપનીની ખરીદીના સોદામાંથી પીછેહઠ કરી અને એનરોનનું ક્રેડિટ રેટિંગ જંક સ્ટેટ્સ કરતાં પણ નીચું ઉતરી ગયું.  વોટસને પછીથી જણાવ્યું કે &quot;આખરે તમે મને તે (એનરોન) આપી ન શકયા.&quot;&lt;ref name=&quot;McLean403&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=403}}&lt;/ref&gt; કારોબાર ચલાવવા માટે ખૂબ જ ઓછી મૂડી બચી હોવાથી અને એકલાજ મોટુંમસ દેવું ભરપાઈ કરવાની જવાબદારી હોવાને કારણે કંપનીએ ભાંગી પડી. તે દિવસે ટ્રેડિંગ પૂરું થયું ત્યારે કંપનીના શેરની કિંમત 0.61 ડોલર થઇ ગઇ. એક તંત્રી નિરીક્ષકે લખ્યું કે, &quot;એનરોન માટે હવે પરીપૂર્ણ નાણાકીય તોફાનનો સામનો હાથવતમાં છે.&quot;&lt;ref name=&quot;ImplosionNYT&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2001/11/29/opinion/an-implosion-on-wall-street.html|work=The New York Times|title=An Implosion on Wall Street|date=2001-11-29|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

પ્રણાલીગત પરીણામોનો અહેસાસ થવા લાગ્યો હતો કારણ કે એનરોનના દેવાદારો અને અન્ય ઊર્જા વેચાણ કંપનીઓને ટકાવારીની રીતે ઘણું જ નુકસાન સહન કરવું પડ્યું હતું. કેટલાક વિશ્લેષકોને જણાયું કે એનરોનની નિષ્ફળતાએ 11 સપ્ટેમ્બર બાદની અર્થવ્યવસ્થાના જોખમને ઉજાગર કર્યું છે અને વેપારીઓને જયાં પણ નફો મળે તે મેળવી લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા છે.&lt;ref name=&quot;PullBackNYT&quot;&gt;{{cite news|agency=[[Reuters]]|url=http://www.nytimes.com/2001/11/29/business/29STOX.html|work=The New York Times|title=Investors Pull Back as Enron Drags Down Key Indexes|date=2001-11-29|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; આ સવાલ હવે એનરોનની નિષ્ફળતાને લીધે બજાર અને અન્ય વેપારીઓના કુલ જોખમનો નિર્ધારક બની ગયો. પ્રારંભિક આકડાઓ અનુસાર તે 18.7 અબજ ડોલર હતું. એક સલાહકારે જણાવ્યું કે, &quot;અમને એ ખરેખર ખબર નથી કે એનરોનની ક્રેડિટનું જોખમ કોના-કોના પર રહેલું છે. હું મારા ગ્રાહકોને ખરાબ પરિસ્થિતિ માટે તૈયાર રહેવા માટે જણાવું છું.&quot;&lt;ref name=&quot;NovelOneNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Henriques|first=Diana B.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/29/business/enron-s-collapse-the-derivatives-market-that-deals-in-risks-faces-a-novel-one.html|work=The New York Times|title=Market That Deals in Risks Faces a Novel One|date=2001-11-29|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

એનરોનની દેવા સંબંધી જવાબદારીઓ લગભગ 23 અબજ ડોલર જેટલી હતી તેમાં બાકી દેવા અને ગેરન્ટીડ લોનનો સમાવેશ થતો હતો. એનરોનની પડતીને કારણે ખાસ કરીને સીટી ગ્રૂપ અને જેપી મોર્ગન ચેઝને મોટાપ્રમાણમાં રકમ ગૂમાવવી પડશે તેમ લાગતું હતું. વધુમાં, એનરોનની મુખ્ય અસ્કયામતો સીકયોર લોન લેવા માટે ગીરવે મૂકવામાં આવી હોવાથી નાદારીની પ્રક્રિયામાં અસુરક્ષિત દેણદારો અને અંતમાં શેરધારકોને શું મળશે તે અંગે ગંભીર આશંકા વ્યકત કરવામાં આવી.&lt;ref name=&quot;MightBeNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Glater|first=Jonathan D.|url=http://www.nytimes.com/2001/11/29/business/enron-s-collapse-last-resort-bankruptcy-filing-might-be-best-remaining-choice.html|work=The New York Times|title=A Bankruptcy Filing Might Be the Best Remaining Choice|date=2001-11-29|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

એનરોનની યુરોપિયન કામગીરીએ 30 નવેમ્બર 2001ના રોજ નાદારી નોંધાવવા માટે અરજી કરી અને બે દિવસ બાદ 2 ડિસેમ્બરે અમેરિકામાં ચેપ્ટર 11 રક્ષણની માંગણી કરી. આ અમેરિકન ઇતિહાસની સૌથી મોટી નાદારી હતી (તેના પછીના વર્ષે વર્લ્ડકોમે નોંધાવેલી નાદારી પહેલાં) અને લગભગ 4,000 જેટલા કર્મચારીઓને તેમની નોકરી ગુમાવવી પડી.&lt;ref name=&quot;BenstonQuality&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DayReckonCNN&quot;&gt;{{cite news|last=Pasha|first=Shaheen|coauthors=Jessica Seid|url=http://money.cnn.com/2006/05/25/news/newsmakers/enron_verdict/index.htm|title=Lay and Skilling's day of reckoning: Enron ex-CEO and founder convicted on fraud and conspiracy charges; sentencing slated for September|publisher=[[CNNMoney.com]]|date=2006-05-25|access-date=2009-08-04|archive-date=2007-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20071006153857/http://money.cnn.com/2006/05/25/news/newsmakers/enron_verdict/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જે દિવસે એનરોને નાદારી નોંધાવવા માટે અરજી કરી કર્મચારીઓને તેમનો સામાન બાંધી લેવા જણાવવામાં આવ્યું અને ઇમારત ખાલી કરવા માટે 30 મિનિટનો સમય આપવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;DVD138&quot;&gt;{{cite video|title=[[Enron: The Smartest Guys in the Room]]|medium=DVD|publisher=[[Magnolia Pictures]]|time=1:38:02|date=January&amp;nbsp;17, 2006}}&lt;/ref&gt; લગભગ 15,000 જેટલા કર્મચારીઓની 62 ટકા બચત એનરોનના શેરમાં રોકાયેલી હતી, જે 2001ના પ્રારંભમાં 83.13 ડોલરની કિંમતે ખરીદવામાં આવેલી હતી, જયારે કંપની ઓકટોબર 2001માં નાદાર જાહેર થઇ ત્યારે એનરોનના શેરની કિંમત એક ડોલર કરતાં પણ નીચે ગગડી ગઇ હતી.&lt;ref name=&quot;Ayala50&quot;&gt;{{cite journal|last=Ayala|first=Astrid|coauthor=Giancarlo Ibárgüen, Snr.|title=A Market Proposal for Auditing the Financial Statements of Public Companies|journal=Journal of Management of Value|volume=|issue=|page=50|publisher=[[Universidad Francisco Marroquín]]|location=|date=March 2006|url=http://www.mba.ufm.edu.gt/journalofmanagement/content/ENG_MarketProposal.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-05|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721084545/http://www.mba.ufm.edu.gt/journalofmanagement/content/ENG_MarketProposal.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{{Quote box
|width=35%
|align=right
|quote=In its accounting work for Enron, Andersen had been sloppy and weak. But that's how Enron had always wanted it. In truth, even as they angrily pointed fingers, the two deserved each other.
|source=[[Bethany McLean]] and Peter Elkind in ''The Smartest Guys in the Room''.&lt;ref name=&quot;McLean393&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=393}}&lt;/ref&gt;}}
17 જાન્યુઆરી 2002ના દિવસે એનરોને એકાઉન્ટિંગ સલાહ અને દસ્તાવેજોના નાશનું કારણ આપીને તેના ઓડિટર તરીકેથી આર્થર એન્ડરસનની છટણી કરી. એન્ડરસને વળતી દલીલ કરી કે જયારે કંપનીએ નાદારી નોંધાવી તે દિવસથી તેણે એનરોન સાથેનું જોડાણ સમાપ્ત કરી દીધું હતું.&lt;ref name=&quot;FiresAA&quot;&gt;{{cite news|last=Hebert|first=H. Josef|url=http://news.google.com/newspapers?id=G3cWAAAAIBAJ&amp;sjid=eB8EAAAAIBAJ&amp;pg=3860,415541&amp;dq|title=As probe expands, Enron fires Arthur Andersen|work=[[Star-News|Morning Star]]|publisher=Google News|date=2002-01-18|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt;

==કાનૂની કાર્યવાહી==
===એનરોન===
ફેસ્ટો અને તેમના પત્ની લી બંને તેમના પર મુકવામાં આવેલા આરોપોમાં દોષિત પુરવાર થયા હતા. ફેસ્ટો પર પ્રાથમિક છેતરપીંડીના 98 ગુના, મની લોન્ડરિંગ, ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ, અને કાવતરું તેમજ અન્ય ગુનાના આરોપ મુકાયા હતા.&lt;ref name=&quot;Fastow98&quot;&gt;{{cite news|agency=[[Associated Press]]|url=http://online.wsj.com/article/SB113838648001558434.html?mod=googlewsj|title=Key Witnesses in the Enron Trial|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; ફેસ્ટો કાવતરાના બે આરોપોમાં દોષિત પુરવાર થયા હતા અને તેને લે, સ્કિલિંગ અને કોઝીના વિરુદ્ધમાં પુરાવા આપવાની સોદાબાજીમાં પેરોલ વગર દસ વર્ષની જેલની સજા ફટકારવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;FastowTestify&quot;&gt;{{cite news|last=Said|first=Carolyn|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2004/07/09/MNGQQ7J31G1.DTL|title=Ex-Enron chief Ken Lay enters not guilty plea|work=[[San Francisco Chronicle]]|date=2004-07-09|access-date=2009-08-09|archive-date=2012-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128190449/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2004%2F07%2F09%2FMNGQQ7J31G1.DTL|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; લી છ ગંભીર ફોજદારી ગુનામાં દોષિત પુરવાર થઇ હતી પરંતુ વકીલે બાદમાં તેને કરવેરા ભંગના એક જ આરોપમાં ફેરવીને પડતા મૂક્યા હતા. લીને સરકારની આવક છૂપાવવામાં તેના પતિને મદદ કરવા માટે એક વર્ષની જેલની સજા ફટકારવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;LeaYear&quot;&gt;{{cite news|last=Hays|first=Kristen|url=http://www.usatoday.com/money/industries/energy/2004-05-06-lea-fastow-plea_x.htm|title=Fastow's wife pleads guilty in Enron case|work=[[USA Today]]|date=2004-05-06|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt;

જાન્યુઆરી 2006માં લી અને સ્કિલિંગ એનરોન કૌભાંડના ખટલામાં તેમના તરફથી આગળ વધ્યા હતા. 53 ગુના, 65 પાનાના આરોપનામામાં બેન્ક છેતરપીંડી, બેન્કો અને ઓડિટરોને ખોટા સરવૈયા આપવા, જામીનગીરી છેતરપીંડી, વાયર છેતરપીંડી, મની લોન્ડરિંગ, કાવતરું અને ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ સહિતના વ્યાપક નાણાકીય ગુનાનો સમાવેશ થાય છે. યુએસ ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ સિમ લેકે બચાવપક્ષની અલગ સુનાવણી અને કેસ હ્યુસ્ટનની બહાર ચલાવવાની દરખાસ્ત ફગાવી દીધી હતી. આ દરખાસ્તમાં તેમણે વિનંતી કરી હતી કે એનરોનના અંતને ફરતે રહેલો નકારાત્મક પ્રચાર તેમને ન્યાયિક સુનાવણી મેળવવું અશક્ય બનાવશે. 25 મે2006ના રોજ 0}લે અને સ્કિલિંગની સુનાવણીમાં જ્યુરીએ તેના ચૂકાદા પાછા લીધા હતા. સ્કિલિંગ જામીનગીરી છેતરપીંડી અને વાયર છેતરપીંડીના 28માંથી 19 ગુનામાં દોષિત ઠર્યો હતો અને ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગના ગુના સહિતના બાકીના નવ ગુનામાં નિર્દોષ છૂટ્યો હતો. તેને 24 વર્ષ અને 4 મહિનાની જેલની સજા થઇ હતી.&lt;ref name=&quot;Skilling24Years&quot;&gt;{{cite news|last=Johnson|first=Carrie|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/23/AR2006102300287_pf.html|work=[[Washington Post]]|title=Skilling Gets 24 Years for Fraud at Enron|date=2006-10-24|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt;

લે અગિયાર ફોજદારી આરોપોમાં દોષિત પુરવાર થયો ન હતો અને દાવો કર્યો હતો કે તેની આસપાસ રહેલા લોકોથી ગેરમાર્ગે દોરાયો હતો. તેમણે કંપનીના પતન માટે ફેસ્ટોને જવાબદાર ગણાવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;Lay60Minutes&quot;&gt;{{cite news|last=Leung|first=Rebecca|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/03/11/60minutes/main679706.shtml|work=[[60 Minutes]]|publisher=[[CBS News]]|title=Enron's Ken Lay: I Was Fooled|date=2005-03-14|access-date=2009-08-09|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ4onkPe?url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/03/11/60minutes/main679706.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; લે જામીનગીરી અને વાયર છેતરપીંડીના તમામ છ ગુનામાં દોષિત પુરવાર થયો હતો અને તેને જેલમાં કુલ 45 વર્ષની સજા થઇ હતી.&lt;ref name=&quot;Lay45Years&quot;&gt;{{cite news|last=Hays|first=Kristen|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/05/25/AR2006052500857.html|work=[[The Washington Post]]|title=Lay, Skilling Convicted in Enron Collapse|date=2006-05-26|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; જો કે સજા શરૂ થાય તે પહેલા જ લેનું 5 જુલાઇ 2006ના રોજ નિધન થયું હતું. તેના મૃત્યુ સમયે એસઇસીને લે પાસેથી નાગરિક દંડ ઉપરાંત 9 કરોડ ડોલરથી વધુ રકમ લેવાની બાકી નિકળતી હતી. લેની પત્ની લિન્ડાની ફરતેનો કેસ મુશ્કેલ છે. 28 નવેમ્બર 2001ના રોજ એનરોન તૂટી રહી છે તેવી માહિતી જાહેર થાય તેના પહેલાના દસથી ત્રીસ મિનીટના સમયગાળામાં તેણીએ એનરોનના લગભગ 500,000 શેર વેચી માર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;EnronInquiryNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Eichenwald|first=Kurt|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9806EED8123FF934A25752C1A9629C8B63&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=all|work=The New York Times|title=Enron Inquiry Turns to Sales By Lay's Wife|date=2004-11-17|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; લિન્ડા પર એનરોન સાથે સંકળાયેલો એક પણ આરોપ મુકાયો ન હતો.&lt;ref name=&quot;LindaConviction&quot;&gt;{{cite news|last=Johnson|first=Carrie|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/09/AR2006060901922_pf.html|work=[[The Washington Post]]|title=A Woman Of Conviction|date=2006-06-10|access-date=2009-08-07}}&lt;/ref&gt;

માઇકલ કોપર એનરોન માટે સાત વર્ષથી કામ કરતા હતા તેમ છતાં કંપનીની નાદારી બાદ પણ લે કોપરને જાણતી ન હતી. કોપર સમગ્ર કિસ્સામાં પોતાનુ નામ ગુપ્ત રાખી શકતો હતો કારણકે સમગ્ર ધ્યાન ફેસ્ટો પર કેન્દ્રિત થયેલું હતું.&lt;ref name=&quot;McLean153&quot;&gt;{{cite book|title=The Smartest Guys in the Room|last=McLean|first=Bethany|coauthor=Peter Elkind|page=153}}&lt;/ref&gt; કોપર એનરોનનો પ્રથમ એક્ઝિક્યુટિવ હતો જે દોષિત પુરવાર થયો હતો.&lt;ref name=&quot;KopperGuilty&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/business/2002/aug/21/corporatefraud.enron1|publisher=[[guardian.co.uk]]|title=Ex-Enron executive pleads guilty|date=2002-08-21|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; ચીફ એકાઉન્ટિંગ ઓફિસર રિક કોઝી સામે તેના કાર્યકાળ દરમિયાન એનરોનની નાણાકીય બાબતો છૂપાવવા માટે છ ગંભીર આરોપો દાખલ કરાયા હતા.&lt;ref name=&quot;Causey6Charges&quot;&gt;{{cite news|last=Ackman|first=Dan|url=http://www.forbes.com/2004/01/23/cx_da_0123topnewse.html|work=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|title=Causey May Put GAAP On Trial|date=2004-01-23|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; દોષિત નહીં થયા બાદ તેને દોષિતમાં તબદીલ કરાયો હતો અને તેને સાત વર્ષની જેલની સજા ફટકારાઇ હતી.&lt;ref name=&quot;Causey7Years&quot;&gt;{{cite news|last=McCoy|first=Kevin|url=http://www.usatoday.com/money/industries/energy/2005-12-28-enron-causey_x.htm?POE=NEWISVA|work=[[USA Today]]|title=Former Enron executive pleads guilty|date=2005-12-28|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt;

કંપનીમાં આચરવામાં આવેલા ગુનામાં સોળ લોકો દોષિત પુરવાર થયા હતા. આ ઉપરાંત આ કાનૂની ખટલામાં મેરિલ લિન્ચના ચાર ભૂતપૂર્વ કર્મચારી સહિત પાંચ દોષિત જાહેર થયા હતા. એનરોનના આઠ ભૂતપૂર્વ એક્ઝિક્યુટિવ્ઝે લે અને તેમના ભૂતપૂર્વ બોસ સ્કિલિંગ સામે સાક્ષી આપી હતી જેમાં મુખ્ય સાક્ષી ફેસ્ટો હતો.&lt;ref name=&quot;DayReckonCNN&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અન્ય એક્ઝિક્યુટિવ એનરોન કોર્પના હાઇ-સ્પીડ ઇન્ટરનેટ એકમનો ભૂતપૂર્વ વડો કેનિથ રાઇસ હતો તેણે ખટલામાં સહકાર આપ્યો હતો અને તેની જુબાનીએ સ્કિલિંગ અને લેને દોષિત પુરવાર કરવામાં મદદ કરી હતી. જૂન 2007માં તેને 27 મહિનાની સજા થઇ હતી.&lt;ref name=&quot;BroadSentence&quot;&gt;{{cite news|last=Porretto|first=John|url=http://www.usatoday.com/money/economy/2007-06-18-3270186548_x.htm|title=Ex-Enron broadband head sentenced|work=[[USA Today]]|date=2007-06-18|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt;

===આર્થર એન્ડરસન===
આર્થર એન્ડરસન પર હજારો દસ્તાવેજોનો નાશ કરવા માટે અને ઇ-મેઇલ અને એનરોનના ઓડિટ સાથે જોડાયેલી કંપનીની ફાઇલો ડિલીટ કરવા માટે ન્યાયમાં અવરોધ પેદા કરવાના પ્રયાસનો આરોપ મુકવામાં આવ્યો હતો અને તેમાં તે દોષિત પુરવાર થયા હતા.&lt;ref name=&quot;AndersenGuilty&quot;&gt;{{cite news|last=Thomas|first=Cathy Booth|title=Called to Account|url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,263006,00.html|date=2002-06-18|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=2009-08-09|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ56HIkr?url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,263006,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; બાદમાં, એન્ડર સામે દાખલ કરવામાં આવેલા ગુનાઓમાં જ્યુરીને યોગ્ય રીતે સૂચનાઓ આપવામાં આવી ન હતી તે કારણસર યુએસ સુપ્રીમ કોર્ટે આ ચૂકાદો રદ કર્યો હતો. એન્ડરસનને દોષિત જાહેર કરતો ચૂકાદો રદ થયો હોવા છતાં તેણે તેના મોટા ભાગના ક્લાયન્ટ્સ ગુમાવ્યા હતા અને તેને જાહેર કંપનીઓના ઓડિટિંગથી દૂર રાખવામાં આવ્યા હતા. આ સમગ્ર કૌભાંડમાં આર્થર એન્ડરસનના બહુ જ ઓછી સંખ્યામાં કર્મચારીઓ સંકળાયેલા હતા તેમ છતાં કંપનીને બંધ કરવી પડી હતી અને 85,000 લોકો બેકાર બન્યા હતા.&lt;ref name=&quot;WP85000Jobs&quot;&gt;{{cite news|last=Rosenwald|first=Michael S.|title=Extreme (Executive) Makeover|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/09/AR2007090901619_pf.html|date=2007-11-10|work=[[The Washington Post]]|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FallAndersen&quot;&gt;{{cite news|last=Alexander|first=Delroy|coauthors=Greg Burns, Robert Manor, Flynn McRoberts, and E.A. Torriero|title=The Fall of Andersen|url=http://www.courant.com/news/nationworld/chi-0209010315sep01,0,2343149.story|date=2002-11-01|work=[[Hartford Courant]]|access-date=2009-08-09|archive-date=2009-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090511190344/http://www.courant.com/news/nationworld/chi-0209010315sep01,0,2343149.story|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===નેટવેસ્ટ થ્રી===
ગાઇલ્સ ડાર્બી, ડેવિડ બર્મિંગહામ અને ગેરી મલગ્રૂ ગ્રીનવિચ નેટવેસ્ટ માટે કામ કરતા હતા. આ ત્રણ બ્રિટીશરોએ ફેસ્ટોએ વિશેષ ઉદેશ માટે સ્થાપેલી સ્વેપ સબ નામની કંપની પર ફેસ્ટો સાથે કામ કર્યું હતું. ફેસ્ટોની જ્યારે એસઇસી (SEC) દ્વારા તપાસ થઇ રહી હતી ત્યારે આ ત્રણ વ્યક્તિઓએ તેમની ફેસ્ટો સાથે થયેલી વાતચીત અંગે ચર્ચા કરવા નવેમ્બર 2001માં બ્રિટીશ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ ઓથોરિટી (એફએસએ) (FSA)નો સંપર્ક કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;FSAMet&quot;&gt;{{cite news|last=Hays|first=Kristen|work=[[Houston Chronicle]]|title=Source: British bankers to plead guilty in Enron case|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/special/enron/5333449.html|date=2007-11-27|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; જૂન 2002માં અમેરિકાએ વાયર છેતરપીંડીના સાત આરોપમાં તેમની સામે ધરપકડ વોરન્ટ કાઢ્યા હતા અને તેમનું અમેરિકામાં પ્રત્યાર્પણ કરવામાં આવ્યું હતું. એનરોનના મુખ્ય સાક્ષી નીલ કુલબેકને પણ અમેરિકા લાવવાનો હતો પરંતુ 12 જુલાઈના રોજ તે નોર્થ-ઇસ્ટ લંડનના એક બગીચામાં મૃત હાલતમાં મળ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;CoulbeckDead&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/5173228.stm|publisher=[[BBC News]]|title=Enron witness found dead in park|date=2006-07-12|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; અમેરિકાએ આક્ષેપ કર્યો હતો અકે કુલબેક અને અન્ય આરોપીએ ફેસ્ટો સાથે મળીને કાવતરું રચ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;CoulbeckQA&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5164652.stm|publisher=[[BBC News]]|title=Q&amp;A: The NatWest Three |date=2007-11-29|access-date=2009-08-04}}&lt;/ref&gt; નવેમ્બર 2007માં આ ત્રીપૂટી વાયર છેતરપીંડીના એક ગુનામાં દોષિત જાહેર થઇ હતી અને બાકીના છ ગુના પડતા મુકાયા હતા.&lt;ref name=&quot;Trio7Fraud&quot;&gt;{{cite news|last=Clark|first=Andrew|publisher=[[guardian.co.uk]]|title=NatWest Three plead guilty to wire fraud|url=http://www.guardian.co.uk/business/2007/nov/28/2|date=2007-11-28|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; ડાર્બી, બર્મિંગહામ અને મલગ્રૂ પ્રત્યેકને 37 મહિનાની સજા ફટકારવામાં આવી હતી.&lt;ref name=&quot;NatWest3NYT&quot;&gt;{{cite news|last=Murphy|first=Kate|work=The New York Times|title='NatWest 3' sentenced to 37 months each|url=http://www.nytimes.com/2008/02/22/business/worldbusiness/22iht-natwest.5.10317714.html?_r=1|date=2008-02-22|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt;

==પરિણામો==
===કર્મચારીઓ અને શેરધારકો===
[[File:Enron Complex.jpg|thumb|350px|right|alt=Night image of several tall skyscrapers taken from a street view, looking up. Several lights and traffic lights can be seen on the street, along with a round walkway above the street.|એનરોનનું ડાઉનટાઉન હ્યુસ્ટનમાં મુખ્ય મથક, આ પ્રોપર્ટી બેન્કોના કન્સોર્ટિયમે 1990ના દાયકામાં 28.5 કરોડ ડોલરમાં ખરીદી હતી અને એનરોનને ભાડે આપી હતી.એનરોન 2004માં આ પ્રોપર્ટીમાંથી બહાર નિકળી તેના થોડા જ સમય પહેલા તે $5.55 કરોડમાં વેચાઇ હતી.&lt;ref&gt;[356]&lt;/ref&gt;]]
કંપની નાદાર બની તે પહેલા એનરોનના શેરધારકોએ ચાર વર્ષમાં $74 અબજ ગુમાવ્યા હતા. (આ કૌભાંડ $40 થી $45 અબજનું હતું).&lt;ref name=&quot;74BEnron&quot;&gt;{{cite news|last=Axtman|first=Kris|title=How Enron awards do, or don't, trickle down|url=http://www.csmonitor.com/2005/0620/p02s01-usju.html|date=2005-06-20|work=[[The Christian Science Monitor]]|access-date=2009-08-09}}&lt;/ref&gt; એનરોનને ધિરાણદાતાઓ, કર્મચારીઓ અને શેરધારકોનું લગભગ $67 અબજ દેવું હતું અને એનરોનના વિભાજનથી તેને મર્યાદિત જ સહાય મળે તેમ હતું.&lt;ref name=&quot;67BillionNYT&quot;&gt;{{cite news|title=Enron's Plan Would Repay A Fraction of Dollars Owed|url=http://www.nytimes.com/2003/07/12/business/enron-s-plan-would-repay-a-fraction-of-dollars-owed.html|date=2003-07-12|work=The New York Times|access-date=2009-08-10}}&lt;/ref&gt; ધિરાણદાતાઓને ચૂકવણી કરવા એનરોને કળા, ફોટોગ્રાફ, લોગોનું ચિહ્ન અને તેની પાઇપલાઇન સહિતની તેની અસ્કામતો વચેવા હરાજી પણ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;ArtNYT&quot;&gt;{{cite news|last=Vogel|first=Carol|title=Enron's Art to Be Auctioned Off|url=http://www.nytimes.com/2003/04/16/business/enron-s-art-to-be-auctioned-off.html|date=2003-04-16|work=The New York Times|access-date=2009-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TiltedE&quot;&gt;{{cite news|agency=[[Associated Press]]|title=Enron's 'tilted-E' sign goes for $44,000 at auction|url=http://www.usatoday.com/money/industries/energy/2002-09-25-enron-auction_x.htm|date=2002-09-25|work=[[USA Today]]|access-date=2009-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SellPipes&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3646342.stm|title=Enron gets go ahead to sell pipes|date=2004-09-10|publisher=[[BBC News]]|access-date=2009-08-10}}&lt;/ref&gt;

મે 2004માં એનરોનના 20,000થી વધુ ભૂતપૂર્વ કર્મચારીઓ પેન્શનમાં તેમણે ગુમાવેલા $2 અબજના વળતર સામે $85 મિલિયનનો દાવો જીતી ગયા હતા. તેમાં થયેલા સમજૂતિ મુજબ પ્રત્યેક કર્મચારીને $3,100 મળ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;May04Settlement&quot;&gt;{{cite news|last=Doran|first=James|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/article423518.ece|title=Enron staff win $85m|date=2004-05-14|work=[[The Times]]|access-date=2009-08-10|location=London|archive-date=2011-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612173117/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/article423518.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ત્યાર બાદના વર્ષમાં રોકાણકારોને પતાવટ  પેટે કેટલીક બેન્કો તરફથી $4.2 અબજ મળ્યા હતા. સપ્ટેમ્બર 2008માં, $40-અબજના દાવામાં શેરધારકો વતી $7.2-અબજ માટે પતાવટ થઇ હતી. આ પતાવટ મુખ્ય ફરિયાદીઓ યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા (યુસી) (UC), અને 15 લાખ વ્યક્તિઓ અને સમુદાય વચ્ચે વહેંચાઇ હતી. યુસીની કાયદા કંપની કફલિન સ્ટોઇયા ગેલે રુડમેન એન્ડ રોબિન્સને ફી  પેટે $688 મિલિયન મળ્યા હતા, જે અમેરિકાના જામીનગીરી છેતપીંડી કેસમાં ચૂકવાયેલી મહત્તમ ફી હતી.&lt;ref name=&quot;72BillionSet&quot;&gt;{{cite news|last=DeBare|first=Ilana|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/09/BUCI12QRVE.DTL|title=Billions to be shared by Enron shareholders|date=2008-09-10|work=[[San Francisco Chronicle]]|access-date=2009-08-10|archive-date=2012-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111095752/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F09%2F09%2FBUCI12QRVE.DTL|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વિતરણના સમયે યુસીએ જાહેરાત કરી હતી કે, &quot;અમને આ ભંડોળ સભ્યોને પાછુ આપતા અનહદ ખુશી થાય છે. અહીં સુધી પહોંચવા માટે લાંબા અને પડકારજનક પ્રયાસ કરવા પડ્યાં છે પરંતુ એનરોનના રોકાણકારો માટે પરિણામ અણધાર્યું છે.&quot;&lt;ref name=&quot;Distribution&quot;&gt;{{cite news|last=Davis|first=Trey|url=http://www.universityofcalifornia.edu/news/article/19211|title=UC begins distributing Enron settlement money|date=2008-12-18|publisher=[[University of California]]|access-date=2009-08-10|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ5tTGlZ?url=http://www.universityofcalifornia.edu/news/article/19211|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===સાર્બેન્સ- ઓક્સલી એક્ટ===
{{Quote box
|width=35%
|align=right
|quote=In the [[RMS Titanic|Titanic]], the captain went down with the ship. And Enron looks to me like the captain first gave himself and his friends a bonus, then lowered himself and the top folks down the lifeboat and then hollered up and said, 'By the way, everything is going to be just fine.'
|source=[[United States Senate|U.S. Senator]] [[Byron Dorgan]].&lt;ref name=&quot;DVD606&quot;&gt;{{cite video|title=[[Enron: The Smartest Guys in the Room]]|medium=DVD|publisher=[[Magnolia Pictures]]|time=6:06|date=January&amp;nbsp;17, 2006}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Main|Sarbanes-Oxley Act}}
ડિસેમ્બર 2001 અને એપ્રિલ 2002ની વચ્ચે સેનેટ કમિટી ઓન બેન્કિંગ, હાઉસિંગ એન્ડ અર્બન અફેર્સ અને હાઉસ કમિટી ઓન ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ એ એનરોનની પડતી અને તેને સંબંધિત હિસાબો અને રોકાણકારોના હિતોના રક્ષણને લગતા મુદ્દાઓ પર અસંખ્ય સુનાવણી હાથ ધરી હતી. આ સુનાવણીઓ અને એનરોને આચરેલા કોર્પોરેટ કૌભાંડને પગલે 20 જુલાઇ 2002ના રોજ સાર્બેન્સ- ઓક્સલી એક્ટ માટે માર્ગ મોકળો થયો હતો.&lt;ref name=&quot;Chhaochharia79&quot;&gt;{{cite journal|last=Chhaochharia|first=Vidhi|coauthor=Yaniv Grinstein|title=Corporate Governance and Firm Value: the Impact of the 2002 Governance Rules|journal=Johnson School Research Paper Series No. 23-06|volume=|issue=|page=7&amp;ndash;9|publisher=[[Johnson School of Management]]|location=|date=March 2007|url=http://www.afajof.org/afa/forthcoming/2312.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-05|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ5wCYTh?url=http://www.afajof.org/afa/forthcoming/2312.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આ કાયદો એનરોનની લગભગ અરિસાની છાપ છે. એનરોન જ્યાં પણ કોર્પોરેટ ગવર્નન્સમાં નિષ્ફળ રહ્યું હતું તે પ્રત્યેક મુદ્દાને આ કાયદામાં મુખ્ય જોગવાઇ તરીકે સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.&quot;&lt;ref name=&quot;Deakin1&quot;&gt;{{cite journal|last=Deakin|first=Simon|coauthor=Suzanne J. Konzelmann|title=Learning from Enron|journal=ESRC Centre for Business Research|volume=|issue=Working Paper No 274|page=1|publisher=[[University of Cambridge]]|date=September 2003|url=http://www.cbr.cam.ac.uk/pdf/wp274.pdf|format=PDF|doi=|access-date=2009-08-05|archive-date=2010-10-18|archive-url=https://www.webcitation.org/5tZ21BvjA?url=http://www.cbr.cam.ac.uk/pdf/wp274.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

સાર્બેન્સ- ઓક્સલી એક્ટની મુખ્ય જોગવાઇઓમાં ઓડિટ અહેવાલ તૈયાર કરવા માટેના ધારાધોરણ ઘડવા માટે પબ્લિક કંપની એકાઉન્ટિંગ ઓવરસાઇટ બોર્ડની સ્થાપના કરવી, જાહેર એકાઉન્ટિંગ કંપની જ્યારે ઓડિટિંગ કરતી હોય ત્યારે તેનો કોઇ પણ બિન ઓડિટીંગ સેવા આપવા પર પ્રતિબંધ મુકવો, ફરીથી આર્થિક સરવૈયું કરવું પડે તેવા કિસ્સામાં ઓડિટ કમિટીના સભ્યોની સ્વતંત્રતા, એક્ઝિક્યુટિવ્સે નાણાકીય અહેવાલો અટકાવવા અને ચોક્કસ એક્ઝિક્યુટિવ્સના બોનસ રદ કરવા માટે જોગવાઇ કરવી, અને મુક્ત કંપનીઓ સાથે કંપનીના સંબંધો અંગે વિસ્તૃત નાણાકીય સ્પષ્ટતાનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;Chhaochharia79&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

કોર્પોરેટ ગેરરીતિઓ અને હિસાબી નિયમોના ભંગના બનાવોને પગલે એસઇસીએ 13 ફેબ્રુઆરી 2002ના રોજ શેર બજારના નિયમોમાં ફેરફાર કરવાની માંગ કરી હતી. જૂન 2002માં ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સ્ચેન્જએ નવી વહીવટી દરખાસ્તની જાહેરાત કરી હતી જેને એસઇસીએ નવેમ્બર 2003માં મંજૂરી આપી હતી. ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સ્ચેન્જની અંતિમ દરખાસ્તની મુખ્ય જોગવાઇઓ આ મુજબ છે:&lt;ref name=&quot;Chhaochharia79&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
*તમામ કંપનીઓમાં બહુમતિમાં સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર્સ હોવા જોઇએ.
*સ્વતંત્ર ડિરેક્ટરોએ સ્વતંત્ર ડિરેક્ટરની છણાવટભરી વ્યાખ્યાનું ચુસ્તપણે પાલન કરવું પડશે.
*વળતર સમિતિ, નામાંકન સમિતિ અને હિસાબી સમિતિમાં સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર્સ રહેશે.
*હિસાબી સમિતિના તમામ સભ્યો નાણાકીય બાબતોના જાણકાર હોવા જોઇએ. હિસાબી સમિતિનો ઓછામાં ઓછો એક સભ્ય હિસાબ અથવા નાણાકીય વ્યવસ્થાપનને લગતી બાબતોનો નિપૂણ હોવો જોઇએ.
*નિયમિત સત્ર ઉપરાંત બોર્ડે મેનેજમેન્ટ વગર પણ વધારાના સત્રો યોજવા જોઇએ.

==આ પણ જુઓ==
{{Portal|Houston}}
*''[[The Crooked E: The Unshredded Truth About Enron]]''  - એનરોનના ઉદય અને પડતી અંગે ટેલિવિઝન ફિલ્મ
*''[[Enron: The Smartest Guys in the Room]]''  - કૌભાંડ અંગેના પુસ્તકને આધારે દસ્તાવેજીચિત્ર
*''એનરોન (પ્લે)'' , કૌભાંડ અંગે બ્રિટીશ લેખક લકી પ્રેબલનું નાટક
*''ફન વિથ ડિક એન્ડ જેન''  - 2000ના દાયકાના કોર્પોરેટ કૌભાંડોની પેરોડી કરતી કોમેડી ફિલ્મ
*''આર્થર એન્ડરસન એલએલપી વિરુદ્ધ અમેરિકા''  - યુનાઇડેટ ડિસ્ટ્રિક્ટ કોર્ટના ચૂકાદાને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રીમ કોર્ટે ફગાવ્યો

==નોંધ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

==સંદર્ભો==
*{{cite book|last=McLean|first=Bethany|authorlink=Bethany McLean|coauthor=Peter Elkind|title=The Smartest Guys in the Room|publisher=Portfolio Trade|location=New York|year=2003|isbn=1-59184-008-2}}
*{{cite book|last=Dharan|first=Bala G.|coauthor=William R. Bufkins|title=Enron: Corporate Fiascos and Their Implications|publisher=[[Foundation Press]]|year=2004|url=http://www.ruf.rice.edu/~bala/files/dharan-bufkins_enron_red_flags.pdf|format=PDF|isbn=1-58778-578-1|access-date=2010-08-25|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604234448/http://www.ruf.rice.edu/~bala/files/dharan-bufkins_enron_red_flags.pdf|url-status=dead}}

==વધુ વાંચન==
*{{cite book|last=Bryce|first=Robert|title=Pipe Dreams: Greed, Ego, and the Death of Enron|publisher=[[PublicAffairs]]|date=December 17, 2008|isbn=1-586-48201-7}}
*{{cite book|last=Collins|first=Denis|title=Behaving Badly: Ethical Lessons from Enron|publisher=Dog Ear Publishing, LLC|date=May 24, 2006|isbn=1-598-58160-0}}
*{{cite book|last=Cruver|first=Brian|title=Anatomy of Greed: Telling the Unshredded Truth from Inside Enron|publisher=[[Basic Books]]|date=September 1, 2003|isbn=0-786-71205-8}}
*{{cite book|last=Eichenwald|first=Kurt|title=Conspiracy of Fools: A True Story|publisher=[[Crown Publishing Group|Broadway Books]]|date=December 27, 2005|isbn=0-767-91179-2}}
*{{cite book|last=Fox|first=Loren|title=Enron: The Rise and Fall|publisher=[[John Wiley &amp; Sons]]|date=December 22, 2003|isbn=0-471-47888-1}}
*{{cite book|last=Fusaro|first=Peter C.|coauthor=Ross M. Miller|title=What Went Wrong at Enron: Everyone's Guide to the Largest Bankruptcy in U.S. History|publisher=[[John Wiley &amp; Sons]]|date=June 21, 2002|isbn=0-471-26574-8}}
*{{cite book|last=Salter|first=Malcolm S.|title=Innovation Corrupted: The Origins and Legacy of Enron's Collapse|publisher=[[Harvard University Press]]|date=June 30, 2008|isbn=0-674-02825-2}}
*{{cite book|last=Swartz|first=Mary|coauthor=Sherron Watkins|title=Power Failure: The Inside Story of the Collapse of Enron|publisher=[[Crown Publishing Group|Broadway Business]]|date=March 9, 2004|isbn=0-767-91368-X}}
*{{cite book|last=Toffler|first=Barbara Ley|coauthor=Jennifer Reingold|title=Final Accounting: Ambition, Greed and the Fall of Arthur Andersen|publisher=[[Crown Publishing Group|Broadway Business]]|date=April 13, 2004|isbn=0-767-91383-3}}

==બાહ્ય લિંક્સ==
*[http://www.enron.com/ એનરોન ક્રેડિટર્સ રિકવરી ગ્રૂપ]
*[http://bodurtha.georgetown.edu/enron/10-K_1999.htm 2000 10-K] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320193858/http://bodurtha.georgetown.edu/enron/10-K_1999.htm |date=2012-03-20 }} અને [http://bodurtha.georgetown.edu/enron/10-K_2000.htm 2001 10-K] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320192000/http://bodurtha.georgetown.edu/enron/10-K_2000.htm |date=2012-03-20 }}


[[Category:કોર્પોરેટ કૌભાંડો]]
[[Category:એનરોન]]
[[Category:અમેરિકામાં ભ્રષ્ટાચાર]]

[[sv:Enron#Enronskandalen]]</text>
      <sha1>owtu885hx6kjemb7460e81b3wznu7u9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>અરકાનસાસ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26621</id>
    <revision>
      <id>901015</id>
      <parentid>888449</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T15:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118221" sha1="tefxksa7rjids9uyuyjp1eks55iv9r3" xml:space="preserve">{{Orphan|date=ડિસેમ્બર ૨૦૧૨}}
{{Infobox U.S. state
| Name = Arkansas
| Fullname = State of Arkansas
| Flag = Flag of Arkansas.svg
| Flaglink = [[Flag of Arkansas|Flag]]
| Seal = Seal of Arkansas.svg
| Map = Map of USA AR.svg
| Nickname = The Natural State (current)&lt;br /&gt; The Land of Opportunity (former)
| Motto = [[Regnat populus]] ([[Latin]])
| MottoEnglish = The People Rule
| Former = Arkansas Territory
| Capital = [[Little Rock, Arkansas|Little Rock]]
| OfficialLang = [[English language|English]]
| Demonym = [[Adjectivals and demonyms for U.S. states|Arkansan; Arkansawyer]]&lt;ref name=&quot;Encarta Encyclopedia&quot;&gt;{{cite web|date=18 May 2010|url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861695659_1861695659/prevpage.html|title=Arkansawyer definition|access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-date=9 જાન્યુઆરી 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110109193912/http://encarta.msn.com/dictionary_1861695659_1861695659/prevpage.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| LargestCity = [[Little Rock, Arkansas|Little Rock]]
| LargestMetro = [[Little Rock metropolitan area|Little Rock Metropolitan Area]]
| Governor = [[Mike Beebe]] ([[Democratic Party (United States)|D]])
| Lieutenant Governor = [[Bill Halter]] (D)
| Legislature = [[Arkansas General Assembly|General Assembly]]
| Upperhouse = [[Arkansas Senate|Senate]]
| Lowerhouse = [[Arkansas House of Representatives|House of Representatives]]
| Senators = [[Blanche Lincoln]] (D)&lt;br /&gt;[[Mark Pryor]] (D)
|Representative=3 Democrats, 1 Republican
| PostalAbbreviation = AR
| TradAbbreviation = Ark.
| AreaRank = 29th
| TotalArea = 137,002
| TotalAreaUS = 53,179
| LandArea = 134,856
| LandAreaUS = 52,068
| WaterArea = 2876
| WaterAreaUS = 1,110
| PCWater = 2.09
| PopRank = 32nd
| 2000Pop (old) = 2,673,400
| 2000Pop = 2,855,390 (2008 est.)&lt;ref name=08CenEst&gt;{{cite web | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2008 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2009-02-01 | url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2008-01.csv}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; 2,673,400 (2000)
| Median Income = $24,375 (50th)
| DensityRank = 34th
| 2000Density = 19.82
| 2000DensityUS = 51.34
| AdmittanceOrder = 25th
| AdmittanceDate = June 15, 1836
| TimeZone = [[Central Standard Time Zone|Central]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]]-6/[[Daylight saving time|DST]]-5
| Latitude = 33° 00′ N to 36° 30′ N
| Longitude = 89° 39′ W to 94° 37′ W
| Width = 385
| WidthUS = 239
| Length = 420
| LengthUS = 261
| HighestPoint = [[Mount Magazine]]&lt;ref name=&quot;usgs&quot;&gt;{{cite web |date=29 April 2005 |url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest |title=Elevations and Distances in the United States |publisher=U.S Geological Survey |access-date=November 3, 2006 |archive-date=6 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| HighestElev = 840
| HighestElevUS = 2,753
| MeanElev = 198
| MeanElevUS = 650
| LowestPoint = [[Ouachita River]]&lt;ref name=&quot;usgs&quot;/&gt;
| LowestElev = 17
| LowestElevUS = 55
| ISOCode = US-AR
| TradAbbrev = Ark
| Website = www.arkansas.gov
}}
{{Infobox U.S. state symbols
| Flag = Flag of Arkansas.svg
| Name = Arkansas
| Bird = [[Northern Mockingbird|Mockingbird]]
| Butterfly = [[Diana Fritillary]]
| Flower = [[Apple|Apple blossom]]
| Insect = [[Western honey bee|European honey bee]]
| Mammal = [[White-tailed deer]]
| Tree = [[Loblolly Pine]]
| Beverage = [[Milk]]
| Dance = [[Square Dance]]
| Food = [[Tomato|South Arkansas Vine Ripe Pink Tomato]]
| Gemstone = [[Diamond]]
| Instrument = [[Fiddle]]
| Mineral = [[Quartz]]
| StateRock = [[Bauxite]]
| Soil = [[Stuttgart (soil)|Stuttgart]]
| Song = ''[[Arkansas (song)]]'',&lt;br /&gt;''[[Arkansas (You Run Deep In Me)]]'',&lt;br /&gt;''[[Oh, Arkansas]]'',&lt;br /&gt;''[[The Arkansas Traveler (song)|The Arkansas Traveler]]''
| Tartan = [[:File:Arkansas Traveler Tartan.png|Arkansas Traveler Tartan]]
| Route Marker = Arkansas 87.svg
| Quarter = 2003 AR Proof.png
| QuarterReleaseDate = 2003
}}

'''અરકાનસાસ'''&lt;ref&gt;જોન્સ, ડેનિયલ. (1997) ''ઈંગ્લીશ પ્રોનાઉન્સીંગ ડિક્ષનરી'' , 15 મું એડિ. કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. આઇએસબીએન 0-521-45272-4&lt;/ref&gt; એ [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના દક્ષિણી પ્રદેશમાં સ્થિત રાજ્ય છે.  તેનું નામ એક કવાપો ભારતીયોનું એલગોનક્વિન નામ છે. અરકાનસાસ છ રાજ્યોની સાથે તેની સીમા વહેંચે છે, સાથે તેની પૂર્વી સીમા મીસીસિપી નદી દ્વારા મોટાભાગે પરિભાષિત છે. તેનું વિવિધ ભૂગોળ ઓઝાર્કસ અને ઔચિટા પર્વતોના પહાડી પ્રદેશમાં ફેલાયેલ છે જે યુ.એસ.ના આંતરિક ઉચ્ચ પ્રદેશો બનાવે છે જે પૂર્વી તરફ મીસીસિપી નદી સાથે નીચા પ્રદેશ છે. રાજ્યોના કેન્દ્રીય વિભાગમાં સ્થિત, લીટલ રોક, રાજધાની અને રાજ્યની સૌથી વધુ વસ્તીવાળું શહેર છે.

== નામનું મૂળ ==
“અરકાનસાસ” જેમાંથી કાનસાસ રાજ્યનું નામ ઉત્પન્ન થયું હતું તે સરખા જ મૂળમાંથી ઉત્પન્ન થયું હતું. મૂળ અમેરિકનોની કેન્સાસ જાતિ ગ્રેટ પ્લેનના સિયોક્ષ જાતિઓ સાથે નજદીકી રૂપથી જોડાયેલ છે. શબ્દ “ અરકાનસાસ ” પોતે કવાપો (સંબંધિત “ કવો ” જાતિ) નું એક ફ્રેન્ચ ઉચ્ચાર છે (“ અરકાનસાસ ”) શબ્દ “ અકાકેઝ ” અર્થે 'નદીના પટમાં નીચેની તરફ રહેતા લોકોની ભૂમી' અથવા સિયોક્ષ શબ્દ “ અકાકેઝ ” અર્થે 'દક્ષિણી હવાના લોકો'. 1881માં બે યુ.એસ. સેનેટ સભ્યોના વિવાદ પછી, એક નામને રાજ્યના વિધાનમંડળના કાયદા હેઠળ કાયદાકીય રીતે અરકાનસાસના ઉચ્ચારણને બનાવવામાં આવ્યું. એક {{IPAc-en|ɑr|ˈ|k|æ|n|z|ə|s}}{{respell|ar|KAN|zəs}} નામ અને બીજો {{IPAc-en|ˈ|ɑr|k|ən|s|ɔ|ː}}{{respell|AR|kən-saw}} નામના ઉચ્ચારણને ઇચ્છતા હતાં.&lt;ref name=&quot;Arkansas&quot;&gt;અરકાનસાસ નામ વિવિધ શૈલીઓમાં ઉચ્ચારવામાં અને લખવામાં આવે છે. પ્રદેશને 4 જુલાઈ, 1819 ના રોજ ટેરીટરી ઓફ અરકાનસો રૂપે આયોજિત કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ 15 જૂન, 1836 ના રોજ આ પ્રદેશ [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનિયન]] સાથે સ્ટેટ ઓફ અરકાનસાસ રૂપે જોડાયૂં. ઐતિહાસિકપણે {{IPAc-en|ˈ|ɑr|k|ən|s|ɔː|,|_|ær|ˈ|k|æ|n|z|ə|s}} આ નામ છે, અને વિવિધ બીજી વિવિધતાઓ. 1881માં, અરકાનસાસ જનરલ એસેમ્બલીએ એક નીચેના પ્રસ્તાવ પાસ કરતું એક બીલ બનાવ્યું, હાલમાં અરકાનસાસ કોડ: 1-4-165 ([http://www.arkleg.state.ar.us/assembly/ArkansasCode/0/1-4-105.htm ઓફિસિયલ પાઠ્ય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924223556/http://www.arkleg.state.ar.us/assembly/ArkansasCode/0/1-4-105.htm |date=2011-09-24 }}) :
&lt;blockquote&gt;જ્યાં, આપણા રાજ્યના નામના ઉચ્ચારણના અમલમાં એક ગૂંચવણ ઊભી થઈ છે અને આ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે કે સાચા ઉચ્ચારણને મૌખિક અધિકારીય વાતો માટે નિશ્ચિત કરવામાં આવે. &lt;/blockquote&gt;
&lt;blockquote&gt;અને જ્યાં, આ બાબતની સંપૂર્ણપણે સ્ટેટ હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી અને એકલેક્ટિક સોસાયટી ઓફ લીટલ રોક દ્વારા તપાસ કરવામાં આવી છે, જેઓએ ઇતિહાસમાંથી લેવામાં અને અમેરિકન દેશાંતરવાસીઓના પ્રારંભિક ઉપયોગીતા માટે સાચા ઉચ્ચારણ માટે સંમતિ બતાવી છે.&lt;/blockquote&gt;
&lt;blockquote&gt;જનરલ એસેમ્બલીના બંને ગૃહો દ્વારા નિવારણ લવાય કે ફકત રાજ્યના સાચા નામના ઉચ્ચારણ તે છે, આ બોડીના મંતવ્યમાં, જે મૂળ ભારતીય પાસેથી ફ્રેન્ચ દ્વારા મેળવવામાં આવેલ, આ સમિતિના મતમાં અને સ્વરને પ્રસ્તુત કરતા ફ્રેન્ચ શબ્દ લખવામાં તે બંધાયેલ છે. તેનું ત્રણ (3) અક્ષરમાં ઉચ્ચારણ થવું જોઈએ, જેમાં છેલ્લો ‘S’ શાંત હોય, ‘a’ દરેક અક્ષરમાં ઈટાલીયન અવાજમાં હોય, અને પ્રથમ અને અંતિમ અક્ષર પર ભાર હોય. ‘man' માં ‘a’ ના અવાજ સાથે બીજા શબ્દ પરના ભાર સાથેનો ઉચ્ચાર અને શબ્દ ‘s’ એ ના બોલવામાં નવીનતા છે જેનામાં બળ નથી.&lt;/blockquote&gt;
કાનસાસના રાજ્યના નાગરીકો ઘણી વખત અરકાનસાસ નદીનો ઉચ્ચાર {{IPAc-en|ær|ˈ|k|æ|n|z|ə|s|_|ˈ|r|ɪ|v|ə|r}} કરે છે, જે તેઓ તેમના રાજ્યના નામને સામાન્ય ઉચ્ચારમાં સમાન રીતે ઉચ્ચારે છે.&lt;/ref&gt;

2007 માં રાજ્ય વિધાનમંડળે કાયદાકીય રીતે રાજ્યના નામના સ્વત્વબોધક રૂપે ''અરકાનસાસ''  હોવાનું જાહેર કર્યું.&lt;ref&gt;ગેમબ્રેલ, જોન. [http://www2.arkansasonline.com/news/2007/mar/13/senate-gives-support-possessive-form-arkansas/ &quot;સેનેટ અરકાનસાસના સ્વામિત્વ રૂપને સહકાર આપે છે.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427004156/http://www.arkansasonline.com/news/2007/mar/13/senate-gives-support-possessive-form-arkansas/ |date=2012-04-27 }} ''અરકાનસાસ ડેમોક્રેટ ગેઝેટ'' , માર્ચ 13, 2007.&lt;/ref&gt;

== ભૂગોળ ==
[[ચિત્ર:Petit Jean State Park view.jpg|thumb|left|250px|પેટિટ જીન સ્ટેટ પાર્કમાં માથેર લોજ પરથી, અરકાનસાસ નદીની ખીણમાંથી જોવાયેલ, પેટીટ જીન માઉન્ટેનના શિખરનું દૃશ્ય.]]
મીસીસિપી નદી અરકાનસાસની પૂર્વી સીમાના મોટા ભાગને બનાવે છે, સિવાય કે કલે અને ગ્રીની પ્રદેશોમાં જ્યાં મિસ્સોરી બુથેલના પશ્ચિમી સીમાને સેંટ ફ્રાન્સીસ નદી બનાવે છે, અને ઘણી જગ્યાઓ પર જ્યાં મીસીસિપીની હાલની ચેનલ કપાય છે, જ્યાંથી તે છેલ્લે કાયદાકીય રીતે નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.encyclopediaofarkansas.net/ એનસાયકલોપિડીયા ઓફ અરકાનસાસ] પરથી [http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=2546 અરકાનસાસ સ્ટેટ બાઉન્ડ્રીઝ]&lt;/ref&gt; અરકાનસાસ તેની દક્ષિણી સીમા લુઈસિયાના સાથે વહેંચે છે, તેની ઉત્તરી સીમા મિસ્સોરી સાથે, તેની પૂર્વી સિમા તેન્નેસ્સી અને મીસીસિપી સાથે, અને તેની પશ્ચિમી સીમા ટેક્ષાસ અને ઓકલાહોમા સાથે વહેંચે છે.

અરકાનસાસ એ પર્વતો અને ખીણો, ગાઢ જંગલો અને ફળદ્રુપ મેદાનોની ભૂમિ છે. કહેવાતી નીચી ભૂમિઓ તેના બે પ્રદેશો ડેલ્ટા અને ગ્રાન્ડ પ્રેઇરીના નામો વડે વધારે જાણીતા છે. અરકાનસાસ ડેલ્ટા એ આસન્ન મીસીસિપીના લીધે વારંવાર પૂર આવવાના કારણે સમૃદ્ધ ભાંઠા રેતીના સપાટ મેદાનો છે. નદીથી હજી આગળ રાજ્યના દક્ષિણી પૂર્વી વિભાગમાં ગ્રાન્ડ પ્રેઇરી વધારે બનાસ પરિદૃશ્યથી સમાયેલી છે. બંને ફળદ્રુપ કૃષિ ક્ષેત્રો છે.

ડેલ્ટા પ્રદેશ ક્રોલેના રીજથી જાણીતા અસામાન્ય ભૂર્વેજ્ઞાનિક નિર્માણ દ્વારા વિભાજીત થાય છે. ટેકરીઓનો સંકીર્ણ પાટો, ક્રોલેના રીજ આસપાસની ભાંઠા રેતીથી ઉપર 250 થી {{convert|500|ft|m}} સુધી વધે છે, અને પૂર્વી અરકાનસાસના મુખ્ય શહેરોને ધરાવે છે. બોસ્ટોન પર્વતોનો સમાવેશ કરી ઉત્તરી પશ્ચિમી અરકાનસાસ એ ઓઝાર્ક પ્લેટાઉનો ભાગ છે, દક્ષિણ બાજુએ ઔચિટા પર્વતો છે અને આ પ્રદેશો અરકાનસાસ નદી દ્વારા વિભાજીત થાય છે; અરકાનસાસના દક્ષિણી અને પૂર્વી પ્રદેશોને નીચી ભૂમિ કહેવાય છે. આ પર્વતની શૃંખલાઓ એ યુ.એસ. આંતરિક ઉચ્ચભૂમિ પ્રદેશોના ભાગ છે, રોકી પર્વતો અને એપલચિયન પર્વતો વચ્ચેના એકમાત્ર પર્વતીય પ્રદેશો છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.srs.fs.usda.gov/4106/about/HotSpringsOffice.htm |title=Managing Upland Forests of the Midsouth |publisher=United States Forestry Service |access-date=2007-10-13 |archive-date=2007-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071017222856/http://srs.fs.usda.gov/4106/about/HotSpringsOffice.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html|title=A Tapestry of Time and Terrain: The Union of Two Maps - Geology and Topography|publisher=United States Geological Survey|access-date=2007-10-13|archive-date=2006-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20060515044037/http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રાજ્યની સૌથી ઊંચી ટોચ એ ઓઝાર્ક પર્વતોમાં માઉન્ટ મેગેઝિનેઇન છે, તે દરિયાઈ સ્તરથી {{convert|2753|ft|m}} ઉપર ઊંચી છે. 

[[ચિત્ર:BuffaloRiver.jpg|right|thumb|બફેલો રાષ્ટ્રીય નદી, ઘણામાંથી એક આકર્ષણ જેણે રાજ્યને ઉપનામ ધ નેચરલ સ્ટેટ આપ્યું.]]

અરકાનસાસ એ ઘણી ગૂફાઓનું ઘર છે, જેમ કે બ્લેનચાર્ડ સ્પ્રીંગ્સ કેવર્નસ. 43,000 થી વધારે મૂળ અમેરીકનો રહેતા, શિકાર કરતા અને સાધન બનાવતા દૃશ્ય, તેમાના ઘણાં પૂર્વે-કોલોમ્બિયન દફનાવેલ કબરો અને પત્થરી રહેથાણોને રાજ્યના પુરાતત્વવેતા દ્વારા મેળવવામાં આવ્યા છે. અરકાનસાસ એ હાલમાં યુ.એસ.નું એકમાત્ર રાજ્ય છે જેમાં હીરાની ખાણો છે - જો કે જનતાના સદસ્યો દ્વારા આદિમાનવના ખોદવાના સાધનો વડે એક નાની રોજિંદી રકમ માટે, ના તો વાણિજ્યિક હેતુથી (મરફ્રીસબોરો પાસે) ખોદતા &lt;ref&gt;[http://www.craterofdiamondsstatepark.com/history/ હિરાની ક્રેટર ; અરકાનસાસમાં હિરાનો ઇતિહાસ, હિરાની ખાણો ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://geology.com/gemstones/united-states-diamond-production.shtml&lt;/ref&gt;અરકાનસાસ એ નેશનલ પાર્ક સિસ્ટમ દ્વારા સંરક્ષિત ઘણા ક્ષેત્રોનું ઘર છે.  આમાં નીચેનાનો સમાવેશ છે :&lt;ref name=&quot;ArkNPS&quot;&gt;{{cite web |title=Arkansas |publisher=National Park Service |access-date=2008-07-15 |url=http://www.nps.gov/state/ar}}&lt;/ref&gt;

* જીલ્લેટ ખાતે અરકાનસાસ પોસ્ટ નેશનલ મેમોરિયલ 
* બફેલો રાષ્ટ્રીય નદી
* ફોર્ટ સ્મિથ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ 
* હોટ સ્પ્રીંગ્સ નેશનલ પાર્ક
* લીટલ રોક સેન્ટ્રલ હાઇ સ્કૂલ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ
* પી રીજ નેશનલ મિલિટરી પાર્ક

ટ્રેઇલ ઓફ ટીયર્સ નેશનલ હિસ્ટોરિક ટ્રેઇલ પણ અરકાનસાસ દ્વારા ચાલે છે.&lt;ref name=&quot;ArkNPS&quot;/&gt;અરકાનસાસ એ ઘણા જંગલ ક્ષેત્રોનું ઘર છે કુલ મળીને {{convert|150000|acre|km2}} છે. આ ક્ષેત્રોને બાહરી મનોરંજન માટે ગોઠવેલ છે અને શિકાર, માછલી પકડવા, લાંબી પદયાત્રા અને આદિમાનવ કેમ્પીંગ માટે ખુલ્લી છે. કોઈપણ યાંત્રિક વાહનોને આ ક્ષેત્રોમાં અનુમતિ નથી, આમાંની થોડીકની તો કદાચ જ મુલાકાત લેવાઇ હશે અને જો તમે એકમાત્ર વ્યકિત છો ત્યાં પગ મૂકયો હોય તેવા તો એ તમને સરસ અનુભવ પ્રદાન કરશે.

=== આબોહવા ===
અરકાનસાસની સામાન્યપણે એક ભેજવાળી ઉપટ્રોપિકલ આબોહવા છે, જે થોડા ઉત્તરી ઉચ્ચ પ્રદેશો વિસ્તારોમાં ભેજવાળા મહાદ્વીપીયો પર સીમા ધરાવે છે. જો કે ગલ્ફ ઓફ મેક્સિકોની સીમા નથી ધરાવતું, છતાં અરકાનસાસ એ રાજ્યના મૌસમને પ્રભાવિત કરવા માટે આ હુંફાળા, પાણીના મોટા ભાગની પૂરતી નજદીક છે. સામાન્યપણે, અરકાનસાસને ગરમ, ભેજવાળી ગ્રીષ્મઋતુ હોય છે અને ઠંડા, થોડા સૂકા શિયાળા હોય છે. લીટલ રોકમાં, જુલાઈ મહિનામાં ઉચ્ચ તાપમાન સરેરાશ 90° ફે ની આસપાસ રહે છે અને લઘુત્તમ તાપમાન 70° ફે ની આસપાસ રહે છે. જાન્યુઆરીમાં સરેરાશ ઉચ્ચ 49° ફે ની આસપાસ અને લઘુત્તમ 30° ફે ની આસપાસ રહે છે. સિલોઆમ સ્પ્રીંગ્સમાં રાજ્યના ઉત્તરી પશ્ચિમી ભાગમાં, સરેરાશે ઉચ્ચતમ અને લઘુત્તમ તાપમાન જુલાઈમાં 89° ફે અને 67° ફે હોય છે અને જાન્યુઆરીમાં ઉચ્ચતમ અને લઘુત્તમ 44° ફે અને 23° ફે હોય છે. વાર્ષિક વરસાદ રાજ્યભરમાં સરેરાશે લગભગ {{convert|40|and|60|in|mm|abbr=off}} ની વચ્ચે પડે છે. રાજ્યના દક્ષિણમાં થોડું ભીનું અને ઉત્તરી ભાગમાં થોડું સૂકું હોય છે.&lt;ref&gt;[http://www.ocs.orst.edu/pub/maps/Precipitation/Total/States/AR/ar.gif અરકાનસાસ - સરેરાશ વાર્ષિક બરફ વર્ષા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080904003745/http://www.ocs.orst.edu/pub/maps/Precipitation/Total/States/AR/ar.gif |date=2008-09-04 }}. અવકાશ આબોહવા વિશ્લેષણ સેવા, ઓરીગોન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી. 2000 માં પ્રકાશિત. 2007-10-26 છેલ્લે મેળવેલ.&lt;/ref&gt;  હિમવર્ષા સામાન્ય છે, રાજ્યના ઉત્તરી અર્ધ મોરેસોમાં, જ્યાં સામાન્યરીતે, દરેક શિયાળામાં ઘણી બરફ વર્ષા થાય છે. આ મેદાની રાજ્યોના ખૂબ નજદીકીના કારણે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ઓઝાર્ક અને ઔચિટા પર્વતોમાં મળેલ ઉંચી સપાટીના કારણે પણ દરેક શિયાળામાં ઘણી હિમવર્ષા થાય છે. લીટલ રોકના દક્ષિણી રાજ્યના અર્ધમાં ઓછો બરફ પડે છે અને વધારે હિમવાઝોડા જોવા વધારે ઉપર્યુકત છે, જો કે શિયાળાના મહિનાઓમાં હિમવર્ષા અને ઠંડો વરસાદ આખા રાજ્યભરમાં અપેક્ષિત છે, અને જે મહત્વપૂર્ણ રીતે મુસાફરી અને દિનપ્રતિદિન જીવનને પ્રભાવિત કરે છે.

અરકાનસાસ તીવ્ર મૌસમ માટે જાણીતું છે. એક વિશિષ્ટ વર્ષ વાવાઝોડા, ટોર્નેડો, બરફના કરા, બરફ અને બર્ફીલા તોફાનો જોશે. ગ્રેટ પ્લેન અને ગલ્ફ સ્ટેટ બંનેની વચ્ચે, અરકાનસાસ પર 60 દિવસો વાવાઝોડા આવે છે. ટોર્નેડો એલીના ભાગરૂપે, ટોર્નેડો અરકાનસાસમાં સામાન્યરૂપે બને છે, અને થોડા ઘણા વધારે વિનાશક ટોર્નેડો યુ.એસ. ઇતિહાસમાં આ રાજ્ય સાથે અથડાયા છે. જો કે હરીકેનના સીધા મારથી સુરક્ષિત રહેવા કિનારાઓથી પૂરતા દૂર હોવા છતાં, અરકાનસાસ મોટાભાગે ઉષ્ણ કટિબંધીય પ્રણાલીના અવશેષો મેળવે છે જે ટૂંક સમયમાં જ ભારે પ્રમાણમાં વરસાદ પાડે છે અને ઘણી વખતે નાના ટોર્નેડો લાવે છે. વ્હાઈટ નદીમાં વધારે પાણી પડવાથી, પૂર્વી અરકાનસાસમાં તેના રસ્તાની સાથે શહેરમાં ઐતિહાસિક પૂર આવે છે.

== ઇતિહાસ ==
[[ચિત્ર:Flatsidewildernesssunset1a.jpg|thumb|right|250px|ફ્લેટસાઈડ વાઈલ્ડરનેસ વિસ્તાર, ઔચિટા પર્વતો, અરકાનસાસ.]]

અરકાનસાસ પહોંચનાર પ્રથમ યુરોપિયન, [[સ્પેઇન|સ્પેનીસ]] અન્વેષક હરનેનડો ડે સોટો હતો, પિઝારોના વયોવૃદ્ધ પેરુના વિજયી વ્યક્તિ, જે 1પ42માં ચીનના માર્ગ અને સોનાની શોધમાં રાજ્યના દક્ષિણી ભાગમાં મુસાફરી કરતા લગભગ એક વર્ષ પછી મિસિસીપી નદી પાસે લેક વિલેજ પાસે મૃત થયા હતા. અરકાનસાસ એ વિવિધ યુ.એસ. રાજ્યોમાંથી એક છે જે લુઈસિયાના પર્ચેસમાં નેપોલિયન બોનાપાર્ટ પાસે ખરીદાયેલ પ્રદેશોમાંથી બનેલ છે. પ્રારંભિક સ્પેનિશ અથવા ફ્રેન્ચ અન્વેષકોએ રાજ્યને તેનું નામ આપેલું, જે કદાચ તે લોકોથી નદી નીચે રહેતા હતા, કવાપો લોકો માટેના ઈલીનોઈસ જાતિના નામનું ધ્વન્યાત્મક શબ્દ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://listserv.linguistlist.org/cgi-bin/wa?A2=ind0302b&amp;L=ads-l&amp;P=7800 |title=ભાષાઓની સૂચિ 14.4 |access-date=2021-07-09 |archive-date=2008-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208035440/http://listserv.linguistlist.org/cgi-bin/wa?A2=ind0302b&amp;L=ads-l&amp;P=7800 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; બીજા મૂળ અમેરિકન જાતિઓ જે પશ્ચિમમાં જવા પહેલા અરકાનસાસમાં રહેતા હતા તે કવાપો, કેડ્ડો અને ઓસાજે રાષ્ટ્રોના હતા. તેમની મજબૂર પશ્ચિમી તરફના સ્થળાંતરમાં (યુ.એસ. ભારતીય દૂર કરવાની નિતીઓ હેઠળ), પાંચ સભ્ય જનજાતિએ અરકાનસાસમાં તેમના પ્રાદેશિક સમય દરમિયાન નિવાસ કર્યો.

અરકાનસાસનો પ્રદેશ&lt;ref name=&quot;Arkansas&quot;/&gt; જુલાઈ 4, 1819 ના રોજ સુનિયોજીત કરવામાં આવ્યો હતો. 15 જૂન 1836 ના રોજ અરકાનસાસ રાજ્યનું [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનિયન]] સાથે 25 માં રાજ્ય અને 13માં સ્લેવ રાજ્ય તરીકે જોડાયું. ખેડૂતો કપાસની ખેતી કરવા માટે ડેલ્ટામાં સ્થાયી થયા; આ રાજ્યનો એ વિસ્તાર છે, જ્યાં મોટાભાગના ગુલામ આફ્રીકન અમેરિકનોને રાખવામાં આવેલા. બીજા વિસ્તારોમાં વધારે નિર્વાહ ખેડૂતો અને મિશ્રિત ખેતીઓ પણ છે. અરકાનસાસે ટેક્ષાસમાં તેના મેક્સિકો સાથેના સ્વતંત્રતા માટેના યુદ્ધમાં મદદ કરવા માટે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી; તેણે યુદ્ધમાં લડવામાં મદદ કરવા માટે તેની ફૌજ અને સામગ્રી ટેક્ષાસ મોકલી. વોશિંગ્ટનની શહેરની ટેક્ષાસ સીમાની નિકટતાએ નગરને 1835-36 ના ટેક્ષાસ ક્રાંતિમાં શામિલ કર્યું. થોડા પુરાવા સૂચવે છે કે, સેમ હોસ્ટન અને તેના દેશબંધુઓ 1834માં વોશિંગ્ટનમાં શરાબખાનામાં વિદ્રોહનું આયોજન કરતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.arkansasmediaroom.com/news-releases/listings/display.asp?id=165 |title=Old Washington State Park Conserves Town's Heyday |first=Jim |last=Taylor}}&lt;/ref&gt; જ્યારે લડાઈની શરૂઆત થઈ, ત્યારે અરકાનસાસ અને દક્ષિણી-પૂર્વી રાજ્યોમાંથી સ્વયંસેવકોનો એક વર્ગ નગરમાંથી ટેક્ષાસ યુદ્ધ ભૂમિ પર ચાલ્યા ગયા.

જ્યારે મેક્સિકન-અમેરિકન યુદ્ધ 1846માં શરૂ થયું, ત્યારે વોશિંગ્ટન સ્વયંસેવકોની ટૂકડીઓનો અડ્ડો બન્યો. ગર્વનર થોમસ એસ ડ્રૂએ રાજ્યમાં એક અશ્વારોહી સેનાની ટુકડી અને પગપાળા સેનાની પલટનને સયુંકત રાજ્યોની સેવાને જોડાવા માટે ભેગા કરવાનું એલાન બહાર પાડયું. માણસોની દસ કંપનીઓ અહીં ભેગી થઈ અને જ્યાં તેઓએ અરકાનસાસ અશ્વારોહી સેનાની પ્રથમ ટૂકડીને બનાવી.

મીસીસિપી ડેલ્ટાની પૂર્વ દિશાની ભૂમિમાં રાજ્યએ કપાસસ સંસ્કૃતિનો વિકાસ કર્યો. આ ત્યાં જ્યાં ગુલામ કામદારોનો વ્યાપક ઉપયોગ થતો હતો, કારણ કે ખેડૂતો તેમને લાવતા અથવા તો ઉપલા દક્ષિણમાંથી આયાત કરતા હતાં. 1860માં મૂલકી યુદ્ધની સંખ્યાએ, આફ્રિકન અમેરિકન ગુલામોની સંખ્યા 111,115 લોકોની હતી, રાજ્યની જનસંખ્યાની 25 ટકાથી સહેજ વધારે હતી.&lt;ref&gt;[http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php હિસ્ટોરિકલ સેન્સસ બ્રાઉઝર, 1860 યુએસ સેન્સસ, યુનિવર્સિટી ઓફ વર્જિનિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019003356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php |date=2004-10-19 }}. 21 માર્ચ, 2008 ના રોજ એક્સેસ કરેલ.&lt;/ref&gt;

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપતિ અબ્રાહમ લિંકને સંધિને પ્રતિસાદ આપવા દક્ષિણ કેરોલીના સમતર ફોર્ટ પર હુમલો કરવા માટે ટુકડીઓને બોલાવી ત્યાં સુધી અરકાનસાસે અમેરિકાના સંધિ રાજ્યોમાં જોડાવાની ના પાડી હતી. અરકાનસાસના રાજ્યએ મે 6, 1861 ના રોજ [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનિયન]]માંથી સંબંધ વિચ્છેદ જાહેર કર્યા. જ્યારે કે ઐતિહાસિક વર્ણનમાં તે જોવા નથી મળતું, રાજ્યએ અમેરિકન મૂલકી યુદ્ધ દરમિયાન સંખ્યાબંધ નાના-પાયાના સંઘર્ષો જોયા હતાં. નોંધનીય અરકાનસાસ જેણે મૂલકી યુદ્ધમાં સંધિ સદસ્ય મેજર જનરલ પેટ્રીક કલેબર્નેને શામિલ કરી ફાળો આપ્યો છે. ઘણા દ્વારા મનાતા યુદ્ધના સૌથી હોંશિયાર સંધિ સદસ્ય વિભાગ કમાન્ડરમાંના એક કલેબર્નને ઘણી વખત “ પશ્ચિમી પત્થરી દિવાલ રૂપે ” વર્ણવાતા. મેજર જનરલ થોમસ સી હિંદમેન પણ નોંધનીય છે. એક પહેલાંના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની પ્રતિનિધિ, હિંદમેને કેન હીલના યુદ્ધમાં અને પ્રેઇરી ગ્રોવના યુદ્ધમાં સંધિ સેનાનું નેતૃત્વ કર્યું હતું.

લશ્કરી પુન: નિર્માણ અધિનિયમ હેઠળ, કોંગ્રેસે અરકાનસાસને જૂન 1868માં યુનિયનમાં પુનસ્થાપિત કર્યું. પુન:નિર્માણ વિધાનમંડળે સર્વોભોમિક પુરૂષ મતાધિકારની સ્થાપના કરી જ્યારે પૂર્વે સંધિ સદસ્યો (મોટાભાગે લોકતંત્ર) સાર્વજનિક શિક્ષણ પદ્ધતિ અને બીજા સામાન્ય મુદ્દાઓને રાજ્યને સુધારવા અને જનસંખ્યાને મદદરૂપ કરવા ખારિજ કરી નાખ્યા. રાજ્ય મોટાભાગે નવા ચૂંટાયેલા ગવર્નર પોવેલ કલેટનના કાર્પેટબેગર્સ લિડના વિશિષ્ટ નિયંત્રણ હેઠળ આવી ગયું, મિલિશિયા રાજ્ય અને [[કુ ક્લક્સ ક્લાન|કુ ક્લુક્ષ કલેન]] વચ્ચેની મહાન ક્રાંતિ અને જાતિય હિંસાના સમય માટે અંકિત થયું. 

1874માં, બ્રુકસ-બેક્સતર યુદ્ધ, રાજકીય સંઘર્ષ વચ્ચેના ઉપદ્રવે રિપબ્લિકન પાર્ટીએ લીટલ રોકને અને રાજ્યના ગવર્નર પદને હલાવી દીધા. જ્યારે રાષ્ટ્રપતિ ઉલિસીસ એસ ગ્રાન્ટે જોસેફ બ્રુકસને તેના લડાકુ સમર્થનને હટાવા માટે કહ્યું ત્યારે તે શાંત થયા હતાં.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=2276 |title=Brooks-Baxter War - Encyclopedia of Arkansas |access-date=2007-08-24}}&lt;/ref&gt; બ્રુકસ-બેક્સતર યુદ્ધ પછી, એક નવા રાજ્યના પૂર્વ સંધિ સદસ્યો મતાધિકાર આપતા સંવિધાન પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યું. 1881માં, અરકાનસાસ રાજ્યના વિધાનમંડળે બીલ બનાવ્યું જે એક વિવાદને ધીમો પાડવાની જગ્યાએ લડાવવા રાજ્યના નામને કાયદાકીય ઉચ્ચારણને ગ્રહણ કરે છે. (નીચે કાયદા અને સરકારને જુઓ)

પુન: નિર્માણ પછી, રાજ્યને વધારે દેશાંતરવાસીઓ અને પ્રવાસીઓ મળવા લાગ્યા. ચીની, ઈટાલી, અને સિરિયન લોકોને ડેલ્ટા પ્રદેશને વિકસિત કરવા માટે કૃષિ કામ માટે નિયુકત કરવામાં આવ્યા. આમાંની એક પણ રાષ્ટ્રીયતા કૃષિ કામમાં વધારે સમય માટે ના રોકાયા; ખાસ કરીને ચીનીઓ, ડેલ્ટાની આસપાસના નગરોમાં નાના વ્યાપારીઓ બની ગયા.  20મી શતાબ્દીના પ્રારંભમાં ઘણા દેશાંતરવાસીઓમાં પૂર્વી યુરોપના લોકોનો પણ સમાવેશ થાય છે. બધુ મળીને, આ દેશાંતરવાસીઓએ બીજા રાજ્યો કરતાં આ રાજ્યને વધારે વિભિન્ન બનાવ્યું. તે જ વર્ષોમાં, તળિયાની ભૂમિમાં પોતાની સંપત્તિ ખરીદવા અને વિકસવાની તકોના કારણે કેટલાક અશ્વેત દેશાંતરવાસીઓ આ વિસ્તારમાં આવ્યા. ઘણા ચીની નાના નગરોમાં એટલા સફળ વ્યાપારીઓ બન્યા કે તેઓ પોતાના બાળકોને કોલેજમાં શિક્ષણ આપવા સક્ષમ હતા.&lt;ref&gt;વિલિયમ ડી. બેકર, ''માઈનોરીટી સેટલમેન્ટ ઈન ધ મીસીસિપી રીવર કાઉન્ટીઝ ઓફ ધ અરકાનસાસ ડેલ્ટા, 1870-1930'' , અરકાનસાસ સરંક્ષણ કમિશન [http://www.arkansaspreservation.org/pdf/publications/Minority_Settlement.pdf ], 14 મે, 2008 ના રોજ એક્સેસ કરેલ.&lt;/ref&gt;

રેલમાર્ગોના નિર્માણે વધારે ખેડૂતોને તેમના ઉત્પાદનોને બજાર લઈ જવા માટે સગવડ કરી આપી. ઓઝાર્કનો સમાવેશ કરતા, જ્યાં ઘણા વિસ્તારો રિસોર્ટ તરીકે વિકસ્યા છે, તે રાજ્યના વિવિધ ભાગોમાં નવા વિકાસને પણ લાવ્યો. થોડા વર્ષોમાં, 19મી શતાબ્દીના અંતમાં, જેમ કે, કેરોલ પ્રદેશના યુરેકા સ્પ્રીંગ્સમાં લોકો વધીને 10,000 થયા, ઝડપભેર પ્રવાસી સ્થાન બન્યું અને રાજ્યનું ચોથા ક્રમનું મોટું શહેર બન્યું.  સ્વાસ્થપૂર્ણ સંપત્તિઓ મનાતી, નવા નિમાર્ણ, મનોહર રિસોર્ટ, હોટલો અને સ્પાને તેના કુદરતી સ્પ્રીંગ્સની આસપાસ યોજનાબદ્ધ છે. નગરના આકર્ષણોમાં ઘોડા સવારી અને બીજા મનોરંજનનો સમાવેશ થાય છે. તે વર્ગોની વિસ્તૃત પ્રકારને મોહતી હતી, લગભગ હોટ સ્પ્રીંગ્સ કરતા પણ વધારે લોકપ્રિય બનતું ગયું.

અંતિમ 1880ના દાયકામાં, ખરાબ કૃષિ મંદીએ લોકાધિકારવાદીઓને અને ત્રીજા પક્ષની ચળવળોને પ્રેરી જે આંતરજાતિય સહમિલનમાં પરિણમી. સત્તામાં રહેવા સંઘર્ષ કરતી, 1890ના દાયકામાં અરકાનસાસમાંના ડેમોક્રેટે દક્ષિણી રાજ્યોને અનુસરી વિધાનો અને સંવિધાનમાં સુધારા કર્યા જે અશ્વેત અને ગરીબ શ્વેતોને મતાધિકારમાંથી ખારિજ કરતા હતા. ડેમોક્રેટ તેમના ગઠબંધનને રોકવા માગતા હતા. 1891માં રાજ્ય વિધાનમંડળોએ સાક્ષરતા પરિક્ષાની જરૂરિયાતને આવશ્યક બનાવી, એ જાણીને કે ઘણા અશ્વેત અને શ્વેત બહાર નિકળી જશે, તે સમયે જ્યારે 25 ટકાથી વધારે લોકો વાંચી અને લખી નહોતા શકતા. 1892માં તેમણે રાજ્યના સંવિધાનમાં મતદાન કરે અને વધારે પરિસર રહેઠાણોની જરૂરિયાતોનો સમાવેશ કરતો સુધારો કર્યો, જે ગરીબ લોકોને અને વાવનારને પ્રતિકૂળ રીતે અસર કરતી હતી, અને તેમને નિર્વાચક સૂચીઓમાંથી પરાણે બહાર કાઢતી હતી.

1900 સુધીમાં, ડેમોક્રેટિક પાર્ટીએ પ્રદેશોમાં અને રાજ્યની ચુંટણીમાં શ્વેતના પ્રાથમિક ઉપયોગને વધારે વિસ્તૃત કરી, હજી અશ્વેતોનો રાજકીય પ્રક્રિયામાં ભાગને નકારી કાઢી. પ્રાથમિકમાં ફકત ઉમેદવારો વચ્ચે જ સ્પર્ધા રહેતી, કારણ કે ડેમોક્રેટ બધી સત્તાને પાસે રાખતી હતી.  1964ના મૂલકી અધિકારોના અધિનિયમ અને 1965 ના મતદાન અધિકારો અધિનિયમ પારિત ના થયા ત્યાં સુધી, રાજ્ય ઘણા વર્ષો એક પક્ષીય ડેમોક્રેટિક રહ્યું.&lt;ref&gt;http://www.oldstatehouse.com/educational_programs/classroom/arkansas_news/detail.asp?id=800&amp;amp;issue_id=36&amp;amp;page=3
'વ્હાઈટ પ્રાઈમરી' સિસ્ટમ બાર્સ બ્લેકસ ફ્રોમ પોલિટિકસ - 1900', ''ધ અરકાનસાસ ન્યૂઝ'' , ઓલ્ડ સ્ટેટ હાઉસ, સ્પ્રીંગ 1983, પૃ. 3, 22 માર્ચ, 2008 ના રોજ એક્સેસ કરેલ&lt;/ref&gt;

1905 અને 1911 વચ્ચે, અરકાનસાસે જર્મન, સ્લોવેક અને આઈરીશ દેશાંતરવાસીઓના નાના પ્રવાસને મેળવવાના શરૂ કર્યા. પ્રેઇરી નામના રાજ્યના પૂર્વી ભાગમાં જર્મન અને સ્લોવિક લોકો સ્થાયી થયા, અને આઈરીશે નાના સમુદાય રાજ્યના દક્ષિણી પૂર્વીય ભાગ બનાવ્યો. જર્મનો મોટાભાગે કેથોલિક હતાં અને સ્લોવકો લુથરિયન હતા. આઈરિશો અલ્સટરના મોટાભાગના પ્રોટેસ્ટન્ટ હતા.

1954માં, ''બ્રાઉન'' વી. ''બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશન ઓફ ટોપેકા, કાનસાસ'' માં ઉચ્ચ ન્યાયાલયના નિર્ણય પછી, જ્યારે ફેડરલ સરકારે અરકાનસાસની રાજધાનીમાં હાઇ સ્કૂલને એકીકૃત કરવાની કોશિશ કરતા આફ્રિકન-અમેરિકન વિદ્યાર્થીઓની સુરક્ષા માટે દખલગીરી કરી ત્યારે લીટલ રોક નાઈને અરકાનસાસને રાષ્ટ્રીય ધ્યાનમાં લાવ્યા. ગવર્નર ઓરવેલ ફાઉબસે અરકાનસાસ રાષ્ટ્રીય ગાર્ડને લીટલ રોકની સેન્ટ્રલ હાઇ સ્કૂલમાં નોંધણી માંથી નવ આફ્રિકન અમેરિકન વિદ્યાર્થીઓને રોકવામાં પૃથક્કરણીયોને મદદ કરવાનો આદેશ આપ્યો. ત્રણ વખત ફાઉબસનો સંપર્ક કરવાના પ્રયત્ન કર્યા પછી, રાષ્ટ્રપતિ ડ્વાઇટ ડી ઈસેનહોવરે સક્રિય કામગીરી 101 મી એરબોર્ન ડિવિઝનમાંથી 1000 ટુકડીઓને આફ્રિકન અમેરીકન વિદ્યાર્થીઓની અનુરક્ષા અને સુરક્ષા માટે મોકલ્યા, તેઓ 25 મી સપ્ટેમ્બર, 1957 ના રોજ શાળામાં પ્રવેશ્યા. ફેડરલ કોર્ટના આદેશોને સંઘટિત કરવા માટે અવજ્ઞામાં, ગવર્નરે અને લીટલ રોકના શહેરે બાકી વધેલા શાળાના વર્ષ માટે હાઇ સ્કૂલને બંધ રાખવાનો નિર્ણય કર્યો. 1959ના અંત સુધીમાં, લીટલ રોક હાઈ સ્કૂલ પૂર્ણરૂપથી સંઘટિત થઈ હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?search=1&amp;entryID=723 |title=Little Rock Nine - Encyclopedia of Arkansas |access-date=2007-08-24}}&lt;/ref&gt; બિલ ક્લિન્ટન, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના 42માં રાષ્ટ્રપતિ, અરકાનસાસના હોપમાં જન્મયા હતા. તેમના રાષ્ટ્રપતિપદ પહેલા, કિલન્ટને અરકાનસાસના 40માં અને 42માં ગવર્નર તરીકે કુલ મળીને લગભગ 12 વર્ષ માટે ફરજ બજાવી.

== વસ્તી-વિષયક માહિતી ==
{{USCensusPop
| 1810 = 1062
| 1820 = 14273
| 1830 = 30388
| 1840 = 97574
| 1850 = 209897
| 1860 = 435450
| 1870 = 484471
| 1880 = 802525
| 1890 = 1128211
| 1900 = 1311564
| 1910 = 1574449
| 1920 = 1752204
| 1930 = 1854482
| 1940 = 1949387
| 1950 = 1909511
| 1960 = 1786272
| 1970 = 1923295
| 1980 = 2286435
| 1990 = 2350725
| 2000 = 2673400
| estyear = 2009&lt;ref name=08CenEst/&gt;
| estimate = 2889450
}}
2006 સુધીમાં, અરકાનસાસની અંદાજીત વસ્તી 2,810,872&lt;ref name=&quot;stateest&quot;&gt;{{cite web |date=June 21, 2006 |url=http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2005-01.csv |title=Annual Estimates of the Population for the United States and States, and for Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2005|format=[[Comma-separated values|CSV]] |work=2005 Population Estimates |publisher=U.S. Census Bureau, Population Division   |access-date=November 15, 2006}}&lt;/ref&gt; ની હતી, પહેલાંના વર્ષ કરતાં 29,154 અથવા 1.1% થી વૃદ્ધિ પામેલ હતી, અને 2000ના વર્ષથી 105,756 અથવા 4.0 % વૃદ્ધિ પામેલ હતી. છેલ્લી જનગણનાથી આ 52,214 લોકોની કુદરતી વૃદ્ધિ (એટલે કે 198,800 જન્મમાંથી 146,586 મૃત્યુઓની બાદબાકી) અને 57611 લોકોનું રાજ્યમાં દેશપરિવર્તનના કારણે થયેલી વૃદ્ધિનો સમાવેશ કરે છે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની બાહરના લોકોના દેશાંતરવાસના પરિણામે 21,947 લોકોની ચોખ્ખી વૃદ્ધિ થઇ અને દેશની અંદરના આંતરિક પ્રવાસે 35664 લોકોની ચોખ્ખી વૃદ્ધિ થઇ.  એવું અનુમાન કરાય છે કે લગભગ 48.8 % પુરૂષો છે, અને 51.2 % સ્ત્રીઓ છે. 2000 થી 2006 સુધી અરકાનસાસની વસ્તી વૃદ્ધિ 5.1 % અથવા 137,472 થઈ.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/05000.html|title=Arkansas QuickFacts from the US Census Bureau|access-date=2010-09-06|archive-date=2011-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110104031416/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/05000.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રાજ્યની વસતી ઘનત્વ ચોરસ માઈલ પ્રતિ 51.3 લોકોની છે. અરકાનસાસની વસતીનું કેન્દ્ર પેરી પ્રદેશના ઉત્તરી પૂર્વી ખૂણામાં દૂર સ્થિત છે.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Population and Population Centers by State - 2000 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2008-12-04 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt}}&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{{US Demographics}}
&lt;/center&gt;

2005-2007 ના યુ.એસ. સેનસસ બ્યુરો દ્વારા અમેરિકન સમુદાય સર્વેક્ષણ મુજબ, શ્વેત અમેરિકનો અરકાનસાસની વસતીના 78.6% છે. આફ્રિકન અમેરિકનો અરકાનસાસની વસતીના 15.6 % છે. અમેરિકન ભારતીય રાજ્યની વસતીના 0.7 % છે, જ્યારે એશિયન અમેરિકનો રાજ્યની વસ્તતીના 1.1 % છે.  પેસેફિક આઈસ્લેન્ડર અમેરિકનો વસતીના માત્ર 0.1 % જ છે. બીજી થોડી જાતિઓના લોકો અરકાનસાસની વસતીના 2.3 % છે, જ્યારે બે કે વધુ  જાતિઓના લોકો રાજ્યની વસતીના 1.6 % છે. વધારામાં, હિસ્પેનિકસ અને લેટિનો અરકાનસાસની વસતીના 5.0 % છે.&lt;ref&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=Search&amp;amp;geo_id=&amp;amp;_geoContext=&amp;amp;_street=&amp;amp;_county=&amp;amp;_cityTown=&amp;amp;_state=04000US05&amp;amp;_zip=&amp;amp;_lang=en&amp;amp;_sse=on&amp;amp;pctxt=fph&amp;amp;pgsl=010 ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

રાજ્યમાં દસ સૌથી મોટા વંશોના સમૂહ છે : આયરીશ (13.2 %), જર્મન (12.2 %) અમેરિકન (11.9 %), અંગ્રેજ (10.5 %) સ્કોચ (4.3 %), ડચ (2.2 %), ઈટાલિયન (1.5 %) પોલિશ (1.3 %), સ્વીસ (1.2 %) નોર્વેગન (1.1 %).&lt;ref&gt;http://www.census.gov/acs/www/Products/Profiles/Single/2003/ACS/Tabular/040/04000US052.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/05000.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2011-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104031416/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/05000.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

યુરોપના વંશના લોકોનો રાજ્યના કેન્દ્રીય ભાગમાં ઓઝાર્ક અને ઉત્તરી પશ્ચિમમાં મજબૂત ઉપસ્થિત છે. આફ્રિકન અમેરિકનનો મોટાભાગે રાજ્યના દક્ષિણી અને પૂર્વી ભાગોમાં રહે છે. આયરીશ, અંગ્રેજ અને જર્મન વંશના અરકાનસાસો મિસ્સોરી સીમા પાસે ઉત્તરી પશ્ચિમ ઓઝાર્ક દૂરમાં મોટાભાગે જોવા મળે છે. ઓઝાર્કમાં આયરીશના પૂર્વજો મુખ્યત્વે સ્કોચ-આયરીશ હતાં, જે ઉત્તરી આયરલેન્ડ અને સ્કોટ્ટીશના નીચેની ભૂમિઓના પ્રોટેસ્ટન્ટ હતાં, અમેરિકન ક્રાંતિ પહેલાના ગ્રેટ બ્રિટન અને આયરલેન્ડથી દેશાંતરવાસ  થયેલના મોટા સમૂહના ભાગ છે. સ્કોટ-આયરીશ એ દક્ષિણના પાછલા દેશમાં અને વધારે પહાડી વિસ્તારોમાં સ્થાયી થયા છે. &lt;ref&gt;ડેવિડ હેકેટ ફિશર, ''એલ્બિયનસ સીડ : ફોર બ્રિટીશ ફોલ્કવેઝ ઈન અમેરિકા'' , ન્યૂયોર્ક : ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1989, પીપી 633-639&lt;/ref&gt;

2005-2007ના યુ.એસ. સેનસસ બ્યુરો દ્વારા અમેરિકન સમુદાય સર્વેક્ષણ મુજબ, 93.9 % અરકાનસાસની વસતી ઘરે [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] બોલતી હોય છે. લગભગ 4.4 % રાજ્યની વસતી ઘરે સ્પેનીશ બોલતી હોય છે. લગભગ 0.8 %  રાજ્યની વસતી દરેક બીજી ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષા અને એશિયન ભાષા ઘરે બોલતા હોય છે, અને 0.2 % બીજી ભાષાઓ બોલતા હોય છે.&lt;ref&gt;http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;amp;-geo_id=04000US05&amp;amp;-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&amp;amp;-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&amp;amp;-_lang=en&amp;amp;-redoLog=false&amp;amp;-_sse=on{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2006માં, 24.0 % પુખ્ત ધુમ્રપાનની સાથે અરકાનસાસમાં રાષ્ટ્રીય પ્રતિશત કરતા વધારે ટકા તમાકુ ધૂમ્રપાન કરનારાઓ છે.&lt;ref&gt;2006 માટે [http://apps.nccd.cdc.gov/StateSystem/stateSystem.aspx?selectedTopic=100&amp;amp;selectedMeasure=1000&amp;amp;dir=epi_report&amp;amp;ucName=UCSummary&amp;amp;year=2006&amp;amp;excel=htmlTable&amp;amp;submitBk=y સીડીસી ની સ્ટેટ સિસ્ટમ - રાજ્યનો સિગરેટના ઉપયોગનો તુલનાત્મક અહેવાલ (પુખ્ત) - બીઆરએફએસએસ] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120707054132/http://apps.nccd.cdc.gov/StateSystem/stateSystem.aspx?selectedTopic=100&amp;selectedMeasure=1000&amp;dir=epi_report&amp;ucName=UCSummary&amp;year=2006&amp;excel=htmlTable&amp;submitBk=y |date=2012-07-07 }}, એ રાજ્યોની સૂચી બનાવી જેમાં 23.7 % સિગરેટ પીનારાઓ છે. સંયુકત રાજ્યો સીડીસીના મોર્બિડિટી એન્ડ મોર્ટાલિટી વીકલી રીપોર્ટમાં [http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5644a2.htm સિગારેટ પીનારા પુખ્તો --- યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, ૨૦૦૬] ના લેખ મુજબ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 20.8 % છે.&lt;/ref&gt;

=== ધર્મ ===
અરકાનસાસ, મોટાભાગના બીજા દક્ષિણી રાજ્યો જેમ બાયબલ બેલ્ટનો જ ભાગ છે અને મુખ્યત્વે ખ્રિસ્તી સંપ્રદાય (પ્રોટેસ્ટન્ટ) ના છે. લોકોનું ધાર્મિક જોડાણ આ પ્રમાણે છે :&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm |title=અમેરિકનોનો ધાર્મિક ઓળખ સર્વેક્ષણ, 2001 |access-date=2010-09-06 |archive-date=2007-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070320221156/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Arkansas population map.png|thumb|right|200px|અરકાનસાસ વસતી ઘનત્વ નકશો ]]
* ક્રિશ્ચિયન : 86.0%
** પ્રોટેસ્ટન્ટ : 78.0%
*** બાપ્ટિસ્ટ : 39.0%
*** મેથોડિસ્ટ : 9.0%
*** પેન્ટેકોસ્ટલ: 6.0%
*** ચર્ચ ઓફ ક્રાઇસ્ટ : 6.0%
*** એસેમ્બલાઇસ ઓફ ગોડ: 3.0%
*** અન્ય પ્રોટેસ્ટન્ટ: 15.0%
** રોમન કેથોલિક: 24.9%
** ઇસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ: &lt;1.0%
** અન્ય ક્રિશ્ચિયન: &lt;1.0%
* બીન ધાર્મિક: 14.0%
* બીજા ધર્મો: &lt;1.0%
* યહુદી: &lt;1.0%
* [[ઇસ્લામ ધર્મ|મુસ્લિમ]]: &lt;1.0%
2000 માં અનુયાયીઓની સંખ્યાના હિસાબે સૌથી મોટો મુખ્ય વર્ગ 665,307 ની સાથે દક્ષિણી બાપ્ટિસ્ટ કન્વેન્શનના છે; યુનાઇટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચના 179,383 સાથે છે; 115, 967 સાથે રોમન કેથોલિક ચર્ચ છે; અને 115, 916ની સાથે અમેરિકન બાપ્ટિસ્ટ એસોસિયેશન છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/05_2000.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2008-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080510124306/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/05_2000.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== અર્થતંત્ર ==
[[ચિત્ર:2003 AR Proof.png|thumb|left|150px|અરકાનસાસ માટે ક્વાર્ટર, 20 ઓકટોબર, 2003 ના રોજ પ્રકાશિત]]

2005 માટે રાજ્યનું ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ $ 87 બિલિયન હતું. યુ.એસ. સેનસસ બ્યુરો મુજબ, 2004 માટે પ્રતિ વ્યકિત પારિવારિક ઔસત આવક (હાલના ડોલરમાં) $ 35,295 હતી.&lt;ref&gt;યુએસ સેન્સસ બ્યુરો પરથી [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/05000.html અરકાનસાસ ઝડપી હકીકતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110104031416/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/05000.html |date=2011-01-04 }}&lt;/ref&gt; રાજ્યના કૃષિ ઉત્પાદનો મરઘા પોષણ અને ઈંડા, સોયાબીન, જુવાર, ઢોર, કપાસ, ચોખા, સૂવર અને દૂધ છે. તેનું ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન ખાદ્ય પ્રક્રમણ, વીજળીના સાધનો, ફેબ્રિકેટેડ ઘાતુના ઉત્પાદનો, મશીનરી, કાગળના ઉત્પાદનો, બ્રોમાઈન અને વેનેડિયમ છે. જાન્યુઆરી 2010 સુધીમાં, રાજ્યનો બેરોજગારી દર 7.6 % છે.&lt;ref&gt;[163] ^ Bls.gov; સ્થાનિક વિસ્તારની બિન રોજગારીના આંકડાઓ&lt;/ref&gt;

વિવિધ વિશ્વવ્યાપક કંપનીઓના મુખ્યાલયો અરકાનસાસના ઉત્તર પશ્ચિમી ખુણામાં છે, વોલ-માર્ટ (2007 માં આવકને લઈને દુનિયાની સૌથી મોટી પબ્લિક કોર્પોરેશન),&lt;ref name=&quot;2007-Fortune-Global-500&quot;&gt;સ્ટાફ રાઈટર. &quot;[http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2007/ ફોર્ચ્યુન ગ્લોબલ 500] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101226095411/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2007/ |date=2010-12-26 }}.&quot; ''સીએનએન/ફોર્ચ્યુન.''  2007. 8 નવેમ્બર, 2007 પર પાછું મેળવ્યું.&lt;/ref&gt; જે.બી. હન્ટ અને ટાયસન ફૂડસનો સમાવેશ થાય છે. 1970ની આર્થિક તેજીના પરિણામે રાજ્યના આ વિસ્તારે આર્થિક તેજીને અનુભવી છે. હાલના વર્ષોમાં, વાહનના ભાગોના ઉત્પાદકોએ, તેમના બીજા રાજ્યોના વાહન કારખાનાઓને સહકાર આપવા પૂર્વી અરકાનસાસમાં કારખાનાઓ ખોલ્યા છે. પર્યટન પણ અરકાનસાસના અર્થતંત્ર માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે; કાયદાકીય રાજ્યનું ઉપનામ 'ધ નેચરલ સ્ટેટ' 1970માં મૂળરૂપે ('અરકાનસાસ ઈઝ અ નેચરલ' રૂપે) વિજ્ઞાપન માટે રાજ્ય પર્યટન દ્વારા રાખવામાં આવ્યું હતું, અને આજે પણ નિયમિતરૂપે આજદિન ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

Forbes.com&lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/2007/07/10/washington-virginia-utah-biz-cz_kb_0711bizstates-table.html ટેબલ : વ્યાપાર માટેના સર્વશ્રેષ્ઠ રાજ્યો - Forbes.com]&lt;/ref&gt; મુજબ અરકાનસાસ હાલમાં સર્વશ્રેષ્ઠ વ્યાપાર માટેના રાજ્ય માટે 21માં, વ્યાપારના ભાવ માટે 9 માં, મજુરી માટે 40 માં, નિયંત્રિક વાતાવરણ માટે 22માં, આર્થિક વાતાવરણ માટે 17માં, વૃદ્ધિ સંભાવના માટે 9 માં, ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટમાં 35 માં, અને હકારાત્મક આર્થિક બદલાવનો 3.8 % અથવા 22 માં ક્રમે આવે છે.

=== કરનિર્ધારણ ===
[[ચિત્ર:Map of Arkansas.png|215px|thumb|right|પ્રદેશોની સીમા દોરેલા સાથેનો અરકાનસાસનો નકશો]]
અરકાનસાસ 1.0 % થી 7.0 % સુધી છ કોષ્ઠકના રાજ્ય આયકરને લાદે છે. સૂચીયન વ્યકિતઓના લશ્કરી વેતનના પ્રથમ $ 9000 અરકાનસાસ કરમાંથી રાહત મેળવે છે; અધિકારીઓએ તેમના લશ્કરી વેતનના પ્રથમ $ 6000 પર રાજ્યનો આયકર ચૂકવવાનો નથી હોતો. નિવૃત લોકોએ સામાજિક સુરક્ષા પર, અથવા તેમના ખર્ચ આધારિત વસૂલીની સાથે તેમના પેન્શન પરના પ્રથમ $ 6000 નફા પર કોઈ કર ચૂકવવાનો નથી હોતો. ટેક્ષારકાના, અરકાનસાસના નિવાસીઓ અરકાનસાસ આયકરમાંથી છૂટ મેળવે છે; ટેક્ષારકાના, ટેક્ષાસના રહેવાસીઓ દ્વારા ત્યાં કમાયેલ વેતન અને વ્યાપારી આવક પર પણ રાહત છે. અરકાનસાસનો ગ્રોસ આવક વેચાણ કર અને વળતર ઉપયોગ કરનો દર અત્યારે 6 % છે.  રાજ્યએ પણ જનાદેશ આપ્યો કે વિવિધ સેવાઓ પણ સેલ્સ ટેક્ષની ઉઘરાણીનો વિષય રહેશે. તેમા જૂના મકાનો તોડનાર અને વાહન ખેંચનારાઓની સેવાઓ; ડ્રાય ક્લિનિંગ અને લોન્ડ્રી; શરીર પર ભેદન, છૂંદણા અને ઇલેક્ટ્રોલિસિસ;, જીવાત નિયંત્રણ; સુરક્ષા અને ચેતવણી દેખરેખ કરનાર; સ્વયં સંગ્રહ કરવાની સુવિધાઓ; હોડીનું ભંડારણ અને સાચવણી; અને પાળતુંની દેખરેખ અને પાળતું પ્રાણીના ઘર બનાવવાની સેવાઓ આપનારનો સમાવેશ થાય છે.

રાજ્યના સેલ્સ ટેક્ષની સાથે, અરકાનસાસ શહેરમાં 300 થી વધારે સ્થાનિય કરો છે. જો તે તેમના વિસ્તારના મતદારો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવેલા હોય તો શહેરો અને પ્રદેશોને વધારાના સ્થાનિય વેચાણ અને ઉપયોગ કરોને બનાવવાનો અધિકાર હોય છે. આ સ્થાનીય કરોને એક મર્યાદા હોય છે; તેઓ દરેક નિર્ધારિત કરતા 1 % માટે $ 25 થી વધી શકવા ના જોઈએ.  આ વધારાના કરો રાજ્યો દ્વારા લેવામાં આવે છે, જે પછી નાણા પાછા સ્થાનિય અધિકાર ક્ષેત્રમાં માસિક રૂપથી વહેંચવામાં આવે છે. ઓછી આવકના કરદાતાઓ કુલ વાર્ષિક પારિવારિક આવક $ 12000 થી ઓછી હોય તેઓને વીજળીના ઉપયોગ માટેના સેલ્સ ટેક્ષમાંથી છૂટ મેળવવાની પરવાનગી હોય છે. આલ્કોહોલિક પીણાનું વેચાણ વધારાના કરોને ભોગવે છે. 10 % જોડાયેલ મિશ્રિત પીણા કરને રેસ્ટોરેન્ટોમાં આલ્કોહોલિક પીણાના વેચાણ (બીયરને બાદ કરતા) પર લાગુ પાડવામાં આવે છે. 'ચાલુ પરિસર' વપરાશ માટે વેચાણ માટે 4 ટકા કર બધા મિશ્રિત પીણાઓ (બીયર અને વાઈન સિવાય) ના વેચાણ પર લાગુ પડે છે. 3 % કર એ બંધ પરિસર વપરાશ માટે વેચાતા બીયર પર લાગુ પડે છે. મિલકત કર સાચી અને વ્યકિતગત મિલકત પર નિર્ધારિત કરવામાં આવે છે, માત્ર કિંમતના 20 % એ કરનો આધાર રૂપે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

== પરિવહન ==
=== હાઈવે ===
[[ચિત્ર:Arkansas Interstates map with counties.JPG|378px|right|thumb|અરકાનસાસ આંતરરાજ્યો અને યુ.એસ. હાઈવેના નકશો.]]

==== આંતરરાજ્ય હાઈવે ====
====યુ.એસ. રસ્તાઓ ====
* [[ચિત્ર:US 49.svg|20px]] યુએસ રૂટ 65
* [[ચિત્ર:US 59.svg|20px]] યુએસ રૂટ 65
* [[ચિત્ર:US 61.svg|20px]] યુએસ રૂટ 61
* [[ચિત્ર:US 62.svg|20px]] યુએસ રૂટ 65
* [[ચિત્ર:US 63.svg|20px]] યુએસ રૂટ 63
* [[ચિત્ર:US 64.svg|20px]] યુએસ રૂટ 65
* [[ચિત્ર:US 65.svg|20px]] યુએસ રૂટ 65
* [[ચિત્ર:US 67.svg|20px]] યુએસ રૂટ 67
* [[ચિત્ર:US 70.svg|20px]] યુએસ રૂટ 65
* [[ચિત્ર:US 71.svg|20px]] યુએસ રૂટ 71
* [[ચિત્ર:US 82.svg|20px]] યુએસ રૂટ 65
* [[ચિત્ર:US 165.svg|25px]] યુએસ રૂટ 65
* [[ચિત્ર:US 167.svg|25px]] યુએસ રૂટ 65
* [[ચિત્ર:US 270.svg|25px]] યુએસ રૂટ 65
* [[ચિત્ર:US 271.svg|25px]] યુએસ રૂટ 65
* [[ચિત્ર:US 278.svg|25px]] યુએસ રૂટ 65
* [[ચિત્ર:US 371.svg|25px]] યુએસ રૂટ 65
* [[ચિત્ર:US 412.svg|25px]] યુએસ રૂટ 65
* [[ચિત્ર:US 425.svg|25px]] યુએસ રૂટ 65
==== રાજ્ય હાઈવે ====
[[ચિત્ર:ArkansasMissRiver.JPG|thumb|right|અરકાનસાસમાં પ્રવેશતા આંતરરાજ્ય 40, તે મીસીસિપી નદીને ક્રોસ કરે છે.]]

માર્ચ 2008માં, પબ્લિક એડમિનિસ્ટ્રેશન માટેની અમેરિકન સોસાયટી નેશનલ કોન્ફરન્સમાં પ્રસ્તુત અમેરિકન સ્ટેટ લીટર સ્કોરકાર્ડે, અરકાનસાસને, તેના હાઈવે અને સાર્વજનિક સંપત્તિઓ પરથી ગંદકી અને કચરો હટાવવા માટે રાષ્ટ્રીય 'સૌથી ખરાબ રાજ્ય' રૂપે અંકિત કર્યું. NHTSA ના આંકડાના આધાર મુજબ, રાજ્યનો ગંદકી અને કચરા સંબંધિત વાહન અકસ્માતનો દર એ રાષ્ટ્રીય સરેરાશથી થોડો વધારે છે.&lt;ref&gt;એસ. સ્પેસ્ક, ધ અમેરિકન સ્ટેટ લીટર સ્કોરકાર્ડ&lt;/ref&gt;

=== હવાઇમથકો ===
બેન્ટન પ્રદેશમાં હાઈફીલમાં લીટલ રોક નેશનલ એરપોર્ટ (એદમ્સ ફીલ્ડ) અને નોર્થવેસ્ટ અરકાનસાસ રિજ્યોનલ એરપોર્ટ એ અરકાનસાસના મુખ્ય હવાઈ મથકો છે. યાત્રી સેવાઓ ફોર્ટ સ્મીથમાં પણ ઉપલબ્ધ છે, સાથે મર્યાદિત સેવાઓ ટેક્ષારકાના, રસેલવીલે, પાઈન બ્લફ, હેરીસન, ઓઝાર્ક રિજ્યોનલ એરપોર્ટ માઉન્ટેન હોમ, હોટ સ્પ્રીંગ્સ, ઇએલ ડોરાડો અને જોન્સબોરોમાં પણ ઉપલબ્ધ છે.  ઘણા હવાઈ મુસાફરો પૂર્વી અરકાનસાસમાં મેમ્ફીઝ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટનો ઉપયોગ કરે છે.

=== રેલ ===
એમટ્રેક ટેક્ષાસ ઈગલ યાત્રી ટ્રેન તેના રોજના શિકાગોથી સેન એન્ટોનિયોથી લોસ એન્જેલિસના રસ્તા પર અરકાનસાસમાં પ્રતિદિન વિવિધ સ્ટોપ કરે છે.

== કાયદો અને સરકાર ==
હાલના અરકાનસાસના ગવર્નર માઈક બીબ છે, જે ડેમોક્રેટિક છે, જે નવેમ્બર 7, 2006માં ચૂંટાયેલા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://archive.stateline.org/weekly/Stateline.org-Weekly-Original-Content-2006-11-06.pdf |title=2006 ગવર્નર હરિફાઈના વિજેતાઓ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728055148/http://archive.stateline.org/weekly/Stateline.org-Weekly-Original-Content-2006-11-06.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dwe.arkansas.gov/GenIfo/administration.html |title=Arkansas.gov ગવર્નર માટે એડમિનિસ્ટ્રેશન માટેનું પાનું |access-date=2010-09-06 |archive-date=2006-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060614164225/http://dwe.arkansas.gov/GenIfo/administration.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; બંને અરકાનસાસના યુ.એસ.ના સેનેટર્સ ડેમોક્રેટ્સ છે : બ્લાંકે લિંકન અને ર્માક પ્રયોર. રાજ્યની યુ.એસ. હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝનટેટિવ્સમાં ચાર જગ્યાઓ છે.  ત્રણ જગ્યાઓ ડેમોક્રેટ્સ દ્વારા ગ્રહણ કરાયેલ છે - રોબર્ટ મેરિયન બેરી ([http://nationalatlas.gov/printable/images/preview/congdist/ar01_109.gif મેપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070123235716/http://nationalatlas.gov/printable/images/preview/congdist/AR01_109.gif |date=2007-01-23 }}), વીક સીન્યદર ([http://nationalatlas.gov/printable/images/preview/congdist/ar02_109.gif મેપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070124002806/http://nationalatlas.gov/printable/images/preview/congdist/AR02_109.gif |date=2007-01-24 }}), અને માઈક રોસ ([http://nationalatlas.gov/printable/images/preview/congdist/ar04_109.gif મેપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070124013536/http://nationalatlas.gov/printable/images/preview/congdist/AR04_109.gif |date=2007-01-24 }}). રાજ્યના એકમાત્ર રિપબ્લિકન કોંગ્રેસમેન જોન બુઝમેન ([http://nationalatlas.gov/printable/images/preview/congdist/ar03_109.gif મેપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070123234521/http://nationalatlas.gov/printable/images/preview/congdist/AR03_109.gif |date=2007-01-23 }}) છે.

{| align=&quot;right&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:92%&quot;
|+ &lt;td&gt;'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' &lt;/td&gt;
|- bgcolor=&quot;lightgrey&quot;
! વર્ષ
! રિપબ્લિકન
! ડેમોક્રેટિક
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|2008
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''58.72%'''  ''638,017'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|38.86% ''422,310'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|2004
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''54.31%'''  ''572,898'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|44.55% ''469,953'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|2000
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''51.31%'''  ''472,940'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|45.86% ''422,768'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|1996
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|36.80% ''325,416'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''53.74%'''  ''475,171'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|1992
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|35.48% ''337,324'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''53.21%'''  '' '' 505,823
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|1988
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''56.37%'''  ''466,578'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|42.19% ''349,237'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|1984
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''60.47%'''  ''534,774'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|38.29% ''338,646'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|1980
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''48.13%'''  ''403,164'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|47.52% ''398,041'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|1976
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|34.93% ''268,753'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''64.94%'''  ''499,614'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|1972
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''68.82%'''  ''445,751'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|30.71% ''198,899'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightgrey&quot;|1968*
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|31.01% ''189,062'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|30.33% ''184,901'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|1964
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|43.41% ''243,264'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''56.06%'''  ''314,197'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|1960
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|43.06% ''184,508'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''50.19%'''  ''215,049'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;lightgrey&quot;|*જ્યોર્જ વોલેસ દ્વારા રાજ્ય જીત્યા&lt;br /&gt;અમેરિકન ઇન્ડિપેન્ડન્ટ પાર્ટીના,&lt;br /&gt;38.65% થી, અથવા 235,627 મતો
|}

અરકાનસાસની જનરલ એસેમ્બલીમાં ડેમોક્રેટિક પાર્ટી ખૂબ-બહુમતિ સ્થિતિ ધરાવે છે. મોટાભાગના સ્થાનિય અને રાજ્યભરના કાર્યાલયો પણ ડેમોક્રેટિક દ્વારા ગ્રહણ કરાયેલ છે. આ આધુનિક દક્ષિણમાં ઓછું જોવા મળે છે, જ્યાં મોટાભાગના રાજ્યભરના કાર્યાલયો રિપબ્લિકન્સ દ્વારા ગ્રહણ કરાયેલ છે. 1992માં અરકાનસાસ પાસે એક વિશિષ્ટતા હતી એક એવા રાજ્ય હોવાની કે જે આખા દેશમાં જેણે મોટાભાગના બધા મતો એક જ ઉમેદવાર રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીમાં આપ્યા - સ્થાનિય પૂત્ર બિલ ક્લિન્ટન - જ્યારે બીજા બધા રાજ્યોના નિર્વાચક મતો ત્રણ ઉમેદવારો વચ્ચેના મતોના બહુમત દ્વારા જીતાયેલ હોય છે. હાલના વર્ષોમાં રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીઓમાં અરકાનસાસ વધારે વિશ્વસનીયરૂપથી રિપબ્લિકન થયું છે. 2008માં રાજ્યએ 20 ટકા અંકોના માર્જીનથી જોન મેક્કેઇનને મતો આપ્યા, તેણે દેશના એવા રાજ્યોમાંથી એક બનાવ્યું જેણે 2004 કરતા વધારે રિપબ્લિકનને મત આપ્યા. (બીજા લુઈસ્યિાના, ટેન્નેસ્સી, ઓકલાહોમા, અને વેસ્ટ વરજિનિયા હતા.)&lt;ref&gt;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/54/Election-state-04-08.png&lt;/ref&gt; અરકાનસાસમાં ઓબામાનું અપેક્ષાકૃત નબળા દેખાવનું મોટાભાગનું કારણ પૂર્વે અરકાનસાસની ર્ફસ્ટ લેડી હિલેરી ક્લિન્ટન નામાંકન જીતવાના માટેની અસફળતા પછી રાજ્યના ડેમોક્રેટ તરફના ઉત્સાહનો અભાવ હતું, અને તેનો અપેક્ષાકૃત ગરીબ શ્વેત મતદાતાઓમાં નબળું પ્રદર્શન પણ કારણ હતું. જો કે, ડેમોક્રેટિક ઉપસ્થિતિ રાજ્યના સ્તરપર ખૂબ જ મજબૂત રહી; 2006માં, ડેમોક્રેટસ બધા રાજ્યભરમાંના કાર્યાલયમાં મતદાતાઓ દ્વારા ડેમોક્રેટિક સ્વીપમાં ચૂંટાયા, જેમાં અરકાનસાસ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી પણ ગવર્નરશીપ પાછું મેળવવાનો સમાવેશ થાય છે, અને 2008માં માર્ક પ્રયોરે ગ્રીન ઉમેદવાર રેબેકાહ કેનેડીના વિરુદ્ધ લગભગ 80 % મતોથી, કોઈપણ રિપબ્લિકનના વિરોધ વિના ફરીથી ચૂંટાઇને આવ્યા હતા.

મોટાભાગની રિપબ્લિકન તાકાત ફોર્ટ સ્મીથ અને બેન્ટનવીલેની આસપાસના વિસ્તારમાં, તેમ જ સાથે સાથે માઉન્ટેન હોમ વિસ્તારની આસપાસના ઉત્તર કેન્દ્રીય અરકાનસાસના વિસ્તારમાં રહી છે. તાજેતરના વિસ્તારમાં, રિપબ્લિકન 90 ટકા અથવા તેથી વધારે મતો જીતવા માટે જાણીતા છે.  રાજ્યના બાકી ભાગો વધુ ડેમોક્રેટિક છે. પુનનિર્માણ પછી અરકાનસાસે માત્ર એક જ રિપબ્લિકનને યુ.એસ. સેનેટર માટે ચૂંટયો છે, ટીમ હચીન્સન, જેને એક અવધિ પછી માર્ક પ્રયોર દ્વારા હરાવવામાં આવેલા. પુનનિર્માણ પછીથી જનરલ એસેમ્બલી કયારેય રિપબ્લિકન પાર્ટી પક્ષ દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવી નથી અને જે દેશમાં, મસ્સાચુસેટસ, હવાઈ અને કનેકટીકટ પછી ચોથા ક્રમનું ખૂબ ભારે ડેમોક્રેટિક લેજીસલેચર છે.  અરકાનસાસ પૂર્વ સંધિના રાજ્યોમાંથી બે રાજ્યોમાંનુ એક છે જે યુ.એસ. સેનેટમાં (અન્ય વરજીનિયા) બે ડેમોક્રેટ મોકલે છે.

જોકે ડેમોક્રેટ્સ મોટા ભાગના નોંધાયેલા મતદાતાઓમાં જબરજસ્ત બહુમત છે, ડેમોક્રેટિક પાર્ટી ઓફ અરકાનસાસ રાષ્ટ્રીય સંસ્થા કરતા ખૂબ વધારે રૂઢિવાદ છે.  ત્રણ ડેમોક્રેટિક પ્રતિનિધિઓમાંથી બે, બ્લૂ ડોગ કોલિશનના સભ્યો છે, જેમની પ્રકૃતિ હંમેશા, સેન્ટર-લેફ્ટ ડેમોક્રેટિક મુખ્ય ધારા કરતા વધારે વ્યાપારી, વધારે લશ્કરી અને સામાજિક રૂપથી રૂઢિવાદ હોવાની હોય છે.  રાજ્યની સૌથી વધારે ઈસાઈ ધર્મના પુસ્તક સંબંધ જનસંખ્યાને દર્શાવતા, રાજ્ય પાસે મજબૂત રૂઢિવાદ રૂચિ છે.  અરકાનસાસ સંવિધાન હેઠળ અરકાનસાસ કામનો અધિકાર આપતું રાજ્ય છે, તેના મતદાતાઓએ સમ-જાતિના લગ્ન પર 75 % હા ના મતો સાથે પાબંદી મૂકી છે, અને રાજ્ય એક એવું છે જેના લેજીસલેશનના પુસ્તકોમાં ગર્ભપાત પર પાબંદી મૂકી છે, ''રોઈ વી. વેડ'' ની ઘટના જ્યારે ઊંઘી પડી હતી. 

અરકાનસાસમાં, લેફટનેન્ટ ગવર્નરને ગવર્નરથી અલગરૂપથી ચૂંટવામાં આવે છે અને માટે તે બીજા રાજકીય પક્ષનો પણ હોય શકે.દરેક અધિકારીની મુદ્દત ચાર વર્ષની હોય છે. કાર્યાલય ધારકો બે પૂરી મુદ્દતો વત્તા પ્રથમ પૂરી મુદ્દતના પહેલાની કોઈ અર્ધી મુદ્દત માટે મુદ્દત મર્યાદિત હોય છે.  અરકાનસાસના ગવર્નર સંબંધી મુદ્દતો 1986ની જનરલ ચૂંટણી પછી ચાર વર્ષની છે, તે પહેલાં, આ મુદ્દત બે વર્ષની હતી.કેટલાક અરકાનસાસના પ્રદેશોમાં બે પ્રાદેશિક જગ્યાઓ છે, સામાન્યરૂપથી જે એક હોય તેના વિરોધમાં આ છે. વ્યવસ્થા તે પહેલાંની ગોઠવાય છે જ્યારે રાજ્યમાં મુસાફરી અત્યંત મુશ્કેલ રહેતી હતી. આ જગ્યાઓ સામાન્યરીતે પ્રદેશના બે વિરોધી દિશામાં રહેતી હોય છે.  જો કે મુસાફરી હવે પહેલાં હતી તેટલી તકલીફવાળી નથી રહી, આ બે જગ્યાઓની વ્યવસ્થાને કાઢી દેવા માટે થોડા પ્રયાસો કરાયા, જ્યાં તે છે, કારણ કે પ્રાદેશિક જગ્યા એ શહેરમાં તે રહેલી હોય છે તે માટે ગર્વ (અને નોકરી) માટેની વાત છે. કાયદા દ્વારા તેના નામના ઉચ્ચારણને નિર્દિષ્ટ કરનાર અરકાનસાસ એકમાત્ર રાજ્ય છે (આર-કાનસો).&lt;ref name=&quot;Arkansas&quot;/&gt; અરકાનસાસના સંવિધાનમાં આર્ટિકલ 19 (મિસેલેનિયસ પ્રોવિઝન), બાબત 1 જણાવે છે કે 'નાસ્તિકો કાર્યાલય ધારણ કરવા કે સાક્ષીરૂપે પરીક્ષણ કરાવવા માટે અયોગ્ય છે,' અને જણાવે છે 'કોઈપણ વ્યકિત જે પ્રભૂના અસ્તિત્વને ગણતો નથી, તે આ રાજ્ય સાર્વજનિક વિભાગમાં કોઈપણ કાર્યાલયને ધારણ ના કરી શકે, ના તો તે કોઇપણ કોર્ટમાં સાક્ષી તરીકે પરિક્ષણ માટે સક્ષમ છે.' જો કે ''ટોરકાસો વી. વોટકિન્સ''  (1961)માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રિમ કોર્ટ મુજબ આ પ્રાવધાન અમાન્ય છે, જેનો સામાન્ય જરૂરિયાતે મેરીલેન્ડમાં પ્રથમ અને ચૌદમાં સુધારાઓ વચ્ચે યુ.એસ. સંવિધાનનો ઉલ્લંઘન કર્યો હતો.

== મહાનગરીય વિસ્તારો ==
2009ના વસતી ગણતરીના અંદાજમાં લીટલ રોક-નોર્થ લીટલ રોક-પાઈન બ્લફનો સંયુકત આંકડાકીય વિસ્તાર 862,520 લોકોને ધરાવે છે. તે અરકાનસાસમાં સૌથી મોટો છે. ફેયટ્ટેવીલે-સ્પ્રીંગડેલ-રોજર્સ મહાનગરીય વિસ્તાર રાજ્ય માટે અને તેના અર્થતંત્ર માટે વધારેને વધારે મહત્વનો બનતો જાય છે. 2009માં યુ.એસ. વસતી ગણતરી એમએસેના વસતીને 464,623 હોવાનું માનતી હતી (2000માં 347,045 થી ઉપર), રાષ્ટ્રમાં તેને સૌથી ઝડપી વૃદ્ધિ કરનાર રાજ્ય બનાવે છે.

{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! ક્રમ
! શહેર
! 2007–2008 ની વસતી
|-
|  1. 
|  લીટલ રોક 
|  189,515 
|  સેન્ટ્રલ
|-
|  2. 
|  ફોર્ટ સ્મીથ 
|  84,716 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  3. 
|  ફેયટ્ટેવીલે 
|  73,372 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  4. 
|  સ્પ્રીંગડેલ 
|  68,180 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  5. 
|  જોન્સબોરો 
|  63,690 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  ૬ . 
|  નોર્થ લીટલ રોક 
|  59,430 
|  સેન્ટ્રલ
|-
|  7. 
|  કોન્વે 
|  57,544 
|  સેન્ટ્રલ
|-
|  ૮ . 
|  રોજર્સ 
|  56,726 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  9. 
|  પાઈન બ્લફ 
|  50,408 
|  સાઉથવેસ્ટ
|-
|  10. 
|  હોટ સ્પ્રીંગ્સ  
|  39,467 
|  સાઉથવેસ્ટ
|-
|  ૧૧. 
|  બેન્ટનવીલે 
|  35,526 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  12 
|  જેકસનવીલે 
|  31,351 
|  સેન્ટ્રલ
|-
|  13. 
|  ટેક્ષારકાના 
|  30,087 
|  સાઉથવેસ્ટ
|-
|  ૧૪ 
|  બેન્ટન 
|  29,452 
|  સેન્ટ્રલ
|-
|  15% 
|  રસેલવીલે 
|  27,602 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  16 
|  વેસ્ટ મેમ્ફીસ 
|  27,070 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  17. 
|  પેરાગોલ્ડ 
|  24,800 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  18 
|  શેરવુડ 
|  24,542 
|  સેન્ટ્રલ
|-
|  19 
|  કેબોટ 
|  23.614 
|  સેન્ટ્રલ
|-
|  20 
|  વેન બુરેન 
|  22,543 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  21. 
|  સિયરસી 
|  22,299 
|  સેન્ટ્રલ
|-
|  22 
|  એલ ડોરાડો 
|  19,905 
|  સાઉથવેસ્ટ
|-
|  23 
|  બેલા વિસ્ટા 
|  16,388 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  24 
|  માઉમેલે 
|  16,201 
|  સેન્ટ્રલ
|-
|  25 
|  બ્લાઈથવીલે 
|  16,105 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  26. 
|  બ્રાયન્ટ 
|  15,040 
|  સેન્ટ્રલ
|-
|  27. 
|  સીલોઅમ સ્પ્રીંગ્સ 
|  14,825 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  28 
|  ફોરેસ્ટ સિટી 
|  13,281 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  29 
|  હેરિસન 
|  13,108 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  30. 
|  માઉન્ટેન હોમ 
|  12,592 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  31. 
|  મેરિયન 
|  12,217 
|  નોર્થવેસ્ટ
|-
|  32 
|  મેગ્નોલિયા 
|  11,766 
|  સાઉથવેસ્ટ
|-
|  33. 
|  કેમડેન 
|  11,512 
|  સાઉથવેસ્ટ
|-
|  34 
|  અર્કાડેલ્ફિયા 
|  11,130 
|  સાઉથવેસ્ટ
|-
|  35. 
|  હોપ 
|  10,378 
|  સાઉથવેસ્ટ
|}
આ વસતી સંખ્યા જુલાઈ 2008ના યુ.એસ. વસતી ગણતરી મુજબની છે. તેઓ હાલના શહેર વસતી સંખ્યાઓ છે.

== શહેરો અને નગરો ==
[[ચિત્ર:Littlerock.JPG|thumb|લીટલ રોક એ અરકાનસાસની રાજધાની છે અને સૌથી વધુ વસતી વાળું શહેર]]
[[ચિત્ર:GarrisonFSM.jpg|thumb|ફોર્ટ સ્મીથ]]
[[ચિત્ર:Tropical Storm Fay over the Dominican Republic (2008).jpg|thumb|ફેયટ્ટેવીલે]]

'''ઘાટા'''  અક્ષરોના નામો 20,000થી વધારે વસતી ધરાવે છે.
{|
|-
|  valign=&quot;top&quot; 
| 
* અલ્મા 
* અર્કાડેલ્ફિયા
* અવોકા
* બેટસવિલે
* બીબ
* બીલે વિસ્ટા
* '''બેન્ટન''' 
* '''બેન્ટનવીલે''' 
* બ્લાઈથવીલે
* બુનવીલે
* બ્રાયન્ટ
* '''કેબોટ''' 
* કેમડેન
* '''કોનવે''' 
* ક્રોસ્સેટ
* ડેક્વિન
* '''એલ ડોરાડો''' 
* યુરોકા સ્પ્રીંગ્સ
* '''ફેયટ્ટેવીલે''' 
* ફોરેસ્ટ વીલે
* '''ફોર્ટ સ્મીથ''' 
* ગ્રીનવુડ
* હેરિસન
* હોરેશ્યો
* હેલેના-વેસ્ટ 
હેલેના
* હોપ
* '''હોટ સ્પ્રીંગ્સ''' 
* '''જેકસનવીલે''' 
* '''જોન્સબોરો''' 
* લેક વીલેજ
* '''લીટલ રોક''' 
* લોનોકે 
* લોકસબર્ગ
* મેગ્નોલિયા
|  valign=&quot;top&quot; 
| 
* માલવેર્ન
* મેરિયન
* માર્કડ ટ્રી
* માઉમેલે 
* મેના 
* મોન્ટિસેલો
* મોરિલટન
* માઉન્ટેન હોમ
* માઉન્ટેન વ્યૂ
* નેચરલ સ્ટેપ્સ
* ન્યુપોર્ટ
* '''નોર્થ લીટલ રોક''' 
* ઓશિઓલા
* '''પેરાગોલ્ડ''' 
* '''પાઈન બ્લફ''' 
* પ્લિસન્ટ હોલ
* પોકાહોન્ટાસ
* '''રોજર્સ''' 
* '''રસેલવીલે''' 
* '''સિયરસી''' 
* '''શેરવુડ''' 
* સીલોઅમ સ્પ્રીંગ્સ
* '''સ્પ્રીંગડેલ''' 
* સ્ટટગાર્ટ
* '''ટેક્ષારકાના''' 
* ટ્રુમેન
* '''વેન બુરેન''' 
* વેલડ્રોન
* વેલનટ રીજ
* વેરન
* '''વેસ્ટ મેમ્ફીસ''' 
* વાયને
|}

== શિક્ષણ ==
=== સાર્વજનિક શાળા જિલ્લાઓ ===
* અરકાનસાસમાં શાળા જિલ્લાની સૂચિ 

=== સંશોધનના કેન્દ્રો ===
* નેશનલ સેન્ટર ફોર ટોક્સિકોલોજીકલ રિસર્ચ
* યુનિવર્સિટી ઓફ આરકાનસાસ ડિવિઝન ઓફ એગ્રીકલ્ચર

=== કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ ===
[[ચિત્ર:Dean B. Ellis Library, Arkansas State University (3 September 2005).jpg|thumb|right|અરકાનસાસ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, જોન્સબોરો.]]
* અરકાનસાસ બાપ્ટિસ્ટ કોલેજ
* અરકાનસાસ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી સિસ્ટમ
** અરકાનસાસ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી - જોન્સબોરો
** અરકાનસાસ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી - માઉન્ટેન હોમ
* અરકાનસાસ ટેક યુનિવર્સિટી
* સેન્ટ્રલ બાપ્ટિસ્ટ કોલેજ
* હાર્ડિંગ યુનિવર્સિટી
* હેન્ડરસન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી
* હેન્ડ્રીક્ષ કોલેજ
* જોન બ્રાઉન યુનિવર્સિટી
* લ્યોન કોલેજ
* ઔચિટા બાપ્ટિસ્ટ યુનિવર્સિટી
* ઓઝાર્ક કોલેજ
* ફિલાન્ડર સ્મીથ કોલેજ
* સાઉધર્ન અરકાનસાસ યુનિવર્સિટી
[[ચિત્ર:UAMS 2.jpg|frame|યુએએમએસ એ રાજ્યનું પ્રમુખ સ્વાસ્થ્ય શિક્ષણ સંસ્થા છે.]]
* યુનિવર્સિટી ઓફ અરકાનસાસ સિસ્ટમ
** ફેયટ્ટેવીલે ખાતે યુનિવર્સિટી ઓફ અરકાનસાસ
** ફોર્ટ સ્મીથ ખાતે યુનિવર્સિટી ઓફ અરકાનસાસ
** લીટલ રોક ખાતે યુનિવર્સિટી ઓફ અરકાનસાસ
** યુનિવર્સિટી ઓફ અરકાનસાસ ફોર મેડિકલ સાયન્સિસ
** મોન્ટિસીલો ખાતે યુનિવર્સિટી ઓફ અરકાનસાસ
** પાઈન બ્લફ ખાતે યુનિવર્સિટી ઓફ અરકાનસાસ
** બેટસવીલે ખાતે યુનિવર્સિટી ઓફ અરકાનસાસ કમ્યુનિટી કોલેજ 
** મોરીલટન ખાતે યુનિવર્સિટી ઓફ અરકાનસાસ કમ્યુનિટી કોલેજ
* યુનિવર્સિટી ઓફ સેન્ટ્રલ અરકાનસાસ
* યુનિવર્સિટી ઓફ ધ ઓઝાર્ક 
* વિલિયમ્સ બાપ્ટિસ્ટ કોલેજ

== નોંધનીય નિવાસીઓ ==
{{div col|4}}
* જોએ લોરેન એડમ્સ
* હોમર એમ. એડકીન્સ
* બીલ એલેક્ષાન્ડર
* ડેલ આલ્ફોર્ડ
* માયા એન્જેલો
* બેરીલ એન્થની
* મોરિસ આર્નોલ્ડ
* હેરી એશમોર
* વેન એચ. બબીટ્ટ
* ગીલબર્ટ બેકર
* ડેઈઝી બેટસ
* બ્રુસ બેનેટ
* રોબર્ટ મેરિઅન બેરી
* એડવીન આર. બેથુન
* લેન બ્લેલોક
* ફે બુઝમેન
* જહોન બુઝમેન
* વીકી બુઝમેન
* હેનરી એમ. બ્રીટ
* મોરીસ એલ. બ્રીટ
* લાઉ બ્રોક
* ફ્રેન્ક બ્રોયલ્સ
* ડી બ્રાઉન
* હેલન ગર્લે બ્રાઉન
* પૉલ “ બૅર ” બ્ર્યાન્ટ
* ડેલ બમ્પર્સ
* પ્રેસ્ટોન બીનમ
* ગ્લેન કેમ્પબેલ
* હેટી કેરાવે
* જહોની કેશ
* ફ્રાંસિસ ચેરી
* નોરીસ ચર્ચ (બાર્બરા જીન ડેવિસ)
* વેસ્લે કલાર્ક
* જેરી કલીમર
* બીલ કલીન્ટન
* હિલેરી રોધમ કલીન્ટન
* કેન કુન
* લીન એ. ડેવીસ
* “ ડીઝી ” ડીન
* એલિઝાબેથ આર. ડીન્સ
* બીલ ડીકી
* જય ડિકી
* બેથ ડીટ્ટો
* જીમ્મી ડ્રિફ્ટવુડ
* ડુગ્ગર ફેમીલી
* જીમી ડાયકસ
* ઓર્વલ ફૉબસ
* ડેરેક ફીશર
* જહોન ગાઉલ્ડ ફલેચર
* વુડી ફ્રીમેન
* જે. વિલિયમ ફલબ્રાઈટ
* ઓગસ્ટસ ગાર્લેન્ડ
* લીઓન ગ્રીફીથ
* જહોન ગ્રીશમ
* જહોન પૉલ હેમરશ્કમીટ
* બ્રુકસ હેઝ
* લીવોન હેલ્મ
* અર્નેસ્ટ હેમીંગ્વે
* કીમ હેન્ડરેન
* હાર્લેન હોલમેન
* માઈક હકાબી
* જહોની બ્ર્યાન હંટ
* ટોરી હંટર
* અસા હચીન્સન
* ટીમ હચીન્સન
* જો જેકસન
* કીથ જેકસન
* ટ્રાવિસ જેકસન
* જેમ્સ ડગલસ “ જસ્ટીસ જીમ ” જહોનસન
* જો જહોનસન
* જહોન એચ. જહોનસન
* વર્જિનિઆ મોરિસ જહોનસન
* જેરી જોન્સ
* સ્કોટ જોપ્લીન
* જીમ કીટ
* જ્યોર્જ કેલ
* એલન લેડ
* બેન્જામિન ટી. લેને
* મરજોરી લોરેન્સ
* એમિ લી
* કલીફ લી
* બ્લાન્ચ લેમ્બર્ટ લીંકન
* જીમ લીન્ડસે
* સોની લિસ્ટન
* એ. લીન લોવે
* જોશ લુકાસ
* ડગલસ મેકઆર્થર
* માર્ક માર્ટીન 
* જહોન એલ. મેકકલેલન
* હેયસ મેકક્લર્કીન
* જેમ્સ એસ. મેકડોનેલ
* જેમ્સ મેકડગલ 
* ડેરન મેકફેડ્ડન
* સિડ મેકમેથ
* વિલ્બર મિલ્સ
* માર્થા બીલ મિશેલ
* બેન મુડી
* જસ્ટીન મુરે
* જો નિકોલ્સ
* શેફીલ્ડ નેલ્સન
* રોબર્ટ પાલ્મર
* જુડી પેટી વોલ્ફ
* અલબર્ટ પાઈક
* સ્કોટી પાઈપન
* ચાર્લ્સ પોર્ટીસ
* ડીક પોવેલ
* ડેવિડ એચ. પ્રાયર
* માર્ક પ્રાયર
* જો પર્સેલ
* પ્રાટ રેમલ
* વિલિસ રીકેટસ
* બ્રુકસ રોબીન્સન
* જોસેફ ટી. રોબીન્સન
* ટોમી એફ. રોબીન્સન
* વીનથ્રોપ રોકફેલર
* વીનથ્રોપ પૉલ રોકફેલર
* માઈક રોસ
* મોનરોએ સ્વાર્ઝલોસ
* શેફર સ્મિથ
* જહોન ડબલ્યુ. સ્નાયડર
* જેફરસન ડબલ્યુ. સ્પેક
* સર હેનરી મોર્ટન સ્ટેનલે
* મેરી સ્ટીનબર્ગન
* એડવર્ડ ડુરેલ સ્ટોન
* પેટ સમરોલ
* બેરી સ્વીટઝર
* જરમેઈન ટેલર
* જેરી થોમસન
* બીલી બોબ થોર્નટન
* લીઓના ટ્રોક્સેલ
* જીમ ગાય ટકર
* ડોન ટાયસન
* સી. વેન વુડવર્ડ
* આર્કી વોગન 
* હેરોન વોનએલન
* સેમ વોલ્ટન
* જોસેફ એચ. વેસ્ટન
* ફ્રેન્ક ડી. વ્હાઈટ
* આર્ચીબાલ્ડ યેલ
{{div col end}}


== સંદર્ભો ==
{{Reflist|2}}

== વધુ વાંચન ==
{{Refbegin}}
* બ્લેર, ડિએન ડી. અને જય બાર્થ ''અરકાનસાસ પોલિટિક્સ એન્ડ ગવર્નમેન્ટ : ડુ ધ પીપલ રુલ?''   (2005)
* ડેબ્લેક, થોમસ એ. ''વીથ ફાયર એન્ડ સ્વોર્ડ : અરકાનસાસ, 1861-1874''  (2003)
* ડોનોવેન, ટિમોથી પી. અને વિલાર્ડ બી. ગેટવુડ જુનિ., એડિસ. ''ધ ગર્વનર્સ ઓફ અરકાનસાસ''  (1981)
* ડોગન, મિશેલ બી. ''કોન્ફીડરેટ અરકાનસાસ''  (1982),
* ડુવેલ લેલેન્ડ. એડિ., ''અરકાનસાસ : કોલોનિ એન્ડ સ્ટેટ''  (1973)
* ફલેચર, જોન ગોલ્ડ. ''અરકાનસાસ''  (1947)
* [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;amp;vid=LCCN04001664&amp;amp;id=dvMZ_YNpYrYC&amp;amp;pg=PP16&amp;amp;lpg=PP16&amp;amp;dq=peter+joseph+hamilton+reconstruction+period હેમિલ્ટન, પીટર જોસેફ. ][http://books.google.com/books?ie=UTF-8&amp;amp;vid=LCCN04001664&amp;amp;id=dvMZ_YNpYrYC&amp;amp;pg=PP16&amp;amp;lpg=PP16&amp;amp;dq=peter+joseph+hamilton+reconstruction+period ''ધ રિકન્સ્ટ્રકશન પિરિયડ'' ] (1906), યુગની સંપૂર્ણ માહિતીવાળો ઇતિહાસ; ડન્નીંગ સ્કૂલ નિતી; 570 પીપી; પાઠ 13 અરકાનસાસ પર
* હેન્સન, ગેરાલ્ડ ટી. અને કાર્લ એચ. મનીહોન. ''હિસ્ટોરીકલ એટલાસ ઓફ અરકાનસાસ''  (1992)
* કે, વી. ઓ. ''સાઉધર્ન પોલિટિકસ''  (1949)
* કીર્ક, જોન એ., ''રિડિફાઈનીંગ ધ કલર લાઈન : બ્લેક એક્ટિવિઝમ ઈન લીટલ રોક, અરકાનસાસ, 1940-1970''  (2002).
* મેકમેથ, સિડની એસ. ''પ્રોમિસીસ કેપ્ટ''  (2003)
* મુરે, વેડી ડબલ્યુ. એડિ., ''અરકાનસાસ ઈન ધ ગીલ્ડેડ એજ, 1874-1900''  (1976).
* પીયર્સ, નીલ આર. ''ધ ડીપ સાઉથ સ્ટેટસ ઓફ અમેરિકા : પીપલ, પોલિટિક્સ, એન્ડ પાવર ઈન ધ સેવન ડીપ સાઉથ સ્ટેટ્સ''  (1974)
* થોમ્પસન, જ્યોર્જ એચ. ''અરકાનસાસ એન્ડ રિકન્સ્ટ્રકશન''  (1976)
* વેહને, જીયાન્ની એમ. એટ. એલ. ''અરકાનસાસ : એ નેરેટિવ હિસ્ટરી''  (2002)
* વેહને જીયાન્ની એમ. ''અરકાનસાસ બાયોગ્રાફી : અ કલેકશન ઓફ નોટેબલ લાઈવ્સ''  (2000) 
* વ્હાઈટ, લોન્ની જે. ''પોલિટિકસ ઓન ધ સાઉથવેસ્ટર્ન ફન્ટ્રીયર : અરકાનસાસ ટેરીટરી, 1819-1836''  (1964)
* વિલિયમ્સ, સી. ફ્રેડ, એડિ. ''અ ડોકયુમેન્ટરી હિસ્ટરી ઓફ અરકાનસાસ''  (2005)
* ડબલ્યુપીએ., ''અરકાનસાસ : અ ગાઈડ ટુ ધ સ્ટેટ''  (1941)
{{Refend}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
* [http://www.arkansas.gov ઓફિસિયલ સ્ટેટ વેબસાઈટ]
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Arkansas}}
* [http://www.arkleg.state.ar.us/data/ar_code.asp અરકાનસાસ સ્ટેટ કોડ (અરકાનસાસની રાજ્ય પ્રતિમા)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013051630/http://www.arkleg.state.ar.us/data/ar_code.asp |date=2008-10-13 }}
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Arkansas અરકાનસાસ સ્ટેટ ડેટાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518075409/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Arkansas |date=2015-05-18 }} - અરકાનસાસ રાજ્ય સંસ્થા દ્વારા બનાવાયેલ શોધી શકાય તેવી અને અમેરિકન લાયબ્રેરી એસોસિયેશનના ગવર્નમેન્ટ ડોક્યુમેન્ટ્સ રાઉન્ડ ટેબલ દ્વારા સંકલિત ડેટાબેઝની એનોટેડ સૂચી.
* [http://www.ers.usda.gov/statefacts/ar.htm અરકાનસાસ રાજ્ય હકીકતો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625090802/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/ar.HTM |date=2012-06-25 }}
* [http://www.arkansas.com ઓફિસિયલ રાજ્ય પ્રવાસન વેબસાઇટ]
* [http://www.encyclopediaofarkansas.net/ અરકાનસાસ ઇતિહાસ અને સાંસ્કૃતિકનો વિશ્વકોષ]
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=AR અરકાનસાસ માટે ઊર્જા અને પર્યાવરણીય ડેટાબેઝ]
* [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/05000.html યુએસ સેન્સસ બ્યૂરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110104031416/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/05000.html |date=2011-01-04 }}
* [http://www2.census.gov/census_2000/datasets/demographic_profile/Arkansas/2kh05.pdf અરકાનસાસ માટેના 2000 વસતી અને આવાસનની વસતી ગણતરી], યુ.એસ. સેન્સસ બ્યુરો 
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=AR અરકાનસાસના યુએસજીએસ સાચા સમયના, ભૌગોલિક અને બીજા વૈજ્ઞાનિક સ્ત્રોતો]

[[શ્રેણી:અરકાનસાસ]]
[[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાજ્યો]]
[[શ્રેણી:અમેરિકાના સંધિ રાજ્યોના રાજ્યો]]
[[શ્રેણી:1821માં રચાયેલા રાજ્યો અને પ્રાંતો]]
[[શ્રેણી:અમેરિકાના રાજ્યો]]</text>
      <sha1>tefxksa7rjids9uyuyjp1eks55iv9r3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>આયોવા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26639</id>
    <revision>
      <id>901018</id>
      <parentid>897017</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T17:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="191232" sha1="jodxff62x7uystr73p3igftq5khm08w" xml:space="preserve">{{Infobox U.S. state
|Name=Iowa
| Fullname = State of Iowa
| Flag = Flag of Iowa.svg
| Flaglink = [[Flag of Iowa|Flag]]
| Seal = Seal of Iowa.png
| Map = Map of USA IA.svg
|Nickname=The Hawkeye State (official), The Tall Corn State&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uni.edu/iowaonline/6.htm|title=What children's literature might I use while teaching Iowa History?|work=Iowa History Online|publisher=Malcolm Price Laboratory School, Department of Curriculum and Instruction, [[University of Northern Iowa]]|access-date=June 26, 2009}}&lt;/ref&gt;
| Former = Iowa Territory
| Number of Representatives elected to U.S. Congress = 5
| Demonym = Iowan
| Motto = Our liberties we prize and our rights we will maintain.
| Capital = [[Des Moines, Iowa|Des Moines]]
| OfficialLang = English
| LargestCity = [[Des Moines, Iowa|Des Moines]]
| LargestMetro = [[Des Moines metropolitan area]]
| Governor = [[Chet Culver]] ([[Democratic Party (United States)|D]])
| Lieutenant Governor = [[Patty Judge]] (D)
| Legislature = [[Iowa General Assembly|General Assembly]]
| Upperhouse = [[Iowa Senate|Senate]]
| Lowerhouse = [[Iowa House of Representatives|House of Representatives]]
| Senators = [[Chuck Grassley]] ([[Republican Party (United States)|R]])&lt;br /&gt;[[Tom Harkin]] (D)
|Representative=3 Democrats, 2 Republicans
| PostalAbbreviation = IA
| AreaRank = 26&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| TotalAreaUS = 56,272
| TotalArea = 145,743
| LandArea = 144 700.8
| Number of counties 99
| WaterAreaUS = 402
| WaterArea = 1,042
| PCWater = 0.71
| PopRank = 30th
|2000Pop=3,007,856 (2009 est.)&lt;ref name=09CenEst&gt;{{cite web | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2009 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2009-12-23 | url = http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html}}&lt;/ref&gt;
| DensityRank = 35th
| 2000DensityUS = 53.5
| 2000Density = 20.7
| MedianHouseholdIncome = $48,075
| IncomeRank = 24&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| AdmittanceOrder = 29&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| AdmittanceDate = December 28, 1846
| TimeZone = [[Central Standard Time|CST]]=[[UTC-06]], [[Central Daylight Time|CDT]]=[[UTC-05]]
| Latitude = 40° 23′ N to 43° 30′ N
| Longitude = 90° 8′ W to 96° 38′ W
| LengthUS = 199
| Length = 320
| WidthUS = 310
| Width = 500
| HighestPoint = [[Hawkeye Point]]&lt;ref name=&quot;usgs&quot;&gt;{{cite web| date =29 April 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| access-date =November 6, 2006| archive-date =6 ઑક્ટોબર 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;
| HighestElevUS = 1,670
| HighestElev = 509
| MeanElevUS = 1,099
| MeanElev = 335
| LowestPoint = [[Mississippi River]]&lt;ref name=&quot;usgs&quot;/&gt; at Keokuk
| LowestElevUS = 480
| LowestElev = 146
| ISOCode = US-IA
|Website = www.iowa.gov
}}
'''આયોવા''' ({{IPAc-en|audio=en-us-Iowa.ogg|ˈ|aɪ|ə|w|ə}}){{refn|{{MerriamWebsterDictionary|access-date=May 14, 2017|Iowa}}}}{{refn|{{Cite American Heritage Dictionary|access-date=May 14, 2017|Iowa}}}}{{refn|{{Cite Oxford Dictionaries|Iowa|access-date=May 14, 2017}}}} એ મધ્યપશ્ચિમી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં આવેલું રાજ્ય છે અને તેને ઘણી વખત “અમેરિકન હાર્ટલેન્ડ” (અમેરિકાનું હાર્દ) તરીકે પણ ઓળખાવાય છે. તેનું નામ આયોવા લોકો પરથી આપવામાં આવ્યું છે. આયોવાએ કેટલીક અમેરિકન ઈન્ડિયન જનજાતિઓ પૈકીની એક જનજાતિ છે, જેમણે યુરોપીયન સંશોધન સમયે આ રાજ્ય પર કબ્જો કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Alex, Lynn M. |year=2000 |title=Iowa's Archaeological Past |publisher=University of Iowa Press, Iowa City}}&lt;/ref&gt; આયોવા ન્યૂ ફ્રાંસનાં ફ્રેન્ચ સંસ્થાનનો એક ભાગ હતું. લ્યુઇસિયાના પરચેઝ બાદ, અહીંના વસાહતીઓએ કૉર્ન બેલ્ટ (મકાઈની ઉપજ ધરાવતો પટ્ટો)નાં મધ્યમાં ખેતી આધારિત અર્થતંત્રનો પાયો નાખ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Merry, Carl A.|year=1996|title=The Historic Period|publisher=Office of the State Archeologist at the University of Iowa|url=http://www.uiowa.edu/~osa/learn/historic/hisper.htm|access-date=June 29, 2009|archive-date=જૂન 4, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090604163710/http://www.uiowa.edu/~osa/learn/historic/hisper.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આથી જ આયોવાને ઘણી વખત “વિશ્વનું અન્ન પાટનગર” તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;iaindustries&quot;&gt;{{cite web|title=Major Industries in Iowa|publisher=Iowa Department of Economic Development|url=http://www.iowalifechanging.com/downloads/iaindustries.pdf|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20050520102110/http://www.iowalifechanging.com/downloads/iaindustries.pdf|archive-date=મે 20, 2005|access-date=June 29, 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જો કે, આયોવાનું અર્થતંત્ર, સંસ્કૃતિ અને પ્રદેશ વૈવિધ્યપૂર્ણ છે. 20 સદીનાં મધ્ય અને ઉત્તરાર્ધમાં આયોવાનાં ખેતી આધારિત અર્થતંત્રનું રૂપાંતરણ એક આધુનિક ઉત્પાદન (મેન્યુફેક્ચરિંગ), પ્રક્રિયક (પ્રોસેસિંગ), આર્થિક સેવાઓ, બાયોટૅક્નોલૉજી (જૈવિકપ્રૌદ્યોગિક) અને હરિત ઊર્જા ઉત્પાદન (ગ્રીન એનર્જીપ્રોડક્શન)નાં વૈવિધ્યપૂર્ણ અર્થતંત્રમાં થયું છે.&lt;ref name=&quot;iaindustries&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;energy.iastate.edu&quot;&gt;{{cite web|title=Wind Energy in Iowa|url=http://www.energy.iastate.edu/renewable/wind/|publisher=Iowa Energy Center|access-date=August 8, 2009|archive-date=જૂન 21, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090621002941/http://www.energy.iastate.edu/renewable/wind/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આયોવા રહેવા માટેનાં સૌથી સલામત રાજ્યોની યાદીમાં સ્થાન પામ્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title= N.H. Receives Lowest Crime Ranking; Nevada Ranks as Worst State|url= http://www.insurancejournal.com/news/national/2009/03/25/99012.htm?print=1|work= Insurance Journal|publisher= Wells Publishing|date= March 25, 2009|access-date=August 8, 2009}}&lt;/ref&gt; ડસ મોઇન્સ એ આયોવાનું પાટનગર અને સૌથી મોટું શહેર છે.

== ભૂગોળ ==
=== સીમારેખાઓ ===
[[ચિત્ર:Iowa topography.jpg|thumb|250px|left|કાઉન્ટી અને મુખ્ય નદીઓ સાથે આયોવાની સ્થાનિક ભૂગોળ]] આયોવા પૂર્વમાં મિસિસિપી નદી, પશ્ચિમમાં મિઝોરી નદી અને બિગ સિઓક્સ નદીઓથી ઘેરાયેલું છે. તેની ઉત્તર સરહદે 43 અંશ અને 30 મિનિટ્સના ઉત્તર રેખાંશે સ્થિત છે.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Preamble to the 1857 Constitution of the State of Iowa |url=http://www.legis.state.ia.us/Constitution.html#pre1 |access-date=August 9, 2009 |archive-date=ઑગસ્ટ 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802085648/http://www.legis.state.ia.us/Constitution.html#pre1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;ઉલ્લેખનીય છે કે મિઝોરી અને મિસિસિપી નદીની સરદહો 19મી સદીમાં અંકિત કરાઇ હતી તે મુજબની છે, આ સરહદો તેના વર્તમાન સ્વરૂપથી બદલાઇ શકે છે.&lt;/ref&gt; તેની દક્ષિણ સરહદે ડસ મોઇન્સ નદી આવેલી છે જે લગભગ 40 અંશ અને 35 મિનિટ્સ ઉત્તરે છે. આ સરહદો ''મિઝોરી વિરુદ્ધ આયોવા'' ના કેસમાં&lt;ref&gt;48 યુએસ (7 હાઉ.) 660 (1849).&lt;/ref&gt; યુ.એસ. સુપ્રિમકૉર્ટ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવી હતી. મિઝોરી અને આયોવા વચ્ચે હની વૉર તરીકે જાણીતા સંઘર્ષ બાદ આ કેસ સુપ્રિમ કૉર્ટમાં પહોંચ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|first=Jeff|last=Morrison|title=Forty-Thirty-five or fight?  Sullivan's Line, the Honey War, and latitudinal estimations|url=http://homepage.mac.com/jeffmorrison/maps/sullivanline.html|date=January 13, 2005|access-date=August 9, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101232646/http://homepage.mac.com/jeffmorrison/maps/sullivanline.html|archive-date=જાન્યુઆરી 1, 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આયોવામાં 99 કાઉન્ટીઝ છે, પરંતુ તેની લી કાઉન્ટી બે બેઠકો ધરાવતી હોવાથી આ રાજ્ય 100 કાઉન્ટી બેઠકો ધરાવે છે. રાજ્યનું પાટનગર ડસ મોઇન્સ પોલ્ક કાઉન્ટીમાં આવેલું છે.

=== ભૂસ્તરવિજ્ઞાન અને જમીન ===
આયોવાની જમીન પથરાળ છે અને સામાન્ય રીતે તેનો સમયકાળ પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ જતાં વધતો જોવા મળે છે. ઉત્તરપશ્ચિમી આયોવામાં ચાકનું ખડકનાં કાર્બન ડેટિંગ મુજબ તે લગભગ 7.4 કરોડ વર્ષ જૂનો છે અને પૂર્વીય આયોવાનો કેમ્બ્રીયન ખડક લગભગ 500 મિલિયન વર્ષ જૂનો છે.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prior |first1=Jean Cutler |others=Adapted from ''Iowa Geology 2007'', [[Iowa Department of Natural Resources]] |title=Geology of Iowa: Iowa's Earth History Shaped by Ice, Wind, Rivers, and Ancient Seas |url=http://www.igsb.uiowa.edu/Browse/geoiowa/GEOIOWA.HTM |access-date=August 9, 2009 |publisher=Iowa Department of Natural Resources Geological Survey |archive-date=એપ્રિલ 16, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416104106/http://www.igsb.uiowa.edu/browse/geoiowa/geoiowa.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

પ્રચલિત મત એ છે કે આયોવાની જમીન સપાટ છે, પરંતુ તેમ નથી. રાજ્યમાં મોટા ભાગે પથરીલી ટેકરીઓ જોવા મળે છે. આગળ જણાવ્યા અનુસારનું વિભાજન આયોવાને આઠ જમીન સ્વરૂપમાં વર્ગીકૃત કરે છે, જે ગ્લેસિએશન (હિમકરણ), જમીન, સ્થાનિક ભૂગોળ અને નદીનાળા પર આધારીત છે. લોએસ ટેકરીઓ રાજ્યની પશ્ચિમી સરહદે આવેલી છે, જે કેટલાંક સો ફૂટ વિસ્તારમાં ફેલાયેલી છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://pubs.usgs.gov/info/loess/ | title= Geology of the Loess Hills, Iowa | year= 1999 | month= July | access-date= 2008-03-26 | publisher= [[United States Geological Survey]]}}&lt;/ref&gt; ઉત્તરપૂર્વમાં મિસિસિપી નદીની સાથેનો અસમતલ વિસ્તાર (ડ્રિફ્ટલેસ ઝોન) આવેલો છે, જેમાં ઉંચી ટેકરીઓ અને ખીણો આવેલી છે. આ વિસ્તાર મોટાભાગે પૂર્ણતઃ પર્વતીય જણાય છે.

રાજ્યમાં કેટલાંક કુદરતી સરોવરો આવેલાં છે, જેમાં સૌથી નોંધપાત્ર એવા ઉત્તરપૂર્વીય આયોવામાં આવેલા સ્પિરિટ લેઇક, વેસ્ટ ઓકોબોજી લેઇક, અને ઇસ્ટ ઓકોબોજી લેઇકનો સમાવેશ થાય છે. (''જુઓ આયોવા ગ્રેટ લેઇક્સ'' ).  પૂર્વમાં ક્લિયર લેઇક આવેલું છે. માનવસર્જિત સરોવરોમાં લેઇક ઓડેસ્સા,&lt;ref name=&quot;Odessa&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iowadnr.com/fish/fishing/lakes/ode58.html|title=Odessa|publisher=Iowa Department of Natural Resources|access-date=2009-06-06|archive-date=2008-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080921204808/http://www.iowadnr.com/fish/fishing/lakes/ode58.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સેલૉરવિલે લેઇક, લેઇક રેડ રોક, કોરલવિલે લેઇક, લેઇક મેકબ્રાઈડ, અને રાથ્બુન લેઇકનો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યનાં ઉત્તરપશ્ચિમ ભાગમાં પણ એક સમયે બૅરિંગર સ્લાઉ જેવા એક સામાન્ય જળપ્લાવિત વિસ્તાર રહેલાં જળાશયોના નોંધપાત્ર સંખ્યામાં અવશેષો મળે છે.

=== જૈવસૃષ્ટિ અને પર્યાવરણ ===
ઊંચું ઘાસ અને સવાના આયોવાની પ્રાકૃતિક વનસ્પતિસૃષ્ટિ છે જે ઉંચાણવાળા વિસ્તારોમાં છુટીછવાઈ વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષો ધરાવે છે. જેમાં ઉત્તરીય મેદાની વિસ્તારોના ગાઢ જંગલો અને પૂરજળપ્લાવિત વિસ્તારો નદીનાં પૂરગ્રસ્ત મેદાનો અને સંરક્ષિત નદીઓની ખીણો અને નાના જળપ્લાવિત વિસ્તારોનો પણ સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;પ્રાયોર, જીન સી. (1991) ''લેન્ડફોર્મ્સ ઓફ આયોવા.''  યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા પ્રેસ, આયોવા સિટી.&lt;/ref&gt; મોટાભાગના આયોવાની જમીન ખેતી માટે વાપરવામાં આવે છે, જેમાં 60 ટકા જમીન ખેતીના ઉપયોગમાં લેવાય છે, જ્યારે 30 ટકા જમીન પર ઘાસના મેદાનો છે અને 7 ટકા જમીન પર જંગલો છે અને શહેરી વિસ્તાર તથા જળાશયો જમીનનો એક 1 ટકા ભાગ રોકે છે.&lt;ref&gt;આયોવા ડીએનઆર (DNR): આયોવાની રાજ્યવાર જમીન કવર ઇન્વેન્ટરી, http://www.igsb.uiowa.edu/Browse/landcvr/landcvr.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502010333/http://www.igsb.uiowa.edu/Browse/landcvr/landcvr.htm |date=2009-05-02 }}&lt;/ref&gt; આયોવામાં પશુઓ માટેની સુવિધાઓની ગીચતામાં વધારો થવાને કારણે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પાણીના પ્રદૂષણ અને હવાની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થવાનું જોખમ વધ્યું છે.&lt;ref name=&quot;ISU 1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.card.iastate.edu/iowa_ag_review/summer_03/article1.aspx|title=Living with Hogs in Rural Iowa|year=2003|work=Iowa Ag Review|publisher=[[Iowa State University]]|access-date=25 November 2009|archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100217055356/http://www.card.iastate.edu/iowa_ag_review/summer_03/article1.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આયોવાના પર્યાવરણને નકારાત્મક અસર કરતાં અન્ય પરિબળોમાં જુનાં કોલસા આધારિત વીજ ઉત્પાદન મથકો,&lt;ref name=&quot;gazette coal&quot;&gt;{{cite news|url=http://gazetteonline.com/breaking-news/2009/11/24/report-many-iowa-coal-plants-among-nations-oldest|title=Report: Many Iowa coal plants among nation's oldest|last=Heldt|first=Diane|date=November 24, 2009|work=Cedar Rapids Gazette|access-date=25 November 2009|archive-date=8 ડિસેમ્બર 2012|archive-url=https://archive.today/20121208190707/http://gazetteonline.com/breaking-news/2009/11/24/report-many-iowa-coal-plants-among-nations-oldest|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પાક ઉત્પાદન માટે ખાતર અને જંતુનાશકોનો વધુ પ્રમાણમાં ઉપયોગ&lt;ref name=&quot;IPT runoff&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iptv.org/iowajournal/story.cfm/556|title=Iowa Works to Reduce Run-off Polluting the Gulf of Mexico|date=September 17, 2009|work=The Iowa Journal|publisher=Iowa Public Television|access-date=25 November 2009|archive-date=6 નવેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091106172619/http://www.iptv.org/iowajournal/story.cfm/556|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને જોર્ડન એક્વિફર (જોર્ડન ભૂગર્ભજળસ્રોત)માં થયેલો ઘટાડાનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://gazetteonline.com/local-news/2009/12/06/heavy-use-draining-aquifer|title=Heavy use draining aquifer|last=Love|first=Orlan|date=December 6, 2009|publisher=Cedar Rapids Gazette|access-date=20 December 2009|archive-date=9 ડિસેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091209064212/http://gazetteonline.com/local-news/2009/12/06/heavy-use-draining-aquifer|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

આયોવામાં પ્રાકૃતિક વિસ્તારોની અછત છે.એક સમયે સમગ્ર આયોવા જેનાથી આચ્છાદિત હતું તેવા ઉંચાઘાસના મેદાનોમાંથી માત્ર 1 ટકા કરતાં પણ ઓછા બચ્યાં છે. આ રાજ્યના જળપ્લાવિત વિસ્તારોમાંથી માત્ર 5 ટકા વિસ્તારો જ રહ્યાં છે અને મોટાભાગનાં મૂળ જંગલો નાશ પામ્યાં છે.&lt;ref&gt;આયોવાસ થ્રેટન્ડ એન્ડ એનડેન્જર્ડ સ્પેસિસ પ્રોગ્રામ, http://www.iowadnr.gov/other/threatened.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527091113/http://www.iowadnr.gov/other/threatened.html |date=2010-05-27 }}&lt;/ref&gt; જાહેર જમીન ધરાવતાં અમેરિકાનાં રાજ્યોમાં આયોવાનો ક્રમ 49મો છે.&lt;ref&gt;આયોવા મસ્ટ સ્ટેપ અપ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ઇન પબ્લિક લેન્ડ્સ &quot;ડસ મોઇન્સ રજિસ્ટર&quot;, જૂન 1, 2005, http://www.nicholasjohnson.org/politics/IaChild/eddmr601.html&lt;/ref&gt; આયોવામાં વિલુપ્ત થવાને આરે અને અસ્તિત્વ પર જોખમ ધરાવતાં પ્રાણીઓમાંથી બાલ્ડ ઇગલ, ઇન્ટિરિયર લીસ્ટ ટર્ન, પાઇપિંગ પ્લોવર, ઇન્ડિયાના બૅટ, પૅલિડ સ્ટુર્જન, ધી આયોવા પ્લેઇસ્ટોસેની લેન્ડ સ્નેઇલ, હિગિન્સ આઈ પર્લી મસેલ, અને ધી ટોપેકા શાઇનર જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;આયોવામાં રક્ષિત પ્રાણીઓ,http://www.agriculture.state.ia.us/livingOnTheEdge/endangeredAnimals.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930210518/http://www.agriculture.state.ia.us/livingOnTheEdge/endangeredAnimals.asp |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt; જ્યારે વિલુપ્તીને આરે આવેલી વનસ્પતિઓમાં વેસ્ટર્ન પ્રેઇરી ફ્રિંજ્ડ ઓર્કિડ, ઇસ્ટર્ન પ્રેઇરી ફ્રિંજ્ડ ઓર્કિડ, મીડ્સ મિલ્કવીડ, પ્રેઇરી બુશ ક્લોવર, અને નોર્ધર્ન વાઇલ્ડ મોન્ક્સહૂડનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;આયોવામાં રક્ષિત છોડ, http://www.agriculture.state.ia.us/livingOnTheEdge/endangeredPlants.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930210523/http://www.agriculture.state.ia.us/livingOnTheEdge/endangeredPlants.asp |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;

=== આબોહવા ===
[[ચિત્ર:Iowa rainfall.jpg|thumb|right|આયોવાનો વાર્ષિક વરસાદ, ઈંચમાં.]]

સમગ્ર આયોવાની આબોહવા મોટાભાગના મિડવેસ્ટના વિસ્તારોની જેમ ભેજવાળી ખંડીય મોસમ ધરાવે છે (કોપ્પન ક્લાઇમેટ ક્લાસિફિકેશન ''ડિએફએ''  (Dfa)). જેમાં ગરમી અને ઠંડીના ઉચ્ચતમ તાપમાન જોવા મળે છે. ડસ મોઇન્સનું વાર્ષિક સરેરાશ તાપમાન {{convert|50|F}} રહે છે, જ્યારે ઉત્તરના કેટલાંક સ્થળોએ તાપમાન {{convert|45|F}}ની નીચે રહે છે. જ્યારે મિસિસિપી નદીના કીઓકુકનું સરેરાશ તાપમાન {{convert|52|F}} હોય છે. શિયાળામાં તેજ ઠંડી અને બરફવર્ષા સામાન્ય છે.  વસંતઋતુ કઠોર હવામાનની ઋતુના આગમનની છડી પોકારે છે. આયોવામાં વાર્ષિક સરેરાશ 50 દિવસો તોફાની પવનોની હિલચાલ જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;Thunderstorm Hazard&quot;&gt;[http://www.srh.noaa.gov/key/HTML/tstmhazards.htm યુએસ થન્ડરસ્ટોર્મ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન]. src.noaa.gov. સુધારો ફેબ્રુઆરી 13, 2008.&lt;/ref&gt; વંસત અને ઉનાળાનાં મહિનાઓમાં વાવાઝોડા સામાન્ય બની રહે છે, જેની વાર્ષિક સરેરાશ 37 જેટલી છે.&lt;ref name=&quot;Annual Average Number of Tornadoes&quot;&gt;[http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif ટોર્નેડોની સરેરાશ વાર્ષિક સરેરાશ સંખ્યા 1953–2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |date=2011-10-16 }}. ncdc.noaa.gov. સુધારો નવેમ્બર 1, 2006.&lt;/ref&gt;  આયોવામાં 2008ના વર્ષમાં વાવાઝોડાથી 12 વ્યક્તિઓ મૃત્યુ પામી હતી, જે 1968 પછીનું સૌથી ઘાતક વાવાઝોડું હતું. એટલું જ નહીં આ વર્ષ, એક વર્ષમાં આવતાં વાવાઝોડાની સંખ્યાની દ્રષ્ટીએ 105 વાવાઝોડા સાથે બીજા ક્રમાંકે રહીને 2001ના વર્ષના વાવાઝોડાની સંખ્યાની સમકક્ષ રહ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.usatoday.com/weather/storms/tornadoes/2009-01-02-iowa-tornadoes_N.htm?csp=34 2008ના આયોવા ટોર્નેડો 1968થી અત્યાર સુધીના સૌથી વિનાશક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526170731/http://www.usatoday.com/weather/storms/tornadoes/2009-01-02-iowa-tornadoes_N.htm?csp=34 |date=2010-05-26 }}. યુએસએ ટુડે સુધારો જાન્યુઆરી 2, 2009.&lt;/ref&gt;  આયોવાનો ઉનાળો ગરમી અને ભેજ માટે જાણીતો છે, જેમાં દિવસ દરમિયાન તાપમાન {{convert|90|F}} નજીક પહોંચે છે અને ક્યારે {{convert|100|F}}થી પણ વધી જાય છે. શિયાળામાં સરેરાશ તાપમાન જામી જવાના થીજબિંદુની નીચે અને તેનાથી પણ ઓછું થઈ જાય છે.{{convert|0|F}}

આયોવામાં જુદા જુદાં સ્થળે જુદી જુદી માત્રામાં અવક્ષેપન નોંધાય છે. રાજ્યના દક્ષિણપૂર્વના વિસ્તારોમાં સરેરાશ 38 ઇંચ કરતાં વધુ વાર્ષિક વરસાદ નોંધાય છે. જ્યારે ઉત્તરપશ્ચિમના વિસ્તારોમાં 28 ઇંચ કરતાં પણ ઓછો વરસાદ નોંધાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.wrcc.dri.edu/pcpn/ia.gif એવરેજ એન્યુઅલ પ્રેસિપિટેશન આયોવા, 1961-1990 (જીફ ફાઇલ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100213012932/http://www.wrcc.dri.edu/pcpn/ia.gif |date=2010-02-13 }} - ક્રિસ્ટોફર ડેલી, જેની બીઝબર્ગ&lt;/ref&gt; આયોવામાં વરસાદ પડવાની રીત મોસમી છે, જ્યાં વધુ પ્રમાણમાં વરસાદ ઉનાળાના મહિનાઓમાં નોંધાય છે. ડસ મોઇન્સમાં જે રાજ્યનું કેન્દ્રસ્થાન છે, ત્યાં લગભગ 34.72 ઇંચનાં બે-તૃત્યાંશ જેટલો વરસાદ એપ્રિલથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન થાય છે, અને સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદનો અડધો વરસાદ મે થી ઑગસ્ટ માસ દરમિયાન થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/USIA0231 |title=Average Weather for Des Moines, IA - Temperature and Precipitation, Weather.com, Retrieved Jan. 7, 2009 |publisher=Weather.com |date= |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203141541/http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/USIA0231 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; &quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|
| colspan=&quot;13&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;&quot;|ટેનેસીના વિવિધ શહેરોના માસિક સામાન્ય ઊંચા અને નીચા તાપમાન (F)[39]
|-
! style=&quot;background: #E5AFAA; color: #000001&quot; height=&quot;17&quot; | શહેર
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | જાન્યુઆરી
! style=&quot;background:#e5afaa; color:#000;&quot;| ફેબ્રુઆરી
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | માર્ચ
! style=&quot;background:#e5afaa; color:#000;&quot;| એપ્રિલ
! style=&quot;background:#e5afaa; color:#000;&quot;| મે
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | જૂન
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | જુલાઈ
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | ઓગસ્ટ
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | સપ્ટેમ્બર
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | ઓક્ટોબર
! style=&quot;background:#e5afaa; color:#000;&quot;| નવેમ્બર
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | ડિસેમ્બર
|-
! style=&quot;background:#c5dfe1; color:#000; height:16px;&quot;| ડેવનપોર્ટ&lt;ref name=&quot;weather.com&quot;&gt;{{cite web|title=Monthly Averages for Davenport, Iowa|url=http://www.weather.com/outlook/health/allergies/wxclimatology/monthly/52804|publisher=Weather.com|access-date=2008-11-01|archive-date=2008-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20081008014408/http://www.weather.com/outlook/health/allergies/wxclimatology/monthly/52804|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 30/13
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 36/19
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 48/29
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 61/41
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 72/52
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 81/63
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 85/68
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 83/66
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 76/57
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 65/45
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 48/32
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 35/20
|-
! style=&quot;background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;&quot;| ડસ મોઇન્સ
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
|-
! style=&quot;background:#c5dfe1; color:#000; height:16px;&quot;| ડબ્યુક
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 25/9
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 31/15
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 43/26
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 57/38
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 69/49
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 79/58
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 82/62
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 80/60
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 72/52
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 60/40
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 44/28
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 30/15
|-
! style=&quot;background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;&quot;| સિઓક્સ સિટી
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
|-
! style=&quot;background:#c5dfe1; color:#000; height:16px;&quot;| વોટરલૂ
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 26/6
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 32/13
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 45/25
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 60/36
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 72/48
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 82/58
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 85/62
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 83/60
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 75/50
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 62/38
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 45/25
| style=&quot;text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;&quot;| 31/12
|-
| colspan=&quot;13&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;&quot;|''[http://www.ustravelweather.com/weather-iowa/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116160849/http://www.ustravelweather.com/weather-iowa/ |date=2007-11-16 }}'' 
|}

== પ્રાગૈતિહાસિક ==
[[ચિત્ર:Iowa archaeology edgewater.JPG|thumb|left|3,800 વર્ષ જૂની એજવોટર પાર્ક સાઇટનું ઉત્ખનન]]

હાલમાં જે પ્રદેશ આયોવા તરીકે ઓળખાય છે, ત્યાં અમેરિકન ઇન્ડિયન્સ સૌ પ્રથમ વખત 13,000 વર્ષ કરતાં પણ વધુ સમય પહેલાં આવ્યાં હતાં. તેઓ મુખ્યત્વે ઠંડા પ્લેઇજટોસિન વિસ્તારમાં રહેતાં શિકારીઓ અને એકત્રીકરણ કરનારા (ગૅધરર્સ) હતાં. જ્યાં સુધી યુરોપીયન સંશોધકોએ આયોવાની મુલાકાત લીધી ત્યાં સુધીમાં અમેરિકન ઇન્ડિયન્સ મોટાભાગે સંકુલ આર્થિક, સામાજિક અને રાજકીય તંત્રો ધરાવતાં સ્થાઈ થઈ ચૂકેલા ખેડૂતો બની ચૂક્યાં હતાં. આ પરિવર્તન ધીમે ધીમે આવ્યું હતું. પ્રાચીન કાળ દરમિયાન (10,500-2800 વર્ષ પહેલા) અમેરિકન ઇન્ડિયન્સે સ્થાનિક વાતાવરણ અને પર્યાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધી લીધુ હતું અને વસ્તીમાં વધારો થવાથી તેઓ ધીરે ધીરે વધુને વધુ સ્થાયી થવા લાગ્યાં. 3,000 વર્ષ પહેલાં લેઇટ આર્કાઇક સમયગાળા દરમિયાન આયોવામાં અમેરિકન ઇન્ડિયન્સે સ્થાનિક વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું.  ત્યારપછીના વૂડલેન્ડ સમયગાળામાં ખેતી પર વધેલી નિર્ભરતા અને માટી, કુંભારકામ અને વિશિષ્ટ તત્વોથી સામાજિક સંકુલતા જોવા મળે છે. લેઇટ પ્રિહિસ્ટોરિક (પ્રાગિતિહાસિક કાળ) (લગભગ ઇ.સ.900 થી શરૂ થતાં) સમયગાળામાં મકાઈનો ઉપયોગ અને સમાજિક પરિવર્તનોને કારણે સામાજિક સમૃદ્ધિ અને અકેંદ્રિત વસાહતો વિકસી. યુરોપીયન સંશોધકો અને વેપારીઓ તથા નવી જનજાતીઓના આગમનની સાથે ચીજવસ્તુઓના વેપાર અને રોગોને કારણે પ્રોટોહિસ્ટોરિક સમયગાળામાં વસતીમાં નાટકીય બદલાવો અને આર્થિક તથા સામાજિક ઉથલપાથલ નોંધાઈ.  યુરોપીયન સંશોધનના સમયગાળા પહેલાં આયોવામાં સંખ્યાબંધ ઇન્ડિયન જનજાતિઓ વસતી હતી.  આ જનજાતિઓમાં શકયતઃ પ્રાગૈતિહાસિક વનઓટા જેવી જનજાતિઓ જેમાં ડાકોટા, હોચંક, આયાવાઈ અને ઓટોઈ જાતિઓના વંશજોનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં લેઇટ પ્રિહિસ્ટોરિક (પ્રાગૈતિહાસિક) અથવા પ્રોટો હિસ્ટોરિક સમયાગાળામાં આવેલી જનજાતિઓમાં ઇલ્લિનિવેક, મેસ્કવાકી, ઓમાહા અને સૌકનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;એલેક્સ, લાઇન એમ. (2000) ''આયોવાસ આર્કિયોલોજિકલ પાસ્ટ.''  યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા પ્રેસ, આયોવા સિટી.&lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ ==
=== પ્રારંભિક સંશોધન અને વેપાર, 1673-1808 ===
[[ચિત્ર:Iowa 1718.jpg|thumb|250px|1718નું આયોવાઆધુનિક રાજ્ય વિસ્તારો હાઇલાઇટ કરેલા છે.]]
આયોવાનું દસ્તાવેજી કરણ કરનારા સૌપ્રથમ યુરોપીયન સંશોધકોમાં જેક્સ માક્વેટી અને લ્યુઇસ જોલીએટ હતાં, જેમણે 1673માં મિસિસિપી નદીમાં પ્રવાસ કરીને આયોવા તરફે આવેલાં કેટલાંક ઇન્ડિયન ગામડાંનું દસ્તાવેજી કરણ કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;peterson2009&quot;&gt;{{cite book|last=Peterson|first=Cynthia L.|title=Frontier Forts of Iowa: Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|editor=William E. Whittaker|publisher=University of Iowa Press|location=Iowa City|year=2009|pages=12–29|chapter=Historical Tribes and Early Forts|isbn=978-1-58729-831-8|url=http://uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805200748/http://www.uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;હિસ્ટ્રી ઓફ આયોવા, આયોવા ઓફિસિયલ રજિસ્ટ્રાર, http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903191039/http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html |date=2009-09-03 }}&lt;/ref&gt; આયોવાનો વિસ્તાર પર ફ્રાંસ માટે દાવો કરવામાં આવ્યો હતો અને તે 1763 સુધી ફ્રેન્ચ તાબા હેઠળ રહ્યો. ફ્રેન્ચોએ, તેમની ફ્રેન્ચ અને ઇન્ડિયન યુદ્ધમાં હાર થઈ તે પહેલાં આ વિસ્તારની માલિકી તેમનાં સાથી સ્પેઇનને તબદીલ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;હર્બરમેન, ચાર્લ્સ. ''ધ કેથોલિક એનસાયક્લોપેડીયા: એન ઇન્ટરનેશનલ વર્ક ઓફ રેફરન્સ ઓન ધ કન્સ્ટિટ્યુશન, ડોક્ટરિન, ડિસિપ્લીન એન્ડ હિસ્ટરી ઓફ ધ કેથોલિક ચર્ચ'' . એનસાયક્લોપેડીયા પ્રેસ, 1913, પાનું 380 (મૂળ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાંથી).&lt;/ref&gt; આયોવા ક્ષેત્ર પર પર સ્પેઇનનો અંકુશ ખૂબ જ શિથિલ રહ્યો. તેમની હકુમત માત્ર મિસિસિપી અને ડસ મોઇન્સ નદીઓ પર વેપારી થાણાં સ્થાપી ચૂકેલા ફ્રેન્ચ અને બ્રિટિશ વેપારીઓને વેપાર માટેના પરવાના આપવા સુધી જ મર્યાદિત રહી.&lt;ref name=&quot;peterson2009&quot;/&gt; આયોવા ''લા લ્યુઇસિએને''  અથવા લ્યુઇસિયાના તરીકે ઓળખાતાં પ્રદેશનો એક ભાગ હતો અને યુરોપીયન વેપારીઓને ઇન્ડિયન્સ દ્વારા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવતાં સીસા અને ફરમાં રસ હતો. સૌક અને મેસ્કવાકી જનજાતિઓએ 18મી સદીના અંત અને 19મી સદીના શરૂઆતના સમયગાળા દરમિયાન મિસિસિપી નદી પર થતાં વેપાર પર અસરકારક અંકુશ મેળવ્યો હતો. મિસિસિપી નદી પરના શરૂઆતના વેપારીઓમાં જુલિયેન ડબ્યુક, રોબર્ટ લ સેલ, અને પૌલ મેરિન હતાં.&lt;ref name=&quot;peterson2009&quot;/&gt; મિઝોરી નદી તરફ 1808 પહેલાં ઓછામાં ઓછા પાંચ ફ્રેન્ચ અને ઇંગ્લિશ વેપાર મથકો બાંધવામાં આવ્યા હતાં.&lt;ref name=&quot;carlson2009&quot;&gt;{{cite book|last=Carlson|first=Gayle F.|title=Frontier Forts of Iowa: Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|editor=William E. Whittaker|publisher=University of Iowa Press|location=Iowa City|year=2009|pages=104–120|chapter=Fort Atkinson, Nebraska, 1820-1827, and Other Missouri River Sites|isbn=978-1-58729-831-8|url=http://uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805200748/http://www.uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1800માં નેપોલીયન બોનાપાર્ટે એક સંધી મુજબ સ્પેઇન પાસેથી લ્યુઇસિયાનાનો અંકુશ મેળવ્યો. 1803માં લ્યુઇસિયાના પરચેઝ બાદ આયોવા અમેરિકાના અંકુશ હેઠળ આવ્યું.  આયોવાનો મોટાભાગનું નક્શા આલેખન 1805માં ઝેબ્યુલોન પાઇક દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું,&lt;ref&gt;પાઇક (1965): ધ એક્સપિડીશન ઓફ જેબુલોન મોન્ટજોમેરી પાઇક ટુ હેડવોટર્સ ઓફ ધ  મિસિસિપી રિવર, થ્રૂ લ્યુઇસિયાના ટેરિટરી, એન્ડ ઇન ન્યૂ સ્પેન, ડ્યુરિંગ ધ યર 1805-6-7, રોસ એન્ડ હૈન્સ&lt;/ref&gt; પરંતુ જ્યાં સુધી 1808માં ફૉર્ટ મેડિસનનું બાંધકામ ન હતું થયું ત્યાં સુધી અમેરિકાનો આ ક્ષેત્ર પર નબળો અંકુશ હતો.&lt;ref name=&quot;mckusick2009&quot;&gt;{{cite book|last=McKusick|first=Marshall B.|title=Frontier Forts of Iowa: Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|editor=William E. Whittaker|publisher=University of Iowa Press|location=Iowa City|year=2009|pages=55–74|chapter=Fort Madison, 1808-1813|isbn=978-1-58729-831-8|url=http://uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805200748/http://www.uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== 1812નું યુદ્ધ અને અમેરિકાનો અસ્થિર અંકુશ ===
[[ચિત્ર:Fort Madison 1810.jpg|thumb|left|ફોર્ટ મેડિસનનો પ્લાન, 1810.]]
ફૉર્ટ મેડિસનનું બાંધકામ વેપાર પર અંકુશ સ્થાપવા અને અપર મિસિસિપી પર અમેરિકાનું પ્રભુત્વ સ્થાપવા માટે કરવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ તેની રચના નબળી હતી અને સૌક તથા હો-ચંક દ્વારા આ રચનાને નાપસંદ કરવામાં આવી હતી. સૌક તથા હો-ચંક જનજાતિઓએ બ્રિટિશરોનો સાથ લીધો હતો. બ્રિટિશરોએ પણ આ ક્ષેત્ર પર તેમનો દાવો છોડ્યો ન હતો.&lt;ref name=&quot;mckusick2009&quot;/&gt;&lt;ref&gt;પ્રુચા, ફ્રાન્સિસ પી. (1969) ''ધ સ્વોર્ડ ઓફ ધ રિપબ્લિકઃ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આર્મી ઓન ધ ફ્રન્ટીયર 1783–1846'' . મેકમિલાન, ન્યૂ યોર્ક.&lt;/ref&gt; ફૉર્ટ મેડિસનને 1812ના યુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટિશરોનો ટેકો ધરાવતાં ઇન્ડિયન્સ દ્વારા 1813માં જીતી લેવામાં આવ્યો. આ સાથે વિસ્કોન્સિનના પ્રેઇરી દ ચિએનમાં આવેલો ફૉર્ટ શૅલ્બી પણ અંગ્રેજોના તાબા હેઠળ આવ્યો. બ્લેક હૉકે ફૉર્ટ મેડિસનની આસપાસ ઘેરો કરવામાં ભાગ લીધો હતો.&lt;ref&gt;જેકસન, ડોનાલ્ડ (1960), ''એ ક્રિટિક્સ વ્યૂ ઓફ ઓલ્ડ ફોર્ટ મેડિસન'' , આયોવા જર્નલ ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ પોલિટિક્સ 58(1) પાનાં 31–36&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;બ્લેક હોક (1882) ''ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ મા-કા-તાઇ-મી-શે-કાઇ-કિયાક અથવા બ્લેક હોક.''  કોન્ટિનેન્ટલ પ્રિન્ટિંગ, સેન્ટ લ્યૂઇસ. (મૂળ 1833માં પ્રકાશિત)&lt;/ref&gt; યુદ્ધ બાદ, અમેરિકાએ મિન્નેસોટામાં ફૉર્ટ આર્મસ્ટ્રોંગ, ફૉર્ટ સ્નેલિંગ અને નેબ્રાસ્કામાં ફૉર્ટ એટ્કિંસન બાંધીને વિસ્તાર પર પોતાનો અંકુશ પુનઃસ્થાપિત કર્યો.&lt;ref name=&quot;iowaforts&quot;&gt;{{cite book|last=Whittaker|first=William E. (editor)|title=Frontier Forts of Iowa: Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|publisher=University of Iowa Press|location=Iowa City|year=2009|isbn=978-1-58729-831-8|url=http://uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805200748/http://www.uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== વેપાર અને ઇન્ડિયન સ્થળાંતર, 1814-1832 ===
અમેરિકા દ્વારા મિસિસિપીની પૂર્વ તરફે વસાહતો અને ઇન્ડિયન્સને પશ્ચિમ તરફે સ્થળાંતર કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું. સીસા અને ફરનો વેપાર ચાલુ રહ્યો, પરંતુ રોગ અને બળપૂર્વક વસતીના સ્થળાંતરણને કારણે ઇન્ડિયન સંસ્કૃતિઓ અને અર્થતંત્રોનો મોટાપાયે ખાતમો થયો. ક્વેશક્વામ અને વિલિયમ હેન્રી હેરિસન વચ્ચે થયેલી એક વિવાદાસ્પદ 1804માં સંધી થઈ. જેમાં મોટાભાગના ઇલિનોઇસને અમેરિકાને સોંપી દેવામાં આવ્યું. તેને કારણે ઘણા સૌક (જનજાતિ) લોકો ગુસ્સે થયાં અને જેને કારણે 1832નાં બ્લેક હૉક વૉરના બીજ રોપાયાં. બળવો કરવા બદલ સજા અને બૃહદ્ વસાહત વ્યૂહરચનાના ભાગરૂપે સંધિઓનું સ્વરૂપ ઇન્ડિયન્સ આયોવામાંથી દૂર થાય તે રીતનું આપવામાં આવ્યું હતું. સૌક અને મેસ્કવાકી જનજાતિઓને 1832માં મિસિસિપી નદીના ખીણપ્રદેશમાંથી, 1843માં આયોવા નદીની ઘાટીમાંથી અને સમગ્ર આયોવામાંથી 1846માં દૂર કરી દેવામાં આવી. આમ છતાં, ઘણા મેસ્કવાકીઓ ખાનગી રીતે આ પ્રદેશમાં પાછા આવ્યા અને મેસ્કવાકી વસાહત બનાવી, જે આજ દિન સુધી અસ્તિત્વમાં છે. હો-ચંકને 1850માં દૂર કરવામાં આવ્યાં અને ડાકોટાને 1850ના દશકના અંતમાં આયોવા પ્રદેશમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યાં. પોટાવાટોમી સહિતની અન્ય જનજાતિઓને પશ્ચિમમાં ખસેડવામાં માટે પશ્ચિમિ આયોવાનાં આધુનિક કાઉન્સિલ બ્લફ્સની આસપાસના વિસ્તારનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો.

=== અમેરિકાની વસાહત અને રાજ્યની સ્થાપના, 1832-1860 ===
[[ચિત્ર:Iowa territorial seal.jpg|thumb|200px|આયોવા ક્ષેત્રીય ચંદ્રક]] સૌપ્રથમ અમેરિકન વસાહતીઓ અધિકૃત રીતે જૂન 1833માં આયોવામાં આવ્યાં.&lt;ref name=&quot;Settlers&quot;&gt;{{cite web|url=http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html|title=History of Iowa|publisher=Iowa State University|author=Schwieder, Dorothy|access-date=2009-06-06|archive-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090903191039/http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેમાં મુખ્યત્વે ઓહાયો, પેન્સિલવેનિયા, ન્યૂ યોર્ક, ઇન્ડિયાના, કેન્ટુકી, અને વર્જિનિયાથી આવેલાં પરિવારો હતાં.&lt;ref name=&quot;Settlers&quot;/&gt; જુલાઈ 4, 1838માં યુ.એસ. કૉંગ્રેસે આયોવા પ્રદેશ (ટેરિટરી ઑફ આયોવા)ની સ્થાપના કરી. પ્રેસિડેન્ટ (પ્રમુખ) માર્ટિન વાન બ્યુરેને રોબર્ટ લ્યુકાસની આ પ્રદેશના રાજ્યપાલ તરીકે નિમણૂંક કરી. તે સમયે આ પ્રદેશમાં 22 કાઉન્ટીઝ (જિલ્લા) હતાં અને તેની કુલ વસતી 23,242 હતી.&lt;ref&gt;આયોવા ઓફિસિયલ રજિસ્ટ્રાર, વોલ્યૂમ નંબર 60, પાનું 314&lt;/ref&gt;

પ્રદેશ તરીકેનો દરજ્જો મળ્યા બાદ તુરંત જ રાજ્યપદ મેળવવાની માંગણી ઉઠવા લાગી. ડિસેમ્બર 28, 1846માં આયોવા જ્યારે પ્રેસિડેન્ટ જેમ્સ કે. પોલ્કેઆયોવાના પ્રવેશના વિધેયક પર સહી કરીને તેને કાયદાનું સ્વરૂપ આપ્યું ત્યારે આયોવા સંઘનું 29&lt;sup&gt;મું&lt;/sup&gt; રાજ્ય બન્યું. સંઘમાં પ્રવેશ થયા બાદ રાજ્યની સરહદના પ્રશ્નોનો ઉકેલ આવ્યો. ઇન્ડિયન્સ પાસેથી ખરીદવામાં આવેલી મોટાભાગની જમીન સાથે આયોવાએ એક નવા સરહદી રાજ્ય તરીકે સમૃદ્ધ ખેતરો, સારા નાગરિકો, મુક્ત અને મોકળા સમાજ અને સારી સરકાર સાથે વસાહતીઓ અને રોકાણકારો માટેના સંગઠિત ઝુંબેશ અને વિકાસ તરફ પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.&lt;ref&gt;&quot;ઓફિસિયલ એનક્રેજમેન્ટ ઓફ ઇમિગ્રેશન ટુ આયોવા&quot;, માર્કસ એલ. હાન્સેન, ''આઇજેએચપી&quot;, 19 (એપ્રિલ 1921):159-95'' &lt;/ref&gt;

=== ગૃહયુદ્ધ, 1861-1865 ===
કેથોલિક્સ અને દક્ષિણ મૂળના વસાહતીઓમાં યુદ્ધવિરોધી “કોપરહેડ” ચળવળ પ્રબળ હોવા છતાં ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન આયોવાએ સંઘને ટેકો આપ્યો અને એબ્રાહમ લિંકન માટે ભારે મતદાન કર્યું. રાજ્યમાં કોઇપણ યુદ્ધો ન્હોતા થયાં, પરંતુ આયોવાએ લશ્કર અને પૂર્વીય શહેરો માટે અન્નનો વિશાળ પૂરવઠો પહોંચાડ્યો.  સંઘને આયોવાનો ટેકો પૂરો પાડવા માટેનો શ્રેય, યુદ્ધ સમયે તેના રાજ્યપાલ સેમ્યુઅલ જે. કિર્કવૂડને આપવામાં આવે છે. આયોવાની કૂલ 675,000ની વસતીમાંથી આશરે 116,000 પુરુષો લશ્કરી ફરજને આધીન હતાં.  આયોવાએ ઉત્તર કે દક્ષિણનાં અન્ય કોઇપણ રાજ્યની તુલનાએ ગૃહયુદ્ધમાં સૌથી વધુ પુરુષોને લશ્કરી સેવા માટે મોકલ્યાં હતાં. રાજ્યે લશ્કરી દળો માટે મોકલેલાં 75,000 સ્વયંસેવકોમાંથી છઠ્ઠાભાગનાં સ્વયંસેવકો એપમેટોક્સ પહોંચતા પહેલાં જ મૃત્યું પામ્યા.&lt;ref name=&quot;Iowa Official Register page 315&quot;&gt;આયોવા ઓફિસિયલ રજિસ્ટ્રાર, વોલ્યૂમ નંબર 60, પાનું 315&lt;/ref&gt;


આ પુરુષોમાંથી મોટાભાગનાએ મિસિસિપી ખીણ અને દક્ષિણનાં યુદ્ધમાં ભાગ લીધો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iowanationalguard.com/Museum/IA_History/CivilWar.htm |title=Civil War |publisher=Iowanationalguard.com |date= |access-date=2010-07-26 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529001226/http://www.iowanationalguard.com/Museum/IA_History/CivilWar.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આયોવાના દળો મિસૉરીમાં વિલ્સન્સ ક્રીક ખાતે, આર્કાન્સાસમાં પી રિડ્ઝ ખાતે, હેન્રી અને ડોનેલ્સન ફૉર્ટ્સ, શિલોહ, ચેટ્ટાનૂગા, ચિકામાઉગો, મિશનરી રિડ્ઝ, રોઝવિલે ગેપ ઉપરાંત વિક્સબર્ગ, આઇયુકા અને કૉરિન્થ જેવા સ્થળોએ લડ્યાં હતાં. તેમણે શેનાન્ડોઆહ વૅલીમાં યુનિયન જનરલ ફિલિપ શેરિડેનની આગેવાની હેઠળ વર્જિનિયાના પોટોમોકના લશ્કર સાથે સેવાઓ આપી હતી. ઘણા સ્વયંસેવકો ઍન્ડરસનવિલેમાં મૃત્યુ પામ્યાં અને તેમને ત્યાં જ દફનાવવામાં આવ્યા. તેમણે રેડ રિવર માટે જનરલ નેથેનિયેલ બેન્ક્સના કમનસીબ અભિયાનમાં ભાગ લીધો હતો. 27 આયોવીયન નાગરિકોને ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન સૌપ્રથમ વખત આપવામાં આવેલાં સર્વોચ્ચ સૈનિક સન્માન મૅડલ ઑફ ઑનરથી પુરસ્કૃત કરવામાં આવ્યાં હતાં.&lt;ref&gt;આયોવા ઓફિસિયલ રજિસ્ટ્રાર, વોલ્યૂમ નંબર 60, પાના 315-316&lt;/ref&gt;

આયોવામાં કેટલાંક બ્રિગેડિયર જનરલ્સ અને ચાર મેજર જનરલ્સ – ગ્રેનવિલે મેલેન ડૉડ્ઝ, સૅમ્યુઅલ આર. કર્ટિસ, ફ્રાંસિસ જે. હેરૉન અને ફ્રેડરિક સ્ટીલે હતાં. આ રાજ્યનાં ઘણા જનરલ્સ યુદ્ધ બાદ રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ મહત્વપૂર્ણ એવા દરજ્જાઓ પર પહોંચ્યાં હતા.&lt;ref name=&quot;Iowa Official Register page 315&quot;/&gt;

=== ખેતીવાડી વિસ્તરણ, 1865-1930 ===
[[ચિત્ર:Barclay barn 1875.jpg|thumb|આયોવાનું એક ખેતર, 1875.]]
ગૃહયુદ્ધ બાદ આયોવાની વસતીમાં ધરખમ વૃદ્ધિ થવાનું ચાલું રહ્યું. રાજ્યની વસતી 1860માં 674,913 હતી જે 1870માં 1,194,020 નોંધાઈ. 1850 અને 1860ના દશકોમાં રેલમાર્ગોની શરૂઆત થવાથી આયોવાનું એક વિશાળ ખેતીવાડી ઉત્પાદકમાં રૂપાંતરણ થયું.  અમેરિકા દ્વારા 1917માં પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં ભાગ લેવાને પગલે, ખેડૂતો અને આયોવાના નાગરિકોને યુદ્ધસમયના અર્થતંત્રનો અનુભવ થયો. આ બદલાવ ખેડૂતો માટે અર્થપૂર્ણ હતો. 1914માં યુદ્ધની શરૂઆત થઈ ત્યાં સુધી આયોવાના ખેડૂતોએ આર્થિક સમૃદ્ધિ માણી હતી. આર્થિક ક્ષેત્રએ પણ આયોવામાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યાં.  1870ના દાયકામાં ખેતી-વિષયક ઉદ્યોગોની સૌ પ્રથમ સ્થાપના બાદ આયોવામાં ઉત્પાદન અને વેપારના વ્યવહારોની સંખ્યામાં ક્રમશઃ વધારો થયો. 

=== મંદી, બીજુ વિશ્વયુદ્ધ અને ઉત્પાદનનો ઉદય, 1930-1985 ===
ખેતી આધારિત અર્થતંત્રમાંથી મિશ્ર અર્થતંત્રમાં રૂપાંતરણ ધીરે ધીરે થયું. મહામંદી અને [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]ને કારણે નાની જમીનની ખેતીમાંથી વિશાળ ખેતરોમાં થતી ખેતીવાડીને વેગ મળ્યો. તેને કારણે શહેરીકરણનું વલણ શરૂ થયું જે ચાલું રહ્યું. બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદના સમયગાળાથી ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં ચોક્કસ પ્રકારનો વધારો જોવા મળ્યો છે.  કૃષિ હજી પણ રાજ્યનો મુખ્ય ઉદ્યોગ છે, ત્યારે આયોવાના રહિશો વિવિધ પ્રકારની ચીજવસ્તુઓ જેવી કે, રેફ્રિજરેટર્સ, વૉશિંગ મશીન, ફાઉન્ટેઇન પેન, ખેત ઓજારો અને ખાદ્ય ઉત્પાદનોનું પણ નિર્માણ કરે છે. 1980ના દશકની કૃષિ કટોકટીને કારણે આયોવામાં મોટી મંદી આવી, જેને કારણે મહામંદી બાદ ક્યારેય ન જોવા મળેલી ગરીબી જોવા મળી.&lt;ref&gt;1980ના દાયકાની મિડવેસ્ટ કૃષિ કટોકટી, http://eightiesclub.tripod.com/id395.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706051758/http://eightiesclub.tripod.com/id395.htm |date=2008-07-06 }}&lt;/ref&gt; આ સંક્રમણકાળને કારણે આયોવાની વસતીમાં મોટો ઘટાડો થયો, જે એક દશક સુધી ચાલુ રહ્યો.&lt;ref name=&quot;iwin.iwd.state.ia.us&quot;&gt;પોપ્યુલેશન ટ્રેન્ડ: આયોવાનો બદલાતો ચહેરો, http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003011 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006013221/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003011 |date=2006-10-06 }}&lt;/ref&gt;

=== મિશ્ર અર્થતંત્રના સ્વરૂપે પુનઃઉદય, 1985-વર્તમાન ===
1980ના દાયકામાં નિમ્નસ્તરે પહોંચ્યા પછી, આયોવાના અર્થતંત્રમાં ખેતીવાડી પરની નિર્ભરતા માં વધુને વધુ પ્રમાણમાં ઘટાડો થયો છે. હાલમાં આ અર્થતંત્ર ઉત્પાદન, બાયોટૅક્નોલૉજી, ફાયનાન્સ (નાણા) અને વીમા સેવાઓ, તથા સરકારી સેવાઓનું મિશ્ર અર્થતંત્ર છે.&lt;ref name=&quot;iowalifechanging.com&quot;&gt;''આયોવા ઇન્ડસ્ટ્રીઝ'' , આયોવા વર્કફોર્સ ડેવલપમેન્ટ. http://www.iowalifechanging.com/downloads/iaindustries.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050520102110/http://www.iowalifechanging.com/downloads/iaindustries.pdf |date=2005-05-20 }}&lt;/ref&gt; આયોવામાં વસતીવધારો સમગ્ર અમેરિકાના કરતાં પણ વધુ ઝડપથી થયો છે.&lt;ref name=&quot;iwin.iwd.state.ia.us&quot;/&gt; આયોવા હવે મોટાપ્રમાણમાં શહેરી વસતી ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;data.iowadatacenter.org&quot;&gt;આયોવા ડેટા સેન્ટર, 2000 સેન્સસ:  http://data.iowadatacenter.org/datatables/urbanrural/urstagesexbymalefemale2000.pdf&lt;/ref&gt;

== વસ્તી-વિષયક માહિતીઓ ==
=== સૌથી મોટા શહેરો ===
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યૂરોના 2009ના અંદાજ મુજબ આયોવાના પંદર સૌથી મોટા શહેરો આ મુજબ છેઃ&lt;ref&gt;{{cite web|author=United States Census Bureau|title=Iowa by Place - GCT-T1-R. Population Estimates (geographies ranked by estimate)|url=http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US19&amp;-_box_head_nbr=GCT-T1-R&amp;-context=gct&amp;-ds_name=PEP_2009_EST&amp;-tree_id=808&amp;-format=ST-9S&amp;-mt_name=PEP_2008_EST_GCTT1R_ST9S&amp;-CONTEXT=gct|access-date=2010-06-29}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
| 
# ડસ મોઇન્સ - 198,460 
# સિડર રેપિડ્ઝ - 128,182 
# ડેવનપોર્ટ - 101,306
# સિઓક્સ સિટી - 82,794
# આયોવા સિટી - 68,903
# વોટરલૂ - 66,896 
# કાઉન્સિલ બ્લફ્સ - 59,911
# ડબ્યુક - 57,222
# એમ્સ - 56,814
# વેસ્ટ ડસ મોઇન્સ - 56,503
# એન્કની - 43,319
# સિડર ફોલ્સ - 38,589
# અર્બનડેલ - 38,445
# મેરિઅન - 33,213
# બેટનડોર્ફ - 33,098
|}

=== વસતી ===
{{USCensusPop
| 1840 = 43112
| 1850 = 192214
| 1860 = 674913
| 1870 = 1194020
| 1880 = 1624615
| 1890 = 1912297
| 1900 = 2231853
| 1910 = 2224771
| 1920 = 2404021
| 1930 = 2470939
| 1940 = 2538268
| 1950 = 2621073
| 1960 = 2757537
| 1970 = 2824376
| 1980 = 2913808
| 1990 = 2776755
| 2000 = 2926324
| estyear = 2009&lt;ref name=09CenEst/&gt;
| estimate = 3007856}}
[[ચિત્ર:Iowa population map.png|thumb|left|215px|આયોવાની વસતિ ગીચતાનો નકશો]]
2008 સુધીમાં આયોવાની અંદાજિત વસતી 3,002,555 છે, જે 2007 કરતાં 19,000 લોકો અથવા 0.6 ટકા વધારે છે અને 2000ના વર્ષથી 2.6 ટકા અથવા 76,000 લોકો જેટલી વધુ છે. આટલા વર્ષોમાં સૌ પ્રથમ વખત રાજ્યની વસતી ત્રીસ લાખનાં આંકને વટાવી ગઈ છે. આયોવા દેશનું 30મા ક્રમનું સૌથી વધુ વસતી ધરાવતું રાજ્ય છે.&lt;ref&gt;{{cite web | title = DSM Register | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2008-12-28 | url = http://www.desmoinesregister.com/article/20081222/NEWS/81222009/1001/ }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; વસતીશાસ્ત્રની છેલ્લામાં છેલ્લી ઉપલબ્ધ માહિતી પ્રમાણે 2007માં રાજ્યમાં છેલ્લી વસતી ગણતરી બાદ 53,706 લોકોનો કુદરતી વધારો થયો છે. (197,163 જન્મ સામે 143,457 મૃત્યુ બાદ કરતાં) જ્યારે 11,754 લોકોનો ઘટાડો તેમના રાજ્ય બહાર સ્થળાંતરિત થઈ જવાને કારણે થયો છે.

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સથી બહાર કાયમી વસવાટ કરનારાઓની સંખ્યા 29,386 લોકોના વધારામાં પરિણમી હતી અને દેશમાંજ થયેલા સ્થળાંતરે કુલ 41,140 લોકોનું નુકસાન કર્યું હતું. [18] આયોવાની 6.1 ટકા વસતી પાંચ વર્ષ કરતાં નાની ઉંમરની, 22.6 ટકા વસતી 18 વર્ષ કરતાં ઓછી, અને 14.7 ટકા વસતી 65 અથવા વધુ વય ધરાવે છે.  કુલ વસતીમાં પુરુષોની ટકાવારી 49.2 ટકા જેટલી છે.&lt;ref name=&quot;Census_Iowa_QuickFacts&quot;/&gt; રાજ્યની વસતી ઘનતા 52.7 વ્યક્તિ પ્રતિ ચોરસ માઈલ જેટલી છે.&lt;ref&gt;[ટાઇટલ=ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ 2008 અલમનાક|ઓથર= સંકલન જોહન ડબલ્યુ. રાઇટ દ્વારા|તારીખ=2007|પાનું=178]&lt;/ref&gt; આયોવાનું વસતી કેન્દ્રબિંદુ માર્શલટાઉન શહેરની માર્શલ કાઉન્ટીમાં આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{cite web | title = U.S. Census quickfacts | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2008-12-28 | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html | archive-date = 2010-05-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100527093102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

=== જાતિ અને કૂળ ===
આયોવાની વસતીમાં લગભગ 97,000 (3.3 ટકા) જેટલાં વિદેશમાં જન્મેલાં લોકો છે.&lt;ref name=&quot;Census_Iowa_QuickFacts&quot;/&gt; આયોવાના નાગરિકો મોટાભાગે પશ્ચિમ યુરોપીયન વંશના છે. આયોવામાં વસતા પાંચ સૌથી મોટા કૂળ સમૂહોમાં જર્મન (35.7 ટકા), આઇરિશ (13.5 ટકા), ઈંગ્લિશ (9.5 ટકા), અમેરિકન (6.6 ટકા) અને નૉર્વેજિયન (5.7 ટકા)નો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યમાં જાતિ વિષયક વિવિધતામાં 91.0 ટકા વ્હાઇટ (શ્વેત) (નૉન-હિસ્પાનિક), 3.8 ટકા હિસ્પાનિક, 2.5 ટકા, અશ્વેત (બ્લેક) અથવા આફ્રિકન અમેરિકન, 1.6 ટકા એશિયન, અને 0.4 ટકા અમેરિકન ઇન્ડિયનનનો સમાવેશ થાય છે. અભ્યાસમાં એક ટકા જેટલાં પ્રત્યુત્તર આપનારી વ્યક્તિઓએ બે અથવા વધુ જાતિઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Census_Iowa_QuickFacts&quot;&gt;{{cite web |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html |title=Iowa QuickFacts from the US Census Bureau |publisher=Quickfacts.census.gov |date= |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527093102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ગ્રામ્યથી શહેરી વસતીનો બદલાવ; બ્રેઇન ડ્રેઇન ===

[[ચિત્ર:Iowa pop 00 to 08.jpg|thumb|left|આયોવામાં કાઉન્ટીવાર વસતિની ટકાવારીમાં ફેરફાર, 2000-2008. જાંબુડીયા રંગની કાઉન્ટીઓ 5 ટકા કરતા વધુ વધારો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;યુએસ સેન્સસ બ્યૂરો, પોપ્યુલેશન ડિવિઝનની માહિતીને આધારે.આયોવા ડેટા સેન્ટર મેપ બાદનું મોડલ, http://www.iowadatacenter.org/maps/copercent2008&lt;/ref&gt;]]

[[ચિત્ર:Rural flight2.jpg|thumb|right|250px|ગ્રામીણ પોકાહોન્ટાસ કાઉન્ટી અને શહેરી પોલ્ક કાઉન્ટીની વસતિની ઊંમરની તુલના, જે યુવાનો (લાલ) આયોવાના શહેરી કેન્દ્રો તરફ જઇ રહ્યાં છે તે દર્શાવે છે.&lt;ref&gt;યુએસ સેન્સસ ડેડાને આધારે&lt;/ref&gt;]]

આયોવાની વસતી ગ્રામ્ય કરતાં શહેરી વધુ છે, 2000માં રાજ્યના 61 ટકા લોકો શહેરી વિસ્તારોમાં રહેતાં હતાં, આ વલણ 20મી સદીના શરૂ થયું છે.&lt;ref name=&quot;data.iowadatacenter.org&quot;/&gt; આયોવાની શહેરી કાઉન્ટીઝમાં ૨૦૦૦ થી 2008 સુધીમાં 8.5 ટકાનો વધારો થયો છે, જ્યારે ગ્રામ્ય કાઉન્ટીઝમાં 4.2 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે.&lt;ref&gt;આયોવાવાસીઓ હજુ પણ શહેરીમાં ભેગા થઇ રહ્યાં છે, વસતિગણતરીના આંકડા સૂચવે છે. ''સિડર રેપિડ્ઝ ગેઝેટ'' , જૂન 30, 2009, http://www.gazetteonline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090701/NEWS/707019956/1001/NEWS {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330082817/http://www.gazetteonline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20090701%2FNEWS%2F707019956%2F1001%2FNEWS |date=2012-03-30 }}&lt;/ref&gt; ગ્રામ્યથી શહેરી વિસ્તાર તરફના આ સ્થળાંતરને કારણે વધુ ગ્રામ્ય કાઉન્ટીઝના ભોગે ડેલાસ, જ્હોન્સન, લિન અને પોલ્ક જેવી શહેરી કાઉન્ટીઝમાં વસતી વધારો થયો છે.&lt;ref&gt;યુએસ સેન્સસ બ્યૂરલ સ્ટેટ એન્ડ કાઉન્ટી ક્વિક ફેક્ટ્સ, http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527093102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html |date=2010-05-27 }}&lt;/ref&gt;

આયોવા પણ (ખાસ કરીને કેન્સાસ, નેબ્રાસ્કા, નૉર્થ ડેકોટા અને સાઉથ ડેકોટા જેવા) મધ્ય પશ્ચિમ રાજ્યોની જેમ જ ગામડાંઓમાંથી પલાયન (સ્થળાંતર)ની અસર અનુભવી રહ્યું છે. જો કે, આયોવામાં લગભગ 1990થી વસતી વધારો થઈ રહ્યો છે. કેટલાંક નાનાં વિસ્તારો જેમ કે, ડેનિસન અને સ્ટોર્મ લેકને સ્થળાંતરીત મજૂરોમાં થયેલાં વધારાને કારણે વસતીના ઘટાડાને રોકવામાં સફળતા મળી છે. આયોવાની અન્ય વસતીશાસ્ત્રીય સમસ્યાઓમાં બ્રેઇન ડ્રેઇન (પ્રતિભાશાળી યુવાનોનું સ્થળાંતર) મુખ્ય છે, જેમાં શિક્ષિત યુવાનો તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ અથવા અન્ય સ્થળે શિક્ષણ મેળવવા માટે રાજ્ય છોડીને જતા રહે છે. 1990ના દશકમાં આયોવામાં એકલ શૈક્ષણિક યુવાનોનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું સમૂહ સ્થળાંતરણ થયું હતું, જે નૉર્થ ડેકોટા પછીના બીજા ક્રમે હતું.&lt;ref&gt;''આયોવા બ્રેઇન ડ્રેઇન'' , આયોવા સિવિક એનાલિસિસ નેટવર્ક, યુનિવર્સિટી ઓઉ આયોવા, http://www.uiowa.edu/~ican/Papers%202006/braindrain122806.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412193400/http://www.uiowa.edu/~ican/Papers%202006/braindrain122806.pdf |date=2012-04-12 }}&lt;/ref&gt; શિક્ષિત યુવાન લોકોનો અર્થપૂર્ણ ઘટાડો, બાકીના અન્ય નાગરિકો માટેની સેવાઓમાં ઘટાડા તથા આર્થિક પ્રવાહમાં અટકાવ લાવે છે.

=== ધર્મ ===
[[ચિત્ર:Amana Colonies.JPG|thumb|left|જર્મન પીટિસ્ટસ દ્વારા શોધાયેલી અમાના કોલોનીઝ]]
2001માં સિટી યુનિવર્સિટી ઑફ ન્યૂ યૉર્ક દ્વારા થયેલં એક સર્વેક્ષણ અનુસાર આયોના 52 ટકા નાગરિકો પ્રોટેસ્ટન્ટ છે, જ્યારે 23 ટકા રોમન કેથોલિક છે તથા 6 ટકા અન્ય ધર્મના છે. 13 ટકા નાગરિકોએ પોતે અ-ધાર્મિક (નૉન રિલિજિયસ) હોવાનું જણાવ્યું હતું જ્યારે 5 ટકાએ આ બાબતે કોઈ જ પ્રત્યુત્તર આપ્યો ન હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | title = American Religious Identification Survey 2001 | publisher = The Graduate Center of the City University of New York | url = http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_studies/aris.pdf | format = PDF | access-date = 2007-08-16 | archive-date = 2007-03-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070306002332/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_studies/aris.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; અનુયાયીઓની સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ 268,543ની સંખ્યા સાથે એવેન્જેલિકલ લ્યુથેરન ચર્ચ ઇન અમેરિકા અને યુનાઈટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ 248,211ની સંખ્યા સાથે, પ્રભુત્વ ધરાવતા સૌથી મોટા પ્રોટેસ્ટંટ સંપ્રદાયો છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/19_2000.asp |title=The Association of Religion Data Archives &amp;#124; Maps &amp; Reports |publisher=Thearda.com |date= |access-date=2010-07-26 |archive-date=2013-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826002943/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/19_2000.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

''રિલિજિયસ કૉંગ્રિગ્રેશન ઍન્ડ મેમ્બરશિપઃ 2000'' &lt;ref&gt;{{cite web | title = Religious Congregations &amp; Membership: 2000 | publisher = Glenmary Research Center | url = http://www.glenmary.org/grc/RCMS_2000/maps/Largest_Group.jpg | format = jpg | access-date = 2009-04-24 | archive-date = 2006-12-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061214184746/http://www.glenmary.org/grc/RCMS_2000/maps/Largest_Group.jpg | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;ના અભ્યાસમાં જણાયું છે કે, આયોવાની સૌથી દક્ષિણમાં આવેલી કાઉન્ટીઝની બે હરોળ અને રાજ્યના મધ્યમાં આવેલી અન્ય કાઉન્ટીઝમાં સૌથી મોટાં ધાર્મિક જૂથો યુનાઇટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચના હતાં. રાજયના ડબ્યુક અને લિન કાઉન્ટીઝ સહિતના ઉત્તરીય ભાગો (જ્યાં સિડર રેપિડ્ઝ આવેલું છે)માં રોમન કેથોલિક ચર્ચ સૌથી વધુ અનુયાયીઓ ધરાવે છે. ઉત્તરીય હરોળની ત્રણ સહીતની અન્ય દસ કાઉન્ટીઝમાં એવેન્જેલિકલ લ્યુથેરન ચર્ચ ઇન અમેરિકા સૌથી મોટાં સંપ્રદાય હતાં. આ અભ્યાસમાં એવેન્જેલિકલ ક્રિશ્ચિયન સંપ્રદાયનો ખૂબ જ ઝડપથી વૃદ્ધિ થઈ રહી હોવાનું પણ જણાવવામાં આવ્યું છે.

ઐતિહાસિક રીતે ધાર્મિક સંપ્રદાયો અને પંથો, જે બાકીના સમાજથી દૂર રહેવાની ઇચ્છા ધરાવતાં હોય, તે આયોવામાં સ્થાયી થાય છે. તેના ઉદાહરણ તરીકે કેલોના નજીકના એમિશ અને મેન્નોનાઇટ તથા પૂર્વીય આયોવાનાં અન્ય ભાગો જેવાં કે ડેવિસ કાઉન્ટી અને બ્યુકેનન કાઉન્ટીનો ઉલ્લેખ કરી શકાય.&lt;ref&gt;એલ્મર સ્ક્વીડર અને ડોરોથી સ્ક્વીડર (2009) ''એ પેક્યુલિયર પીપલ: આયોવાસ ઓલ્ડ ઓર્ડર એમિશ''  યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા પ્રેસ&lt;/ref&gt; અલગ રહેલાં અન્ય ધાર્મિક સંપ્રદાયોમાં વેસ્ટ બ્રાન્ચ અને લ ગ્રાંડ પાસેના ક્વેકર્સ, એમેના કોલોનીઝની સ્થાપના કરનારા જર્મન પાઇટિસ્ટ્સ, મહર્ષિ વૈદિક સિટીની સ્થાપના કરનાર ટ્રાન્સસેન્ડેન્ટલ મેડિટેશનના અનુયાયીઓ, ન્યૂ મેલેરે ખાતે રહેતાં સિસ્ટર્સન સાધુઓ અને સાધ્વીઓ તથા ડબ્યુકની નજીક રહેતાં અવર લેડી ઑફ ધી મિસિસિપિ એબ્બીઝનો સમાવેશ થાય છે.

=== ભાષા ===
આયોવામાં અંગ્રેજી સૌથી વધારે બોલાતી ભાષા છે, જેનો લગભગ 94 ટકા લોકો ઉપયોગ કરે છે.&lt;ref name=&quot;Language&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.city-data.com/states/Iowa-Languages.html|title=Iowa- Languages|publisher=City Data|access-date=28 July 2010}}&lt;/ref&gt; વિલિયમ લેબોવ અને સાથીદારોએ ''એટલાસ ઓફ નોર્થ અમેરિકન ઈંગ્લિશ'' &lt;ref&gt;લેબોવ, ડબવ્યુ. એસ. એશ, અને સી. બોબર્ગ, ''એટલાસ ઓફ ધ નોર્થ અમેરિકન ઇંગ્લિશ.''  બર્લિન, જર્મની: માઉટન દી ગ્રુયટર, 2006. http://www.mouton-online.com/anae.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226132508/http://www.mouton-online.com/anae.php |date=2007-12-26 }}&lt;/ref&gt; અભ્યાસમાં શોધી કાઢ્યું કે આયોવામાં બોલવામાં આવતી અંગ્રેજી બે મોટા ભાષાકીય પ્રદેશોમાં વહેંચાયેલી છે. ઉત્તરીય આયોવા, સિઓકસ સિટી, ફોર્ટ ડોજ અને વોટરલૂ પ્રદેશના મૂળ રહેવાસીઓ ભાષાવિજ્ઞાનીઓ દ્વારા નોર્થ સેન્ટ્રલ અમેરિકન ઈંગ્લિશ તરીકે ઓળખાવવામાં આવતી પ્રાદેશિક બોલી બોલે છે, જે ઉત્તર અને દક્ષિણ ડેકોટા, મિનેસોટા, વિસ્કોનસીન અને મિશિગનમાં પણ જોવા મળે છે. મધ્ય અને દક્ષિણ આયોવાના મૂળ રહેવાસીઓ, કાઉન્સિલ બ્લફસ, ડસ મોઈન્સ અને આયોવા સિટી સહિત, નોર્થ મિડલેન્ડ લઢણ ધરાવતી અંગ્રેજી ભાષાનો પ્રયોગ કરે છે, જે નેબ્રાસ્કા, મધ્ય ઈલિનોઈસ અને મધ્ય ઈન્ડિયાનામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Atlas of North American English | publisher = The University of Pennsylvania| url = http://www.ling.upenn.edu/phono_atlas/maps/MapsNC/Map1NC.html | access-date = 2008-01-05}}&lt;/ref&gt;

અંગ્રેજી પછી આયોવામાં બીજા નંબરની સૌથી સામાન્ય ભાષા સ્પેનિશ છે, જેનો ઉપયોગ હિસ્પેનિક અથવા લેટીનો મૂળના 120,000 લોકો&lt;ref&gt;2000 યુએસ સેન્સસ: http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&amp;amp;-geo_id=04000US19&amp;amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;amp;-redoLog=false&amp;amp;-mt_name=ACS_2008_3YR_G2000_B03001 {{Webarchive|url=https://archive.today/20200212034656/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US19&amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;-redoLog=false&amp;-mt_name=ACS_2008_3YR_G2000_B03001 |date=2020-02-12 }}&lt;/ref&gt; અને લેટિન અમેરિકામાં જન્મેલા 47,000 લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;2000 યુએસ સેન્સસ: http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&amp;amp;-geo_id=04000US19&amp;amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;amp;-_lang=en&amp;amp;-redoLog=false&amp;amp;-mt_name=ACS_2008_3YR_G2000_C05006&amp;amp;-CONTEXT=dt {{Webarchive|url=https://archive.today/20200212040342/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US19&amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-mt_name=ACS_2008_3YR_G2000_C05006&amp;-CONTEXT=dt |date=2020-02-12 }}&lt;/ref&gt; ત્રીજા નંબરની સૌથી સામાન્ય ભાષા [[જર્મન ભાષા|જર્મન]] છે, જે આયોવામાં 17,000 લોકો દ્વારા બોલવામાં આવે છે,&lt;ref name=&quot;Language&quot;/&gt; આયોવામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી બે નોંધપાત્ર બોલીમાં અમાના કોલોનીઝની આસપાસના પ્રદેશમાં બોલવામાં આવતી અમાના જર્મન અને આયોવામાં એમિશ લોકો દ્વારા બોલવામાં આવતી પેનસિલ્વેનિયા જર્મનનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય કોઈ ભાષા આયોવાની વસતિના 0.5 ટકા કરતાં વધારે લોકો દ્વારા બોલવામાં આવતી નથી.&lt;ref name=&quot;Language&quot;/&gt; નિયમિત રીતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી એકમાત્ર સ્વદેશી ભાષા મેસ્કવાકી છે, જે મેસ્કવાકી વસાહતના આજુબાજુના વિસ્તારમાં બોલવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;નેટિવ અમેરિકન લેન્ગ્વેજીસ, http://www.native-languages.org/meskwaki-sauk.htm&lt;/ref&gt;

== સંસ્કૃતિ ==
=== મધ્ય આયોવા ===
[[ચિત્ર:Des Moines skyline.jpg|right|thumb|આયોવાની રાજધાની અને સૌથી મોટા શહેર ડસ મોઇન્સની બહુમાળી ઇમારતો.]]
ડસ મોઈન્સ આયોવાનું સૌથી મોટું શહેર છે અને તે રાજયનું રાજકીય, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. ડસ મોઈન્સ આયોવાનું સૌથી મોટું શહેર છે અને તે રાજયનું રાજકીય, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. ડસ મોઈન્સમાં રાજય સરકાર, ધ સ્ટેટ ઓફ આયોવા હિસ્ટોરિકલ મ્યુઝિયમ, ડ્રેક યુનિર્વિસટી, સાયન્સ સેન્ટર ઓફ આયોવા એન્ડ બ્લેન્ક આઈમેકસ (IMAX) ડોમ થીયેટર, ડસ મોઈન્સ આર્ટ સેન્ટર, ડસ મોઈન્સ બોટનિકલ સેન્ટર અને આયોવા સ્ટેટ ફેર, ડ્રેક રીલેય્ઝ, વર્લ્ડ ફૂડ ફેસ્ટિવલ અને ડસ મોઈન્સ આર્ટ ફેસ્ટિવલના સમાવેશ સાથેના વિવિધ સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો અને આકર્ષણો આવેલા છે. એડવેન્ચરલેન્ડ એક અમ્યુઝમેન્ટ પાર્ક છે જે ડસ મોઈન્સથી ઉત્તરપૂર્વમાં આલ્ટૂનામાં આવેલો છે, લિવિંગ હિસ્ટ્રી ફાર્મ્સ અર્બનડેલમાં આવેલા છે અને આયોવા સ્પીડવે ડસ મોઈન્સની પૂર્વમાં ન્યૂટનમાં આવેલો છે. ટેરેસ હિલ્સ ડસ મોઈન્સમાં આવેલી છે અને તે ગવર્નરનું સત્તાવાર નિવાસસ્થાન છે.

એમ્સ આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, આયોવા સ્ટેટ સેન્ટર, બર્નીયર આર્ટ ગેલેરી, રીમેન ગાર્ડન્સ, અને ખ્રિશ્ચીયન પેટરસન આર્ટ ગેલેરીનું ઘર છે. તામાની પશ્ચિમે આવેલી મેસ્કવાકી વસાહત આયોવાની એકમાત્ર અમેરિકન ઈન્ડિયન વસાહત છે, જે મોટા વાર્ષિક પાઉ-વાઉની યજમાની કરે છે. કિલન્ટ ઈસ્ટવૂડ ફિલ્મ ''ધ બ્રીજીસ ઓફ મેડિસન કાઉન્ટી'' નું નિર્માણ અને તેનું ફિલ્માંકન મેડિસન કાઉન્ટીમાં કરવામાં આવ્યું હતું. જહોન વાયન બર્થપ્લેસ મ્યુઝિયમ વિન્ટરસેટમાં આવેલું છે. ઐતિહાસિક સીટી સેન્ટર સાથેના અન્ય સમુદાયોમાં ઈન્ડિયાનોલા, પેલ્લા, નોકસવિલે, પેરી અને માર્શલટાઉનનો સમાવેશ થાય છે.

=== પૂર્વ આયોવા ===
[[ચિત્ર:Old capital iowa city.jpg|left|thumb|ઓલ્ડ કેપિટલ, આયોવા સિટી.]]
આયોવા સિટી સાંસ્કૃતિક મંઝિલ હોવાનું ગર્વ ધરાવે છે અને તેમાં યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા અને પ્રસિદ્ધ આયોવા રાઈટર્સ વર્કશોપ, ઓલ્ડ કેપિટલ બિલ્ડિંગ (આયોવાની મૂળ રાજધાની), પેડ મોલ અને આયોવા સિટી ઈંગ્લેર્ટ થીયેટર અને લેન્ડલોકડ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ આવેલા છે. આયોવા સિટી અમેરિકાનું પ્રથમ &quot;સિટી ઓફ લિટરેચર&quot; છે યુનેસ્કો (UNESCO) ક્રિયેટિવ સિટીઝ નેટવર્કમાં. ધ હર્બર્ટ હૂવર નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઈટ અને હર્બર્ટ હૂવર પ્રેસિડેન્શિયલ લાઈબ્રેરી એન્ડ મ્યુઝિયમ વેસ્ટ બ્રાન્ચમાં આવેલા છે. તેમાં ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ હર્બર્ટ હૂવરનું જન્મસ્થાન અને કબરની સાથે પ્રેસિડેન્શિયલ મ્યુઝિયમ પણ આવેલા છે. અમાના કોલોનીઝ સાત ગામ ધરાવતી જર્મન પાઈટીસ્ટ્સની વસાહતોનો સમૂહ છે, જેને અમેરિકન કલ્ચરલ નેશનલ હિસ્ટોરિક લેન્ડમાર્ક નામ આપવામાં આવ્યું છે.

સિડર રેપિડ્ઝ મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ ગ્રાન્ટ વૂડ અને માર્વિન કોનના ચિત્રોનો મહત્ત્વપૂર્ણ સંગ્રહ ધરાવે છે. સિડર રેપિડ્ઝ નેશનલ ચેક એન્ડ સ્લોવાક મ્યુઝિયમ એન્ડ લાઈબ્રેરી અને ઐતિહાસિક કિવન એન-શૈલીની બ્રૂસમોર મેન્શન પણ ધરાવે છે. ડેવનપોર્ટમાં ઘણાં સાંસ્કૃતિક આકર્ષણો આવેલા છે, જેમાં ફિગ આર્ટ મ્યુઝિયમ, રીવર મ્યુઝિક એકસપિરિયન્સ, પટનામ મ્યુઝિયમ એન્ડ આઈમેકસ (IMAX) થીયેટર, ડેવનપોર્ટ સ્કાયબ્રીજ, કવોડ સિટી સિમ્ફની ઓરકેસ્ટ્રાનો સમાવેશ થાય છે અને તે વાર્ષિક બિકસ બૈડરબેક મેમોરીયલ જાઝ  ફેસ્ટિવલ અને બેલે કવાડ સિટીઝના પ્રદર્શન પણ યોજે છે. અન્ય જાહેર સાંસ્કૃતિક સ્થળોમાં વેસ્ટ લિબર્ટી, ફેરફિલ્ડ, માઉન્ટ પ્લેઝન્ટ, ફોર્ટ મેડિસન, લેકલેરી, માઉન્ટ વર્નોન, ઓટમ્વા, વોશિંગ્ટન અને વિલ્ટનનો સમાવેશ થાય છે.

=== પશ્ચિમ આયોવા ===
[[ચિત્ર:Kurmmann block sioux city.jpg|left|100px|thumb|ફોર્થ સ્ટ્રીટ, સિઓક્સ સિટી.]]
આયોવાના કેટલાક નાટ્યાત્મક દ્રશ્યો અનોખી લોએસ હિલ્સ ધરાવતા પશ્ચિમી વિસ્તારમાં જોવા મળે છે. આયોવા ગ્રેટ લેકસ વિસ્તાર ઘણાં રીસોર્ટ વિસ્તારો જેમ કે સ્પિરીટ લેક, આર્નોલ્ડ્સ પાર્ક અને ઓકોબોજી તળાવ ધરાવે છે. ચેરોકીમાં સેનફોર્ડ મ્યુઝિયમ અને પ્લાનેટોરીયમ, વેસ્ટ બેન્ડમાં ગ્રોટો ઓફ ધ રિડેમ્પ્શન, એલ્ક હોર્નમાં ડેનિશ ઈમિગ્રન્ટ મ્યુઝિયમ અને ફોર્ટ ડોજમાં ફોર્ટ મ્યુઝિયમ અને ફ્રન્ટીયર વિલેજ સ્થાનિક સ્તરના જોવા લાયક સ્થળો છે. સિઓકસ સિટીને ઉત્તરપૂર્વ આયોવાની સાંસ્કૃતિક રાજધાની માનવામાં આવે છે અને પુનરોત્થાન કરવામાં આવેલું સિટી સેન્ટર અને સુંદર રિવરફ્રન્ટ ધરાવે છે. મિઝોરી રીવર સિટીમાં સાર્જન્ટ ફલોઈડ મોન્યુમેન્ટ, સાર્જન્ટ ફલોઈડ રીવર મ્યુઝિયમ, ટ્રીનિટી હાઈટ્સ અને પુનઃસ્થપાયેલું ઓર્ફિયમ થીયેટર આવેલા છે.[[ચિત્ર:Loess hills.jpg|thumb|right|250px|મોન્ડામિનની પૂર્વમાં લોએસ હિસ્સ.]]

દક્ષિણપશ્ચિમ આયોવાનું મુખ્ય શહેર કાઉન્સિલ બ્લફસ લોએસ હિલ્સ નેશનલ સાયન્સ બાયવેની તળેટીમાં આવેલું છે અને ગેમિંગ અને મનોરંજન માટેનું સ્થળ બની ગયું છે. ત્રણ કેસિનો રીસોર્ટ સાથેના આ શહેરમાં વેસ્ટર્ન હિલ્સ ટ્રેઈલ્સ સેન્ટર, યુનિયન પેસિફિક રેઈલરોડ મ્યુઝિયમ, ઐતિહાસિક જનરલ ડોજ હાઉસ અને લેવિસ એન્ડ કલાર્ક મોન્યુમેન્ટ અને અનેક સુંદર દ્રશ્યો ધરાવતા સ્થળો આવેલા છે. ઉત્તરપશ્ચિમ આયોવામાં વિશ્વના પવનચક્કી ફાર્મનો સૌથી વિશાળ સમૂહ આવેલો છે. અન્ય સામુદાયિક સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ ધરાવતા સ્થળોમાં સ્ટોર્મ લેક, સ્પેન્સર, લી માર્સ, ગ્લેનવૂડ, કેરોલ, એટલાન્ટિક, રેડ ઓક, ડેનિસન, ક્રેસ્ટોન, માઉન્ટ આયર, સેક સિટી અને વોલનટનો સમાવેશ થાય છે.

=== ઉત્તરપૂર્વ અને ઉત્તરીય આયોવા ===
ઉત્તરપશ્ચિમ આયોવાના અસમતળ વિસ્તારમાં ઘણી સીધી ટેકરીઓ અને ઊંડી ખીણો આવેલી છે, જે ગાઢ જંગલો અને ખેતરોથી છવાયેલી છે. અલ્લામાકી અને કલેયટન કાઉન્ટીઝમાં ઈફિજી માઉન્ટ્સ નેશનલ મોન્યુમેન્ટમાં વિશ્વના પૂર્વઐતિહાસિક સમયના પ્રાણીઓના આકારની ટેકરીઓનો વિશાળ સમૂહ આવેલો છે.

[[ચિત્ર:Fort Atkinson Iowa.jpg|left|thumb|ઐતિહાસિક ફોર્ટ એટ્કિન્સના અવશેષો.]]

તેની સાથે, ઉત્તરીય આયોવાના સૌથી મોટા શહેરો જોડિયા શહેરો વોટરલૂ અને સિડર ફોલ્સ આવેલા છે, જેમાં અનુક્રમે ગ્રાઉટ મ્યુઝિયમ અને યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થન આયોવા આવેલા છે.

ડબ્યુક નેશનલ મિસિસિપી રીવર મ્યુઝિયમ અને એકવેરિયમ સહિતના ઘણાં સાંસ્કૃતિક પાસા સાથે સ્થાનિક પ્રવાસી સ્થળ તરીકે પરીવર્તન પામી રહ્યું હોવા ઉપરાંત ત્યાં પોર્ટ ઓફ ડબ્યુકમાં ડાયમંડ જો કેસિનો સહિતના ઘણાં નવા વ્યવસાયોનો વિકાસ થઇ રહ્યો છે. ''ફિલ્ડ ઓફ ડ્રિમ્સ''  ફિલ્મના મોટાભાગનું શૂટિંગ ડાયર્સવિલેમાં થયું હતું. મેકવોકેટા કેવ્સ સ્ટેટ પાર્ક મેકવોકેટાની ઉત્તરપશ્ચિમે જેકસન કાઉન્ટી આવેલો છે, જે આયોવાના અન્ય સ્ટેટ પાર્કની સરખામણીએ ઘણી વધારે ગુફાઓ ધરાવે છે. ફોર્ટ એટકિન્સનમાં 1840ના ડ્રેગૂન ફોર્ટીફિકેશનના મૂળ અવેશેષો આવેલા છે. અન્ય સામુદાયિક સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ ધરાવતા સ્થળોમાં ડેકોરાહ, મેકગ્રેગોર, મેન્સન સિટી, ઇલ્કાડેર, એલ્ગોના, સ્પિલવેલે, ચાર્લ્સ સિટી અને ઈન્ડિપેન્ડન્સનો સમાવેશ થાય છે.

=== સ્ટેટવાઇડ ===
આરએજીબીઆરએઆઇ (RAGBRAI) – રજીસ્ટર્સ એન્યુઅલ ગ્રેટ બાઇક રાઇડ અક્રોસ આયોવા – હજારો સાયક્લિસ્ટ અને ટેકેદારોને આકર્ષે છે. આ સ્પર્ધા 1973થી રાજ્યના વિવિધ માર્ગો પર યોજવામાં આવે છે. આયોવામાં 70 વાઇનરીઝ (શરાબની ફેક્ટરી) આવેલી છે&lt;ref&gt;આઇએસયુ (ISU) એક્સ્ટેન્શન મિડવેસ્ટ ગ્રેપ એન્ડ વાઇન ઇન્ડસ્ટ્રી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, http://www.extension.iastate.edu/Wine/Resources/iowawineries.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125045820/http://www.extension.iastate.edu/Wine/Resources/iowawineries.htm |date=2009-01-25 }}&lt;/ref&gt; અને પાંચ સ્થાનિક વાઇન ટેસ્ટિંગ ટ્રાયલ્સ પણ આવેલા છે.&lt;ref&gt;આયોવા વાઇન ગ્રોઅર્સ એસોસિયેશન, https://iowawinegrowers.org/mos/Frontpage/Itemid,1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123203434/https://iowawinegrowers.org/mos/Frontpage/Itemid%2C1/ |date=2010-11-23 }}&lt;/ref&gt; ઘણાં આયોવા સમુદાયો ગરમીની ઋતુમાં ખેડૂતો માટેના બજારનું આયોજન કરે છે, આ બજારો દર અઠવાડિયે યોજવામાં આવે છે, પરંતુ મોટા શહેરોમાં મલ્ટીપલ માર્કેટનું આયોજન કરવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;આયોવા ફાર્મર્સ માર્કેટ એસોસિયેશન, http://www.iafarmersmarkets.org/About_Us.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612063413/http://www.iafarmersmarkets.org/About_Us.html |date=2009-06-12 }}&lt;/ref&gt;

== અર્થતંત્ર ==
[[ચિત્ર:Iowa quarter, reverse side, 2004.jpg|thumb|right|200px|અમેરિકન કલાકા ગ્રાન્ટ વૂડ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ચિત્રની રિવર્સ ઇમેજમાં આયોવાનું આવાસ]]
[[ચિત્ર:Iowa products 2006.jpg|thumb|left|આયોવાનું ઉદ્યોગવાર કુલ રાજ્ય ઉત્પાદન, 2006.&lt;ref&gt;બ્યૂરો ઓફ ઇકોનોમિક એનાલિસિસ, યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કોમર્સ, આયોવા ફેક્ટબૂક ડસ મોઇન્સ:આયોવા લેજિસ્લેટિવ સર્વિસિસ એજન્સીમાં 2007માં દર્શાવ્યા મુજબનો.&lt;/ref&gt;]]
આયોવાને કૃષિપ્રધાન રાજ્ય માનવામાં આવે છે પરંતુ વાસ્તવિક રીતે કૃષિ તો તેના વૈવિધ્યસભર અર્થતંત્રનો નાનો ભાગ છે જ્યારે ઉત્પાદન, બાયોટેકનોલોજી, ફાઇનાન્સ અને ઇન્શ્યોરન્સ સર્વિસિસ અને ગવર્નમેન્ટ સર્વિસિસ આયોવાના અર્થતંત્રમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રદાન આપે છે.&lt;ref name=&quot;iowalifechanging.com&quot;/&gt; અર્થતંત્રમાં રહેલી વિવિધતાએ આયોવાને દેશના અન્યભાગોની સરખામણીએ પ્રમાણમાં ઘણી જ ઓછી બેરોજગારી સાથે 2000ના ઉત્તરાર્ધમાં આવેલી મંદીનો સામનો અન્ય રાજ્યો કરતાં વધારે સારી રીતે કરવામાં મદદ કરી હતી.&lt;ref&gt;આયોવાના પ્રારંભિક બેકારીના દાવા વધ્યા. ''ડસ મોઇન્સ રજિસ્ટર''  એપ્રિલ 2, 2009, http://www.desmoinesregister.com/article/20090402/BUSINESS/90402018/-1/NEWS04{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;શહેર દેશની સૌથી ઓછી બેકારી ધરાવે છે, ''આયોવા સિટી પ્રેસ સિટિઝન''  મે 5., 2009,http://www.press-citizen.com/article/20090604/NEWS01/906040336/1079/news01&lt;/ref&gt;

જો રાજ્યના અર્થતંત્રને સકલ ઘરેલું ઉત્પાદન (જીડીપી) (GDP)ની રીતે માપવામાં આવે તો 2005માં આયોવાનું જીડીપી 124 બિલિયન અમેરિકન ડોલર હતું.&lt;ref&gt;આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી. [http://www.recap.iastate.edu/atlas/industries/gdp-by-state-industry.php ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ બાય સેક્ટર એન્ડ સ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009025120/http://www.recap.iastate.edu/atlas/industries/gdp-by-state-industry.php |date=2008-10-09 }}. રિજનલ કેપેસિટી એનાલિસિસ પ્રોગ્રામ. સુધારો એપ્રિલ 26, 2008&lt;/ref&gt;
જો તેને સકલ રાજ્ય ઉત્પાદની રીતે માપવામાં આવે તો 2005માં તેનું કદ 113.5 અબજ ડોલર હતું.&lt;ref name=&quot;Facts&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.statelibraryofiowa.org/datacenter/quickfacts |title=Iowa Quick Facts — State Data Center |publisher=Statelibraryofiowa.org |date=2010-06-28 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101104011507/http://www.statelibraryofiowa.org/datacenter/quickfacts |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેની માથાદીઠ આવક 2006માં 23,340 અમેરિકન ડોલર હતી.&lt;ref name=&quot;Facts&quot;/&gt;જુલાઇ 2, 2009ની સ્થિતિએ સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ પૂઅર્સે આયોવા રાજ્યને એએએ (AAA) ક્રેડિટ રેટિંગ આપ્યું હતું (સૌથી ઉચ્ચતમ રેટિંગ, જે માત્ર 11 અમેરિકન રાજ્યોને મળ્યું હતું.)&lt;ref&gt;આયોવા સત્તાવાળાઓએ ક્રેડિટ રેટિંગની સરાહના કરીને દલીલ કરી કે રાજ્યની નાણાકીય સ્થિતિ મજબૂત છે, ''એસોસિયેટેડ પ્રેસ'' જુલાઈ 3, 2009,http://www.timesrepublican.com/page/content.detail/id/84311.html?isap=1&amp;amp;nav=5013 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100907071322/http://www.timesrepublican.com/page/content.detail/id/84311.html?isap=1&amp;nav=5013 |date=2010-09-07 }}&lt;/ref&gt;જાન્યુઆરી 2010ની સ્થિતિએ રાજ્યનો બેરોજગારી દર 6.6 ટકા હતો.&lt;ref&gt;[163] ^ Bls.gov; સ્થાનિક વિસ્તારના બેરોજગારીના આંકડાઓ&lt;/ref&gt;

=== ઉત્પાદન ===
લગભગ 20.8 અબજ ડોલર (2003ના આયોવાના સકલ રાજ્ય ઉત્પાદના 21 ટકા)ના કદ સાથે ઉત્પાદન એ આયોવાના અર્થતંત્રનું સૌથી મોટું ક્ષેત્ર છે. મુખ્ય ઉત્પાદન ક્ષેત્રોમાં ફૂડ પ્રોસેસિંગ, હેવી મશીનરી અને કૃષિ રસાયણોનો સમાવેશ થાય છે. આયોવાના લગભગ 16 ટકા કામદારો ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં છે.&lt;ref name=&quot;iowalifechanging.com&quot;/&gt; ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉત્પાદન ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો ભાગ છે. તેના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં ફૂડ પ્રોસેસિંગ, મશીનરી, ઇલેક્ટ્રિક સાધનો, રાસાયણિક ઉત્પાદનો, પ્રકાશન અને પાયાની ધાતુઓનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં સીધી કે આડકતરી પ્રોસેસિંગ સગવડો ધરાવતી કંપનીઓમાં કોનએગ્રા ફૂડ્સ, વેલ્સ બ્લ્યુ બની, બેરીલા, હેઇન્ઝ, વન્ડર બ્રેડ/હોસ્ટેસ સ્નેક કેક્સ, ટોન્સ સ્પેસીઝ, જનરલ મિલ્સ અને ક્વેકર ઓટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં ઉત્પાદન સવલતો ધરાવતી મુખ્ય નોન-ફૂડ ઉત્પાદન કંપનીઓમાં 3એમ (3M), એલકોઆ (ALCOA), અમાના કોર્પોરેશન, ડેક્સ્ચર એપાચે હોલ્ડિંગ્સ ઇન્ક, ઇલેક્ટ્રોલક્ષ/ફ્રિડિડૈર, ઇમર્સન પ્રોસેસ, ફિશર કન્ટ્રોલ્સ ઇન્ટરનેશનલ, હોન ઇન્ડસ્ટ્રીઝ, ધ હોન કંપની, ઇપ્સ્કો (IPSCO) સ્ટીલ, જ્હોન ડીરી, લેનોક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ, મેયેટેગ કોર્પોરેશન, પેલા કોર્પોરેશન, રોકવેલ કોલિન્સ, વર્મીર કંપની અને વાઇનેબેગો ઇન્ડસ્ટ્રીઝનો સમાવેશ થાય છે.

=== કૃષિ ===
[[ચિત્ર:Iowa harvest 2009.jpg|thumb|જોન્સ કાઉન્ટીમાં મકાઈની ખેતી]]
[[ચિત્ર:Ethanol butler co iowa.jpg|thumb|left|બટલર કાઉન્ટીમાં નિર્માણાધિન ઇથેનોલ પ્લાન્ટ]]
સીધી કે આડકતરી રીતે કૃષિ હંમેશા આયોવાના અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ બની રહી છે. જો કે સીધું ઉત્પાદન અથવા કાચી કૃષિ પેદાશોનું વેચાણ આયોવાના સકલ રાજ્ય ઉત્પાદમાં માત્ર 3.5 ટકાનો ફાળો આપે છે.&lt;ref&gt;2007 ''આયોવા ફેક્ટ બૂક''  પાનું 59, ડસ મોઇન્સ:આયોવા લેજિસ્લેટિવ સર્વિસિસ એજન્સી.&lt;/ref&gt; આયોવાના અર્થતંત્રમાં કૃષિની આડકતરી ભૂમિકાને અનેક રીતે માપી શકાય છે પરંતુ સંપૂર્ણ અસર, કૃષિ
સાથે સંકળાયેલા વ્યવસાયો સહિત, મૂલ્ય વર્ધિત રીતે 16.4 ટકા અને કુલ ઉત્પાદની રીતે 24.3 ટકા નોંધવામાં આવી છે. આ આયોવાની બિન-કૃષિ ઉત્પાદનની આર્થિક અસર કરતાં ઓછી છે, જે મૂલ્યવર્ધિત રીતે 22.4 ટકા અને કુલ ઉત્પાદની રીતે 26.5 ટકા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ideas.repec.org/p/isu/genres/10180.html|title=Multiple Measures of the Role of Agriculture in Iowa's Economy}}&lt;/ref&gt; આયોવાના મુખ્ય કૃષિ ઉત્પાદનોમાં ડુક્કર, મકાઈ, સોયાબીન, ઓટ, પશુઓ, ઇંડા અને ડેરી ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. આયોવા દેશનું સૌથી મોટું ઇથેનોલ અને મકાઈનું ઉત્પાદક છે અને કેટલાક વર્ષોમાં તો સોયાબીનનું પણ સૌથી મોટું ઉત્પાદક રહ્યું છે. 2008માં આયોવાના 92,600 ખેતરોએ દેશની 18 ટકા મકાઈ, 17 ટકા સોયાબીન, 30 ટકા ડુક્કરો અને 14 ટકા ઇંડાનું ઉત્પાદન કર્યું હતું.&lt;ref&gt;સ્ટેટ ફેક્ટ શીટ્સ: આયોવા. યુએસડીએ (USDA): http://www.ers.usda.gov/statefacts/ia.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622031756/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/IA.HTM |date=2012-06-22 }}&lt;/ref&gt; 
[[ચિત્ર:Wall Mural, Mt Ayr, IA Post Office, 1998.jpg|thumb|right|મુરાલ માઉન્ટ યાર પોસ્ટ ઓફિસમાં, &quot;ધ કોર્ન પરેડ&quot; ઓર સી. ફીશર દ્વારા, નવા કરારના ભાગ રૂપે રચાયેલું.&lt;ref name=&quot;કોર્નપરેડ&quot;&gt;[147]&lt;/ref&gt;]]

આયોવાના મુખ્ય કૃષિ ઉત્પાદ પ્રોસેસર્સમાં આર્ચર ડેનિયલ્સ મીડલેન્ડ, આજીનોમોટો, કાર્ગીલ ઇન્ક, ડાયમન્ડ વી મિલ્સ, ગાર્સ્ટ સીડ કંપની, હાર્ટલેન્ડ પોર્ક એન્ટરપ્રાઇઝ, હાઇ-વી, મોન્સાન્ટો કંપની, પાયોનિયર હાઇ-બ્રેડ ઇન્ટરનેશનલ અને ક્વેકર ઓટ્સનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;gazette grain&quot;&gt;{{cite news|url=http://gazetteonline.com/top-story/2009/11/28/impact-of-grain-processing-industry-runs-deep-but-people-don%e2%80%99t-see-it|title=Impact of grain-processing industry runs deep, but people don’t see it|last=Ford|first=George|date=November 28, 2009|work=Cedar Rapids Gazette|pages=1A|access-date=29 November 2009|archive-date=9 ડિસેમ્બર 2012|archive-url=https://archive.today/20121209003425/http://gazetteonline.com/top-story/2009/11/28/impact-of-grain-processing-industry-runs-deep-but-people-don%E2%80%99t-see-it|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== અન્ય ક્ષેત્રો ===
[[ચિત્ર:Turbines iowa.jpg|thumb|left|વિલિયમ્સ નજીક પવનચક્કીઓ]]
આયોવામાં ફાઇનાન્સિયલ અને ઇન્શ્યોરન્સ ક્ષેત્ર ઘણું જ મજબૂત છે અને રાજ્યમાં આ ક્ષેત્રની 6,100 કંપનીઓ કાર્યરત છે,&lt;ref name=&quot;iowalifechanging.com&quot;/&gt; જેમાં એગોન (AEGON), નેશનવાઇડ ગ્રૂપ, અવિવા યુએસએ, ફાર્મ બ્યુરો ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ, આઇએનજી (ING), માર્શ એફિનીટી ગ્રૂપ, મેટલાઇફ, પ્રિન્સિપલ ફાઇનાન્સિયલ ગ્રૂપ, પ્રિન્સિપલ કેપિટલ મેનેજમેન્ટ, વેલમાર્કબ્લ્યુ ક્રોસ એન્ડ બ્લ્યુ શીલ્ડ (જે અમેરિકન મેડિકલ એસોસિયેશન અનુસાર 2007માં રાજ્યના 71 આરોગ્ય વિમા પૂરા પાડતી હતી),&lt;ref&gt;આરોગ્ય વીમા ક્ષેત્રે સ્પર્ધા: 2007 અપડેટ || https://catalog.ama-assn.org/Catalog/product/product_detail.jsp?productId=prod1350008&lt;/ref&gt; વેલ્સ ફર્ગો અને વેલ્સ ફર્ગો ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં છેલ્લા એક દાયકામાં બાયોટેકનોલોજીનો નાટ્યાત્મક ઢબે વિકાસ થયો છે, જેમાં બાયો-રીસર્ચ પ્રોડક્ટ્સ ઇન્ક, બોહરિંગર ઇન્ગેલ્હેઇમ, વેટમેડિકા, ડાયઓસિન્થ ઇન્ક, ફોર્ટ ડોજ એનિમલ હેલ્થ, પેનફોર્ડ પ્રોડક્ટ્સ કું, ઇન્ટેગ્રેટે ડીએનએ ટેકનોલોજીસ, રોશ અપ્લાઇડ સાયન્સ, વેકર બાયો કોર્પ અને વાઇથ સહિતની કંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે.

ઇથેનોલના ઉત્પાદનમાં રાજ્યના લગભગ ત્રીજા ભાગના મકાઈ ઉત્પાદનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને પુનઃપ્રાપ્ય ઇંધણો રાજ્યના સકલ ઘરેલુ ઉત્પાદમાં 8 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. 2009માં કુલ 39 ઇથેનોલ પ્લાન્ટે 3.1 અબજ ગેલન ઇંધણનું ઉત્પાદન કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;ethanol1&quot;&gt;{{cite web|url=http://gazetteonline.com/opinion/letters-to-the-editor/2010/02/26/ethanol-mandate-wouldn%e2%80%99t-help-prices|title=Ethanol mandate wouldn’t help prices|date=February 26, 2010|publisher=Cedar Rapids Gazette|access-date=4 April 2010|archive-date=8 ડિસેમ્બર 2012|archive-url=https://archive.today/20121208135435/http://gazetteonline.com/opinion/letters-to-the-editor/2010/02/26/ethanol-mandate-wouldn%E2%80%99t-help-prices|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પવનચક્કીથી વિજ ઉત્પાદન 1990થી શરૂ કરીને તેની ક્ષમતા કરતાં પણ વધી જવાને કારણે પશ્ચિમ આયોવામાં ઇથેનોલ ઉપરાંત પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા પણ મહત્વની આર્થિક શક્તિ બની ગઈ છે.&lt;ref name=&quot;energy.iastate.edu&quot;/&gt; 2008ની સ્થિતિએ, પવનઊર્જા કુલ ઊર્જા ઉત્પાદનમાં 15 ટકા અને રાજ્યની વિજ જરૂરીયાતમાં 7.1 ટકા હિસ્સો આપતી હતી, જેની સાથે આયોવા અમેરિકામાં બીજા નંબરનું પવનઊર્જા ઉત્પાદક રાજ્ય બની ગયું.&lt;ref&gt;અહેવાલ: આયોવાની પવન આગેવાની ગ્રાહકોને વિપરિત અસર કરતી નથી. ''સિડર રેપિડ્ઝ ગેઝેટ''  એપ્રિલ 14, 2009, પાનું 8B.&lt;/ref&gt; આયોવામાં ટર્બાઇન અને તેના ભાગોના મુખ્ય ઉત્પાદકોમાં વેસ્ટ બ્રાન્ચની એસ્સિઓના એનર્જી, ન્યૂટનની ટીપીઆઇ (TPI) કોમ્પોઝીટ અને ફોર્ટ મેડિસનની સિમેન્સ એનર્જીનો સમાવેશ થાય છે.

આવકની દ્રષ્ટિએ ટોચની 1,000 કંપનીઓમાંથી પાંચ કંપનીઓનું વડુ મથક આયોવામાં આવેલું છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2009/states/IA.html|title=FORTUNE 500 2009: States: Iowa Companies|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423090654/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2009/states/IA.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જેમાં પ્રિન્સિપલ ફાઇનાન્સિયલ, રોકવેલ કોલિન્સ, કેસીઝ જનરલ સ્ટોર્સ, એચએનઆઇ અને ટેરા ઇન્ડસ્ટ્રીઝનો સમાવેશ થાય છે. આયોવા હાય-વી, પેલ્લા કોર્પોરેશન, વર્મીર કંપની, કુમ એન્ડ કંપની ગેસ સ્ટેશન્સ, વોન મૌર, પાયોનિયર હાઇ-બ્રેડ, મેકલિઓડ યુએસએ અને ફેરવે ગ્રોસરી સ્ટોર્સનું પણ વડુ મથક છે.

=== કરવેરા ===
આયોવા લોકો, એસ્ટેટ્સ અને ટ્રસ્ટની ચોખ્ખી રાજ્ય આવક પર ટેક્સ લાદે છે. હાલમાં નવ આવકવેરા વિભાજન છે, જે 0.36 ટકાથી 8.98 ટકા સુધીના છે. રાજ્યનો વેચાણ વેરાનો દર 6 ટકા છે, જેમાં તૈયાર નહીં કરવામાં આવેલા ખોરાક પર કોઇ જ કર નથી.&lt;ref&gt;આયોવા ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ રેવન્યૂ, આયોવા ટેક્સ / ફ્રી ડિસ્ક્રિપ્શન્સ એન્ડ રેટ્સ, http://www.iowa.gov/tax/taxlaw/taxtypes.html#sales {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506082844/http://www.iowa.gov/tax/taxlaw/taxtypes.html#sales |date=2009-05-06 }}&lt;/ref&gt; આયોવા એક સ્થાનિક વૈકલ્પિલ સેલ્સ ટેક્સ છે જે ચૂંટણી પછી કાઉન્ટીઓ દ્વારા લાદવામાં આવી શકે છે.&lt;ref&gt;આયોવા ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ રેવન્યૂ, આયોવા લોકલ ઓપ્શન ટેક્સ ઇન્ફર્મેશન, http://www.iowa.gov/tax/educate/localoption.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425054850/http://www.iowa.gov/tax/educate/localoption.html |date=2009-04-25 }}&lt;/ref&gt; પ્રોપર્ટી ટેક્સ વાસ્તવિક મિલકતના ટેક્સેબલ મૂલ્ય પર લાદવામાં આવે છે. આયોવામાં લગભગ 2,000 જેટલા કરવેરા સત્તાવાળા છે. મોટાભાગની મિલકતો પર એક કરતાં વધારે સત્તાવાળાઓ દ્વારા કર લાદવામાં આવે છે. દરેક વિસ્તારમાં કરવેરાના દર અલગ-અલગ હોય છે અને તેમાં કાઉન્ટી,સિટી અથવા ગ્રામ્ય ટાઉનશીપ, સ્કૂલ ડિસ્ટ્રીક્ટ અને સ્પેશિયલ કરનો સમાવેશ કરવામાં આવેલો હોય છે. આયોવા તેના રહેવાસીઓને સ્થાનિક આવકવેરામાંથી સંઘીય આવકવેરો બાદ કરવાની સુવિધા આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.desmoinesregister.com/apps/pbcs.dll/article?AID=2009905300328|title=No tax increases planned for next year, Culver says|author=Thomas Beaumont|work=[[The Des Moines Register]]|date=2009-05-30|access-date=2009-05-31}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== પરિવહન ==
[[ચિત્ર:Iowa license plate.gif|thumb|left|1996માં રજૂ થયેલી વર્તમાન રાજ્ય લાઇસન્સ પ્લેટની ડિઝાઇન]]
=== આંતરરાજ્ય હાઈવે ===
[[ચિત્ર:Iowa overview.jpg|thumb|right|300px|આયોવાના મુખ્ય આંતરરાજ્યો, મોટા શહેરો અને કાઉન્ટીઓ]]
આયોવા ચાર મુખ્ય આંતરરાજ્ય હાઇવે ધરાવે છે. આંતરરાજ્ય 29 રાજ્યની પશ્ચિમી સીએ કાઉન્સિલ બ્લફ્સ અને સિઓક્સ સિટી થઇને દોડે છે. આંતરરાજ્ય 35 રાજ્યની દક્ષિણી સરહદથી લઇને ઉત્તરી સરહદ સુધી દોડે છે અને ડસ મોઇન્સ સહિત રાજ્યના કેન્દ્રમાંથી પસાર થાય છે. આંતરરાજ્ય 74 ડેવનપોર્ટના ઉત્તર અને પૂર્વમાં આવેલા આંતરરાજ્ય 80થી શરૂ થાય છે. આંતરરાજ્ય 80 રાજ્યના પશ્ચિમ છેડાથી શરૂ થઇને પૂર્વ છેડા સુધી જાય છે અને કાઉન્સિલ બ્લફ્સ, ડસ મોઇન્સ, આયોવા સિટી, અને ક્વાડ સિટીઝમાંથી પસાર થાય છે. આંતરરાજ્ય 380 સહાયક આંતરરાજ્ય હાઇવે છે જે આયોવા સિટી નજીકથી આંતરરાજ્ય 80થી શરૂ થાય છે અને સિડર રેપિડ્ઝમાંથી પસાર થઇ ને વોટરલૂમાં પુરી થાય છે અને તે એવન્યૂ ઓફ ધ સેઇન્ટ્સ હાઇવેનો ભાગ છે.

=== નિર્ધારિત ઊડાન સાથે હવાઇમથકો ===
આયોવાને કેટલાક મુખ્ય હવાઇમથકો દ્વારા સેવા પુરી પડાય છે જેમાં સિડર રેપિડ્ઝમાં ડસ મોઇન્સ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ, ઇસ્ટર્ન આયોવા એરપોર્ટ, મોલાઇન, ઇલિનોઇસમાં આવેલા ક્વાડ સિટી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ અને ઓમાહા, નેબ્રાસ્કામાં આવેલા એપલી એરફીલ્ડનો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યના નાના એરપોર્ટમાં ડબ્યુક રિજનલ એરપોર્ટ, ફોર્ટ ડોજ રિજનલ એરપોર્ટ, મેસન સિટી મ્યુનિસિપલ એરપોર્ટ, સિઓક્સ ગેટવે એરપોર્ટ, સાઉથઇસ્ટ આયોવા રિજનલ એરપોર્ટ અને વોટરલૂ રિજનલ એરપોર્ટનો સમાવેશ થાય છે.

=== રેલમાર્ગ ===
એમટ્રેકની ''કેલિફોર્નિયા ઝેફર''  આયોવાના દક્ષિણ વિસ્તારોમાં સેવા આપે છે અને તે (સાન ફ્રાન્સિસ્કોથી શરૂ થઇને સમગ્ર અખાત પર) શિકાગો અને એમરીવિલે, કેલિફોર્નિયા વચ્ચેના દૈનિક રૂટ પર બર્લિંગ્ટન, માઉન્ટ પ્લેઝન્ટ, ઓટમ્વા, ઓસિયોલા અને ક્રેસ્ટન પર ઉભી રહે છે. બર્લિંગ્ટન અને ફોર્ટ મેડિસનને એમટ્રેકની ''સાઉથવેસ્ટ ચીફ''  દ્વારા પણ સેવા પુરી પડાય છે જે દરરોજ શિકાગો અને લોસ એન્જિલસ વચ્ચે દોડે છે.

== કાયદો અને સરકાર ==
[[ચિત્ર:Iowa capitol.jpg|thumb|250px|રિગિલ્ડિંગ બાદ 2003નું કેપિટલ]]
:''આયોવાના ગવર્નર, આયોવા જનરલ એસેમ્બ્લી અને આયોવાની રાજધાનીની યાદી જુઓ'' 
હાલના ગવર્નર ચેટ કુલ્વર (ડી) છે.

રાજ્યના અન્ય ચૂંટાયેલા હોદ્દેદારો નીચે મુજબ છે.
* પેટી જજ (ડી) – લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર
* માઇકલ મૌરો (ડી) – રાજ્ય સચિવ
* ડેવિડ વૌડ્ટ (આર) – ઓડિટર ઓફ સ્ટેટ
* માઇકલ ફિટ્ઝગેરાલ્ડ – (ડી) રાજ્ય ખજાનચી
* બિલ નોર્ધી (આર) – કૃષિ સચિવ
* ટોમ મિલર (ડી) – એટર્ની જનરલ

બે અમેરિકન સેનેટરઃ
* ટોમ હાર્કિન (ડી)
* ચક ગ્રેસલી (આર)

પાંચ યુએસ કોંગ્રેસમેનઃ
* બ્રૂસ બ્રેલી (ડી) – ફર્સ્ટ ડિસ્ટ્રીક્ટ

* ડેવ લોબસેક (ડી) – સેકન્ડ ડિસ્ટ્રીક્ટ
* લીઓનાર્ડ બોઝવેલ (ડી) – થર્ડ ડિસ્ટ્રીક્ટ

* ટોમ લેધમ (આર) – ફોર્થ ડિસ્ટ્રીક્ટ
* સ્ટીવ કિંગ (આર) – ફિફ્થ ડિસ્ટ્રીક્ટ

આયોવાની સંહિતામાં આયોવા રાજ્યના સંવિધાનિક કાનૂનનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં સમયાંતરે આયોવા લેજિસ્લેટિવ સર્વિસ બ્યુરો દ્વારા સુધારા કરવામાં આવે છે, જેમાં એકી વર્ષમાં નવા ઉમેરા અને બેકી વર્ષમાં વધારો પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે.આયોવા આલ્કોહોલ મોનોપોલી અથવા આલ્કોહોલિક બેવરેજ કન્ટ્રોલ રાજ્ય છે.

=== રાજકીય પક્ષ ===

[[ચિત્ર:Samuel Jordan Kirkwood.jpg|thumb|left|સેમ્યુઅલ જે. કર્કવૂડ, આયોવા રિપબ્લિકન પાર્ટીના સ્થાપક, ગુલામીપ્રથાના વિરોધી, અને આયોવાના આંતરવિગ્રહના ગવર્નર.]]

આયોવામાં &quot;રાજકીય પક્ષ&quot; એવા જ રાજકીય સંગઠનના સંદર્ભમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે જેને પ્રમુખ કે ગવર્નર માટે થયેલી &quot;છેલ્લી સામાન્ય ચૂંટણી&quot;માં કુલ મતદાનના બે કે તેથી વધારે ટકા મત મેળવ્યા હોય.&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.sos.state.ia.us/pdfs/elections/FormingPoliticalParty.pdf
| title = Forming a New Political Party in Iowa
| access-date = 2007-07-26
| format = PDF
| publisher = Elections Division, [[Iowa Secretary of State]]
| archive-date = 2007-08-08
| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808075357/http://www.sos.state.ia.us/pdfs/elections/FormingPoliticalParty.pdf
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; આયોવામાં બે રાજકીય પક્ષોને માન્યતા પ્રાપ્ત થયેલી છે – રીપબ્લિકન પાર્ટી અને ડેમોક્રેટીક પાર્ટી. ત્રીજા પક્ષો જેને સત્તાવાર રીતે અપક્ષ રાજકીય સંગઠનો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેના નામ મતપત્રક પર હોઈ શકે છે – આયોવામાં 2004થી જુદા-જુદા હોદ્દા માટે પાંચ આ પ્રકારના પક્ષોના ઉમેદવારોના નામ મતપત્રક પર જોવા મળ્યા છેઃ કન્સ્ટિટ્યુશન પાર્ટી, આયોવા ગ્રીન પાર્ટી, લિબર્ટેરીયન પાર્ટી, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પીરાટ્સ પાર્ટી અને સોશિયાલિસ્ટ વર્કર્સ પાર્ટી.&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.sos.state.ia.us/pdfs/GenOffResults.pdf
| title = Official Results Report - Statewide: 2006 General Election
| access-date = 2007-07-26
| format = PDF
| publisher = [[Iowa Secretary of State]]
| archive-date = 2007-07-15
| archive-url = https://web.archive.org/web/20070715101939/http://www.sos.state.ia.us/pdfs/GenOffResults.pdf
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://www.sos.state.ia.us/pdfs/elections/2004/general/CanvassSummary.pdf
| title = Canvass Summary: 2004 General Election
| access-date = 2007-07-26
| format = PDF
| publisher = [[Chet Culver|Chester J. Culver]], [[Iowa Secretary of State]]
| archive-date = 2007-01-04
| archive-url = https://web.archive.org/web/20070104025211/http://www.sos.state.ia.us/pdfs/elections/2004/general/CanvassSummary.pdf
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;

=== મતદારોનું વલણ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right;font-size:79%&quot;
|+ &lt;td&gt;'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' &lt;/td&gt;
|- style=&quot;background:lightgrey&quot;
! વર્ષ
! રિપબ્લિકન
! ડેમોક્રેટિક
|-
|  style=&quot;text-align:center;background:#f0f0ff&quot;|2008
|  style=&quot;text-align:center;background:#fff3f3&quot;|44.74% ''677,508'' 
|  style=&quot;text-align:center;background:#f0f0ff&quot;|'''54.04%'''  ''818,240'' 
|-
|  style=&quot;text-align:center;background:#fff3f3&quot;|2004
|  style=&quot;text-align:center;background:#fff3f3&quot;|'''49.92%'''  ''751,957'' 
|  style=&quot;text-align:center;background:#f0f0ff&quot;|49.28% ''741,898'' 
|-
|  style=&quot;text-align:center;background:#f0f0ff&quot;|2000
|  style=&quot;text-align:center;background:#fff3f3&quot;|48.22% ''634,373'' 
|  style=&quot;text-align:center;background:#f0f0ff&quot;|'''48.60%'''  ''638,517'' 
|-
|  style=&quot;text-align:center;background:#f0f0ff&quot;|1996
|  style=&quot;text-align:center;background:#fff3f3&quot;|39.92% ''492,644'' 
|  style=&quot;text-align:center;background:#f0f0ff&quot;|'''50.31%'''  ''620,258'' 
|-
|  style=&quot;text-align:center;background:#f0f0ff&quot;|1992
|  style=&quot;text-align:center;background:#fff3f3&quot;|37.33% ''504,890'' 
|  style=&quot;text-align:center;background:#f0f0ff&quot;|'''43.35%'''  ''586,353'' 
|-
|  style=&quot;text-align:center;background:#f0f0ff&quot;|1988
|  style=&quot;text-align:center;background:#fff3f3&quot;|44.8% ''545,355'' 
|  style=&quot;text-align:center;background:#f0f0ff&quot;|'''55.1%'''  ''670,557'' 
|-
|  style=&quot;text-align:center;background:#fff3f3&quot;|1984
|  style=&quot;text-align:center;background:#fff3f3&quot;|'''53.32%'''  ''703,088'' 
|  style=&quot;text-align:center;background:#f0f0ff&quot;|45.97% ''605,620'' 
|}
આયોવા હાલમાં રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં સ્વિંગ સ્ટેટ તરીકે નોંધાયેલું છે. તાજેતરની ચૂંટણીનું વિશ્લેષણ કરીને આયોવાને ડી (D)+1નો સ્કોર આપનારા કૂક પાર્ટીસન વોટીંગ ઇન્ડેક્સ પ્રમાણે, હાલમાં રાજ્યનો ઝુકાવ થોડો ડેમોક્રેટીક પાર્ટી તરફનો છે. જો કે, રાજકીય ઝુકાવની બાબતમાં સમગ્ર રાજ્યમાં સમાનતા જોવા મળતી નથી, કૂકને જણાયું કે આયોવાના પાંચ રાજકીય વિસ્તારોનો રાજકીય દિશાસૂચનમાં સમાવેશ થાય છે. આયોવાનો બીજો કોંગ્રેસેશનલ જિલ્લો, રાજ્યનો દક્ષિણ/દક્ષિણપૂર્વ ભાગ, ડી (D)+7 સ્કોર સાથે મજબૂત રીતે ડેમોક્રેટીક પાર્ટી તરફ ઝુકેલો જણાય છે, પરંતુ આયોવાનો પાંચમો કોંગ્રેસેશનલ જિલ્લો, મોટાભાગના પશ્ચિમ આયોવાના વિસ્તારને આવરી લેતો ભાગ, આર (R)+9 સ્કોર સાથે મજબૂત રીતે રીપબ્લિકન પાર્ટી તરફ ઝુકેલો છે.

1968થી 1984 સુધીની પ્રમુખપદ માટેની ચૂંટણીમાં આયોવાએ રીપબ્લિકન પાર્ટીના ઉમેદવાર અને 1998થી 2000માં કેમોક્રેટ ઉમેદવારની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું, પછીની ચૂંટણીમાં ડેમોક્રેટિક ઉમેદવાર માત્ર 4,000થી થોડા વધારે મતથી વિજયી બન્યા હતા. 2004ની ચૂંટણીમાં, આયોવાએ જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશને 10,000 મતની સરસાઈ આપી હતી, પરંતુ 2008માં બરાક ઓબામા 150,000 મતની જંગી બહુમતિથી વિજયી બન્યા હતા.2006ની યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હાઉસ ઓફ રીપ્રેઝન્ટેટિવના આયોવા પ્રતિનિધિમંડળની ચૂંટણીમાં આયોવા ડેમોક્રેટ્સે બે બેઠક મેળવી હતી અને ડેમોક્રેટ્સે આયોવા જનરલ એસેમ્બલીના બંને ગૃહમાં બહુમતિ મેળવી હતી.

=== પ્રમુખપદ માટે પક્ષસંગઠન બેઠક ===
દર ચાર વર્ષે રાજ્ય મહત્વપૂર્ણ રીતે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બને છે કારણ કે પ્રમુખની ચૂંટણી માટેની રાજકીય પક્ષોની સંગઠનની પ્રથમ બેઠક આયોવામાં યોજવામાં આવે છે, જેમાં રાજ્યસ્તરની મિટિંગ માટેના પ્રતિનિધિઓની ચૂંટણી કરવા માટે મતદારોને એકત્ર કરવામાં આવે છે. પછીના સપ્તાહે ન્યૂ હેમ્પશાયર પ્રાઇમરીની સાથે આયોવાની પક્ષસંગઠનની બેઠકથી પ્રમુખ માટેની ચૂંટણીમાં બે મુખ્ય રાજકીય પક્ષોના ઉમેદવારની પસંદગીનો પ્રારંભ થાય છે. ચૂંટણી વર્ષના જાન્યુઆરી મહિનામાં યોજવામાં આવતી પક્ષસંગઠનની બેઠકમાં પ્રાથમિક ચૂંટણીની માફક ગુપ્ત મતદાન કરવાને બદલે ઘર કે જાહેર સ્થળે એકત્ર થઈને તેમના ઉમેદવારની પસંદગી કરે છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરના ઉમેદવારની પસંદગીને ધ્યાનમાં રાખીને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય મિડિયા આયોવા (અને ન્યૂ હેમ્પશાયર)ને ખૂબ જ મહત્વ આપે છે, જેનો આયોવાના મતદારોને ખૂબ જ લાભ મળે છે. જે ઉમેદવારો પક્ષસંગઠનની બેઠકની હોડમાં ઉતરે છે તેમને આયોવાની 99 કાઉન્ટીઝમાં મતદારો સુધી પહોંચવા માટે ખૂબ જ પ્રયત્નો કરવા પડે છે. 

=== નાગરિક અધિકારો ===
[[ચિત્ર:union block.jpg|thumb|યુનિયન બ્લોક બિલ્ડિંગ, માઉન્ટ પ્લેઝન્ટ, પ્રારંભિક નાગરિક અધિકાર અને મહિલા હકની પ્રવૃત્તિઓનું દૃશ્ય.આયોવાના સૌથી વધુ જોખમમાં મુકાયેલા સ્થળો પૈકીનું એક સ્થળ તરીકે લિસ્ટ થયેલું.&lt;ref&gt;પ્રિઝર્વેશન આયોવા, 2008 મોસ્ટ એનડેન્જર્ડ પ્રોપર્ટીઝ, http://www.preservationiowa.org/programs/endangeredArchive.php?endangered_year=2008 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105095015/http://www.preservationiowa.org/programs/endangeredArchive.php?endangered_year=2008 |date=2016-01-05 }}&lt;/ref&gt;]]
19મી સદીમાં આયોવા એવા પ્રથમ રાજ્યોમાં સ્થાન ધરાવતું હતું જેને વંશીય ભેદભાવ સામે, ખાસ કરીને શિક્ષણમાં, પ્રતિબંધ લગાવ્યો હતો પરંતુ 20મી સદીમાં તેને સંપૂર્ણ રીતે અમલ કરવામાં ખૂબ જ ધીમું રહ્યું હતું. આયોવા સુપ્રીમ કોર્ટના પ્રથમ નિર્ણયમાં – જુલાઇ 1939માં નક્કી કરવામાં આવેલા ''ઇન રી ધ મેટર ઓફ રાલ્ફ'' &lt;ref&gt;1 મોરિસ 1 (આયોવા 1839)&lt;/ref&gt; – કોર્ટે તેના ગુલામીને નકારી કાઢી હતી જેના કારણે રાલ્ફ નામનો ગુલામ આયોવાની ધરતી પર પ્રવેશ્યો ત્યારે, આંતરવિગ્રહની સમાપ્તિના 26 વર્ષ પહેલાં, મુક્ત બન્યો હતો.&lt;ref name=&quot;civil rights&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.judicial.state.ia.us/Public_Information/Iowa_Courts_History/Civil_Rights/ |title=Early Civil Rights Cases |publisher=Judicial.state.ia.us |date= |access-date=2010-07-26 |archive-date=2006-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060505082508/http://www.judicial.state.ia.us/Public_Information/Iowa_Courts_History/Civil_Rights/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  અમેરિકન સુપ્રીમ કોર્ટે મિસેજિનેશન સ્ટેચ્યુટ્સ પર દેશભરમાં પ્રતિબંધ લગાવ્યો તેના 100 કરતાં વધારે વર્ષ પહેલાં રાજ્યએ 1851માં લગ્ન આડેના વંશીય અવરોધોને દૂર કરી દીધા હતા.&lt;ref name=&quot;ChicagoTrib&quot;&gt;[http://www.chicagotribune.com/news/chi-defending-iowa-web,0,2979128.story ગે લગ્ન અને આયોવા: બધાને આટલું આશ્ચર્ય કેમ થાય છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413101551/http://www.chicagotribune.com/news/chi-defending-iowa-web,0,2979128.story |date=2009-04-13 }}, શિકાગો ટ્રિબ્યુન, એપ્રિલ 10, 2009&lt;/ref&gt; ''બ્રાઉન વિ. બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશન'' ના કેસનો ચુકાદો આવ્યો તેના લગભગ 85 વર્ષ પહેલાં, 1868માં આયોવા સુપ્રીમ કોર્ટે ''ક્લાર્ક વિ. ધ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ'' &lt;ref&gt;24 આયોવા 266 (1868)&lt;/ref&gt;ના કેસમાં ચૂકાદો આપ્યો કે વંશીય ભેદભાવને આધારે અલગ પરંતુ સમાન શાળાઓને આયોવામાં સ્થાન નથી.&lt;ref name=&quot;civil rights&quot;/&gt; 1875 સુધીમાં કોર્ટના વધારાના અનેક ચુકાદાઓએ આયોવાની શાળાઓમાંથી વિભાજનને અસરકારક રીતે દૂર કરી દીધું.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Brodnax|first=David|year=2004|title=The Equality of Right: Alexander Clark and the Desegregation of Iowa's Public Schools, 1834-1875|journal=Law and Society Association|url=http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/1/7/4/2/p117420_index.html}}&lt;/ref&gt; રાજ્યની યુનિવર્સિટીઓમાં શ્યામ લોકો તરફનો સામાજિક અને રહેણાંક સંબંધી ભેદભાવ 1950 સુધી ચાલુ રહ્યો.&lt;ref&gt;બ્રીઓક્સ, રિચાર્ડ એમ. (2004) &quot;છોકરીઓ માટે ઘરની જાળવણી&quot;: ધ આયોવા ફેડરેશન ઓફ કલર્ડ વિમેન્સ ક્લબ, યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા 1919-1950, ''કલ્ચરલ કેપિટલ એન્ડ બ્લેક એજ્યુકેશન''  આવૃત્તિ વી. પી. ફ્રાન્કલિન અને સી. જે. સેવેજ. ઇન્ફર્મેશન એજ, ગ્રીનવીચ&lt;/ref&gt; 1873માં કોર્ટે ''કોગર વિ. ધ નોર્થ વેસ્ટર્ન યુનિયન પેકેટ કંપની'' &lt;ref&gt;37 આયોવા 145 (1873)&lt;/ref&gt;ના કેસમાં જાહેર રહેણાંકના સંદર્ભમાં વંશીય ભેદભાવની વિરુદ્ધ ચુકાદો આપ્યો, અમેરિકન સુપ્રીમ કોર્ટે આ સમાન નિર્ણય કર્યો તેના 91 વર્ષ પહેલાં આ ચુકાદો આપવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;civil rights&quot;/&gt; 1884માં આયોવા નાગરીક અધિકાર કાયદાએ વ્યવસાય વંશીય ભેદભાવને દૂર કરતાં જણાવ્યું કે, &quot;આ રાજ્યમાં તમામ લોકોને ઇન્સ, રેસ્ટોરાં, ચોપહાઉસીસ, ઇટીંગ હાઉસીસ, લન્ચ કાઉન્ટર્સ અને નાસ્તો પીરસવામાં આવતો હોય તેવા અન્ય તમામ સ્થળો, જાહેર સગવડો, હજામની દુકાનો, બાથહાઉસીસ, થીયેટર્સ અને મનોરંજનના અન્ય સ્થળોએ રહેણાંક, લાભો, સુવિધાઓ અને વિશેષાધિકારો સંપૂર્ણ રીતે અને સમાન રીતે ભોગવવાનો અધિકાર છે.&quot; જો કે, કોર્ટે આ કાયદાનો અમલ સંકુચિત રીતે કરવાનું પસંદ કરતાં વાસ્તવિક રીતે આ ભેદભાવ ચાલુ રહ્યો.&lt;ref&gt;આયોવા સિવિલ રાઇટ્સ કમિશન, http://www.iowa.gov/government/crc/docs/annual66activities.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603100106/http://www.iowa.gov/government/crc/docs/annual66activities.html |date=2010-06-03 }}&lt;/ref&gt; જાહેર વ્યવસાયના સ્થળોએ વંશીય ભેદભાવને 1949 સુધી ગેરકાનૂની જાહેર કરવામાં ન આવ્યો, જ્યારે ''સ્ટેટ ઓફ આયોવા વિ. કેટ્ઝ'' ના કેસમાં કોર્ટે ચૂકાદો આપ્યો કે વ્યવસાયોએ ગ્રાહકોને વંશીયતાને ધ્યાનમાં રાખ્યા સિવાય સેવા આપવી જોઇએ, આ કેસનો પ્રારંભ ત્યારે થયો જ્યારે ડસ મોઇન્સની દવાની દુકાને એડના ગ્રિફિનને સેવા આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;આયોવામાં આફ્રિકન-અમેરિકનો, 1838-2005, http://www.iptv.org/IowaPathways/myPath.cfm?ounid=ob_000238&lt;/ref&gt; સંપૂર્ણ વંશીય નાગરિક અધિકારોને 1965ના આયોવા નાગરિક અધિકાર કાનૂનમાં સમાવી લેવામાં આવ્યા.&lt;ref&gt;આયોવા સિવિલ રાઇટ્સ કમિશન http://www.state.ia.us/government/crc/publications/brochures/english_brochure.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720010217/http://www.state.ia.us/government/crc/publications/brochures/english_brochure.html |date=2009-07-20 }}&lt;/ref&gt;

વંશીય સમાનતાની જેમ જ મહિલાઓના અધિકારની બાબતમાં પણ આયોવા 19મી સદીના મધ્યમાં અગ્રણી રહ્યું હતું, પરંતુ મહિલાઓને મતદાનનો અધિકાર આપવામાં ધીમું રહ્યું હતું. 1847માં યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા અમેરિકાની પ્રથમ જાહેર યુનિવર્સિટી બની જેણે પુરુષો અને સ્ત્રીઓને સમાન રીતે પ્રવેશ આપ્યો.&lt;ref&gt;આયોવા વિશે, http://www.uiowa.edu/homepage/about-UI/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614044600/http://www.uiowa.edu/homepage/about-UI/index.html |date=2012-06-14 }}&lt;/ref&gt; આયોવામાં મહિલાઓને વકિલાત કરવા સામે પ્રતિબંધ ન હોવો જોઇએ એવા કોર્ટના ચૂકાદા અને એરેબેલા એ મેન્સફિલ્ડને વકિલાત કરવાની છૂટ આપવા સાથે 1869માં આયોવા સંઘમાં એવું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું જેણે મહિલાઓને વકિલાત કરવાની મંજૂરી આપી.&lt;ref name=&quot;civil rights&quot;/&gt;મહિલાઓને મતદાનની સંપૂર્ણ અધિકાર આપવાના અનેક પ્રયાસોને 1870થી 1919 વચ્ચે અનેક વખત મહાત આપવામાં આવી. 1894માં મહિલાઓને આંશિક મતદાન અધિકાર આપવામાં આવ્યો જેમાં મહિલાઓ મુદ્દાઓ પર મતદાન કરી શકતી પરંતુ ઉમેદવારને નહીં. અમેરિકન સંવિધાનમાં 1980માં ઓગણીસમો સુધારો કરવામાં ન આવ્યો ત્યાં સુધી આયોવામાં મહિલાઓને સંપૂર્ણ મતાધિકાર ન મળ્યો.&lt;ref&gt;મહિલાના મતાધિકાર માટે લડત, http://www.iptv.org/iowapathways/myPath.cfm?ounid=ob_000320&lt;/ref&gt;આયોવાએ ફેડરલ ઇક્વલ રાઇટ્સ એમેન્ડમેન્ટ (સંઘીય સમાન અધિકાર સુધારા)ને 1980માં ટેકો આપ્યો હોવા છતાં 1992માં આયોવાના મતદારોએ રાજ્ય બંધારણમાં સમાન અધિકાર સુધારાને ફગાવી દીધો.&lt;ref&gt;આયોવા સંગઠનોએ 1980 અને 1992માં સમાન અધિકાર સુધાર માટે કેવી રીતે ચળવળ ચલાવી? http://womhist.alexanderstreet.com/iowaera/intro.htm&lt;/ref&gt;

નાગરિક અધિકાર યુગના પછીના કોર્ટના નિર્ણયોએ આયોવામાં નાગરીક અધિકારોની સ્પષ્ટતા કરવા સાથે તેનું વિસ્તરણ કર્યું. સિમાચિહ્ન બનેલા અમેરિક સુપ્રીમ કોર્ટ કેસ ટીંકર વિ. ડસ મોઇન્સ (1969)એ વિદ્યાર્થીઓના રાજકીય મતને વ્યક્ત કરવાના અધિકારને પુષ્ટી આપી. એપ્રિલ 2, 2009ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે ''વર્નમ વિ. બ્રેઇન'' &lt;ref&gt;WL 874044
(આયોવા 2009) (એપ્રિલ 09, 2009ના અંતે એન. ડબલ્યુ. સેકન્ડમાં પ્રકાશન આધિન)&lt;/ref&gt; કેસમાં સર્વસંમતિથી ચૂકાદો આપતાં જણાવ્યું કે&lt;ref&gt;{{cite web |last=Martyn |first=Chase |url=http://iowaindependent.com/13495/iowa-supreme-court-same-sex-couples-can-marry-in-iowa |title=Iowa Supreme Court: Same-sex couples can marry « Iowa Independent |publisher=Iowaindependent.com |date=2008-08-25 |access-date=2010-07-26 |archive-date=2009-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090411165337/http://iowaindependent.com/13495/iowa-supreme-court-same-sex-couples-can-marry-in-iowa |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સમલિંગી લગ્ન પર પ્રતિબંધ લગાવતો રાજ્યનો કાયદો ગેરબંધારણીય છે. આ ચૂકાદાને કારણે આયોવા સમલિંગી લગ્નોને માન્યતા આપતું અમેરિકાનું ત્રીજું અને મધ્યપશ્ચિમનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hrcbackstory.org/2009/04/breaking-iowa-supreme-court-rules-in-favor-of-marriage-equality |title=BREAKING: Iowa Supreme Court rules in favor of marriage equality! « Human Rights Campaign |publisher=HRC Back Story |date=2009-04-03 |access-date=2010-07-26 |archive-date=2009-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502132204/http://www.hrcbackstory.org/2009/04/breaking-iowa-supreme-court-rules-in-favor-of-marriage-equality/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blogs.usatoday.com/ondeadline/2009/04/iowa-court-upholds-gay-marriage.html |title=USA Today, Iowa Court Upholds Gay Marriage |publisher=Blogs.usatoday.com |date=2010-01-07 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2009-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406071701/http://blogs.usatoday.com/ondeadline/2009/04/iowa-court-upholds-gay-marriage.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ભાગીદાર રાજ્યો ==
આયોવા સત્તાવાર સાત ભાગીદાર રાજ્યો ધરાવે છે:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iowasisterstates.org/ |title=Iowa Sister States |publisher=Iowa Sister States |date=2010-02-23 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809111502/https://www.iowasisterstates.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

* હીબે પ્રોવિન્સ, ચીનનું લોકગણરાજ્ય(1983)
* સ્ટાવ્રોપોલ ક્રાઇ, રશિયા (1989)
* [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]], ચીનનું ગણરાજ્ય (1989)
* તેરંગગાનુ, મલેશિયા (1987)
* વિનટો રિજન, ઇટલી (1997)
* યમનાશી પર્ફેક્ચર, જાપાન (1960)
* યુકાટાન, મેક્સિકો (1964)

== શિક્ષણ ==
=== પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓ ===
હાઇસ્કૂલ સિનીયર્સ માટે સ્નાતકનો દર 2006માં વધીને 90.8% થયો હતો.&lt;ref name=&quot;Report&quot;&gt;{{cite web| title = The State Report Card For No Child Left Behind| publisher = Iowa Department of Education| url = http://www.iowa.gov/educate/index2.php?option=com_docman&amp;task=doc_view&amp;gid=4184&amp;Itemid=55| date = | access-date = 2008-01-23}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; રાજ્ય દેશમાં ત્રીજા ક્રમનો મહત્તમ સ્નાતક દર ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;UHF&quot;&gt;{{cite web | title = High School Graduation| publisher = United Health Foundation| url = http://www.unitedhealthfoundation.com/shr2005/components/hsgrad.html| date = | access-date =2008-01-23 }}&lt;/ref&gt; આયોવા એક્ટ (ACT) અને સેટ (SAT) સ્કોરમાં ટોચના ત્રણમાં સતત સ્થાન મેળવે છે. 2008માં આયોવા દેશમાં વિદ્યાર્થી દીઠ સરેરાશ સેટ (SAT) સ્કોર મેળવવામાં ટોચ પર હતું અને વિદ્યાર્થી દીઠ સરેરારાશ એક્ટ (ACT) સ્કોર મેળવવામાં ટોચના બીજા ક્રમે હતું.&lt;ref name=&quot;2008 SAT scores&quot;&gt;{{cite web| title = News Releases| publisher = Iowa Department of Education| url = http://www.iowa.gov/educate/index.php?option=com_docman&amp;task=cat_view&amp;gid=430&amp;dir=DESC&amp;order=name&amp;Itemid=99999999&amp;limit=20&amp;limitstart=20| date = | access-date = 2009-01-22| archive-date = 2015-09-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20150908013656/http://www.iowa.gov/educate/index.php?option=com_docman&amp;task=cat_view&amp;gid=430&amp;dir=DESC&amp;order=name&amp;Itemid=99999999&amp;limit=20&amp;limitstart=20| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; આયોવા 365 શાળા જિલ્લા ધરાવે છે, અને તે શિક્ષક દીઠ 13.8 વિદ્યાર્થી સાથે વિદ્યાર્થી અને શિક્ષણ વચ્ચેનો બારમા ક્રમનો શ્રેષ્ઠ ગુણોત્તર ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;NEA&quot;/&gt; જો કે શિક્ષકનો પગાર $39,284 સાથે સરેરાશ પગારમાં બેતાલીસમાં ક્રમે છે.&lt;ref name=&quot;NEA&quot;&gt;{{cite web| title = Education Stats| publisher = National Education Association| url = http://www.nea.org/edstats/RankFull06b.htm| date = | access-date = 2008-01-23| archive-date = 2007-10-13| archive-url = https://web.archive.org/web/20071013030028/http://www.nea.org/edstats/RankFull06b.htm| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

આયોવા સ્ટેટ બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશન રાજ્યની શિક્ષણ વ્યવસ્થાને વ્યવસ્થાપન, દેખરેખ અને સહાય પુરા પાડવા ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એજ્યુકેશન સાથે કામ કરે છે. રાજ્યની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં તમામ જાહેર પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓ, રાજ્યની માન્યતા ધરાવતી ખાનગી શાળાઓ, ક્ષેત્રીય શિક્ષણ એજન્સીઓ, સામુદાયિક કોલેજો અને શિક્ષક તાલીમ કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે. સ્ટેટ બોર્ડ દસ સભ્યનું બનેલું છેઃ મતાધિકાર ધરાવતા નવ સભ્યોની નિમણૂક, સેનેટની પુષ્ટિને આધિન, ગવર્નર દ્વારા છ વર્ષની મુદત માટે કરવામાં આવે છે. મત કરવાનો અધિકાર ન ધરાવતા એક સભ્યની નિમણૂક પણ ગવર્નર દ્વારા એક વર્ષની મુદત માટે કરવામાં આવે છે.

=== કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ ===
[[ચિત્ર:Fountain of Four Seasons.jpg|right|thumb|એમ્સમાં આવેલી આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ખાતે ફોર સીઝન્સ એન્ડ કેમ્પેનિલેનો ફુવારો]]
આયોવા બોર્ડ ઓફ રિજન્ટ્સ નવ નાગરિક સ્વયંસેવકોનું બનેલું હોય છે અને રાજ્યની જાહેર યુનિવર્સિટીઓ, બે સ્પેશિયલ કે-12 (K-12) શાળાઓ અને સંલગ્ન સેન્ટરોને નીતિઘડતર, સંકલન અને વ્યવસ્થાપન પુરા પાડવા તેમની નિમણૂક ગવર્નર દ્વારા કરવામાં આવે છે.

આયોવાની ત્રણ જાહેર યુનિવર્સિટીઓ નીચે મુજબ છે:

* આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, એમ્સ
* યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા, આયોવા સિટી
* યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થર્ન આયોવા, સિડર ફોલ્સ

સ્પેશિયલ કે-12 (K-12) શાળાઓમાં કાઉન્સિલ બ્લફ્સમાં આવેલી આયોવા સ્કૂલ ફોર ધ ડેફ અને વિન્ટનમાં આવેલી આયોવા બ્રેઇલ એન્ડ સાઇટ સેવિંગ સ્કૂલનો સમાવેશ થાય છે. આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી અને યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા બંને મુખ્ય સંશોધન સંસ્થાઓ છે અને પ્રતિષ્ઠિત એસોસિયેશન ઓફ અમેરિકન યુનિવર્સિટીઝની સભ્યો છે. ત્રણ જાહેર યુનિવર્સિટીઓ ઉપરાંત આયોવા ઘણી ખાનગી કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ ધરાવે છે.

ખાનગી કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ નીચે મુજબનો સમાવેશ થાય છે:
* બેના વિસ્ટા યુનિવર્સિટી, સ્ટોર્મ લેક
* ક્લાર્ક કોલેજ, ડબ્યુક
* ડસ મોઇન્સ યુનિવર્સિટી, ડસ મોઇન્સ
* ડિવાઇન વર્ડ કોલેજ, એપવર્થ
* ડ્રેક યુનિવર્સિટી, ડસ મોઇન્સ
* ઇમોસ બાઇલબલ કોલેજ, ડબ્યુક
* ફેઇથ બાપ્ટિસ્ટ બાઇબલ કોલેજ એન્ડ ટેકનોલોજીકલ સેમિનરી, એન્કની
* ગ્રેસલેન્ડ યુનિવર્સિટી, લેમોની
* આયોવા વેસ્લીયન કોલેજ, માઉન્ટ પ્લેઝન્ટ
* કેપલાન યુનિવર્સિટી, સિડર ફોલ્સ, સિડર રેપિડ્ઝ, કાઉન્સિલ બ્લફ્સ, ડેવનપોર્ટ, મેસન સિટી, અને અર્બનડેલ
* મહાઋષિ યુનિવર્સિટી ઓફ મેનેજમેન્ટ, ફેરફીલ્ડ
* પામર કોલેજ ઓફ ચિરોપ્રેક્ટિક, ડેવનપોર્ટ
* સેઇન્ટ એમ્બ્રોઝ યુનિવર્સિટી, ડેવનપોર્ટ
* યુનિવર્સિટી ઓફ ડબ્યુક, ડબ્યુક
* અપર આયોવા યુનિવર્સિટી, ફાયટ
* વોલ્ડોર્ફ કોલેજ, ફોરેસ્ટ સિટી
* વિલિયમ પેન યુનિવર્સિટી, ઓસ્કાલૂસા

ખાનગી મુક્ત આર્ટ્સ કોલેજોમાં નીચે મુજબની કોલેજોનો સમાવેશ થાય છે:
* એશફોર્ડ યુનિવર્સિટી, ક્લિન્ટન
* બ્રાયર ક્લિફ યુનિવર્સિટી, સિઓક્સ સિટી
* સેન્ટ્રલ કોલેજ, પેલ્લા
* કોઇ કોલેજ, સિડર રેપિડ્ઝ
* કોર્નેલ કોલેજ, માઉન્ટ વર્નોન
* ડોર્ડ્ટ કોલેજ, સિઓક્સ સેન્ટર
* ગ્રાન્ડ વ્યૂ યુનિવર્સિટી, ડસ મોઇન્સ
* ગ્રિનેલ કોલેજ, ગ્રિનેલ
* લોરાસ કોલેજ, ડબ્યુક
* લ્યુથર કોલેજ, ડેકોરાહ
* મોર્નિંગસાઇડ કોલેજ, સિઓક્સ સિટી
* માઉન્ટ મર્સી કોલેજ, સિડર રેપિડ્ઝ
* નોર્થવેસ્ટર્ન કોલેજ, ઓરેન્જ સિટી
* સિમ્પ્સન કોલેજ, ઇન્ડિયાનોલા
* વોર્ટબર્ગ કોલેજ, વેવરસી

== રમતગમત ==
આયોવા બેઝબોલ, બાસ્કેટબોલ, હોકી, ફૂટબોલ અને સોકરમાં પ્રોફેશનલ સ્પોર્ટ્સ ટીમ ધરાવે છે. રાજ્ય ચાર મુખ્ય કોલેજ ટીમ્સ ધરાવે છે જે તમામ રમતગમતમાં ડિવિઝન Iમાં રમે છે. ફૂટબોલમાં આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી અને યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા ફૂટબોલ બાઉલ સબડિવિઝન (એફબીએસ) (FBS)માં સ્પર્ધા કરે છે. જ્યારે યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થર્ન આયોવા અને ડ્રેક યુનિવર્સિટી ફૂટબોલ ચેમ્પિયનશિપ સબડિવિઝન (એફસીએસ)(FCS)માં ભાગ લે છે.

=== બેઝબોલ ===
[[ચિત્ર:Modern Woodmen Park.jpg|right|thumb|alt=A large brick stadium with many round windows on the bottom and many rectangle windows in groups of four line the top of the stadium. The words Modern Woodmen Park are displayed above the door|મોડર્ન વૂડમેન પાર્ક ક્વાડ સિટીઝ રિવર બેન્ડિટ્સ બેઝબોલ ટીમનું મૂળ છે.]] 
આયોવા મિડવેસ્ટ લીગમાં ચાર ક્લાસ A માઇનોર લીગ ટીમ ધરાવે છે. તેમાં બર્લિંગ્ટન બીસ, સિડર રેપિડ્ઝ કર્નેલ્સ, ક્લિન્ટન લમ્બરકિંગ્સ, અને ક્વાડ સિટીઝ રિવર બેન્ડિટ્સનો સમાવેશ થાય છે. સિઓક્સ સિટી એક્સપ્લોરર્સ અમેરિકન એસોસિયેશન ઓફ ઇનડિપેન્ડન્ટ પ્રોફેશનલ બેઝબોલના ભાગ છે. વોટરલૂ બક્સ નોર્થવૂડ્ઝ લીગમાં રમે છે. ડસ મોઇન્સ આયોવા કબ્સનું ઘર છે, જે પેસિફિક કોસ્ટ લીગની ક્લાસ AAA ટીમ છે.

=== ફૂટબોલ ===
સિઓક્સ સિટી બેન્ડિટ્સ યુનાઇટેડ ઇનડોર ફૂટબોલ લીગમાં ઇનડોર ફૂટબોલ ટીમ છે. આયોવા બ્રાન્સ્ટોર્મર અરેના ફૂટબોલ લીગમાં રમે છે. તેઓ વેલ્સ ફાર્ગો અરેના ખાતે તેમની મૂળ રમતો રમે છે.

=== હોકી ===
ક્વાડ સિટી મલાર્ડ્સ રમત મોલાઇન, ઇલિનોઇસમાં રમાય છે અને તે ઇન્ટરનેશનલ હોકી લીગનો ભાગ છે.

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હોકી લીગ આયોવામાં ચાર ટીમ ધરાવે છે જેમાં સિડર રેપિડ્ઝ રફરાઇડર્સ, સિઓક્સ સિટી મસ્કેટીયર્સ, વોટરલૂ બ્લેક હોક્સ, અને ડસ મોઇન્સ બ્યુકેનીયર્સનો સમાવેશ થાય છે. ઓમાહા લાન્સર્સ અગાઉ 2002 થી 2009 સુધી કાઉન્સિલ બ્લફ્સમાં રમતા હતા પરંતુ ત્યાર બાદ તેઓ ઓમાહા, નેબ્રાસ્કામાં પાછા ફર્યા છે. નોર્થ આયોવા આઉટલોઝ મેસન સિટીમાં નોર્થ અમેરિકન હોકી લીગમાં રમે છે.
ક્વાડ સિટી જુનિયર ફ્લેમ્સ ત્રીજી શ્રેણીની જુનિયર A હોકી ટીમ છે જે ડેવનપોર્ટ, આયોવામાં આવેલી છે અને સેન્ટ્રલ સ્ટેટ્સ હોકી લીગનો ભાગ છે.

=== બાસ્કેટબોલ ===
આયોવા બે વ્યાવસાયિક બાસ્કેટબોલ ટીમ ધરાવે છે. આયોવા એનર્જી, એક એનબીએ (NBA) ડેવલપમેન્ટ લીગ ટીમ છે જે ડસ મોઇન્સમાં રમે છે અને શિકાગો બુલ્સ અને એનબીએ (NBA)ની ફિનિક્સ સન્સ સાથે જોડાયેલી છે. પ્રિમીયર બાસ્કેટબોલ લીગની ક્વાડ સિટીઝ રિવરહોક્સ  ડેવનપોર્ટ સ્થિત છે પરંતુ  મોલાઇન, ઇલિનોઇસમાં વોર્ટન ફીલ્ડ હાઉસ ખાતે રમે છે.

=== સોકર (ફૂટબોલ) ===
ડસ મોઇન્સ મેનિસ વેસ્ટ ડસ મોઇન્સમાં વેલી સ્ટેડિયમ ખાતે તેમની મૂળ રમતો રમે છે.

=== કોલેજ ===
રાજ્ય ચાર એનસીએએ (NCAA) ડિવઝન I કોલેજ ટીમ ધરાવે છે જેમાં એનસીએએ એફબીએસ (NCAA FBS)માં, બિગ 12 કોન્ફરન્સની આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી સાયક્લોન્સ અને બિગ ટેન કોન્ફરન્સની યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા હોકઆઇઝનો સમાવેશ થાય છે જ્યારે એનસીએએ એફસીએસ (NCAA FCS)માં મિઝોરી વેલી કોન્ફરન્સની યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થર્ન આયોવા પેન્થર્સ અને મિઝોરી ફવેલી ફૂટબોલ કોન્ફરન્સ (સમાન નામ હોવા છતાં કોન્ફરન્સિસ એકબીજાથી અલગ છે) અને મિઝોરી વેલી કોન્ફરન્સ ડ્રેક યુનિવર્સિટી બુલડોગ અને ફૂટ બોલ માટે પાયોનીયર લીગનો સમાવેશ થાય છે.

== પ્રતિષ્ઠિત આયોવાવાસીઓ ==
[[ચિત્ર:HerbertClarkHoover.jpg|thumb|left|પ્રમુખ હર્બર્ટ હૂવર.]]
[[ચિત્ર:HenryAgardWallace.jpg|thumb|right|ઉપપ્રમુખ હેન્રી વેલેસ]]
આયોવા અમેરિકન પ્રમુખ હર્બર્ટ હૂવર, ઉપપ્રમુખ હેન્રી એ. વેલેસ, અને બે પ્રથમ મહિલા, લુ હેન્રી હૂવર અને મામી ઇસેનહેવર. આયોવામાં રહી ચુકેલા અન્ય નેતાઓમાં પ્રમુખ રોનાલ્ડ રેગન, જોહન એલ લેવિસ, હેરી હોપ્કિન્સ, કેરી ચેપમેન કેટ, જેફરસન ડેવિસ, ચીફ બ્લેક હોક, અને જોહન બ્રાઉનનો સમાવેશ થાય છે.

પાંચ [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પારિતોષક]] વિજેતા આયોવાના છે જેમાં નોબલ શાંતિ પારિતોષક વિજેતા નોર્મેન બોર્લોગ; રસાયણશાસ્ત્રમાં નોબલ પારિતોષક વિજેતા થોમસ કેચ; અન્ય રસાયણશાસ્ત્રમાં નોબલ પારિતોષક વિજેતા અલાન જે હીગર; નોબલ શાંતિ પારિતોષક વિજેતા જોહન મોટ અને ફિઝોયોલોજી અથવા મેડિસિનમાં નોબલ પારિતોષક વિજેતા સ્ટેનલી બી. પ્રુઝિનરનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં રહીને કામ કરનાર અથવા આયોવામાં જન્મ લેનાર અન્ય વૈજ્ઞાનિકોમાં અવકાશ પ્રણેતા જેમ્સ એ. વાન એલેન, ઇકોલોજિસ્ટ એલ્ડો લિયોપોલ્ડ, કમ્પ્યુટર પ્રણેતા જોહન વિન્સેન્ટ એટાનાસોફ, સંશોધક અને છોડ વૈજ્ઞાનિક જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન કાર્વર, જીયોકેમિસ્ટ ક્લેર કેમરોન પેટરસન, અને ઇન્ટેલ (Intel)ના સ્થાપક રોબર્ટ નોઇસેનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામા જન્મેલા જાણીતા લેખક, કલાકાર અને પત્રકારોમાં બિલ બ્રાયસન, જ્યોર્જ ગોલપ, સુસાન ગ્લાસપેલ, હેરી રીઝનર, ફિલ સ્ટોન્ગ, અને ગ્રાન્ટ વૂડનો સમાવેશ થાય છે. આયોવાના મનોરંજન કલાકારોમાં ટોમ આર્નોલ્ડ, બિક્સ બીડરબેક, જોહની કાર્સન, બફેલો બિલ કોડી, સાઇમોન એસ્ટીસ, વિલિયમ્સ ફ્રોલે, એશ્ટન કચર, ક્લોરિસ લીચમેન, ગ્લેન મિલર, કેટ મલગ્રૂ, ડોના રીડ, બ્રાન્ડન રૂથ, તીયોની વોટ્કિન્સ, જોન વેન, એન્ડી વિલિયમ્સ, મેરિડિથ વિલ્સન, અને એલિજાહ વૂડનો સમાવેશ થાય છે. આયોવાના પ્રખ્યાત રમતવીરોમાં કેપ એન્સન, ડલ્લાસ ક્લાર્ક, બોબ ફેલર, ડાન ગેબલ, ફ્રાન્ક ગોચ, શોન જોહનસન, ચાક જોહનસન, લોલો જોન્સ, અને કુર્ટ વોર્નરનો સમાવેશ થાય છે.

== રાજ્યના ચિન્હો ==
[[ચિત્ર:Carduelis-tristis-002.jpg|thumb|right|200px|ઇસ્ટર્ન ગોલ્ડફિન્ચ, આયોવાનું રાષ્ટ્રીય પક્ષી]]
* હુલામણું નામ: હોકઆઇ સ્ટેટ&lt;ref&gt;{{cite web | title=Iowa State Nickname - The Hawkeye State | url=http://www.statesymbolsusa.org/Iowa/nickname_hawkeye.html | access-date=November 2, 2009 | archive-date=ડિસેમ્બર 24, 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225255/https://statesymbolsusa.org/Iowa/nickname_hawkeye.html%20 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=State Nicknames | url=http://www.50states.com/bio/nickname2.htm |access-date=November 2, 2009}}&lt;/ref&gt;
* પક્ષી: ઇસ્ટર્ન ગોલ્ડફિન્ચ&lt;ref name=&quot;statesymbols&quot;/&gt;
* પુષ્પ: જંગલી ગુલાબ&lt;ref name=&quot;statesymbols&quot;/&gt;
* ઘાસઃ બ્લ્યુબન્ચ વ્હીટગ્રાસ&lt;ref name=&quot;Census_Facts4Students&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.census.gov/schools/facts/iowa.html | title = State Facts for Students - Iowa | access-date = 2007-11-20 | publisher = U.S. Census Bureau }}&lt;/ref&gt;
* વૃક્ષઃ ઓક&lt;ref name=&quot;statesymbols&quot;/&gt;
* ઉદેસ: &quot;અમારી આઝાદીનું અમને મૂલ્ય છે અને અમારા હકો અમે જાળવીશું&quot;&lt;ref name=&quot;statesymbols&quot;/&gt;
* ખડકઃ જીયોડ&lt;ref name=&quot;statesymbols&quot;&gt;{{cite web | title=Iowa General Assembly - Iowa State Symbols | url=http://www.legis.state.ia.us/Pubinfo/StateSymbols/ | publisher=www.legis.state.ia.us | access-date=November 24, 2006 | archive-date=ડિસેમ્બર 24, 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225009/https://www.legis.iowa.gov/Pubinfo/StateSymbols/ | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==નોંધો==
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;
== સંદર્ભો ==
{{Reflist|2}}
http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/usસ્ટેટ્સ/iafamous.htm{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== બાહ્ય કડીઓ ==
{{Sisterlinks|Iowa}}
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}
* [http://www.iowa.gov/ આયોવાની સત્તાવાર વેબસાઇટ]
** [http://www.legis.state.ia.us/Constitution.html આયોવાનું બંધારણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802085648/http://www.legis.state.ia.us/Constitution.html |date=2009-08-02 }}
* [http://www.traveliowa.com/ આયોવા ટ્રાવેલ એન્ડ ટૂરિઝમ ડિવિઝન]
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=IA એનર્જી ડેટા એન્ડ સ્ટેટિસ્ટિક્સ ફોર આયોવા- ફ્રોમ યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનર્જી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117131019/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=IA |date=2010-11-17 }}
* આયોના સ્ટેટ ડેટાબેઝ - આયોવાની સરકારી એજન્સી નિર્મિત અને અમેરિકન લાઇબ્રેરી એસોસિયેશનના ગવર્નમેન્ટ ડોક્યુમેન્ટ્સ રાઉન્ડ ટેબલ દ્વારા તૈયાર કરાયેલો એનોટેટેડ શોધી શકાય તેવો ડેટાબેઝ 
* [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html યુ.એસ. (U.S.)સેન્સસ બ્યૂરો ક્વિક ફેક્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527093102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html |date=2010-05-27 }}

[[શ્રેણી:આયોવા]]
[[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાજ્યો]]
[[શ્રેણી:અમેરિકાના રાજ્યો]]</text>
      <sha1>jodxff62x7uystr73p3igftq5khm08w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઓક્લાહોમા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26669</id>
    <revision>
      <id>901029</id>
      <parentid>899644</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T20:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219321" sha1="7p47yqv5b5vdwhyddyrirj2wffakax7" xml:space="preserve">{{US state
| Name = Oklahoma
| Fullname = State of Oklahoma
| Flag = Flag of Oklahoma.svg
| Flaglink = [[Flag of Oklahoma|Flag]]
| Seal = Seal of Oklahoma.svg
| Former = Oklahoma Territory
| Map = Map of USA OK.svg
| Nickname = Sooner State
| Motto = [[Labor omnia vincit]] ([[Latin language|Latin]])
| MottoEnglish = Labor conquers all things
| Capital = [[Oklahoma City]]
| OfficialLang = None
| Demonym = Oklahoman; Okie (colloq.)
| LargestCity = [[Oklahoma City]]
| Governor = [[Brad Henry|C. Brad Henry]] (D)
| Lieutenant Governor = [[Jari Askins]] (D)
| Legislature = [[Oklahoma Legislature]]
| Upperhouse = [[Oklahoma Senate|Senate]]
| Lowerhouse = [[Oklahoma House of Representatives|House of Representatives]]
| Senators = [[James M. Inhofe]] (R)&lt;br /&gt;[[Thomas A. Coburn]] (R)
|Representative=4 Republicans, 1 Democrat
| PostalAbbreviation = OK
| AreaRank = 20&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| TotalAreaUS = 69,898
| TotalArea = 181,195
| LandAreaUS = 68,735
| LandArea = 178,023
| WaterAreaUS = 1,231
| WaterArea = 3,173
| PCWater = 1.8
| Total GDP = $134,651,100
| Total GDP Rank = 29&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| Per capita GDP = $34,243
| Per Capita GDP Rank = 42&lt;sup&gt;nd&lt;/sup&gt;
| PopRank = 28&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| 2000Pop = 3,687,050 (2009 est.)
| DensityRank = 36&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| 2000DensityUS = 52.7
| 2000Density = 20.34
| AdmittanceOrder = 46&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| AdmittanceDate = November 16, 1907
| TimeZone = [[Central Standard Time Zone|Central]]: [[UTC]]-6/[[Daylight saving time|-5]]
| TZ1Where = all of the state (legally)
| TimeZone2 = [[Mountain Standard Time Zone|Mountain]]: [[UTC]]-7/[[Daylight saving time|-6]]
| TZ2Where = [[Kenton, Oklahoma|Kenton]] (informally)
| Latitude = 33°37' N to 37° N
| Longitude = 94° 26' W to 103° W
| WidthUS         = 230
| Width           = 370
| LengthUS        = 298
| Length          = 480
| HighestPoint = [[Black Mesa (Oklahoma)|Black Mesa]]&lt;ref name=usgs&gt;{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| access-date =2006-11-07| archive-date =2008-10-06| archive-url =https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;
| HighestElevUS = 4,973
| HighestElev = 1,515
| MeanElevUS = 1,296
| MeanElev = 395
| LowestPoint = [[Little River (Red River)|Little River]]&lt;ref name=usgs/&gt;
| LowestElevUS = 289
| LowestElev = 88
| ISOCode = US-OK
| TradAbbreviation = Okla.
| Website = www.ok.gov
}}

'''ઓક્લાહોમા''' {{IPAc-en|en-us-Oklahoma.ogg|ˌ|oʊ|k|l|ə|ˈ|h|oʊ|m|ə}}&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Dictionary.com | access-date=2007-08-10 | url=http://dictionary.reference.com/browse/Oklahoma| title=Oklahoma - Definitions from Dictionary.com}}&lt;/ref&gt; એક [[અમેરિકાના સંયુકત રાજય]]ના [[દક્ષિણ મધ્ય ક્ષેત્ર]]માં સ્થિત એક [[રાજય]] છે. 2009 ના અનુમાન અનુસાર 3,687,8પ0 નિવાસીઓ અને 68,667 ચોરસ માઈલ્સ (177, 847, કિ.મી. વર્ગ) ના ભૂમિ ક્ષેત્રફળની સાથે,&lt;ref name=&quot;Oklahoma QuickFacts&quot;&gt;{{cite web | date=2006-01-12 | url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html | title=Oklahoma QuickFacts from the US Census Bureau | work=State &amp; County QuickFacts | publisher=U.S. Census Bureau | access-date=2008-07-10 | archive-date=2008-05-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080514235102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમા [[સૌથી વધુ જનસંખ્યાવાળાઓમાં 28 મું]] અને [[20 મું સૌથી મોટું]] રાજય છે.  રાજયનું નામ [[ચોકતાવ]] શબ્દો ''ઓક્લા''  અને ''હયુમ્મા''  જેનો અર્થ &quot;લાલ લોકો&quot;&lt;ref name=&quot;Oklahoma's Name&quot;/&gt;  થાય છે, તેના પરથી પ્રાપ્ત કરાયેલ છે, અને અનોપચારિકપણે તેણા ઉપનામ, ''ધ [[સુનર]] સ્ટેટ'' થી જાણીતું છે. 16 નવેમ્બર, 1907 ના રોજ, [[ઓક્લાહોમા ક્ષેત્ર]] અને [[ભારતીય ક્ષેત્ર]]ના આયોજન દ્વારા બનાવેલ, ઓક્લાહોમા સંગઠનમાં પ્રવેશ કરનાર 46મું રાજય હતું. તેના નિવાસીઓ ''ઓક્લાહોમન્સ''  તરીકે ઓળખાય છે અને તેની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર [[ઓક્લાહોમા શહેર]] છે.

[[પ્રાકૃતિક ગેસ]], [[તેલ]] અને [[ખેતી]]ના મુખ્ય ઉત્પાદક ઓક્લાહોમા, હવાઈ, ઊજાર્, દૂર સંચાર અને [[બાયોટેકનોલોજી]]ના આર્થિક આધાર પર નિર્ભર છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma's Economy 1&quot;/&gt; તેણી પાસે રાષ્ટ્રમાં એક સૌથી ઝડપી વૃધ્ધિ કરતું અર્થતંત્ર છે, [[પ્રતિ વ્યકિત]] આવક વૃધ્ધિ અને [[કુલ ઉત્પાદન વૃધ્ધિ]]માં ઉચ્ચ રાજયોમાં ક્રમ મેળવતું ઓક્લાહોમા શહેર છે.&lt;ref name=&quot;pci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GDP&quot;/&gt; ઓક્લાહોમા શહેર અને [[તુલસા]] ઓક્લાહોમાના પ્રાથમિક આર્થિક મેજબાન રૂપે કાર્ય કરે છે જેમાં લગભગ 60 ટકા ઓક્લાહોમન્સ [[મહાનગરીય આંકડાકીય વિસ્તાર]]માં રહે છે.&lt;ref name=&quot;metros&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv | title=Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2006 | work=[[United States Census Bureau]] | format=csv | access-date=2007-09-15 | archive-url=https://www.webcitation.org/5QE4IXsae?url=http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv | archive-date=જુલાઈ 10, 2007 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; શિક્ષણ અને સ્વાસ્થય સુરક્ષામાં રાજય મિશ્રિત નોંધણી ધરાવે છે, અને તેની સૌથી મોટી વિશ્વ વિદ્યાલય [[એનસીએએ]] અને [[એનએઆઇએ]] એથલેટિક સંગઠનોમાં ભાગ લે છે, સાથે જેમાં કોલેજના 2 એથલેટિક વિભાગો અમેરિકી ઇતિહાસમાં સૌથી સફળના રૂપે ક્રમ દર્શાવે છે.&lt;ref name=&quot;OK Education 6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;top sports&quot;/&gt;

નાની પર્વત શ્રુંખલાઓ, [[પ્રેરીસ]] અને પૂર્વી જંગલોની સાથે મોટા ભાગનું ઓક્લાહોમા [[મોટા મેદાનો]] અને [[યુ.એસની આંતરિક ઉચ્ચ ભૂમિ]] - જે એક ક્ષેત્ર છે જે [[તીવ્ર વાતાવરણ]]થી ગ્રસ્ત હોય છે, તેમાં આવેલું છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Terrain&quot;/&gt; [[જર્મન]], [[આઈરિશ]], [[અંગ્રેજી]] અને મૂળ અમેરિકી પૂર્વજોની હોવા સાથે, ઓક્લાહોમામાં 2પ [[મૂળ અમેરિકી]] ભાષાઓ બોલાય છે, જે કોઈપણ રાજય કરતા વધારે છે.&lt;ref name=&quot;languages&quot;/&gt; તે ત્રણ મુખ્ય અમેરિકી [[સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રો]]ના સંગમ પર સ્થિત છે અને ઐતિહાસિક રૂપે [[પશુઓની મુસાફરી]], દક્ષિણીથી સ્થાયી થવા આવતા લોકો માટેનું ગંતવ્ય સ્થાન અને મૂળ અમેરિકીઓ માટેના સરકાર માન્ય [[પ્રદેશ]] તરીકે કાર્ય કરે છે. [[બાઈબલ બેલ્ટ]]ના ભાગરૂપ, [[ઈવાંજેલિકલ]] [[ઈસાઈધર્મ]]માં વ્યાપક માન્યતા તેને સૌથી રાજનિતીના રૂપથી [[રૂઢીવાદી]] રાજયોમાંથી એક રાજય બનાવે છે, જો કે, ઓક્લાહોમાની પાસે કોઈપણ અન્ય પક્ષ કરતા [[ડેમાક્રેટિક પક્ષ]] સાથે પંજીકૃત મતદાતાઓ વધારે છે.&lt;ref name=&quot;voters&quot;/&gt;

== વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર ==
''ઓક્લાહોમા''  નામ [[ચોકતાઉ]] વાકયાંશ ''ઓક્લા''  ''હયુમા'' થી આવેલ છે, જેનો શિક્ષિતરૂપે અર્થ &quot; ''લાલ લોકો''  &quot; થાય છે. ચોકતાઉના મુખ્ય એલન રાઈટ એ 1866 માં ફેડરલ સરકાર સાથેની સંધી દરમિયાન [[ભારતીય પ્રદેશ]]ના ઉપયોગ માટે આ નામ સૂચવ્યું હતું, જેમાં તેમણે એક ભારતીય બાબતોના સંયુકત રાજય અધીક્ષક દ્વારા નિયંત્રિત અખિલ ભારતીય રાજયની કલ્પના કરી હતી.  અંગ્રેજી શબ્દ &quot; ''ભારતીય''  &quot; ના સમકક્ષ &quot; ''ઓક્લા હયુમા''  &quot; મૂળ અમેરિકી જાતિને પૂણે રૂપે વર્ણન કરવા ચોકતાઉ ભાષામાં એક વાકયાંશ છે. ''ઓક્લાહોમા''  પછી [[ઓક્લાહોમા ક્ષેત્ર]] માટેનું [[વાસ્તવિક નામ]] બની ગયું અને 2 વર્ષ પછી આ ક્ષેત્ર શ્વેત સ્થાયીઓ માટે ખુલ્લું કરવામાં આવ્યું ત્યારે 1890 માં તે પછી તેને અધિકારીક રીતે અનુમોદિત કરવામાં આવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite web | last=Merserve | first=John | year=1941 | url=http://digital.library.okstate.edu/chronicles/v019/v019p314.html | title=Chief Allen Wright | work=Chronicles of Oklahoma | access-date=2006-06-07 | archive-date=2006-05-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060507052851/http://digital.library.okstate.edu/chronicles/v019/v019p314.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo2.html | title=Oklahoma State History and Information | work=A Look at Oklahoma | publisher=Oklahoma Department of Tourism and Recreation | access-date=2006-06-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060716115959/http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo2.html | archive-date=2006-07-16 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oklahoma's Name&quot;&gt;{{cite web| title = Chronicles of Oklahoma| first = Muriel| last = Wright| publisher = Oklahoma State University| month = June| year = 1936| url = http://digital.library.okstate.edu/Chronicles/v014/v014p156.html| access-date = 2007-07-31| archive-date = 2007-10-13| archive-url = https://web.archive.org/web/20071013231154/http://digital.library.okstate.edu/Chronicles/v014/v014p156.html| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

== ભૂગોળ ==
[[ચિત્ર:Oklahoma.JPG|thumb|right|રાજયોના ઊંચા મેદાન ઓક્લાહોમા પેન્હેન્ડલમાં શૂભેચ્છા ચિન્હની પાછળ દેખાય છે.]]
ઓક્લાહોમા એ સંયુકત રાજય અમેરીકાનું 20 મું સૌથી મોટું રાજય છે, જે 69,898 ચોરસ માઈલ્સ (181,03પ વર્ગ કિ.મી.) ના ક્ષેત્રને આવરતો, જેમાં 68,667 ચોરસ માઈલ્સ (177, 847, વર્ગ કિ.મી.) ની ભૂમિ અને 12,031 ચોરસ માઈલ્સ (3,188 વર્ગ કિ .મી.) ના પાણી છે.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Land and Water Area of States, 2000| publisher = Information Please| year = 2000| url = http://www.infoplease.com/ipa/A0108355.html | access-date = 2006-11-22}}&lt;/ref&gt; આ [[સીમાપટ્ટી]] પરના છ રાજયોમાંથી એક રાજય છે અને 48 [[સન્નિહિત રાજયો]]ના ભૂગોળિક કેન્દ્રની પાસેના [[ગ્રેટ પ્લેન્સ]]માં આંશિકરૂપથી સ્થિત છે. આ [[અરકન્સાસ]] અને [[મીસોરી]] દ્વારા પૂર્વમાં અને ઉત્તરમાં [[કેન્સાસ]] દ્વારા, ઉત્તરી પશ્ચિમમાં [[કોલોરાડો]] દ્વારા, દૂર પશ્ચિમ પર [[ન્યુ મેક્ષિકો]] દ્વારા અને દક્ષિણ પર અને પશ્ચિમ પાસે [[ટેક્ષાસ]] દ્વારા આવરેલ છે.

=== સ્થાનિક ભૂગોળ ===
ઓક્લાહોમા એ [[ગ્રેટ પ્લેન્સ]] અને [[ઓઝાર્ક પ્લેટુ]]ની વચ્ચે [[મેકિસકોની ખાડી]]ના જળવિભાજકમાં સ્થિત છે,&lt;ref name=&quot;Geography Map&quot;&gt;{{cite web | date=2003-04-17 | publisher=[[USGS]] | access-date=2007-07-31 | url=http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html | title=A Tapestry of Time and Terrain | archive-date=2006-05-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060515044037/http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જે સામાન્યરૂપે તેની પશ્ચિમી સીમાના ઉચ્ચ મેદાનોથી તેની દક્ષિણ પૂર્વી સીમાઓની નીચી આદ્રભૂમિઓ પર ઢળાવ બનાવે છે.&lt;ref name=&quot;Topography of Oklahoma&quot;&gt;{{cite web | year=2006 | publisher=geology.com | access-date=2007-08-01 | url=http://geology.com/state-map/oklahoma.shtml | title=Oklahoma State Map Collection}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Geography of Oklahoma&quot;&gt;{{cite web | date=2007-07-31 | publisher=Netstate | access-date=2007-07-31 | url=http://www.netstate.com/states/geography/ok_geography.htm| title=The Geography of Oklahoma}}&lt;/ref&gt; તેની સર્વોચ્ચ ચોટી અને નીચેની ચોટી આ આ શૈલીને અનુસરે છે, જેમા તેની સર્વોચ્ચ ચોટી [[બ્લેક મેસા]], દરિયા સ્તરથી 4973 ફીટ (1પ16 કિ.મી.) ઉપર, [[ઓક્લાહોમા પેનહેન્ડલ]]માં તેના દૂર ઉત્તરી પશ્ચિમ ખૂણા પાસે સ્થિત છે. રાજયનું સૌથી નિમ્નતમ બિન્દુ [[ઈડાબેલ, ઓકે]] ના નગર પાસે તેની દક્ષિણ પૂર્વી સીમા પાસે લીટલ રીવર નદી પર આવેલ છે જે સમુદ્રી સ્તરથી 289 ફૂટ (88 મીટર) ઉપર સુધી નીચી ઢળે છે.&lt;ref name=&quot;The Climate of Oklahoma&quot;&gt;{{cite web | date=2003-01-01 | first=Derek |last=Arndt| publisher=Oklahoma Climatological Survey| access-date=2007-07-31 | url=http://cig.mesonet.org/climateatlas/doc60.html | title=The Climate of Oklahoma}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Wichita Canyon.jpg|thumb|left|વીંચીતા પહાડોમાં એક નદીની ઘાટી ]]
મોટાભાગના ભૂગોળિક રૂપથી વિભિન્ન રાજયોમાંથી, ઓક્લાહોમા ચાર માંથી એક છે જે 10 વિભિન્ન [[પરિસ્થિતિક ક્ષેત્રો]]થી વધારેનો સમાવેશ કરે છે, તેની સીમાઓ સાથે 11 બીજા રાજયોની સરખામણીમાં વધારે પ્રતિ ચોરસ માઈલ.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Terrain&quot;&gt;{{cite web | date=2006-01-12 | url=http://www.travelok.com/atv/index.asp | title=Oklahoma, All Terrain Vacation | work=TravelOK | publisher=TravelOK.com | access-date=2006-07-15 | archive-date=2006-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060709205916/http://travelok.com/atv/index.asp | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેના પશ્ચિમી અને પૂર્વી અર્ધ, જોકે ભૂગોળિક વિભિન્નતામાં તીવ્ર તફાવતો દ્વારા અંકિત છે: પૂર્વી ઓક્લાહોમા આઠ પારિસ્થિતિક પ્રદેશોને અડે છે અને તેનો પશ્ચિમી અર્ધ ત્રણને સામેલ કરે છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Terrain&quot;/&gt;
[[ચિત્ર:Talimenavista1.jpg|thumb|આઉચીટા પર્વતો જે દક્ષિણી પૂર્વી ઓક્લાહોમાને મોટાપાયે ઢાંકે છે. ]]

ઓક્લાહોમા પાસે ચાર પ્રાથમિક પર્વત શ્રૃંખલાઓ છે: [[ઓચીટા પર્વતો]], [[અર્બક્કલ પર્વતો]], [[વીચીટા પર્વતો]] અને [[ઓઝાર્ક પર્વતો]].&lt;ref name=&quot;The Geography of Oklahoma&quot;/&gt; [[યુએસના આંતરિક ઉચ્ચભૂમિ]] પ્રદેશોની ભીતર આવેલ, ઓઝાર્ક અને ઓચીટા પર્વતો, [[રોકી પર્વતો]] અને [[એપાલાચિન]] વચ્ચેના એક્માત્ર મુખ્ય પર્વતીય પ્રદેશો તરીકે ચિહ્નિત થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web | date=2007-03-07 | url=http://www.srs.fs.usda.gov/4159/about/HotSpringsOffice.htm | title=Managing Upland Forests of the Midsouth | publisher=USD Forest Service | access-date=2007-07-31 | archive-date=2008-06-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080622180232/http://www.srs.fs.usda.gov/4159/about/HotSpringsOffice.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[ફલીન્ટ પહાડીઓ]]નો એક વિભાગ ઉત્તરી કેન્દ્રીય ઓક્લાહોમામાં ખેંચાયેલ છે અને રાજયના દક્ષિણ પૂર્વી ખૂણામાં, [[કાવાનેલ પહાડી]] એ ઓક્લાહોમાના પર્યટન અને મનોરંજન વિભાગ દ્વારા દુનિયાની સૌથી ઊંચી પહાડી તરીકે માનવામાં આવી છે; 1999 ફૂટ (609 મીટર)ની ઊંચાઈએ, તે પર્વતની તેમની પરિભાષામાં ફકત એક ફૂટ થી વિફળ છે.&lt;ref name=&quot;TravelOK&quot;&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www.travelok.com/about/index.asp | title=About Oklahoma | publisher=TravelOK.com | access-date=2006-07-10 | archive-date=2006-07-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060707070748/http://www.travelok.com/about/index.asp | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

રાજયના [[પશ્ચિમોતર ખૂણા]]માં [[અર્ધશૂષ્ક]] [[ઉચ્ચ મેદાનો]] પ્રાકૃતિક વનો સામેલ કરે છે.
 ઓક્લાહોમામાં થોડા સપાટ ભૂમિસ્થળ સુધી ઉતરતી જમીન છે જેમાં સાથે આંતરિક [[કેનયોન]] અને [[ગ્લાસ પહાડીઓ ]]જેવી [[મેસા]] શ્રૃંખલાઓ છે. આંશિક મેદાનો જે નાની પર્વતોની શ્રૃંખલાઓ જેમ કે [[એન્ટેલોપ પહાડીઓ]] અને [[વીચીતા પહાડીઓ]] દ્વારા અવરોધાય છે તેઓ [[દક્ષિણી પશ્ચિમ ઓક્લાહોમા]] ને આવરે છે અને પારંપારિક ઘાસના મેદાનો અને જંગલો રાજયના [[કેન્દ્રીય વિભાગ]]ને ઢાંકે છે. ઓઝાર્ક અને ઓચીટા પર્વતો પશ્ચિમથી પૂર્વી તરફ ઉદયમાન છે, રાજયના પૂર્વી તૃતીય તરફ, જે ધીમે ધીમે પૂર્વી તરફ દિશામાં ઊંચાઈ વધતા છે.&lt;ref name=&quot;forests 1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Topography of Oklahoma&quot;&gt;&lt;/ref&gt; પ00 થી વધારે નામવાળી નહેરો અને નદીઓ ઓક્લાહોમાના જળરસ્તાઓ બનાવે છે અને સાથે બંધ દ્વારા 200 તળાવો રચાય છે, જે રાષ્ટ્રના સૌથી વધારે માનવસર્જિત તળાવો ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;TravelOK&quot;&gt;&lt;/ref&gt; મોટાભાગનું રાજયમાં બે પ્રાથમિક [[ડ્રેનેજ બેસિન]]માં આવેલ છે જે [[રેડ]] અને [[અરકનસાસ]] નદીઓનું છે, જો કે, લી અને લીટલ રીવરો પણ મહત્વપૂર્ણ ડ્રેનેજ બેસિનો ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;forests 1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

=== વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ ===
[[ચિત્ર:Tallgrass Prairie Nature Preserve in Osage County.jpg|thumb|right|અમેરિકન બાઇસનની જનસંખ્યામાં રાજયના ઘાસમેદાનોના ઇકોસિસ્ટમ્સ સાથે રહે છે.]]
વનપ્રદેશ ઓક્લાહોમા&lt;ref name=&quot;TravelOK&quot;/&gt;, નાના ઘાસ, મિશ્રિત ઘાસ અને [[લાબાં ઘાસ પ્રેયરી]]ના બનેલા [[પ્રેયરીના ઘાસના મેદાનો]], રાજયના કેન્દ્રીય અને પશ્ચિમી વિભાગોમાં વ્યાપક ઇકોસિસ્ટમના 24 પ્રતિશતને ઢાંકે છે, જો કે, [[પાકભૂમિ]]એ વિસ્તૃતપણે મૂળ ઘાસોની જગ્યા લઈ લીધી છે.&lt;ref name=&quot;ecology&quot;/&gt; જયાં રાજયના પશ્ચિમી પ્રદેશોમાં વરસાદ ઓછો છે, ટૂંકા ઘાસ પ્રેયરી અને [[છોડભૂમિ]]ઓ એ મુખ્ય સહજ નજરે પડતી ઇકોસિસ્ટમો છે, જો કે [[પીનયોન દેવદાર વૃક્ષ]], રેડ સેડર ([[જયુનીપર્સ]]), અને [[પોન્ડેરોસા દેવદાર વૃક્ષ]], પેન્હેન્ડલના દુર પશ્ચિમી વિસ્તારોમાં નહેરો પાસે ઊગે છે.&lt;ref name=&quot;ecology&quot;/&gt; [[કાદવ કીચડવાળી ભૂમિ]], [[સાયપ્રસ]]ના વન અને [[ટૂંકાપાનના દેવદાર વૃક્ષ]], [[લોબાલોલી દેવદાર વૃક્ષ]] અને ગીચ જંગલોના મિશ્રણએ રાજયના [[દક્ષિણીપૂર્વી ચતુર્થાંશ ભાગ]] પર કાબૂ મેળવ્યો છે જયારે મોટાપણે [[ઉતરી ઓક]], [[એલ્મ]], સફેદ ગંઘતરુ (''[[થુજા]]'' ) અને [[દેવદાર વૃક્ષો]]નું મિશ્રણ [[ઉત્તરીપૂર્વ ઓક્લાહોમા]]ને ઢાંકે છે.&lt;ref name=&quot;forests 1&quot;&gt;{{cite web | year=2003|url=http://www.odl.state.ok.us/almanac/2005/3-inbrief.pdf| title=Oklahoma in Brief | publisher=State of Oklahoma | format=pdf|access-date=2007-08-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ecology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OK forests&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ok.gov/~okag/forestry-okforestshome.htm | title=Oklahoma Ecoregional Maps | publisher=Oklahoma Department of Agriculture | access-date=2007-08-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.ok.gov/~okag/forestry-okforestshome.htm | archive-date=2007-08-16 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

રાજય [[સફેદ-પૂંછડીના હરણો]], [[કોયોટસ્]], [[બોબકેટ]], [[એલ્ક]] અને પક્ષીએ જેમ કે [[કવેલ]], [[કબૂતર]], [[કાર્ડીનલ્સ]], [[બાલ્ડ ઈગલ્સ]], [[લાલ પૂંછડીવાળા હોક્સ]], અને [[તીતર]] વસ્તી ધરાવે છે. પ્રેરી ઇકોસિસ્ટમમાં, [[અમેરીકન બાઇસન]], [[ગ્રેટર પ્રેરી ચિકન]], [[બેજર્સ]] અને [[આર્માડીલો]] સામાન્ય છે અને રાષ્ટ્રના સૌથી મોટા [[પેરી કૂતરા]] નગરો રાજયના પેનહેન્ડલમાં ટૂંકાઘાસ પ્રેરીમાં વસે છે. [[ક્રોસ ટીમ્બર્સ]], જે પ્રેરીથી કેન્દ્રીય ઓક્લાહોમામાં જંગલો સુધી સંક્રમણ કરતો પ્રદેશ છે, તેમાં 351 [[કરોડહડ્ડીવાળા જાતિઓ]]ને આશ્રયસ્થાન આપે છે. ઓચીટા પર્વતો [[કાળા રીંછ]], [[લાલ શિયાળ]], [[ભૂખરાં શિયાળ]] અને [[રીવર ઓટર]] વસ્તીઓનું ઘર છે, જે કુલ મળી ને 328 કરોડહડ્ડીવાળા જાતિઓ સાથે દક્ષિણ પૂર્વી ઓક્લાહોમામાં સાથે અસ્તિવમાં છે. દક્ષિણી પૂર્વી ઓક્લાહોમા [[અમેરીકન એલીગેટર]] પણ રહે છે.&lt;ref name=&quot;ecology&quot;&gt;{{cite web| year=2005| url=http://www.travelok.com/about/StudentGuide.pdf| title=A Look at Oklahoma: A Student's Guide| publisher=State of Oklahoma| format=pdf| access-date=2007-08-14| archive-date=2004-06-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20040610224443/http://www.travelok.com/about/StudentGuide.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== સૂરક્ષિત ભૂમિઓ ===
[[ચિત્ર:Gloss Mountains.jpg|thumb|right|એક ઓક્લાહોમાના રાજય બાગ ઉપર મીસાસ દેખાય છે.]]
ઓક્લાહોમા પાસે 50 [[રાજયના બાગ]],&lt;ref&gt;{{cite web |year=2004|publisher=Oklahoma Parks Department | access-date=2007-08-02 | url=http://www.oklahomaparks.com/index.asp| title=Oklahoma State Parks}}&lt;/ref&gt; 6 [[રાષ્ટ્રીય પાર્ક]] અથવા તો સુરક્ષિત પ્રદેશો છે,&lt;ref name=&quot;Oklahoma national parks&quot;&gt;{{cite web |year=2007|publisher=National Park Service | access-date=2007-08-02 | url=http://home.nps.gov/applications/parksearch/state.cfm?st=ok| title=Oklahoma National Park Guide}}&lt;/ref&gt; 2 [[રાષ્ટ્રીય સુરક્ષિત વનો]] અથવા [[ઘાસના મેદાનો]],&lt;ref&gt;{{cite web |date=2005-05-01|publisher=[[United States Forest Service|United States Department of Agriculture Forest Service]] | access-date=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/recreation/map/state_list.shtml#Oklahoma| title=National Forests}}&lt;/ref&gt; અને વન્યજીવ સરંક્ષિત અને રક્ષ્ણ ક્ષેત્રોનું એક તંત્ર છે. રાજયના 10 મિલીયન એકર્સ (40,000 ચોરસ કિમી) વનના 6 પ્રતિશત એ જાહેર જગ્યા છે,&lt;ref name=&quot;OK forests&quot;/&gt; જેમાં દક્ષિણ સંયુકત રાજયમાં સૌથી મોટા અને જૂના રાષ્ટ્રીય વન, [[ઓચીટા રાષ્ટ્રીય વન]]ના પશ્ચિમી વિભાગોને સામેલ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2005-05-10|publisher=[[United States Forest Service|United States Department of Agriculture Forest Service]]| access-date=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/r8/ouachita/about/| title=Ouachita National Forest}}&lt;/ref&gt; 39,000 એકર્સ (158 ચોરસ કિમી) સાથે, ઉત્તરી-કેન્દ્ર ઓક્લાહોમામાં સ્થિત [[ટીલગ્રાસ પ્રેરી પ્રિઝર્વ]] એ દુનિયામાં [[લાંબા ઘાસના ઘાસ મેદાન]]નું સૌથી મોટો સુરક્ષિત વિસ્તાર છે અને [[ઇકોસિસ્ટમ]]નો એક ભાગ છે જે તેની પહેલાંની ભૂમિ ક્ષેત્રના ફકત 10 પ્રતિશતને જે ઘેરે છે જે એક સમયે જે 14 રાજયને ઢાંકતુ હતું.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.nature.org/wherewework/northamerica/states/oklahoma/preserves/tallgrass.html| title=Tallgrass Prairie Preserve| publisher=The Nature Conservatory| access-date=2007-07-31| archive-date=2011-02-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20110223051941/http://www.nature.org/wherewework/northamerica/states/oklahoma/preserves/tallgrass.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વધારામાં, [[બ્લેક કેટલ રાષ્ટ્રીય ઘાસ મેદાન]] દક્ષિણી પશ્ચિમ ઓક્લાહોમામાં ઘાસ મેદાનના 31, 300 એકર્સ (127 ચોરસ કિમી) ને ઢાંકે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2007-07-24|publisher=USDA Forest Service| access-date=2007-08-02 | url=http://www.fs.fed.us/r3/cibola/districts/black.shtml| title=Black Kettle National Grassland}}&lt;/ref&gt; [[વિચિટ માઉન્ટન્સ વાઇલ્ડલાઇફ રેફ્યુજ]] એક સૌથી જુનું અને રાજ્ય&lt;ref&gt;{{cite web| publisher=U.S. Fish and Wildlife Service| access-date=2007-08-17| url=http://www.fws.gov/refuges/refugeLocatorMaps/Oklahoma.html| title=Refuge Locator Map - Oklahoma| archive-date=2013-06-22| archive-url=https://www.webcitation.org/6HZSX5pr2?url=http://www.fws.gov/refuges/refugeLocatorMaps/Oklahoma.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;માં નવ [[રાષ્ટ્રિય વન્યજીવ સંરક્ષણો]] પૈકી સૌથી મોતું છે અને તેની સ્થાપના 1901 માં થઇ હતી, અને તે 59,020 એકર (238.8 ચોરસ કિમી) વિસ્તારને આવરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| publisher=U.S. Fish and Wildlife Service| access-date=2007-08-17| url=http://www.fws.gov/refuges/profiles/index.cfm?id=21670| title=Wichita Mountains Wildlife Refuge| archive-date=2013-06-22| archive-url=https://www.webcitation.org/6HZSXiJ04?url=http://www.fws.gov/refuges/profiles/index.cfm?id=21670| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમાના સમવાયી પણે સુરક્ષિત બાગો અને મનોરંજન સ્થાનોમાંથી [[ચીકાસો રાષ્ટ્રીય મનોરંજન વિસ્તાર]] એ 9,898.63 એકર્સ (18 ચોરસ કિમી) સાથે સૌથી મોટો છે.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=National Park Service| access-date=2010-01-16 | url=http://www.nps.gov/chic/parkmgmt/statistics.htm| title=Chickasaw National Recreation Area - Park Statistics}}&lt;/ref&gt; બીજા સમવાયી સુરક્ષિત સ્થાનોમાં [[સાન્તા ફે]] અને [[ટ્રેઇલ ઓફ ટિયર્સ]] રાષ્ટ્રિય ઐતિહાસિક રસ્તાઓ, [[ફોર્ટ સ્મીથ]] અને [[વાશીટા બેટલ ફિલ્ડ]] રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક સ્થાન અને [[ઓક્લાહોમા સિટિ નેશનલ મેમોરિયલ]]નો સમાવેશ કરે છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma national parks&quot;/&gt;

=== આબોહવા ===
ઓક્લાહોમા એ [[સમશીતોષ્ણ]] પ્રદેશમાં સ્થિત છે અને તાપમાનમાં પ્રાસંગિક તીવ્રતા અનુભવે છે અને [[ખંડીય આબોહવા]]માં ભેજી જે લાક્ષણિક છે તે અનુભવે છે.&lt;ref name=&quot;Climate of OK&quot;/&gt; મોટાભાગનું રાજય [[ટોરનોડો એલ]]થી જાણીતા ક્ષેત્રમાં સ્થિત છે જે વારંવાર ઠંડી અને ગરમ હવાના સમુહો વચ્ચે લાક્ષણિક છે જે [[તીવ્ર મોસમ]] ઉત્પન્ન કરે છે.&lt;ref name=&quot;The Climate of Oklahoma&quot;/&gt; સરેરાશ 54 [[ટોર્નેડો]] પ્રતિવર્ષ રાજયને અથડાય છે - દુનિયામાં સર્વોચ્ચ પ્રમાણનું દર.&lt;ref name=&quot;Annual average number of tornadoes&quot;&gt;{{cite web | publisher=NOAA National Climatic Data Center | access-date=2006-10-24 | url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/severeweather/tornadoes.html | title=Tornado Climatology}}&lt;/ref&gt; હવા અને તાપમાનમાં રહેતા તફાવતોના વિસ્તાર વચ્ચે તેણી સ્થિતિના કારણે, રાજયની અંદર મોસમીય શૈલીઓ બહુ ઓછા સંબંધિત અંતર વચ્ચે વ્યાપકરૂપે બદલાય છે.&lt;ref name=&quot;The Climate of Oklahoma&quot;/&gt;
[[ચિત્ર:Lightning over Tulsa cropped.jpg|thumb|વાવાઝોડાના વિકાસ માટે ઓક્લાહોમાનું વાતાવરણ આદર્શ છે.]]
ઓક્લાહોમાના પૂર્વી ભાગના [[ભેજીય ઉપ-અત્યંત ગરમીવાળી આબોહવા]] (કોપન ''સીએફએ'' ) [[ગલ્ફ ઓફ મેક્ષિકો]] પરથી ભેજ લાવતી દક્ષિણી હવાઓ દ્વારા ખૂબ પ્રભાવિત છે, પણ પેન્હેન્ડલના ના ઉચ્ચ મેદાનોમાં અને લગભગ [[લોટન]] પશ્ચિમ તરફથી બીજા પશ્ચિમી ક્ષેત્રોના [[અર્ધ સૂકા]] વિસ્તાર (કોપન ''બીએસકે'' ) તરફ પ્રગતિરૂપે સંક્રમણ કરે છે જે દક્ષિણી ભેજ દ્વારા બહુ ઓછી વખત અડવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Climate of OK&quot;/&gt; ભેજ અને તાપમાન દક્ષિણથી પૂર્વ તરફ તે જ પ્રમાણે ઘટે છે, જ્યારે દક્ષિણી પૂર્વના ક્ષેત્રો સારાંશે વાર્ષિક તાપમાન 62 [[ડીગ્રી ફેરનહીટ]] (17 [[ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ]]) અને વાર્ષિક વારસાદ {{convert|56|in|mm|-1}} હોય છે ત્યારે પેન્હેન્ડલના ક્ષેત્રોમાં સારાંશે 58 ડીગ્રી ફેરનહીટ (14 ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ) અને સાથે વાર્ષિક વરસાદ {{convert|17|in|mm|-1}}ની અંદર રહે છે.&lt;ref name=&quot;The Climate of Oklahoma&quot;/&gt; સમગ્ર રાજય વારંવારં 100 ડીગ્રી ફેરનહીટ (38 ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ) થી ઉપર અથવા 0 ડીગ્રી ફેરનહીટ (18 ડીગ્રી સેન્ટીગ્રેડ) ની નીચેના તાપમાનોને અનુભવે છે; &lt;ref name=&quot;Climate of OK&quot;&gt;{{cite web | publisher=University of Oklahoma| access-date=2007-08-01 | url=http://climate.mesonet.org/county_climate/Products/oklahoma_climate_overview.pdf| title=Oklahoma's Climate: an Overview|format=pdf}}&lt;/ref&gt;અને હિમવર્ષા સારાંશ {{convert|4|in|cm|0}} થી ઓછો દક્ષિણમાં {{convert|20|in|cm|0}}થી સહેજ વધુ પેનહેન્ડલમાં [[કોલોરાડો]]ની સીમા પર સુધીની શ્રેણીમાં થાય છે.&lt;ref name=&quot;The Climate of Oklahoma&quot;/&gt; આ રાજય [[નોર્મન]]માં સ્થિત [[રાષ્ટ્રીય આબોહવા સેવા]]ના [[રાષ્ટ્રીય વાવાઝોડા ભવિષ્યવાણી કેન્દ્ર]]નું ઘર છે.&lt;ref&gt;{{cite web | first=Chris|last=Novy|publisher=[[NOAA]] | access-date=2007-08-01 | url=http://www.spc.noaa.gov/misc/about.html| title=SPC and its Products}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto&quot; &quot;text-align:center;font-size:90%;&quot; |
| colspan=&quot;13&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;background:#E5AFAA;&quot;|'''ઓક્લાહોમાનાં સૌથી મોટા શહેરોનાં માસિક તાપમાનો''' 
|- style=&quot;background: #E5AFAA;text-align:center;&quot;
! શહેર
! જાન્યુઆરી
! ફેબ્રુઆરી
! માર્ચ
! એપ્રિલ
! મે
! જૂન
! જુલાઇ
! ઑગષ્ટ
! સપ્ટેમ્બર
! ઑક્ટોબર
! નવેમ્બર
! ડિસેમ્બર
|- style=&quot;background: #F8F3CA;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | ઓક્લાહોમા શહેર
| 47/26
| 54/31
| 62/39
| 71/48
| 79/58
| 87/66
| 93/71
| 92/70
| 84/62
| 73/51
| 60/38
| 50/29
|- style=&quot;background: #C5DFE1;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | તુલસા
| 46/26
| 53/31
| 62/40
| 72/50
| 80/59
| 88/68
| 94/73
| 93/71
| 84/63
| 74/51
| 60/39
| 50/30
|- style=&quot;background: #F8F3CA;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | લોટન
| 50/26
| 56/31
| 65/40
| 73/49
| 82/59
| 90/68
| 96/73
| 95/71
| 86/63
| 76/51
| 62/39
| 52/30
|-
| colspan=&quot;13&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA | ડીગ્રી ફેરનહીટ''&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| publisher=UStravelweather.com| access-date=2007-08-02| url=http://www.ustravelweather.com/weather-oklahoma| title=Oklahoma Weather And Climate| archive-date=2007-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20070927001532/http://www.ustravelweather.com/weather-oklahoma| url-status=dead}} {{Dead link|date=May 2010| bot=DASHBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| publisher=MSN Weather| access-date=2007-08-13| url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:USOK0307| title=Weather Averages: Lawton, Oklahoma| archive-date=2013-06-18| archive-url=https://www.webcitation.org/6HTcoBDZo?url=http://local.msn.com/weather.aspx?eid=18237| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;'' ''માં સરેરાશ ઉંચા/નીચા તાપમાનો'' 
|}

== ઇતિહાસ ==
{{Main|History of Oklahoma}}

પુરાવા અસ્તિત્વમાં છે કે મૂળ લોકોએ છેલ્લા [[હિમયુગ]]ના પ્રારંભ કરતાં પણ પહેલા ઓક્લાહોમા થકી પ્રવાસ કર્યો હતો,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1980/2/80.02.07.x.html| first=Valerie|last=Palino|title= Early Man in North America: The Known to the Unknown| publisher= Yale-New Haven Teachers Institute | access-date=2007-08-01}}&lt;/ref&gt; પરંતુ રાજયના પ્રથમ કાયમી નિવાસિયો 850 અને 1450 એડી વચ્ચે અર્કાનસાસ સીમા પાસે [[ટેકરા જેવા બાંધકામ]]માં સમુદાયોમાં સ્થાયી થયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.myspiro.com/spiroMounds.asp| title=The Historic Spiro Mounds| publisher=Spiro Area Chamber of Commerce| access-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.myspiro.com/spiroMounds.asp| archive-date=2007-08-01| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.rootsweb.com/~oknowata/PreHIn.htm|title= Prehistory of Oklahoma| publisher= rootsweb| access-date=2007-08-01}}&lt;/ref&gt; સ્પેનીયાર્ડ [[ફ્રાન્સીસકો વેઝકવેઝ ર્ડો કોર્નેડો]]એ 1541 માં રાજયમાં પ્રવાસ કર્યો હતો,&lt;ref name=&quot;OK History&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.ok.gov/osfdocs/stinfo2.html| title=Oklahoma's History| publisher=Government of Oklahoma| access-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.ok.gov/osfdocs/stinfo2.html| archive-date=2007-08-01| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પરંતુ ફ્રેન્ચ અન્વેશકોએ 1700&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.rootsweb.com/~oknowata/FrSPEX.htm|title= French and Spanish Explorations| publisher= rootsweb| access-date=2007-08-01}}&lt;/ref&gt; ના દશકમાં વિસ્તાર પર દાવો કર્યો અને 1803 સુધી તે ફ્રેન્ચ શાસન હેઠળ રહયું, જયારે [[લોઉસિયાના ખરિદી]]માં સંયુકત રાજય દ્વારા મિસસિપ્પી નદીના તમામ પશ્ચિમી ફ્રેન્ચ પ્રદેશોને ખરીદવામાં આવ્યા.&lt;ref name=&quot;OK History&quot;/&gt; 
[[ચિત્ર:Cowboy 1872.jpg|thumb|right|160px|અંતિમ 19મી શતાબ્દીમાં રાજય પાર ભરવાડો પશુઓને લઈ જતા.]]

19 મી શતાબ્દી દરમિયાન હજારો મૂળ અમેરિકનોને તેમની પૂર્વજ ગૃહભૂમિ ઉત્તર અમેરીકા પરથી કાઢી દેવાયા અને વર્તમાન દિન ઓક્લાહોમામાં શામિલ અને આસપાસના ક્ષેત્રમાં પરિવહિત કરાયા. અમેરિકન નિષ્કાસન નીતિ, એક કૃરતા જે [[ટ્રાયલ ઓફ ટીયર્સ]]ના નામે જાણીતી થઈ જે 1831 માં ચોકતાઉ રાષ્ટ્રના નિકાલ દરમિયાન શરૂ થઈ, તેના દ્વારા વિસ્થાપિત દક્ષિણમાં &quot; [[પાંચ સભ્ય જાતિઓ]] &quot; એ સૌથી પ્રમુખ રાષ્ટ્રો હતા. આ ક્ષેત્ર જે પહેલેથી જ [[ઓસેજ]] અને [[કવોપાઉ]] જાતિઓ દ્વારા કબજે કરાયું હતું, એ [[ચોકતાઉ રાષ્ટ્ર]] કહેવાતી જયાં સુધી પુન શાસિત અમેરિકન નીતિએ બીજા મૂળ અમેરિકનોને સમાવેશ કરવા સીમાને પુન: પરિભાષિત કરી. 1890 સુધીમાં, 30 મૂળ અમેરિકન રાષ્ટ્રો અને જાતિયોથી વધારે [[ભારતીય પ્રદેશ]]ની ભીતરની ભૂમિ અથવા તો &quot; ભારત દેશ &quot; પર એકત્રીત થવા લાગ્યા.&lt;ref&gt;
{{cite web
| url=http://www.rootsweb.com/~cherokee/1890map.html
| title= 1890 Indian Territory Map
| publisher= RootsWeb
| access-date=2009-05-06
}}
&lt;/ref&gt;
1866 અને 1899 વચ્ચેના સમયમાં,&lt;ref name=&quot;OK History&quot;/&gt; ટેક્ષાસમાં પશુ-ફાર્મ ક્ષેત્ર પૂર્વી નગરોમાં ખોરાક માટેની માંગણીને મેળવવા સંઘર્ષ કરતા હતા, અને કેનસાસમાં રેલમાર્ગે સમયસર રૂપે પહોંચાડવાનો વાયદો કર્યો હતો. [[પશુની ગાડીઓ]] અને પશુ-ફાર્મ ઉછેર ક્ષેત્રએ વિકાસ કર્યો કારણ કે કયાં તો [[ભરવાડો]] તેમના સામગ્રીઓ સાથે ઉત્તરમાં જતાં રહયા કયાં તો ભારતીય ક્ષેત્રમાં ગેરકાયદેસર રૂપે સ્થાયી થયા. 1881 માં ચાર કે પાંચ મુખ્ય પશ્ચિમી પાળ પરની પશુ ગાડીઓએ ભારતીય પ્રદેશ થકી પ્રવાસ કર્યો.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.lectricbooks.com/index_files/Trails.htm| title=Map of Cattle Drives in 1881| publisher=Lectricbooks| access-date=2007-08-01| archive-date=2010-08-15| archive-url=https://web.archive.org/web/20100815014844/http://www.lectricbooks.com/index_files/Trails.htm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ભારતીય પ્રદેશમાં શ્વેત નિવાસીઓની વધી રહેલી હાજરી એ સંયુકત રાજયની સરકારે 1887 માં [[ડોઉસ કાયદા]]ને સ્થાપિત કર્યા, જે વ્યકિતગત જાતિઓની ભૂમિને વ્યકિતગત પરિવારોને ફાળવવા માટે વિભાજીત કરે છે જે મૂળ અમેરિકનોમાં ખેતી અને જમીનની ખાનગી માલિકીને પ્રોત્સાહન આપતી હતી પરંતુ સમવાયી સરકાર એ ભૂમિનો કબજો પાડી લીધો. આ પ્રક્રિયામાં લગભગ પ્રદેશની અંદરની અર્ધ ભારતીય ભૂમિને બાહરી સ્થાયીઓ માટે અને ખરીદી માટે રેલપત્રી કંપનીઓ દ્વારા લેવામાં આવી.&lt;ref&gt;{{cite web | first=Robert|last=Hamilton|url=http://itech.fgcu.edu/&amp;/issues/vol3/issue1/united.htm|title= United States and Native American Relations | publisher= Florida Gulf Coast University| access-date=2007-08-01}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Farmer walking in dust storm Cimarron County Oklahoma2.jpg|thumb|upright|left|1930 દરમિયાન ડસ્ટ બાઉલે હજારો ખેડૂતોને ગરિબી તરફ ધકેલ્યા.]]
[[1989 ના લેન્ડ રન]]ને સમાવેશ કરતા, મુખ્ય [[લેન્ડ રન્સ]] નિવાસિયો માટે રાખવામાં આવ્યા એ શરતે કે અમુક પ્રદેશોને વસવાટ માટે ખુલ્લા કરી દેવાય. મોટાભાગે, ભૂમિ વસાહતીઓ માટે પ્રથમ આવનાર ને પ્રથમ સેવા મળે તે આધાર પર ખુલ્લી કરવામાં આવતી.&lt;ref&gt;{{cite web|year=1999|url=http://aaae.okstate.edu/proceedings/1999/Factors%20Influencing%20Enrollment.doc|title=Factors Influencing Enrollment in Agricultural Education Classes of Native American Students in Oklahoma|publisher=Oklahoma State University|format=DOC|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://aaae.okstate.edu/proceedings/1999/Factors%20Influencing%20Enrollment.doc|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જેઓ આ નિયમ ને પ્રદેશમાં સિમા પાર કરીને તોડતા હતા, એ પહેલા કે તેઓને પરવાનગી મળે, તેઓ સિમા ''જલ્દી''  પાર કરનારા કહેવાતા, પરિણામે શબ્દ &quot; ''[[સુનર્સ]]''  &quot; આવ્યો, જે આખિરકાર, રાજયનું કાયદાકીય ઉપનામ બન્યું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationalcowboymuseum.org/research/r_virt_landrun5.html|title=Rushes to Statehood|publisher=National Cowboy and Western Heritage Museum|access-date=2007-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.nationalcowboymuseum.org/research/r_virt_landrun5.html|archive-date=2007-08-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

જયારે [[કર્ટિસ કાયદો]] એ ભારતીય પ્રદેશોમાં ભારતીય આદિવાસી જમીનોની ચોરીને આગળ ધપાવ્યું, 20મી શતાબ્દીના સમાપ્તી નજીકના સમયે પ્રદેશને રાજય બનાવવા માટે ચર્ચાઓ શરૂ થઈ ગઇ. એક અખિલ ભારતીય રાજય નામે ''ઓક્લાહોમા'' ની રચના કરવાના પ્રયાસો અને પછી એક અખિલ ભારતીય રાજય નામે ''[[સેકયોયાહ]]''  ની રચના કરવા પ્રયાસો નિષ્ફળ રહયા પરંતુ 1905 ના સેકયોયાહ સ્ટેટહુડ કન્વેશન એ છેવટે ઓક્લાહોમા સ્ટેટહુડ કન્વેશન માટે પાયાનું કાર્ય કર્યુ, જેને બે વર્ષ પછી સ્થાન લીધું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.willrogers.com/new/articles/exhibits/Sequoyah_Centennial/Sequoyah_exhibit.html|title=Clem Rogers|publisher=Will Rogers Museum Association|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070520025331/http://www.willrogers.com/new/articles/exhibits/Sequoyah_Centennial/Sequoyah_exhibit.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; નવેમ્બર 16, 1907 એ ઓક્લાહોમા સંગઠનમાં 46 મા રાજયના રૂપે સ્થાપિત થયું.
[[ચિત્ર:Murrah Building - Aerial.jpg|thumb|right|ઓક્લાહોમા શહેરમાં એલ્ફ્રેડ પી. મુરાહ ફેડરલ બિલ્ડિંગમાં કરાયેલ ઘડાકાઓ જે અમેરીકી ઇતિહાસમાં એક ભયાનક આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ હતી. ]]
આ નવું રાજય ઉભરતા [[તેલ ઉદ્યોગ]] માટેનું કેન્દ્રબિંદુ બન્યું, કારણ કે તેલના કૂવાઓની ખોજએ નગરને વસ્તી અને સંપત્તિમાં ઝડપથી વૃધ્ધિ કરવા માટે પ્રેરિત કર્યા.  અંતમાં, તુલ્સા “ [[દુનિયાની તેલ રાજધાની]] ” ના નામે 20મી શતાબ્દીમાં મોટાભાગે જાણીતી બની અને તેલ નિવેશે, રાજયની પ્રારંભિક અર્થવ્યવસ્થામાં મોટો ફાળો આપ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web| url= http://www.tulsalibrary.org/tulsahistory/communities.htm#tul| title= Tulsa Area History| publisher= Tulsa County Library| access-date= 2007-04-25| archive-date= 2007-01-08| archive-url= https://web.archive.org/web/20070108010448/http://www.tulsalibrary.org/tulsahistory/communities.htm#tul| url-status= dead}}&lt;/ref&gt; 1927 માં ઓક્લાહોમાના ઉદ્યોગપતિ [[સાયરસ એવરી]], જે “ ફાધર ઓફ રૂટ 66 ” ના રૂપે જાણીતા હતા તેઓએ [[યુ.એસ રૂટ 66]] ની રચનાનું અભિયાન શરૂ કર્યું. [[અમરીલ્લો, ટેક્ષાસ]]થી તુલ્સા, ઓક્લાહોમા સુધી હાઈવેના ખેંચનો ઉપયોગ કરી હાઈવે 66 નો મૂળ ભાગ બનાવીને, એવરીએ તેના મૂળવતન તુલ્સામાંથી સટ 66ની યોજના પર નજર રાખવા [[યુએસ હાઇવે 66 સંગઠન]]નું નેતૃત્વ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://xroads.virginia.edu/~UG02/carney/avery.html | title=The Father of Route 66 | publisher=[[University of Virginia]] | access-date=2007-04-20 | archive-date=2013-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130623050651/http://xroads.virginia.edu/~UG02/carney/avery.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ઓક્લાહોમા એક સમૃધ્ધ આફ્રીકન અમેરિકન ઇતિહાસ પણ ધરાવે છે. ઘણા બધા શ્યામ નગરો પણ હતા જે પ્રારંભિક 1900 ની સાલમાં પાડોશી રાજયો ખાસ કરીને કેનસાસમાંથી આવેલા શ્યામ વસાહિતોના કારણે વધ્યા. રાજનેતા એડવર્ડ પી. મેકકેબે ઘણા શ્યામ વસાહિતોને તે વખતની ભારતીય પ્રદેશની ચળવળને શરૂ કરી. આ ચળવળે એડવર્ડ પી મેકકેબને રાષ્ટ્રપતિ થિયોદર રૂઝવેલ્ટ સાથે ઓક્લાહોમને લધુત્તમ શ્યામ રાજય બનાવવા માટે વાત કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું. બધા શ્યામનગરોમાંથી ઘણા હાલમાં ભૂતિયા નગરો છે. [[બોલે]] અને [[લેંગ્સટોન]] (શ્યામ વિશ્વ વિદ્યાલય [[લેંગ્સટન યુનિવર્સિટિ]]નું ઐતિહાસિક રૂપે ઘર) હજુ પણ આજે સમૃધ્ધ છે.

20 મી શતાબ્દીના પ્રારંભમાં [[જીમ ક્રો કાયદા]]ઓ અને [[કુ કલક્ષ કલેન]]ની રાજય વ્યાપક હાજરી હોવા છતાં, [[ગ્રીનવુડ]], સંયુકત રાજયોમાં સૌથી સમૃધ્ધ આફ્રિકન અમેરિકન સમુદાયોમાંથી એકનું તુલ્સા ઘર હતું,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.variety.com/review/VE1117786589.html?categoryid=32&amp;cs=1| title= The Tulsa Lynching of 1921: A Hidden Story|publisher=[[Variety (magazine)|Variety Magazine]] | access-date=2008-06-26}}&lt;/ref&gt; પરંતુ 1921 માં [[તુલ્સા જાતિય કોમી]] તોફાનોનું સ્થાન હતું. અમેરિકન ઇતિહાસમાં જાતિય કોમી તોફાનોનું સૌથી મોંઘા કાર્ય માંનું એક, કોમી તોફાનોના 16 કલાકે 35 શહેરી ઘરોના વિનશામાં પરિણમ્યા, $ 1.8 મિલિયન સંપત્તિનું નુકસાન થયું અને 300 લોકોથી પણ વધારે લોકોનું મૃત્યુ અનુમાનિત કરવામાં આવી.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ok-history.mus.ok.us/trrc/file1.pdf| title=Tulsa Race Riot, A Report by the Oklahoma Commission to Study the Tulsa Race Riot of 1921, February 28, 2001| publisher=Oklahoma Historical Society| access-date=2008-06-10| format=PDF| archive-date=2008-06-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20080624204404/http://www.ok-history.mus.ok.us/trrc/file1.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1920 ના અંતમાં, કુ કલક્ષ કલેનનો રાજયની અંદર પ્રભાવ નહિવત થઇ ગયો.&lt;ref&gt;{{cite web| first=Larry| last=O'Dell| url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/K/KU001.html| title=KU KLUX KLAN| publisher=Oklahoma Historical Society| access-date=2008-06-26| archive-date=2008-10-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20081009193345/https://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/K/KU001.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1930 ની સાલ દરમિયાન, રાજયના ભાગો નબળી ખેતીવાડી કાર્યપધ્ધતિ, દુષ્કાળ અને જોરદાર પવનની ઘટનાઓનું ફળ અનુભવવા લાગ્યા. [[ડસ્ટ બાઉલ]] તરીકે જાણીતા, કેન્સાસના ક્ષેત્રો, ટેક્ષાસ, ન્યુ મેક્સિકો અને [[ઉત્તરી પશ્ચિમી ઓક્લાહોમા]] લાંબા સમય સુધી ઓછા વરસાદ, અને અસમાન્યરૂપે ઉચ્ચ તાપમાન, દ્વારા હેરાણ થયા, જેનાથી હજારો ખેડૂતોને ગરીબાઈમાં ધકેલાયા અને તેઓને પશ્ચિમી સંયુકત રાજયોના વધારે ફળદ્રુપ વિસ્તારમાં પુનસ્થાપિત થવા માટે મજબૂર કર્યા.&lt;ref&gt;{{cite web| date=2005-08-05| url=http://www.ccccok.org/museum/dustbowl.html| title=1930s Dust Bowl| publisher=Cimarron County Chamber of Commerce| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-07-07| archive-url=https://web.archive.org/web/20070707060033/http://www.ccccok.org/museum/dustbowl.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1950માં સમાપ્ત થતા વીસ વર્ષના સમયમાં, રાજયે તેની વસતીમાં ઐતિહાસિક 6.9 પ્રતિશતની પડતર જોઇ. પ્રતિક્રિયારૂપે, માટી અને [[પાણીના સંગ્રહ]]નાં નાત્યાત્મક પ્રયત્નો પૂર નિયંત્રણ પદ્ધતિઓ અને બંધોમાં પરિણામ્યા, સો જેટલા [[જળાશયો]] અને માનવ સર્જિત તળાવોની રચના કરાઇ. 1960 સુધીમાં 200 થી વધારે તળાવોની રચના કરાઇ જે રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધારે હતા.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Terrain&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007|url=http://www.history.com/states.do?action=detail&amp;state=OK&amp;contentType=State_Generic&amp;contentId=54146|title= History of the States: Oklahoma, The Sooner State | publisher= [[The History Channel]]| access-date=2007-08-09}}&lt;/ref&gt;

1995 માં ઓક્લાહોમા શહેર અમેરિકન ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધી બનેલ સૌથી ખરાબ આતંકવાદી હુમલાનું એકનું દૃશ્ય બન્યું. એપ્રિલ 19, 1995 ના [[ઓક્લાહોમા શહેરના બોંબ ધડકા]]માં, [[એલફ્રેડ પી. મુરાહ ફેડરલ બિલ્ડિંગ]]ની બહાર [[ટિમોથી મેકવિગા]] અને [[ટેરી નિકોલ્સે]] ધડાકો કર્યો હતો, જેમાં 19 બાળકોના સમાવેશ સાથે 168 લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા. ટીમોથી મેકવીગાને પછી મૃત્યુની સજા દેવામાં આવી અને ઘાતક ઈન્જેકશન દ્વારા મારી દેવાયા, જયારે તેના સાથી ટેરી નીકોલ્સને પ્રથમ ડિગ્રી કત્લના 161 સંખ્યાનો દોષી કરાર કરાયો અને તેને શરતી મુદતીની રજાની સંભાવના વિના આજીવન કેદની સજા થઈ.&lt;ref&gt;{{cite web| year=1996| url=http://www.cnn.com/US/OKC/bombing.html| title=Oklahoma City Tragedy| publisher=[[CNN]]| access-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801115959/http://www.cnn.com/US/OKC/bombing.html| archive-date=2007-08-01| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


== અર્થતંત્ર ==
[[ચિત્ર:The BOK Building.jpg|thumb|right|upright|તુલસાનું બીઓકે ટાવર, ઓક્લાહોમાની સર્વોચ્ચ ઈમારત, જે વિલ્યિમ્સ કંપનીઓ માટે દુનિયાના મુખ્ય કાર્યાલય તરીકે કામ કરે છે.]]
[[ઉડયન્ન]], ઊજાર્, પરિવહન સાધનો, [[અન્ન પ્રક્રિયા]], [[ઈલેકટ્રોનિકસ]] અને [[દૂર સંચાર]]ના વિભાગોમાં આધારિત ઓક્લાહોમા [[પ્રાકૃતિક ગેસ]], [[વિમાન]] અને [[અન્ન]]ના મહત્વપૂર્ણ ઉત્ત્પાદક છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma's Economy 1&quot;/&gt; આ રાજય પ્રાકૃતિક ગેસના ઉત્પાદન માટે રાષ્ટ્રમાં બીજા ક્રમે આવે છે,&lt;ref&gt;{{cite web|year=2007|url=http://www.chkenergy.com/Websites/1/Files/OK-February%202007.pdf|title=Oklahoma Rising|publisher=Chesapeake Energy|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.chkenergy.com/Websites/1/Files/OK-February%202007.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને તે 27 મું સૌથી વધુ કૃષિ ઉત્પાદક રાજ્ય છે અને ઘઉંના ઉત્પાદનમાં પાંચમા ક્રમે આવે છે.&lt;ref name=&quot;agriculture&quot;&gt;{{cite web| date=2007-07-03| url=http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM| title=State Fact Sheets: Oklahoma| publisher=[[United States Department of Agriculture]]| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-08-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070811174038/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ચાર [[ફોર્ચ્યુન 500]] કંપનીઓ અને ત્રણ [[ફોર્ચ્યુન 1000]] કંપનીઓએ ઓક્લાહોમામાં મુખ્ય કાર્યાલય સ્થાપ્યું છે,&lt;ref name=&quot;Fortune 500&quot;&gt;{{cite web| year=2007| url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/states/O.html| title=Fortune 500: 2006 States| publisher=[[CNN]]| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-06-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20070609135827/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/states/O.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને તે 2007 માં, 7-મા સૌથી નીચા કર ભારણ સાથેનું,&lt;ref name=&quot;Pro-Business&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.okcommerce.gov/index.php?Itemid=383&amp;id=302&amp;option=content&amp;task=view| title= An Overview Of Oklahoma's Target Industries | publisher=Oklahoma Department of Commerce|access-date=2007-08-01}}&lt;/ref&gt; રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ વેપાર કરવા યોગ્ય રાજ્ય તરીકે આલેખાયું છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| first=David| last=Ellis| url=http://money.cnn.com/galleries/2007/pf/0704/gallery.tax_friendliest/8.html| title=Tax Friendly Places 2007| publisher=[[CNN|CNN Money]]| access-date=2007-08-08| archive-date=2007-07-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20070713211904/http://money.cnn.com/galleries/2007/pf/0704/gallery.tax_friendliest/8.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2005 થી 2006 સુધી, ઓક્લાહોમાની [[કુળ ઘરેલું ઉત્પાદને]] પ0 પ્રતિશત વૃધ્ધી કરી હતી, જે રાષ્ટ્રમાં પાચમો સૌથી ઉંચો દર હતો. 2005 અને 2006 વચ્ચે, $ 122.5 બિલિયન થી $ 134.6 બિલયન વધતી, 10.8 પ્રતિશતનો કૂદકો માર્યો હતો,&lt;ref name=&quot;GDP&quot;&gt;{{cite web|url=http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Gross_Domestic_Product_by_State_2000_0706071891.pdf|title=Gross Domestic Product by State (2005-2006)|publisher=Oklahoma Department of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Gross_Domestic_Product_by_State_2000_0706071891.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને તેનું કુલ ઘરેલું ઉત્પાદન પ્રતિ વ્યકિત 2006માં $ 36,364 થી 2007 માં $ 38,516 વધી હતી જે રાષ્ટ્રમાં ત્રીજો સૌથી ઝડપી દર હતો. 2007 માં કુલ ઘરેલું ઉત્પાદન પ્રતિ વ્યકિત રાજયોમાં 41મો ક્રમ મેળવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|date=2007-06-12|url=http://www.unm.edu/~bber/econ/st-gsp4.htm|title=Per Capita Gross Domestic Product by State|publisher=[[University of New Mexico]]|access-date=2007-08-01|archive-date=2009-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112165749/http://www.unm.edu/~bber/econ/st-gsp4.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ભલે તેલ રાજયના અર્થતંત્રને ઐતિહાસિકપણે વર્ચસ્વ આપ્યું, 1980 ના દાયક દરમિયાન ઊજાર્ ઉદ્યોગમાં પડતર, 1980 અને 2000 વચ્ચે લગભગ 90,000 [[ઊજાર્ સંબંધિત નોકરીઓના નુકસાનમાં પરિણમી]] હતી જેનાથી સ્થાનીય અર્થતંત્રને ગંભીરપણે નુકસાન થયું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|first=Mark|last=Snead|year=2006|url=http://economy.okstate.edu/outlook/2006/2006%20Oklahoma%20Economic%20Outlook%20-%20GM%20Closing.pdf|title=Outlook Update – OKC GM Plant Closing|publisher=[[Oklahoma State University]]|format=pdf|access-date=2007-08-12|archive-date=2006-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430120433/http://economy.okstate.edu/outlook/2006/2006%20Oklahoma%20Economic%20Outlook%20-%20GM%20Closing.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2005 માં તેલ ઓક્લાહોમાના આર્થિક અસરના 17 પ્રતિશત માટે જવાબદાર હતું,&lt;ref name=&quot;OK Energy 3&quot;/&gt; અને રાજયના તેલ ઉદ્યોગમાં રોજગાર 2007 માં પાંચ બીજા ઉદ્યોગઆં વધારે હતો.&lt;ref name=&quot;employment&quot;/&gt; જાન્યુઆરી 2010 સુધીમાં, રાજયનો બેરોજગાર દર 6.7% છે.&lt;ref&gt;[http://www.bls.gov/lau/ Bls.gov]; સ્થાનિક વિસ્તારની બિન રોજગારીના આંકડાઓ&lt;/ref&gt;

=== ઉદ્યોગ ===
2007 ના પ્રારંભમાં ઓક્લાહોમા પાસે 1.7 મિલિયનનની કામદાર સેના હતી અને કુલ બિન-ખેતી રોજગાર 1.6 મિલિયનની આસપાસ વિચલિત થતી.&lt;ref name=&quot;employment&quot;/&gt; 2007 માં 326,000 નોકરીઓની સાથે સરકારી વિભાગે મોટાભાગની નોકરીઓ આપી હતી, જે પછી, પરિવહન અને [[સેવાઓ]]ના વિભાગે 2,85,000 નોકરીઓ આપી, અને શિક્ષણ, વ્યવસાય અને [[ઉત્પાદન]] વિભાગે ક્રમશ: રૂપથી 191,000, 178,000 અને 151,000 નોકરીઓ આપેલી.&lt;ref name=&quot;employment&quot;&gt;{{cite web |date=2007-08-01|url=http://www.bls.gov/eag/eag.ok.htm| title= Oklahoma Economy at a Glance| publisher=United States Department of Labor, Bureau of Labor Statistics| access-date=2007-08-01}}&lt;/ref&gt; રાજયના સૌથી મોટા ઉધ્યોગ, વિમાણ ક્ષેત્ર વાર્ષિક રીતે 11 બિલિયન ડોલર પેદા કરે છે.&lt;ref name=&quot;Pro-Business&quot;/&gt; તુલ્સા દુનિયામાં સૌથી મોટી હવાઈ માર્ગ જાળવણીનું કેન્દ્ર છે, જે [[અમેરિકન એરલાઇન્સ]] માટે વૈશ્વિક જાળવણી અને એન્જિનિયરિંગ મુખ્ય મથક તરીકે કાર્ય કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aa.com/content/amrcorp/pressReleases/2005_03/03_tulmebase.jhtml| title=American's TUL Maintenance &amp; Engineering Base Sets Goal to Achieve $500 Million in Revenue, Cost Savings By End of 2006| publisher=American Airlines| access-date=2007-07-14| archive-date=2012-12-03| archive-url=https://archive.today/20121203075637/http://www.aa.com/i18n/amrcorp/pressReleases/2005_03/03_tulmebase.jsp&amp;locale=es_ES| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કુળ મળીને એરોસ્પેસ ઓક્લાહોમાના ઉદ્યોગિક પેદાશના 10 પ્રતિશતથી પણ વધારે ફાળવે છે, અને તે એરોસ્પેસ એન્જીનીયરીંગ ઉત્પાદનમાં દશ ઉચ્ચ રાજયમાંનું એક રાજય છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma's Economy 1&quot;&gt;{{cite web|url=http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Oklahoma_At_A_Glance_0602061749.pdf|title=Oklahoma at a Glance|publisher=Oklahoma Department of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074214/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Oklahoma_At_A_Glance_0602061749.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સંયુકત રાજયના કેન્દ્રમાં સ્થિત હોવાને કારણે, ઓક્લાહોમાએ આંકડાકીય કેન્દ્ર માટેનું ઉચ્ચ રાજયોમાંનું એક છે અને આબોહવા સંબંધિત સંશોધન માટેનું મુખ્ય ફાળો આપનાર છે.&lt;ref name=&quot;Pro-Business&quot;/&gt; ઉત્તર અમેરિકામાં આ રાજય ટાયરનું સર્વોચ્ચ ઉત્પાદક છે અને રાષ્ટ્રમાં સૌથી ઝડપી વૃધ્ધિ કરતો [[બાયોટેકનોલોજી]] ઉદ્યોગ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;Pro-Business&quot;/&gt; 2005 માં ઓક્લાહોમાના ઉત્પાદન ઉદ્યોગમાંથી આંતરરાષ્ટ્રીય નિકાસ કુલ 4.3 બિલિયન ડોલર હતું, તેણા આર્થિક પ્રભાવનો 3.6 પ્રતિશત.&lt;ref&gt;{{cite web|year=2005|url=http://www.traderoots.org/FOT/IOT/IOT07_OK.pdf|title=Impact of Trade in Oklahoma|publisher=United States Chamber of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.traderoots.org/FOT/IOT/IOT07_OK.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
 ટાયર ઉત્પાદન, માંસ પ્રક્રિયા, તેલ અને ગેસ ઓજાર ઉત્પાદન અને એર કન્ડીશનર ઉત્પાદન રાજયના સૌથી મોટા ઉત્પાદન ઉદ્યોગો છે.&lt;ref&gt;{{cite web|year=2005|url=http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Manufacturing_Cluster_Report_2908051623.pdf|title=Manufacturing Cluster Analysis|publisher=Oklahoma Chamber of Commerce|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074218/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/Manufacturing_Cluster_Report_2908051623.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ઉર્જા ===
[[ચિત્ર:oil well.jpg|thumb|મુખ્યત્ત્વે તેલ ઉત્પન્ન કરતું રાજય ઓક્લાહોમા, એ રાષ્ટ્રનું ક્રુડ તેલનું પાંચમું સૌથી મોટું ઉત્પાદન કરતું રાજય છે.&lt;ref name=&quot;OK Energy&quot;/&gt;]]
ઓક્લાહોમાએ પ્રાકૃતિક ગેસનો રાષ્ટ્રનો બીજો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે, ક્રુડ તેલ ઉત્પાદનમાં પાંચમા ક્રમે છે, સૌથી વધારે સંખ્યામાં સક્રિય [[ડ્રિલિંગ રિગ્સ]] ધરાવે છે,&lt;ref name=&quot;OK Energy&quot;&gt;{{cite web|date=2002-07-15|url=http://www.seic.okstate.edu/owpi_old/Policymkr/library/paper1.pdf|title=Fueling Oklahoma's Economy|publisher=Oklahoma Wind Power Initiative|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2010-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618174004/http://www.seic.okstate.edu/owpi_old/Policymkr/library/paper1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને ક્રુડ તેલના સંગ્રહમાં પાંચમાં ક્રમે આવે છે.&lt;ref name=&quot;OK Energy 2&quot;&gt;{{cite web|year=2003|url=http://www.oerb.com/downloads/stats/OklahomaFactoidsHR.pdf|title=Oklahoma Factoids|publisher=Oklahoma Energy Resource Board|format=pdf|access-date=2007-08-01|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325044223/http://www.oerb.com/downloads/stats/OklahomaFactoidsHR.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2005 માં જયારે રાજય સ્થાપિત [[વાયુ ઉજાર્]] માટે પાંચમા ક્રમે આવે છે,&lt;ref&gt;{{cite news|date=2006-03-15|url=http://www.awea.org/news/Annual_Industry_Rankings_Continued_Growth_031506.html|title=Annual Industry Rankings Demonstrate Continues Growth of Wind Industry in the United States|publisher=American Wind Energy Association|access-date=2007-08-08|archive-date=2009-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423052240/http://www.awea.org/news/Annual_Industry_Rankings_Continued_Growth_031506.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તે [[નવીનીકરણ ઊજા]]ર્ના ઉપયોગમાં સૌથી તળીયે છે જેમાં તેની 96 પ્રતિશત વીજળી 2002 માં [[બિન નવીનીકરણ પાત્ર સ્ત્રોતો]]માંથી પેદા કરાતી હતી જેમાં 64 પ્રતિશત [[કોલસા]]માંથી અને 32 પ્રતિશત પ્રાકૃતિક વાયુમાંથી પેદા કરેલ હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|date=2007-06-18|url=http://www.eere.energy.gov/states/state_specific_statistics.cfm/state=OK|title=Oklahoma Energy Statistics|publisher=[[United States Department of Energy]]|access-date=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.eere.energy.gov/states/state_specific_statistics.cfm/state=OK|archive-date=2007-08-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2006 માં કુલ ઊજાર્ વપરાશ પ્રતિ વ્યકિત માટે 11 મા ક્રમે આવતા,&lt;ref&gt;{{cite web|date=2007-08-02|url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=OK|title=Oklahoma Energy Overview|publisher=[[United States Department of Energy]]|access-date=2007-08-08|archive-date=2007-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070920205102/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=OK|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમાનો ઊજાર્ ખર્ચ રાષ્ટ્રમાં 10 મો સૌથી નીચે હતો.&lt;ref name=&quot;OK Energy&quot;/&gt; સમગ્રપણે, તેલ ઊજાર્ ઉદ્યોગો, ઓક્લાહોમાની કુલ ઘરેલું ઉત્પાદનમાં $ 23 બિલિયન ફાળવે છે,&lt;ref name=&quot;OK Energy 3&quot;&gt;{{cite web|year=2005|url=http://www.oerb.com/industry/history_3.asp|title=Oklahoma's Energy history|publisher=Oklahoma Energy Resource Board|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928075201/http://www.oerb.com/industry/history_3.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને ઓક્લાહોમા તેલ સંબંધિત કંપનીઓના કામદારોની સરેરાશ આવક રાજયના લાક્ષણિક વાર્ષિક આવક કરતાં બમણી આવક છે.&lt;ref&gt;{{cite web|year=2007|url=http://www.oerb.com/industry/impact.asp|title=Impact of Oklahoma's Oil industry|publisher=Oklahoma Energy Resource Board|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20071216210717/http://www.oerb.com/industry/impact.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2005 માં રાજય પાસે 83,750 વ્યવસાયિક તેલના કુવાઓ અને 750,000 કુલ કુવાઓ હતા,&lt;ref name=&quot;OK Energy 3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OK Energy 2&quot;/&gt; જે 178 હજાર ક્રુડ તેલના [[બેરલ]] પ્રતિદિન ઉત્પાદિત કરતા હતા.&lt;ref name=&quot;OK Energy 2&quot;/&gt; રાષ્ટ્રના પ્રાકૃતિક વાયુ આપૂર્તિના દશ પ્રતિશત ઓક્લાહોમામાં સ્થિત છે, {{convert|1.662|Tcuft|km3}}સાથે.&lt;ref name=&quot;OK Energy 2&quot;/&gt;

[[ફોર્બ્સ મેગેઝીન]] મુજબ, ઓક્લાહોમા શહેર આધારીત [[ડેવન ઊજાર્ નિગમ]], [[ચેસાપીક ઊજાર્ નિગમ]] અને [[સેન્ડરીજ ઊજાર્ નિગમ]] રાષ્ટ્રોની સૌથી મોટી નિજી તેલ સંબંધિત કંપનીઓ છે,&lt;ref name=&quot;OK Energy 5&quot;&gt;{{cite web |date=2005-12-02|url=http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=657&amp;Itemid=286| title= Three Of America’s Largest Private Companies Call Oklahoma Home| publisher=Oklahoma Department of Commerce| access-date=2007-08-01}}&lt;/ref&gt; અને બધી ઓક્લાહોમાની ફોરચ્યુન પ00 કંપનીઓ ઊજાર્ સંબંધિત છે.&lt;ref name=&quot;Fortune 500&quot;/&gt; 2006 માં તુલ્સા આધારિત [[સેમગ્રુપ]] સૌથી મોટી વ્યકિતગત કંપનીઓના ફોર્બસની સૂચીમાં પાંચમાં ક્રમે હતી, તુલ્સા આધારિત [[કવીકટ્રીપ]] 46 માં ક્રમે હતી અને ઓક્લાહોમા શહેર સ્થિત [[લવસ્ ટ્રાવેલ સ્ટોપ્સ અને કંટ્રી સ્ટોર્સ]] 2008 ના અહેવાલમાં 25 માં ક્રમે હતી.&lt;ref name=&quot;OK Energy 5&quot;/&gt; તુલસાની [[વનઓકે]] અને [[વિલિયમ્સ કંપની]] રાજયની સૌથી મોટી અને બીજી સૌથી મોટી કંપનીઓ ક્રમશ: રૂપે છે, [[ફોર્ચ્યુન મેગેઝીન]] મુજબ, ઊજાર્ના ક્ષેત્રમાં રાષ્ટ્રની ક્રમશ: બીજી અને ત્રીજી સૌથી મોટી કંપનીઓ છે.&lt;ref name=&quot;Devon&quot;/&gt; મેગેઝીને રાષ્ટ્રમાં ડેવોન ઊજાર્ને ખાણ અને ક્રુડ તેલ ઉત્પાદન ઉદ્યોગમાં બીજી સૌથી મોટી કંપની તરીકે સ્થાન આપ્યું છે, જયારે ચેસાપીક ઊજાર્ તે જ ક્ષેત્રમાં ક્રમશ: 7મા ક્રમે હતી અને [[ઓક્લાહોમા ગેસ એન્ડ ઈલેકટ્રીક]], વાયુ અને વીજળી ઉપયોગીતા કંપનીઓમાં, 25 મી સૌથી મોટી કંપની છે.&lt;ref name=&quot;Devon&quot;&gt;{{cite web|year=2007|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/snapshots/1866.html|title=Three Fortune's Snapshot: Devon energy|publisher=[[CNN]]|access-date=2007-08-01|archive-date=2007-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071123041132/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/snapshots/1866.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== કૃષિ ===
ખેતીવાડીમાં 27 મો સૌથી વધુ ઉત્પાદક રાજય, ઓક્લાહોમા એ પશુવર્ધન અને ઘઉના ઉત્પાદનમાં પાંચમો આવે છે.&lt;ref name=&quot;agriculture&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ag&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.state.ok.us/~okag/| title=A Welcome From The Commissioner| publisher=Oklahoma Department of Agriculture, Food and Forestry| access-date=2007-08-07| archive-date=2007-05-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20070530220430/http://www.state.ok.us/~okag/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અંદાજે 5.5 પ્રતિશત અમેરિકન માંસ ઓક્લાહોમામાંથી આવે છે, જયારે રાજય 6 % પ્રતિશત અમેરિકન ઘઉંનું 4.2 પ્રતિશત અમેરિકન ડુક્કર ઉત્પાદનો અને 2.2 પ્રતિશત ડેરી ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન કરે છે.&lt;ref name=&quot;agriculture&quot;/&gt; 2005 માં રાજયમાં 83,500 ખેતરો હતા જે સામૂહિક રૂપે  $ 4.3 બિલિયનનું પશુથી ઉત્પાદિત સામગ્રીનું ઉત્પાદન કર્યુ અને પાક પેદાશમાં એક બિલિયન ડોલરની અંદરના ઉત્પાદનથી રાજયના કૂલ ઘરેલું ઉત્પાદનમાં 6.1 બિલિયન ડોલર ઉમેરાય છે.&lt;ref name=&quot;agriculture&quot;/&gt; મૂર્ગી ઉછેર અને ડુક્કર ઉછેર એ તેના બીજા અને ત્રીજા સૌથી મોટા ખેતીવાડી ઉદ્યોગ છે.&lt;ref name=&quot;ag&quot;/&gt;

== સંસ્કૃતિ ==
[[ચિત્ર:Pioneer Woman Statue.jpg|thumb|right|upright|આગામી રાજય તરીકે ઓક્લાહોમાની પરંપરાનો પોન્કા શહેરમાં પાઓનિયર વુમન મૂર્તિ દ્વારા નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો છે. ]]
[[સંયુકત રાજય સેન્સસ બ્યુરો]] દ્વારા ઓક્લાહોમાને [[દક્ષિણ]]માં સ્થિત કરાયું છે,&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://www.census.gov/geo/www/us_regdiv.pdf| title= Census Regions and Divisions of the United States| publisher= [[United States Census Bureau]] | format=pdf|access-date=2007-08-04}}&lt;/ref&gt; પરંતુ તફાવતી પરિભાષાઓ દ્વારા [[મધ્ય પશ્ચિમ]], [[દક્ષિણ પશ્ચિમ]] અને દક્ષિણ [[સાંસ્કૃતિક પ્રદેશો]]માં સંપૂર્ણ અથવા તો આંશિકરૂપે સ્થિત છે; અને આદર્શ ભૂગોળિક સાંસ્કૃતિક પ્રદેશોની પરિભાષા દ્વારા આંશિકરૂપે [[અપલેન્ડ દક્ષિણ]] અને [[ગ્રેટ પ્લેન્સે]]માં સ્થિત છે.&lt;ref&gt;{{cite web| first=Allen| last=Lew| url=http://www.geog.nau.edu/courses/alew/ggr346/text/chapters/ch1.html| title=What is geography?| publisher=[[Northern Arizona University]]| access-date=2007-08-04| archive-date=2007-05-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20070510041836/http://www.geog.nau.edu/courses/alew/ggr346/text/chapters/ch1.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમા પાસે ઉચ્ચ પ્રમાણમાં [[જર્મન]], [[સ્કોટ-આઈરીશ]], અને મૂળ અમેરીકન પૂર્વજો છે,&lt;ref&gt;{{cite web| first=Wayne| last=Greene| url=http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/culture/ancestry.gif| title=Largest Ancestry| publisher=[[Valparaiso University]]| access-date=2007-08-04| archive-date=2010-03-05| archive-url=https://web.archive.org/web/20100305214454/http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/culture/ancestry.gif| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સાથે 25 વિવિધ મૂળ ભાષાઓ બોલાય છે જે બીજા રાજય કરતા વધારે છે.&lt;ref name=&quot;languages&quot;&gt;{{cite web|first=Stephen|last=Greymorning|url=http://www.sedl.org/pubs/lc05/intro.html|title=Profiles of Native American Education Programs|publisher=Southwest Educational Development Laboratory|access-date=2007-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sedl.org/pubs/lc05/intro.html|archive-date=2007-08-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 6 સરકારોએ વિસ્તાર પર અલગ અલગ સમયે દાવો કર્યો હતો,&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.okhistorycenter.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=78&amp;Itemid=108| title=Flags over Oklahoma| publisher=Oklahoma History Center| access-date=2007-08-04| archive-date=2007-11-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20071121230654/http://www.okhistorycenter.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=78&amp;Itemid=108| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને 67 મૂળ અમેરિકન જાતિઓને ઓક્લાહોમા પ્રસ્તુત કરે છે,&lt;ref name=&quot;OK History&quot;/&gt; જેમાં જાતિય મુખ્યાલયોની સૈથી મોટી સંખ્યા અને 39 ફેડરલ અધિકૃત રાષ્ટ્રોનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.travelok.com/about/fun_facts.asp| title=Oklahoma Quick Facts| publisher=Oklahoma Department of Tourism| access-date=2007-08-04| archive-date=2007-05-17| archive-url=https://web.archive.org/web/20070517085232/http://www.travelok.com/about/fun_facts.asp| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પશ્ચિમી રેન્ચર્સ, મૂળ અમેરિકન જાતિઓ, દક્ષિણી વસાહતો અને પૂર્વી તેલ બેરોન્સે રાજયના સાંસ્કૃતિક ઢાંચાને આકાર આપ્યો છે અને તેના મોટા શહેરોને સૌથી વધુ નીચા ક્રમાંકવાળા સંયુકત રાજયોના સાંસ્કૃતિક લક્ષ્યોના નામ આપવામાં આવ્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.fodors.com/features/nfdisplay1.cfm?.name=si/020228_si_fc_tulsa.cfm| archive-url=https://web.archive.org/web/20070405151813/http://www.fodors.com/features/nfdisplay1.cfm?name=si%2F020228_si_fc_tulsa.cfm| archive-date=2007-04-05| title=Fodor's Choice: Top Overlooked Destinations| publisher=Fodor's Magazine| access-date=2007-08-02| url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.otia.info/displaycommon.cfm?an=1&amp;subarticlenbr=2%20%0D| title=Oklahoma Travel Industry Association Information| publisher=Oklahoma Travel Industry Association| access-date=2007-08-04| archive-date=2012-03-17| archive-url=https://web.archive.org/web/20120317155819/http://www.otia.info/displaycommon.cfm?an=1&amp;subarticlenbr=2%20%0D| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જયારે ઓક્લાહોમાના નિવાસીયો [[દક્ષિણ શૈલી]]ના એક પ્રકારના લાક્ષણિક વ્યવહાર સાથે જોડાયેલ છે, કેટલોગ ફોર ફીલનટ્રોફી, એકંદરે &lt;ref&gt;{{cite web|year= 2003|url= http://www.catalogueforphilanthropy.org/cfp/db/generosity.php|title= Generosity Index 2003 (2001 data)|publisher= Catalogue for Philanthropy|access-date= 2007-08-16|archive-date= 2012-04-26|archive-url= https://web.archive.org/web/20120426013441/http://www.catalogueforphilanthropy.org/cfp/db/generosity.php|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;દયા માટે રાષ્ટ્રમાં ઓક્લાહોમાને ચોથો નંબર આપે છે. રાજયને નકારાત્મક સાંસ્કૃતિક [[એક પ્રકાર]]ની વિશિષ્ટા સાથે પણ જોડવામાં આવ્યું જે, પ્રથમ [[જોન સ્ટેનબિક]]ની નોવેલ '''“ [[ગ્રેપ્સ ઓફ વ્રેથ]] ”'''  દ્વારા લોકપ્રિય થયું, જે અશિક્ષિત, ગરીબી યુક્ત [[ડસ્ટ યુગ]]ના ખેડૂતોના શોષણનું વર્ણન કરતી હતી જેઓને “ [[ઓકીશ]] ” માનવામાં આવતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|date=1999-05-10|url=http://keller.clarke.edu/~english/honors/aaron/sec3.htm|title=The Essence of the Midwest|publisher=Clarke College|access-date=2007-08-04|archive-date=2007-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070822225602/http://keller.clarke.edu/~english/honors/aaron/sec3.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;okies&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.csus.edu/news/022503film.htm|title=Filmmaker to share documentary chronicling local poet’s life|publisher=[[Sacramento State University]]|date=2003-02-25|access-date=2008-04-04|archive-date=2008-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080918161023/http://www.csus.edu/news/022503film.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| first=Wayne| last=Greene| url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070715_1_CE2_NEWor84848| title=Oklahoma centennial quiz| publisher=[[Tulsa World]]| access-date=2007-08-04| archive-date=2012-09-13| archive-url=https://archive.today/20120913101944/http://www.tulsaworld.com/specialprojects/?ID=070715_1_CE2_NEWor84848| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જો કે શબ્દને ઓક્લાહોમા દ્વારા સકારાત્મક રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;okies&quot;/&gt;

=== કલા અને રંગભૂમિ ===
[[ચિત્ર:Philbrook.jpg|thumb|left|સંયુકત રાજયોમાં સર્વોચ્ચ 50 ફાઈન આર્ટ્સના સંગ્રહાલયમાંનું એક ફીલબ્રુક મ્યુઝીયમ..&lt;ref name=&quot;philbrook&quot;/&gt;]]
રાજયના સૌથી મોટા શહેરી વિસ્તારમાં, [[જેઝ]]ની સમૃધ્ધી વ્યાપક છે,&lt;ref name=&quot;ok arts&quot;/&gt; અને [[મૂળ અમેરિકન]], [[મેક્ષીકન]], અને [[એશિયન]] વિદેશી અંત:ક્ષેત્ર તેમના સંબંધિત સંસ્કૃતિઓના સંગીત અને કળાને ઉત્પન્ન કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007|url= http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=335&amp;Itemid=415| title= Oklahoma's Diversity| publisher= Oklahoma Department of Commerce| access-date=2007-08-04}}&lt;/ref&gt; [[બાર્ટલ્સવિલે]]માં ઓક્લાહોમા મોઝાર્ટ ઉત્સવ એ દક્ષિણ સંયુકત રાજયોમાં સૌથી મોટા [[શાસ્ત્રીય સંગીત]] ઉત્સવોમાંનો એક છે,&lt;ref&gt;{{cite web | year= 2007 | url= http://www.okmozart.com/folders.asp?action=display&amp;record=11 | title= Oklahoma Mozart Festival | publisher= OK Mozart Festival | access-date= 2007-08-04 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okmozart.com/folders.asp?action=display&amp;record=11 | archive-date= 2007-08-16 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; અને ઓક્લાહોમાનો સિટિ [[આર્ટ્સ ફેસ્ટિવલ]] એ રાષ્ટ્રમાંના સર્વોચ્ચ ફાઇન આર્ટ્સ ઉત્સવોમાંનો એક છે.&lt;ref name=&quot;ok arts&quot;/&gt; પાંચ મૂળ અમેરિકન બેલે નૃત્યકીઆઓની વિશ્વવ્યાપક પ્રસિધ્ધી મેળવવાની સાથે, રાજયનો બેલે નૃત્યમાં સમૃધ્ધ ઇતિહાસ છે; [[વોન ચોઉટીયું]], [[મારજોઈરે]] અને [[મારીયા ટોલચીફ]] બહેનો, [[રોસેલા હાઈટાવર]], અને [[મોસ્સેલીન લર્કીન]], સામૂહિકરૂપથી જેમણે [[ફાઈવ મુન્સ]] કહેવાય છે. [[તુલ્સા બેલે]]ને ''[[ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ]]''  દ્વારા સંયુકત રાજયમાં સૌથી સર્વોચ્ચ બેલેનૃત્ય કંપનીઓમાંનું એક તરીકે ક્રમ અપાયેલું છે.&lt;ref name=&quot;ok arts&quot;/&gt; ઓક્લાહોમા સિટિ બેલે અને ઓક્લાહોમા વિશ્વવિદ્યાલયના નૃત્ય કાર્યક્રમ, નૃત્યકીઆ વોન ચાઉટીયું અને તેમના પતિ [[મીગ્યુએલ ટેરેખોવ]] દ્વારા સ્થાપિત કરવામાં આવેલો. 1962 માં વિશ્વવિદ્યાલય કાર્યક્રમની સ્થાપના કરવામાં આવી અને સંયુકત રાજયોમાં તનાા પ્રકારનો પ્રથમ સંપૂર્ણ પ્રમાણિત કાર્યક્રમ હતો.&lt;ref&gt;{{cite news | date=2007-12-13 | url=http://www.journalrecord.com/| title=OKC Events| first=Joan| last=Gilmore| publisher=The Oklahoma City Journal Record | access-date=2008-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title =Ballet Russes| publisher = Geller/Goldfine Productions|year = 2008 | url = http://www.gellergoldfine.com/russes_dancers.html| access-date = 2008-06-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = Capri Films| publisher = Geller/Goldfine Productions| year = 2008| url = http://www.caprifilms.com/images/press/ballet/ballets_russes_presskit.pdf| access-date = 2008-06-17| format = PDF| archive-date = 2008-06-24| archive-url = https://web.archive.org/web/20080624204404/http://www.caprifilms.com/images/press/ballet/ballets_russes_presskit.pdf| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; [[સેન્ડ સ્પ્રીંગ્સ]]માં એક બાહરી રંગભૂમિ જેને “ડિસ્કવરી લેન્ડ!” કહેવાય છે સંગીતમય ''[[ઓક્લાહોમા!]]'' ની કાયદાકીય પ્રદર્શની મુખ્યાલય છે&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://discoverylandusa.com/awards.shtml| title= Honors and Awards| publisher=Discoveryland!| access-date=2007-04-26}}&lt;/ref&gt; એતિહાસિકપણે રાજયએ સંગતની શૈલીઓ જેમ કે [[ધ તુલસા સાઉન્ડ]], અને [[વેસ્ટર્ન સ્વીંગ]]નું ઉત્પાદન કર્યું છે, જે તુલસામાં [[કેઈનના નૃત્યકક્ષ]]માં લોકપ્રિય થયું. ઈમારત જે “ કારનેગી હોલ ઓફ વેસ્ટર્ન સ્વીંગ ” રૂપે જાણીતું છે,&lt;ref&gt;{{cite news | date=2007-03-25 | url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070321_1_CE13_spanc63544| title=Cain’s Ballroom - A Music Icon: Venue is a landmark for Western swing, punk fans | first=Matt | last=Elliott | publisher=[[Tulsa World]] | access-date=2007-08-04}}&lt;/ref&gt; તે 1930ની દરમિયાન [[બોબ વીલિસ]] અને [[ટેક્ષાસ પ્લેબોયસ]]ના પ્રદર્શની મુખ્યાલય રૂપે ફરજ બજાવતું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news | date=2006-07-15 | url=http://www.tulsaworld.com/business/article.aspx?articleID=060715_Bu_E1_Tulsa51913 | title= Selling Tulsa: Branded | first=John | last=Stancavage | publisher=[[Tulsa World]] | access-date=2007-08-04}}&lt;/ref&gt; સ્ટીલવોટર એ [[રેડ-ડર્ટ]] સંગીત, જેણા સૌથી જાણીતા સમર્થક હતા સ્વ. [[બોબ ચીલ્ડર્સ]], તેનું અધિકેન્દ્ર હતું.

ઓક્લાહોમા એ રાષ્ટ્રમાં મધ્ય પ્રતિશતક પ્રતિ વ્યકિત કલા પર ખર્ચે છે, 17 માં ક્રમે આવે છે 300 સંગ્રાહલયોથી વધારે ને સામેલ કરે છે.&lt;ref name=&quot;ok arts&quot;&gt;{{cite web | year=2007|url= http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=332&amp;Itemid=413| title=Oklahoma - A Great Place to Play|publisher=Oklahoma Department of Commerce|access-date=2007-08-04}}&lt;/ref&gt; તુલસાનું [[ફિલબ્રુક મ્યુઝિયમ]] એ સંયુકત રાજયોના પ0 સર્વોચ્ચ [[ફાઈન આર્ટ્સ]] સંગ્રહાલયોમાંથી એક માનવામાં આવે છે,&lt;ref name=&quot;philbrook&quot;&gt;{{cite web | url= http://ase.tufts.edu/arted/MuseumsOklahoma.htm| title= Museums of Oklahoma| publisher= Tufts University | access-date=2007-08-05}}&lt;/ref&gt; અને નોર્મનમાં [[સેમ નોબલ ઓક્લાહોમા મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટ્રી]] જે દેશમાં સૌથી મોટું વિશ્વ વિદ્યાલય આધારિત કલા અને ઇતિહાસ સંગ્રાહલયોમાંથી એક છે, તે પ્રદેશના પ્રાકૃતિક ઇતિહાસને પ્રસ્તુત કરે છે.&lt;ref name=&quot;ok arts&quot;/&gt; [[થોમસ ગીલક્રીસ]]ના સંગ્રહનું ઘર તુલસાનું [[ગીલક્રીસ મ્યુઝીયમ]] છે, જે દુનિયાનું સૌથી મોટું અને સૌથી વધુ વ્યાપક પશ્ચિમ અમેરીકાનું કલા અને શિલ્પકૃતિઓનું સંગ્રહ ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://www.travelok.com/atv/urban.asp | title= The All-Terrain Vacation | publisher= Travelok.com | access-date= 2007-08-04 | archive-date= 2006-04-10 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060410174845/http://www.travelok.com/atv/urban.asp | url-status= dead }}&lt;/ref&gt; [[ઓક્લાહોમા સિટિ મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ્સ]] કલાકાર [[ડેલ ચિહુલી]] દ્વારા કાચની મૂર્તિકલાના સૌથી વ્યાપક સંગ્રહનો સમાવેશ કરે છે,&lt;ref&gt;{{cite web| url= http://www.okcmoa.com/p/6811/Default.aspx| title= About the Museum| publisher= Oklahoma City Museum of Art| access-date= 2007-08-04| archive-url= https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okcmoa.com/p/6811/Default.aspx| archive-date= 2007-08-16| url-status= dead}}&lt;/ref&gt; અને ઓક્લાહોમા શહેરનું [[નેશનલ કાઉબોય એન્ડ વેસ્ટ્રન હેરિટેજ મ્યુઝિયમ]] અમેરિકન પશ્ચિમી સીમાઓના વંશજને પ્રસ્તુત કરે છે.&lt;ref name=&quot;ok arts&quot;/&gt; યહુદીધર્મ સાથે સંકળાયેલ [[હોલોકાઉસટેન્ડ]] શિલ્પકૃતિઓના અવશેષો સાથે, તુલસાનું યહુદી કલાનું શરવીન મીલર મ્યુઝીયમ [[દક્ષિણી પશ્ચિમ સંયુકત રાજયો]]માં સૌથી મોટા [[યહુદી]] કલાના સંગ્રહને સરંક્ષિત કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://www.jewishmuseum.net/ | title= Sherwin Miller Museum of Judaism | publisher= Sherwin Miller Museum of Jewish Art | access-date= 2006-04-20 | archive-date= 2010-02-26 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.jewishmuseum.net/ | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

=== તહેવારો અને પ્રસંગો ===
[[ચિત્ર:Grand Entry Omaha.jpg|thumb|right|મૂળ અમેરીકી સાંસ્કૃતિક પ્રસંગ જેમ કે પાઉવાઉ, ઓક્લાહોમામાં સામાન્ય છે.]]
ઓક્લાહોમાના શતાબ્દી મહોત્સવને અમેરિકન બસ સંસ્થા દ્વારા 2007 માટે સંયુક્ત રાજ્યોમાં સર્વોચ્ચ પ્રસંગનું નામ આપવામાં આવ્યું હ્તું,&lt;ref&gt;{{cite news | date=2006-09-07 | url=http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=060907_Ne_A13_State52295 | title= 100 and 1: State's centennial is named top-ranked bus-tour destination| first=Brian | last=Barber | publisher=[[Tulsa World]] | access-date=2007-08-04}}&lt;/ref&gt; અને તે નવેમ્બર 16, 2007 ના દિને [[રાજ્યપણા]]નાં 100મા વાર્ષિકોત્સવ સાથે સમાપ્ત થતાં ઘણાં ઉત્સવો ધરાવતો હતો. મૂળ અમેરિકન પાવવાવ્સ અને ઔપચારિક પ્રસંગો જેવા વાર્ષિક પરંપરાગત તહેવારો આખા રાજ્યભરમાં થાય છે, અને સાંસ્કૃતિક વારસો અને પરંપરાઓ દર્શાવતા [[સ્કોટિશ]], [[આયરિશ]], [[ઇટાલિયન]], [[વિએટનામીસ]], [[ચાઇનીસ]], [[ઝેક]], [[જ્યુઇશ]], [[અરબ]], [[મેક્સિકન]], અને [[આફ્રીકી-અમેરિકન]] સમુદાયોના ઉત્સવોનો સમાવેશ કરે છે. ઓક્લાહોમા શહેરની 10-દિવસની મુસાફરી દરમિયાન, [[ઓક્લાહોમા રાજ્યના ભાડાં]] એક મિલિયન લોકોને નજીક આકર્ષે છે,&lt;ref&gt;{{cite news | date=2006-09-11 | url=http://www.okstatefair.com/documents/2006%20OSF%20Opens.pdf | title=Oklahoma State Fair Opens September 14 | publisher=Oklahoma State Fair | access-date=2007-08-04 | format=PDF | archive-date=2007-06-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070629222126/http://www.okstatefair.com/documents/2006%20OSF%20Opens.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને મોટા [[પાવ-વાવ્સ]], [[એશિયન]] ઉત્સવો, અને [[જુનેટીંથ]] મહોત્સવો શહેરમાં દર વર્ષે યોજાય છે. [[તુલસા રાજ્યનાં ભાડાં]] તેની 10-દિવસની મુસાફરી દરમિયાન એક મિલિયન લોકોને નજીક આકર્ષે છે,&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www.tulsastatefair.com/fair/generalinfo/index.asp | title=Tulsa State Fair - General Information | publisher=Tulsa State Fair | access-date=2007-08-25 | archive-date=2007-08-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070828181706/http://www.tulsastatefair.com/fair/generalinfo/index.asp | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને શહેરના મેફેસ્ટ તહેવારે 2007 દરમિયાન ચાર દિવસમાં 375,000થી પણ વધુ લોકોને મનોરંજન પૂરૂં પાડ્યું.&lt;ref&gt;{{cite news | date=2007-05-21 | first=Leigh | last=Bell | title=Mayfest: Celebrating Downtown: Festival closes after big year | publisher=Tulsa World | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070521_238_A1_hMore10041| access-date = 2007-05-21}}&lt;/ref&gt; 2006માં, તુલસાનો [[ઑક્ટોબર્ફેસ્ટ]] ''[[યુએસએ ટુડે]]''  દ્વારા દુનિયાનાં સર્વોચ્ચ 10માંનો એક અને ''[[બોન એપેટીટ]]''  સામયિક દ્વારા રાષ્ટ્રમાં જર્મનીનાં સર્વોચ્ચ આહાર ઉત્સવોમાંથી એક કહેવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news | first=Daniel | last=Harrison | title=Top 10: American Oktoberfest Destinations | publisher=Ask Men | url =http://www.askmen.com/fashion/travel_top_ten_100/112c_travel_top_ten.html | access-date = 2007-05-05}}&lt;/ref&gt; તુલસા [[ડીફેસ્ટ]] નામનો વાર્ષિક સંગીત ઉત્સવ પણ યોજે છે, એક એવો ઉત્સવ જે ઓક્લાહોમાના મૂળ બેન્ડ અને સંગીતકારોની ઝાંખી આપે છે. [[નોર્મન સંગીત ઉત્સવ]] માટે નોર્મન સંચાલન કરે છે. નોર્મન નોર્મનનાં મધ્યકાલિન મેળાનો પણ સંચાલક છે, 1976થી વાર્ષિક રીતે યોજાય છે અને ઓક્લાહોમાનો પ્રથમ મધ્યકાલિન મેળો છે. મેળો પ્રથમ ઓક્લાહોમા વિશ્વવિદ્યાલય નાં કેમ્પસનાં દક્ષિણ ઓવલમાં કરવામાં આવ્યો હતો અને ત્રીજા વર્ષે મેળો બહુ મોટો ન બને ત્યાં સુધી નોર્મનનાં ડક પોન્ડમાં ખસેડવામાં આવ્યો અને 2003માં રિવ્ઝ પાર્કમાં ખસેડવામાં આવ્યો. નોર્મનનો મધ્યકાલિન મેળો ઓક્લાહોમાનો “ સપ્તાહનાં અંતનો મોટામાં મોટો પ્રસંગ અને ઓક્લાહોમામાં ત્રીજો સૌથી મોટો પ્રસંગ છે, અને એવેન્ટ્સ મીડીઆ નેટવર્ક દ્વારા રાષ્ટ્રનાં સર્વોચ્ચ 100 પ્રસંગોમાંથી એક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો. ”&lt;ref&gt;{{cite web | year=2010 | url=http://www.medievalfair.org/index.html | title=Medieval Fair of Norman | publisher=Medieval Fair of Norman | access-date=2010-02-14 | archive-date=2011-07-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110727075023/http://www.medievalfair.org/index.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== શિક્ષણ ==
[[ચિત્ર:Seminary Hall.jpg|thumb|left|જાહેર પ્રાદેશિક વિશ્વવિદ્યાલયોનું ઓક્લાહોમામાંનું તંત્ર જે ઉત્તરી પૂર્વી રાજય વિશ્વવિદ્યાલય તહલે કવાટમાં.]]
[[સરકારી શાળા]] જિલ્લાઓ, અને [[સ્વતંત્ર વ્યકિતગત સંસ્થાઓ]]થી બનેલા શિક્ષણ તંત્રની સાથે, ઓક્લાહોમા પાસે 6,31,337 વિદ્યાર્થીઓ છે, જે 1849, સરકારી [[પ્રાથમિક]], [[માધ્યમિક]], અને [[વ્યવાસાયિક]] શાળાઓમાં 2006 સુધીમાં 540 [[શાળા જિલ્લા]]માં નામાંકિત થયેલા છે.&lt;ref name=&quot;OK Education&quot;&gt;{{cite web | title = A Look at Education | publisher = Oklahoma State Department of Education | year = 2006 | url = http://www.sde.state.ok.us/publ/stats/default.html | access-date = 2007-08-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sde.state.ok.us/publ/stats/default.html | archive-date = 2007-08-16 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 2005-2006 શાળાના વર્ષમાં 120,122 વિદ્યાર્થીઓની સાથે ઓક્લાહોમા રાજયમાં [[મૂળ અમેરીકી]] વિદ્યાર્થીઓનું સર્વોચ્ચ નામાંકન ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;NCES&quot;&gt;{{Cite web |url=http://nces.ed.gov/pubs2007/2007352.pdf |format=pdf |publisher=IES, National Center for Education Statistics |title=Public Elementary and Secondary School Student Enrollment, High School Completions and Staff from the Common Core of Data, School Year 2005-06}}&lt;/ref&gt; પ્રતિ વિદ્યાર્થી ખર્ચમાં બધા રાજયોમાં નિમ્નતમ ક્રમાંક ધરાવતા ઓક્લાહોમાએ 2005 માં $ 6, 614 પ્રતિ વિદ્યાર્થી ખર્ચયા હતા, જે રાષ્ટ્રમાં 47 માં નંબરે હતું,&lt;ref name=&quot;OK Education&quot;/&gt; જો કે તેના 1992 થી 2002 ના કુલ શિક્ષણ ખર્ચમાં તે 22 માં નંબરે હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Growth in Oklahoma's State Governments 1992-2002 | publisher = University of Central Oklahoma | date = 2006-02-01 | url = http://www.busn.ucok.edu/ucopi/docs/govgrowth1992-2002.pdf | format = pdf | access-date = 2007-08-03 | archive-date = 2007-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.busn.ucok.edu/ucopi/docs/govgrowth1992-2002.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; રાજય [[પૂર્વ બાલવિહાર]] શિક્ષણમાં સર્વોત્તમ છે અને પ્રારંભિક શિક્ષણમાં સર્વોત્તમ છે અને પ્રારંભિક શિક્ષણ સંશોધન માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થાએ તેણે સંયુકત રાજયોમાં તેના ધોરણ, ગુણવત્તા અને તપાસને લઈને 2004માં [[પૂર્વ-બાલવિહાર શિક્ષણ]] માટે પ્રથમ ક્રમ આપ્યો હતો અને તેને પ્રારંભિક બાળપણ નિશાળ માટે તેને આદર્શ દર્શાવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Superintendent Garrett announces Oklahoma #1 in Pre-Kindergarten | publisher = Oklahoma State Department of Education | date = 2004-11-19 | url = http://www.sde.state.ok.us/pro/prek/default.html | access-date = 2007-08-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.sde.state.ok.us/pro/prek/default.html | archive-date = 2007-08-16 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; જયારે [[માધ્યમિક શાળા]]ના ભણવાનું છોડી દેનારનુંપ્રમાણ 200પ અને 2006 ની વચ્ચે 29 પ્રતિશત ઓછું થયું, ઓક્લાહોમા રાષ્ટ્રમાં માધ્યમિક શાળાના જયેષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓને કાયમ રાખવા માટે,&lt;ref&gt;{{cite news| title = Oklahoma's &quot;Kids Count&quot; Ranking Falls Again| publisher = [[KOTV-TV|KOTV]]| date = 2007-07-25| url = http://kotv.com/news/local/story/?id=132224| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-09-27| archive-url = https://web.archive.org/web/20070927214145/http://kotv.com/news/local/story/?id=132224| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; 3.2 પ્રતિશત છૂટા થયેલ વિદ્યાર્થીઓના દર સાથે ઓક્લાહોમાનો નીચેના ત્રણ રાજયોમાં ક્રમ આવે છે.&lt;ref name=&quot;OK Education&quot;/&gt; 2004માં રાજયના રાષ્ટ્રમાં [[માધ્યમિક શાળા ડિપ્લોમા]] પુખ્તોની સંબંધિત સંખ્યામાં 36મો ક્રમ આવ્યો હતો, જોકે 85.2 પ્રતિશતે, તેનો દક્ષિણ રાજયોમાં સર્વોચ્ચ ક્રમ હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | title = High school diploma or higher, by percentage by state | publisher = Statemaster.com | year = 2004 | url = http://www.statemaster.com/graph/edu_hig_sch_dip_or_hig_by_per-high-school-diploma-higher-percentage | access-date = 2007-08-20 | archive-date = 2007-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927223755/http://www.statemaster.com/graph/edu_hig_sch_dip_or_hig_by_per-high-school-diploma-higher-percentage | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = Missouri and the Nation| publisher = [[University of Missouri]]| date = 2007-02-09| url = http://www.oseda.missouri.edu/mo_nation/no_highschool_grad_1990_2000.shtml| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012160129/http://oseda.missouri.edu/mo_nation/no_highschool_grad_1990_2000.shtml| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

ઓક્લાહોમા [[માધ્યમિક શિક્ષણ]] માટેની [[ઓક્લાહોમાની વિશ્વ વિદ્યાલય]] અને [[ઓક્લાહોમા રાજય વિશ્વ વિદ્યાલય]] સૌથી મોટી સરકારી સંસ્થાઓ છે, બન્ને એક પ્રાથમિક કેમ્પસ અને આજુબાજુના કેમ્પસમાંથી સંચાલિત કરવામાં આવે છે. બે રાજય વિશ્વ વિદ્યાલયો, [[ઓક્લાહોમા સિટિ વિશ્વ વિદ્યાલય]] અને [[તુલસાની વિશ્વવિદ્યાલય]]ની સાથે, રાષ્ટ્રમાં પૂર્વ સ્નાતક વ્યવસાય કાર્યક્રમમાં ક્રમ ધરાવે છે,&lt;ref&gt;{{cite web| title = America's Best Colleges - 2007| publisher = Oklahoma Education Information System| year = 2007| url = http://www.okhighered.org/oeis/News.shtml| access-date = 2007-08-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okhighered.org/oeis/News.shtml| archive-date = 2007-08-16| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમા શહેર વિશ્વવિદ્યાલયની કાયદાની શાળા અને ઓક્લાહોમા કાયદાની મહા વિદ્યાલયની વિશ્વવિદ્યાલય એ રાજયની માત્ર એવી સંસ્થાઓ છે જે એબીએ થી પ્રમાણિત છે. એકેડેમિક મૂલ્યાંકન માટે ઓક્લાહોમાની વિશ્વવિદ્યાલય અને તુલસાની વિશ્વવિદ્યાલય એ રાષ્ટ્રીય રૂપથી સર્વોચ્ચ પ્રતિશત વિશ્વવિદ્યાલય છે.&lt;ref name=&quot;OK Education 6&quot;&gt;{{cite web| title = Princeton review raves TU| publisher = The Collegian| date = 2002-09-24| url = http://www.utulsa.edu/collegian/pdf/vol88iss03.pdf| format = pdf| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.utulsa.edu/collegian/pdf/vol88iss03.pdf| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
 ઓક્લાહોમા અગિયાર સરકારી પ્રાદેશિક વિશ્વવિદ્યાલયો ધરાવે છે,&lt;ref&gt;{{cite web| title =Student Center Financial Aid| publisher =Oklahoma State Regents for Higher Education| year =2008| url =http://www.okhighered.org/student-center/financial-aid/rubs.shtml| access-date =2008-04-06| archive-date =2008-03-23| archive-url =https://web.archive.org/web/20080323062821/http://www.okhighered.org/student-center/financial-aid/rubs.shtml| url-status =dead}}&lt;/ref&gt; જેમાં [[ઉત્તરી પશ્ચિમી રાજય વિશ્વવિદ્યાલય]]નો સમાવેશ થાય છે, જે [[મિસિસિપ્પી નદી]]ના પશ્ચિમી બાજુ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટેની બીજી સૌથી જુની સંસ્થા છે,&lt;ref name=&quot;NSU demographics&quot;&gt;&lt;/ref&gt; સાથે ઓક્લાહોમા&lt;ref&gt;{{cite web| title =Rare Eye Condition Takes Center Stage At NSUOCO| publisher =Northeastern State University| year =2008| url =http://www.nsuba.edu/news/story.php?1960| access-date =2008-04-06| archive-date =2019-09-13| archive-url =https://web.archive.org/web/20190913024841/https://www.nsuok.edu/| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;ની એક માત્ર [[ઓપ્ટોમેટ્રી]]ની મહાવિદ્યાલયને શામિલ કરતી અને ટકાવારી અને સંખ્યાને લઈને રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધારે [[મૂળ અમેરિકી]] વિદ્યાર્થીઓનું નામંકન ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| title = INBRE Participants| publisher = Oklahoma Idea Network of Biomedical Research Excellence| url = http://okinbre.org/participating%20institutions.htm| access-date = 2008-04-06| archive-date = 2008-04-10| archive-url = https://web.archive.org/web/20080410193841/http://okinbre.org/participating%20institutions.htm| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NSU demographics&quot;&gt;{{cite web | title = NSU Demographics | publisher = Northeastern State University | year = 2006 | url = http://arapaho.nsuok.edu/~research/formsguide/NSU%20DEMOGRAPHICS%202005-2006.pdf | format = pdf | access-date = 2008-02-10 | archive-date = 2007-12-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071201151858/http://arapaho.nsuok.edu/~research/formsguide/NSU%20DEMOGRAPHICS%202005-2006.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 2007 માં રાજયની વિશ્વવિદ્યાલયોેમાંથી 6 તો [[પ્રીન્સટનની પ્રતિષાદ]]ની સૂચીમાં સર્વોત્તમ 122 પ્રાદેશિક મહા વિદ્યાલયોના સ્થાનમાં આવી,&lt;ref&gt;{{cite web| title = OBU Named to The Princeton Review “Best in the West” list| publisher = [[Oklahoma Baptist University]]| date = 2005-08-26| url = http://www.okbu.edu/news/view_article.php?id=482| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808024101/http://www.okbu.edu/news/view_article.php?id=482| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; અને ત્રણે ઉત્તર ગુણવત્તા માટે સર્વોચ્ચ મહાવિદ્યાલયોની સૂચીમાં પણ આવી.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Best Value Colleges| publisher = [[Princeton Review]]| date = 2006-03-28| url = http://ir.princetonreview.com/test/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=191272| access-date = 2007-08-03| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012153043/http://ir.princetonreview.com/test/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=191272| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; રાજયમાં પ4 ઉત્તરી ઉચ્ચ માધ્યમિક પ્રાવેધિક સંસ્થાઓ છે જે વ્યવસાય અથવા વ્યાપારના વિશિષ્ટ ક્ષેત્રોમાં તાલીમ માટે [[ઓક્લાહોમાના કેરિયર ટેક કાર્યક્રમ]] દ્વારા પ્રવર્તીત છે.&lt;ref name=&quot;OK Education&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

2007 - 2008 ના શાળાકીય વર્ષમાં, ઓક્લાહોમાની મહાવિદ્યાલયોમાં 181,973 પૂર્વી સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ, 20,014 સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ, અને 439પ પ્રથમ વ્યવસાયિક ડિગ્રીના વિદ્યાર્થીઓ નામાંકન થયેલ હતા. આ વિદ્યાર્થીઓમાંથી 18,892 એ સ્નાતક ઉપલબ્ધી પ્રાપ્ત કરી, પ386 એ માસ્ટર ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી અને 462 એ પ્રથમ વ્યવાસાયિક ડિગ્રી મેળવી, આનો અર્થ એ કે ઓક્લાહોમા રાજય સારાંશે 38276 ડીગ્રી ધરાવનાર પ્રતિ પૂર્ણાહતી ઘટક પેદા કરે છે (એટલે કે જુલાઈ 1 2007 જૂન 30 2008). રાષ્ટ્રીય સારાંશ 68,322 ડીગ્રી ધરાવનાર પ્રતિ પૂર્ણાહતી ઘટક છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.collegedegreereport.com/articles/oklahoma-colleges-profile-college-degree-programs-post-secondary-education-oklahoma|title=Oklahoma Colleges: A Profile of College Degree Programs &amp; Post-Secondary Education in Oklahoma|access-date=2010-09-07|archive-date=2010-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20100310111128/http://www.collegedegreereport.com/articles/oklahoma-colleges-profile-college-degree-programs-post-secondary-education-oklahoma|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== રમત ગમત ==
ઓક્લાહોમા લોકપ્રિય રમતોનું સમર્થન કરે છે, ટીમો જેમ કે [[બાસ્કેટબોલ]], [[ફૂટબોલ]], [[એરેના ફૂટબોલ]], [[બેઝબોલ]], [[સોકર]], [[હોકી]] અને [[કુસ્તીબાજ]], ઓક્લાહોમા શહેર, તુલસા, એનીડ, નોર્મન અને લોટનમાં સ્થિત છે. [[રાષ્ટ્રીય બાસ્કેટબોલ સંગઠન]]નું [[ઓક્લાહોમા સિટી થન્ડર]] અને [[મહિલા રાષ્ટ્રીય બાસ્કેટબોલ સંગઠન]]નું [[તુલસા શોક]] એ રાજયના માત્ર [[મુખ્ય સંગઠિત ખેલ ફ્રેન્ચાઈઝી]] છે, પરંતુ લઘુત્તમ સંગઠિત ખેલો, [[લઘુત્તમ લીગ બેઝબોલ]]નો સમાવેશ કરતા [[એએએ અને એએ સ્તરો]] પર, [[કેન્દ્રિય હોકી લીગ]]માં હોકી અને [[એએફ1]] લીગમાં એરેના ફૂટબોલની [[ઓક્લાહોમા સિટિ યાર્ડ ડોવ્ઝ]] અને [[તુલ્સા ટેલોન્સ]] દ્વારા મેજબાની કરાય છે. ઓક્લાહોમા સિટિ, [[ઓક્લાહોમા સિટિ લાઇટનિંગ]]નું પણ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જે [[રાષ્ટ્રિય વુમન ફુટબોલ એશોશિયેશન]]માં રમે છે. અને [[તુલસા 66 Ers]] ના [[એનબીએ વિકાસ લીગ]] અને [[તુલસા રેવોલ્યુશન]] માટે તુલસા બેસ છે, જે [[અમેરિકન ઈન્ડોર સોકર લીગ]]માં રમે છે.&lt;ref&gt;{{cite news | date=2007-07-29 | url=http://www.tulsaworld.com/sports/article.aspx?articleID=070729_2_B2_hTheT26273| title= Pro soccer: Soccer comes to Tulsa| first = Glenn | last = Hibdon| publisher= [[Tulsa World]] | access-date=2007-08-05}}&lt;/ref&gt; એનીડ અને લોટન વ્યાવાસયિક બાસ્કેટબોલ ટીમોની [[યુએસબીએલ]] અને [[સીબીએ]]માં 6 મેજબાની કરે છે.

[[એનબીએ]] નું [[ન્યું ઓર્લીન્સ હોનેર્ટસ]] ઓક્લાહોમા આધારિત પ્રથમ મુખ્ય સંગઠીત રમત ફ્રેન્ચાઈઝી બની જયારે 2000 માં [[હુરીકેન કેટરીન]]ના આવ્યા પછી બે ઋતુ માટે ટીમોને ઓક્લાહોમા શહેરના [[ફોર્ડ સેન્ટર]]માં ફરીથી સ્થાપિત થવું પડયું હતું.&lt;ref name=&quot;Forbes NOK&quot;&gt;{{cite web | date=2007-01-25 | url=http://www.forbes.com/lists/2006/32/biz_06nba_New-Orleans-Hornets_328959.html| title= BA Team Valuations - #29 New Orleans Hornets| publisher=PGA | access-date=2007-08-05}}&lt;/ref&gt; જુલાઈ 2008 માં [[સિએટલ સુપર સોનીકસ]], જે [[કલેટન બેનેટ્ટ]]ના નેતૃત્વ દ્વારા ઓક્લાહોમા શહેરના વેપારીઓ દ્વારા ખરીદાયેલ, [[ઓક્લાહોમા શહેરમાં પુન:સ્થાપિત]] થઇ અને 2008માં જાહેર કર્યું કે [[ઓક્લાહોમા સિટિ થંડર]]ના રૂપે રમત ફોર્ડ કેન્દ્રમાં શરૂ થશે, અને તે રાજયનું પ્રથમ કાયમી મુખ્ય લીગ ફ્રેન્ચાઈઝી બન્યું.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2008030229_sonitrial02.html | title=Sonics, city reach settlement | work=The Seattle Times | date=2008-07-02 | access-date=2008-07-02}}&lt;/ref&gt;

[[મહાવિદ્યાલયી સંબંધી એથલેટિક્સ]] રાજયમાં લોકપ્રિય છે. [[ઓક્લાહોમા સુનર્સના વિશ્વવિદ્યાલય]] અને [[ઓક્લાહોમા રાજ્ય વિશ્વ વિદ્યાલય કાઉબોયસ]] સરેરાશ 60,000 ચાહકો ઘરાવે છે જે તેમની ફૂટબોલની રમતમાં હાજર રહે છે, અને ઓક્લાહોમાની વિશ્વ વિદ્યાલયનો [[અમેરિકન ફૂટબોલ]] કાર્યક્રમનો 2006 માં અમેરિકન મહાવિદ્યાલયોમાં હાજરીને લઈને 13મો ક્રમ આવ્યો હતો, જેમાં તેમની ઘરેલું રમતોમાં 84561 લોકોની સરેરાશ હાજરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Oklahoma Sets New Attendance Record| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.soonersports.com/facilities/memorial-stadium-attendance.html| access-date = 2007-11-04| archive-date = 2010-07-01| archive-url = https://web.archive.org/web/20100701082051/http://www.soonersports.com/facilities/memorial-stadium-attendance.html| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; બન્ને વિશ્વવિદ્યાલય દર વર્ષે ઘણી વખત સામ સામી રમતોમાં મળે છે, જે [[બેડલમ શ્રેણી]]ના નામે જાણીતી છે, જે રાજયના સૌથી મોટા રમત ઉત્સવ તરીકે ગણાય છે. 11 ઓક્લાહોમા મહાવિદ્યાલયો અને વિશ્વવિદ્યાલયના ખેલ કાર્યક્રમો [[એનસીએએ]] ની અંદર સ્પર્ધા કરે છે, જેમાંથી સંગઠનના સર્વોચ્ચ સ્તર – [[ડિવિઝન 1]] માં ચાર ભાગ લે છે: ઓક્લાહોમાની વિશ્વ વિદ્યાલય, ઓક્લાહોમા રાજય વિશ્વ વિદ્યાલય, તુલસા વિશ્વ વિદ્યાલય અને ઓરલ રોર્બટ્સ વિશ્વ વિદ્યાલય.&lt;ref&gt;{{cite web| title = NCAA Members by State| publisher = [[NCAA]]| url = http://www.ncaa.org/conferences/schools_by_state.html| access-date = 2007-08-05| archive-url = https://web.archive.org/web/20051125223302/http://www.ncaa.org/conferences/schools_by_state.html| archive-date = 2005-11-25| url-status = dead}} {{Dead link|date=May 2010| bot=DASHBot}}&lt;/ref&gt; ''[[સ્પોર્ટસ ઈલસ્ટ્રેટેડ]]''  મેગેજીને ઓક્લાહોમાની વિશ્વવિદ્યાલય અને ઓક્લાહોમા રાજયની વિશ્વવિદ્યાલયનું રાષ્ટ્રમાં એથલેતિક્સ માટેની ઉચ્ચ મહાવિદ્યાલયોમાં મૂલ્યાંકન કર્યું છે.&lt;ref name=&quot;top sports&quot;&gt;{{cite web| date = 2002-10-07| title = America's Best Sports Colleges: 1-10| publisher = Sports Illustrated| url = http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/1_10/| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2007-08-22| archive-url = https://web.archive.org/web/20070822222732/http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/1_10/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| date = 2002-10-07| title = America's Best Sports Colleges: 11-100| publisher = Sports Illustrated| url = http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/11_100/| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2008-10-17| archive-url = https://web.archive.org/web/20081017150320/http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/10/01/11_100/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; વધારામાં, રાજયની 12 નાની મહાવિદ્યાલય અથવા વિશ્વવિદ્યાલયો, મોટાભાગે [[સુનર એથલેટિક કોન્ફરન્સની]] અંદર, [[એનએઆઇએ]] માં ભાગ લે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year = 2005| title = Member Institutions| publisher = [[National Association of Intercollegiate Athletics|NAIA]]| url = http://naia.cstv.com/member-services/about/members.htm| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2011-07-22| archive-url = https://web.archive.org/web/20110722042452/http://naia.cstv.com/member-services/about/members.htm| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

નિયમિત [[એલપીજીએ]] ટૂર્નામેન્ટો તુલસામાં સીડર રીજ કન્ટ્રી ક્લબમાં યોજાય છે અને [[પીજીએ]] અથવા [[એલપીજીએ]] માટેની [[મુખ્ય પ્રતિયોગીતા]]ઓ [[સધર્ન હિલ્સ કન્ટ્રી ક્લબ]] તુલસામાં, ઓક ટ્રી કન્ટ્રી કલબ ઓક્લાહોમા શહેરમાં, અને સીડર રીજ કન્ટ્રી કલબ તુલસામાં રમાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Oklahoma's Top 10 Private Golf Courses| publisher = Tulsaweb| url = http://www.tulsaweb.com/Golf/Private.htm| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2007-08-06| archive-url = https://web.archive.org/web/20070806060137/http://tulsaweb.com/Golf/Private.htm| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; રાષ્ટ્રના સર્વોચ્ચ ગોલ્ફ મેદાનોમાં ગણના કરાતી હોય એવા, સધર્ન હીલ્સે, 2007માં એક, અને ત્રણ [[યુએસ ઓપન]], તાજેતરમાં 2001માં, સહિત ચાર [[પીજીએ પ્રતિયોગીતા]]ઓનું સંચાલન કર્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www.pga.com/pgachampionship/2007/news/20060228_history.html| title= Southern Hills Country Club is rich in History | publisher=[[Professional Golfers' Association of America|PGA]] | access-date=2007-08-05}}&lt;/ref&gt; [[રોડીયોઝ]] આખા રાજયભરમાં લોકપ્રિય છે અને રાજયના પેનહેન્ડલમાં [[ગાયમોન]], રાષ્ટ્રની સૌથી મોટી એવી એક પ્રતિયોગિતાનું સંચાલન કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.guymonrodeo.com/rodeohistory.htm | publisher=Guymon Rodeo Foundation | title=Rodeo History | access-date=2007-05-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070516235959/http://www.guymonrodeo.com/rodeohistory.htm | archive-date=2007-05-16 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== સ્વાસ્થ્ય ==
[[ચિત્ર:tulsacancertreatmentcenter.jpg|thumb|left|તુલસામાં સ્થિત દક્ષિણી પશ્ચિમી પ્રાદેશિક સગવડ માટે અમેરીકાનું કેન્સર સારવાર કેન્દ્ર. ]]
2005માં આ રાજય, રાજ્યમાં સ્વાસ્થ્ય-સંબંધી કુલ 75,801,364 $ નાં સર્વસામાન્ય ખર્ચાઓ સાથે, કેન્દ્રીય સરકાર પાસેથી ચિકિત્સા ફંડ મેળવતું 21મું સૌથી મોટું રાજય હતું; [[રસીકરણ]], [[જીવ આતંકવાદ]] સામે સાવધાની, અને સ્વાસ્થ્ય શિક્ષણ એ ત્રણ સૌથી વધુ ફંડ મળેલ ચિકિત્સા બાબતો છે.&lt;ref name=&quot;oklahoma health 2&quot;&gt;{{cite web| title = Health Report: Oklahoma| publisher = Trust for America's Health| url = http://healthyamericans.org/state/index.php?StateID=OK| access-date = 2007-08-02| archive-date = 2007-08-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20070812184402/http://healthyamericans.org/state/index.php?StateID=OK| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમામાં મુખ્ય બિમારીઓની ઘટનાઓ રાષ્ટ્રીય સરેરાશની નજીક છે, અને રાજયની [[અસ્થમા]], [[ડાયાબિટીસ]], [[કેન્સર]] અને [[હાઈપરટેન્શન]] ધરાવતા લોકોની ટકાવારી દેશનાં બાકીના ભાગો જેટલી અથવા થોડી વધારે છે.&lt;ref name=&quot;oklahoma health 2&quot;/&gt;

2000માં, ઓક્લાહોમાનો ક્રમ પ્રતિ વ્યકિત ચિકિત્સકમાં 45મો હતો અને પ્રતિ વ્યકિત નર્સોમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશથી થોડો નીચો હતો, પણ પ્રતિ 100,000 લોકોએ હોસ્પિટલના ખાટલાઓમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા થોડો ઉપર હતો અને 12 વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન સ્વાસ્થ્ય સેવાઓમાં સાચા વિકાસમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં વધારે હતો.&lt;ref&gt;{{cite web| title = State health workforce profiles:Oklahoma| publisher = [[United States Department of Health and Human Services]]| url = ftp://ftp.hrsa.gov/bhpr/workforce/summaries/Oklahoma03.pdf| format = pdf| access-date = 2007-08-02}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; વીમા ધરાવતા લોકોની ટકાવારી માટે સૌથી ખરાબ રાજયમાંનું એક, 2005માં, 18 અને 64 વચ્ચેની આયુના ઓક્લાહોમાના લગભગ 25 પ્રતિશત લોકો પાસે સ્વાસ્થ્ય વીમો ન હતા, રાષ્ટ્રમાં પાંચમો સૌથી વધારે દર.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Health insurance, lack of coverage among adults: State, 2002-2005| publisher = [[United States Department of Health and Human Services]]| url = http://209.217.72.34/HDAA/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=151| access-date = 2007-09-08| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012213905/http://209.217.72.34/HDAA/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=151| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમાના લોકો [[સ્થૂળતા]]ના ફેલાવાની બાબતમાં અમેરિકનોના ઉપરના અર્ધમાં આવે છે, અને તેની 30.3 પ્રતિશત જનસંખ્યા સ્થૂળતા ધરાવે છે કે તેની નજીક છે તેની સાથે, રાષ્ટ્રમાં પાંચમુ સૌથી વધારે સ્થૂળતાવાળુ રાજય છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Health&quot;&gt;{{cite web| title = U.S. Obesity Trends| publisher = Centers for Disease Control and Prevention| url = http://www.cdc.gov/obesity/data/trends.html | access-date = 2009-09-12}}&lt;/ref&gt;

[[ઓયુ ચિકિત્સા કેન્દ્ર]], ઓક્લાહોમાનું દવાખાનાઓનું મોટામાં મોટું સંકલન, રાજ્યમાં એકમાત્ર હોસ્પિટલ છે જેણે [[અમેરીકન કોલેજ ઓફ સર્જન્સ]] દ્વારા [[લેવલ 1 ટ્રૉમા સેન્ટર]] તૈયાર કરેલ છે.  ઓયુ ચિકિત્સા કેન્દ્ર ઓક્લાહોમા શહેરમાં [[ઓક્લાહોમા સ્વાસ્થય કેન્દ્ર]]ના મેદાનમાં સ્થિત છે, જે રાજયનું ચિકિત્સા સંશોધન સગવડોનાં એકત્રીકરણનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર છે.&lt;ref&gt;{{cite web| title = OU Medical Center Employment Opportunities| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.oumedcenter.com/eRecruit.asp| access-date = 2007-08-02| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oumedcenter.com/eRecruit.asp| archive-date = 2007-08-16| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = Trauma One Center| publisher = [[University of Oklahoma]]| url = http://www.oumedcenter.com/CustomPage.asp?guidCustomContentID=3F100B4D-6724-11D4-81F3-00508B1249D5| access-date = 2007-08-02| archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oumedcenter.com/CustomPage.asp?guidCustomContentID=3F100B4D-6724-11D4-81F3-00508B1249D5| archive-date = 2007-08-16| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; [[અમેરિકાના કેન્સર સારવાર કેન્દ્રો]] પૈકી તુલસામાં આવેલ પ્રાદેશિક ચિકિત્સા કેન્દ્ર આવી ચાર પ્રાદેશિક સગવડોમાં રાષ્ટ્રભરમાંથી એક છે, જે આખા દક્ષિણી પૂર્વી સંયુકત રાજયોને કેન્સરની સારવાર પ્રદાન કરે છે, અને દેશમાં સૌથી મોટી કેન્સરની સારવાર આપતી હોસ્પિટલોમાંની એક છે.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.cancercenter.com/southwestern-hospital/about-this-hospital.cfm| title=Southwestern Regional Medical Center| publisher=[[Cancer Treatment Centers of America]]| access-date=2007-05-07| archive-date=2007-10-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20071010160608/http://www.cancercenter.com/southwestern-hospital/about-this-hospital.cfm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રાષ્ટ્રમાં સૌથી મોટી [[ઓસ્ટીયોપેથિક]] શિક્ષણની સગવડ આપતું, તુલસા સ્થિત [[ઓક્લાહોમા રાજય વિશ્વવદ્યાલય ચિકિત્સા કેન્દ્ર]], પણ [[ન્યુરો વિજ્ઞાન]]ના ક્ષેત્રમાં સૌથી વધારે સગવડોમાંથી એક છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://osu.okstate.edu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=479&amp;Itemid=90| title=Tulsa Regional Medical Center Changes its name to OSU Medical Center| publisher=[[Oklahoma State University]]| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-10-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20071013231828/http://osu.okstate.edu/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=479&amp;Itemid=90| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.research.okstate.edu/report00/com/comnar.html| title=Basic Biomedical Research in the OSU College of Osteopathic Medicine| publisher=[[Oklahoma State University]]| access-date=2007-08-02| archive-date=2006-09-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20060901125105/http://www.research.okstate.edu/report00/com/comnar.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== સમૂહ માધ્યમો ==
[[ચિત્ર:TulsaWorld.jpg|thumb|right|upright|ઓક્લાહોમામાં બીજું સૌથી વધુ વેચાતું સમાચારપત્ર તુલસા ર્વલ્ડ નું પ્રચલન 189, 789 નું છે. &lt;ref name=&quot;world&quot;/&gt;]]
[[નીલ્સન મીડિયા સંશોધન]] દ્વારા કરાયેલ મૂલ્યાંકન મુજબ સંયુકત રાજયોમાં ઓક્લાહોમા શહેર અને તુલસા એ 45 મું અને 61 મું સૌથી મોટા [[સમૂહ માધ્યમ બજારો]] છે. રાજયનું ત્રીજું સૌથી મોટું સમૂહ માધ્યમ માર્કેટ, લૉટન [[વીચીટા ફોલ્સ, ટેક્સાસ]], ને સંસ્થા દ્વારા રાષ્ટ્રીય રીતે 144મો ક્રમ અપાયેલ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.nielsenmedia.com/DMAs.html |title= 210 Designated Market Areas - 03-04 |publisher= Nielsen Media |access-date= 2007-08-06 |archive-date= 2006-05-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060517010320/http://www.nielsenmedia.com/DMAs.html |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમા [[દૂરદર્શન પ્રસારણ]] 1949 માં શરૂ થયું જયારે ઓક્લાહોમા શહેરમાં [[કેએફઓઆર-ટીવી]](બાદમાં ડબલ્યુકેવાય-ટીવી) અને તુલસામાં [[કેઓટીવી-ટીવી]] એ થોડા મહિનાઓ પછી પ્રસારણ શરૂ કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.tulsatvmemories.com/tvthesi2.html|title= Historical Highlights of Television in Tulsa, Oklahoma | publisher = Tulsa TV History| access-date=2007-08-06}}&lt;/ref&gt; હાલમાં, બધા મુખ્ય અમેરિકન [[પ્રસારણ સંચાર]] રાજયમાં ટેલીવિઝન સ્ટેશનો સાથે જોડાયેલ છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.globalcomputing.com/GetTV_Map1.cfm?PageNum_q_GetTV_Map=1&amp;stateid=OK| title=U.S. Television Stations in Oklahoma| publisher=Global Computing| access-date=2007-08-06| archive-date=2007-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20070927064302/http://www.globalcomputing.com/GetTV_Map1.cfm?PageNum_q_GetTV_Map=1&amp;stateid=OK| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

રાજય પાસે બે પ્રાથમિક [[અખબારો]] છે. ઓક્લાહોમા શહેર પર આધારિત ''[[ઓક્લાહોમન]]'' , રાજયમાં સૌથી મોટું અખબાર છે અને રવિવાર સિવાયના દિવસોએ 215,210 વાચકો અને રવિવારે 287,505 વાચકોની સાથે પ્રચલન દ્વારા રાષ્ટ્રમાં 48મું સૌથી મોટું અખબાર છે. ઓક્લાહોમામાં બીજુ સૌથી વ્યાપક પ્રચલિત અને રાષ્ટ્રમાં 77મું સમાચારપત્ર, ''[[તુલસા ર્વલ્ડ]]'' , 189,789 નું રવિવારીય પ્રચલન અને રવિવાર સિવાયના દિવસોએ 138262 વાચકો ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;world&quot;&gt;{{cite web | title=2006 Top 100 Daily Newspapers in the U.S. by Circulation | publisher=BurrellesLuce | url=http://www.burrellesluce.com/top100/2006_Top_100List.pdf | format=pdf | access-date=2007-08-06 | year=2006 | archive-date=2015-07-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150722124337/http://www.burrellesluce.com/top100/2006_Top_100List.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમાનું પ્રથમ સમાચારપત્ર 1844માં સ્થાપિત થયું, જે ''ચીરોકી એડવોકેટ''  કહેવાતું અને તે [[ચીરાકી]] અને અંગ્રેજી બન્નેમાં લખાતું હતું.&lt;ref name=&quot;ok newspapers&quot;/&gt; 2006માં, રાજયમાં 177 સાપ્તાહિક પ્રકાશનો અને 48 દૈનિક પ્રકાશનો સહિત 220થી પણ વધારે અખબારો સ્થિત હતા.&lt;ref name=&quot;ok newspapers&quot;&gt;{{cite web | title=History of Newspapers in Oklahoma| publisher=Oklahoma Historical Society | url=http://www.okhistory.org/research/collections/news_history.html | access-date=2007-08-06 }}&lt;/ref&gt;

ઓક્લાહોમામાં બે મોટા [[જાહેર રેડિયો]] તંત્રનું પ્રસારણ ઓક્લાહોમામાં કરાય છે: ઓક્લાહોમા પબ્લીક રેડિયો અને [[પબ્લીક રેડિયો આંતરરાષ્ટ્રીય]]. 1955માં પ્રથમ વખત શરૂ થયેલ ઓક્લાહોમા પબ્લીક રેડિયો એ ઓક્લાહોમામાં પ્રથમ જાહેર રેડિયો તંત્ર હતું, અને તેણે જબરદસ્ત કાર્યક્રમો માટે 271 પુરસ્કારો જીત્યા છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year = 2007 | title = About OPR | publisher = Oklahoma Public Radio | url = http://www.kosu.org/aboutus.html | access-date = 2007-08-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.kosu.org/aboutus.html | archive-date = 2007-08-16 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; પબ્લીક રેડિયો આંતરરાષ્ટ્રીય 10 સ્ટેશનોને આખા રાજયભરમાં પ્રસારિત કરે છે, અને 400 કરતાં પણ વધારે કલાકોનાં કાર્યક્રમો આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | title = PRI factsheet | url = http://www.pri.org/InPRI_FactSheet.html | publisher = Public Radio International | access-date = 2007-08-06 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813085828/http://www.pri.org/InPRI_FactSheet.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; રાજયનું પ્રથમ રેડિયો સ્ટેશન, ઓક્લાહોમા શહેરમાં ડબલ્યુકેવાય, 1920માં કરાર કરાયું, તેના પછી [[બ્રીસ્ટો]]માં કેઆરએફયુ, જે પછી તુલસા જતું રહયું અને 1927માં તે [[કેવીઓઓ]] બન્યું.&lt;ref&gt;{{cite web | year = 2007 | title = Oklahoma Fun Facts | url = http://www.legendsofamerica.com/OK-Facts2.html | publisher = Legends of America | access-date = 2007-08-06 | archive-date = 2006-11-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061107223915/http://www.legendsofamerica.com/OK-Facts2.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 2006માં, ઓક્લાહોમામાં 500 થી વધારે રેડિયો સ્ટેશનો હતા, જે વિવિધ સ્થાનિક કે રાષ્ટ્રીય માલિકીના તંત્રોનું પ્રસારણ કરતા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web | year = 2006 | title = Complete List of Radio Stations in the State of OK | url = http://www.ontheradio.net/states/oklahoma.aspx | publisher = On the Radio.net | access-date = 2007-08-06 | archive-date = 2007-08-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070824110916/http://www.ontheradio.net/states/oklahoma.aspx | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

ઓક્લાહોમા [[સ્પેનિશ]], [[એશિયાની]] ભાષાઓમાં પ્રસારિત કરાતાં સમુદાય-આધારિત થોડા ટીવી સ્ટેશનો ધરાવે છે અને કયારેક મૂળ અમેરિકી કાર્યક્રમો પણ ધરાવે છે. ઈસાઈ ધર્મનું ટેલિવિઝન તંત્ર [[ટીબીએન]] તુલસામાં એક સ્ટુડિયો ધરાવે છે, અને 1980માં ઓક્લાહોમા શહેરમાં તેમનું પ્રથમ સંપૂર્ણપણે ટીબીએન-માલિકીની શાખાનું સર્જન કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://licensing.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/call_hist.pl?Facility_id=67999&amp;Callsign=KTBO-TV|author=Federal Communications Commission|title=Call Sign History|access-date=2010-05-16|archive-date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525205031/http://licensing.fcc.gov/cgi-bin/ws.exe/prod/cdbs/pubacc/prod/call_hist.pl?Facility_id=67999&amp;Callsign=KTBO-TV|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== પરિવહન ==
[[ચિત્ર:Will Rogers Turnpike.jpg|thumb|left|ઓક્લાહોમાના 10 મુખ્ય ટોલ હાઈવેમાંથી એક વીલ રોજર્સ ટર્નપાઈક તુલસાથી ઉત્તરી પૂર્વી દિશા તરફ જાય છે.]]
ઓક્લાહોમામાં પરિવહન [[આંતરરાજય રાજમાર્ગો]], [[શહરો વચ્ચેની રેલ]] લાઇનો, [[હવાઈ મથકો]], [[દેશનાં આંતરિક બંદરો]] અને [[સામૂહિક પરિવહન]] તંત્રોનાં સ્થિર તંત્ર દ્વારા ઉદ્ભવે થાય છે. સંયુકત રાજયોના આંતરરાજય રાજમાર્ગોમાં આંતરીક સ્થાન સાથે સ્થિત, ઓક્લાહોમા ત્રણ [[આંતરરાજય રાજમાર્ગો]] અને ચાર [[સહાયક આંતરરાજય રાજમાર્ગો]] ધરાવે છે. ઓક્લાહોમા શહેરમાં, [[આંતરરાજય 3પ]] [[આંતરરાજય 44]] અને [[આંતરરાજય 40]] જોડે પ્રતિચ્છેદ કરે છે, જે સંયુકત રાજયોનાં રાજમાર્ગ તંત્ર સાથે એક સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રતિચ્છેદમાંનું એક બનાવે છે.&lt;ref name=&quot;roads okla&quot;/&gt; રાષ્ટ્રમાં રાજય સંચાલિત રાજમાર્ગો, દસ [[નશુલ્ક માર્ગો]] અને મુખ્ય ટોલ રસ્તાઓ,&lt;ref name=&quot;roads okla&quot;&gt;{{cite web| title = Transportation in Oklahoma City| publisher = Oklahoma City Chamber of Commerce| year = 2007| url = http://www.okcchamber.com/page.asp?atomid=128| access-date = 2007-08-02| archive-date = 2007-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20071012202546/http://okcchamber.com/page.asp?atomid=128| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; અને રુટ 66ના સૌથી લાંબા મુસાફરીલાયક વિસ્તરણ સહિત 12000 માઈલો (14000 કિ.મી.) થી પણ વધારે રસ્તાઓ રાજયની મુખ્ય રાજમાર્ગ રૂપરેખા બનાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www.legendsofamerica.com/66-Facts.html | title=Route 66 - Facts and Trivia | publisher=Legends of America | access-date=2007-08-02 | archive-date=2007-08-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070809135444/http://www.legendsofamerica.com/66-Facts.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2005માં, રોજની 131,800 ગાડીઓના ટ્રાફીક માત્રાની સાથે ઓક્લાહોમા શહેરમાં આંતરરાજય 44 ઓક્લાહોમાનો સૌથી વ્યસ્ત રાજમાર્ગ હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | year=2005 | url=http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/aadt/urbanarea05.pdf | title=2005 Annual Average Daily Traffic | format=PDF | publisher=Oklahoma Department of Transportation | access-date=2007-08-02 | archive-date=2008-06-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080624204404/http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/aadt/urbanarea05.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2007માં, રાજય, તેનાં પ્રાથમિક રાજમાર્ગ તંત્ર સાથેનાં 127 સહિત લગભગ 6,300 જેટલાં બિસ્માર હાલતવાળા પુલો સાથે, રાષ્ટ્રના સૌથી વધારે સંખ્યામાં બાંધકામની દૃષ્ટિએ અપૂર્ણ રૂપે વર્ગીકરણ કરાયેલ પુલો ધરાવતું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news| first=Randy|last=Ellis|date=2007-08-03|url= http://newsok.com/article/3097777| title= In Oklahoma: We are worst in the nation| publisher=The Daily Oklahoman| access-date=2007-09-01}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:National-atlas-oklahoma.PNG|thumb|right|મુખ્ય રસ્તાઓ અને વચ્ચેના રસ્તાઓ દર્શાવતો ઓક્લાહોમાનો નકશો.]]
ઓક્લાહોમાનું સૌથી મોટું વ્યવસાયિક હવાઈમથક ઓક્લાહોમા શહેરનું [[વીલ રોજર્સ ર્વલ્ડ એરપોર્ટ]] છે, જે 2005માં સરેરાશ 3.5 મિલિયનથી પણ વધારે વાર્ષિકરૂપે યાત્રિઓની સંખ્યા ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2005| url=http://www.flyokc.com/index.aspx?page=media&amp;id=2&amp;sid=2| title=Passenger Trends| publisher=Oklahoma City Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2010-10-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20101006181854/http://flyokc.com/index.aspx?page=media&amp;id=2&amp;sid=2| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; રાજયનું બીજા નંબરનું સૌથી મોટું વ્યવસાયિક હવાઈ મથક, [[તુલસા આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક]], વાર્ષિક રૂપે ત્રણ મિલિયન કરતાં પણ વધુ યાત્રીઓને સેવા આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www2.johnsoncontrols.com/cg-cases/CSST-A06-003.pdf | title=Case Study: Tulsa International Airport | publisher=Johnson Controls | access-date=2007-08-02 | format=PDF | archive-date=2012-02-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120224183932/http://www2.johnsoncontrols.com/cg-cases/CSST-A06-003.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; બન્ને વચ્ચે, ઓક્લાહોમામાં 13 મુખ્ય હવાઈ વાહનવ્યવહાર તંત્રો કાર્યરત છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=3| title=Tulsa International Airport - Airline Information| publisher=Tulsa Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-08-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070811213829/http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=3| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| year=2004| url=http://www.flyokc.com/index.aspx?page=service| title=Will Rogers World Airports - Airline Information| publisher=Oklahoma City Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-08-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20070801001520/http://www.flyokc.com/index.aspx?page=service| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ટ્રાફિકના મુદ્દે, તુલસામાં, રીવરસાઈડ-જોન્સ હવાઈ મથક, 2006માં 235039 ઉડાનો અને લેડીંગની સાથે, રાજયનું સૌથી વધુ વ્યસ્ત હવાઈ મથક છે.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2007| url=http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=11| title=Riverside Jones Airport| publisher=Tulsa Airport Authority| access-date=2007-08-02| archive-date=2011-08-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20110822190220/http://www.tulsaairports.com/index.cfm?id=11| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કુલ મળીને, ઓક્લાહોમા 150થી વધુ જાહેર-ઉપયોગી હવાઈ મથકો છે.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.okairports.com/airports.html| title=Airports of Oklahoma| publisher=Oklahoma Airport Operators Association| access-date=2007-08-02| archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.okairports.com/airports.html| archive-date=2007-08-16| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ઓક્લાહોમા રાષ્ટ્રની રેલતંત્ર જોડે [[એમટ્રેક]]નાં [[હાર્ટલેન્ડ ફલાયર]], તેની એક માત્ર પ્રાદેશિક યાત્રી રેલ સેવા, થકી જોડાયેલ છે. હાલમાં તે [[ઓક્લાહોમા શહેર]]થી [[ફોર્ટ વર્થ, ટેક્સાસ]] સુધી વિસ્તરેલ છે, તેમ છતાં, કાયદાના ઘડવૈયાઓએ 2007ની શરૂઆતથી હાર્ટલેન્ડ ફલાયરને [[તુલસા]] સાથે જોડવા માટેનું ભંડોળ શોધવાનું શરૂ કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite news| first=Brian| last=Barber| url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070118_Ne_A11_el2Fe11577| title=Federal matching funds may help bring Amtrak to Tulsa| publisher=Tulsa World| access-date=2007-08-02| archive-date=2007-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20070927002646/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070118_Ne_A11_el2Fe11577| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; નદીઓ પરનાં બે આંતરિક બંદરો ઓક્લાહોમામાં કાર્યરત છે: [[મુસ્કોગીનું બંદર]] અને [[કાટુસાનું તુલસા બંદર]]. રાજયમાં આંતરરાષ્ટ્રીય નૌકાભારને સંભાળતુ એકમાત્ર બંદર, કાટુસાનું તુલસા બંદર, રાષ્ટ્રનું વધુમાં વધુ આંતરિક સમુદ્રે જતું બંદર છે અને દર વર્ષે 2 મિલિયન ટન કરતાં પણ વધુ નૌકાભાર જહાજમાં ચઢાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year= 2005 | url= http://tulsaok.usachamber.com/custom2.asp?pageid=1189 | title= Live in Tulsa | publisher= Tulsa Chamber of Commerce | access-date= 2007-07-14 | archive-date= 2007-05-25 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070525155014/http://tulsaok.usachamber.com/custom2.asp?pageid=1189 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tulsa Port News&quot;/&gt; બન્ને બંદરો [[મેકલેલન-કર અરકનસાસ રીવર નેવીગેશન પધ્ધતિ]] પર સ્થિત છે, જે [[સપાટ તળિયાવાળી માલવાહક નૌકાઓ]]ના ટ્રાફિકને તુલસા અને મુસ્કોગીથી [[મીસીસીપી નદી]] સાથે [[વર્ડીગ્રીશ]] અને [[અરકનસાસ]] નદીઓનાં માર્ગથી જોડે છે, જે દુનિયાના સૌથી વ્યસ્ત જળમાર્ગના રૂપે ફાળો આપે છે.&lt;ref name=&quot;Tulsa Port News&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.tulsaport.com/news_and_events.html | title= What's new at the port? | publisher= Tulsa Port Authority | access-date= 2007-07-30 | archive-date= 2007-07-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070714184501/http://www.tulsaport.com/news_and_events.html | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

== કાયદો અને સરકાર ==
[[ચિત્ર:Oklahoma State Capitol.jpg|thumb|right|ઓક્લાહોમા શહેરમાં સ્થિત ઓક્લાહોમા સિટિ કેપિટોલ]]
ઓક્લાહોમાની સરકાર, [[સંયુકત રાજયોની સમવાયી સરકાર]] પછી વહીવટી, કાયદા ઘડનાર, અને ન્યાયકચેરીની શાખાઓ સાથે ઘડાયેલ બંધારણીય [[પ્રજાસત્તાક રાજ્ય]] છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year=2006 | publisher=GoveEngine.com | access-date=2007-07-31 | url=http://www.govengine.com/stategov/oklahoma.html | title=State Government - Oklahoma | archive-date=2007-08-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070814011012/http://www.govengine.com/stategov/oklahoma.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; રાજ્ય, દરેક સંબંધિત અધિકારક્ષેત્રમાં મોટાભાગનાં સ્થાનીક સરકારી કાર્યો પર કાયદેસરનાં અધિકાર ધરાવતા,&lt;ref name=&quot;Topography of Oklahoma&quot;/&gt; [[પાંચ અધિવેશન સંબંધી જિલ્લાઓ]] અને મોટાભાગનાં [[ડેમોક્રેટીક પક્ષ]]માં હોય એવા મતદાનનું પાયારૂપ સ્થળ ધરાવતા, [[77 પ્રાંતો]] ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;voters&quot;/&gt; રાજ્યનાં પદાધિકારીઓ [[બહુમતી મતદાન]]થી ચુંટાઈ આવે છે.

=== રાજ્ય સરકાર ===
[[ઓક્લાહોમાની વિધાનસભા]] [[રાજય સભા]] અને [[પ્રતિનિધિઓના ગૃહ]]નો સમાવેશ કરે છે. રાજય સરકારની કાયદા ઘડતી શાખાના રૂપે, તે સરકાર ચલાવવા માટેના જરૂરી નાણાં ઉપજાવવા અને વહેંચવા માટે જવાબદાર છે.  રાજયસભા પાસે ચાર વર્ષની મર્યાદા માટે ફરજ બજાવતા 48 સભ્યો છે, જયારે ગૃહ પાસે 101 સભ્યો છે, જે 2 વર્ષની મર્યાદા સુધી સેવા આપે છે. રાજ્ય વિધાનસભા માટે રાજયની એક સમય મર્યાદા હોય છે જે એક વ્યકિતને કુલ મળીને 12 સંચયી વર્ષ માટે બન્ને વિધાનસભાની શાખાઓમાં સેવા આપવા માટે સિમિત્ત કરે છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Government 2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| publisher=U. S. Term Limits| access-date=2007-08-09| url=http://www.ustl.org/leglong.html| title=Legislative Longevity Limits| archive-date=2007-09-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20070920054851/http://www.ustl.org/leglong.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ઓક્લાહોમાની ન્યાયકચેરીની શાખા, [[ઓક્લાહોમા સર્વોચ્ચ અદાલત]], [[અપરાધીની વિનંતીઓ માટેની ઓક્લાહોમા અદાલત]] અને 77 જિલ્લા કક્ષાની અદાલતોનો સમાવેશ કરે છે જે દરેક એક દેશ માટે ફરજ પૂરી કરે છે. ઓક્લાહોમા ન્યાયીક વ્યવસ્થા બે સ્વતંત્ર અદાલતોનો પણ સમાવેશ કરે છે: એક [[દોષારોપણ]] માટેની અદાલત અને [[ન્યાયિક ઓક્લાહોમા અદાલત]]. ઓક્લાહોમા પાસે છેલ્લા આશ્રય માટેની બે અદાલતો છે : રાજયની સર્વોચ્ચ અદાલત નાગરીક બાબતો સંભાળે છે અને રાજયની સર્વોચ્ચ અદાલત નાગરીકોને લગતી બાબતો સંભાળે છે, અને રાજયની અપરાધીની વિનંતીઓ માટેની અદાલત અપરાધીની ફરિયાદો સાંભળે છે.  આ બન્ને અદાલતો, એ જ પ્રમાણે નાગરીક ફરિયાદોની અદાલતના ન્યાયાધીશો, રાજય નિમણૂક કમિશન ભલામણથી ગર્વનર નિયુકત કરે છે, અને 6-વર્ષનાં આવર્તી નિર્ધારિત સમય સરણીના [[પક્ષપાત વગરનાં]] ઘારણાશક્તિ મુજબનાં મતોના વિષયક છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma Government 2&quot;&gt;{{cite web | date=2007-06-07 | publisher=Netstate| access-date=2007-08-01 | url=http://www.netstate.com/states/government/ok_government.htm| title=Oklahoma State Government}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Senate chamber of the Oklahoma Senate, Oklahoma City, Oklahoma.jpg|thumb|right|ઓક્લાહોમા સેનેટ ચેમ્બર જ્યાંથી ઓક્લાહોમા સેનેટના સંચાલનો હાથ ધરાય છે.]]
વહીવટી શાખા [[ગર્વનર]], તેનાં કર્મચારીમંડળ, અને અન્ય પસંદ કરેલ અધિકારીઓનો સમાવેશ કરે છે. સરકારના મુખ્ય શાસક, ગર્વનર એ ઓક્લાહોમાની વહીવટી શાખાના મુખ્ય વહીવટકર્તા છે, જે જયારે [[કેન્દ્રીય]] ઉપયોગ માટે નથી બોલાવાતા ત્યારે [[ઓક્લાહોમાના રાષ્ટ્રીય રક્ષક]]ના [[ભૂતપૂર્વ અધિકારી]] [[કમાન્ડર-ઈન-ચીફ]] તરીકે સેવા બજાવે છે અને વિધાનસભામાં પસાર થયેલ બિલોને [[નામંજૂર કરવાની]] સત્તા ધરાવે છે. વહીવટી શાખાની જવાબદારીઓમાં બજેટ રજૂ કરવું, રાજયના કાયદાઓનો અમલ થાય તેની ખાતરી આપવી અને રાજયમાં શાંતિ જાળવવી તેનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web| date=1995-12-01| publisher=Governor's Commission| access-date=2007-08-06| url=http://www.oklaosf.state.ok.us/osfdocs/gvcmmsh2.html| title=Report of the Governor's Commission on Government Performance| archive-url=https://web.archive.org/web/20070816235959/http://www.oklaosf.state.ok.us/osfdocs/gvcmmsh2.html| archive-date=2007-08-16| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== સ્થાનિક સરકાર ===
રાજય 77 [[પ્રાંતો]]માં વિભાજીત છે જે સ્થાનિક રૂપથી સંચાલન કરે છે, દરેકમાં મુખ્ય સ્થાન ચૂંટેલ કમિશનરો, એક કર નિર્ધારક, કલાર્ક, [[અદાલતનો ક્લાર્ક]], [[ખજાનચી]] અને [[શેરીફ]]ના ત્રણ સભ્યવાળા નિયુક્ત મંત્રીમંડળ દ્વારા લેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web| date=2006-01-06| publisher=Government of Oklahoma| access-date=2007-08-01| url=http://www.state.ok.us/osfdocs/county.html| title=List of County Officers| archive-date=2007-05-31| archive-url=https://web.archive.org/web/20070531193042/http://www.state.ok.us/osfdocs/county.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જ્યારે દરેક [[નગરપાલિકા]] વહીવટી, કાયદો ઘડવાની અને ન્યાયિક સત્તા સાથે અલગ અને સ્વતંત્ર સ્થાનિક સરકાર તરીકે સંચાલન કરે છે, પ્રાંતીય સરકારો એમની સીમાઓની અંદર નિગમિત શહેરો અને બિન નિગમિત વિસ્તારો બંને ઉપર કાયદેસરનો અધિકાર જાળવે છે, પણ વહીવટી સત્તા ધરાવે છે પણ કાયદાકિય અને ન્યાયિક સત્તા નહીં. પ્રાંતીય અને નગરપાલિકા બંને સરકારો તેમની સીમાની અંદર કર ઉઘરાવે છે, એક સ્વતંત્ર પોલીસ સેનાને નિયુકત કરે છે, ચૂંટણી યોજે છે, અને આપાતકાલિન પ્રતિક્રિયારૂપ સેવાઓનું સંચાલન કરે છે.&lt;ref name=&quot;citygov&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| first=Don| last=Diehl| url=http://www.zwire.com/site/news.cfm?BRD=2754&amp;dept_id=573976&amp;newsid=18622071&amp;PAG=461&amp;rfi=9| date=2007-07-24| title=Metro About Jenks population figures ... doubled in size since 2000 census| publisher=Neighbor Newspapers| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-09-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20070930015351/http://www.zwire.com/site/news.cfm?BRD=2754&amp;dept_id=573976&amp;newsid=18622071&amp;PAG=461&amp;rfi=9| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; બીજા સ્થાનીય સરકારી એકમોમાં [[શાળાકીય જિલ્લાઓ]], પ્રાવૈધિક કેન્દ્ર જિલ્લાઓ, સામુદાયિક કોલેજ જિલ્લાઓ, ગ્રામ્ય અગ્નિ વિભાગો, ગ્રામ્ય જળ જિલ્લાઓ, અને બીજા વિશિષ્ટ ઉપયોગી જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે.

ઓક્લાહોમામાં ઓગણચાલીસ મૂળ અમેરીકી આદિજાતિ સરકારો સ્થાપિત છે, દરેક નિયોજિત વિસ્તારની અંદર સિમિત સત્તાઓ ધરાવે છે. જયારે [[ભારતીય આરક્ષણ]] જે વિશિષ્ટરૂપે મોટાભાગના સંયુકત રાજયોમાં છે, તે ઓક્લાહોમામાં હાજર નથી, આદિજાતિ સરકારો ભારતીય પ્રદેશ યુગ દરમિયાન માન્ય થયેલ જમીન ધરાવે છે, પણ સીમિત ન્યાયિક અધિકાર સાથે અને રાજય સંચાલિત સમૂહ જેવા કે નગરપાલિકા અને પ્રાંતો પર કોઇ નિયંત્રણ નથી. આદિજાતિ સરકારો સંયુકત રાજયો દ્વારા આદિજાતિ સભ્યો અને કાર્યો પર વહીવટી, ન્યાયીક અને કાયદાકીય સત્તાઓ સાથેની અર્ધ-સ્વતંત્ર સત્તાઓના રૂપે ઓળખાય છે, પરંતુ અમુક સત્તાને રદ કરવા અને પાછા ખેંચવા માટે [[સંયુકત રાજયોના ધારાસભા મંડળ]]નાં અધિકારને આધીન છે. આદિજાતિ સરકારોને સંવિધાન અને કોઈપણ પાછળનાં સુધારાની પરવાનગી માટે સંયુકત રાજય ધારાસભા મંડળને રજૂ કરવી જરૂરી છે.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Robert|last=Henry| url=http://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=61934| date=1989-03-22|title= Oklahoma Attorney General's Opinions: Question Submitted by: The Honorable Enoch Kelly Haney, Oklahoma State Senate| publisher= The Oklahoma State Courts Network | access-date=2007-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Lindsay|last=Robertson|url=http://thorpe.ou.edu/guide/robertson.html|year=2001|title=Native Americans and the Law: Native Americans Under Current United States Law|publisher=[[University of Oklahoma]]|access-date=2007-08-21|archive-date=2012-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416012037/http://thorpe.ou.edu/guide/robertson.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:OK-districts-108.JPG|thumb|right|પાંચ સંમ્મેલિત જિલ્લાઓ ઓક્લાહોમા સ્થિત છે.]]

=== રાષ્ટ્રીય રાજકારણ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;float:left;margin:2em;font-size:90%&quot;
|+ &lt;td&gt;'''રાષ્ટ્રપતિય ચૂંટણીનાં પરિણામો''' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/compare.php?year=2008&amp;fips=40&amp;f=1&amp;off=0&amp;elect=0&amp;type=state|title=Presidential General Election Results Comparison - Oklahoma|publisher=US Election Atlas|access-date=December 29, 2009|author=Leip, David}}&lt;/ref&gt;&lt;/td&gt;
|- style=&quot;background:lightgrey&quot;
!વર્ષ
![[પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતી]]
![[ડેમોક્રેટિક પક્ષનાં]]
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[2008]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''65.65%'''  ''960,165'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|34.35% ''502,496'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[2004]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''65.57%'''  ''959,792'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|34.43% ''503,966'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[2000]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''60.31%'''  ''744,337'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|38.43% ''474,276'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[(1996).]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''48.26%'''  ''582,315'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|40.45% ''488,105'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1992]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''42.65%'''  ''592,929'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|34.02% ''473,066'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1988]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''57.93%'''  ''678,367'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|41.28% ''483,423'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1984]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''68.61%'''  ''861,530'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|30.67% ''385,080'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1980]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''60.50%'''  ''695,570'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|34.97% ''402,026'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1976]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''49.96%'''  ''545,708'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|48.75% ''532,442'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1972]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''73.70%'''  ''759,025'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|24.00% ''247,147'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1968]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''47.68%'''  ''449,697'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|31.99% ''301,658'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1964]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|44.25% ''412,665'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|'''55.75%'''  ''519,834'' 
|-
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|[[1960]]
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#fff3f3&quot;|'''59.02%'''  ''533,039'' 
|  align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0ff&quot;|40.98% ''533,039'' 
|}

ઓક્લાહોમાનાં મતદારોની બહુમતી [[ડેમોકેટ્રિક પક્ષ]]નાં સભ્યો હોવા છતાં, રાજય મક્કમપણે રૂઢિવાદી મનાય છે. પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતીઓ રાજયમાં લઘુમતીમાં હોવા છતાં,&lt;ref name=&quot;voters&quot;&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www.ok.gov/~elections/reg_0107.pdf | title=Registration by Party as of January 15, 2007 | format=pdf | work=Oklahoma State Election Board | publisher=Oklahoma State Election Board | access-date=2007-04-24 | archive-date=2007-06-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070614025600/http://www.ok.gov/~elections/reg_0107.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1968 પછી ઓક્લાહોમાએ દરેક રાષ્ટ્રપતિય ચુનાવમાં પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતી માટે મત આપ્યો છે, અને 2004માં અને 2008માં, [[જયોર્જ ડબલ્યુ. બુશ]] અને [[જોન મેકકેઇન]] બંને, રાજયભરનાં મતોનાં 65 પ્રતિશતથી વધારે મતો મેળવીને રાજયમાં દરેક પ્રાંતોમાં સફળ થયા. 2008માં, ઓક્લાહોમા જ એવું રાજય હતું જેના પ્રાંતોએ એકમત સાથે મેકકેઇનને મત આપ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web| year=2004| url=http://www.ok.gov/~elections/04pres.pdf| title=Presidential Election of 2004 in Oklahoma| work=Oklahoma State Election Board| publisher=Oklahoma State Election Board| format=pdf| access-date=2007-08-01| archive-date=2007-09-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20070926005521/http://www.ok.gov/~elections/04pres.pdf| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[2000 જનગણના]]ને અનુસરીને, ઓક્લાહોમાનું [[યુ. એસ. હાઉસ ઓફ રીપ્રેન્ઝટેટીવ્સ]]નું પ્રતિનિધિમંડળ છથી ઘટાડીને દરેક એક [[અધિવેશન સંબંધી જિલ્લા]]ને સેવા આપતા એવા પાંચનું કરવામાં આવ્યું. [[110મી કોગ્રેંસ]] (2007-2009) માટે, પક્ષની સંખ્યામાં કોઈ ફેરફારો નથી, અને પ્રતિનિધિડળમાં ચાર પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતીઓ અને એક ડેમોક્રેટિક પક્ષમાંથી છે. ઓક્લાહોમાનાં સંયુક્ત રાજ્યોનાં સેનેટના સભ્યો પ્રજાસત્તાક રાજ્યતંત્રનાં હિમાયતી [[જીમ ઈનહોફ]] અને [[ટોમ કોબર્ન]] છે, અને તેનાં સંયુક્ત રાજ્યોનાં પ્રતિનિધિઓ [[જહોન સુલીવન]] (આર-ઓકે-1), [[ડેન બોરેન]] (ડી-ઓકે-2), [[ફ્રેન્ક ડી. લુકાસ]] (આર-ઓકે-3), [[ટોમ કોલ]] (આર-ઓકે-4), અને [[મેરી ફોલિન]] (આર-ઓકે-5) છે. 

== શહેરો અને નગરો ==
[[ચિત્ર:Oklahoma City Skyline from I-35 (cropped).jpg|left|225px|thumb|ઓક્લાહોમા શહેર એ રાજયની રાજધાની છે અને જનસંખ્યા અને જમીન વિસ્તારમાં સૌથી મોટું શહેર છે.]]

2006માં ઓક્લાહોમા પાસે 100,000 થી વધુ વસ્તીવાળા ત્રણ શહેરો અને 10,000 થી વધુ વસ્તીવાળા 40 શહેરો સહિત 549 નિગમિત જગ્યાઓ હતી. સંયુકત રાજયોના [[પચાસ સૌથી મોટા શહેરો]]માંના બે શહેરો ઓક્લાહોમામાં સ્થિતિ છે, [[ઓક્લાહોમા શહેર]] અને [[તુલસા]], અને 58 પ્રતિશત ઓક્લાહોમન્સ તેમના [[મહાનગરીય વિસ્તાર]]માં રહે છે, અથવા તો [[સંયુકત રાજયના ગણના કાર્યાલય]] દ્વારા [[મહાનગરીય આંકડાકીય વિસ્તાર]]ના રૂપે પરિભાષિત આર્થિક અને સામાજિક રીતે પ્રભાવિત પ્રાન્તોમાં રહે છે.&lt;ref name=&quot;metros&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_metro.htm| title=State and County Quickfacts - Metropolitan Statistical Area| publisher=[[United States Census Bureau]]| access-date=2007-07-15| archive-date=2007-07-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20070711042345/http://quickfacts.census.gov/qfd/meta/long_metro.htm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમા શહેર, રાજયની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર, એ 2007માં, 1,269,907 લોકોની સાથે [[રાજયમાં સૌથી મોટો મહાનગરીય વિસ્તાર]] ધરાવતું હતું, અને [[તુલસાનો મહાનગરીય વિસ્તાર]] 905,755 નિવાસીઓ ધરાવતો હતો.&lt;ref name=&quot;metropop08&quot;&gt;{{cite news | date=2008-03-27 | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=20080327_1_A9_hBein77115 | title=Stillwater's growth tops in Oklahoma | first=Rhett | last=Morgan | publisher=Tulsa World | access-date=2008-03-29 | archive-date=2008-09-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080919181031/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=20080327_1_A9_hBein77115 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2005 અને 2006 વચ્ચે, તુલસાના [[જેન્કસ]], [[બીક્ષબી]], અને [[ઓવાસો]] [[પરાંઓ]]એ ક્રમશ: 47.9, 44.56 અને 34.31 પ્રતિશત વૃધ્ધિ દર્શાવીને રાજયને વસ્તી વૃધ્ધિમાં અગ્રેસર બનાવ્યું.&lt;ref name=&quot;Ok cities&quot;/&gt;
[[ચિત્ર:Tulsa Skyline.jpg|right|thumb|તુલસા જનસંખ્યા અને ભૂમિવિસ્તારમાં રાજયનું બીજું મોટું શહેર.]]
જનસંખ્યાના ઉતરતા ક્રમમાં, 2007માં ઓક્લાહોમાના સૌથી મોટા શહેરો આ પ્રમાણે હતા: [[ઓક્લાહોમા શહેર]](547,274), [[તુલસા]](384,037), [[નોર્મન]] (106,707), [[લોટન]] (91,568), [[બ્રોકન એરો]] (90,714), [[એડમન્ડ]] (78,226), [[મીડવેસ્ટ નગર]] (55,935), [[મુરે]](51,106), [[એનીડ]](47,008), અને [[સ્ટીલવોટર]](46,976). [[ફોર્ટ સ્મીથ, અરકનસાસ]]નો મહાનગરીય આંકડશાસ્ત્રીય વિસ્તાર રાજયમાં વિસ્તરેલ છે તેમ છતાં રાજયના દશ સૌથી મોટા શહેરોમાંથી ત્રણ ઓક્લાહોમા શહેર અને તુલસાના મહાનગરીય વિસ્તારની બહાર છે, અને માત્ર લોટન પાસે સંયુકત રાજયો જનગણના કાર્યાલય દ્વારા નિર્દિષ્ટ તેમનું પોતાનું મહાનગરીય આંકડાશાસ્ત્રીય વિસ્તાર છે.&lt;ref name=&quot;Ok cities&quot;&gt;{{cite web| title = Oklahoma Census Data Center News| publisher = Oklahoma Department of Commerce| month = July| year = 2007| url = http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/2007_July_Oklahoma_Census_Data_Center_News_1907072217.pdf| format = pdf| access-date = 2007-07-31| archive-date = 2007-08-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20070808074217/http://staging.okcommerce.gov/test1/dmdocuments/2007_July_Oklahoma_Census_Data_Center_News_1907072217.pdf| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

ઓક્લાહોમાના કાયદા હેઠળ, નગરપાલિકાઓ બે વિભાગોમાં વિભાજીત છે: શહેરો, જે 1,000 નિવાસિઓથી વધારે રૂપે પરિભાષિત છે અને નગરો, 1,000 થી ઓછા નિવાસીઓવાળું. બન્ને પાસે તેમની સિમાની અંદર [[કાયદાકીય]], [[ન્યાયીક]] અને જાહેર સત્તાઓ છે, પણ શહેરો [[મેયર પરિષદ]]ને, [[પરિષદ મેનેજર]], અથવા તો [[મજબૂત મેયર]]માંથી સરકારની ઢબ નક્કી કરી શકે છે, જયારે નગરો તેમના ચૂંટેલ અધિકારી તંત્ર થકી સંચાલન કરે છે.&lt;ref name=&quot;citygov&quot;&gt;{{cite web | year=2005 | url=http://www.odl.state.ok.us/almanac/2005/12-muni.pdf | title=Oklahoma Municipal Government | publisher=Oklahoma Department of Libraries | format=pdf | access-date=2007-08-07 | archive-date=2007-08-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070808074216/http://www.odl.state.ok.us/almanac/2005/12-muni.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== વસ્તી-વિષયક માહિતી ==
{{USCensusPop
|1890 = 258657
|1900 = 790391
|1910 = 1657155
|1920 = 2028283
|1930 = 2396040
|1940 = 2336434
|1950 = 2233351
|1960 = 2328284
|1970 = 2559229
|1980 = 3025290
|1990 = 3145585
|2000 = 3450654
|estyear = 2009
|estimate = 3687050
}}
{{Main|Demographics of Oklahoma}}
[[ચિત્ર:Oklahoma population map.png|thumb|left|ઓક્લાહોમા જનસંખ્યા દર્શાવતો નકશો.]]
2008 સુધીમાં, ઓક્લાહોમા 7.9 % [[ચીરોકી]] સહિત 14.5 % [[જર્મન]], 13.1 %, [[અમેરીકન]], 11.8 % [[આયરિશ]], 9.6 % [[અંગ્રેજ]], 8.1 % [[આફ્રીકન અમેરિકન]], અને 11.4 % [[મૂળ અમેરિકન]]નાં અંદાજે 2005 વડીલોપાર્જિત બનાવટ સાથે 3,642,361&lt;ref name=&quot;2008pop&quot;&gt;{{cite web|date=2009-12-09|url=http://www.ers.usda.gov/statefacts/ok.htm|title=State Fact Sheets: Oklahoma|work=Economic Research Service|publisher=United States Department of Agriculture|access-date=2010-03-28|archive-date=2007-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070811174038/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;ની જનસંખ્યા ધરાવતુ હતું,&lt;ref&gt;{{cite web| year=2005| url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US40&amp;-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&amp;-context=adp&amp;-ds_name=&amp;-tree_id=305&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format=| title=Oklahoma - Selected Social Characteristics| publisher=[[United States Census Bureau]]| access-date=2007-08-19| archive-date=2020-02-11| archive-url=https://archive.today/20200211182230/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US40&amp;-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&amp;-context=adp&amp;-ds_name=&amp;-tree_id=305&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format=| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;demo&quot;/&gt; જો કે તેમની જાતિના રૂપે અમેરિકન ભારતીય તરીકે દાવો કરતા લોકોના પ્રતિશત 8.1% છે.&lt;ref name=&quot;Oklahoma QuickFacts&quot;/&gt; 2002માં રાજય પાસે બીજા સૌથી વધુ સંખ્યાના મૂળ અમેરિકન હતા, અંદાજે 395,219, સાથે સાથે બધા રાજયોમાં બીજા સૌથી વધુ પ્રતિશત.&lt;ref name=&quot;demo&quot;&gt;{{cite web | year=2002 | url=http://www.census.gov/prod/2002pubs/c2kbr01-15.pdf | title= The American Indian and Alaska Native Population: 2000| publisher= [[United States Census Bureau]] | format=pdf|access-date=2007-08-05}}&lt;/ref&gt; 2006 સુધીમાં,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.fairus.org/site/PageServer?pagename=research_researchd66d| title=Immigration Impact:Oklahoma | publisher = Federation for American Immigration Reform | access-date = 2007-11-17}}&lt;/ref&gt; રાષ્ટ્રના 12.4 % ની તુલનામાં, ઓક્લાહોમાના 4.7 % નિવાસીઓ એ વિદેશમાં જન્મેલા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&amp;-geo_id=01000US&amp;-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&amp;-_lang=en&amp;-_caller=geoselect&amp;-redoLog=false| title = National Selected Social Characteristics| publisher = U.S. Census Bureau| year = 2005| access-date = 2007-08-05| archive-date = 2020-02-12| archive-url = https://archive.today/20200212212315/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-qr_name=ACS_2005_EST_G00_DP2&amp;-geo_id=01000US&amp;-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&amp;-_lang=en&amp;-_caller=geoselect&amp;-redoLog=false| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ઓક્લાહોમાની [[વસ્તીનું કેન્દ્ર]] [[સ્પાર્કસ]]ના નગર નજીક [[લિંકન પ્રાન્ત]]માં સ્થિત છે.&lt;ref&gt;{{cite web| title = statecenters | publisher = U.S. Census Bureau | year = 2000 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt | access-date = 2007-08-05}}&lt;/ref&gt;

રાજય, રાષ્ટ્રમાં&lt;ref name=&quot;pci&quot;&gt;{{cite web| date=2007-03-27| url=http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm| title=State Personal Income 2006| publisher=[[United States Department of Commerce]]| access-date=2007-08-05| archive-date=2013-06-22| archive-url=https://www.webcitation.org/6HZXizJqv?url=http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ત્રીજી સૌથી ઝડપી વૃધ્ધિ કરનારી પ્રતિવ્યકિત આવક ધરાવે છે, તેમ છતાં તેની 2006ની પ્રતિવ્યકિત નિજી આવકનો 32,210 $ એ 37મો ક્રમ આવ્યો અને સતત પોષણક્ષમ અનુક્રમણિકાના ખર્ચમાં નિમ્ન રાજયોમાં ક્રમ પામે છે.&lt;ref&gt;{{cite web | year=2007 | url=http://www.okcommerce.gov/index.php?ption=content&amp;task=view&amp;id=330&amp;Itemid=411 | title= More or Less | work=Oklahoma Chamber of Commerce| publisher= Oklahoma Chamber of Commerce| access-date=2007-08-05}}&lt;/ref&gt; [[તુલસાનાં પ્રાન્તો]] મહત્તમ સરેરાશ ધરાવે છે, તેમ છતાં ઓક્લાહોમાનું ઉપનગર [[નીકોલ્સ હિલ્સ]] 73,661 $ [[પ્રતિ વ્યકિત આવક સાથે ઓક્લાહોમા સ્થાનો]]માં પ્રથમ છે. 2006માં, 6.8 % ઓક્લાહોમન્સ 5 વર્ષની નીચેના હતા, 25.9 % 18 વર્ષની નીચેના, અને 13.2 % 65 અથવા તેથી વધુ ઉંમરના હતા.  સ્ત્રીઓ વસતીનાં 50.9 % બનાવે છે.

=== ધર્મ ===
ઓક્લાહોમા એ “ [[બાઈબલ બેલ્ટ]] ” ના નામે જાણીતા વ્યાપક રીતે રૂઢિચુસ્ત એવા [[ઈસાઈવાદ]] અને [[ઈવાંજેલિકલ]] [[પ્રોટેસ્ટંટ ધર્મવાદ]] તરીકે આલેખાતા ભૌગોલિક પ્રદેશનો ભાગ છે. દક્ષિણ પૂર્વી સંયુકત રાજયોમાં ફરતા આ વિસ્તાર [[રાજકીય અને સામાજિક]] [[રૂઢિવાદી]] મંતવ્યો માટે જાણીતો છે. તુલસા, રાજયનું બીજું સૌથી મોટું શહેર, જે [[ઓરલ રોબર્ટસ વિશ્વવિદ્યાલય]]નું ઘર છે, તે પ્રદેશનું શિખર મનાય છે અને તે “ [[બકલ્સ ઓફ બાઈબલ બેલ્ટ]] ” માંના એક રૂપે જાણીતું છે.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.newvoices.org/cgi-bin/articlepage.cgi?id=672 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070121104922/http://www.newvoices.org/cgi-bin/articlepage.cgi?id=672 | archive-date=2007-01-21 | title=Jewish Life in the Bible Belt | first=Thursday | last=Bram | publisher=New Voices Magazine | access-date=2007-08-05 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | date=2007-04-29 | url=http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070428_8_H7_TheRe84848&amp;breadcrumb=religion | title=Minister’s book plunges into cultural issues | first=Bill | last=Sherman | publisher=Tulsa World | access-date=2007-08-05 | archive-date=2007-10-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071008043908/http://www.tulsaworld.com/news/article.aspx?articleID=070428_8_H7_TheRe84848&amp;breadcrumb=religion | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[પ્યુ સંશોધન કેન્દ્ર]] મત મુજબ, જનસંખ્યાના લગભગ 80 પ્રતિશત માટે ગણતરી કરતાં, ઓક્લાહોમાના મોટાભાગનાં ધાર્મિક અનુયાયીઓ - 85 પ્રતિશત - એ ઈસાઈ છે. &lt;ref name=&quot;religion2&quot;&gt;{{cite web | url=http://religions.pewforum.org/maps | title=U.S. Religious Landscapes Survey| publisher=The Pew Forum on Religion and Life| access-date=2008-04-22}}&lt;/ref&gt;ઓક્લાહોમાની [[કેથોલિક ધર્મ]] સાથે જોડાયેલાઓના પ્રતિશત રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં અડધા છે, જયારે અરકનસાસ સાથે કોઈપણ રાજયના સૌથી વધુ ટકાવારી માટે જોડાયેલ, ઇવાંજેલિકલ પ્રોટેસ્ટંટ ધર્મ સાથે જોડાયેલાઓનાં પ્રતિશત રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા બમણાં છે.&lt;ref name=&quot;religion2&quot;/&gt;
[[ચિત્ર:BostonAvenueMethodist.jpg|thumb|right|તુલસામાં બોસ્ટન એવન્યુ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક ચિહ્નનું કામ કરે છે.]]
અનુયાયીઓ, 1578 ચર્ચો અને 967,213 સભ્યો સાથેનાં [[દક્ષિણી બાપ્તિસ્ત સમ્મેલન]]થી શરૂ થઈ, 1 ચર્ચ અને 6 સભ્યો સાથેનાં [[ઉત્તર અમેરીકામાં હોલી ઓર્થોડોક્ષ ચર્ચ]] સુધીની ,58પ4 ધર્મસમાજો વચ્ચે ફેલાયેલ 73 મુખ્ય સંગઠનોમાં ભાગ લે છે. રાજયમાં ચર્ચનું સૌથી વધુ સભ્યપદ દક્ષિણી બાપતિસ્ત સમ્મેલનમાં, 322,794 સભ્યો સાથેનું [[સંયુકત મેથોડિસ્ટ ચર્ચ]], 168,625 સભ્યો સાથેનું [[રોમન કેથોલિક ચર્ચ]], 88,301 સભ્યો સાથેનું [[એસેમ્બલીઝ ઓફ ગૉડ]] અને 83,047 સભ્યો સાથેનું [[ચર્ચીસ ઓફ ક્રાઇસ્ટ]] છે.&lt;ref name=&quot;religion&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/40_2000.asp| title=State Membership Report - Oklahoma| publisher=Association of Religion Data Archives| access-date=2007-08-05| archive-date=2010-12-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20101206121442/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/40_2000.asp| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2000માં, દરેક સમૂહ સાથે 10 ધર્મસમાજ સાથે, 5,000 [[જૂઝો]] અને 6,000 [[મુસ્લિમો]] હતાં.&lt;ref name=&quot;religion&quot;/&gt;

ઓક્લાહોમાની ધાર્મિક રૂપરેખા:&lt;ref name=&quot;religion&quot;/&gt;{{Ref label|note01|A|^}}

* [[ઈવેન્જેલીકલ પ્રોટેસ્ટંટ]] - 53 % 
* [[મેઈન લાઈન પ્રોટેસ્ટંટ]] - 16 %
* [[કેથોલિક]] - 13 %
* અન્ય: 6%{{Ref label|note02|B|^}}
* બીન જોડાયેલ - 12%

== રાજયના ચિન્હો ==
[[ચિત્ર:American bison k5680-1.jpg|thumb|ઓક્લાહોમા રાજયનું મેમલ અમેરીકન બાઇસન.]]
[[File:2008 OK Proof.png|thumb|ઓક્લાહોમા’સ ક્વાર્ટર, 2008 માં રજુ કરેલા રાજયના ક્વાર્ટર્સ શ્રેણીના ભાગ રૂપે 
ઓક્લાહોમાના રાજયનું પક્ષી તેના રાજયના જંગલીફૂલ પર ઊડતું દર્શાવાયું છે.
&lt;ref&gt;[485]&lt;/ref&gt;]]

ઓક્લાહોમાનું રાજય પ્રતિક અને પ્રતિસ્થિત સ્થાનો રાજય કાયદાઓ દ્વારા સંહિતાબદ્ધ છે;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.oscn.net/applications/oscn/index.asp?ftdb=STOKST&amp;level=1 | title=OCIS Document Index | publisher=The Oklahoma Supreme Court Network | access-date=2007-05-11 }}&lt;/ref&gt; ઓકલોહોમા સંસદ અથવા તો હાઉસ ઓફ રીપ્રેઝન્ટેટીવ્સ બીજી વિશિષ્ટ ઘટનાઓ અને સંસ્થાને ફાયદારૂપી થવા નિર્દિષ્ટ પ્રસ્તાવો ગ્રહણ કરી શકે છે.

રાજયના ચિન્હો:&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo.html | title=Oklahoma State Icons | publisher=Oklahoma Department of Libraries | access-date=2007-05-11 | archive-date=2014-01-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140115182454/http://www.state.ok.us/osfdocs/stinfo.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

* રાજય પક્ષી: [[સિઝર ટેલ ક્લાયકેચર]]
* રાજય વૃક્ષ: [[ઈસ્ટર્ન રેડબડ]]
* રાજય મેમલ: [[અમેરિકન બાઇસન]]
* રાજય વનસ્પતિ: [[તરબૂચ]]&lt;ref&gt;ઓક્લા. રાજ્ય. મથાળુ. 25, § 3-98.15&lt;/ref&gt;
* રાજય પીણું: [[દૂધ]] 
* રાજય ફળ: [[સ્ટ્રોબેરી]]
* રાજય શિકારનું પક્ષી: [[જંગલી ટર્કી]]
* રાજય માછલી: [[સેન્ડબાસ]] 
* રાજય વનસ્પતિ ચિહ્ન: [[મિસ્ટલેટો]] 
* રાજય ફૂલ: [[ઓક્લાહોમા ગુલાબ]]
* રાજય જંગલીફૂલ: [[ઇન્ડિયન બ્લેન્કેટ]] (ગિઆલાર્ડિઆ પુલચેલમ)
* રાજ્ય ઘાસ: [[ભારતીય ઘાસ]] (સોરઘસટ્રમ ન્યુટન્સ)
* રાજય ખનીજ: [[સોરોફેગનાક્ષ મેક્ષીમસ]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statefossils.com/ok/ok.html |title=Oklahoma State Fossil |access-date=2007-01-20 |work=State fossils}}&lt;/ref&gt;
* રાજય પત્થર: [[રોઝ રોક]] 
* રાજય જીવાત: [[મધમાખી]]
* રાજય માટી: [[પોર્ટ સીલ્ટ લોમ]]
* રાજય રેપ્ટાઇલ: [[કોલર્ડ લિઝાર્ડ]]
* રાજય જલચર : [[બુલ ફ્રોગ]]
* રાજય ભોજન: તળેલા [[ઓકરા]], [[સ્ક્વોશ]], [[મકાઈના પાવ]], [[બરબેકયુ]] [[પોર્ક]], [[બીસ્કીટ]], [[સોસેજ અને ગ્રેવી]], [[ગ્રીટસ]], [[મકાઈ]], [[સ્ટ્રોબેરી]], [[ચીકન ફ્રાઈડ સ્ટીક]], [[પીકન પાઈ]], અને [[બ્લેક આઈડ પીસ]] 
* રાજય લોકનૃત્ય: [[સ્કેવર નાચ]]
* રાજયનું સંગીતનું સાધન: [[ડ્રમ]]
* રાજ્યનું નૃત્ય માટેનું વાદ્યસંગીત: ''ઓકલહોમા વિંડ'' 
* રાજયનું પંતગીયું: [[બ્લેક સ્વેલોટેલ]] 
* રાજય ગીત: “ [[ઓક્લાહોમા!]] ”
* રાજયનું રોક ગીત: “ [[ડુ યુ રીયલાઈઝ??]] ” [[ફલેમિંગ લિપ્સ]] દ્વારા&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/chinaNews/idUKTRE53R0L520090428 |title=Flaming Lips prepare for Oklahoma honor |author=John Benson, |publisher=Reuters |date=April 28, 2009 |access-date=સપ્ટેમ્બર 7, 2010 |archive-date=મે 1, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501154801/http://uk.reuters.com/article/chinaNews/idUKTRE53R0L520090428 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


== નોંધ ==
:'''એ.'''  {{note label|note01|A|^}}{{note label|note01|A|^}} 2008 માં પ્યુ સંશોધન કેન્દ્ર દ્વારા એક સર્વેક્ષણ દ્વારા નિશ્ચિત. ટકાવારી ધાર્મિક શ્રધ્ધાના દાવાને રજુ કરે છે, જરૂરી નથી કે પણ મંડળીમાં સભ્યપદ. આંકડાઓમાં ±5 પ્રતિશત ભૂલોનું માર્જિન છે.&lt;ref name=&quot;religion2&quot;/&gt;

:'''બી.'''  {{note label|note02|B|^}}{{note label|note02|B|^}}[[બુધ્ધ ધર્મ]], [[ઈસ્લામ]], [[હિન્દુ ધર્મ]], [[યહુદી ધર્મ]], બીજા ધર્મો, દરેક એક પ્રતિશતથી ઓછા છે. [[જેહોવાહના સાક્ષી]], [[મોરમોન્સ]], [[રૂઢીવાદી ઈસાઈ]] અને બીજી ઈસાઈ પરંપરાઓ દરેક 5 % થી ઓછાને સંલગ્ન કરે છે, 1 % એ પ્યુ સંશોધન કેન્દ્રના સર્વેક્ષણના જવાબ આપવાની ના કહી.&lt;ref name=&quot;religion2&quot;/&gt;

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|2}}

== વધુ વાંચન ==
* {{cite book|last=Baird|first=W. David|coauthors=and Danney Goble|title=The Story of Oklahoma|year=1994|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-2650-7}}
* {{cite book|last=Dale|first=Edward Everett|coauthors=and Morris L. Wardell|title=History of Oklahoma|year=1948|publisher=Prentice-Hall|location=New York|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=9570550}}
* {{cite book|last=Gibson|first=Arrell Morgan|title=Oklahoma: A History of Five Centuries|year=1981|edition=2nd ed.|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1758-3}}
* {{cite book|last=Goble|first=Danney|title=Progressive Oklahoma: The Making of a New Kind of State|year=1980|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1510-6}}
* {{cite book|last=Jones|first=Stephen|title=Oklahoma Politics in State and Nation|year=1974|edition=vol. 1 (1907-62)|publisher=Haymaker Press|location=Enid, Okla.}}
* {{cite book|last=Joyce|first=Davis D. (ed.)|title=An Oklahoma I Had Never Seen Before: Alternative Views of Oklahoma History|year=1994|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-2599-3}}
* {{cite book|last=Morgan|first=Anne Hodges|coauthors=and H. Wayne Morgan (eds.)|title=Oklahoma: New Views of the Forty-sixth State|year=1982|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1651-X}}
* {{cite book|last=Morgan|first=David R.|coauthors=Robert E. England, and George G. Humphreys|title=Oklahoma Politics and Policies: Governing the Sooner State|year=1991|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|isbn=0-8032-3106-7}}
* {{cite book|last=Morris|first=John W.|coauthors=Charles R. Goins, and Edwin C. McReynolds|title=Historical Atlas of Oklahoma|year=1986|edition=3rd ed.|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|isbn=0-8061-1991-8}}
* {{cite book|last=Wishart|first=David J. (ed.)|title=Encyclopedia of the Great Plains|year=2004|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|isbn=0-8032-4787-7}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
'''સરકાર''' 
* [http://www.ok.gov/ ઓક્લાહોમાની અધિકૃત વેબસાઈટ]
* [http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3180/ ઓક્લાહોમા કાયદાકીય શાખા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516191737/http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3180/ |date=2008-05-16 }}
* [http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3174/ ઓક્લાહોમા ન્યાયીક શાખા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109141403/http://www.ok.gov/3167/3512//3168//3174/ |date=2009-01-09 }}
* [http://www.lsb.state.ok.us/ok_constitution.html ઓક્લાહોમા રાજય બંધારણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206031206/http://www.lsb.state.ok.us/ok_constitution.html |date=2007-02-06 }}
* [http://www.okcommerce.gov ઓક્લાહોમા વાણિજયનો વિભાગ]
* [http://www.okdhs.org ઓક્લાહોમા માનવ સેવાનો વિભાગ]
* [http://www.okladot.state.ok.us ઓક્લાહોમા પરિવહનનો વિભાગ]

'''પ્રવાસ અને મનોરંજન''' 
{{wikivoyage|Oklahoma}}
* [http://www.oklatourism.gov/ ઓક્લાહોમા પ્રવાસન નિગમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020043033/http://www.oklatourism.gov/ |date=2007-10-20 }}
* [http://www.travelok.com અધિકૃત ઓક્લાહોમા પ્રવાસન માહિતી]
* [http://www.touroklahoma.com/ ઓક્લાહોમા રાજ્યના પાર્ક્સ]
* [http://www.visitokc.com/ ઓક્લાહોમા સિટિ કન્વેનશન અને મુલાકાતી બ્યુરો]
* [http://www.visittulsa.com તુલ્સા સિટિ કન્વેનશન અને મુલાકાતી બ્યુરો]

'''સંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસ''' 
* [http://www.okhistory.org/ ઓક્લાહોમા ઐતિહાસિક સોસાયટી]
* [http://www.okhistorycenter.org ઓક્લાહોમા ઇતિહાસ કેન્દ્ર]
* [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/oklahoma/ લાયબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસમાંથી ઓક્લાહોમા રાજ્ય માર્ગદર્શિકા]
* [http://www.arts.ok.gov ઓક્લાહોમા આર્ટ્સ કાઉન્સિલ]
* [http://www.oktheatre.org/ ઓક્લાહોમા થિયેટર એશોશિયેશન]
* [http://www.okc.gov/about_okc/index.html ઓક્લાહોમા શહેરનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501005508/http://www.okc.gov/about_okc/index.html |date=2012-05-01 }}
* [http://www.tulsahistory.org તુલ્સા ઐતિહાસિક સોસાયટી]
'''નક્શા અને વસતી વિષયક માહિતી''' 
* [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html ઓક્લાહોમા કવીક ફેકટસ ભૂગોલિક અને જનસાંખ્યિકી જાણકારીઓ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514235102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html |date=2008-05-14 }}
* [http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&amp;amp;task=view&amp;amp;id=309&amp;amp;Itemid=390 2000 સેન્સસ ઓક્લાહોમા જનસાંખ્યિકી જાણકારી ]
* [http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/2005state/index.htm રાજય હાઈવે નકશાઓ]
* [http://www.okgensoc.org ઓક્લાહોમા જિનિઓલોજીકલ સોસાયટી ]
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=OK વાસ્તવિક સમયની USGS ભૂગોલિક, આબોહવાની અને જીયોલિજીક માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501104714/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=OK |date=2012-05-01 }}

[[શ્રેણી:અમેરિકા]]
[[શ્રેણી:અમેરિકાના રાજ્યો]]</text>
      <sha1>7p47yqv5b5vdwhyddyrirj2wffakax7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>એબીએન એમ્રો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27144</id>
    <revision>
      <id>901026</id>
      <parentid>883891</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T20:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60777" sha1="e9alctdena3fma8mesoam74vuq82bnp" xml:space="preserve">{{Infobox company
|company_name   = ABN AMRO Holding N.V.
|company_logo   = [[Image:ABN-AMRO Logo new colors.svg|200px]]
|company_type   = [[Privately held corporation|Private]] ''(Partly in temporary [[public ownership]])''
|foundation     = 1991
|company_slogan = Making more possible
|location       = [[Amsterdam]], [[Netherlands]]
|key_people     = [[Gerrit Zalm]] (CEO)
|products       = [[Asset management]]&lt;br/&gt;[[Commercial bank]]ing&lt;br/&gt;[[Investment bank]]ing&lt;br/&gt;[[Private banking]]&lt;br/&gt;[[Retail banking]]
|homepage       = [http://www.abnamro.com/ www.abnamro.com]
|industry       = [[Financial services]]
|num_employees  = 31,000(2010)&lt;ref name=&quot;2007ar&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.abnamro.com/en/about-abn-amro/facts-and-figures/index.html |title=2010 Website |page=7 |format=pdf |access-date=2010-09-29 |archive-date=2010-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100708010035/http://www.abnamro.com/en/about-abn-amro/facts-and-figures/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|subsid         = ABN AMRO Bank N.V.
| market cap       =
| revenue          =
| operating_income = {{Decrease}} €2.6 billion (2009)&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://files.shareholder.com/downloads/ABN/721358834x0x314396/21869c4c-f36b-464b-9192-88455f43fb01/Interim_Financial_Report_30_June_2009_250809.pdf
|title=2009 Half year results
|access-date=2010-09-29
|archive-date=2011-10-01
|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001135341/http://files.shareholder.com/downloads/ABN/721358834x0x314396/21869c4c-f36b-464b-9192-88455f43fb01/Interim_Financial_Report_30_June_2009_250809.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| net_income       = {{Decrease}} €2.7 billion (2009)&lt;ref name=&quot;2009ar&quot;&gt;{{Cite web
|url=http://files.shareholder.com/downloads/ABN/721358834x0x314396/21869c4c-f36b-464b-9192-88455f43fb01/Interim_Financial_Report_30_June_2009_250809.pdf
|title=2009 Half year report
|page=7
|format=pdf
|access-date=2010-09-29
|archive-date=2011-10-01
|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001135341/http://files.shareholder.com/downloads/ABN/721358834x0x314396/21869c4c-f36b-464b-9192-88455f43fb01/Interim_Financial_Report_30_June_2009_250809.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;
| assets           = {{Decrease}} €912 billion (June 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.group.abnamro.com/common/download/download.cfm?companyid=ABN&amp;fileid=237805&amp;filekey=5a936b6f-308d-4f7f-a188-62eeaea31999&amp;filename=ABN%20Half%20Year%20to%20June%2030%202008.pdf
|title=2008 Half year results
|format=pdf
}}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| equity           =
| owner            = [[Kingdom of the Netherlands]]
| divisions        =
| footnotes        =
| intl             = yes
}}

'''એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બેંક એન.વી.''' એ એમ્સ્ટર્ડમમાં મુખ્ય મથક ધરાવતી ડચ બેંક છે. રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ ગ્રુપની આગેવાની હેઠળના બેન્કિંગ કોન્સોર્ટિયમ દ્વારા હસ્તાંતરણ અને તેના ટુકડા કરાયાની મોટી ઉથલપાથલ બાદ 2009માં તેને ફરી સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. તેને ડૂબતી બચાવવા માટે ડચ સરકાર દ્વારા તેને રાષ્ટ્રીયકૃત કરવામાં આવી હતી. 

બેંક હસ્તાંતરણ અને વિલીનીકરણનો લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે, જે 1765થી થતા આવ્યા છે.  એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ની રચના 1991માં અલ્ગેમન બેંક નેધરલેન્ડ (એબીએન (ABN)) અને એમ્સ્ટર્ડમ એન્ડ રોટ્ટરડેમ બેંક (એમ્રો (AMRO)) વચ્ચેના વિલીનીકરણરૂપે થઇ હતી.  વર્ષ 2007 સુધીમાં, એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) અસ્ક્યામતોની દ્રષ્ટિએ [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ]]ની બીજા ક્રમની અને [[યુરોપ|યુરોપ]]ની આઠમા ક્રમની સૌથી મોટી બેંક હતી.  તે સમયે મેગેઝિન ધ બેંકર અને ફોર્ચ્યુન ગ્લોબલ 500 દ્વારા બેંકને વિશ્વની સૌથી મોટી બેંકોની યાદીમાં 15મો&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2007/industries/192/1.html |title=Fortune Global 500 by industry: Banks - Commercial and Savings |date=July 23, 2007 |publisher=CNN |access date=26 July 2010 |access-date=29 સપ્ટેમ્બર 2010 |archive-date=19 ઑગસ્ટ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819161201/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2007/industries/192/1.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો અને તે 110,000 કર્મચારીઓ સાથે 63 દેશોમાં કામગીરી ધરાવતી હતી. 

વર્ષ 2007માં તે સમયના ઇતિહાસના બેંકિંગ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો ટેકઓવર ત્યારે થયો જ્યારે રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ ગ્રુપ, ફોર્ટિસ બેંક અને બેંકો સેન્ટેન્ડરના કોન્સોર્ટિયમ દ્વારા ટેકઓવર કરવામાં આવી, જેમાંથી પ્રથમ બે બેંકોના ટેકઓવરને પરિણામે ગંભીર સમસ્યા સર્જાઇ હતી.  આ ટેકઓવરને ભંડોળ પુરૂ પાડવા માટે ઉભું કરવામાં આવેલા જંગી દેવાએ 2007-2010ની નાણાંકીય કટોકટીની શરૂઆત થઇ તેવા સમયે જ બેંકની અનામતને લગભગ ખાલી કરી દીધી હતી.  પરિણામે ડચ સરકારે તેને હસ્તક લઇને કામગીરીના ડચ વિભાગને રાષ્ટ્રીયકૃત કરી દીધો, જેને પ્રાથમિક ધોરણે ફોર્ટિસને બચાવવા માટે તેને ફાળવવામાં આવ્યો હતો.  યુ.કે. સરકારે આરબીએસ (RBS)ને ફાળવવામાં આવેલા વિભાગ પર સ્કોટિશ બેંકના તેના નાણાંકીય બેઇલ-આઉટને કારણે અસરકારક કાબુ મેળવ્યો હતો.  કોન્સોર્ટિયમ આરએફએસ (RFS) હોલ્ડિંગ્ઝ બી.વી., નોંધપાત્ર વિદેશી ઉદ્યોગો પાસે રહેલા એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના બાકીના હિસ્સાને આરબીએસ (RBS), સેન્ટેન્ડરમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યો હતો, વેચી દેવામાં આવ્યો હતો અથવા તે બંધ કરી દેવામાં આવ્યો હતો. 

ડચ સરકારે પૂર્વ ડચ નાણાં પ્રધાન ગેરિટ ઝાલ્મને બેંકના પુન:ગઠન અને તેને સ્થિરતા આપવા માટે સીઇઓ (CEO) તરીકે નિમ્યા અને ફેબ્રુઆરી 2010માં બેંકનું બે અલગ સંસ્થાઓમાં વિભાજન કરવામાં આવ્યું.  '''એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બેંક એન.વી.'''  નામની એક સંસ્થાની માલિકી ડચ સરકાર ધરાવે છે અને અન્ય '''ધ રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ એન.વી.'''  નામની સંસ્થા ધ રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ ગ્રુપને હસ્તક છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://files.shareholder.com/downloads/ABN/846756220x0x349284/d539e5bf-f99e-446e-b617-1e650cbe9aec/ABN_News_2010_2_6_language-en.pdf |title=ABN AMRO Group announces the legal renaming of ABN AMRO Bank N.V. to The Royal Bank of Scotland N.V. |publisher=RBS Press release |access-date=2010-09-29 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001135808/http://files.shareholder.com/downloads/ABN/846756220x0x349284/d539e5bf-f99e-446e-b617-1e650cbe9aec/ABN_News_2010_2_6_language-en.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.abnamro.com/pressroom/pressreleasedetail.cfm?ReleaseID=414245 સ્પ્લિટ ઇનટુ ધી ન્યૂ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બેંક એન્ડ આરબીએસ એન.વી. ઇન ધી ફર્સ્ટ ક્વાર્ટર ઓફ 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100205045319/http://abnamro.com/pressroom/pressreleasedetail.cfm?ReleaseID=414245 |date=2010-02-05 }} એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) પ્રેસ રિલીઝ. 7 ઓક્ટોબર 2009&lt;/ref&gt;  આ તારીખે ડચની માલિકીનો કારોબાર આરબીએસ (RBS) થી કાયદાકીય રીતે અલગ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.abnamro.com/pressroom/pressreleasedetail.cfm?releaseid=443373 એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) કમ્પલીટ્સ લિગલ ડિવિલીનીકરણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100417040929/http://www.abnamro.com/pressroom/pressreleasedetail.cfm?ReleaseID=443373 |date=2010-04-17 }} એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) પ્રેસ રિલીઝ. 8 ફેબ્રુઆરી 2010&lt;/ref&gt;  ડચ સરકારે  એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) નામની માલિકી મેળવી હતી અને તેમણે ખરીદેલા બેંકના હિસ્સા માટે તેનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જ્યારે જૂથની અન્ય કંપનીઓને બીજુ નામ આપવામાં આવ્યું અથવા બંધ કરવામાં આવી હતી. 
&lt;ref&gt;[http://gbm.rbs.com/gbmassets/documents/PDFs/gp1332/USA_FAQ.pdf એફએક્યૂ: એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બેંક એન.વી. લિગલ એન્ટીટિ રિનેમિંગ ઇન ધી યુએસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203021129/http://gbm.rbs.com/gbmassets/documents/PDFs/gp1332/USA_FAQ.pdf |date=2010-02-03 }} રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ પ્રેસ રિલીઝ&lt;/ref&gt;

વર્ષ 2010માં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બેંકના માલિક એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ગ્રુપનું સર્જન ''એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) નેધરલેન્ડ'' ના અગાઉના વિભાગો, ''એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ખાનગી બેન્કિંગ'' , સાથે ''ફોર્ટિસ બેંક નેધરલેન્ડ''  તેમજ અગાઉ ફોર્ટિસની માલિકીની ખાનગી બેંક ''મીસપિયર્સન''  અને ''ઇન્ટરનેશનલ ડાયમંડ એન્ડ જ્વેલરી ગ્રુપ'' ને ભેળવી દઇને કરવામાં આવ્યું હતું.  તેણે 1 જૂલાઇ, 2010ના રોજ  એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) નામ હેઠળ કામગીરીની શરૂઆત કરી તે સમયે ફોર્ટિસ બેંકના નામનો સત્તાવાર રીતે અંત આવ્યો.  ડચ સરકારે જણાવ્યું કે તે ઓછામાં ઓછું 2011 સુધી તો સરકાર હસ્તક રહેશે અને ત્યારબાદ તે નવી બેંકના જાહેર શેર બજારમાં લિસ્ટીંગ માટે વિચારણા કરશે. 

==ઇતિહાસ==
===પ્રારંભના વર્ષો===
વર્ષ 1824માં ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિઝના વેપાર અને નાણાંકીય સ્થિતીને પુનર્જિવીત કરવા માટે રાજા વિલિયમ પહેલાએ નેધરલેન્ડશ હેન્ડલ-માત્શેપ્પીજ (NHM) નામની વેપારી કંપનીની સ્થાપના કરી હતી અને તે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના પ્રાથમિક પૂર્વજોમાંની એક છે. એગ્લેમિન બેંક નેદરલેન્ડ (ABN)ની રચના કરવા માટે 1964માં એનએચએમ (NHM)ને ''ટ્વેન્ટશે બેંક'' માં ભેળવી દેવામાં આવી હતી. તે સમાન વર્ષે 1871માં સ્થપાયેલી ''એમ્સ્ટર્ડમીશ બેંક'' ને એમ્રો (AMRO) બેંકની રચના કરવા માટે 1873માં (1765થી ''ડિટર્મીજેર વેસલિંઘ એન્ડ ઝેડએન.''  સમાવિષ્ટ વિલીનીકરણના ભાગરૂપે) સ્થપાયેલી ''રોટ્ટરડેમીશ બેંક'' માં ભેળવી દેવામાં આવી. 1991માં એબીએન (ABN) અને એમ્રો (AMRO) બેંક એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ની રચના માટે સંમત થયા. 

આ વિલીનીકરણ અને હસ્તાંતરણ દ્વારા, એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)એ સંખ્યાબંધ વિદેશી કંપનીઓ અને શાખાઓ મેળવી. એનએચએમ (NHM) સંસ્થા પાસેથી તેને [[એશિયા|એશિયા]] અને મિડલ ઇસ્ટમાં શાખાઓનું નોંધપાત્ર નેટવર્ક પ્રાપ્ત થયું.  તેમાંની એક સાઉદી હોલેન્ડી બેંક કે જે જુની એનએચએમ (NHM) જેદ્દાહ શાખા હતી અને જેમાં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) હજુ પણ 40 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે તે અંગે ડચની સંસદમાં રાજકીય પાર્ટી ફોર ફ્રિડમ દ્વારા પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. અન્ય બેંક હોલેન્ડશી બેંક-યુની (HBU) હતી, જેની રચના 1933માં ''હોલેન્ડશી બેંક વૂર દે મિડ્ડેલેન્ડશી ઝી''  (HBMZ) અને ''હોલેન્ડશી ઝ્યુઇડ-અમેરિકા બેંક'' ના વિલીનીકરણ દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેને પગલે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ને દક્ષિણ અને મધ્ય અમેરિકામાં શાખાઓનું વિસ્તૃત નેટવર્ક મળ્યું હતું. 1979માં એબીએને (ABN) શિકાગો સ્થિત લાસેલ નેશનલ બેંકનું હસ્તાંતરણ કરીને ઉત્તર અમેરિકામાં પણ વિસ્તરણ કર્યું હતું.

1991માં એબીએન (ABN) અને એમ્રો (AMRO) બેંકના વિલીનીકરણ બાદ, એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) વધુ સંખ્યાબંધ હસ્તાંતરણો દ્વારા સતત વૃદ્ધિ પામી, જેમાં 1996માં ડેટ્રોઇટના પરા વિસ્તારમાં સ્થિત સ્ટાન્ડર્ડ ફેડરલ બેંક અને 2001માં મિશીગન નેશનલ બેંકના હસ્તાંતરણનો સમાવેશ થાય છે, બંને બેંકોને આપણે ''લાસેલ નેશનલ બેંક''  તરીકે રિબ્રાન્ડ કરી હતી. 

એબીએન એમ્રો (ABN Amro)એ 1995ની પાનખરમાં અમેરિકન સિક્યોરિટીઝ અને કોમોડિટીઝ ટ્રેડિંગ અને ક્લિયરીંગ કોર્પોરેશન, ધી શિકાગો કોર્પોરેશનની ખરીદી લીધું હતું.  &lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/1995/09/27/business/abn-amro-is-seen-making-acquisition.html]&lt;/ref&gt;

અન્ય મુખ્ય હસ્તાંતરણોમાં 1998માં બ્રાઝિલીયન બેંક બેંકો રિઅલ અને 2006માં ઇટાલિયન બેંક એન્ટોન્વેનેટાનો સમાવેશ થાય છે. તે &lt;ref&gt;[http://www.dutchnews.nl/news/archives/2010/03/dirty_tricks_during_bouwfonds.php &quot;ડર્ટી ટ્રીક્સ ડ્યૂરિંગ બાઉફોન્ડ્ઝ પ્રાઇવેટાઇઝેશન,&quot;] ''DutchNews.nl''  (31 માર્ચ 2010)&lt;/ref&gt;2000માં સ્થાનિક ડચ સરકારની મોર્ગેજ અને બિલ્ડીંગ વિકાસ સંસ્થા, બ્યુફોન્ડ્સના વિવાદીત હસ્તાંતરણ સાથે પણ સંકળાયેલી હતી. એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)એ ચિંતામાં વધારો થતા 2006માં બ્યુફોન્ડ્સને વેચી દીધી હતી.

===મહત્ત્વના નિર્ણયની ઘડી===
એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ને વર્ષ 2005ની શરૂઆતમાં એક મહત્ત્વના નિર્ણય પર આવવું પડ્યું. બેંક હજુ સુધી આરઓઇ (ROE) મેળવવાના તેના પોતાના લક્ષ્યાંકને પૂર્ણ કરી શકી ન હતી જે તેને સમકક્ષ કામગીરી ધરાવતા ટોચના 5 જૂથોની યાદીમાં સ્થાન અપાવનાર હતો, આ લક્ષ્યાંક સીઇઓ (CEO) રિજ્કમેન ગ્રોએનિકે 2000માં તેની નિમણુંક સમયે નક્કી કર્યો હતો. 2000 થી 2005 સુધી, એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના શેરની કિંમત સ્થિર રહી હતી.

2006ના નાણાંકીય પરિણામે બેંકના ભવિષ્ય અંગેની ચિંતાઓમાં વધારો કર્યો હતો. કાર્યશીલ ખર્ચએ કાર્યશીલ કમાણીની સરખામણીએ ઘણા ઊંચા દરે વધી રહ્યો હતો, અને ક્ષમતા ગુણોત્તર વધુ ઘટીને 69.9 ટકાની સપાટીએ આવી ગયો હતો. બિન-કાર્યક્ષમ લોનો વાર્ષિક ધોરણે 192 ટકાના નોંધપાત્ર દરે વધી હતી. મિલકતોના ટકાઉ વેચાણને કારણે જ ચોખ્ખા નફામાં વૃદ્ધિ જોવા મળી હતી.

તે અગાઉના બે વર્ષ દરમિયાન, એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ભાંગી પડશે, તેનું વિલીનીકરણ થશે, અથવા તેને હસ્તગત કરવામાં આવશે તેવી કેટલીક અટકળો ફરતી હતી. 21 ફેબ્રુઆરી, 2007ના રોજ ટીસીઆઇ (TCI) હેજ ફન્ડ કે જેણે સુપરવાઇઝી બોર્ડના ચેરમેનને એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના વિલીનીકરણ, હસ્તાંતરણ અથવા વિસર્જન અંગે સક્રિયપણે તપાસ કરવા સૂચવ્યું હતું, તેણે જણાવ્યું કે હાલની શેરકિંમત અંતર્ગત મિલકતોનું સાચુ મૂલ્ય પ્રદર્શિત કરતી નથી. ટીસીઆઇ (TCI)એ ચેરમેનને એપ્રિલ 2007ના રોજની શેરહોલ્ડરોની વાર્ષિક બેઠકમાં તેમની વિનંતીને કાર્યસૂચિમાં મુકવા જણાવ્યું.

20 માર્ચના રોજ જ્યારે [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટીશ]] બેંક બાર્કલેઝ અને એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બંને પક્ષોએ શક્ય વિલીનીકરણ અંગે મંત્રણા કરી રહ્યો હોવાની વાત કબૂલ કરી ત્યારે આ વાતને સમર્થન પ્રાપ્ત થયું.

=== હસ્તાંતરણની સ્પર્ધા===
28 માર્ચના રોજ, એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)એ 2007ની શેરહોલ્ડરોની બેઠકની કાર્યસૂચિ જાહેર કરી. તેમાં ટીસીઆઇ (TCI) દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી બધી જ બાબતો સમાવિષ્ટ હતી, પરંતુ ભલામણોમાં કંપનીના વિસર્જન અંગેની વિનંતીને સ્થાન આપવામાં આવ્યું ન હતું.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6469417.stm બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ | બિઝનેસ | બાર્કલેઝ ઇન એક્સક્લુઝિવ એબીએન ટોક્સ]&lt;/ref&gt;
[[File:IJsseltoren Zwolle.jpg|thumb|right|ઝ્વોલેમાં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના ઇન્સ્યોરન્સ વિભાગનું વડું મથક.]]
આમ છતાં, 18 એપ્રિલના રોજ, અન્ય બ્રિટીશ બેંક, ધ રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડે (RBS) સોદાની દરખાસ્ત માટે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)નો સંપર્ક કર્યો, જે હેઠળ આરબીએસ (RBS), બેલ્જિયમની ફોર્ટિસ, અને [[સ્પેઇન|સ્પેન]]ની બેંકો સેન્ટેન્ડર સેન્ટ્રલ હિસ્પેનો (હવે બેંકો સેન્ટેન્ડર) એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) માટે સંયુક્તપણે બોલી કરશે અને ત્યાર બાદ તેઓ બેંકના વિવિધ વિભાગોને તેમની વચ્ચે વહેંચી લેશે. સૂચિત સોદા પ્રમાણે, આરબીએસ (RBS) એબીએન (ABN)ના શિકાગો સ્થિત કારોબાર, લાસેલ, અને એબીએન (ABN)ના હોલસેલ કારોબારને હસ્તગત કરશે; જ્યારે બેંકો સેન્ટેન્ડર બ્રાઝિલના કારોબાર અને ફોર્ટિસ ડચ કારોબારને પોતાના હસ્તક લઇ લેશે.

23 એપ્રિલના રોજ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) અને બાર્કલેઝે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના બાર્કલેઝ દ્વારા સૂચિત હસ્તાંતરણની જાહેરાત કરી. આ સોદાનું મૂલ્ય €67 બિલિયન આંકવામાં આવ્યુ. બેંક ઓફ અમેરિકાને લાસેલ બેંકનું €21 અબજમાં વેચાણ આ સોદાનો એક હિસ્સો હતો.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6582507.stm બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ  | બિઝનેસ | બાર્કલેઝ અગ્રીઝ £45 બિલિયન ડચ ડીલ] &lt;/ref&gt; 

તેના બે દિવસ બાદ આરબીએસ (RBS)ની આગેવાની હેઠળના કોન્સોર્ટિયમે જો એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) તેની લાસેલ બેંકનું બેંક ઓફ અમેરિકાને થનાર વેચાણ રોકે તેની શરતે €72 બિલિયનની સંકેતાત્મક ઓફર કરી હતી. ત્યાર પછીના દિવસે શેરહોલ્ડરોની બેઠક દરમિયાન, આશરે 68 ટકા જેટલા મહત્તમ શેરહોલ્ડરોએ ટીસીઆઇ (TCI) દ્વારા સૂચવવામાં આવેલા વિસર્જનની તરફેણમાં મત આપ્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6590741.stm બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ | બિઝનેસ | આરબીએસ વૂઝ એબીએન વીથ £49 બિલિયન બિડ પ્લાન]&lt;/ref&gt;

લાસેલના વેચાણને ઘણા લોકો દ્વારા અવરોધક ગણાવવામાં આવી હતી: તે જૂથની પ્રવર્તમાન અમેરિકન બ્રાન્ડ્સ સિટીઝન બેંક એન્ડ ચાર્ડર વનની સફળતા પર વિસ્તરણ કરવા માટે યુએસના બજારમાં વધારે પ્રવેશ મેળવવા પ્રયત્નો કરી રહેલી આરબીએસ (RBS)ની બિડના માર્ગમાં અવરોધક મનાતી હતી. 3 મે, 2007ના રોજ, [http://www.veb.net/overveb/code.php?codenr=91&amp;amp;SID=0767cc89e5eb76d4e71f0c9ab3a73346 ડચ ઇન્વેસ્ટર્સ અસોસિએશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006134440/http://www.veb.net/overveb/code.php?codenr=91&amp;SID=c1ae49a1789999445c10fb33ba04c289 |date=2008-10-06 }} (Vereniging van Effectenbezitters) એબીએન (ABN)ના શેરોના 20 ટકા હિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા શેરધારકોના ટેકાથી લાસેલના વેચાણ પર મનાઇહુકમ કરવાની વિનંતી સાથે આ કેસને એમ્સ્ટર્ડમમાં ડચ કોમર્શિયલ કોર્ટમાં લઇ ગયું હતું. કોર્ટે સુણાવ્યું કે લાસેલના વેચાણને બાર્કલેઝની વિલીનીકરણ માટે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) સાથે ચાલી રહેલી મંત્રણાથી અલગ ગણી શકાય નહીં, અને આથી એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના શેરધારકો સામાન્ય શેરધારક બેઠકમાં અન્ય શક્ય વિલીનીકરણ/હસ્તાંતરણના ઉમેદવારોને મંજુરી આપવા સક્ષમ હોવા જોઇએ.
આમ છતાં જૂલાઇ 2007માં, ડચ સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂકાદો આપ્યો કે બેંક ઓફ અમેરિકા દ્વારા લાસેલ બેંક કોર્પોરેશનના હસ્તાંતરણની પ્રક્રિયા આગળ વધી શકે છે. બેંક ઓફ અમેરિકાએ લાસેલને 1 ઓક્ટોબર, 2007થી પોતાનામાં ભેળવી દીધી.
[[File:Aurora Place.jpg|thumb|right|200px|સિડનીમાં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO).]]

23 જૂલાઇના રોજ, બાર્કલેઝે [[ચીન]] અને [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]] સરકાર પાસેથી રોકાણની ખાતરી મેળવ્યા બાદ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) માટેની તેની ઓફર વધારીને €67.5 બિલિયન કરી, પરંતુ તે હજુ પણ આરબીએસ (RBS)ના કોન્સોર્ટિયમની ઓફરથી ઓછી હતી. બાર્કલેઝની સુધારેલી બિડ શેરદીઠ €35.73 હતી - જે તેની અગાઉની ઓફરની સરખામણીએ 4.3 ટકા વધારે હતી. આ ઓફર, કે જેમાં 37 ટકા રોકડનો સમાવેશ થતો હતો, તે સપ્તાહ પહેલા આરએફએસ (RFS) કોન્સોર્ટિયમ દ્વારા શેરદીઠ €38.40ની કરવામાં આવેલી ઓફર કરતા નીચે રહી હતી. તેમની સુધારેલી ઓફરમાં લાસેલ બેંક માટેની ઓફરનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો, કેમકે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) તેની પેટા બેંકને બેંક ઓફ અમેરિકાને વેચવા માટે સક્ષમ હતી. આરબીએસ (RBS) હવે એબીએન (ABN)ના રોકાણ-બેન્કિંગ વિભાગ અને તેના એશિયન નેટવર્ક પર સ્થિર થશે.

=== હસ્તાંતરણ અને વિસર્જન===
30 જૂલાઇના રોજ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)એ બાર્કલેઝની ઓફર માટેનો પોતાનો ટેકો પાછો ખેંચી લીધો જે આરબીએસ (RBS)ની આગેવાની હેઠળના જૂથ દ્વારા કરવામાં આવેલી ઓફર કરતા નીચી હતી. બાર્કલેઝની ઓફર એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના &quot;વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિકોણ&quot;ને અનુરૂપ હતી, જ્યારે બોર્ડે &quot;નાણાંકીય દ્રષ્ટિકોણ&quot;થી તેની ભલામણ કરી ન હતી. આરબીએસ (RBS), ફોર્ટિસ અને બેંકો સેન્ટેન્ડરની 98.3 બિલિયન અમેરિકન ડોલરની બિડ બાર્કલેઝની ઓફરની સરખામણીએ 9.8 ટકા વધારે હતી.

બાર્કલેઝ બેંકે આરબીએસ (RBS)ની આગેવાની હેઠળના કોન્સોર્ટિયમની બિડની સફળતાનો માર્ગ આસાન કરતા 5 ઓક્ટોબરના રોજ તેના વિભાજનના આયોજન સહિત એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) માટેની તેની બિડને પાછી ખેંચી લીધી હતી. ફોર્ટિસ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના ડચ અને બેલ્જિયન કારોબાર મેળવશે, બેંકો સેન્ટેન્ડર [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]]માં બેંકો રિઅલ અને [[ઈટલી|ઇટાલિ]]માં બેંકા એન્ટોન્વેનેટા મેળવશે અને આરબીએસ (RBS) એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના હોલસેલ વિભાગ અને એશિયા સહિતના અન્ય બધા જ કારોબારની માલિકી લેશે.

9 ઓક્ટોબરના રોજ, રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડની આગેવાની હેઠળના આરએફએસ (RFS) કોન્સોર્ટિયમે કરેલી બિડને ડચ બેંકના શેરોના 86 ટકા હિસ્સાનું પ્રતિનિધીત્વ કરતા શેરધારકોએ આરએફએસ (RFS) જૂથની €70 બિલિયનની ઓફરનો સ્વીકાર કર્યા બાદ ઔપચારિક રીતે વિજેતા જાહેર કરવામાં આવી. સ્વીકાર્યતાની કક્ષાએ કોન્સોર્ટિયમ માટે ઔપચારિક નિયંત્રણ મેળવવાનો માર્ગ આસાન બનાવી દીધો. 10 ઓક્ટોબરના રોજ જ્યારે ફોર્ટિસે તેના €13 બિલિયનના રાઇટ્સ ઇસ્યુને પૂર્ણ કર્યો ત્યારે જૂથે તેની ઓફરને બિનશરતી જાહેર કરી. આથી જૂથની શેરદીઠ €38ની ઓફર માટે જરૂરી ધિરાણ કે જેમાં €35.60 રોકડનો પણ સમાવેશ થાય તે પ્રાપ્ત થયું. બાર્કલેઝની ઓફરનું મોટા પાયે સમર્થન કરનાર એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના મેનેજિંગ બોર્ડના ચેરમેન, રિજ્કમેન ગ્રોએનિન્કે પદ છોડી દેવાનો નિર્ણય લીધો.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7029297.stm બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ | બિઝનેસ | બાર્કલેઝ એબાન્ડન્સ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ઓફર]&lt;/ref&gt;

===2008ની નાણાંકીય કટોકટીની અસર===
====આરબીએસ (RBS)====
[[File:ABNAMRO Dubai.jpg|thumb|right|દૂબઇમાં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO).]]
22 એપ્રિલ 2008ના રોજ આરબીએસે (RBS) બ્રિટીશ કોર્પોરેટ ઇતિહાસના સૌથી મોટા રાઇટ્સ ઇસ્યુની જાહેરાત કરી, જેનો હેતુ ડૂબેલા રોકાણને પરિણામે માંડી વાળેલા £5.9 બિલિયનને સરભર કરવા અને એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ની ખરીદી બાદ તેની અનામતોમાં વધારો કરવા £12 બિલિયનની નવી મૂડી ઉભી કરવાનો હતો. 13 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ, બ્રિટનના વડા પ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને નાણાંકીય વ્યવસ્થા માટે યુકે સરકારના બેઇલઆઉટની જાહેરાત કરી. ટ્રેઝરી નાણાંકીય ક્ષેત્રને ધબડકાથી બચાવી દેવા રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ ગ્રુપ પીએલસી, લોઇડ ટીએસબી અને એચબીઓએસ પીએલસીમાં 37 બિલિયન પાઉન્ડ (64 બિલિયન ડોલર, 47 બિલિયન યુરો)ની નવી મૂડી ઉમેરશે. તેને પગલે આરબીએસ (RBS) સરકારની કુલ માલિકી 58 ટકાની હતી. આ બચાવકાર્યને પરિણામે જૂથના ચીફ એક્ઝિક્યુટીવ સર ફ્રેડ ગુડવિને રાજીનામું આપવાનો પ્રસ્તાવ મુક્યો, જેનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો.

જાન્યુઆરી 2009માં એવી જાહેરાત કરવામાં આવી કે આરબીએસે (RBS) £28 બિલિયનની ખોટ કરી છે, જેમાંથી £20 બિલિયન એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના કારણે હતી.&lt;ref&gt;[http://www.thisismoney.co.uk/investing-and-markets/article.html?in_article_id=467890&amp;amp;in_page_id=3 બેંક્સ શેર ક્રેશ ઓન આરબીએસ £28 બિલિયન લોસ]&lt;/ref&gt; તે જ સમયે સરકારે તેમના પ્રેફરન્સ શેરોને ઓર્ડિનરી શેરોમાં રૂપાંતરિત કરતા આરબીએસ (RBS)માં તેનો હિસ્સો વધીને 70 ટકા થઇ ગયો.&lt;ref&gt;[http://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/was-abn-the-worst-takeover-deal-ever-1451520.html વોઝ એબીએન (ABN) ધ વર્સ્ટ ટેકઓવર ડીલ એવર ?] મેથ્યુ રોબિન્સ. ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ 20 જાન્યુઆરી 2009&lt;/ref&gt;

====ફોર્ટિસ====
[[File:ABN AMRO4.jpg|thumb|right|એમ્સ્ટર્ડમમાં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)નું વડું મથક.]]
એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના સોદાએ ફોર્ટિસની મૂડીનું ધોવાણ કરતા, 11 જૂલાઇ, 2008ના રોજ, ફોર્ટિસના સીઇઓ, જિન વોટ્રન પદ પરથી ખસી ગયા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.forbes.com/markets/2008/06/26/fortis-capital-update-markets-equity-cx_vr_0626markets23.html |title=ફોર્ટિસ સફર્સ એબીએન (ABN) પેઇન - ફોર્બ્સ |access-date=2010-09-29 |archive-date=2008-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002125244/http://www.forbes.com/markets/2008/06/26/fortis-capital-update-markets-equity-cx_vr_0626markets23.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=11751202 મિક્સ્ડ ફોર્ચ્યુન ફોર ધી બાયર્સ ઓફ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) - ધી ઇકોનોમિસ્ટ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&amp;amp;sid=aSgzfhmC0LSU&amp;amp;refer=europe ફોર્ટિસ આઉસ્ટ્સ ચીફ વોટ્રન આફ્ટર એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ડીલ ડિપ્લેટ્સ કેપિટલ માર્ટજિન વેન ડેલ સ્ટેર] માર્ટજિન વેન ડેર સ્ટેર. બ્લુમબર્ગ. 11 જૂલાઇ, 2008&lt;/ref&gt; તેના શેરના મૂલ્ય પર આધારિત ફોર્ટિસનું કુલ મૂલ્ય હસ્તાંતરણ અગાઉના મૂલ્યની સરખામણીએ ત્રીજા ભાગનું થઇ ગયું હતું, અને તે મૂલ્ય હેઠળ તેણે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ની બેનેલક્સ પ્રવૃત્તિઓ માટે ચૂકવણી કરી હતી.&lt;ref&gt;[https://archive.is/20121209231508/www.iht.com/articles/2008/07/13/business/fortis.php ફોર્ટિસ ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ આઉટ; ચેરમેન નાઉ ફેસીસ શેરહોલ્ડર એન્ગર - ઇન્ટરનેશનલ હેરાલ્ડ ટ્રેબ્યુન]&lt;/ref&gt;

ફોર્ટિસે સપ્ટેમ્બર 2008માં એવી જાહેરાત કરી કે તે આરએફએસ (RFS) હોલ્ડીંગમાં રહેલો પોતાનો હિસ્સો વેચી દેવા માગે છે, જેમાં ફોર્ટિસને હજુ સુધી તબદીલ કરવામાં ન આવેલી બધી જ પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થતો હતો (દા.ત. એસેટ મેનેજમેન્ટ સિવાય બધી જ).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.yourquestions.fortis.com/en/1641-All_questions.html?all=1 |title=ક્વેશ્ચન્સ એન્ડ આન્સર્સ ઓન ધી ફોર્ટિસ સાઇટ |access-date=2010-09-29 |archive-date=2008-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081020164643/http://www.yourquestions.fortis.com/en/1641-All_questions.html?all=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dutchnews.nl/news/archives/2008/06/fortis_abn_amro_selloff_in_tro.php ફોર્ટિસ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) સેલ-ઓફ ઇન ટ્રબલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416051200/http://www.dutchnews.nl/news/archives/2008/06/fortis_abn_amro_selloff_in_tro.php |date=2013-04-16 }} ડચ ન્યૂઝ. 16 જૂન 2008&lt;/ref&gt;

====નિકાલ અને ફરી નામ આપવું====
2008માં આરએફએસ (RFS) હોલ્ડીંગ્ઝે એએસી કેપિટલ પાર્ટનર્સ દ્વારા સંચાલિત 32 યુરોપિયન કંપનીઓમાં રહેલા ખાનગી ઇક્વિટીના પોર્ટફોલિયોને પ્રાઇવેટ ઇક્વિટી સેકન્ડરી માર્કેટ વ્યવહાર દ્વારા 1.5 અબજ ડોલરમાં [[ગોલ્ડમૅન સૅશ|ગોલ્ડમેન સાશ]], આલ્પઇન્વેસ્ટ પાર્ટનર્સ અને સીપીપી (CPP)ને સમાવતા કોન્સોર્ટિયમને વેચાણની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી હતી.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.pionline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080812/REG/553466536 ગોલ્ડમેન ગ્રુપ સ્નેગ્સ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) યુનિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202112513/http://www.pionline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20080812%2FREG%2F553466536 |date=2009-02-02 }}.&quot; Pensions&amp;amp;Investments, ઓગસ્ટ 12, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.penews.com/magazine/news/content/2451547473 ડિસ્કાઉન્ટ ઓફર્ડ ટુ ઓફલોડ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) સેકન્ડરીઝ]&lt;/ref&gt;

સપ્ટેમ્બર 2009માં, આરબીએસે (RBS) [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં મોર્ગન શેરસંચાલન કારોબારને આરબીએસ (RBS) મોર્ગન્સનું નવું નામ આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://news.smh.com.au/breaking-news-business/abn-amro-morgans-rebrands-to-rbs-morgans-20090910-fjaq.html એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) મોર્ગન્સ રિબ્રાન્ડ્સ ટુ આરબીએસ મોર્ગન્સ] એલિસન બેલ. સિડની મોર્નીંગ હેરાલ્ડ. 10 સપ્ટેમ્બર 2009&lt;/ref&gt; તે અગાઉ સમાન વર્ષના માર્ચ મહિનામાં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ઓસ્ટ્રેલિયા એકમનું આરબીએસ (RBS) ઓસ્ટ્રેલિયાનું નવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.rbs.com.au/default.aspx?page=29&amp;amp;news=41 આરબીએસ એનાઉન્સિસ ધી રિબ્રાન્ડીંગ ઓફ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ઇન ઓસ્ટ્રેલિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303133837/http://www.rbs.com.au/default.aspx?page=29&amp;news=41 |date=2012-03-03 }} રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ પ્રેસ રિલીઝ. 16 માર્ચ 2009&lt;/ref&gt;

10 ફેબ્રુઆરી 2010ના રોજ, આરબીએસે (RBS) જાહેરાત કરી હતી કે [[ભારત|ભારત]] &lt;ref&gt;[http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=385162 એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) ગેટ્સ રિબ્રાન્ડીંગ નોડ] બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડ. 10 ફેબ્રુઆરી 2020&lt;/ref&gt; અને યુનાઇટેડ આરબ એમિરેટ્સમાં આવેલી તેની માલિકીની શાખાઓનું તેના નામ હેઠળ રિબ્રાન્ડીંગ કરવામાં આવશે.&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data/business/2010/February/business_February152.xml&amp;amp;section=business&amp;amp;col= યુએઇ'ઝ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બીકમ્સ આરબીએસ ઓન ફેબ્રુઆરી 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403082006/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data%2Fbusiness%2F2010%2FFebruary%2Fbusiness_February152.xml&amp;section=business&amp;col= |date=2015-04-03 }} ખાલીજ ટાઇમ્સ. 5 ફેબ્રુઆરી 2010&lt;/ref&gt;. એચએસબીસી (HSBC) હોલ્ડીંગ્ઝે જણાવ્યું કે તે રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડનો ભારતીય રિટેલ અને વ્યાપારી બેન્કિંગ કારોબાર 1.8 અબજ ડોલરમાં ખરીદશે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/banking/finance/banking/HSBC-to-buy-RBSs-India-retail-commercial-bank-operations/articleshow/6119654.cms |title=HSBC to buy RBS's India retail, commercial bank operations |access-date=2010-09-29 |archive-date=2010-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100810110434/http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/banking/finance/banking/HSBC-to-buy-RBSs-India-retail-commercial-bank-operations/articleshow/6119654.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.financialexpress.com/news/abn-amro-begins-rebranding-despite-hsbc-bid/577183/ એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બિગીન્સ રિબ્રાન્ડીંગ ડિસ્પાઇટ એચએસબીસી બિડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100212114415/http://www.financialexpress.com/news/abn-amro-begins-rebranding-despite-hsbc-bid/577183 |date=2010-02-12 }} ધી ફાઇનાન્સિયલ એક્સપ્રેસ. 9 ફેબ્રુઆરી 2010&lt;/ref&gt;

====ડચ સરકારની માલિકી====
2008ની નાણાંકીય કટોકટીમાં ફોર્ટિસના કારોબારમાં સતત આવી રહેલી સમસ્યાઓને પગલે ડચ સ્ટેટે નેધરલેન્ડના ફોર્ટિસના સમગ્ર કારોબાર (€16.8 બિલિયન) સંપૂર્ણ નિયંત્રણ મેળવી લીધુ, જેમાં ફોર્ટિસ સાથે સંકળાયેલા એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના કેટલોક હિસ્સો પણ સમાવિષ્ટ હતો.  ડચ સરકાર અને દે નેદરલેન્ડશી બેંકના પ્રેસિડેન્ટે ડચ ફોર્ટિસ અને એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના હિસ્સાનું વિલીનીકરણ થશે તેવી જાહેરાત કરી, જ્યારે બેંક રાજ્યની માલિકી હેઠળ છે.&lt;ref&gt; નવી બેંક 'એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)' નામથી જ ચાલુ રહે તેવી શક્યતા છે કેમકે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ની અસ્ક્યામતો ફોર્ટિસની અસ્ક્યામતોની સરખામણીએ ઘણી વધારે છે.

[http://www.minfin.nl/english/News/Newsreleases/2008/10/The_State_of_the_Netherlands_fully_acquires_Fortis_Bank_Nederland_Fortis_Insurance_Netherlands_Fortis_Corporate_Insurance_and_the_Fortis_share_in_ABN_AMRO_Holding ડચના નાણાં મંત્રાલયની જાહેરાત]&lt;/ref&gt;

જાન્યુઆરી 2009માં, એવું નોંધાયુ કે [[બેલ્જિયમ]]-સ્થિત ફોર્ટિસના શેરધારકો બેલ્જિયમ સરકાર સામે સમસ્યામાં મુકાયેલા નાણાંકીય સેવા આપતા જૂથને હસ્તગત કરવાના નિર્ણય સામે કેસ દાખલ કરવા વિચારી રહ્યા છે અને તેઓ ડચ સરકાર સામે પણ કેસ કરવાનું આયોજન ધરાવે છે. કેસનું પ્રારંભિક પરિણામ ડચ સરકારની તરફેણમાં આવ્યું. 

9 ફેબ્રુઆરી, 2010ના રોજ, ડચ સ્ટેટ દ્વારા હસ્તગત કરવામાં આવેલા એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના કારોબારને આરબીએસ (RBS) દ્વારા હસ્તાંતરિત ઉદ્યોગથી કાનૂની રીતે અલગ કરવામાં આવ્યા. તેને પગલે એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) હોલ્ડીંગ્ઝમાં જ બે અલગ બેંકોનું નિર્માણ થયું, ધી રોયલ બેંક ઓફ સ્કોટલેન્ડ અને એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બેંક નામની નવી સંસ્થા, ડચની મધ્યસ્થ બેંક દ્વારા બંનેને અલગ પરવાના આપવામાં આવ્યા&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.infogrok.com/index.php/financial-services/abn-amro-completes-legal-demerger.html |title=એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) કમ્પલીટ્સ લિગલ ડિવિલીનીકરણ |access-date=2010-09-29 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529030948/http://www.infogrok.com/index.php/financial-services/abn-amro-completes-legal-demerger.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

===ગોલ્ડમેન સાશ એસઇસી (SEC) ફરિયાદ===
એસઇસી (SEC) દ્વારા કોર્ટની એક પૂરવણીમાં એબીએન એમ્રો (ABN Amro)નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો જ્યારે તેણે 16 એપ્રિલ, 2010ના રોજ ગોલ્ડમેન સાશ અને ગોલ્ડમેનના એક સીડીઓ (CDO) ટ્રેડર સામે દાવો માંડ્યો. એસઇસી (SEC)એ એવો આક્ષેપ મુક્યો કે એબીએન એમ્રો (ABN Amro) ગોલ્ડમેન જે સીડીઓ (CDO) ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સનું સર્જન કરતી હતી તેની ખોટી બાજુએ હતી અને આથી ગોલ્ડમેને આઇકેબી (IKB) અને એબીએન એમ્રો (ABN Amro) બંનેને છેતર્યા છે અને એબીએન એમ્રો (ABN Amro) એવી જાહેરાત કરવામાં નિષ્ફળ રહી કે તેણે ખરીદીમાં ત્રીજા પક્ષકારને સામેલ કર્યો નથી, પરંતુ તેને બદલે હેજ ફન્ડના માર્ગદર્શન હેઠળ તે સીડીએસ (CDS)ના સોદામાં પક્ષકાર બની હતી. આ હેજ ફન્ડ પોલ્સન એન્ડ કંપની ડિફોસ્ટના આ પ્રસંગનો જંગી નાણાંકીય લાભ લેવા માટે સામેલ થઇ હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.docstoc.com/docs/34446105/Goldman-SEC|title=SEC Goldman Suit Court Fillings|date=16 April 2010}}&lt;/ref&gt;

==બેંકનો કારોબાર==
એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) 15 દેશોમાં કાર્યાલયો ધરાવે છે, પરંતુ તેના 32,000 કર્મચારીઓમાંથી 5,000 [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ્સ]]માં છે. તેની કામગીરીમાં 14 દેશોમાં ઉચ્ચ સંપત્તિ ધરાવતા ગ્રાહકો પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરતી ખાનગી બેંક અને કોમર્શિયલ અને વેપારી બેન્કિંગ કામગીરીનો સમાવેશ થાય છે, જે ઉર્જા, કોમોડિટીઝ અને પરિવહન તેમજ બ્રોકરેજ, ક્લિયરીંગ અને કસ્ટડી જેવા વિશેષ બજારોમાં કામગીરી ધરાવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.fins.com/Finance/Companies/1/ABN-AMRO-Bank-N-V એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) બેંક એન.વી. ઓવરવ્યૂ] FINS.com. 19 જૂલાઈ 2007ના રોજ પ્રવેશ&lt;/ref&gt;

==નાણાંકીય વિગતો==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;3&quot;
|+ &lt;td&gt;'''નાણાંકીય વિગતો''' &lt;/td&gt;
! વર્ષો
! 2002
! 2003
! 2004
! 2005
! 2006
|-
|  વ્યાજના વેચાણનો નફો  
|  €18.280 મિલિયન
|  €18.793 મિલિયન
|  €19.793 મિલિયન
|  €23.215 મિલિયન
|  €27.641 મિલિયન
|-
|  ઇબીઆઇટીડીએ (EBITDA)
|  €4.719 મિલિયન
|  €5.848 મિલિયન
|  €6.104 મિલિયન
|  €6.705 મિલિયન
|  €6.360 મિલિયન
|-
|  કુલ પરિણામ જૂથનો હિસ્સો
|  €2.267 મિલિયન
|  €3.161 મિલિયન
|  €4.109 મિલિયન
|  €4.443 મિલિયન
|  €4.780 મિલિયન
|-
|  કર્મચારીઓ
|  105,000
|  105,439
|  105,918
|  98,080
|  135,378
|}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.opesc.org/fiche-societe/fiche-societe.php?entreprise=AMRO |title=OpesC |access-date=2010-09-29 |archive-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110326035229/http://www.opesc.org/fiche-societe/fiche-societe.php?entreprise=AMRO |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==પૂર્વ કર્મચારીઓ==
એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના પૂર્વ કર્મચારીઓ:
*વ્લાદિમેર ગુર્ગનિડ્ઝ, જ્યોર્જિયાના પૂર્વ વડા પ્રધાન, એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ના પૂર્વ કર્મચારી

==સામાન્ય બાબતો==
===નામનો ઉપયોગ અને જોડણી===
બેંક બધા જ ક્ષેત્રોમાં પોતાની જાતને એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) તરીકે ઓળખાવે છે, જે બે પાયાની બેંકો એલ્જિમેન બેંક નેદરલેન્ડ અને એમ્સ્ટર્ડમ એન્ડ રોટ્ટેરડેમ બેંકના ટૂંકા નામો પર આધારિત છે, નામના બીજા ભાગના કિસ્સામાં બંને નગરોના નામના પ્રથમ બે અક્ષરોથી એમ્રો (AMRO) બને છે. આમ છતાં, તેને 'એબીએન (ABN)'ના ત્રણેય અક્ષરોને અલગ હોય એવી રીતે ઉચ્ચારવામાં આવે છે અને 'એમ્રો (Amro)'ને એક શબ્દ તરીકે, આ જ કારણથી કેટલાક માધ્યમો તેનો ઉચ્ચાર 'એબીએન એમ્રો (ABN Amro)' પણ કરે છે. બેંક વિષેના લખાણમાં બંને આવૃત્તિઓનો ઉપયોગ થાય છે, જોકે બેંક પોતે ફક્ત પ્રથમ મૂળાક્ષરોની આવૃત્તિને જ ઉપયોગમાં લે છે. મૌખિક વાતચીત દરમિયાન કેટલીક વાર બેંકને ફક્ત એબીએન (ABN) બેંક બોલવામાં આવે છે.

===લોગો અને સ્ટાઇલ===
લીલા અને પીળા રંગના શિલ્ડ લોગોની રચના 1991માં એબીએન એમ્રો (ABN AMRO) માટે ડિઝાઇન હાઉસ લેન્ડર અસોસિએટ્સ દ્વારા કરવામાં આવી હતી અને તેનો ઉપયોગ બેંક અને તેની બધી જ પેટાકંપનીઓ માટે બ્રાન્ડ તરીકે કરવામાં આવે છે.

==સંદર્ભો==
{{Reflist|2}}

==બાહ્ય લિંક્સ==
* [http://www.abnamro.com એબીએન એમ્રો (ABN AMRO)ની વેબસાઇટ]
* [http://video.marketwatch.com/market/business/abn-amro.htm?cpg=1 એબીએન (ABN) માર્કેટવોચનો અવાજ અને વીડીયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612201214/http://video.marketwatch.com/market/business/abn-amro.htm?cpg=1 |date=2008-06-12 }}


[[Category:નેધરલેન્ડની બેંકો]]
[[શ્રેણી:બેંક]]</text>
      <sha1>e9alctdena3fma8mesoam74vuq82bnp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>એટલાન્ટા, જ્યોર્જિયા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27337</id>
    <revision>
      <id>901023</id>
      <parentid>893112</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T19:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206832" sha1="70u60xeq0me3x4csnzevb1qwtoxi4vb" xml:space="preserve">&lt;!--{{Infobox settlement
|official_name            = Atlanta, Georgia
|settlement_type          = [[City]]
|nicknames                = Hotlanta,&lt;ref&gt;{{cite web  | last = Shelton  | first = Stacy  | title = 'Hotlanta' not steamiest in Georgia this summer  | publisher = ''The Atlanta Journal-Constitution''  | date=  2007-09-23  | url = http://www.ajc.com/metro/content/metro/stories/2007/09/22/heat_0923.html  | access-date = 2007-09-28}}&lt;/ref&gt; The A-T-L&lt;ref name=A-T-L/&gt;
|motto                = Resurgens ([[English language|English]] translation: ''Rising Again'')
|image_skyline            = Montage Atlanta.jpg
|imagesize                = 315px
|image_caption            = From top left: City skyline from [[Buckhead (Atlanta)|Buckhead]], the [[Georgia State Capitol]], [[Centennial Olympic Park]], [[World of Coca Cola]], [[Downtown Atlanta]] skyline, and [[Turner Field]]
|image_flag               = Flag of Atlanta, Georgia.png
|flag_size                =
|image_seal               = Seal of Atlanta.png
|seal_size                =
|image_shield             =
|shield_size              =
|image_blank_emblem       =
|blank_emblem_type        =
|blank_emblem_size        =
|image_map                = Fulton_County_Georgia_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Atlanta_Highlighted.svg
|mapsize                  = 250px
|map_caption              = Location and all 6 Zones in [[Fulton County, Georgia|Fulton]], [[DeKalb County, Georgia|DeKalb]], [[Cobb County]], [[Clayton County, Georgia|Clayton County]], and [[Gwinnett County]] counties and the state of [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
|image_map1               =
|mapsize1                 =
|map_caption1             =
|image_dot_map            =
|dot_mapsize              =
|dot_map_caption          =
|dot_x                    =
|dot_y                    =
|pushpin_map            =USA
|pushpin_map_caption    = Location in the United States
|coordinates_region  = US-GA
|subdivision_type  = [[List of sovereign states|Country]]
|subdivision_type1 = [[U.S. state|State]]
|subdivision_type2 = [[List of counties in Georgia (U.S. state)|County]]
|subdivision_name  = [[United States]]
|subdivision_name1 = [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
|subdivision_name2 = [[Fulton County, Georgia|Fulton]] , [[DeKalb County, Georgia|DeKalb]] &amp; [[Clayton County, Georgia|Clayton]]|government_footnotes     =
|government_type          =
|leader_title             = [[Mayor]]
|leader_name              = [[Kasim Reed]] ([[United States Democratic Party|D]])
|leader_title1            = 
|leader_name1             =
|leader_title2            =
|leader_name2             =
|leader_title3            =
|leader_name3             =
|leader_title4            =
|leader_name4             =
|established_title        = Terminus
|established_date         = 1837
|established_title2       = Marthasville
|established_date2        = 1843
|established_title3       = City of Atlanta
|established_date3        = 1847
|area_magnitude           = 1 E8
|unit_pref                =  Imperial
|area_footnotes           =
|area_total_km2           = 343.0
|area_land_km2            = 341.2
|area_water_km2           = 1.8
|area_total_sq_mi         = 132.4
|area_land_sq_mi          = 131.8
|area_water_sq_mi         = 0.6
|area_water_percent       =
|area_urban_km2           =
|area_urban_sq_mi         = 1962.9
|area_metro_km2           =
|area_metro_sq_mi         = 8376
|area_blank1_title        =
|area_blank1_km2          =
|area_blank1_sq_mi        =
|population_as_of         = est. 2009
|population_footnotes     =
|population_note          =
|population_total         = 540,921 ([[List of US cities by population|33rd]])
|population_density_km2   = 1551.5
|population_metro         = 5,475,213 ([[United States metropolitan area|9th]])
|population_density_metro_km2     = 243
|population_urban                 = 3499840
|population_density_urban_km2     =
|population_csa                   =5,729,304
|population_blank1_title          = [[Demonym]]
|population_blank1                = Atlantan
|population_density_blank1_km2    =
|population_density_blank1_sq_mi  =
|timezone                 = [[Eastern Standard Time|EST]]
|utc_offset               = -5
|timezone_DST             = [[Eastern Daylight Time|EDT]]
|utc_offset_DST           = -4
|latd = 33 |latm = 45 |lats = 18 |latNS = N
|longd = 84 |longm = 23 |longs = 24 |longEW = W
|coordinates_display      = inline,title
|elevation_footnotes      = 
|elevation_m              = 225-320
|elevation_ft             = 738-1050
|area_code                = [[Area code 404|404]], [[Area code 470|470]], [[Area code 678|678]], [[Area code 770|770]]
|postal_code_type         = [[ZIP code]]s
|postal_code              = 30060, 30301-30322, 30324-30334, 30336-30350, 30353
|blank_name               = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]]
|blank_info               = 13-04000{{GR|2}}
|blank1_name              = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID
|blank1_info              = 0351615{{GR|3}}
|blank2_name              =
|blank2_info              =
|website                  = [http://www.atlantaga.gov/ atlantaga.gov]
|footnotes                =
}}
--&gt;
'''એટલાન્ટા'''  ({{pron-en|ətˈlæntə}} અથવા {{IPA-en|ætˈlæntə|}}) એ યુ.એસ. સ્ટેટ ઓફ જ્યોર્જિયાનું પાટનગર અને સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર છે. 2009ના વર્ષ અનુસાર, એટલાન્ટામાં આશરે 540,921 વસ્તી હતી. તેનો મહાનગરીય વિસ્તાર, જેનું સત્તાવાર નામ એટલાન્ટા-સેન્ડી સ્પ્રીંગ્સ મેરિટ્ટા, જીએ એમએસએ (GA MSA) (જેને સામાન્ય રીતે '''મહાનગરીય એટલાન્ટા'''  કહેવાય છે) એ દેશમાં નવમો સૌથી મોટો મહાનગરીય વિસ્તાર છે, જેમાં આશરે 5.5 મિલિયન લોકોની વસ્તી હોવાનું મનાય છે. વધુમાં, એટલાન્ટા કંબાઇન્ડ સ્ટેટિસ્ટિકલ એરિયા માં આશરે 6 મિલિયન લોકોની વસ્તી છે, જે તેને અમેરિકન દક્ષિણપૂર્વમાં સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું મહાનગર બનાવે છે અને ઉભરી રહેલા મહાનગરોનું કેન્દ્રિત બિંદુ પાઇમોન્ટ એટલાન્ટિક મેગારિજીયન તરીકે ઓળખાય છે. સન બેલ્ટમાં આવેલા મોટા ભાગના વિસ્તારોની જેમ, એટલાન્ટા પ્રદેશમાં ભૂતકાળના દાયકામાં ભારે વૃદ્ધિ હતી, જેના કારણે 2000 અને 2008ની મધ્યમાં 1.13 મિલિયન નિવાસીઓનો ઉમેરો થયો હતો. ડલ્લાસ-ફોર્ટ વર્થ મેટ્રોપ્લેસ બાદ તે [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]નો સૌથી ઝડપી વૃદ્ધિ પામતો વિસ્તાર છે.&lt;ref&gt;www.economix.blogs.nytimes.com/2010/03/09/betting-on-atlanta&lt;/ref&gt;

ટોચનું કારોબાર શહેર અને વાહનવ્યવહાર કેન્દ્ર તરીકે ગણતા, &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allbusiness.com/company-activities-management/company-locations-facilities/6399916-1.html |title=Top Industry Publications Rank Atlanta as a LeadingCity for Business. &amp;#124; North America &gt; United States from |publisher=AllBusiness.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2009-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090419091606/http://www.allbusiness.com/company-activities-management/company-locations-facilities/6399916-1.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.business.gov/states/georgia/local/atlanta.html |title=Doing Business in Atlanta, Georgia |publisher=Business.gov |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2010-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100402084413/http://www.business.gov/states/georgia/local/atlanta.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એટલાન્ટામાં વિવિધ કંપનીઓના વડામથક છે, જેમ કે ધી કોકા કોલા કંપની, જ્યોર્જિયા-પેસિફિક, એટીએન્ડટી (AT&amp;amp;T) મોબિલીટી, સીએનએન (CNN), ડેલ્ટા એર લાઇન્સ, અને ટર્નર બ્રોકાસ્ટીંગ. એટલાન્ટામાં શહેરની હદમાં ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓનું સૌથી વધુ ચતુર્થ ક્મનું ધ્યાન છે (જોકે યુપીએસ, હોમ ડિપોટ અને ન્યુવેલ રબરમેઇડનો શહેરી હદમા સમાવેશ થતો નથી) અને ફોર્ચ્યુન 1000ની 75 ટકાથી વધુ કંપનીઓ મહાનગરીય વિસ્તારમાં હાજરી ધરાવે છે. એટલાન્ટા 270 અબજ ડોલરની કુલ મહાનગરીય પેદાશ ધરાવે છે, જે જ્યોર્જિયન અર્થતંત્રના 2/3 ભાગથી વધુનો હિસ્સો ધરાવે છે અને હાર્ટસફિલ્ડ-જેકસન એટલાન્ટા ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ, એ વિશ્વનું સૌથી વ્યસ્ત હવાઇમથક છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.atlanta-airport.com/docs/Traffic/200812.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-08 |archive-date=2009-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304021243/http://www.atlanta-airport.com/docs/Traffic/200812.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bizjournals.com/atlanta/stories/2008/03/10/daily44.html ડીઓટી: હાર્ટફિલ્ડ-જેકસનનું સૌથી વ્યસ્ત હવાઇમથક, એટલાન્ટાના બિઝનેસ ક્રોનિકલ ડેલ્ટા પાસે ત્રીજા ક્રમના સૌથી વધુ મુસાફરો હતા:]&lt;/ref&gt;

એટલાન્ટા ફુલ્ટોન કાઉન્ટીની દેશની બેઠક છે અને જ્યોર્જિયા રાજ્યની સરકારની બેઠક માટેનું પાંચમુ સ્થળ છે. એટલાન્ટા કંપની હદનો શહેરનો નાનો ભાગ ડિકાલ્બ કાઉન્ટી સુધી લંબાય છે. શહેરના નિવાસીઓ એટલાન્ટન્સ તરીકે જાણીતા છે.&lt;ref&gt;શબ્દ &quot;એટલાન્ટસ&quot;નો બહોળી રીતે [http://atlanta.bizjournals.com/atlanta/stories/2008/06/23/focus2.html સ્થાનિક માધ્યમો] અને [http://www.cnn.com/2008/US/weather/03/17/atlanta.tornado/index.html રાષ્ટ્રીય માધ્યમ]માં થાય છે. &lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ ==
એટલાન્ટા શહેરને સમાવતી જમીન એક વખતનું  નેટિવ અમેરિકન ગામ હતું જે સ્ટેન્ડિંગ પીચટ્રી તરીકે કહેવાતું હતું. એટલાન્ટાનો વિસ્તાર બની ગયેલી જમીન ચેરોકી અને ક્રિક્સ પાસેથી 1822માં વ્હાઇટ સેટલર્સ પાસેથી ડિકેટુર હોવા તરીકેના પ્રથમ વિસ્તાર સમાધાન તરીકે લેવામાં આવી હતી.

[[ચિત્ર:Peachtree1907.jpg|thumb|left|upright|એટલાન્ટાની મુખ્ય શેરી, 1907માં, પીચટ્રી સ્ટ્રીટ, સ્ટ્રીટકાર અને ઓટોમોબાઇલ્સથી વ્યસ્ત હતી. ]]

21 ડિસેમ્બર 1836ના રોજ જ્યોર્જિયા જનરલ એસેમ્બલીએ મિડવેસ્ટર્ન યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે વ્યાપાર માર્ગ પૂરો પાડવા માટે વેસ્ટર્ન અને એટલાન્ટિક રેલરોડ બાંધવા માટે મતદાન કર્યું હતું. &lt;ref name=&quot;W&amp;ARR&quot;&gt;{{cite web | title = Creation of the Western and Atlantic Railroad | work = About North Georgia | publisher = Golden Ink | url = http://ngeorgia.com/railroads/warr01.html | access-date = 2007-11-12 | archive-date = 2007-10-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071003030525/http://ngeorgia.com/railroads/warr01.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 1838 અને 1839 વચ્ચે ચિરોકી રાષ્ટ્રની બળજબરી પૂર્વકની બરતરફીને પગલે નવો જ વસ્તી વિનાનો વિસ્તાર રેલરોડના બાંધકામ માટે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો. લાઇન તરફનો પૂર્વીય ટર્મિનસ આસપાસનો વિસ્તારને વિકસાવવાનું સૌપ્રથમ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતુ અને તેથી તે સમાધાનને 1837માં &quot;ટર્મિનસ&quot;નુ નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જેમણે ત્યાં નિવાસો અને જનરલ સ્ટોરનું બાંધકામ કર્યું હતું તેવા જોહ્ન થ્રેશરના નામની પાછળ હૂલામણું નામ થ્રેશરવિલે આપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://georgiainfo.galileo.usg.edu/gahistmarkers/thrashervillehistmarker.htm થ્રેસરવિલે સ્ટેટ હિસ્ટોરિકલ માર્કર], સુધારો 13-11-2009ના રોજ.&lt;/ref&gt; 1842 સુધીમાં, આ સમાધાન અંતર્ગત છ ઇમારતો અને 30 નિવાસો હતા અને શહેરને &quot;માર્થાસવિલે&quot; એવુ પુનઃનામ આપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;shorthistory&quot;&gt;{{cite web | title = A Short History of Atlanta: 1782–1859 | publisher = CITY-DIRECTORY, Inc. | date = 2007-09-22 | url = http://www.city-book.com/Overview/history/history1.htm | access-date = 2007-12-01 | archive-date = 2008-12-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081207044632/http://www.city-book.com/Overview/history/history1.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; જ્યોર્જિયા રેલરોડના મુખ્ય એન્જિનીયર, જે. એજર થોમસને વિસ્તારનું નામ વેસ્ટર્ન અને એટલાન્ટિક રેલરોડ, કે જેને ઝડપથી ટૂંકુ કરીને &quot;એટલાન્ટા&quot; કરવામાં આવ્યું હતું તેની પાછળ બદલીને &quot;[[એટલાન્ટીક મહાસાગર|એટલાન્ટિકા]]-[[પ્રશાંત મહાસાગર|પેસિફિકા]]&quot; રાખવામાં આવે તેવું સુચન કર્યું હતું. &lt;ref name=&quot;shorthistory&quot;/&gt; નિવાસીઓએ તેને મંજૂરી આપી હતી અને શહેરની 29 ડિસેમ્બર 1847ના રોજ એટલાન્ટા તરીકે સ્થાપના થઇ હતી. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ourgeorgiahistory.com/date/December_29|title=Georgia History Timeline Chronology for December&amp;nbsp;29|publisher=Our Georgia History|access-date=2007-08-30|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927222414/http://ourgeorgiahistory.com/date/December_29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1854 સુધીમાં, અન્ય એક રેલરોડે એટલાન્ટાને લાગ્રેંજ સાથે જોડ્યુ હતું અને 1860 સુધીમાં શહેરની વસ્તી વધીને 9,554ની થઇ હતી.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Storey | first = Steve | title = Atlanta &amp; West Point Railroad | publisher = Georgia's Railroad History &amp; Heritage | url = http://railga.com/atlwp.html | access-date = 2007-09-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Atlanta Old and New: 1848 to 1868 | work = Roadside Georgia | publisher = Golden Ink | url = http://roadsidegeorgia.com/city/atlanta02.html | access-date = 2007-11-13 | archive-date = 2007-10-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071021093026/http://roadsidegeorgia.com/city/atlanta02.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

અમેરિકન નાગરિક યુદ્ધ દરમિયાન, એટલાન્ટાને અગત્યના રેલરોડ અને લશ્કર પૂરું પાડતા કેન્દ્ર તરીકે ગણવામાં આવતું હતું. 1864માં, શહેર મોટા કેન્દ્રીય આક્રમણનો લક્ષ્યાંક બની ગયું હતું. એટલાન્ટા દ્વારા હાલમાં જે વિસ્તાર આવરી લેવામાં આવ્યો છે તે વિવિધ લડાઇઓનું દ્રશ્ય છે, જેમાં પીચટ્રી ક્રિકની લડાઇ, એટલાન્ટાની લડાઇ, અને એઝરા ચર્ચની લડાઇનો સમાવેશ થાય છે. યુનિયન જનરલ વિલીયમ ટી. શેર્મને ચાર મહિના સુધી ઘેરો ઘાલ્યા બાદ અને તમામ જાહેર ઇમારતો અને મળતીયાઓની શક્ય મિલકતોનો નાશ કરવાનો હૂકમ આપ્યા બાદ 1 સપ્ટેમ્બર 1864ના રોજ, મળતીયા જનરલ જોહ્ન બેલ હૂડે એટલાન્ટા ખાલી કરાવ્યું હતું. તેના પછીના દિવસે મેયર જેમ્સ કેલહૌને શહેરને સોંપી દીધુ હતું અને 7 સપ્ટેમ્બરના રોજ શેર્મને શહેરી પ્રજાને ખાલી કરવાનો હૂકમ આપ્યો હતો. ત્યાર બાદ તેણે પોતાન દક્ષિણમાં ચાલવાની તૈયારી રૂપે 11 નવેમ્બરના એટલાન્ટાને સંપૂર્ણ રીતે બાળી નાખવાનો હૂકમ આપ્યો હતો, જોકે તેણે શહેરના ચર્ચો અને દવાખાનાઓને તેમાંથી બાકાત રાખ્યા હતા. &lt;ref name=&quot;shorthistory2&quot;&gt;{{cite web | title = A Short History of Atlanta: 1860–1864 | publisher = CITY-DIRECTORY, Inc. | date = 2007-09-22 | url = http://www.city-book.com/Overview/history/history2.htm | access-date = 2007-12-01 | archive-date = 2008-12-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081207134912/http://www.city-book.com/Overview/history/history2.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Battle of Atlanta.png|thumb|left|યુએસ સિવીલ યુદ્ધ દરમિયાન એટલાન્ટાની લડાઇ, 1864]]

શહેરનું પુનઃગઠન ધીમુ રહ્યું હતું. 1867થી 1888 સુધી, યુ.એસ. સૈનિકોએ પુનઃગઠન યુગ સુધારાઓ કરવા માટે દક્ષિણપૂર્વ એટલાન્ટામાં મેકફેરસન બેરેક્સ પર કબજો જમાવ્યો હતો. નવા મુક્ત કરાયેલા ગુલામોને સહાય કરવા માટે ફ્રીડમેન્સ બ્યૂરોએ મુક્ત કરાયેલા લોકોને સહાય કરતી અસંખ્ય સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને અમેરિકન મિશનરી અસોસિએશન સાથે મળીને કામ કર્યું હતું. 1868માં, એટલાન્ટા રાજ્યની રાજધાની તરીકેના પાંચમા શહેર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Jackson | first = Edwin L. | title = The Story of Georgia's Capitols and Capital Cities | publisher = Carl Vinson Institute of Government, University of Georgia | url = http://www.cviog.uga.edu/Projects/gainfo/capital.htm#anchor671763 | access-date = 2007-11-13 | archive-date = 2007-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071009145856/http://www.cviog.uga.edu/Projects/gainfo/capital.htm#anchor671763 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; કોનફેડરેટ (સાથી, મળતીયા) સોલ્જર્સ હોમ 1901થી 1941 દરમિયાનમાં વિકલાંગ અને વૃદ્ધ જ્યોર્જિયા નિવૃત્ત સૈનિકો માટે ઘર બનાવનાર હતું. &lt;ref&gt;આર.બી. રોસેનબર્ગ, ''[http://www.worldcat.org/oclc/27683131 જીવંત સ્મૃતિચિહ્નો: સૈનિકમિત્રોના ન્યુ સાઉથમાં આવેલા રહેઠાણો]''  (ચેપલ હીલ, એન.સી.: યુનિવર્સિટી ઓઓફ નોર્થ કેરોલીના પ્રેસ, 1993), 215 અને 218, કહે છે કે જ્યોર્જિયા આર્કાઇવ્સ એન્ડ હિસ્ટ્રી વિભાગ, એટલાન્ટાએ પ્રવેશ માટેની અરજીઓ મેળવી હતી, બોર્ડ ઓફ ટ્રસ્ટીના મળેલા પત્રો, અગત્યની નોંધો અને અહેવાલો, હોસ્પિટલ રેકોર્ડ બુક, બીલો, ફાળો આપનાર વ્યક્તિઓની યાદી, વેતનો, પરચૂરણ કામોની યાદી, પ્રવેશની નોંધ, રજા આપેલ અને અવસાન, દાનની યાદી, સાથે રહેનાર વ્યક્તિઓનું રજિસ્ટર, જ્યોર્જ એન. સૌસે ડાયરી, અને મુલાકાતી રજિસ્ટર અને એટલાન્ટા ઐતિહાસિક સોસાયટી, એટલાન્ટા સાથી નિવૃત્ત લશ્કરીઓની ફાઇલ પણ ધરાવે છે. &lt;/ref&gt; ''એટલાન્ટા બંધારણ'' ના સંપાદક હેનરી ડબ્લ્યુ. ગ્રેડીએ શહેરને રોકાણકારના &quot;ન્યુ સાઉથ&quot; શહેર તરીકે આગળ ધપાવ્યું હતું, જે આધુનિક અર્થતંત્ર અને કૃષિ પર ઓછું નિર્ભર એવા શહેર તરીકે બંધાયું હતું. જોકે, એટલાન્ટાનો વિકાસ થયો હતો, તેની સાથે નીતિવાદ અને જાતિવાદના તણાવો પણ વધ્યા હતા. 1906ના એટલાન્ટાના જાતિવાદના તોફાને ઓછામાં ઓછા 27 લોકોના મૃત્યુ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.1906atlantaraceriot.org/|title=Atlanta Race Riot|publisher=The Coalition to Remember the 1906 Atlanta Race Riot|access-date=2006-09-06|archive-date=2008-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080921160623/http://www.1906atlantaraceriot.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; નિપજાવ્યા હતા અને 70થી વધુને ઇજા થઇ હતી.

15 ડિસેમ્બર 1939ના રોજ, એટલાન્ટાએ ''ગોન વિથ ધ વિન્ડ''  ફિલ્મનો પ્રિમીયર યોજ્યો હતો, જે એટલાન્ટામાં જન્મેલા માર્ગારેટ મિશેલની શ્રેષ્ઠતમ વેચાણ ધરાવતી સમાન નામની નવલકથા પર આધારિત હતી. અભિનેતાઓ ક્લાર્ક ગેબલ, વિવીયન લેઇઘ, ઓલિવા ડિ હેવિલાન્ડ અને સુપ્રસિદ્ધ નિર્માતા ડેવિડ ઓ. સેલ્ઝનિકે આ પ્રસંગે હાજરી આપી હતી, જે હાલમાં નાશ કરાયેલા લોવના ગ્રાન્ડ થિયેટર ખાતે યોજાયો હતો. લેસલી હોવર્ડ યુદ્ધ માટે ઇંગ્લેંડ પરત ફર્યા હતા. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ngeorgia.com/ang/Atlanta_Premiere_of_Gone_With_The_Wind |title=Atlanta Premiere of Gone With The Wind |publisher=Ngeorgia.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2010-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115033241/http://ngeorgia.com/ang/Atlanta_Premiere_of_Gone_With_The_Wind |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સત્કાર જ્યોર્જિયન ટેરેસ હોટેલ ખાતે યોજાયો હતો, જે હજુ પણ ઊભુ છે.

[[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન મેરિએટ્ટાના પરામાં આવેલી બેલ એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદન ફેક્ટરીએ શહેરની વસ્તી અને અર્થતંત્રને વેગ આપવામાં સહાય કરી હતી. યુદ્ધના થોડા સમય બાદ રોગ નિયંત્રણ અને અવરોધ કેન્દ્રની એટલાન્ટામાં સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;{{cite web | title = Commemorating CDC's 60th Anniversary | work = CDC Website | publisher = Centers for Disease Control and Prevention (CDC) | url = http://www.cdc.gov/about/history/60th.htm | access-date = 2008-04-18}}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Ebenezer-Baptist-from-pulpit.jpg|thumb|left|સ્વીટ ઔબર્નમા ઐતિહાસિક એબેન્ઝર ચર્ચની આંતરિક કલા.]]
સીમાચિહ્નના મુદ્દે યુ.એસ. સુપ્રીમ કોર્ટનો ''[[બ્રાઉન વિ. બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશન]]''  અંગેના ચૂકાદાએ [[નાગરિક હક્ક ચળવળ]]ના પ્રારંભમાં સહાય કરી હતી, તેમજ એટલાન્ટામાં જાતિવાદ અશાંતિ પોતાની જાતને હિંસાની ક્રિયામાં દર્શાવવા શરૂ થઇ હતી. 12 ઓક્ટોબર 1958ના રોજ,  પીચટ્રી શેરી પર આવેલું રિફોર્મ યહૂદીઓના મંદિરને બોમ્બથી ઉડાવી દેવામાં આવ્યું હતું ; સાયનાગોગની રબ્બી, જેકોબ રોથચિલ્ડ આ સંકલનના ભારે પ્રભાવશાળી વકીલ હતી. &lt;ref&gt;{{cite book
| last = Greene
| first = Melissa Faye
| authorlink =
| coauthors =
| title = The Temple Bombing
| publisher = Da Capo Press
| year = 2006
| location = Cambridge, Massachusetts
| isbn = 9780306815188}}&lt;/ref&gt; યહૂદી વિરુદ્ધના ગોરા તરફેણકારીઓનું જૂથ પોતાની જાતને &quot;કોનફેડરેટ અંડરગ્રાઉન્ડ&quot; કહેવડાવતા હતા અને જવાબદારીનો દાવો કર્યો હતો.

એટલાન્ટા 1960માં નાગરિક હક્ક ચળવળનું મોટું સંચાલકીય કેન્દ્ર હતું, કેમ કે એટલાન્ટાની ઐતિહાસિક બ્લેક કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓના ડો. માર્ટીન લ્યુથર કીંગ અને વિદ્યાર્થીઓએ ચળવળની આગેવાનીમાં મોટો ભાગ ભજવ્યો હતો. અનેક અગત્યના બે નાગરિક હક્ક સંસ્થાઓ સાઉધર્ન ક્રિશ્ચિયન લિડરશીપ કોન્ફરન્સ અને સ્ટુડન્ટ નોનવાયોલન્ટ કોઓર્ડિનેટીંગ કમિટી, તેમના વડામથકો એટલાન્ટામાં ધરાવતા હતા.
નાગરિક હક્કોના યુગ દરમિયાન કેટલોક જાતિ વિરોધ હોવા છતા એટલાન્ટાના રાજકીય અને વ્યાવસાયિક આગેવાનોએ એટલાન્ટાની &quot;વ્યસ્ત શહેર ધિક્કારને પાત્ર&quot; તરીકેની છાપનું જતન કરવા માટે ભારે મહેનત કરી હતી. 1961માં, એટલાન્ટાના મેયર ઇવાન એલેન જુનિયર પોતાના શહેરની જાહેર શાળાને એકરૂપ કરવા ટેકો આપવા માટે થોડા દક્ષિણ ગોરા મેયરમાંના એક બન્યા હતા. &lt;ref&gt;{{cite journal
| last = Hornsby
| first = Alton
| authorlink =
| coauthors =
| title = Black Public Education in Atlanta, Georgia, 1954–1973: From Segregation to Segregation
| journal = The Journal of Negro History
| volume = 76
| issue = 1
| pages = 21–47
| publisher = Association for the Study of African-American Life and History, Inc.
| date = Winter&amp;nbsp;— Autumn, 1991
| id = ISSN 00222992}}&lt;/ref&gt;

આફ્રિકન અમેરિકન એટલાન્ટાના નિવાસીઓએ વધતા જતા રાજકીય. પ્રભાવ સામે પ્રથમ આફ્રિકન-અમેરિકન મેયરની 1973ની ચુંટણીમાં દેખાવો કર્યા હતા. તેઓ 20મી સદીના અંતમાં શહેરમાં બહુમતી ધરાવનાર બન્યા હતા, પરંતુ પેટાશહેરીકરણ, વધતા જતા ભાવ, તેજીમય અર્થતંત્ર અને નવા સ્થળાંતર કરેલાઓના કારણે શહેરમાં તેમની ટકાવારી 1980માં જે 69 ટકા જેટલી ઊંચી હતી તે ઘટાડીને 2004માં 54 ટકાની કરી હતી. સ્થળાંતર કરીને આવેલા નવા લોકો જેમ કે લેટિનોસ અને એશિયન્સ પણ શહેરની વસ્તીમાં ફેરફાર કરે છે, જેમાં ગોરા નિવાસીઓની ઘૂસણખોરીનો પણ સમાવેશ થાય છે. &lt;ref name=&quot;nyt-031106&quot;&gt;{{cite news | publisher=The New York Times | first=Shaila | last=Dewan | date=March 11, 2006 | title=Gentrification Changing Face of New Atlanta | url=http://www.nytimes.com/2006/03/11/national/11atlanta.html?ei=5090&amp;en=bf1cb813a14f4341&amp;ex=1299733200&amp;adxnnl=0&amp;partner=rssuserland&amp;emc=rss&amp;adxnnlx=1142054955-6bzVsYXnlCDNwbMJEoswIg&amp;pagewanted=all}}&lt;/ref&gt;

1990માં, એટલાન્ટાની પસંદગી 1996 સમર ઓલિમ્પીક્સના સ્થળ માટે થઇ હતી. જાહેરાતને પગલે એટલાન્ટાએ શહેરના બગીચાઓ, રમતની સુવિધાઓ અને વાહનવ્યવહારમાં સુધારો કરવા માટે વિવિધ મોટા બાંધકામ પ્રોજેક્ટો હાથ ધર્યા હતા. એટલાન્ટા સમર ઓલિમ્પીક્સ યોજનારું ત્રીજું અમેરિકન શહેર બન્યું હતું. રમતોને પણ અસંખ્ય સંચાલકીય બિનકાર્યક્ષમતાઓ દ્વારા તેમજ સેનેટેનિયલ ઓલિમ્પીક પાર્ક બોમ્બીંગને કારણે નુક્શાન થયું હતું. &lt;ref&gt;{{cite web
| last =
| first =
| authorlink =
| coauthors =
| title = Olympic Games Atlanta, Georgia, U.S., 1996
| work = Encyclopædia Britannica online
| publisher = Encyclopædia Britannica
| date =
| url = http://www.britannica.com/eb/article-249564/Olympic-Games
| access-date = 2008-01-02}}&lt;/ref&gt;

સમકાલીન એટલાન્ટાને કેટલીકવાર જે ઝડપી વૃદ્ધિ ધરાવતા હોય અને શહેરી અસ્તવ્યસ્તતા ધરાવતા શહેરોના મૂળ શહેર તરીકે ગણવામાં આવે છે.  &lt;ref name=&quot;koolhaas&quot;&gt;{{cite book |last=Koolhaas |first=Rem | authorlink=Rem Koolhaas |coauthors=[[Bruce Mau]] |title=[[S,M,L,XL]] |year=1996 |publisher=Monacelli Press |location=[[New York City]] |isbn=1-885254-86-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nyt-022500&quot;&gt;{{cite news | last=Apple, Jr. | first=R.W. | publisher=The New York Times | title=ON THE ROAD: A City in Full: Venerable, Impatient Atlanta | date=February 25, 2000 | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=travel&amp;res=9C0DE3DF1E30F936A15751C0A9669C8B63 | access-date = 2007-09-28}}&lt;/ref&gt; મોટા શહેરો સિવાય, મહાનગર એટલાન્ટા જે વૃદ્ધિને અવરોધે તેવી કોઇ કુદરતી સરહદ જેમ કે સમુદ્ર, તળાવો અથવા પર્વતો ધરાવતું નથી. 

શહેરની અર્થતંત્ર આધારિત નીતિઓ માટે એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી જેવી સંસ્થાઓ દ્વારા તાજેતરમાં જ પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી. &lt;ref name=&quot;EPA&quot;&gt;{{cite web | last=Carl | first=Terry | publisher=[[United States Environmental Protection Agency|Environmental Protection Agency]] | title=EPA Congratulations Atlanta on Smart Growth Success| date=November 18, 2005 | url=http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/9f9e145a6a71391a852572a000657b5e/0e30c482fa56b3ac852570d00057768b!OpenDocument | access-date = 2008-04-15}}&lt;/ref&gt; 2009માં, એટલાન્ટાના વિર્જીનીયા-હાઇલેન્ડ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌપ્રથમ કાર્બન ન્યુટ્રલ ઝોન બન્યું હતું. વેરુસ કાર્બન ન્યુટ્રલે ભાગીદારીનું સર્જન કર્યું હતું જે વેલી વુડ કાર્બન સિક્વેસ્ટ્રેશન પ્રોજેક્ટ (ગ્રામિણ જ્યોર્જિયામાં જંગલના અસંખ્ય એકર)ને સીધી રીતે ભંડોળ પૂરું પાડવા શિકાગો ક્લાયમેટ એક્સચેંજ મારફતે ઐતિહાસિક કોર્નર વિર્જીનીયા હાઇલેન્ડ શોપીંગ અને ડાઇનીંગ પડોશપણા રિટેઇલ ડિસ્ટ્રીક્ટના 17 વેપારીઓને સાંકળે છે.&lt;ref&gt;{{Citation | last = Jay | first = Kate | title = First Carbon Neutral Zone Created in the United States | date = November 14, 2008 | url = http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS164153+14-Nov-2008+PRN20081114 | access-date = ઑક્ટોબર 8, 2010 | archivedate = સપ્ટેમ્બર 7, 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090907024146/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS164153+14-Nov-2008+PRN20081114 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation | last = Auchmutey | first = Jim | title = Trying on carbon-neutral trend | newspaper = Atlanta Journal-Constitution | date = January 26, 2009 | url = http://www.ajc.com/services/content/printedition/2009/01/26/carbon0126b.html}}
&lt;/ref&gt;

== ભૂગોળ ==
=== સ્થાનિક ભૂગોળ ===
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરોના અનુસાર, શહેરની જમીનનો કુલ વિસ્તાર {{convert|343.0|km2|sqmi|1|abbr=on}}. {{convert|341.2|km2|sqmi|1|abbr=on}} જમીન અને {{convert|1.8|km2|sqmi|0|abbr=on}} પાણીનો છે. 
કુલ વિસ્તાર 0.54 ટકા પાણી છે. આશરે {{convert|1050|ft|m|0}} સમુદ્રી સ્તરના સરેરાશ કરતા ઉપર હવાઇમથક {{convert|1010|ft|m|0}}, સાથે એટલાન્ટા હટ્ટાહોચી નદીની દક્ષિણે ટોચ પર છે.

ઇસ્ટર્ન કોન્ટિનેન્ટલ ડિવાઇડ રેખા દક્ષિણમાંથી એટલાન્ટામાં પ્રવેશે છે અને શહેરના નીચાણવાળા વિસ્તારમાં પ્રવેશે છે. શહેરના નીચાણવાળા ભાગમાંથી વિભાજન રેખા ડિકૈબ એવેન્યુ સાથે પૂર્વ તરફ ખસે છે અને સીએસએક્સ (CSX) રેલ લાઇન ડિક્ટૌર દ્વારા ખસે છે.&lt;ref name=&quot;divide&quot;&gt;{{cite web | last = Yeazel | first = Jack | title = Eastern Continental Divide in Georgia | date = 2007-03-23 | url = http://www.gpsinformation.org/jack/Divide/Divide.html | access-date = 2007-07-05 | archive-date = 2007-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070529182756/http://www.gpsinformation.org/jack/Divide/Divide.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; દક્ષિણ અને પૂર્વ તરફ પર જે વરસાદી પાણી પડે છે તે અંતે [[એટલાન્ટીક મહાસાગર|એટલાન્ટીક સમુદ્ર]]માં જાય છે, જ્યારે ઉત્તર અને પશ્ચમ તરફ પડતા વરસાદી પાણી ચટ્ટાહોચી નદી &lt;ref name=&quot;divide&quot;/&gt; મારફતે મેક્સિકોના અખાતમાં જાય છે. નદી એ એસીએફ નદી તટપ્રદેશનો ભાગ છે, અને તેમાંથી એટલાન્ટા અને તેના ઘણા પડોશી પાણી ખેંચે છે. શહેરના દૂર ઉત્તરપશ્ચિમ છેડે આવેલ હોવાથી નદીનો ઘણો ખરો કુદરતી વારસો ચટ્ટાહોચી રિવર નેશનલ રિક્રિયેશન એરિયા દ્વારા ભાગમાં હજુ સુધી સચવાઇ રહ્યો છે. જોકે ડાઉનસ્ટ્રીમ વધુ પડતા પાણીનો દુષ્કાળ વખતે અને [[પૂર]] દરમિયાન થતા પ્રદૂષણ વખતે ઉપયોગ થાય છે, જે પડોશી રાજ્યો અલાબામા અને ફ્લોરિડા સાથે તકરાર અને કાનૂની લડાઇનો સ્ત્રોત છે.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Florida, Alabama, Georgia water sharing | publisher = WaterWebster | date = | url = http://www.waterwebster.com/FloridaAlabamaGeorgia.htm | format = news archive | access-date = 2007-07-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Fact Sheet&amp;nbsp;– Interstate Water Conflicts: Georgia&amp;nbsp;— Alabama&amp;nbsp;— Florida | publisher = Metro Atlanta Chamber of Commerce | date =  | url = http://www.metroatlantachamber.com/macoc/initiatives/img/tri-statefactsheet.pdf | format = PDF | access-date = 2007-07-05 | archive-date = 2006-02-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060220034927/http://www.metroatlantachamber.com/macoc/initiatives/img/tri-statefactsheet.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

=== આબોહવા ===
[[ચિત્ર:AtlantaSnow.jpg|thumb|શિયાળુ બરફ આચ્છાદન સાથે એટલાન્ટાનો પાઇમોન્ટ પાર્ક.]] કોપ્પેન વર્ગીકરણ અનુસાર એટલાન્ટા ભેજવાળું ઉષ્ણકટીબંધીય આબોહવા, (સીએફએ) ધરાવે છે, જેમાં ગરમી હોય છે, ભેજવાળો ઉનાળો અને થોડી હળવી આબોહવા હોય છે, પરંતુ પ્રસંગોપાત દક્ષિણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ધોરણો અનુસાર ઠંડો શિયાળો પણ આવે છે. જુલાઇમાં સૌથી વધુ સરેરાશ {{convert|89|°F|°C|0}} અથવા તેનાથી ઉપર અને નીચી સરેરાશ વાળું તાપમાન હોય છે.  {{convert|71|°F|°C|0}}.&lt;ref name=&quot;weather&quot;&gt;{{cite web | title = Monthly Averages for Atlanta, Georgia (30303) | publisher = [[Weather Channel]]| format = Table | url = http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/30303?from=36hr_bottomnav_business | access-date = 2008-03-23}}&lt;/ref&gt; અસતત રીતે, તાપમાનમાં વધારો પણ થાય છે. {{convert|100|°F|°C|0}}. શહેરમા સૌથી વધુ તાપમાન {{convert|105|°F|°C|0}}, જુલાઇ 1980માં નોંધાયું હતું. &lt;ref name=&quot;weather&quot;/&gt; જાન્યુઆરી સૌથી વધુ ઠંડો મહિનો છે, જેમાં સરેરાશ ઊંચુ {{convert|52|°F|°C|0}}, અને નીચુ તાપમાન હોય છે. {{convert|33|°F|°C|0}}.&lt;ref name=&quot;weather&quot;/&gt; ઉત્તર જ્યોર્જિયા પ્રદેશમાં સામાન્ય રીતે સરેરાશ નીચુ તાપમાન ઊંચામાં 20 ડિગ્રી હોય છે અને નીચુ તાપમાન 30 ડિગ્રી જેટલું હોય છે. શિયાળામાં હૂંફાળા મોજાઓ વસંતઋતુમાં તાપમાન 60 ડિગ્રી (માઇનસ તાપમાન) અને 70 ડિગ્રી (નીચુ 20 ડિગ્રી) તાપમાન સુધી લાવી શકે છે અને આર્કટિક હવાના મોજાઓ રાત્રિના સમયગાળામાં અત્યંત નીચા તાપમાન -11થી -7 સેલ્સીયસ ડિગ્રી સુધી) ઘટી શકે છે. અત્યાર સુધીમાં સૌથી ઠંડુ તાપમાન {{convert|-9|°F|°C|0}} ફેબ્રુઆરી 1899માં નોંધાયું હતું. &lt;ref name=&quot;weather&quot;/&gt; તેની નજીકમાં બીજી વખત {{convert|-8|°F|°C|0}} સૌથી નીચુ તાપમાન જાન્યુઆરી 1985માં ગયુ હતું. &lt;ref name=&quot;weather&quot;/&gt; એટલાન્ટા સમાન અક્ષાંસ પર આવેલા અન્ય દક્ષિણી શહેરોની તુલનામાં વધુ તાપમાનવાળી આબોહવા ધરાવે છે, કેમ કે તે સમુદ્રના સ્તરની {{convert|1050|ft|m}} ઉપર સંબંધિત રીતે ઊંચા સ્થાન પર આવેલું છે.

દક્ષિણપૂર્વ યુ.એસ.ના બાકીના ભાગની જેમ એટલાન્ટા પુષ્કળ વરસાદ પ્રાપ્ત કરે છે, જે સંબંધિત રીતે આખા વર્ષમાં ફેલાયેલું છે. સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ છે {{convert|50.2|in|mm|0}}.&lt;ref name=&quot;The Weather Channel Averages&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.weather.com/outlook/health/fitness/wxclimatology/monthly/USGA0028| title=Monthly Averages for Atlanta, GA| publisher=[[Weather.com]]| access-date=2006-04-02| archive-date=2008-03-07| archive-url=https://web.archive.org/web/20080307105909/http://www.weather.com/outlook/health/fitness/wxclimatology/monthly/USGA0028| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સરેરાશ વર્ષ 36 દિવસો સુધી [[ધુમ્મસ]] મેળવે છે; જ્યારે હિમવર્ષા સરેરાશ {{convert|2|in|cm|0}} આખા વર્ષ સુધી ચાલે છે. અત્યંત ભારે વાવાઝોડુ {{convert|10|in|cm|0}} 23 જાન્યુઆરી, 1940ના રોજ આવ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ourgeorgiahistory.com/chronpop/1000010| publisher=Our Georgia History| title=Atlanta, Georgia (1900–2000)| access-date=2006-04-02| archive-date=2006-03-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20060327073140/http://www.ourgeorgiahistory.com/chronpop/1000010| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
હિમવર્ષાના વાવાઝોડાઓ ભાગ્યે જ આવે છે, પરંતુ શક્યતઃ માર્ચ 1993માં એક વખત આવ્યું હતું. સતત હિમ વાવાઝોડાઓ સ્નો કરતા વધુ મુશ્કેલીનું કારણ બની શકે છે, આવું અત્યંત ભયાનક વાવાઝોડુ કદાચ 7 જાન્યુઆરી 1973માં આવ્યું હોવાનું મનાય છે. &lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.weather.com/encyclopedia/winter/ice.html| work=Storm Encyclopedia| publisher=[[Weather.com]]| title=Ice Storms| access-date=2006-04-02| archive-date=2007-08-05| archive-url=https://web.archive.org/web/20070805095857/http://www.weather.com/encyclopedia/winter/ice.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
{{Atlanta weatherbox}}

2007માં, અમેરિકન લંગ અસોસિએશને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આંશિક પ્રદૂષણનો 13મો સૌથી વધુ સ્તર ધરાવતું હોવા તરીકે ક્રમ આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citymayors.com/environment/polluted_uscities.html|title=City Mayors: The most polluted US cities|publisher=citymayors.com|access-date=2007-10-25}}&lt;/ref&gt; પ્રદૂષણ અને રજકણોના મિશ્રણ અને વીમો નહી ધરાવતા શહેરીજનોને અસ્થામા લાગુ પડ્યો હતો અને એલર્જી ફાઉન્ડેશન ઓફ અમેરિકા એટલાન્ટાને સૌથી વધુ અસ્થામાથી પીડાતા લોકો ધરાવતું સૌથી ખરાબ અમેરિકન શહેર તરીકે નામ આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.medscape.com/viewarticle/550984|title=Atlanta Named 2007 &quot;Asthma Capital&quot;|publisher=2007 [[WebMD]] Inc.|access-date=2007-10-25|archive-date=2007-06-13|archive-url=https://archive.is/20070613103155/http://www.medscape.com/viewarticle/550984|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

14 માર્ચ 2008ના રોજ, ઇએફ2 (EF2) વિનાશક ચક્રવાત ડાઉનટાઉન એટલાન્ટામાં હવાના દબાણ સાથે ત્રાટક્યું હતું{{convert|135|mph|0|abbr=on}}. વિનાશક ચક્રવાતને કારણે ફિલીપ્સ એરેના, વેસ્ટીન પીચટ્રી પ્લાઝા હોટેલ, જ્યોર્જિયા ડોમ, સેનેટેનીયલ ઓલિમ્પીક પાર્ક, સીએનએન સેન્ટર, અને જ્યોર્જિયા વર્લ્ડ કોંગ્રેસ સેન્ટરને નુક્શાન થયું હતું. તેણે વાઇન શહેરના પડોશી વિસ્તારોને પણ પશ્ચિમમાં અને કેબાગેટાઉન, અને ફુલટોન બેગ એન્ડ કોટન મિલ્સ ને પૂર્વમાં નુક્શાન પહોંચાડ્યું હતું. ડઝનેક જેટલી ઇજાઓ થઇ હતી, ત્યારે ફક્ત એકનું જ મોત થયું હોવાના અહેવાલ છે.&lt;ref
name=&quot;ajctornado&quot;&gt;એબરલી, ટીમ; શિયા, પાઉલ. &quot;[http://dr.coxnewsweb.com/www.ajc.com/content/stories/atlanta-tornado-claims-2-/ વિનાશક ચક્રવાતને કારણે પોક કાઉન્ટીમાં એકનું મોત થયું હતું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418112428/http://dr.coxnewsweb.com/www.ajc.com/content/stories/atlanta-tornado-claims-2-/ |date=2008-04-18 }}.&quot; ''એટલાન્ટા જર્નલ અને બંધારણ.''  18 માર્ચ, 1997 29-04-2008ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt; શહેરી અધિકારીઓને એવી ચેતવણી આપવામાં આવી હતી કે વિનાશક ચક્રવાત પાછળ છોડેલા વિનાશને ચોખ્ખો કરતા મહિનાઓ લાગી શકે છે.&lt;ref name=&quot;cnn17mar08&quot;&gt;કર્મચારી લેખક. &quot;[http://edition.cnn.com/2008/US/weather/03/17/atlanta.tornado/index.html પોલીસ એટલાન્ટાના લોકોને કહે છે: જો તમે કરી શકો તો, 'શહેરની બહાર રહો'].&quot; ''સીએનએન.''  17 માર્ચ , 2008. સુધારો 04-09-2008.&lt;/ref&gt;

== શહેરી વિસ્તાર ==
=== સ્થાપત્ય ===
એટલાન્ટાની સરહદ (સ્કાયલાઇન) આધુનિક અને આધુનિકતાની ઉત્પત્તિની ઊંચી ઇમારતો અને મધ્યમ કદની ઇમારતોથી અંકિત છે. તેનું સૌથી ઊંચુ સીમાચિહ્ન&amp;nbsp;–બેન્ક ઓફ અમેરિકા પ્લાઝા&amp;nbsp;– એ વિશ્વમાં 37મી સૌથી ઊંચી ઇમારત છે {{convert|1023|ft|m|0}}. વધુમાં શિકાગો અને ન્યૂ યોર્ક શહેરબહારની સૌથી ઊંચી ઇમારત પણ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ipa/A0001338.html|title=World's Tallest Buildings | publisher= Infoplease |access-date=2007-06-26}}&lt;/ref&gt;

{{wide image|MidtownATLNW.JPG|700px|&lt;center&gt;[[Midtown Atlanta]] from the Northwest near the [[Cobb County, Georgia|Cobb County]]/[[Fulton County, Georgia|Fulton County]] border on the [[Chattahoochee River]]. [[Atlantic Station]] is visible to the left with the [[The Atlantic (Atlanta)|Atlantic]] skyscraper in the foreground. April 2010&lt;/center&gt;}}

અન્ય દક્ષિણ શહેરો જેમ કે સાવન્નાહ, ચાર્લ્સટોન, વિલ્મીંગ્ટોન, અને ન્યુ ઓરલિન્સ સિવાય, એટલાન્ટાએ તેના ઐતિહાસિક ઓલ્ડ સાઉથ સ્થાપત્ય ગુણધર્મો જાળવી રાખવાનું યોગ્ય માન્યુ ન હતું. તેને બદલે એટલાન્ટાએ પોતાની જાતને પ્રગતિ કરતા &quot;ન્યુ સાઉથ&quot;ના અગ્રણી શહેર તરીકે જોયું હતું અને અદભૂત આધુનિક માળખાઓ અપનાવ્યા હતા. &lt;ref&gt;ક્રેઇગ (1995), પૃષ્ઠ 15&lt;/ref&gt; એટલાન્ટાની સ્કાયલાઇનમાં મોટા ભાગના મોટી યુ.એસ. કંપનીઓ અને કેટલાક 20મી સદીના અગ્રણી સ્થપતિઓ હતા જેમાં માઇકલ ગ્રેવ્સ, રિચાર્ડ મેઇર, માર્સલ બ્રુઅર, રેન્ઝો પિયાનો, પિકાર્ડ ચિલ્ટોન, અને સ્થાનિકના જ પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવતા મેક સ્કોજિન અને મેરિલ એલામ સ્થપતિઓનો સમાવેશ થાય છે. એટલાન્ટાના અત્યંત વિખ્યાત સ્થાનિક સ્થપતિ જોહ્ન પોર્ટમેન હોઇ શકે છે, જેમનું અટ્રિયમ (આકાશ તરફ ખુલતો ઇમારતનો મધ્ય ભાગ) હોટેલના સર્જનનો પ્રારંભ  હયાટ્ટ રિજન્સી એટલાન્ટા (1967)થી થયો હતો જેણે આગતાસ્વાગતા ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પ્રદાન કર્યું હતું.

{{Wide image| Atlanta cityscape 032008.jpg|1000px|&lt;center&gt;A 2008 aerial photo of Atlanta's urban core viewed from the Southwest near [[Hartsfield-Jackson Atlanta International Airport]]. [[Downtown Atlanta]] (in the foreground) is followed by [[Midtown Atlanta|Midtown]], and then [[Buckhead (Atlanta)|Buckhead]].
[[Sandy Springs]] and [[Dunwoody]]'s [[Perimeter Center]] skyline is visible in the background. In 2008, the entire region had a population of 5,729,304.&lt;/center&gt;}} 

તેમના કાર્ય દ્વારા, પોર્ટમેન—જેઓ જ્યોર્જિયા ટેકના કોલેજ ઓફ આર્કિટેક્ચરના સ્નાતક હતા -- તેમણે એટલાન્ટા મર્ચેન્ડાઇઝ માર્ટ, પીચટ્રી સેન્ટર, વેસ્ટીન પીચટ્રી પ્લાઝા હોટેલ અને સનટ્રસ્ટ પ્લાઝા માટે તેમની ડિઝાઇન દ્વારા ડાઉનટાઉન એટલાન્ટાનું પુનઃનિર્માણ કર્યું હતું. શહેરની ઊંચી ઇમારતો શહેરના ત્રણ જિલ્લાઓ ડાઉનટાઉન, મિડટાઉન અને બકહેડમાં જૂથમાં આવેલી છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/ci/bo/?id=101302|title=Districts and Zones of Atlanta | publisher=Emporis.com |access-date=2007-06-26}}&lt;/ref&gt; (એ ઉપરાંત વધુ બે પરા જૂથો છે, ઉત્તરમાં પેરિમીટર સેન્ટર અને ઉત્તર પૂર્વમાં કંબરલેન્ડ/વિનીંગ્સ). મધ્યમાં આવેલ વ્યાવસાયિક જિલ્લો હયાત રિજન્સી એટલાન્ટા&lt;ref&gt;[http://atlantaregency.hyatt.com/hyatt/hotels/index.jsp હયાત રિજન્સી એટલાન્ટા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808164540/http://www.atlantaregency.hyatt.com/hyatt/hotels/index.jsp |date=2011-08-08 }}.&lt;/ref&gt; હોટેલની આસપાસ જૂથમાં પથરાયેલો છે- જે જ્યારે તે 1967માં પૂર્ણ થયું ત્યારે તે સમયમાં એટલાન્ટાની સૌથી ઊંચી ઇમારત હતી&amp;nbsp;– તેમાં નવી 191 પીચટ્રી ટાવર, વેસ્ટીન પીચટ્રી પ્લાઝા, સનટ્રસ્ટ પ્લાઝા, જ્યોર્જિયા-પેસિફિક ટાવર, અને પીચટ્રી સેન્ટરની ઇમારતનો સમાવેશ થાય છે. મિડટાઉન એટલાન્ટા, ઉત્તરની બાજુએ 1987માં વન એટલાન્ટિક સેન્ટર પૂર્ણ થયા બાદ ઝડપથી વિકસ્યુ હતું.

=== શહેરી વિકાસ ===
[[ચિત્ર:WestsideAtlanta.jpeg|thumb|left|એટલાન્ટાનો મિડટાઉન વેસ્ટ]]

એટલાન્ટા મહાનગર વિસ્તાર દેશનો સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતા અનેક વિસ્તારોમાંનો એક છે. ખાસ કરીને ઉત્તરપશ્ચિમ અને ઉત્તરપૂર્વમાં પરાઓ સતત વિકસી રહ્યા હતા-જ્યારે મધ્યના પડોશી વિસ્તારો પુનરુજ્જીવનનો અનુભવ કરી રહ્યા છે. એટલાન્ટાએ 1950 અને 1960 દરમિયાન મધ્યમ અને ઉપલા વર્ગના પરિવારોની હિજરતની યાતના ભોગવી હતી. આ પ્રવાહે ડાઉનટાઉન એટલાન્ટાના ધીમા ઘટાડાનો અનુભવ કર્યો હતો, જે એટલાન્ટાના મધ્યમ અને ઉપલા વર્ગો માટેનો ખરીદીનો મુખ્ય વિસ્તાર હતો, જેનું સ્થાન બકહેડ અને પરાના મોલોએ લીધું હતું. જોકે ડાઉનટાઉને તે પ્રદેશમાં ઓફિસ માટેની જગ્યા તરીકે તેનું કાર્ય જાળવી રાખ્યું હતું.

દરમિયાનમાં, હિજરતીઓને અગાઉ જેમની સાથે પડોશમાં હતા તેવા પૂર્વ-મધ્ય એટલાન્ટામાં ક્ષીણ થઇ રહેલા સ્થળે ફરી મોકલી આપવામાં આવ્યા હતા, આ પડોશમાં ઇનમાન પાર્ક અને વિર્જીનીયા હાઇલેન્ડ જે તેમના કારીગરી દર્શાવતા બંગલોનું પ્રતિબીંબ પાડે છે. પડોશી વિરોધીઓએ તેમના વિસ્તારમાં બાંધવામાં આવેલા મુક્તમાર્ગોને બંધ કરતા 1970માં વળાંક આવ્યો હતો. ત્યારથી પડશીપણામાં ધીમે ધીમે તિરસ્કારની લાગણી જોવા મળી હતી અને હવે તેમની ગણના હર્ષ ધરાવતા શહેરી પડોશીઓ તરીકે થાય છે, જે મનોરંજન, ખરીદી અને વાહનવ્યવહાર વિકલ્પના મધ્યમાં રહેવા માગતા યુવાન લોકોને આમંત્રણ આપે છે. 

2000ની સાલના પ્રથમ દાયકામાં મિડટાઉનના ઉત્તર અને ઉત્તરપૂર્વ જૂના સ્ટ્રીટકાર પરાઓમાં અને તેની આસપાસની ખાલી જગ્યાઓમાં ઝડપથી વિકાસ થયો હોવાનું અનુભવાયું હતું, જમાં બેલ્ટલાઇનની હારમાં ઓલ્ડ ફોર્થ વોર્ડ બંધાયો હતો. અગાઉની ઔદ્યોગિક અને વેરહાઉસની જગ્યાઓમાં કોન્ડોસ, એપાર્ટમેન્ટસ અને છુટક સ્થળો બાંધવામાં આવ્યા હતા. 2005 ઓક્ટોબર એટલાન્ટિક સ્ટેશનના પ્રારંભની યાદગીરી છે, જ્યાં અગાઉ બ્રાઉનફિલ્ડ સ્ટીલ પ્લાન્ટ હતો તેને પુનઃવિકસાવીને મિશ્ર વપરાશ વાળો શહેરી જિલ્લો બનાવવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રકારની વૃદ્ધિ 2008-2010ની આર્થિક કટોકટી દરમિયાન કેટલેક એંશે ધીમી પડી ગઇ હતી, પરંતુ તેમ છતાં અગાઉ જેને &quot;સીમાંત&quot; જેમ કે મિડટાઉન વેસ્ટ તરીકે ગણવામાં આવતા હતા તેમાં વધુને વધુ વધુ રીતે વિકાસ થતો ગયો હતો. એટલાન્ટાને ડાઉનટાઉન એટલાન્ટા (22 મિલિયન ચોરસફૂટ ઓફિસ જગ્યા) બાદનું ત્રણ ડાઉનટાઉનનું શહેર કહી શકાય, બકહેડ 20 મિલિયન ચોરસફૂટ અને મિડટાઉન 18 મિલિયન ચોરસ ફૂટ જગ્યા ધરાવે છે.

મિડટાઉને ઓફિસ જગ્યામાં તેજીમય વૃદ્ધિ સાથે તાજેતરના વર્ષોમાં જ આ સ્થિત હાંસલ કરી છે. મિડટાઉન જિલ્લામાં કારોબારો સતત ફરતા રહ્યા હતા. &lt;ref&gt;{{cite web| last = Southerland| first = Randy| title = What do Atlanta's big law firms see in Midtown?| publisher = Atlanta Business Chronicle| date = 2004-11-19| url = http://www.bizjournals.com/atlanta/stories/2004/11/22/focus10.html
| access-date = 2008-12-01}}&lt;/ref&gt; 2006ના પ્રારંભમાં, મિડટાઉન એટલાન્ટા (હૂલામણું નામ &quot;મિડટાઉન માઇલ)માં મેયર ફ્રેંકલીને પીચટ્રી સ્ટ્રીટનો 14 બ્લોકની લંબાઇવાળી યોજના તરતી મૂકી હતી, જે શેરીના સ્તરનું ખરીદીનું સ્થળ હતું અને હરીફ બેવરલી હીલ્સના રોડીયો ડ્રાઇવ અથવા શિકાગોના મેગ્નીફિશિયન્ટ માઇલ સામેની બનાવવામાં આવ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.midtownalliance.org/RET_Vision.htm|title=Expert: Peachtree Poised to Be Next Great Shopping Street|publisher=Midtown Alliance|access-date=2007-06-26|archive-date=2007-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070530120727/http://www.midtownalliance.org/RET_Vision.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.midtownalliance.org/RET_ICSC.html|title=Mayor to Retailers: Peachtree Is Open for Business|publisher=Midtown Alliance|access-date=2007-06-26|archive-date=2007-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070530103050/http://www.midtownalliance.org/RET_ICSC.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

[[ચિત્ર:Album 23 186.jpg|thumb|upright|'મિડટાઉન માઇલ'માં ઊંચા નિવાસી એકમો ]] 

શહેરનો ઉત્તરપૂર્વ જિલ્લો, બકહેડ, ડાઉનટાઉન એટલાન્ટાથી આઠ માઇલના અંતરે આવેલો છે. તે શ્રીમંત પરા વિસ્તાર તરીકે વિકસ્યો હતો, પરંતુ હવે પ્રાદેશિક અગત્યતા ધરાવે છે. લેનોક્સ સ્ક્વેર મોલે તેનું સ્થાન અગત્યના પરા મોલ તરીકે લીધું હતું, પરંતુ તેની આસપાસ ઘણી આકાશી ઊંચાઇ ધરાવતી ઇમારતો ચણાઇ ગઇ છે અને તેથી તે &quot;ત્રણ ડાઉનટાઉન&quot;માંના એક તરીકે વિકસ્યું છે. એક જ પરિવાર ધરાવતા ઘરોના શ્રીમંત પડોશીઓ દ્વારા તાત્કાલિક ધોરણે ઊંચી આકાશી ઇમારતોએ આકાર લીધો હોવા છતાં આમ થયું છે. ખાલી જગ્યાઓમાં કોન્ડોસ અને એપાર્ટમેન્ટસનો જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં વિકાસ કરવાની ભારે તકો છે, ઉદાહરણ તરીકે લિન્ડબર્ગ માર્ટા (MARTA) સ્ટેશન પાસે લેનોક્સ રોડ પર વગેરે.

દક્ષિણપશ્ચિમ એટલાન્ટા અસંખ્ય પરાઓ ધરાવે છે, જે શ્રમંતાઇ અને ઉચ્ચ વર્ગના આફ્રિકન-અમેરિકન શહેરી વસ્તીથી ખ્યાતનામ છે, જેમ કે કૂલીયર હાઇટ્સ, જે કાસ્કેડ હાઇટ્સ અને પેયટોન ફોરેસ્ટનું પડોશીપણું દર્શાવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web| last = Guerrero| first = Lucio| title = Lake Forest No. 3 on list of best homes for rich| work = Chicago Sun-Times online edition| publisher = Chicago Sun-Times| date = 2001-03-13| url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4155/is_20010313/ai_n13893847| access-date = 2008-12-01| archive-date = 2019-10-17| archive-url = https://web.archive.org/web/20191017013413/http://findarticles.com/?noadc=1| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; શહેરની પશ્ચિમ, દક્ષિણ અને દક્ષિણપશ્ચિમ તરફની દૂરને સુધારેલા પડોશીપણા અંગે ઓળખવામાં આવે છે.એટલાન્ટા બાંધકામ અને રિટેઇલ તેજીની મધ્યમાં છે, જેમાં, 60થી વધુ ઊંચી અથવા મધ્યમ ઇમારતોની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે અથવા 19 એપ્રિલ 2006ના અનુસાર બાંધકામ હેઠળ હતી. &lt;ref name=&quot;A-T-L&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.urbanplanet.org/UP.Dynamic/atlanta.php|title=Growth in the A-T-L|publisher=UrbanPlanet Institute LLC|access-date=2007-06-26|archive-date=2007-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070523051820/http://www.urbanplanet.org/UP.Dynamic/atlanta.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઘણા શહેરોમાં, 2007-2009ની મંદીનો પ્રારંભ થતા નવા વિકાસકાર્યોમાં ભારે ઘટાડો થયો હતો. 

ડાઉનટાઉનમાં 1996માં સેનેટેનીયલ ઓલિમ્પીક પાર્કનો પ્રારંભ કરવો જેવા શહેરી પ્રયત્નો છતાં એટલાન્ટા સમાન વસ્તી ધરાવતા 2005માં {{convert|8.9|acre|m2}} હજાર દીઠ નિવાસીઓ (36 m²/નિવાસી) સાથેના શહેરોની તુલનામાં ''માથાદીઠ''  પાર્ક જમીનની દ્રષ્ટિએ અંતના ક્રમાંકની નજીકનો ક્રમાંક ધરાવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web | title = Total Parkland per 1,000 Residents, by City | publisher = Center For City Park Excellence | date = 2006-06-19 | url = http://www.tpl.org/content_documents/ccpe_TotalAcresperResidents.pdf | format = PDF | access-date = 2007-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070628105538/http://www.tpl.org/content_documents/ccpe_TotalAcresperResidents.pdf | archive-date = 2007-06-28 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; શહેર મધ્ય એટલાન્ટા અને બકહેડ વ્યાવસાયિક જિલ્લાઓ ઉપરાંત &quot;ઝાડોનું શહેર&quot; અથવા &quot;જંગલમાં શહેર&quot; જેવી પ્રતિષ્ઠા ધરાવતું હોવા છતાં; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.frommers.com/destinations/atlanta/0002010001.html|title=Introduction to Atlanta|publisher=Wiley Publishing, Inc.|work=Frommer's|access-date=2007-06-26|archive-date=2007-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20070618034127/http://www.frommers.com/destinations/atlanta/0002010001.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.atlantamagazine.com/article.php?id=207 |title= City Observed: Power Plants |access-date= 2007-09-28 |last= Warhop |first= Bill |work= Atlanta |publisher= Atlanta Magazine |archive-url= https://web.archive.org/web/20070607192757/http://www.atlantamagazine.com/article.php?id=207 |archive-date= 2007-06-07 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; ઊંચી ઇમારતો ઘણી વખત પરાઓમાં ફેલાયેલા લાકડાના ગીચ છત્રનો માર્ગ દૂર કરે છે. 1985માં સ્થપાયેલ, ટ્રીસ એટલાન્ટાએ 68,000 વધુ છાંયાવાળા ઝાડોનું વાવેતર અને વિતરણ કર્યુ હતું.&lt;ref&gt;{{cite web | title = About Us | publisher = Trees Atlanta | url = http://www.treesatlanta.org/aboutus.html | access-date = 2007-09-28 | archive-date = 2007-09-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070922033545/http://www.treesatlanta.org/aboutus.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; બેલ્ટલાઇન પ્રોજેક્ટો એટલાન્ટાના પાર્કની જગ્યામાં 40 ટકાનો વધારો કરશે &lt;ref&gt;[http://www.beltline.org/Implementation/ParksandGreenspace/tabid/1736/Default.aspx એટલાન્ટા બેલ્ટલાઇન]&lt;/ref&gt;, જેમાં બે નવા પાર્કનો સામવેશ થાય છેઃ વેસ્ટસાઇડ રિસર્વોઇર પાર્ક અને હિસ્ટોરિક ફોર્થ વર્ડ પાર્ક.

== સંસ્કૃતિ ==
=== મનોરંજન અને કલા દર્શાવવી ===
[[ચિત્ર:Fox Theatre Atlanta.jpg|thumb|upright|ફોક્સ થિયેટર ]]
[[ચિત્ર:10 The High.jpg|thumb|left|હાઇ મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ, મિડટાઉન એટલાન્ટામાં વુડરફ આર્ટસ સેન્ટરનો વિભાગ]]

એટલાન્ટાના પ્રાચીન સંગીત દ્રશ્યોમાં એટલાન્ટા સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા, એટલાન્ટા ઓપેરા, એટલાન્ટા બેલેટ, ન્યુ ટ્રિનીટી બેરોક, મેટ્રોપોલિટન સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા, જ્યોર્જિયા બોય કોઇર અને એટલાન્ટા બોય કોઇરનો સમાવેશ થાય છે. પ્રાચીન સંગીતકારોમાં વિખ્યાત કંડક્ટર્સ રોબર્ટ શો અને એટલાન્ટા સિમ્ફનીના રોબર્ટ સ્પાનોનો સમાવેશ કરાયો છે.શહેર વિખ્યાત અને કાર્યરત જીવંત સંગીત દ્રશ્ય ધરાવે છે.{{Citation needed|date=March 2010}}ફોક્સ થિયેટર ઐતિહાસિક સીમાચિહ્ન છે અને વિશ્વમાં સૌથી વધુ લોકોને સમાવનારામાંનું એક છે. શહેર આ ઉપરાંત અત્યંત સફળ થયેલા વિવિધ કદના સંગીત સ્થળોનો મોટો સંગ્રહ ધરાવે છે જે ટોચના અને ઉભરી રહેલા પ્રવાસ કાર્યોનું આયોજન કરે છે. લોકપ્રિય સ્થાનિક સ્થળોમાં ટેબરનેકલ, વેરાયટી પ્લેહાઉસ, ધી માસ્કરેડ, ધી સ્ટાર કોમ્યુનિટી બાર અને ઇએઆરએલ (EARL)નો સમાવેશ થાય છે.શહેરના વિખ્યાત અને નોંધપાત્ર મ્યુઝિયમો અને ગેલેરીઓમાં જાણીતા હાઇ મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ, એટલાન્ટા કન્ટેમ્પરરી આર્ટ સેન્ટર (કન્ટેમ્પરરી), એટલાન્ટા ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર ધ આર્ટસ, અને જ્યોર્જિયા મ્યુઝિયમ ઓફ કન્ટેમ્પરરી આર્ટ (એમઓસીએ જીએ)નો સમાવેશ થાય છે.એટલાન્ટા એ વિકસતા જતા થિયેટર સમુદાયનું ઘર છે. મોટા થિયેટર જૂથોમાં ટોની પુરસ્કાર વિજેતા એલાયંસ થિયેટર (વુડરુફ આર્ટસ સેન્ટરનો ભાગ), આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જાણીતુ સેન્ટર ફોર પુપેટ્રી આર્ટ્સ, સેવન સ્ટેજીસ થિયેટર, ધી હોરાઇઝન થિયેટર કંપની, ઇમ્પ્રુવ ગ્રુપ ડેડ્સ ગેરેજ, એક્ટર્સ એક્સપ્રેસ, શેક્સપિયર તાવેર્ન, અને પરાના મેરિયેટ્ટામાં આવેલા થિયેટર ઇન ધ સ્ક્વેરનો સમાવેશ થાય છે.એટલાન્ટા ઘણા મહત્વાકાંક્ષી અને ઉભરી રહેલા રેપ સંગીત વાળા કલાકારો અને મોટા રેકોર્ડીંગ સ્ટુડીઓ/કંપનીઓ જેવી કે સો સો ડિફ રેકોર્ડીંગ્સ, ગ્રાન્ડ હશલ રેકોર્ડઝ, બીએમઇ રેકોર્ડીંગ્સ, બ્લોક એન્ટરટેઇનમેન્ટ, કોન્વીક્ટ મ્યુઝીકનું ઘર છે. ચાલુ વર્ષના પ્રારંભમાં એવી જાહેરાત કરવામા આવી હતી કે એટલાન્ટા ડબ્લ્યુડબ્લ્યુઇ (WWE) રેશલમેનીયા 27નું માર્ચ 2011માં યજમાનપદુ કરશે.

=== પર્યટન ===
[[ચિત્ર:Ab30 (55).jpg|thumb|એટલાન્ટાનો પાઇમોન્ટ પાર્ક શહેરનો સૌથી મોટો પાર્ક છે. પાર્કનો એક ભાગ અહી મિડટાઉન એટલાન્ટ સ્કાયલાઇન સાથે દેખાય છે. ]]

એટલાન્ટા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આવેલા કોઇ પણ શહેરની તુલનામાં 13મા ક્રમે સૌથી વધુ વિદેશી પર્યટકોને આકર્ષે છે, જેમાં 2007માં શહેરમાં 478,000 કરતા વધુ વિદેશી મુલાકાતીઓ અહી આવી પહોંચ્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://tinet.ita.doc.gov/outreachpages/download_data_table/2007_States_and_Cities.pdf યુ,એસ. રાજ્યો, શહેરો અને વસ્તીવાળા પ્રદેશોમાં અંદાજિત વિદેશી મુલાકાતીઓ: 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100414232611/http://www.tinet.ita.doc.gov/outreachpages/download_data_table/2007_States_and_Cities.pdf |date=2010-04-14 }}, સુધારો 11-13-2009.&lt;/ref&gt; તેજ વર્ષે (''ફોર્બ્સ'' ના અનુસાર), એક અંદાજ અનુસાર એટલાન્ટાએ 37 મિલિયન મુલાકાતીઓને શહેરમાં આકર્ષિત કર્યા હતા.&lt;ref&gt;[http://www.forbestraveler.com/best-lists/most-visited-us-cities-slide-7.html?thisSpeed=25000 અમેરિકાના સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતા 30 શહેરો - ForbesTraveler.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415155942/http://www.forbestraveler.com/best-lists/most-visited-us-cities-slide-7.html?thisSpeed=25000 |date=2009-04-15 }}, સુધારો 11-13-2009.&lt;/ref&gt; શહેરમાં વિશ્વનું સૌથી મોટું ઇન્ડોર એક્વેરિયમ (માછલીઘર),&lt;ref&gt;{{cite news | title = Big window to the sea | url = http://www.cnn.com/2005/TECH/science/11/21/new.ga.aquarium/index.html | publisher = CNN | access-date = 2008-01-01 |date=November 23, 2005}}&lt;/ref&gt; જ્યોર્જિયા એક્વેરિયમઆવેલું છે, જેને સત્તાવાર રીતે 23 નવેમ્બર 2005ના રોજ ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું હતું. માછલીઘરની નજીકમાં જ નવી વર્લ્ડ ઓફ કોકા કોલા, મે 2007માં ખુલ્લી મૂકવામાં આવી હતી, જેમાં વિશ્વ સુપ્રસિદ્ધ હળવા પીણાઓની બ્રાન્ડનો ઇતિહાસ દર્શાવે છે અને મુલાકાતીઓને વિશ્વમાં ઉપલબ્ધ વિવિધ કોકા કોલા પેદાશોનો આસ્વાદ કરાવે છે. અંડરગ્રાઉન્ડ એટલાન્ટા, એ ઐતિહાસિક શોપીંગ અને મનોરંજન સંકુલ છે. એટલાન્ટિક સ્ટેશન, એ મિડટાઉન એટલાન્ટાના અંતે ઉત્તરપશ્ચિમ પરનો વિશાળ નવો શહેરી નવેસરનો પ્રોજેક્ટ છે, જેને સત્તાવાર રીતે ઓક્ટોબર 2005માં ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો.

[[ચિત્ર:TheVarsity Atlanta-GA.jpg|thumb|યુનિવર્સિટી એટલાન્ટાની 75 વર્ષોથી સીમાચિહ્ન રહી છે. ]]

એટલાન્ટા ઇતિહાસથી લઇને ફાઇન આર્ટસ, કુદરતી ઇતિહાસ અને પીણાઓ સુધીના વિષયો પર વિવિધ પ્રકારના મ્યુઝિયમો ધરાવે છે. શહેરમાં મ્યુઝિયમ્સ અને આકર્ષણોમાં એટલાન્ટા હિસ્ટ્રી સેન્ટર; કાર્ટર સેન્ટર; માર્ટીન લ્યુથર કીંગ જુનિયર., નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ; એટલાન્ટા સાયક્લોરામા એન્ડ સિવીલ વોર મ્યુઝિયમ; ઐતિહાસિક નિવાસ મ્યુઝિયમ ર્હોડ્ઝ હોલ; અને માર્ગારેટ મિશેલ હાઉસ એન્ડ મ્યુઝિયમનો સમાવેશ થાય છે. બાળકોના મ્યુઝિયમમાં ફેર્નબેન્ક સાયંસ સેન્ટર એન્ડ ઇમેજિન ઇટ!નો સમાવેશ થાય છે.  ચિલ્ડ્રન્સ મ્યુઝિયમ ઓફ એટલાન્ટા. પાઇડમોન્ટ પાર્કમાં એટલાન્ટા ડોગવુડ ફેસ્ટીવલ અને એટલાન્ટા પ્રાઇડ સહિતના એટલાન્ટાના ઘણા તહેવારો અને સાસ્કૃતિક ઘટનાઓનું આયોજન થાય છે. &lt;ref name=&quot;piedmonthist&quot;&gt;{{cite web | title = Park History | publisher = Piedmont Park Conservancy | url = http://www.piedmontpark.org/history/history.html | access-date = 2007-07-07 | archive-date = 2007-07-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070704150329/http://www.piedmontpark.org/history/history.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; એટલાન્ટા બોટાનિકલ ગાર્ડન પાર્કની પાછળ આવેલો છે. ગ્રાન્ટ પાર્કમાં ઝૂ એટલાન્ટા પાન્ડાનું પ્રદર્શન કરે છે. શહેરની ફક્ત પૂર્વમાં જ સ્ટોન માઉન્ટેઇન આવેલો છે, જે વિશ્વમાં સૌથી મોટો ગ્રેનાઇટમાંથી કંડારેલો ટુકડો છે.&lt;ref name=&quot;stone_mountain_encyclopedia&quot;&gt;{{cite web | last = Stewart | first = Bruce E. | title = Stone Mountain | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = Georgia Humanities Council and the University of Georgia Press | date= 2004-05-14 | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-2145 | access-date = 2007-09-28}}&lt;/ref&gt;

દર વર્ષે લેબર ડે સપ્તાહના અંતમાં એટલાન્ટા લોકપ્રિય મલ્ટી જિનર સંમેલન ડ્રેગોન*કોનનું આયોજન કરે છે, જે હયાત રિજન્સી, મેરિયોટ માર્ક્વીસ, હિલ્ટોન અને શેરેટોન હોટેલ્સ ખાતે ડાઉનટાઉનમાં યોજાય છે. આ ઘટના વાર્ષિક 30,000 મુલાકાતીઓને આકર્ષિત કરતી હોવાનો અંદાજ છે. ઓગસ્ટના આખા મહિનો ફિલ્મબનાવવા માટે સમર્પિત હોય છે, જ્યારે એટલાન્ટા '''ઇન્ડીપેન્ડન્ટ ફિલ્મ મંથ'''  તરીકે જાણીતા સ્વતંત્ર ફિલ્મોની એક મહિના લાંબી ચાલતી ઉજવણીનું આયોજન કરે છે &lt;ref&gt;www.independentfilmmonth.com&lt;/ref&gt; અને ઓક્ટોબરમાં મિડટાઉન એટલાન્ટા વિસ્તાર લોકપ્રિય આઉટ ઓન ફિલ્મ ગે ફિલ્મ તહેવારની ઉજવણી કરે છે,જે વિશ્વભરમાંથી ફિલ્મ નિર્માતાઓ અને ચાહકોને આકર્ષિત કરે છે. &lt;ref&gt;www.outonfilm.org&lt;/ref&gt;

=== ધર્મ ===
[[ચિત્ર:Church on North Ave and Peachtree St.JPG|thumb|left|નોર્થ એવેન્યુ પ્રિસ્બેરીયન ચર્ચ, જે નોર્થ એવન્યુ અને પીચટ્રી સ્ટ્રીટના ખૂણા પર આવેલો છે. ]]


એટલાન્ટા શહેરમાં 1,000થી વધુ પૂજા કરવાના સ્થળો છે. &lt;ref name=&quot;infoplease&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ipa/A0108481.html|title=Atlanta, Ga. | work= Information Please Database | publisher= Pearson Education, Inc | access-date=2006-05-17}}&lt;/ref&gt; પ્રોટેસ્ટન્ટ ખ્રિસ્તીઓની આસ્થા એટલાન્ટામાં સારી રીતે પ્રદર્શિત થાય છે,&lt;ref&gt;{{cite web
  | last = 
  | first = 
  | authorlink = 
  | coauthors = 
  | title = Top 15 Reporting Religious Bodies: Atlanta, GA
  | work = 
  | publisher = Glenmary Research Center
  | date = 2002-10-24
  | url = http://ext.nazarene.org/rcms/016.html
  | access-date = 2008-04-29
  | archive-date = 2008-12-11
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20081211102954/http://ext.nazarene.org/rcms/016.html
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;આ શહેર ઐતિહાસિક રીતે જ પરંપરાગત દક્ષિણ પ્રભુત્વ જેમ કે સધર્ન બાપ્ટીસ્ટ કોનવેન્શન, યુનાઇટડે મેથોડીસ્ટ ચર્ચ અને પ્રિસ્બીટેરીયન ચર્ચ (યુએસએ) માટેનું મોટું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. આ વિસ્તારમાં ખાસ કરીને પરા વિસ્તારોમાં &quot;વિશાળ ચર્ચ&quot;ની સંખ્યા મોટી છે.એટલાન્ટા વિશાળ અને ઝડપથી વધતી જતી રોમન કેથોલિક વસ્તી ધરાવે છે, જે 1998માં 292,300 સભ્યોની હતી તે 2008માં વધીને 750,000 સભ્યોની થઇ હતી, જે 156 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે. &lt;ref&gt;{{cite news|title=Parishes Receive Data As Catholic Population Surges|last=Nelson|first=Andrew|date=2009-01-01|work=The Georgia Bulletin|publisher=The Catholic Archdiosese of Atlanta|page=10|access-date=2009-01-03}}&lt;/ref&gt; મહાનગર એટલાન્ટાના તમામ નિવાસીઓમાંથી આશરે 10 ટકા કેથોલિક છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.btobmagazine.com/Articles/2008/April/cre_beat.html |title=Business to Business Magazine: Not just for Sunday anymore |publisher=Btobmagazine.com |date= |access-date=2010-04-05}}&lt;/ref&gt; 84 મુલક આર્કડિયોસીસ ઓફ એટલાન્ટાના ધર્માધ્યક્ષ તરીકે એટલાન્ટા એટલાન્ટાના રાજ્યો માટે મહાનગરીય ધર્માધ્યક્ષ તરીકેની કામગીરી બજાવે છે. આર્કડિયોસેસન કેથેડ્રલ એ કેથેડ્રલ ઓફ ક્રિસ્ટ ધી કીંગ છે અને પ્રવર્તમાન આર્કબિશપ મોસ્ટ
રિવ. વિલ્ટોન ડી. જ્યોર્જરી છે. &lt;ref name=&quot;archatl.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.archatl.com/about/stats.html |title=Archdiocese of Atlanta Statistics |publisher=Archatl.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2010-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100917092342/http://archatl.com/about/stats.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qhvzfl&quot;&gt;{{cite web
  | last = Nelson
  | first = Andrew
  | authorlink = 
  | coauthors = 
  | title = Catholic Population Officially Leaps To 650,000
  | work = The Georgia Bulletin
  | publisher = 
  | date = 2007-09-06
  | url = http://www.georgiabulletin.org/local/2007/09/06/pop/
  | access-date = 2007-12-19
  | archive-date = 2007-10-13
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20071013103217/http://www.georgiabulletin.org/local/2007/09/06/pop/
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt; મહાનગર વિસ્તારમા અન્યો પણ સ્થિત છે તેમાં વિવિધ પૂર્વીય કેથોલિક મુલકો કે જે મેલકાઇટ, મેરોનાઇટ અને બીઝેન્ટાઇન કેથોલિક માટે પૂર્વ કેથોલિક ઇપાર્ચીસના ન્યાયક્ષેત્રની હેઠળ આવે છે. &lt;ref&gt;તેમાં બ્રુકલીનના સાધુના એપાર્ચીમાં [http://www.stjohnmelkite.org/ સેંટ. જોહ્ન ક્રિસોસ્ટોમ મેલકાઇટ ચર્ચ]; [http://www.sjmcc.org/ સેંટ. જોસેફ મેરોનાઇટ કેથોલિક ચર્ચ]; અને [http://www.byzantines.net/epiphany/ એપિફેની બેઝાન્ટાઇન કેથોલિક ચર્ચ].&lt;/ref&gt;

શહેર ગ્રીક ઓર્થોડોક્સ એન્યુસિયેશન કેથેડ્રલનું આયોજન કરે છે, મહાનગર એટલાન્ટા અને તેના બિશપ એલેક્સીઓસ છે. અન્ય રૂઢીવાદી ખ્રિસ્તી ન્યાયક્ષેત્ર એટલાન્ટા વિસ્તારમાં મુલક દ્વારા પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે તેમાં એન્ટીયોચિયન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ, રશીયન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ, રોમાનીયન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ, યુક્રેઇનીયન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ, સર્બીયન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ અને ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ ઇન અમેરિકાનો સમાવેશ થાય છે.એટલાન્ટાએ એપિસ્કોપલ ડિઓસેસ ઓફ એટલાન્ટાનો ધર્માધ્યક્ષ પણ છે, જેમાં સમગ્ર ઉત્તરીય જ્યોર્જિયા, મધ્ય જ્યોર્જિયાનો મોટો ભાગ અને ચટ્ટાહૂચી નદી વેલી ઓફ પશ્ચિમ જ્યોર્જિયાનો સમાવેશ થાય છે. આ ડિયોસેસનું વડુમથક બકહેડમાં કેથેડ્રલ ઓફ સેંટ ફિલીપ ખાતે આવેલું છે અને તેનું નેતૃત્ત્વ રાઇટ રિવરેન્ડ જે. નેઇલ એલેક્ઝાન્ડર દ્વારા કરવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web
  | last = 
  | first = 
  | authorlink = 
  | coauthors = 
  | title = The Episcopal Church in Georgia
  | work = 
  | publisher = The Episcopal Diocese of Atlanta
  | date = 
  | url = http://www.episcopalatlanta.org/bishop/index.html
  | access-date = 2007-12-26
  | archive-date = 2007-12-19
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20071219001641/http://www.episcopalatlanta.org/bishop/index.html
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;

એટલાન્ટા વિવિધ ધાર્મિક ચર્ચ સંસ્થાઓ માટેના વડામથક તરીકેની પણ કામગીરી બજાવે છે. અમેરિકામાં આવેલા ઇવાન્ગેલિકલ લ્યુથેરન ચર્ચના દક્ષિણપૂર્વીય પાદરી ડાઉનટાઉન એટલાન્ટામાં તેમની ઓફિસ ધરાવે છે; સમગ્ર મહાનગર વિસ્તારમાં ઇએલસીએ અસંખ્ય મુલકો છે. એટલાન્ટા મહાનગર વિસ્તારમાં આઠ યુનાઇટેડ ચર્ચ ઓફ ક્રિસ્ટ ઉપાસક મંડળો છે, જેમાંનો એક પ્રથમ ઉપાસક મંડળ સ્વીટ ઔબર્ન પડોશીપણામાં છે, જે ચર્ચ હોવાની સાથે ભૂતપૂર્વ મેયર એન્ડ્રુ યંગ પણ તેની સાથે સંકળાયેલા હોવાથી જાણીતો છે.પરંપરાગત આફ્રિકન ધાર્મિક સંપ્રદાય જેમ કે નેશનલ બાપ્ટીસ્ટ કોન્વેન્શન અને આફ્રિકન મેથોડીસ્ટ એપિસ્કોપલ ચર્ચ આ વિસ્તારમાં મજબૂત રીતે પ્રદર્શિત થાય છે. આ ચર્ચો વિવિધ ખાનગી શાળાઓ ધરાવે છે જે  ઇન્ટરનેશનલ થિયોલોજિકલ સેન્ટર સંકુલની એટલાન્ટા યુનિવર્સિટી સેન્ટરમાં રચના કરે છે.

ધી સાલ્વેશન આર્મીના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સધર્ન ટેરિટરીનું વડુમથક એટલાન્ટામાં આવેલું છે. &lt;ref&gt;{{cite web | title = About The Salvation Army | publisher = The Salvation Army | url = http://www.salvationarmysouth.org/about.htm | access-date = 2007-09-21 | archive-date = 2007-09-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070929040524/http://www.salvationarmysouth.org/about.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ધાર્મિક સંપ્રદાય આઠ ચર્ચો, અસંખ્ય સામાજિક સેવા કેન્દ્રો અને યૂથ ક્લબો ધરાવે છે જે સમગ્ર એટલાન્ટા વિસ્તારમાં ફેલાયેલા છે.શહેર ધી ચર્ચ ઓફ જિસસ ક્રિસ્ટ ઓફ લેટર ડે સેઇન્ટસનું મંદિર ધરાવે છે જે સેન્ડી સ્પ્રીંગ્સ, જ્યોર્જિયાના પરામાં આવેલું છે. બીએપીએસ શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર એટલાન્ટા  લિબર્ન, જ્યોર્જિયાને અડીને આવેલું છે, જે હાલમાં [[ભારત]]ની બહાર વિશ્વમાં સૌથી મોટું હિન્દુ મંદિર છે. &lt;ref name=&quot;NYT-Temple&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/07/05/arts/design/05temp.html?ei=5088&amp;en=40844fd9848bc220&amp;ex=1341288000&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss?GlobalFeedDesignNews&amp;pagewanted=all|title=In a Suburb of Atlanta, a Temple Stops Traffic |last=Goodman |first=Brenda|date=July 5, 2007|work=The New York Times|access-date=2009-09-10}}&lt;/ref&gt; મહાનગર એટલાન્ટા વિસ્તારમાં આશરે 15 હિન્દુ મંદિરમાંનું તે એક છે, તેની સાથે જ્યોર્જિયામાં આવેલા 7 અન્ય હિન્દુ મંદિરો  એટલાન્ટા, ઔગુસ્ટા, મેકોન, પેરી, સવાન્નાહ, કોલંબસ, રોમ/કાર્ટર્સવિલે અને અન્ય નિર્જન સ્થળોએ આવેલા આશરે 10,000 જેટલા હિન્દુઓને ઉપયોગી છે.

આ વિસ્તારમાં અંદાજિત 75,000 જેટલા મુસ્લિમો છે અને આશરે 35 જેટલી મસ્જિદો છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://alfarooqmasjid.org/dnn/Home/AboutAlFarooqMasjid/Community/tabid/56/Default.aspx |title=Community |publisher=Alfarooqmasjid.org |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2010-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410163734/http://www.alfarooqmasjid.org/dnn/Home/AboutAlFarooqMasjid/Community/tabid/56/Default.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;મહાનગર એટલાન્ટા એ યહૂદી સમુદાયનું ઘર છે અને 61,300 જેટલા નિવાસોમાં અંદાજિત 120,000 વ્યક્તિગતોને સમાવતું હોવાનું મનાય છે. &lt;ref name=&quot;Jewish&quot;&gt;{{cite web | title = Jewish Community Centennial Study 2006 | publisher = Jewish Federation of Greater Atlanta | url = http://www.shalomatlanta.org/page.html?ArticleID=121291 | access-date = 2007-09-28 | archive-date = 2007-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070928123831/http://www.shalomatlanta.org/page.html?ArticleID=121291 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; આ અભ્યાસ એટલાન્ટાની યહૂદીઓની વસ્તીને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 11મા ક્રમની સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવવાના સ્થાને મૂકે છે, જે 1996માં સૌથી વધુ 17માં ક્રમેથી વધુ છે. &lt;ref name=&quot;Jewish&quot;/&gt; એટલાન્ટા અસંખ્ય એથનિક ખ્રિસ્તી ધાર્મિક સંપ્રદાયો જેમ કે કોરીયન બાપ્ટીસ્ટ/મેથોડીસ્ટ/પ્રિસ્બીરીયન ચર્ચો, તામિલ ચર્ચ એટલાન્ટા , તેલગુ ચર્ચ, હિન્દી ચર્ચ, મલાયાલમ ચર્ચ, ઇથોપિયન, ચાઇનીઝ અને તેનાથી વધુ પરંપરાગત એથનિક ધાર્મિક જૂથો નોંધપાત્ર સંખ્યામાં ધરાવે છે.

=== રમત ગમત ===
[[ચિત્ર:Turner field Braves.jpg|thumb|ટર્નર ફિલ્ડ]]
એટલાન્ટા એ વિવિધ રમતગમત ફ્રેંચાઇઝીનું ઘર છે, જેમાં યુ.એસમાં તમામ ચાર અલગ મોટી લીગ, મેજર લીગ બેઝબોલની ધી એટલાન્ટા બ્રેવ્સ અને નેશનલ ફૂટબોલ લીગની એટલાન્ટા ફાલ્કન્સનો સમાવેશ થાય છે જે શહેરમાં 1966થી રમાય છે. બોસ્ટોન રેડ સ્ટોકીંગ્સ તરીકે બ્રેવ્સ રમાવાનો પ્રારંભ 1871માં થયો હતો અને તે અત્યંત જૂનુ છે અને અમેરિકામાં વ્યાવસાયિકો દ્વારા સતત તેનો ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. &lt;ref name=&quot;braves_oldest_team&quot;&gt;&quot;[http://atlanta.braves.mlb.com/atl/history/story_of_the_braves.jsp શૂરવીરોની વાર્તાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151030062629/http://atlanta.braves.mlb.com/atl/history/story_of_the_braves.jsp |date=2015-10-30 }}.&quot; ''એટલાન્ટા બ્રેવ્સ.'' 29 એપ્રિલ 2008ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; બ્રેવ્સે 1995માં વર્લ્ડ સિરીઝ જીતી હતી અને 1991થી 2005 સુધી 14 સીધી જ વિભાગીય ચેમ્પીયનશીપની અણધાર્યો પ્રવાહ જાળવી રાખ્યો હતો.

એટલાન્ટા ફાલ્કન્સ નેશનલ ફૂટબોલ લીગની અમેરિકન ફૂટબોલ ટીમ છે અને તે એટલાન્ટામાં 1966થી રમાય છે. ટીમ હાલમાં જ્યોર્જિયા ડોમ ખાતે રમે છે. તેઓએ વિભાગીય ટાઇટલ્સ ત્રણ વખત (1980, 1998, 2004) અને એક કોન્ફરન્સ ચે્પીયનશીપ જીતી છે - તેમજ 31 જાન્યુઆરી 1999ના રોજ સુપર બોલ XXXIIIમાં ડેનેવર બ્રોન્કોસમાં બીજા ક્રમે રહી રમત પૂર્ણ કરી હતી. એટલાન્ટાએ 1994માં સુપર બોલ XXVIII અને 2000માં સુપર બોલ XXXIVનું આયોજન કર્યું હતું. &lt;ref name=&quot;falcons&quot;&gt;&quot;[http://www.atlantafalcons.com/People/Alumni/History.aspx ઇતિહાસઃ એટલાન્ટા ફાલ્કન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225201702/http://www.atlantafalcons.com/People/Alumni/History.aspx |date=2009-02-25 }}.&quot; ''એટલાન્ટા ફાલ્કન્સ.''  એપ્રિલ 17, 2009ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt;

નેશનલ બાસ્કેટબોલ અસોસિએશનની એટલાન્ટા હોક્સ એટલાન્ટામાં 1968થી રમાય છે. ટીમનો ઇતિહાસ 1946 સુધી જાય છે, જ્યારે તેઓ ટ્રાઇ-સિટીઝ બ્લેકહોક્સ તરીકે ઓળખાતા હતા, જે હાલમાં ક્વાડ સિટીઝ (માઓલીન અને રોક આઇલેન્ડ, ઇલીનોઇસ અને ડેવનપોર્ટ, લોવા) તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારમાં રમાતી હતી. ત્યાર બાદ ટીમ 1951માં મિલવૌકી અને 1955માં સેંટ. લુઇસ રવાના થઇ હતી, જ્યાં તેમણે સેંટ. લુઇસ હોક્સ તરીકે તેમની એકમાત્ર એનબીએ ચેમ્પીયનશીપ જીતી હતી. 1968માં તેઓ એટલાન્ટા આવ્યા હતા. &lt;ref name=&quot;hawks_history&quot;&gt;&quot;[http://www.nba.com/hawks/history/00400483.html એ ફ્રેંચાઇઝ રિચ વિથ ટ્રેડીશન: પેટ્ટીટથી 'પિસ્તોલ પેટ સુધી અને ત્યાંથી 'હનુમાન હાઇલાઇટ ફિલ્મ'].&quot; ''એટલાન્ટા હોક્સ.''  17 એપ્રિલ, 2009ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; ઓક્ટોબર 2007માં વિમેન્સ નેશનલ બાસ્કેટબોલ અસોસિએશને (ડબ્લ્યુએનબીએ) જાહેરાત કરી હતી કે એટલાન્ટા વિસ્તરણ ફ્રેંચાઇઝી પ્રાપ્ત કરશે, તેણે તેમના પ્રથમ સત્રનો મે 2008માં પ્રારંભ કર્યો હતો. નવી ટીમ એ એટલાન્ટા ડ્રીમ છે અને ફિલીપ્સ એરેના માં રમે છે. નવી ફ્રેંચાઇઝી એટલાન્ટા હોવોક્સ સાથે સંલગ્ન નથી. &lt;ref&gt;{{cite web|title = The WNBA Is Coming to Atlanta in 2008|work = WNBA.com|publisher = WNBA Enterprises, LLC|date = 2008-01-22|url = http://www.wnba.com/atlanta/|access-date = 2008-03-21}}&lt;/ref&gt;

1972-1980થી એટલાન્ટા ફ્લેમ્સે  નેશનલ હોકી લીગ (એનએચએલ)માં આઇસ હોકી રમી હતી. ટીમ 1980માં માલિકની નાણાકીય સમસ્યાને કારણે કેલગેરી, અલબર્ટા, કેનેડા રવાના થઇ હતી અને કેલગેરી ફ્લેમ્સ  બની હતી. 25 જૂન 1997ના રોજ એટલાન્ટાને એનએચએલ વિસ્તરણ ફ્રેંચાઇઝી એનાયત કરવામાં આવી હતી અને એટલાન્ટા થ્રેશર્સ શહેરની નવી જ આઇસ હોકી  ટીમ બની ગઇ હતી. થ્રેશર્સ ફિલીપ્સ એરેના ખાતે રમે છે . ટીમે 18 સપ્ટેમ્બર 1999ના રોજ રમવાનું શરૂ કર્યું હતું અને સત્ર પહેલાની રમતમાં વધારાના સમયમાં 3-2થી ન્યૂ યોર્ક રેન્જર્સ હારી ગઇ હતી.  થ્રેશર્સનો પ્રથમ સ્થાનિક વિજય 26 ઓક્ટોબર 1999ના રોજ થયો હતો, જેમાં કેલેગીર ફ્લેમ્સ ને હાર આપી હતી. &lt;ref name=&quot;thrashers_history&quot;&gt;&quot;[http://thrashers.nhl.com/team/app/?service=page&amp;amp;page=NHLPage&amp;amp;id=13738 ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090617200706/http://thrashers.nhl.com/team/app/?service=page&amp;page=NHLPage&amp;id=13738 |date=2009-06-17 }}.&quot; ''એટલાન્ટા થ્રેશર્સ.''  17 એપ્રિલ, 2009ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt;

એટલાન્ટા વ્યાવસાયિક મહિલાઓની રકાબી ટીમ એટલાન્ટા બીટનું ઘર હતું અને છે. વિમેન્સ યુનાઇટેડ સોકર અસોસિએશન (ડબ્લ્યુઉએસએ, 2001-2003)નું મૂળ એટલાન્ટા બીટ એ એકમાત્ર ટીમ હતી જે લીગની દરેક ત્રણ સીઝનમાં અંતિમ સ્પર્ધા સુધી પહોંચી હતી. નવી એટલાન્ટા બીટે વિમેન્સ પ્રોફેશનલ સોકર (WPS)માં એપ્રિલ 2010માં સૌપ્રથમ વખત દેખા દીધી હતી અને તે મહિનામાં બાદમાં નવી સોકર સ્પેસિફિક સ્ટેડીયમમાં પ્રથમ રમત રમી હતી, જે તેને કેન્નેસોના ઉત્તરીય પરામાં આવેલી કેન્નેસો સ્ટેટ યુનિવર્સિટી સાથે વહેંચણી કરે છે. એટલાન્ટા યુનાઇટેડ સોકર લીગ્સ પ્રથમ વિભાગ (પુરુષો અને ડબ્લ્યુ-લીગ (મહિલાઓ)ના એટલાન્ટા સિલ્વરબેક્સનું ઘર હતું. 2007માં, સિલ્વરબેક્સ સિયેટલ સાઉન્ડર્સ કે જેમને ત્યારે એમએલએસ (MLS)માં બઢતી આપવામાં આવી હતી તેમની સામે યુએસએલ (USL) ફાઇનલ્સ માટે અગાઉથી તૈયારી કરવા માટેની શ્રેષ્ઠ સીઝન હતી. આ શહેરની ગણના મેજર લીગ સોકરમાં વિસ્તરણ ટીમની તક માટે પણ થતી હશે તેવું મનાય છે.&lt;ref name=&quot;league_goals&quot;&gt;{{cite web|last = Falkoff|first = Robert|title = Commissioner outlines league goals|publisher = Major League Soccer, L.L.C|date = 2007-11-16|url = http://www.mlsnet.com//news/mls_news.jsp?ymd=20071116&amp;content_id=129731&amp;vkey=news_mls&amp;fext=.jsp|access-date = 2008-03-21|archive-date = 2008-04-01|archive-url = https://web.archive.org/web/20080401031339/http://www.mlsnet.com/news/mls_news.jsp?ymd=20071116&amp;content_id=129731&amp;vkey=news_mls&amp;fext=.jsp|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; એટલાન્ટા ચિફ્સે હાલમાં અસ્તિત્વ નથી તેવી નોર્થ અમેરિકન સોકર લીગની 1968માં ચેમ્પીયનશીપ જીતી લીધી હતી. ગોલ્ફમાં, સીઝનની ઘટના અંતિમ પીજીએ ટુર કે જે ઉચ્ચ ખેલાડીઓ દર્શાવે છે, ધી ટુર ચેમ્પીયનશીપ, ઇસ્ટ લેક ગોલ્ફ ક્લબ ખાતે વાર્ષિક ધોરણે રમાય છે. &lt;ref&gt;2007 સીઝન પહેલા, પીજીએ પ્રવાસ સીઝનની આ છેલ્લી ઘટના હતી.  જોકે, પ્રવાસ (ટુર) કેલેન્ડરમાં 2007માં હાથ ધરાયેલા સુધારાએ પ્રવાસની સીઝનના વિજેતા નક્કી કરવા માટે સીઝનના અંત સુધી ચાલતી સ્પર્ધાઓ કે જે ફેડેક્સ કપનું સર્જન કર્યું હતું.  ટુર ચેમ્પીયનશીપ હવે સપ્ટેમ્બરના અંતમા યોજાય છે, જે ફેડેક્સ કપની અંતિમ ઘટના છે, જોકે ટુર સીઝન ફોલ સિરીઝની સાથે નવેમ્બરમાં પણ ચાલુ રહે છે.&lt;/ref&gt; આ ગોલ્ફ કોર્સનો એટલા માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે કે તેનું જોડાણ મહાન પરિપક્વ ગોલ્ફર એટલાન્ટામાં મૂળ વતન ધરાવતા બોબી જોન્સ સાથે છે.

એટલાન્ટા કોલેજ કાળના દોડવીરોની શ્રેષ્ઠ પરંપરા ધરાવે છે.  જ્યોર્જિયા ટેક યલો જેકેટ્સ ફૂટબોલ અને બાસ્કેબોલ સહિતની સત્તરમાં આંતરકોલેજ રમતોમાં ભાગ લે છે. ટેક એટલાન્ટીક કોસ્ટ કોન્ફરન્સમાં સ્પર્ધા કરે છે અને તે દક્ષિણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કોલેજ ફૂટબોલ માટેના કેમ્પસ સ્થળ પર બોબી ડોડ સ્ટેડીયમ જૂના સમયથી સતત ઉપયોગમાં છે અને ડિવીઝન I એફબીએસમાં સૌથી જૂનુ છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ramblinwreck.cstv.com/genrel/071001aaa.html|title=Bobby Dodd Stadium At Historic Grant Field :: A Cornerstone of College Football for Nearly a Century|work=RamblinWreck.com|publisher=Georgia Tech Athletic Association|access-date=2007-03-24|archive-date=2007-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20070416135354/http://ramblinwreck.cstv.com/genrel/071001aaa.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સ્ટેડીયમનું બાધકામ જ્યોર્જિયા ટેકના વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા 1913માં બાંધવામાં આવ્યું હતું. એટલાન્ટાએ 1892માં પાઇડમોન્ટ પાર્કમાં ઔબર્ન યુનિવર્સિટી અને યુનિવર્સિટી ઓફ જ્યોર્જિયા વચ્ચે રમાયેલી દક્ષિણમાં બીજી આંતરકોલેજ ફૂટબોલનું યજમાનપદુ કર્યુ હતું; હવે આ રમતને ડીપ સાઉથ્સ ઓલ્ડેસ્ટ રાઇવલરી કહેવાય છે. &lt;ref name=&quot;auburn-georgia&quot;&gt;&quot;[http://www.georgiadogs.com/ViewArticle.dbml?DB_OEM_ID=8800&amp;amp;ATCLID=676604 જ્યોર્જિયા અને ઔબર્ન ડીપ સાઉથની સૌથી જૂની પ્રતિસ્પર્ધીમાં આમને સામને આવી જાય છે.]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&quot; ''[http://www.georgiadogs.com/ georgiadogs.com].''  28 નવેમ્બર, 2002. 17 એપ્રિલ, 2009ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; શહેર કોલેજ ફૂટબોલની વાર્ષિક ચિક ફિલ અ બોલ (અગાઉ પીચ બોલ તરીકે જાણીતુ) અને  વિશ્વની સૌથી મોટી {{nowrap|10 km}} સ્પર્ધા પીચટ્રી રોડ રેસનું આયોજન કરે છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.bizjournals.com/atlanta/stories/2005/11/14/focus3.html| title=Peachtree race director deflects praise to others| publisher=Atlanta Business Chronicle|access-date= 2008-01-01}}&lt;/ref&gt;

એટલાન્ટા શતાબ્દી 1996 સમર ઓલિમ્પીક્સ માટેનું યજમાન શહેર હતું. 1996 સમર ઓલિમ્પીક્સ માટે બંધાયેલો સેનેટેનીયલ ઓલિમ્પીક પાર્ક સીએનએન સેન્ટર અને ફિલીપ્સ એરનાને અડીને આવેલો છે. તેનું સંચાલન હવે જ્યોર્જિયા વર્લ્ડ કોંગ્રેસ સેન્ટર ઓથોરિટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. એટલાન્ટાએ તાજેતરમાં એપ્રિલ 2007માં પુરુષોની બાસ્કેટબોલ ચેમ્પીયનશીપ એનએસીએએ ફાઇનલ ટુરનું આયોજન કર્યું હતું.

એટલાન્ટા રાષ્ટ્રની બે ગાએલિક ફૂટબોલ ક્લબો, ના ફિન્ના લેડિઝ એન્ડ મેન્સ ગાલિક ફૂડબોલ ક્લબ અને ક્લાન ના એનગાએલ લેડિઝ એન્ડ મેન્સ ગાએલિક ફૂટબોલ ક્લબનું ઘર છે.  બન્ને નોર્થ અમેરિકન કાઉન્ટી બોર્ડના સભ્યો છે, જે ગાએલિક રમતોની વૈશ્વિક સ્તરે દેખરેખ રાખતી ગાએલિક એથલેટિક અસોસિએશનની શાખા છે. &lt;ref&gt;[http://www.nafiannaatlanta.org/ લેડિઝ ગેલિક ફુટબોલ ના ફિયાના એટલાન્ટા], 11-12-2009ના રોજ સુધારો. &lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!ક્લબ
!રમત-ગમત
!લીગ
!સ્થળ
!લીગ ચેમ્પીયનશીપ્સ/ચેમ્પીયનશીપ દેખાવો
|-
| એટલાન્ટા ફાલ્કન્સ 
| અમેરિકી ફુટબોલ
| નેશનલ ફૂટબોલ લીગ
| જ્યોર્જિયા ડોમ
|  0, સુપર બોલ XXXIII
|-
| એટલાન્ટા બ્રેવ્સ
| બેઝબોલ
| મેજર લીગ ફૂટબોલ, એનએલ
| ટર્નર ફિલ્ડ
| 3 (1914, 1957, 1995), 5(1991, 1992, 1995, 1996, 1999)
|-
| એટલાન્ચા હોક્સ 
| બાસ્કેટબોલ
| નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોસિએશન:
| ફિલીપ્સ એરેના
|  1 (1958)
|-
| એટલાન્ટા થ્રેશર્સ
| આઇસ હોકી
| રાષ્ટ્રીય હોકી લીગ
| ફિલીપ્સ એરેના
| 0
|-
| એટલાન્ટા ડ્રીમ
| વિમેન્સ બાસ્કેટબોલ
| વિમેન્સ નેશનલ બાસ્કેટબોલ અસોસિએશન
| ફિલીપ્સ એરેના
| 0
|-
| એટલાન્ટા સિલ્વરબેક્સ
| [[અસોસિએશન ફુટબોલ|સોકર (ફૂટબોલ)]]
| યુએસએલ ફર્સ્ટ ડિવીઝન, વિમેન્સ ડબ્લ્યુ-લીગ
| આરઇ/મેક્સ ગ્રેટર એટલાન્ટા સ્ટેડીયમ
|  1 (2007)
|-
|  એટલાન્ટા બીટ(ડબ્લ્યુયુએસએ, ડબ્લ્યુપીએસ)
| વિમેન્સ સોકર (ફૂટબોલ)
| વિમેન્સ યુનાઇટેડ સોકર અસોસિએશન (ડબ્લ્યુયુએસએ), વિમેન્સ પ્રોફેશનલ સોકર (ડબ્લ્યુપીએસ)
| 2001-2002 બોબી ડોડ સ્ટેડીયમ, 2003 મોરીસ બ્રાઉન કોલેજ, 2010 - કેન્નેસો સ્ટે યુનિવર્સિટી સોકર સ્ટેડીયમ 
|  0
|-
| એટલાન્ટા એક્સપ્લોઝન
| વિમેન્સ ફૂટબોલ
| ઇન્ડીપેન્ડન્ટ ફૂટબોલ લીગ
| જેમ્સ આર. હોલફોર્ડ સ્ટેડીયમ
|  1 (2006), 3 (2005, 2006, 2007)
|-
| ગ્વીનેટ્ટ ગ્લેડીયેટર્સ
| આઇસ હોકી
| ઇસીએચએલ
| ગ્વીન્નેટ્ટ સેન્ટર ખાતે એરેના
|  0, 1 (2005–2006 કેલ્લી કપ ફાઇનલ્સ)
|-
| ગ્વિન્નેટ્ટ બ્રેવ્સ
| બેઝબોલ
| ઇન્ટરનેશનલ લીગ
| ગ્વીન્નેટ્ટ સ્ટેડીયમ
| 0
|}

=== માધ્યમો ===
એટલાન્ટા મહાનગર વિસ્તારને ઘણા સ્થાનિક ટેલિવીઝન સ્ટેશનો દ્વારા સેવા આપવામાં આવે છે અને યુ.એસ.માં 2,387,520 નિવાસો (કુલ યુ.એસના 2 ટકા) સાથેનો આઠમો સૌથી મોટો માન્ય બજાર વિસ્તાર (ડીએમએ) છે. &lt;ref name=&quot;nielsen&quot;&gt;&quot;[http://www.marketingcharts.com/television/us-television-households-increase-13-for-2007-2008-season-1385/nielsen-us-tv-2007-2008-top-50-dmajpg/ નિયેલસનના અહેવાલના અનુસાર 2007-2008 યુ.એસ.માં ટેલિવીઝન ધરાવતા નિવાસીઓમાં 1.3 ટકાનો વધારો થયો હતો.].&quot; ''નિયેલસન મિડીયા રિસર્ચ.''  (22 સપ્ટેમ્બર 2007) 29 એપ્રિલ, 2008ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત અસંખ્ય સ્થાનિક રેડીયો સ્ટેશનો છે જે સંગીત અને રમતની દરેક પેઢીને સેવા આપે છે. 

કોક્સ એન્ટરપ્રાઇઝીસ, એની કોક્સ ચેમ્બર્સ દ્વારા નિયંત્રિત ખાનગી અંકુશવાળી કંપની એટલાન્ટામાં અને તેની બહાર નોંધપાત્ર માધ્યમ હિસ્સો ધરાવે છે. તેનું કોક્સ કોમ્યુનિકેશન્સ  ડિવીઝન એ રાષ્ટ્રનું ત્રીજુ સૌથી મોટું કેબલ ટેલિવીઝન સર્વિસ આપનારું છે; &lt;ref&gt;{{cite web |title=About Cox |publisher=Cox Communications, Inc |url=http://www.cox.com/about/ |access-date=2007-08-22 |archive-date=2007-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070815124406/http://www.cox.com/about/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેમજ કંપની યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં એક ડઝન કરતા વધુ દૈનિકોનું પ્રકાશન કરે છે, જેમા ''ધી એટલાન્ટા જર્નલ-કોન્સ્ટીટ્યુશન'' નો પણ સમાવેશ થાય છે. ડબ્લ્યુએસબી એએમ—  કોક્સ રેડીયોનું પ્રથમ સ્ટેશન —દક્ષિણમાં પ્રથમ પ્રસારણ સ્ટેશન હતું.

એટલાન્ટામાં વિખ્યાત ટેલિવીઝન સ્ટેશનો કોક્સ એન્ટરપ્રાઇઝની માલિકીના એબીસી સંલગ્ન (અને શહેરનું પ્રથમ ટીવી સ્ટેશન) ડબ્લ્યુએસબી-ટીવી (ચેનલ 2.1), ફોક્સ ટેલિવીઝનના ડબ્લુએજીએ-ટીવી (ચેનલ 5.1), ગાનેટ્ટ કંપનીના એનબીસી (NBC) સંલગ્ન ડબ્લ્યુએક્સઆઇએ-ટીવી (ચેનલ 11.1, જે &quot;11 અલાઇવ&quot; તરીકે પણ ઓળખાય છે) અને તેનું સંલગ્ન સ્ટેશન  માયનેટવર્કટીવી સંલગ્ન ડબ્લ્યુએટીએલ-ટીવી (ચેનલ 36.1, જે  MyAtlTV તરીકે ઓળખાય છે), મેરેડિથ કોર્પોરેશનના  સીબીએસ સંલગ્ન ડબ્લ્યુજીસીએલ-ટીવી (ચેનલ 46.1), અને સીબીએસ-માલિકીનું  સીડબ્લ્યુ સ્ટેશન ડબ્લ્યુયુપીએ (ચેનલ 69.1) છે. બજાર બે પીબીએસ સંલગ્નો ધરાવે છે: ડબ્લ્યુજીટીવી (ચેનલ 8.1), જે રાજ્યભરમાં પથરાયેલા જ્યોર્જિયા પબ્લિક ટેલિવીઝન નેટવર્કનુ્ પ્રથમ સ્ટેશન છે અને ડબ્લ્યુપીબીએ (ચેનલ 30.1), જે એટલાન્ટા પબ્લિક સ્કુલની માલિકીનું છે.

એટલાન્ટા રાષ્ટ્રાના પ્રથમ કેબલ સુપરસ્ટેશનનું ઘર છે, જે ત્યારે ડબ્લ્યુટીસીજી (ચેનલ 17) તરીકે ઓળખાતું હતું અને પ્રથમ વખત ડિસેમ્બર 1976મા ઉપગ્રહ મારફતે તેના સિગ્નલોનું વહન કર્યું હતું; સ્ટેશને પોતે એટલાન્ટામાં 1967માં ડબ્લ્યુજેઆરજે-ટીવી તરીકે પ્રવેશ કર્યો હતો. સ્ટેશન તેના કોલ લેટરોને 1979માં વધુ પરિચિત ડબ્લ્યુટીબીએસમાં ફેરવ્યા હતા અને ડબ્લ્યુપીસીએચ-ટીવી 2007માં બન્યુ હતું (જે &quot;પીચટ્રી ટીવી&quot; તરીકે પણ ઓળખાય છે), જ્યારે તેની મૂળ કંપની અને ટર્નર બ્રોડકાસ્ટીંગ સિસ્ટમની માલિકીની ટાઇમ વોર્નરે સ્થાનિક અને રાષ્ટ્રીય કક્ષાના કાર્યક્રમોનું પ્રસારણ અલગ કરવાનું નક્કી કર્યું હતું. એટલાન્ટા વિસ્તાર અન્ય ટર્નર બ્રોડકાસ્ટીંગ મિલકતો જેમ કે ટીએનટી (TNT) (TNT), સીએનએન (CNN), કાર્ટુન નેટવર્ક, એચએલએન (HLN), ટ્રુટીવી, અને ટર્નર ક્લાસિક મુવીઝ, તેમજ એનબીસી (NBC) (NBC) યુનિવર્સલના ધી વેધર ચેનલનું ઘર છે.

[[ઢાંચો:Atlanta Radio|એટલાન્ટા રેડીયો બજાર]]ને આર્બીટ્રોન દ્વારા રાષ્ટ્રમાં સાતમો ક્રમાંક આપવામાં આવ્યો છે અને તે ચાલીશથી વધુ રેડીયો સ્ટેશનોનું ઘર છે, તેમાં ડબ્લ્યુએસબી-એએમ (WSB-AM) (750), ડબ્લ્યુસીએનએન-એએમ (WCNN-AM) (680), ડબ્લ્યુક્યુએક્સઆઇ-એએમ (WQXI-AM) (790), ડબ્લ્યુજીએસટી-એએમ (WGST-AM) (640), ડબ્લ્યુવીઇઇ-એફએમ (WVEE-FM) (103.3), ડબ્લ્યુએસબી-એફએમ (WSB-FM) (98.5), ડબ્લ્યુડબ્લ્યુડબ્લ્યુક્યુ-એફએમ (WWWQ-FM) (99.7), અને ડબ્લ્યુબીટીએસ-એફએમ (WBTS-FM) (95.5)નો સમાવેશ નોંધનીય છે.

== અર્થતંત્ર ==
[[ચિત્ર:Atlanta-cnn-center-aerial.jpg|thumb|સીએનએન કેન્દ્ર]]
[[ચિત્ર:DeltaAirLinesHQAtlantaGA.jpg|thumb|ડેલ્ટા એર લાઇન્સ વડામથકો ]]

એટલાન્ટા એ 2008 સુધીમાં લૌઘબોરો યુનિવર્સિટી ખાતે હાથ ધરાયેલા અભ્યાસ અનુસાર યુ.એસ.ના આઠ રાજ્યોમાંના એક એવા &quot;બીટા વર્લ્ડ સિટી&quot; તરીકે વર્ગીકૃત્ત કરવામાં આવ્યું છે &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |work=Globalization and World Cities Research Network |publisher=GaWC Loughborough University |access-date=2009-04-29 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને ન્યૂ યોર્ક સિટી, હસ્ટન અને દલ્લાસની પાછળ શહેરની હદમાં વડામથક ધરાવતી અસંખ્ય ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓમાં ચતુર્થ ક્રમાંક ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2009/cities/|date=2009-04-08|title=Cities with 5 or more FORTUNE 500 headquarters|publisher=CNNMoney.com|access-date=2010-04-05|archive-date=2010-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20100419185700/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2009/cities/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અન્ય વિવિધ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ એટલાન્ટામાં અથવા નજીકના પરાઓમાં વડામથકો ધરાવે છે, જેમાં ત્રણ ફોર્ચ્યુન 100 કંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે જેમ કે: ધી કોકા કોલા કંપની, હોમ ડિપોટ, અને યુનાઇટેડ પાર્સલ સર્વિસ અને તેની નજીકમાં સેન્ડી સ્પ્રીંગ્સ. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સેવા પૂરી પાડતી બીજા ક્રમની સૌથી મોટી [[મોબાઇલ ફોન]] સેવા એટીએન્ડટી મોબિલીટી (અગાઉની સિન્ગ્યુલર વાયરલેસ) લિનોક્સ સ્ક્વેર નજીક આવેલી છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cingular.com/about/|title=About Wireless Services from AT&amp;T, Formerly Cingular|publisher=AT&amp;T Knowledge Ventures|access-date=2007-06-26|archive-date=2007-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070526064042/http://www.cingular.com/about/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ન્યુવેલ રબરમેઇડ એ તાજેતરની કંપનીઓમાંની એક છે જેણે મહાનગર વિસ્તારમાં પુનઃસ્થળાંતર કર્યું છે; ઓક્ટોબર 2006માં તેણે એવી જાહેરાત કરી હતી કે તે સેન્ડી સ્પ્રીંગ્સમાં વડુમથક લઇ જવાનું વિચારી રહી છે. &lt;ref&gt;{{cite web | last = Woods | first = Walter | title = Rubbermaid building new HQ, adding 350 jobs | work = The Atlanta Journal-Constitution | date = 2006-10-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061113071442/http://www.ajc.com/business/content/business/stories/2006/10/17/1017rubbermaid_.html | archive-date = 2006-11-13 | url = http://www.ajc.com/business/content/business/stories/2006/10/17/1017rubbermaid_.html | access-date = 2007-09-28 | url-status = live }}&lt;/ref&gt; એટલાન્ટા અને મહાનગર વિસ્તારની આસપાસ અન્ય કંપનીઓ વડામથકો ધરાવે છે તેમાં આર્બીસ, ચિકફ-ફિલ-એ, અર્થલિંક, એક્વીફેક્સ, જેન્ટીવા હેલ્થ સર્વિસીઝ, જ્યોર્જિયા-પેસિફિક, ઓક્સફોર્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ, રેસ ટ્રેક પેટ્રોલિયમ, સધર્ન કંપની, સન ટ્રસ્ટ બેન્કસ, મિરાન્ટ, અને વેફી હાઉસનો સમાવેશ થાય છે. જૂન 2009ના પ્રારંભમાં, એનસીઆર કોર્પોરેશને જાહેરાત કરી હતી કે તે દુલુથ, જ્યોર્જિયાના પરાની નજીક તેના વડામથકને પુનઃસ્થાપિત કરશે. &lt;ref&gt;[http://www.ajc.com/business/content/business/stories/2009/06/01/ncr_prize_to_duluth.html એનસીઆર મંદી વચ્ચે સારા સમાચારોનો ફુગ્ગો ફોડે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605075233/http://www.ajc.com/business/content/business/stories/2009/06/01/ncr_prize_to_duluth.html |date=2009-06-05 }}, 11-13-2009ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; ફર્સ્ટ ડેટા પણ મોટું કોર્પોરેશન છે, જેણે ઓગસ્ટ 2009માં જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ તેના વડમથકને ફેરવીને  સેન્ડી સ્પ્રીંગ્સ લઇ જશે. &lt;ref&gt;[http://denver.bizjournals.com/denver/stories/2009/08/10/daily81.html પ્રથમ માહિતી એચક્યુને એટલાન્ટા લઇ જાય છે - ડેનેવર બિઝનેસ જર્નલ],04-09-2019ના રોજ સુધારો. &lt;/ref&gt; ફોર્ચ્યુન 1000ના 75 ટકાથી વધુ કંપનીઓ એટલાન્ટા વિસ્તારમાં તેમની હાજરી ધરાવે છે અને તે વિસ્તાર આશરે 1,250 બહુરાષ્ટ્રીય કોર્પોરેશનની ઓફિસો ધરાવે છે. 2006ના અનુસાર એટલાન્ટા મેટ્રોપોલીટન એરિયાને 126,700 હાઇ ટેક રોજગારીઓ સાથે યુએસમાં 10મા સૌથી મોટા સાયબરસિટી (હાઇટેક સેન્ટર)નો ક્રમાંક ધરાવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bizjournals.com/atlanta/stories/2008/06/23/daily21.html?jst=b_ln_hl |title=AeA ranks Atlanta 10th-largest U.S. cybercity |publisher=Bizjournals.com |date=2008-06-24 |access-date=2010-04-05}}&lt;/ref&gt;

ડેલ્ટા એર લાઇન્સ શહેરની સૌથી મોટી રોજગારદાતા છે અને મહાનગર વિસ્તારની ત્રીજી સૌથી મોટી છે. &lt;ref&gt;{{cite web | publisher = Metro Atlanta Chamber of Commerce | title = Atlanta's top employers, 2006 | url=http://www.metroatlantachamber.com/macoc/business/img/TopEmployers2006.pdf | access-date = 2007-08-08 |format=PDF}}&lt;/ref&gt; ડેલ્ટા હાર્ટસફિલ્ડ-જેકસન એટલાન્ટા ઇન્ટરનશનલ એરપોર્ટ ખાતે વિશ્વના અનેક સૌથી મોટા કેન્દ્રમાંના એકનું સંચાલન કરે છે અને તેની સાથે સ્પર્ધા કરી રહેલા કેરિયર એરટ્રાન એરવેઝે હાર્ટફિલ્ડ-જેકસનને મુસાફર ટ્રાફિક અને એરક્રાફ્ટના ટ્રાફિક એમ બન્ને દ્રષ્ટિએ વિશ્વનું સૌથી વ્યસ્ત હવાઇમથક બનાવવામાં સહાય કરી છે. હવાઇમથકે તેના 1950માં તેનું બાંધકામથી જ એટલાન્ટાની આર્થિક વૃદ્ધિમાં અગત્યના ચાલક તરીકેની કામગીરી બજાવી છે. &lt;ref name=&quot;allen&quot;&gt;{{cite book |last=Allen |first=Frederick |title=Atlanta Rising |year=1996 |publisher=Longstreet Press |location=Atlanta, Georgia |isbn=1-56352-296-9}}&lt;/ref&gt;

એટલાન્ટા પાસે મહાકાય નાણાકીય ક્ષેત્ર છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ &lt;ref&gt;{{cite web | title = The Largest Banks in the U.S. | publisher = The New York Job Source | date = 2006-06-30 | url = http://nyjobsource.com/banks.html | format = chart | access-date = 2007-08-22 | archive-date = 2010-08-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100805055605/http://nyjobsource.com/banks.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;માં મિલકત ધરાવવાની દ્રષ્ટિએ સાતમી સૌથી મોટી બેન્ક સન ટ્રસ્ટ બેન્કસ ડાઉનટાઉનમાં પીચટ્રી સ્ટ્રીટમાં સ્થાનિક ઓફિસ ધરાવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web | last = Sarath | first = Patrice | title = SunTrust Banks, Inc. | publisher = Hoovers | url = http://hoovers.com/suntrust/--ID__11416--/free-co-factsheet.xhtml | access-date = 2007-08-22 | archive-date = 2007-08-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070824225418/http://www.hoovers.com/suntrust/--ID__11416--/free-co-factsheet.xhtml | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ફેડરલ રિઝર્વ સિસ્ટમ એટલાન્ટામાં જિલ્લા વડુમથક ધરાવે છે; ફેડરલ રિઝર્વ બેન્ક ઓફ એટલાન્ટા, કે દક્ષિણમાં દૂર સુધી કામગીરી સંભાળે છે, તેણે 2001માં મિડટાઉનથી ડાઉનટાઉનમાં પુનઃસ્થાપન કર્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite web | last = Bowers | first = Paige | title = Beers built marble monument for Fed. Reserve | work = Atlanta Business Chronicle | publisher = American City Business Journals, Inc | date= 2001-12-07 | url = http://www.bizjournals.com/atlanta/stories/2001/12/10/focus9.html | access-date = 2007-09-28}}&lt;/ref&gt; વાકોવીયાએ એટલાન્ટામાં તેના નવા ક્રેડિટ કાર્ડ ડિવીઝનને મૂકવા માટે ઓગસ્ટ 2006માં તેની યોજનાની જાહેરાત કરી હતી ,&lt;ref&gt;{{cite web | last = Rauch | first = Joe | title = Wachovia to put headquarters of card subsidiary in Atlanta | work = Birmingham Business Journal | publisher = American City Business Journals, Inc | date= 2006-08-21 | url = http://birmingham.bizjournals.com/birmingham/stories/2006/08/21/daily3.html?jst=pn_pn_lk | access-date = 2007-09-28}}&lt;/ref&gt; અને શહેર, રાજ્ય અને શહેરી નેતાઓએ લાંબા ગાળે શહેર ભવિષ્યના ફ્રી ટ્રેડ એરિયા ઓફ ધ અમેરિકન્સના સચિવાલયનું ઘર બનશે તેવી આશા સેવી હતી. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.atlantagateway.org/|title=Atlanta: gateway to the future|publisher=Hemisphere, Inc.|access-date=2007-06-26|archive-date=2007-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20070407033656/http://www.atlantagateway.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એટલાન્ટા વધુમાં વિકસતા [[જૈવ તકનીક|બાયોટેકનોલોજી]] ક્ષેત્રનું ઘર છે, જે 2009 બાયો ઇન્ટરનેશનલ કન્વેન્શન જેવી ઘટનાઓ મારફતે ઓળખ પ્રાપ્ત કરતું જાય છે. &lt;ref&gt;{{cite news  | last = McGirt  | first = Dan  | title = Plans for the 2009 BIO International Convention in Atlanta, Georgia  | work = BIOtechNOW  | date = 2010-01-11  | url = http://biotech-now.org/plans-for-the-2009-bio-international-convention-in-atlanta-georgia-0511.html  | access-date = 2010-01-11  | archive-url = https://web.archive.org/web/20101102114508/http://biotech-now.org/plans-for-the-2009-bio-international-convention-in-atlanta-georgia-0511.html  | archive-date = 2010-11-02  | url-status = dead  }}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:Newworldofcocacola.jpg|thumb|left|વર્લ્ડ ઓફ કોકા કોલા મ્યુઝિયમ જ્યોર્જિયા એક્વેરિયમ પાસેના નવા સ્થળે 26 મે 2007ના રોજ ફરીથી ખોલવામાં આવ્યું હતું. ]]
[[ચિત્ર:FedReserve Atlanta.jpg|thumb|left|મિડટાઉન એટલાન્ટામાં ફેડરલ રિઝર્વ બેન્ક.]]

મહાનગર એટલાન્ટામાં ઓટો ઉત્પાદન ક્ષેત્રને તાજેતરમાં જ આંચકો લાગ્યો હતો, જેમાં જનરલ મોટર્સ ડોરાવિલે એસેમ્બલી પ્લાન્ટનું 2008નો આયોજિત અંત અને ફોર્ડ મોટર કંપનીના હેપવિલેમાં આવેલા એટલાન્ટા એસેમ્બલી પ્લાન્ટને 2006માં બંધ થવાનો સમાવેશ થાય છે. જોકે કિયાએ વેસ્ટ પોઇન્ટ, જ્યોર્જિયા નજીક નવો એસેમ્બલી પ્લાન્ટ પરના મેદાનને તોડી નાખ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite news  | last = Duffy  | first = Kevin  | title = Supplier to build at Kia site in West Point  | work = Atlanta Journal-Constitution  | date = 2007-08-09  | url = http://www.ajc.com/business/content/business/stories/2007/08/08/mobis_0809.html  | access-date = 2007-08-22  | archive-url =   | archive-date =   }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

શહેર મોટું કેબલ ટેલિવીઝન પ્રોગ્રામીંગ કેન્દ્ર છે. ટેડ ટર્નરે સમગ્ર એટલાન્ટામાં ટર્નર બ્રોડકાસ્ટીંગ સિસ્ટમ માધ્યમનો પ્રારંભ કર્યો હતો, જ્યાં તેણે યુએચએફ સ્ટેશનની ખરીદી કરી હતી જે અંતે ડબ્લ્યુટીબીએસ બની હતી. ટર્નરે આજના સેનેટેનીયલ ઓલિમ્પીક પાર્કની નજીક સીએનએન સેન્ટર ખાતે કેબલ ન્યૂઝ નેટવર્કના વડામથકની સ્થાપના કરી હતી. કંપનીનો વિકાસ થતાં તેની અન્ય ચેનલો- કાર્ટુન નેટવર્ક, બૂમરેંગ, ટીએનટી (TNT), ટર્નર સાઉથ, ટર્નર ક્લાસિક મુવીઝ, સીએનએન ઇન્ટરનેશનલ, સીએનએન એન એસ્પાનોલ, એચએલએન, અને સીએનએન એરપોર્ટ નેટવર્ક –એ તમામે એટલાન્ટામાં પોતાની કામગીરી કેન્દ્રિત કરી હતી (ટર્નર સાઉથનું વેચાણ કરી દેવાયું છે) ટર્નર બ્રોડકાસ્ટીંગ એ ટાઇમ વોર્નરનો વિભાગ છે. એનબીસી (NBC) યુનિવર્સલ, બ્લેકસ્ટોન ગ્રુપ અને બેઇન કેપિટલ કોન્સોર્ટિયમની માલિકીની ધી વેધર ચેનલ મેરિયેટ્ટાના પરા નજીક તેની ઓફિસો ધરાવે છે.

જેમ્સ સી. કેન્નેડી, તેમના બહેન બ્લેયર પેરી-ઓકેડેન અન તેમના કાકી એની કોક્સ ચેમ્બર્સના નિયંત્રણ હેઠળની ખાનગી અંકુશ વાળી કોક્સ એન્ટરપ્રાઇઝીસ, એટલાન્ટામાં અને તેની બહાર નોંધપાત્ર માધ્યમ હિસ્સો ધરાવે છે; તેનું વડુમથક સેન્ડી સ્પ્રીંગ્સના શહેરમાં ધરાવે છે. &lt;ref&gt;&quot;[http://www.coxinc.com/corp/presscenter/viewPressRelease.asp?articleid=575 કોક્સ એન્ટરપ્રાઇઝ, ઇન્ક. કોક્સ કોમ્યુનિકેશન્સ, ઇન્કમાં જાહેર લઘુમતી હિસ્સો ખરીદવા માટે કરાર કરે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090709062743/http://www.coxinc.com/corp/presscenter/viewPressRelease.asp?articleid=575 |date=2009-07-09 }}&quot; કોક્સ એન્ટરપ્રાઇઝ. 16 ઓક્ટોબર, 2006. 4 જુલાઈ, 2007 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://files.sandysprings-ga.org/maps/SandySprings_CouncilDistricts.pdf સિટી કાઉન્સીલ જિલ્લાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117135736/http://files.sandysprings-ga.org/maps/SandySprings_CouncilDistricts.pdf |date=2010-01-17 }}.&quot; સેન્ડી સ્પ્રીન્ગ્સનું શહેર. 4 જુલાઈ, 2007 પર સુધારેલ.&lt;/ref&gt; તેનું કોક્સ કોમ્યુનિકેશન્સ ડિવીઝન, કે જેનું વડુમથક બિનસંગઠિત ડિકાલ્બ કાઉન્ટી માં આવેલું છે, &lt;ref&gt;&quot;[http://ww2.cox.com/aboutus/contact-us.cox એટલાન્ટા વડુમથક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130202090405/http://ww2.cox.com/aboutus/contact-us.cox |date=2013-02-02 }}.&quot; ''કોક્સ કોમ્યુનિકેશન્સ'' . 22 એપ્રિલ, 2009ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt; તે યુનાઇટડે સ્ટેટ્સમાં ત્રીજું સૌથી મોટું કેબલ ટેલિવીઝન સર્વિસ પૂરી પાડનાર છે; &lt;ref&gt;{{cite web  | title = About Cox  | publisher = Cox Communications, Inc  | url = http://www.cox.com/about/  | access-date = 2007-08-22  | archive-date = 2007-08-15  | archive-url = https://web.archive.org/web/20070815124406/http://www.cox.com/about/  | url-status = dead  }}&lt;/ref&gt; વધુમાં કંપની યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ''ધી એટલાન્ટા જર્નલ કંસ્ટીટ્યુશન''  સહિત ડઝનેક જેટલા દૈનિક અખબારોનું પણ પ્રકાશન કરે છે. કોક્સ રેડિયોનું સર્વપ્રથમ ડબ્લ્યુએસબી – સ્ટેશન દક્ષિણમાં સૌપ્રથમ એએમ રેડિયો  સ્ટેશન હતું. {{Citation needed|date=April 2009}}

બિનસંગઠિત ડિકાલ્બ કાઉન્ટી સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન (CDC)નું ઘર પણ છે. 170 વ્યવસાયોમાં આશરે 15,000 કર્મચારીઓ (6,000 કોન્ટ્રાક્ટરો અને 840 કમિશન્ડ કોર્પ ઓફિસર્સ સહિત) ઇમોરી યુનિવર્સિટી ને અડીને આવેલી છે આ વ્યવસાયોમાં : એન્જિનીયર્સ, જંતુશાસ્ત્રીઓ, વ્યાપક રોગવિજ્ઞાનીઓ, જિવવિજ્ઞાનીઓ, ચિકીત્સકો, પશુચિકીત્સકો, વર્તણૂંક વૈજ્ઞાનિકો, નર્સ, તબીબી ટેકનોલોજિસ્ટો, અર્થશાસ્ત્રીઓ, તંદુરસ્તી અંગેની માહિતીની આપલે કરનારાઓ, વિષવિદ્યાના નિષ્ણાતો, રસાયણશાસ્ત્રીઓ, કોમ્પ્યુટર વિજ્ઞાનીઓ અને આંકડાશાસ્ત્રીઓનો સમાવેશ થાય છે. ડિકાલ્બ કાઉન્ટીમાં વડુમથક ધરાવનાર સીડીસી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને પુએર્ટો રિકોમાં 10 અન્ય ઓફિસો ધરાવે છે. તદુપરાંત, સીડીસી સ્ટાફ સ્થાનિક આરોગ્ય એજન્સીઓ, પ્રવેશના પોર્ટસ ખાતે કોરન્ટાઇન/સરહદની આરોગ્ય ઓફિસો અને વિશ્વમાં 45 દેશોમાં સ્થિત છે. મૂળભૂત રીતે 1946માં કોમ્યુનિકેબલ ડિસીઝ સેન્ટર તરીકે સ્થપાયેલ, તેનું પ્રાથમિક કાર્ય મેલેરીયાને નાથવાનું હતું, જેમાં દક્ષિણપૂર્વના દૂરના દેશો તે સમયે યુ.એસ મેલેરીયાના હૃદય સમાન હતા.{{Citation needed|date=April 2009}}એટલાન્ટા ન્યુક્લિયર રેગ્યુલેટરી કમિશન રિજીયન IIનું વડુમથક છે.

== કાયદો અને સરકાર ==
[[ચિત્ર:Atlanta City Hall from HABS.jpg|thumb|upright|એટલાન્ટા સિટી હોલ ]]

એટલાન્ટાની સંભાળ મેયર અને સિટી કાઉન્સીલ દ્વારા લેવમાં આવે છે. સિટી કાઉન્સીલમાં 15 પ્રતિનિધિઓનો સમાવેશ થાય છે-જેમાં શહેરના 12 જિલ્લાઓમાંથી એક અને ત્રણ ઊંચા હોદ્દા પર હોય છે. મેયર કાઉન્સીલ દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલા ખરડાની મનાઇ કરી શકે છે, પરંતુ સામે કાઉન્સીલ આ પ્રતિબંધને બે તૃતીયાંશ બહુમતીથી દૂર કરી શકે છે. &lt;ref&gt;{{cite web
  | title = Atlanta City Councilman H Lamar Willis
  | publisher = H Lamar Willis
  | date = 
  | url = http://www.hlamarwillis.com/CityCouncil.htm
  | access-date = 2009-06-19
  | archive-date = 2009-08-24
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20090824215442/http://www.hlamarwillis.com/CityCouncil.htm
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt; એટલાન્ટાના મેયર કાસિમ રીડ છે.

1973થી ચુંટાઇ આવતા દરેક મેયર કાળા છે.&lt;ref&gt;{{cite web
  | author = Lawrence Kestenbaum
  | title = Mayors of Atlanta, Georgia
  | publisher = The Political Graveyard  | date =
  | url = http://www.politicalgraveyard.com/geo/GA/ofc/atlanta.html
  | access-date = 2008-03-07}}&lt;/ref&gt; મેનાર્દ જેકસને બે મુદત સુધી સેવા આપી હતી અને 1982માં તેમના અનુગામી એન્ડ્રુ યંગ બન્યા હતા. જેકસન ફરી પાછા 1990માં ત્રીજી મુદત માટે આવ્યા હતા અને તેમના અનુગામી બીલ કેમ્પબેલ બન્યા હતા. 2001માં શિર્લી ફ્રેંકલીન એટલાન્ટાના મેયર તરીકે ચૂંટાનાર પ્રથમ મહિલા બન્યા હતા અને તેઓ પ્રથમ આફ્રિકન-અમેરિકન મહિલા હતા જે મોટા દક્ષિણ શહેરના મેયર તરીકેની સેવા આપતા હતા. &lt;ref&gt;{{cite web
  | author = Josh Fecht and Andrew Stevens
  | title = Shirley Franklin: Mayor of Atlanta
  | publisher = City Mayors  | date = 2007-11-14
  | url = http://www.citymayors.com/usa/atlanta.html
  | access-date = 2008-01-27}}&lt;/ref&gt; તેઓએ 90 ટકા મતો જીતી લેતા 2005માં બીજી મુદત પુનઃચુંટાઇ આવ્યા હતા. એટલાન્ટા શહેરમાં કેમ્પબેલ વહીવટ દરમિયાનમાં ભ્રષ્ટાચારને લીધે ખરાબ પ્રતિષ્ઠાથી સહન કરવું પડવું પડ્યું હતું અને 2006માં 2006માં ભૂતપૂર્વ મેયર બીલ કેમ્પબેલે તેઓ જ્યારે મેયર હતા ત્યારે તેમણે જ્યારે શહેરના કોન્ટ્રોક્ટરોની મુલાકાત લીધી તે દરમિયાન ખોટી રીતે પ્રાપ્ત કરેલી આવકના સંદર્ભમાં કરચોરીના ત્રણ કારણોસર ગુન્હેગાર ઠરાવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news
  | last =
  | first =
  | authorlink =
  | coauthors =
  | title = Atlanta's former mayor sentenced to prison
  | work = CNN online
  | publisher = CNN
  | date = June 13, 2006
  | url = http://www.cnn.com/2006/LAW/06/13/mayor.sentenced/index.html
  | access-date = 2008-01-02}}&lt;/ref&gt;
રાજ્યના પાટનગર તરીકે, એટલાન્ટા મોટા ભાગની એટલાન્ટા રાજ્ય સરકારનું સ્થળ છે. જ્યોર્જિયા રાજ્ય રાજધાનીની ઇમારત ડાઉનટાઉનમાં સ્થિત છે, જે ગવર્નર, લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર અને રાજ્યના સચિવ તેમજ સામાન્ય સભાની ઓફિસનો સમાવેશ કરે છે. ગવર્નરનું નિવાસસ્થાન વેસ્ટ પેસીસ ફેરી રોડ પર બકહેડના નિવાસ ભાગમાં આવેલું છે. વધુમાં એટલાન્ટા જ્યોર્જિયા પબ્લિક બ્રોકાસ્ટીંગ વડામથકનું અને પીચનેટનું ઘર છે અને ફુલ્ટોન કાઉન્ટીની કાઉન્ટી બેઠક છે, જેની સાથે તે એટલાન્ટા ફ્યુલ્ટોન પબ્લિક લાયબ્રેરી સિસ્ટમની જવાબદારી વહેંચે છે. એટલાન્ટા શહેરની સંભાળ એટલાન્ટા પોલીસ વિભાગ દ્વારા લેવામાં આવે છે, જે દળમાં આશરે 1700 અધિકારીઓ સમાવિષ્ટ હોવાનું મનાય છે.

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ શહેરમાં આવેલી વિવિધ પોસ્ટ ઓફિસનું સંચાલન કરે છે. એટલાન્ટા મુખ્ય પોસ્ટ ઓફિસ 3900 ક્રાઉન રોડ એસડબ્લ્યુ ખાતે આવેલી છે, જે હાર્ટફિલ્ડ-જેકસન એટલાન્ટા ઇન્ટરેનેશનલ એરપોર્ટની તદ્દન નજીક છે. &lt;ref&gt;&quot;[http://usps.whitepages.com/service/post_office/12504?p=1&amp;amp;service_name=post_office&amp;amp;z=30304 પોસ્ટ ઓફિસનું સ્થળ - એટલાન્ટા].&quot; યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ. 5, મે, 2009ના રોજ સુધારેલ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.nytimes.com/frommers/travel/guides/north-america/united-states/georgia/atlanta/frm_atlanta_0002020016.html?pagewanted=print ફાસ્ટ ફેક્ટસ].&quot; ધી ન્યુયોર્ક ટાઈમ્સ.. 28, નવેમ્બર, 2002. 1 જૂન 2007ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt;

=== અપરાધ, ગુન્હો ===
ફેડરલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટીગેશનના વાર્ષિક યુનિફોર્મ ક્રાઇમ રિપોર્ટના અનુસાર એટલાન્ટામાં 2006માં 141 માનવહત્યા થઇ હતી, જે 2004માં થયેલી 151 કરતા ઓછી છે. 2007માં, ડિકાલ્બ કાઉન્ટીમાં 102 ખૂન, ક્લેટોન કાઉન્ટીમાં 56 બળાત્કાર અને ફુલ્ટોન કાઉન્ટી (ઇસ્ટ પોઇન્ટ, કોલેજ પાર્ક અને યુનિયન સિટી) ના બિનસંગઠિત ભાગમાં 75 કિસ્સાઓ નોંધાયા હતા. તેની સાથે, મહાનગર એટલાન્ટાના પાંચ કાઉન્ટીના મહત્વના વિસ્તારો (કોબ્બ, ક્લેટોન, ફુલ્ટોન, ગ્વિન્નેટ અને ડિકાલ્બ કાઉન્ટીઓ)માં 2007માં 487 ખૂનો નોંધાયા હતા. વર્ષો જતા અપરાધોમાં સતત ઘટાડો થતો જતો હતો. &lt;ref&gt;{{cite web  | last =   | first =   | title = Atlanta's violent crime at lowest level since '69  | work = The Atlanta Journal-Constitution  | date =   | url = http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&amp;p_theme=at&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=11468AB651672788&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM  | access-date = 2009-01-02  | archive-url =   | archive-date =   }}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; .&lt;ref&gt;{{cite web  | last = Sugg  | first = John  | url = http://atlanta.creativeloafing.com/gyrobase/Content?oid=oid%3A255192  | title = Crime is up and the Mayor is out  | publisher = Creative Loafing  | access-date = 2008-05-05  | archive-date = 2007-08-25  | archive-url = https://web.archive.org/web/20070825124531/http://atlanta.creativeloafing.com/gyrobase/Content?oid=oid%3A255192  | url-status = dead  }}&lt;/ref&gt;

== વસ્તી-વિષયક માહિતીઓ ==
2009ના અમેરિકન કોમ્યુનિટી સર્વે અનુસાર એટલાન્ટા શહેરમાં વસ્તીનો આંક 540,921 હતો, જે 2000ની વસ્તી સામે 28 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fbi.gov/ucr/08aprelim/table_4co-id.html |title=Table 4 - Colorado through Idaho |publisher=Fbi.gov |date= |access-date=2010-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606124319/http://www.fbi.gov/ucr/08aprelim/table_4co-id.html |archive-date=2009-06-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2006-2008ના અનુસાર અમેરિકન કોમ્યુનિટી સર્વે, એટલાન્ટાનું જાતિવાર મિશ્રણ નીચે પ્રમાણે છે.
* ગોરા: 38.4% (નોન હિસ્પાનીક ગોરાઓ: 36.5%)
* કાળા અથવા આફ્રિકન અમેરિકન: 55.8%
* નેટિવ અમેરિકન: 0.2%
* એશિયન: 1.9%
* નેટિવ હવાલીયન અને અન્ય પેસિફિક આઇલેન્ડર: &lt;0.1%
* કેટલીક અન્ય જાતિ: 2.6%
* બે અથવા વધુ જાતિઓ: 1.1%
* હિસ્પાનીક અથવા લેટિનો (કોઇ પણ જાતિના): 4.9%

સ્ત્રોત:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US1304000&amp;-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-_sse=on |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-09 |archive-date=2020-02-16 |archive-url=https://archive.today/20200216020444/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US1304000&amp;-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-_sse=on |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

શહેરમાં સ્થિત નિવાસીઓની મધ્ય આવક 47,463 ડોલર હતી અને પરિવારદીઠ મધ્ય આવક 59,711 ડોલર હતી. વસ્તીના આશરે 21.8 ટકા અને પરિવારોના 17.2 ટકા ગરીબી રેખાની હેઠળળ જીવતા હતા. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US1304000&amp;-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR3&amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-_sse=on |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-09 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://archive.today/20200211183355/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US1304000&amp;-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR3&amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-_sse=on |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એટલાન્ટા શહેર તેની ગોરા લોકોની વસ્તીમાં વિશિષ્ટ અને ભારે મોટો વસ્તી વધારો જોઇ રહ્યું છે અને તેની ઝડપ અન્ય રાષ્ટ્રની તુલનામાં વધુ છે. બ્રુકીંગ ઇન્સ્ટિટ્યુશનના અનુસાર શહેરની વસ્તીમાં ગોરાઓની વસ્તીનું પ્રમાણ 2000 અને 2006ની મધ્યમાં અન્ય યુ.એસ. શહેરની તુલનામાં ઝડપી ગતિથી વધ્યું હતું. 2000માં આ ટકાવારી 31 ટકા હતી તે 2006માં વદીને 35 ટકા થઇ હતી, અને આંકડાકીય વધારો 26,000 હતો, જે 1990 અને 2000ની મધ્યની તુલનામાં બમણા કરતા વધુ હતો. ફક્ત વોશિગ્ટોન, ડી.સી.એ તે વર્ષો દરમિયાનમાં ગોરાઓની વસ્તીમાં તુલનાત્મક વધારો અનુભવ્યો હતો. &lt;ref&gt;{{cite web |last=Gurwitt |first=Rob |url=http://www.governing.com/articles/0807atlanta.htm |title=Governing Magazine: Atlanta and the Urban Future, July 2008 |publisher=Governing.com |date=2008-07-01 |access-date=2010-04-05 |archive-date=2009-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104234147/http://www.governing.com/articles/0807atlanta.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

એટલાન્ટા શહેર અનેક સૌથી વધુ માથાદીઠ એલજીબીટી વસ્તીમાંનું એક છે. તે દરેક મોટા શહેરોમાં 3જો ક્રમાંક ધરાવે છે, જે સાન ફ્રાન્સિસ્કોની પાછળ અને સિયેટલ કરતા થોડું પાછળ છે, જે શહેરની કુલ વસ્તીમાં 13 ટકા લોકો પોતાની જાતને સમલિંગી, લેસ્બીયન અથવા ઉભયલિંગી તરીકે ઓળખાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://seattletimes.nwsource.com/ABPub/zoom/html/2003432941.html |title=The Seattle Times: 12.9% in Seattle are gay or bisexual, second only to S.F., study says |publisher=Seattletimes.nwsource.com |date=2006-11-15 |access-date=2010-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[223] ^ ગેરી. જે. ગેટ્સ {{PDFlink|[http://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/SameSexCouplesandGLBpopACS.pdf Same-sex Couples and the Gay, Lesbian, Bisexual Population: New Estimates from the American Community Survey]|2.07&amp;nbsp;MB}}. વિલિયમ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓન સેક્સ્યુઅલ ઓરિએન્ટેશન લો એન્ડ પબ્લિક પોલિસી, યુસીએલએ સ્કૂલ ઓફ લો ઓક્ટોબર, 2006.&lt;/ref&gt;

2000 યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વસ્તી ગણતરી (2004માં સુધારેલી) અનુસાર એટલાન્ટા રાષ્ટ્રભરમાં 100,000 કે તેથી વધુ નિવાસીઓ જે 38.5 ટકાના સ્તરે હતા તેમાં એક વ્યકિત નિવાસીના 12મા ક્મે સૌથી વધુ પ્રમાણ ધરાવતું હતું. &lt;ref&gt;http://www.census.gov/statab/ccdb/cit3060r.txt&lt;/ref&gt; 2000માં સેન્સસ બ્યુરોના દિવસની વસ્તી અંદાજ અનુસાર, &lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.census.gov/population/www/socdemo/daytime/daytimepop.html| title=Estimated Daytime Population| publisher=U.S. Census Bureau| access-date=2006-04-02| date=December 6, 2005}}&lt;/ref&gt; 250,000 વધુ લોકો એટલાન્ટામાં કોઇ પણ કામના દિવસે આવનજાવન કરતા હતા, જે શહેરની અંદાજિત દિવસની વસ્તીમાં વધારો કરીને 676,431ની કરતા હતા.  આ એટલાન્ટાની નિવાસી વસ્તીમાં 62.4 ટકાનો વધારો છે, જે તેને 500,000 નિવાસીઓથી ઓછી વસ્તી સાથેના શહેરોમાં દેશમાં દિવસની વસ્તીમાં સૌથી વધુ વધારો દર્શાવે છે. વસ્તી ગણતરીના અંદાજ અનુસાર એટલાન્ટા શહેર ટકાવારી અને આંકડાકીય વધારા એમ બન્ને દ્રષ્ટિએ રાષ્ટ્રમાં 30મા ક્રમનું સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતું શહેર હતું. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/013960.html |title=US Census Press Releases |publisher=Census.gov |date= |access-date=2010-04-05}}&lt;/ref&gt;

1990થી લેટિન અમેરિકાથી એટલાન્ટા મહાનગર વિસ્તારમાં કાયમી વસવાટ કરનારાઓની સંખ્યામાં ભારે વધારો થયો છે.  કાયમી વસવાટ કરનારાઓનો પ્રવાહ નવી સંસ્કૃતિ અને ધાર્મક આચરણો લાવ્યો છે અને તે અર્થતંત્ર અને શહેરી વિસ્તારની વસ્તીને માઠી અસર કરે છે, જે ગતિશીલ શહેરની અંદર હિસ્પાનીક સમુદાયમાં પરિણમે છે.એટલાન્ટા એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી ઝડપથી વિકાસ પામતા કરોડોપતિ વસ્તીનું ઘર છે. પ્રાથમિક નિવાસ અને વપરાશયોગ્ય માલનો સમાવિષ્ટ નહી કરતા 1 મિલિયન ડોલર અથવા વધુ રોકાણ કરવા યોગ્ય મિલકતોમાં રસ ધરાવતા અસંખ્ય નિવાસીઓની સખ્યામાં 2011 સુધીમાં 69 ટકાનો વધારો થઇને આશરે 103,000 નિવાસીઓના આંક પર પહોંચશે. &lt;ref&gt;{{cite news
  | last = Lightsey
  | first = Ed
  | coauthors = 
  | title = Trend Radar January 2007
  | work = Georgia Trend Online
  | pages = 
  | language = 
  | publisher = Georgia Trend
  | date = January 2007
  | url = http://www.georgiatrend.com/features-economic-development/200701-radar.shtml
  | access-date = 2008-01-02
  | archive-date = 2007-12-21
  | archive-url = https://web.archive.org/web/20071221232824/http://www.georgiatrend.com/features-economic-development/200701-radar.shtml
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt;

== શિક્ષણ ==
[[ચિત્ર:Emory Quad.jpg|thumb|ઇમોરી યુનિવર્સિટીના હીલ કેમ્પસ પર મુખ્ય પ્રાંગણ]]

=== કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ ===
એટલાન્ટા દેશમાં કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓના સૌથી મોટા અનેક સમુદાયોમાંના એકનું ઘર છે. {{Citation needed|date=March 2010}}શહેર ઉચ્ચ શિક્ષણની 30થી વધુ સંસ્થાઓ ધરાવે છે, જેમાં જ્યોર્જિયા ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી, જે એક આગવી સંશોધન યુનિવર્સિટી છે કે જેને યુએસ ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રિપોર્ટ દ્વારા ટોચની દસ જાહેર યુનિવર્સિટીઓમાં 1999થી ક્રમાંક આપવામાં આવ્યો છે, જ્યોર્જિયા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, અને મર્સર યુનિવર્સિટી એટલાન્ટાસ સેસિલ બી. ડે ગ્રેજ્યુએટ એન્ડ પ્રોફેશનલ સ્ટડીઝ કેમ્પસનો સમાવેશ થાય છે. શહેર એટલાન્ટા યુનિવર્સિટી સેન્ટર પણ ધરાવે છે, જે દેશમાં ઐતિહાસિક કાળા લોકોની કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓનો સૌથી મોટો સમૂહ (કોન્સોર્ટિયમ) છે. તેના સભ્યોમાં ક્લાર્ક એટલાન્ટા યુનિવર્સિટી, મોરહાઉસ કોલેજ, સ્પેલમેન કોલેજ, અને ઇન્ટરડિનોમિનેશનલ થિયોલોજિકલ સેન્ટરનો સમાવેશ થાય છે. એયુસી શાળાઓની નજીક પરંતુ તેમના સ્વતંત્ર મોરહાઉસ સ્કુલ ઓફ મેડિસીન આવેલી છે.

એટલાન્ટાની બહાર વિવિધ કોલેજો છે જેમાં ઇમોરી યુનિવર્સિટી, વિખ્યાત ઉન્નત કલા અને સંશોધન સંસ્થા કે જેને ''યુએસ ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રિપોર્ટ'' માં અનેક ટોચની 20 શાળાઓમાંની એક તરીકે સતત ક્રમાંક આપવામાં આવે છે, ઓગ્લેથોર્પ યુનિવર્સિટી, નાની ઉન્નત કલા શાળા અને જેનું નામ જ્યોર્જિયાના સ્થાપક તરીકે અપાયું છે, જેની સાથે ''પ્રિન્સ્ટોન રિવ્યૂ''  દ્વારા રાષ્ટ્રમાં શિક્ષકને 15મો ક્રમાંક આપવામાં આવ્યો છે; એગ્નેસ સ્કોટ્ટ કોલેજ, મહિલાઓની કોલેજ અને વિવિધ સરકાર દ્વારા સંચાલિત સંસ્થાઓ જેમ કે ક્લેટોન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, જ્યોર્જિયન પેરીમીટર કોલેજ, કેન્નેસો સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, સધર્ન પોલીટેકનિક સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, અને યુનિવર્સિટી ઓફ વેસ્ટ જ્યોર્જિયા, તેમજ ખાનગી કોલેજો જેમ કે શહેરની ઉત્તરે આવેલી રેઇનહાર્ટ યુનિવર્સિટી, અને સાવાન્નાહ કોલેજ ઓફ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન એટલાન્ટા કેમ્પસનો સમાવેશ થાય છે.

=== પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓ ===
[[ચિત્ર:Ab30 (147).jpg|thumb|upright|મિડટાઉન એટલાન્ટામાં હેનરી ડબ્લ્યુ. ગ્રેન્ડી હાઉ સ્કુલ કેમ્પસ. ]]

જાહેર શાળા વ્યવસ્થા (એટલાન્ટા પબ્લિક સ્કુલ્સ) નિરીક્ષક ડો. બેવેરલી એલ. હોલ દ્વારા એટલાન્ટા બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશન દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે.  2007ના અનુસાર આ વ્યવસ્થા 106 શાળાઓમાં જતા 49,773 વિદ્યાર્થીઓનો સક્રિય હાજરી ધરાવે છે: 58 પ્રાથમિક શાળાઓ (જેમાંની ત્રણ આખા વર્ષમાં ચાલુ રહે છે), 16 મધ્ય શાળાઓ, 20 ઉચ્ચ શાળાઓ અને 7 ચાર્ટર શાળાઓનો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref name=&quot;APS&quot;&gt;{{cite web  | title = 2007–2008 APS Fast Facts  | publisher = Atlanta Public Schools  | url = http://www.atlanta.k12.ga.us/content/aps/FastFacts07.pdf  | access-date = 2007-09-28  | format = PDF  | archive-date = 2007-10-25  | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025055226/http://www.atlanta.k12.ga.us/content/aps/FastFacts07.pdf  | url-status = dead  }}&lt;/ref&gt; શાળા વ્યવસ્થા મધ્યમ અને /અથવા ઉચ્ચ શાળાના વિદ્યાર્થીઓ, બે એક જ જાતિની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને પ્રૌઢ શિક્ષણ કેન્દ્ર માટેની બે વૈકલ્પિક શાળાઓને પણ ટેકો આપે છે. &lt;ref name=&quot;APS&quot;/&gt; શાળા વ્યવસ્થા પોતાની માલિકીનું નેશનલ પબ્લિક રેડીયો સાથે સંલગ્ન રેડીયો સ્ટેશન ડબ્લ્યુએબીઇ-એફએમ 90.1 અને પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટીંગ સર્વિસ ટેલિવીઝન સ્ટેશન ડબ્લ્યુપીબીએ 30 ધરાવે છે અને સંચાલન કરે છે.

== પરિવહન ==
હાર્ટસફિલ્ડ-જેક્સન એટલાન્ટા ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ {{airport codes|ATL|KATL}}, મુસાફરોના ટ્રાફિક અને એરક્રાફ્ટ ટ્રાફિક ને કારણે વિશ્વનું સૌથી વ્યસ્ત હવાઇમથક છે, &lt;ref&gt;{{cite web|first=Jim|last=Tharpe|url=http://www.ajc.com/metro/content/metro/stories/2007/01/04/0104airport.html|title=Atlanta airport still the &quot;busiest&quot;: Hartsfield-Jackson nips Chicago's O'hare for second year in a row|publisher=[[Atlanta Journal-Constitution]]|date=2007-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070106042352/http://www.ajc.com/metro/content/metro/stories/2007/01/04/0104airport.html|archive-date=2007-01-06|access-date=2007-09-28|url-status=live}}&lt;/ref&gt; જે એટલાન્ટા અને ઘણા રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થળો વચ્ચે હવાઇ સેવા પૂરી પાડે છે. ડેલ્ટા એર લાઇન્સ અને એરટ્રાન એરવેઝ હવાઇમથક ખાતે પોતાના સૌથી મોટા કેન્દ્રોનું સંચાલન કરે છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.delta.com/index.php?s=43&amp;item=615 |title=Delta Invites Customers to Improve Their Handicap with New Service to Hilton Head, Expanded Service to Myrtle Beach |publisher=News.delta.com |date= |access-date=2010-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://atlanta.bizjournals.com/atlanta/stories/2009/08/31/story3.html |title=AirTran spreading its wings in Atlanta as Delta refocuses - Atlanta Business Chronicle: |publisher=Atlanta.bizjournals.com |date=2009-08-28 |access-date=2010-04-05}}&lt;/ref&gt; ડાઉનટાઉનની દક્ષિણે આવેલ {{nowrap|10 miles}} ({{nowrap|16 km}}), હવાઇમથક ઇન્ટરસ્ટેટ 75, ઇન્ટરસ્ટેટ 85 અને ઇન્ટરસ્ટેટ 285 દ્વારા રચેલ ફાચરની અંદર મોટા ભાગની જમીન આવરી લે છે. માર્ટા (MARTA) રેલ વ્યવસ્થા હવાઇમથકના ટર્મિનલમાં સ્ટેશન ધરાવે છે અને ડાઉનટાઉન, મિડટાઉન, બકહેડ અને સેન્ડી સ્પ્રીંગ્સમાં સીધી સેવાઓ પૂરી પાડે છે. શહેરની નજીક યોગ્ય મોટા જાહેર ઉડ્ડયન હવાઇમથકો ડિકાલ્બ-પીચટ્રી એરપોર્ટ {{airport codes|PDK|KPDK}} અને  બ્રાઉન ફિલ્ડ {{airport codes|FTY|KFTY}} છે. વધુ સંપૂર્ણ યાદી માટે એટલાન્ટા વિસ્તારમાં હવાઇમથકોની યાદી માટે જુઓ

મુક્તમાર્ગોનું વ્યાપક માળખું કે કે શહેરની બહાર જાય છે તેના માટે એટલાન્ટાની નિવાસીઓ તે પ્રદેશમાં પરિવહનના અસરકારક માર્ગ તરીકે તેમની કાર પર નિર્ભર રહે છે &lt;ref&gt;{{cite web  | title = Atlanta: Smart Travel Tips  | work = Fodor's  | publisher = Fodor's Travel  | url = http://www.fodors.com/miniguides/mgresults.cfm?destination=atlanta@15&amp;cur_section=tra&amp;pg=2  | access-date = 2007-09-28}}&lt;/ref&gt; એટલાન્ટા મોટા ભાગે બેલ્ટવે ઇન્ટરસ્ટેટ 285 દ્વારા વર્તુળ રચે છે, જેને સ્થાનિક ધોરણે 'સરહદ' તરીકે ઓળખાય છે, જે પ્રદેશના અંદરના ભાગ અને તેની આસપાસના પરાઓ વચ્ચેની સરહદનો સંકેત આપે છે.

[[ચિત્ર:MARTA - N3 Station.jpg|thumb|left|મેટ્રોપોલીટન એટલાન્ટા રાપીડ ટ્રાન્સિસ્ટ ઓથોરિટી એટલાન્ટામાં જાહેર વાહનવ્યવહાર પૂરો પાડે છે. ]]
[[ચિત્ર:downtownconnectoratlantaaerial.jpg|thumb|left|ધી ડાઉનટાઉન કનેક્ટર]]
એટલાન્ટા ત્રણ મોટા આંતરરાજ્ય ધોરીમાર્ગોને આવરી લે છે; આઇ-20 શહેરની વચ્ચે થઇને પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ જાય છે, જ્યારે આઇ-75 ઉત્તરપૂર્વથી દક્ષિણપૂર્વ તરફ અને આઇ-85 ઉત્તરપૂર્વથી દક્ષિણપશ્ચિમ તરફ જાય છે. બાકીના બે સંયુક્ત રીતે શહેરના મધ્યભાગમાંથી પસાર થઇને ડાઉનટાઉન કનેક્ટર (આઇ-75/85)ની રચના કરે છે. સંયુક્ત ધોરીમાર્ગ પરથી દિવસમાં 340,000 વાહનો પસાર થાય છે. કનેક્ટર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આંતરરાજ્ય ધોરીમાર્ગના ટોચના દસ ગીચ સેગમેન્ટમાંનો એક છે. &lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.forbes.com/2006/02/06/cx_bm_0207trafficslide_6.html?thisSpeed=6000| work=Worst City Choke Points | title= Atlanta, I-75 at I-85 | publisher=Forbes.com| access-date=2006-04-02}}&lt;/ref&gt; ડોરાવિલેમાં આઇ-85 અને આઇ-285ના આંતરિક ભાગને - સત્તાવાર રીતે ટોમ મોરલેન્ડ ઇન્ટરચેન્જ કહેવાય છે, જે મોટા ભાગના નિવાસીઓમાં સ્પાઘેટ્ટી જંકશન તરીકે જાણીતો છે. &lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.ajc.com/metro/content/metro/traffic/roadwords.html| work=AJC Online | title= Atlanta Road Lingo | publisher=Atlanta Journal-Constitution| access-date=2006-05-05}}&lt;/ref&gt; મહાનગર એટલાન્ટાનો 13 મુક્તમાર્ગોથી સંપર્ક કરી શકાય છે. ઉપર જણાવેલ આંતરરાજ્યો ઉપરાંત, આઇ-575, જ્યોર્જિયા 400, જ્યોર્જિયા 141, આઇ-675, જ્યોર્જિયા 316, આઇ-985, સ્ટોન માઉન્ટેઇન ફ્રીવે (યુએસ 78), અને લેંગફોર્ડ પાર્કવે (એસઆર 166) તમામ ટર્મિનેટ સરહદની અંદર કે તેની બહાર હતા, જમાં લેંગફોર્ડ પાર્કવે અપવાદરૂપ છે, જે મધ્ય શહેરમાં પરિવહનના વિકલ્પને મર્યાદિત બનાવે છે.

આ મજબૂત સ્વયંસ્ફુર્ણ (ઓટોમોટીવ) વિશ્વાસ ભારે ટ્રાફિકમાં પરિણમ્યો હતો અને એટલાન્ટાની [[વાયુનું પ્રદૂષણ|હવા પ્રદૂષણ]]માં ફાળો આપે છે, જેણે દેશમાં અનેક પ્રદૂષિત શહેરોમાંનું એક એટલાન્ટાને બનાવ્યું છે. &lt;ref&gt;{{cite web  | last = Copeland  | first = Larry  | title = Atlanta pollution going nowhere  | work = USA TODAY  | publisher = Gannett Co. Inc  | date=  2001-01-31  | url = http://www.usatoday.com/weather/news/2001/2001-01-31-atlanta-pollution.htm  | access-date = 2007-09-28}}&lt;/ref&gt; મહાનગર એટલાન્ટામાં પ્રદૂષણાં ઘટાડો કરવા માટે 1996માં ક્લીન એર કેમ્પેન ચાલુ કરાયું હતું.

2008ની આસપાસ એટલાન્ટા મહાનગર વિસ્તારને યુ.એસમાં સૌથી વધુ લાંબા સરેરાશ આવનજાવન સમયની દ્રષ્ટિએ ટોચનું કે ટોચની નજીકનો ક્રમાંક આપવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Atlanta traffic the worst in America | url = http://atlanta.bizjournals.com/atlanta/stories/2008/04/28/daily97.html}}&lt;/ref&gt;ભારે ઓટોમોટીવ વપરાશ છતાં પણ એટલાન્ટાની મેટ્રોપોલીટન એટલાન્ટા રાપીડ ટ્રાન્સિસ્ટ ઓથોરિટી (માર્ટા (MARTA)) દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવતી સબવે વ્યવસ્થા દેશમાં સાતમા ક્રમની અત્યંત વ્યસ્ત વ્યવસ્થા છે. &lt;ref name=&quot;APTA&quot;&gt;અમેરિકન જાહેર વાહનવ્યવહાર, [http://www.apta.com/research/stats/ridership/riderep/documents/07q4hr.pdf હેવી રેઇલ ટ્રાન્સિસ્ટ રાઇડરશીપ રિપોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408183722/http://www.apta.com/research/stats/ridership/riderep/documents/07q4hr.pdf |date=2008-04-08 }}, ચતુર્થ ત્રિમાસિક ગાળો 2007.&lt;/ref&gt; માર્ટા (MARTA) આ ઉપરાંત ફુલ્ટોન, ડિકાલ્બ, કોબ અને ગ્વિનેટ્ટ કાઉન્ટીઓમાં બસ વ્યવસ્થાનું સંચાલન કરે છે. ક્લેટોન, કોબ્બ અને ગ્વિનેટ્ટ કાઉન્ટીઓ દરેક ટ્રેઇનને બદલે બસનો ઉપયોગ કરીને સ્વાયત્ત ટ્રાન્સિસ્ટ ઓથોરિટીનું સંચાલન કરે છે.

એટલાન્ટા પગે ચાલનારાઓ માટે અનેક જોખમી શહેરોમાંનુ એક હોવાની આબરું ધરાવે છે, &lt;ref name=&quot;Bennett&quot;&gt;{{cite web | last=Bennett | first=D.L. | coauthors=Duane D. Stanford | title=Atlanta the Second Most Dangerous City in America for Pedestrians | publisher=Perimeter Transportation Coalition | work=Atlanta Journal-Constitution | date=2000-06-16 | access-date=2007-09-28 | url=http://www.perimetergo.org/Newsroom/press_clippings/ajc_pedsafety.html | archive-date=2007-09-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070927090203/http://www.perimetergo.org/Newsroom/press_clippings/ajc_pedsafety.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; કેમ કે 1949માં ''ગોન વિથ ધ વિન્ડ'' ના લેખક માર્ગારેટ મિશેલ પર ગતિ ધરાવતી કાર ચડી ગઇ હતી અને અને તેઓ જ્યારે પીચટ્રી સ્ટ્રીટ ઓળંગતા હતા ત્યારે મરી ગયા હતા. &lt;ref&gt;&quot;&gt;{{cite web| title=Margaret Mitchell| publisher= Encyclopaedia Britannica| work=Encyclopaedia Britannica Online| access-date=2008-05-05 | url=http://www.britannica.com/eb/article-9053019/Margaret-Mitchell}}&lt;/ref&gt; વિખ્યાત જ્યોર્જિયા ટેક ફૂટબોલ ખેલાડી પેટ્રિક નોર્ડમેન પર પણ તેઓ જ્યારે 14મી શેરી વટાવવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા ત્યારે ગતિધારી એસ્કાલેડ ચડી ગઈ હતી.

સૂચિત બેલ્ટલાઇન ગ્રીનવે અને મોટે ભાગે છોડી દેવામાં આવેલી રેલ લાઇનોની શ્રેણીની સામે શહેરની ફરતે જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાની રચના કરશે. આ રેલ રાઇટ ઓફ વે અનેકવાર વપરાતી અને અનેક પ્રવર્તમાન અને નવા પાર્કને જોડતી ટ્રાયલ્સને પણ સમાવશે. વધુમાં, સૂચિત સ્ટ્રીટકાર પ્રોજેક્ટ પણ છે, જે ડાઉનટાઉનથી બકહેડ વિસ્તાર સુધી પીચટ્રી સ્ટ્રીટને અડીને સ્ટ્રીટકાર લાઇનનું સર્જન કરશે, તેમજ શક્યતઃ અન્ય પૂર્વ-પશ્ચિમ માર્ટા (MARTA) લાઇન નાખશે.

એટલાન્ટચાએ રેલરોડ ટાઉન તરીકે પ્રારંભ કર્યો હતો અને હજુ પણ તે મોટા રેલ જંકશન તરીકે કામ કરે છે, જેમાં વિવિધ લાઇનો નોરફોક સધર્ન અને સીએસએક્સને લાગેવળગે છે, જે ડાઉનટાઉનમાં શેરીના નીચલા સ્તરને મળે છે. એનએસ પરની તે ઇનમાન યાર્ડ અને સીએસએક્સ પર તિલફોર્ડ યાર્ડ એમ બન્ને રેલરોડ માટેના મોટા ક્લાસિફિકેશન યાર્ડનું ઘર છે. લાંબા અંતરની મુસાફર સેવા એમટ્રેકની ક્રેસન્ટ ટ્રેઇન દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે, જે એટલાન્ટાને ન્યુ ઓરલિન્સ અને ન્યૂ યોર્ક વચ્ચે અસંખ્ય શહેરોને જોડે છે. એમટ્રેક સ્ટેશન ડાઉનટાઉનના વિવિધ માઇલના અંતરે આવેલું છે અને તે માર્ટા (MARTA) રેલ વ્યવસ્થાને જોડતું નથી. મહત્વાકાંક્ષી, લાંબા ગાળાની પડતર દરખાસ્ત મલ્ટી મોડલ પેસેન્જર ટર્મિનલ ડાઉનટાઉનની ફિલીપ્સ એરેના અને ફાઇવ પોઇન્ટસમાર્ટા (MARTA) સ્ટેશનની નજીક રચના કરશે, જે એક જ સવલત દ્વારા માર્ટા (MARTA) બસ અને રેલ, આંતરશહેર બસ સેવા, સૂચિત આવનજાવન રેલ સેવાને અન્ય જ્યોર્જિયા શહેરો અને એમટ્રેક સાથે જોડશે.ગ્રેહૌન્ડ લાઇન્સ એટલાન્ટા અને આખા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, કેનેડા, અને મેક્સિકન સરહદના વિવિધ સ્થળો સુધી સુધી આંતરશહેર બસ સેવા પૂરી પાડે છે.

=== આસપાસની નગરપાલિકાઓ ===
એટલાન્ટા પ્રદેશની વસ્તી મેસાચ્યુએટ્સ કરતા પણ મોટા {{convert|8376|sqmi|km2|0}} જમીન વિસ્તારમાં આખા મહાનગર વિસ્તારમાં ફેલાયેલી છે. &lt;ref name=&quot;MACOC-growth&quot;&gt;{{cite web | title = Atlanta MSA Growth Statistics | publisher = Metro Atlanta Chamber of Commerce | date= 05-2006 | url = http://www.metroatlantachamber.com/macoc/business/img/MSAGrowthStatsReport2006.pdf | access-date = 2007-09-28 |format=PDF}}&lt;/ref&gt; દેશમાં જ્યોર્જિયા બીજા ક્રમે સૌથી વધુ કાઉન્ટીઓ ધરાવતો હોવાથી, &lt;ref&gt;{{cite web | title = States, Counties, and Statistically Equivalent Entities | work = Geographic Areas Reference Manual | publisher = U.S. Department of Commerce | date= 11-1994 | url = http://www.census.gov/geo/www/GARM/Ch4GARM.pdf | access-date = 2007-09-28 |format=PDF}}&lt;/ref&gt; જે વિસ્તારમાં લોકો રહે છે તે સરકારના ભારે વિકેન્દ્રિત સંગ્રહ હેઠળ આવે છે. 2000ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર મહાનગર વિસ્તારમાં દસ નિવાસીઓમાં એક કરતા ઓછી વ્યક્તિ એટલાન્ટા શહેરમાંજ અંદર રહે છે. &lt;ref&gt;{{cite web  | title = Atlanta in Focus: A Profile from Census 2000  | publisher = The Brookings Institution  | date = 11-2003  | url = http://www.brookings.edu/es/urban/livingcities/atlanta.htm  | access-date = 2007-09-28  | archive-date = 2004-01-21  | archive-url = https://web.archive.org/web/20040121021943/http://www.brookings.edu/es/urban/livingcities/atlanta.htm  | url-status = dead  }}&lt;/ref&gt;
{{Geographic Location
 | Centre    =Atlanta
 | North     =[[Sandy Springs, Georgia|Sandy Springs]]
 | Northeast =[[Athens, Georgia|Athens]]
 | East      =[[Augusta, Georgia|Augusta]]
 | Southeast =[[Savannah, Georgia|Savannah]]
 | South     =[[Macon, Georgia|Macon]]
 | Southwest =[[Columbus, Georgia|Columbus]]
 | West      =[[Carrollton, Georgia|Carrolton]]
 | Northwest =[[Rome, Georgia|Rome]]
}}

== આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો ==
=== બાજુ બાજુના નગરો ===
એટલાન્ટા અઢાર બાજુબાજુના શહેરો ધરાવે છે, જેને સિસ્ટર સિટીઝ ઇન્ટરનેશનલ ઇન્ક. તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે (એસસીઆઇ):&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.atlantaga.gov/international/listing.aspx| title=Atlanta's sister cities| publisher=City of Atlanta| access-date=2009-04-17| archive-date=2009-04-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20090420031057/http://www.atlantaga.gov/international/listing.aspx| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
{|
|-
|  valign=&quot;top&quot; 
| 
* {{Flagicon|Belgium}} બ્રશેલ્સ, બેલ્જિયમ (1967)
* {{Flagicon|Romania}} બુચારેસ્ટ, [[રોમાનિયા|રોમાનીયા]] (1994)
* {{Flagicon|Benin}} કોટોનૌ, [[બેનિન]] (1995)
* {{Flagicon|South Korea}} ડાયેગુ, દક્ષિણ કોરીયા(1981)
* {{Flagicon|Japan}} ફ્યુક્યુકા, જાપાન (2005)
* {{Flagicon|Nigeria}} લાગોસ, [[નાઈજેરિયા|નાઇજિરીયા]] (1974)
* {{Flagicon|Jamaica}} મોન્ટેગો બે, જમૈકા (1972)
* {{Flagicon|UK}} ન્યુકેસલ, યુનાઇટેડ કિં(1977)
* {{Flagicon|Germany}} ન્યુરેમબર્ગ (નર્નબગ), જર્મની (1998)
|  valign=&quot;top&quot; 
| 
* {{Flagicon|Greece}} એન્સિયન્ટ ઓલિમ્પીયા, [[ગ્રીસ]] (1994)
* {{Flagicon|Trinidad and Tobago}} પોર્ટ ઓફ સ્પેઇન, ટ્રિનીદાદ અને ટોબેગો (1987)
* {{Flagicon|Israel}} રા અનાના, [[ઈઝરાયલ|ઇઝરાયેલ]] (2000)&lt;ref name=&quot;Ra'anana&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.raanana.muni.il/English/Topics/My+City/Sister+Cities/|title=Ra'anana:   Twin towns &amp; Sister cities - Friends around the   World|work=raanana.muni.il|access-date=24 March 2010|archive-date=14 જુલાઈ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120714064143/http://www.raanana.muni.il/English/Topics/My+City/Sister+Cities/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [391] રીયો ડી જાનેરો, બ્રાઝિલ(1986)
* {{Flagicon|Dominican Republic}} સાલસેડો, ડોમિનીકન રિપબ્લિક (1996)
* {{Flagicon|Austria}} સાલ્ઝબર્ગ, [[ઑસ્ટ્રિયા|ઓસ્ટ્રીયા]] (1967)
* {{Flagicon|Republic of China}} તાઇપેઇ, રિપબ્લિક ઓફ ચાઇના (તાઇવાન) (1974)
* {{Flagicon|Georgia}} બિલીશી, [[જ્યોર્જીયા (દેશ)|જ્યોર્જિયા]] (1988)&lt;ref name=&quot;Tbilisi Sister Cities&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&amp;sec_id=4571|title=Tbilisi Municipal Portal - Sister Cities|publisher=© 2009 - Tbilisi City Hall|access-date=2009-06-16|archive-date=2013-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724120155/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&amp;sec_id=4571|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon|France}} ટૌલૌસ, [[ફ્રાન્સ|ફ્રાંસ]] (1974)
|}

== નોંધ ==
{{Reflist}}

== સંદર્ભો ==
* એટલાન્ટા એન્ડ પર્યાવરણ: તેની પ્રજા અને ઘટનાઓનો વૃત્તાંત: પરિવર્તન અને પડકારના વર્ષો, 1940–1976 ફ્રેંકલીન એમ. ગેરેટ, હેરોલ્ડ એચ. માર્ટીન દ્વારા
* ''એટલાન્ટા, ધેન એન્ડ નાઉ'' . ત્યારની અને હાલની શ્રેણીઓના પુસ્તકનો ભાગ.
* {{cite book  | last = Craig| first = Robert| title = Atlanta Architecture: Art Deco to Modern Classic, 1929–1959| publisher = Pelican| year = 1995|location = Gretna, LA|isbn= 0-88289-961-9}}
* ડારલેન આર. રોથ અને એન્ડી એમ્બ્રોસ ''મેટ્રોપોલીટન ફ્રંટિયર્સઃ એટલાન્ટાનો ટૂંકો ઇતિહાસ'' . એટલાન્ટા: લોંગસ્ટ્રીટ પ્રેસ, 1996. શહેરની વૃદ્ધિ પર ભાર મૂકવાની સાથે શહેરના ઇતિહાસ પર વહંગાવલોકન 
* જોક્વીસ્ટ, દવે (ઇડી) ''એટલાન્ટા વિરોધાભાસ.''  ન્યૂ યોર્કઃ રસેલ સાગે ફાઉન્ડેશન . 2000.
* સ્ટોન, ક્લેરેન્સ. ''શાસન રાજકારણ: એટલાન્ટાની દેખરેખ રાખતા, 1946–1988.''  યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ કાન્સાસ. 1989.
* એલિસ રેઇડ બોયલસ્ટોન ''એટલાન્ટા: તેની વિદ્વતા, દંતકથાઓ અને હાસ્ય'' . ડોરાવિલેઃ ખાનગી રીતે દર્શાવાયેલ, 1968. શહેરના ઇતિહાસ વિશે અસંખ્ય ચોખ્ખા ટુચકાઓ.
* ફ્રેડેરિક એલેન  ''એટલાન્ચા ઉદય'' . એટલાન્ટાઃ લોંગસ્ટ્રીટ પ્રેસ, 1996. એટલાન્ટાનો 1946થી 1996 સુધીનો વિગતવાર ઇતિહાસ, જેમાં સાથે શહેર કાઉન્સીલમેન, બાદના મેયર, વિલીયન બી. હાર્ટસફિલ્ડના એટલાન્ટાને મોટા હવાઇ વાહનવ્યવહાર કેન્દ્ર બનાવવાના કાર્ય અને એટલાન્ટાને અસર થઇ હોવાથી અમેરિકન નાગરિક હક્કોનો સમાવેશ થાય છે. 

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{wikivoyage|Atlanta}}
* [http://www.atlantaga.gov/ સત્તાવાર વેબસાઈટ]
* [http://www.atlantawatershed.org/ એટલાન્ટાનો વોટરશેડ મેનેજમેન્ટ વિભાગ]
* [http://www.atlantapd.org/index.asp?nav=MW એટલાન્ટા પોલીસ વિભાગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808025536/http://atlantapd.org/index.asp?nav=mw |date=2007-08-08 }}
* [http://www.atlanta.net એટલાન્ટા સંમેલન અને મુલાકાતી બ્યૂરો]
* [http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Home.jsp ન્યુ જ્યોર્જિયા જ્ઞાનકોશમાં પ્રવેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211221825/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Home.jsp |date=2012-12-11 }}
* [http://dlg.galileo.usg.edu/atlnewspapers એટલાન્ટા ગિસ્ટોરિક ન્યૂઝપેપર્સ આર્કાઇવ]{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} એટલાન્ટાનું ડિજીટલ ગ્રંથાલય
* [http://www.atlantatimemachine.com/ એટલાન્ટા ટાઇમ મશિન]
* [http://www.nps.gov/history/nr/travel/atlanta/ એટલાન્ટા જ્યોર્જિયા, નેશનલ પાર્ક સર્વિસ ''ડિસકવર અવર શેર્ડ હેરિટેજ''  ટ્રાવેલ ઇટીનરી]
{{Template group
|title = Articles Relating to Atlanta and [[Fulton County, Georgia|Fulton County]]
|list =
{{Atlanta, Georgia}}
{{Atlanta Metro}}
{{DeKalb County, Georgia}}
{{Fulton County, Georgia}}
{{Georgia}}
{{United States state capitals}}
{{USLargestCities}}
{{Olympic Summer Games Host Cities}}
{{Paralympic Summer Games Host Cities}}
{{Georgia (US state) cities and mayors of 100,000 population}}
}}

[[શ્રેણી:એટલાન્ટા, જ્યોર્જિયા]]
[[શ્રેણી:જ્યોર્જિયામાં શહેરો]]
[[શ્રેણી:સમર ઓલમ્પિક ગેમ્સના યજમાન શહેરો]]
[[શ્રેણી:આઇરિશ-અમેરિકન સંસ્કૃતિ]]
[[શ્રેણી:આફ્રિકનોની બહુમતી ધરાવતી વસ્તીઓ સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સમુદાયો]]</text>
      <sha1>70u60xeq0me3x4csnzevb1qwtoxi4vb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કેન્સાસ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27635</id>
    <revision>
      <id>901030</id>
      <parentid>895554</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T00:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155924" sha1="jyv1wa7j0vunlzddqfovkw22mtuuur6" xml:space="preserve">{{US state
| Name            = Kansas
| Fullname        = State of Kansas
| Flag            = Flag of Kansas.svg
| Flaglink        = [[Flag of Kansas|Flag]]
| Seal            =Seal_of_Kansas.svg
| Map             = Map of USA KS.svg
| BorderingStates = [[Nebraska]], [[Missouri]],&lt;br /&gt; [[Oklahoma]], [[Colorado]]
| OfficialLang    = [[English language|English]]&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://www.us-english.org/inc/news/preleases/viewRelease.asp?ID=252| title=Governor’s Signature Makes English the Official Language of Kansas| publisher=Us-english.org| date=2007-05-11| access-date=2008-08-06| archive-date=2007-07-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20070710015939/http://www.us-english.org/inc/news/preleases/viewRelease.asp?ID=252| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| Nickname        = The Sunflower State (official);&lt;br /&gt;The Wheat State
| Former          = Kansas Territory
| Demonym         = Kansan
| Motto           = [[Ad astra per aspera]]
| Capital         = &lt;!-- PLEASE DO NOT CHANGE THIS TO &quot;GOOGLE&quot; WITHOUT FIRST GAINING CONSENSUS FOR IT ON THE TALK PAGE --&gt;[[Topeka, Kansas|Topeka]]&lt;!-- PLEASE DO NOT CHANGE THIS TO &quot;GOOGLE&quot; WITHOUT FIRST GAINING CONSENSUS FOR IT ON THE TALK PAGE --&gt;
| LargestCity     = [[Wichita, Kansas|Wichita]]
| LargestMetro    = [[Kansas City Metropolitan Area|Kansas City Metro Area]]
| Governor        = [[Mark Parkinson]] (D)
| Lieutenant Governor = [[Troy Findley]] (D)|
| Legislature     = [[Kansas Legislature]]
| Upperhouse      = [[Kansas Senate|Senate]]
| Lowerhouse      = [[Kansas House of Representatives|House of Representatives]]
| Senators        = [[Sam Brownback]] (R)&lt;br /&gt;[[Pat Roberts]] (R)
| Representative=[[Jerry Moran]] (R)&lt;br /&gt;[[Lynn Jenkins]] (R)&lt;br /&gt;[[Dennis Moore]] (D)&lt;br /&gt;[[Todd Tiahrt]] (R)
| PostalAbbreviation = KS
| AreaRank        = 15th
| TotalAreaUS     = 82,277
| TotalArea       = 213,096
| LandAreaUS      = 81,815
| LandArea        = 211,901
| WaterAreaUS     = 462
| WaterArea       = 1,196
| PCWater         = 0.56
| PopRank         = 33&lt;sup&gt;rd&lt;/sup&gt;
| 2000Pop (old)   = 2,688,418
| 2000Pop         = 2,818,747 (2009 est.)&lt;ref name=09CenEst&gt;{{cite web | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2009 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2010-06-05 | url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2009-01.csv}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; 2,688,418 (2000)
| DensityRank     = 40&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| 2000DensityUS   = 32.9
| 2000Density     = 12.7
| AdmittanceOrder = 34&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt;
| AdmittanceDate  = January 29, 1861
| TimeZone        = [[Central Standard Time Zone|Central]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]]-6/[[Daylight saving time|-5]]
| TZ1Where = most of state
| TimeZone2 = [[Mountain Standard Time Zone|Mountain]]: UTC-7/[[Daylight saving time|-6]]
| TZ2Where = 4 western counties
| Latitude      = [[37th parallel north|37° N]] to [[40th parallel north|40° N]]
| Longitude      = 94° 35′ W to 102° 3′ W
| WidthUS         = 417|
| Width           = 645
| LengthUS        = 211
| Length          = 340
| HighestPoint = [[Mount Sunflower]]&lt;ref name=&quot;usgs&quot;&gt;{{cite web| date =29 April 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| access-date =November 6, 2006| archive-date =6 ઑક્ટોબર 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;
| HighestElevUS   = 4,039
| HighestElev     = 1,232
| MeanElevUS      = 2,000
| MeanElev        = 600
| LowestPoint     = [[Verdigris River]]&lt;ref name=&quot;usgs&quot;/&gt;
| LowestElevUS    = 679
| LowestElev      = 207
| ISOCode         = US-KS
| Website         = www.kansas.gov
}}

[[ચિત્ર:Winter wheat awaiting harvest in Kansas (1972).jpg|250px|right|thumb|પશ્ચિમ કેન્સાસમાં પાકની રાહ જોતા શિયાળુ ઘણું ખેતરો, મે ૧૯૭૨&lt;/ફોન્ટનું કદ=2&gt;]]

'''કેન્સાસ''' એ યુ.એસ. રાજ્ય છે જે મિડવેસ્ટર્ન યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આવેલું છે.&lt;ref&gt;[http://www.census.gov/geo/www/us_regdiv.pdf સેન્સસ.જીઓવી]&lt;/ref&gt; તેનું નામ કેન્સાસ નદી પરથી પડ્યું છે, જે તેમાંથી પસાર થાય છે, જો કે તેનું નામ તે વિસ્તારમાં રહેતી વસ્તી કાન્સા જાતિ પરથી પડ્યું હતું. &lt;ref&gt;જોહ્ન કૂન્તઝ, પી.સી.&lt;/ref&gt; જાતિનું નામ (સ્થાનિક રીતે ''kką:ze (કેકેએઃઝેડઇ)'' )નો ઘણી વખત અર્થ &quot;પવનના માણસો&quot; અથવા &quot;દક્ષિણ પવનના માણસો,&quot; એવો થાય છે, જો તે શક્યતઃ મૂળ અર્થનો શબ્દ ન હતો. &lt;ref&gt;રેન્કીન, રોબર્ટ 2005. &quot;કૌપાવ.&quot; ''દક્ષિણપૂર્વીય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સ્થાનિક ભાષાઓ'' માં, ઇડીએસ. હીથર કે. હાર્ડી અને જેનિન સ્કેનકારેલી લિંકોલીન: યુનિવર્સિટી ઓફ નેબ્રાસ્કા પ્રેસ. પીજી. 492&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;કોનેલી, વિલીયમ ઇ. 1918. ''[http://skyways.lib.ks.us/genweb/archives/1918ks/v1/ch10p1.html ભારતીયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070211043240/http://skyways.lib.ks.us/genweb/archives/1918ks/v1/ch10p1.html |date=2007-02-11 }}'' . કેન્સાસ અને કેન્સાસનો લોકોનો નિયત ઇતિહાસ, પ્ર. 10, વો. 1&lt;/ref&gt; કેન્સાસના નિવાસીઓને &quot;કેન્સાન્સ&quot; કહેવાય છે.

ઐતિહાસિક રીતે, આ વિસ્તાર જંગલી ગાયનો શિકાર કરનાર અસંખ્ય  રખડુ સ્થાનિક અમેરિકનોનું ઘર હતું. સૌપ્રથમ વાર તેની સ્થાપના ઇ. સ. ૧૮૩૦માં કરવામાં આવી હતી, પરંતુ સ્થાપનાની ગતિ ગુલામીના મુદ્દે રાજકીય યુદ્ધ ઇ. સ. ૧૮૫૦માં વધી હતી. યુ.એસ. સરકાર દ્વારા ઇ. સ. 1854માં સત્તાવાર રીતે સ્થાપના માટે ખુલ્લુ મૂકાયું ત્યારે ન્યુ ઇંગ્લેંડથી ગુલામી નાબૂદી ચળવળના હીમાયતીઓ ફ્રી સ્ટેટર્સ અને પડોશી મિસૌરીના ગુલામીની તરફેણ કરાનારાઓ કેન્સાસ સ્વતંત્ર રાજ્ય કે ગુલામ રાજ્ય હોવું જોઇએ તે નક્કી કરવા માટે આ પ્રાંતમાં ધસી આવ્યા હતા. આમ, આ વિસ્તાર અગાઉના દિવસોમાં હિંસા અને અંધાધૂંધીનું સ્થળ રહ્યો હતો કેમ કે તે બળો સામસામા અથડાયા હતા અને તે રક્તરંજિત કેન્સાસ તરીકે જાણીતુ બન્યું હતું. ગુલામી નાબૂદીના હીમાયતીઓનો આખરે વિજય થયો હતો અને 29 જાન્યુઆરી 1861ના રોજ, &lt;ref&gt;[http://memory.loc.gov/ammem/today/jan29.html ટુડે ઇન હિસ્ટ્રીઃ 29 જાન્યુઆરી]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.governor.ks.gov/Facts/kansasseal.htm |title=કેન્સાસ.જીઓવી - સ્ટેટ ઓફ કેન્સાસની સત્તાવાર વેબસાઇટ |access-date=2010-10-21 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224224917/https://governor.kansas.gov/Facts/kansasseal.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; કેન્સાસ યુનિયનમાં સ્વતંત્ર રાજ્ય તરીકે પ્રવેશ્યું હતું. પ્રજા વિગ્રહ બાદ, કેન્સાસની વસ્તીમાં ભારે વધારો થયો હતો, જ્યારે કાયમી વસવાટ કરનારાઓના મોઝાએ પ્રેઇરીને ફળદ્રુપ કૃષિ જમીનમાં રૂપાંતરીત કરી હતી. આજે કેન્સાસ અનેક અત્યંત ફળદ્રુપ કૃષિ રાજ્યોમાંનું એક છે, જે વિવધ પાકો પેદા કરે છે અને ઘઉં, સોર્ઘુમ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sorghumgrowers.com/Sorghum%20101.html |title=Sorghumgrowers.com |access-date=2010-10-21 |archive-date=2010-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425041842/http://www.sorghumgrowers.com/sorghum%20101.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને સુર્યમુખીના ઉત્પાદનમાં ઘણા વર્ષોથી રાષ્ટ્રને અગ્રણી રાખ્યું છે.

== ભૂગોળ ==
કેન્સાસ સરહદો જોઇએ તો ઉત્તરમાં નેબ્રાસ્કા;  પૂર્વમાં મિસૌરી; દક્ષિણમાં ઓકલાહોમા; અને પશ્ચિમમાં કોલોરાડો છે. રાજ્ય 105 કાઉન્ટીસમાં 628 શહેરો સાથે વિભાજિત છે અને [[પ્રશાંત મહાસાગર|પેસિફિક]] અને [[એટલાન્ટીક મહાસાગર|એટલાન્ટીક]] સમુદ્રોથી સમાન અંતરે આવેલું છે. નજીકના 48 રાજ્યોનું ભૌગોલિક કેન્દ્ર લેબેનોનની નજીક સ્મિથ કાઉન્ટીમાં આવેલું છે. ઉત્તર અમેરિકાનું ભૂમાપન કેન્દ્ર 1983 સુધી ઓસ્બોર્ન કાઉન્ટીમાં આવેલું હતું. આ સ્થળનો તે તારીખ સુધી યુ.એસ. સરકાર દ્વારા ઉત્પન્ન કરાયેલા ઉત્તર અમેરિકાના તમામ નકશા માટેના કેન્દ્રીટ સંદર્ભ બિંદુ તરીકે ઉપયોગ થતો હતો. કેન્સાસનું ભૌગોલિક કેન્દ્ર બાર્ટોન કાઉન્ટીમાં આવેલું છે.

=== ભૂસ્તરશાસ્ત્ર ===
કેન્સાસ પશ્ચિમમાં ઊંડાણમાં આવેલા કાંપના ખડકોની આડી શ્રેણીની નીચે આવેલું છે. મિસીસિપ્પીયન, પેનસિલ્વેનીયન અને પર્મીયન ખડકોની શ્રેણીની નીચે રાજ્યનો પૂર્વીય અને દક્ષિણીય ભાગ આવેલો છે. રાજ્યના અર્ધો પશ્ચિમ ભાગમાં ક્રેટાકોસથી લઇને ટર્ટીઅરી કાંપ સમાયેલો છે, જે પશ્ચિમમાં ખડકાળ પર્વતોના ધોવાણના ટેકરાને લીધે થયો છે. રાજ્યનો ઉત્તરપૂર્વ ખૂણો પ્લેસ્ટોસેનમાં હિમક્રિયા સાથે સંબંધિત છે તે હિમ વહેણ અને કાંપના થરથી ઢંકાયેલ છે.

=== સ્થાનિક ભૂગોળ ===
રાજ્યનો પશ્ચિમી બે તૃતીયાંશ ભાગ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ગ્રેટ સેન્ટ્રલ પ્લેઇન ખાતે આવેલો છે, તે સામાન્ય રીતે સપાટ અથવા ઊંચીનીચી સપાટી  ધરાવે છે, જ્યારે પૂર્વીય ત્રીજો ભાગ અસંખ્ય ટેકરીઓ અને જંગલો ધરાવે છે. પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ જમીનમાં ધીમે ધીમે વધારો થતો જાય છે; તેના અક્ષાંશ {{convert|684|ft|m|us=on|abbr=on}}  મોન્ટગોમેરી કાઉન્ટીમાં કોફીવિલે ખાતે વેર્ડીગ્રીસ નદીથી લઇને વોલેસ કાઉન્ટીમાં {{convert|4039|ft|m|us=on|abbr=on}} કોલોરાડો સરહદથી દોઢ માઇલના અંતરે આવેલા માઉન્ટ સનફ્લાવર સુધી છે. એક લોકપ્રિય માન્યતા એ છે કે કેન્સાસ રાષ્ટ્રમાં અત્યંત સુંદર રાજ્ય છે, 2003ના અત્યંત જાણીતા અભ્યાસ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://improbable.com/airchives/paperair/volume9/v9i3/kansas.html |title=કેન્સાસ પાનકેક કરતા વધુ સુંદર છે |access-date=2010-10-21 |archive-date=2010-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100730133707/http://www.improbable.com/airchives/paperair/volume9/v9i3/kansas.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પરથી એવું ઠરાવવામાં આવ્યું છે કે કેન્સાસ ખરેખર &quot;પાનકેક કરતા સુંદર છે&quot;.&lt;ref&gt;[http://www2.ljworld.com/news/2003/jul/27/holy_hotcakes_study/ કેન્સાસ પાનકેક કરતા સુંદર હોવાનું અભ્યાસ શોધી કાઢે છે]&lt;/ref&gt; આ એક ખોટો આડંબર હતો, કેમ કે મોટા ભાગના વૈજ્ઞાનિકો માપની પદ્ધતિને આધારે કેન્સાસને 20મી અને 30મી સદીની વચ્ચે સુંદર રાજ્ય હોવાનો ક્રમ આપતા હતા. તેની સરેરાશ ઊંચાઇ 36 રાજ્યો કરતા વધુ  2,000 ફૂટ છે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.geotimes.org/oct03/NN_pancake.html |title=કેન્સાસ પાનકેક તકરાર પરનો ઝઘડો |access-date=2010-10-21 |archive-date=2004-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040124015708/http://www.geotimes.org/oct03/NN_pancake.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== નદીઓ ===
[[ચિત્ર:Spring River 2006-07-03 2104.jpg|thumb|right|200px|સ્પ્રીંગ રિવર, કેન્સાસ]]

મિસૌરી નદી રાજ્યની આશરે {{convert|75|mi|km|us=on|abbr=on}} ઉત્તરીયપૂર્વીય સરહદ ધરાવે છે. યોગ્ય રીતે અપાયેલા નામ જંકશન સિટી ખાતે સ્મોકી હીલ અને રિપબ્લિકનના મિશ્રણથી રચાયેલ કેન્સાસ નદી (સ્થાનિક ધોરણે કાવ તરીકે જાણીતી), રાજ્યના ઉત્તરપૂર્વીય ભાગમાંથી {{convert|170|mi|km|us=on|abbr=on}} થઇને કેન્સાસ શહેર ખાતે મિસૌરી સાથે જોડાય છે. અરકેન્સાસ નદી (ઉચ્ચાર અલગ અલગ થાય છે), કોલોરાડોમાંથી નીકળીને, મોટે ભાગે {{convert|500|mi|km|us=on|abbr=on}} રાજ્યના પૂર્વ અને દક્ષિણ ભાગોમાં થઇને વાંકી ચૂકી વહે છે. તે તેની ઉપનદીઓ (લિટલ અરકેન્સાસ, નિન્નેસ્કાહ, વોલનટ, કાઉ ક્રિક, સિમેરોન, વેર્ડીગ્રીસ, અને નિયોશો) સાથે મળીને રાજ્યની દક્ષિણ ગટર વ્યવસ્થાની રચના કરે છે. અન્ય અગત્યની નદીઓમાં સેલાઇન અને સોલોમોન નદીઓ, સ્મોકી હીલ નદીની ઉપનદીઓ; બીગ બ્લ્યુ, ડેલાવેર, અને વાકારુસાનો સમાવેશ થાય છે, જે કેન્સાસ નદી અને મિસૌરી નદીની ઉપનદી મેરાઇસ ડેસ સિગ્નેસમાં વહે છે.

=== રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને ઐતિહાસિક સ્થળો ===
નેશનલ પાર્ક સર્વિસ હેઠળના વિસ્તારોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: &lt;ref&gt;{{cite web | title = Kansas | publisher = National Park Service | access-date = 2008-07-15 | url = http://www.nps.gov/state/ks}}&lt;/ref&gt;
* ટોપેકામાં બ્રાઉન વિ. બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશન નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ
* કેલિફોર્નીયા નેશનલ હિસ્ટોરિક ટ્રેઇલ
* લાર્નેદમાં ફોર્ટ લાર્નેદ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ
* ફોર્ટ સ્કોટ્ટ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ
* લેવિસ અને ક્લાર્ક નેશનલ હિસ્ટોરિક ટ્રેઇલ
* નિકોડેમુસમાં નિકોડેમુસ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ
* ઓરેગોન નેશનલ હિસ્ટોરિક ટ્રેઇલ
* પોની એક્સપ્રેસ નેશનલ હિસ્ટોરિક ટ્રેઇલ
* સાન્ટા ફે નેશનલ હિસ્ટોરિક ટ્રેઇલ
* સ્ટ્રોંગ સિટી નજીક ટોલગ્રાસ પ્રેઇરી નેશનલ પ્રિઝર્વ

=== આબોહવા ===
[[ચિત્ર:Kansas Windmills.JPG|thumb|right|300px|ઉત્તરપૂર્વ કેન્સાસમાં વાદળો]]

કોપ્પેન આબોહવા વર્ગીકરણ અનુસાર કેન્સાસમાં ત્રણ પ્રકારની આબોહવાનો સમાવેશ થાય છે: ભેજયુક્ત ખંડ, અર્ધ-ઉજ્જડ મેદાન અને ભેજયુક્ત ઉષ્ણકટીબંધીય આબોહવા. રાજ્યનો પૂર્વીય બે તૃતીયાંશ ભાગ (ખાસ કરીને ઉત્તરપૂર્વીય ભાગ) ભેજયુક્ત ઉપખંડીય આબોહવા ધરાવે છે જેમાં ઠંડીથી લઇને ઠંડો શિયાળો અને ગરમી, જેમાં ઘણી વાર ભેજયુક્ત ઉનાળો પણ હોય છે. મોટે ભાગે બરફના કરા ઉનાળા અને હેમંત ઋતુમાં પડે છે. રાજ્યનો પશ્ચિમી ત્રીજો ભાગ કે યુ.એસ રુટ 183 કોરિડોરથી પશ્ચિમતરફે આવેલો છે તે અર્ધશુષ્ક મેદાનવાળી આબોહવા ધરાવે છે. ઉનાળાઓ ગરમ હોય છે અને ઘણી વખત ઘણા ગરમ અને સામાન્ય રીતે ઓછો ભેજવાળા હોય છે. શિયાળા દરમિયાન હૂંફાળા અને અત્યંત ઠંડી વચ્ચે ઊંચા પ્રમાણમાં ફેરફારવાળા હોય છે. પશ્ચમ પ્રદેશ વર્ષમાં સરેરાશ આશરે ઇંચ (40&amp;nbsp;સેમી) વરસાદ પ્રાપ્ત કરે છે. શિયાળામાં આવતા ચિનકૂક પવનો પશ્ચિમ કેન્સાસને 80&amp;nbsp;°F (27&amp;nbsp;°C) રેન્જ સુધી હૂંફાળું કરી શકે છે.  રાજ્યના દૂરના દક્ષિણ-મધ્ય અને દક્ષિણપૂર્વીય છેડાઓ ગરમી, ભેજયુક્ત ઉનાળા, હળવા શિયાળા અને રાજ્યના અન્ય ભાગની તુલનામાં વધુ વરસાદ સાથે ભેજયુક્ત ઉષ્ણકટીબંધીય આબોહવા ધરાવે છે. દરેક ઝોનમાં આવશ્યક રીતે નહી આવતું હોવા છતા, દરેક ત્રણ આબોહવાના કેટલાક લક્ષણો મોટા ભાગના રાજ્યમાં મળી આવે છે, જેમાં સૂકા અને ભેજયુક્ત વચ્ચે દુષ્કાળો અને બદલાતા વાતાવરણ અસાધારણ નથી અને હૂંફાળા અને ઠંડા પવનો શિયાળામાં ફૂંકાય છે.

રાજ્યમાં દક્ષિણપૂર્વીય ભાગમાં વાર્ષિક આશરે 46 ઇંચ (1200 એમએમ), દક્ષિણપૂર્વમાં આશરે 16&amp;nbsp;ઇંચ (400&amp;nbsp;એમએમ) વરસાદ પડે છે. જ્યારે દક્ષિણમાં 5 ઇંચ (130 એમએમ)થી લઇને ઉત્તરપૂર્વમાં 35 ઇંચ (900 એમએમ) સુધી હિમવર્ષા થાય છે. દક્ષિણમાં ધુમ્મસ રહિત દિવસો 200થી વધુ અને ઉત્તરપૂર્વમાં 130 દિવસો હોય છે. આમ, કેન્સાસ સ્ત્રોતો પર આધારિત દેશમાં 9મુ કે 10મુ તડકો ધરાવતું શહેર છે. પશ્ચિમ કેન્સાસ કેલિફોર્નીયા અને એરિઝોના ભાગ જેવો જ તડકો ધરાવતું શહેર છે. રાજ્યના મોટા ભાગમાં સતત તડકો રહેવા છતા, આબોહવાયુક્ત સરહદ કે જેમાં મોટા પ્રમાણમાં વાવાઝોડાઓ આવવાની શક્યતા હોય છે તેના લીધે રાજ્યમાં ખાસ કરીને હેંમત ઋતુમાં ઠંડામોઝાઓ આવવાની ભીતિ હોય છે. આમાના મોટા ભાગના વાવાઝોડાઓ સુપરસેલ ઠંડામોઝાઓ બની જાય છે. આ વિનાશક ચક્રવાતમાં પરિણમી શકે છે, જે ઘણી વખતએફ3 મજબૂતાઇ અથવા તેનાથી વધુની હાંસલ કરે છે. નેશનલ ક્લાઇમેટિક ડેટા સેન્ટરના આંકડાઓ અનુસાર, કેન્સાસે (1 જાન્યુઆરી 1950થી 31 ઓક્ટોબર 2006ના ગાળા માટે) ટેક્સાસને બાદ કરતા અને ઓકલાહોમા કરતા થોડા વધુ વિનાશક ચક્રવાતો મેળવ્યા હતા. તેણે અલાબામાની સાથે અન્ય રાજ્યની તુલનામાં વધુ એફ5 વિનાશક ચક્રવાતો મેળવ્યા હતા. દરેક વિનાશક ચક્રવાતોની તુલનામાં આ અત્યંત શક્તિશાળી હતા.  કેન્સાસ વાર્ષિક ધોરણે 50થી વધુ વિનાશક ચક્રવાતો મેળવે છે. &lt;ref name=&quot;Annual average number of tornadoes&quot;&gt;[http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif એનઓએએ નેશનલ ક્લાઇમેટ ડેટા સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |date=2011-10-16 }}, ૨૫ ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt;

એનઓએએ અનુસાર, કેન્સાસમાં 24 જુલાઇ 1936ના રોજ અલ્ટોન નજીક વધુમાં વધુ તાપમાન 121&amp;nbsp;°F (49.4&amp;nbsp;°C) નોંધાયું હતું અને લેબેનોન નજીક 13 ફેબ્રુઆરી 1905ના રોજ સૌથી નીચામાં નીચુ તાપમાન -40&amp;nbsp;°F (-40&amp;nbsp;°C) નોંધાયું હતું. કેન્સાસનું સૌથી વધુમાં વધુ તાપમાન 121&amp;nbsp;°F (49.4&amp;nbsp;°C) ઉત્તર ડાકોટા સાથે અમેરિકન રાજ્યમાં પાંચમા સૌથી વધુ રેકોર્ડ સાથે તુલના કરે છે, જેનો ક્રમ કેલિફોર્નીયા (134&amp;nbsp;°F/56.7&amp;nbsp;°C), એરિઝોના (128&amp;nbsp;°F/53.3&amp;nbsp;°C), નેવાડા (125&amp;nbsp;°F/51.7&amp;nbsp;°C), અને ન્યુ મેકિસ્કો (122&amp;nbsp;°F/50&amp;nbsp;°C) પછી આવે છે.

{| class=&quot;wikitable&quot; &quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|
| colspan = &quot;13&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;&quot;| વિવિધ કેન્સાસ શહેરો માટે માસિક સાધારણ ઊંચુ અને નીચુ તાપમાન
|-
! style=&quot;background: #E5AFAA; color: #000000&quot; height=&quot;17&quot; |  શહેર
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | જાન્યુઆરી
! style=&quot;બેકગ્રાઉન્ડ: #ઇ5એએફએએ; કલર: :#000000;&quot; | ફેબ્રુઆરી
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | માર્ચ
! ! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | એપ્રિલ
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | મે
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | જૂન
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | જુલાઈ
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | ઓગસ્ટ
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | સપ્ટેમ્બર
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | ઓક્ટોબર
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | નવેમ્બર
! style=&quot;background: #E5AFAA; color:#000000;&quot; | ડિસેમ્બર
|-
! style=&quot;background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; height=&quot;16;&quot; | કોન્કોર્ડીયા
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 36/17
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 43/22
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 54/31
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 64/41
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 74/52
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 85/62
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 91/67
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 88/66
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 80/56
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 68/44
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 51/30
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 40/21
|-
! style=&quot;background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; height=&quot;16;&quot; |  ડોજ સિટી
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 41/19
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 48/24
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 57/31
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 67/41
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 76/52
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 87/62
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 93/67
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 91/66
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 82/56
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 70/44
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 54/30
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 44/22
|-
! style=&quot;background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; height=&quot;16;&quot; | ગુડલેન્ડ
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 39/16
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 45/20
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 53/26
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 63/35
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 72/46
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 84/56
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 89/61
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 87/60
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 78/50
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 66/38
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 50/25
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 41/18
|-
! |style=&quot;background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; height=&quot;16;&quot; | ટોપેકા
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 37/17
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 44/23
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 56/33
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 66/43
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 75/53
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 84/63
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 89/68
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 88/65
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 80/56
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 69/44
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 53/32
| style=&quot;text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;&quot; | 41/22
|-
! ! style=&quot;background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; height=&quot;16;&quot; | વિચિતા
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 40/20
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 47/25
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 57/34
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 67/44
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 76/54
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 87/64
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 93/69
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 92/68
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 82/59
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 70/47
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 54/34
| style=&quot;text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;&quot; | 43/24
|-
| કોલસ્પાન = &quot;13&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;&quot;|''[http://www.ustravelweather.com/weather-kansas/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225114137/http://www.ustravelweather.com/weather-kansas/ |date=2007-12-25 }}'' 
|}

== ઇતિહાસ ==
હજ્જારો વર્ષો માટે હાલમાં જે કેન્સાસ છે તે જમીન પર નેટિવ અમેરિકન્સ લોકોની વસ્તી હતી. આજના કેન્સાસમાં પગ મૂકનાર પ્રથમ યુરોપીયન ફ્રાંસિસ્કો વાસ્ક્વેઝ ડિ કોરોનાડો હતા, જેમણે ઇ. સ. 1541માં તે વિસ્તારની શોધ કરી હતી. ઇ. સ. 1803માં, મોટા ભાગનું આધુનિક કેન્સાસ લૌસિયાના પરચેઝના ભાગ રૂપે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા હસ્તગત કરી લેવામાં આવ્યું હતું. દક્ષિણપૂર્વ કેન્સાસ, જો કે હજુ પણ સ્પેઇન, મેક્સિકો અને રિપબ્લિક ઓફ ટેક્સાસનો 1848માં મેક્સિકન અમેરિકન યુદ્ધ સમાપ્ત થયું ન હતું ત્યાં સુધી એક ભાગ રહ્યો હતો. ઇ. સ. 1812થી 1821 સુધીમાં, કેન્સાસ મિસૌરી ટેરિટરીનો એક ભાગ હતું. સાન્ટા ફે ટ્રેઇલે ઇ. સ. 1821થી 1880 સુધી કેન્સાસની આરપાર મુસાફરી કરી હતી જે મિસૌરીથી ઉત્પાદિત માલ અને સાન્ટા એફઇ, ન્યુ મેક્સિકોથી [[ચાંદી]] અને પ્રાણીઓના વાળનું વહન કરતો હતો. ટ્રેઇલના વેગનના ચીલાઓ આજે પણ પ્રેઇરીમાં દ્રશ્યમાન થાય છે.

ઇ. સ. 1827માં, ફોર્ટ લિવેનવર્થ ફ્યુચર રાજ્યમાં ગોરા અમેરિકનોનું પ્રથમ કાયમી નિવાસસ્થાન તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. કેન્સાસ નેબ્રાસ્કા એક્ટ 30 મે 1854ના રોજ કાયદો બની ગયો હતો, જેણે નેબ્રાસ્કા અને કેન્સાસના યુ.એસ. પ્રાંતોની સ્થાપના કરી હતી અને ગોરાઓના વ્યાપક વસવાટ માટેનો વિસ્તાર ખુલ્લો મૂક્યો હતો. કેન્સાસ ટેરિટરી કોન્ટીનેન્ટલ ડિવાઇડ સુધી ખેંચાઇ હતી અને આજના ડેનવેર, કોલોરાડો સ્પ્રીંગ્સ અને પ્યુબ્લોની સાઇટોનો સમાવેશ કર્યો હતો.

[[ચિત્ર:Battle of Lawrence.png|thumb|right|300px|ક્વોન્ટ્રીલની લોરેન્સ, કેન્સાસ પર દરોડો]]

મિસોરી અને આરકેન્સાસ વસાહતીઓને કેન્સાસમાં તેની પૂર્વીય સરહદ મારફતે મોકલ્યા હતા. આ વસહતીઓએ ગુલામીની તરફેણમાં મત આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. કેન્સાસ ટેરિટરીમાં અમેરિકનોનો ગૌણ વસવાટ મેસાચ્યુએટ્સ અને અન્ય સ્પષ્ટ વક્તાઓના ગુલામી નાબૂદીના હીમાયતીઓએ કર્યો હતો, જેમણે પડોશી મિસૌરીમાંથી ગુલામીના ફેલાવાને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. અમેરિકન પ્રજા વિગ્રહનો સીધો સંકેત આપતા આ દળો વચ્ચે અથડામણ થઇ હતી, અને નાની લડાઇઓ દ્વારા તેણે બ્લીડીંગ કેન્સાસ પ્રાંત પર વિજય મેળવ્યો હતો. કેન્સાસની 29 જાન્યુઆરી 1861ના રોજ યુ.એસ. સમક્ષ એક ગુલામી મુક્ત રાજ્ય તરીકે કબૂલાત કરવામાં આવી હતી, જે યુનિયનમાં પ્રવેશનાર 34મુ રાજ્ય બન્યુ હતું. તે સમયે કેન્સાસમાં હિંસાનું પ્રમાણ ઓછું થઇ ગયું હતું.  જોકે, પ્રજા વિગ્રહ દરમિયાન 21 ઓગસ્ટ, 1863ના રોજ વિલીયન ક્વોન્ટ્રીલે લોરેન્સ પરના હૂમલામાં વિવિધ સોએક જેટલા માણસોની આગેવાની લઇને મોટા ભાગના શહેરનો નાશ કર્યો હતો અને આશરે બસ્સો જેટલા માણસોને મારી નાખ્યા હતા. 1995 સુધી, ઓકલાહોમા સિટી બોમ્બીંગ, ક્વોન્ટ્રીલનો હૂમલો અમેરિકામાં એક માત્ર સ્થાનિક આતંકવાદનું લોહીયાળ કૃત્ય હતું.{{Citation needed|date=November 2007}} તેની પરંપરાગત કોનફેડરેટ લશ્કર અને મિસૌરી ધારાસભા દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા પક્ષપાતી રેન્જરો એમ બન્ને દ્વારા વારંવાર તિરસ્કાર કરવામાં આવ્યો હતો. પ્રારંભ માટે તેમણે તે સંસ્થાને કરેલી અરજીનો તેના અગાઉના ગુનાહિત ઇતિહાસને કારણે સ્પષ્ટ ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો. (જુઓ જોન્સ, ''ગ્રે ઘોસ્ટસ એન્ડ રિબેલ રાઇડર્સ''  હોલ્ટ એન્ડ કુ. 1956, પૃષ્ઠ&amp;nbsp;76).

પ્રજા વિગ્રહ બાદ, ઘણા નિવૃત્ત સૈનિકોએ કેન્સાસમાં પોતાના નિવાસસ્થાન બાંધ્યા હતા. ઘણા આફ્રિકન અમેરિકનોએ કેન્સાસ તરફ &quot;જોહ્ન બ્રાઉન&quot;ની જમીન તરીકે જોયું હતું અને બેન્જામિન &quot;પેપ&quot; સિંગલટોન જેવા પુરુષોના નેતૃત્વ હેઠળ રાજ્યમાં કાળાઓની કોલોનીઓ બનાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેજ સમયે કિશોમ ટ્રેઇલ ખોલવામાં આવ્યું હતું અને કેન્સાસમાં વાઇલ્ડ વેસ્ટ યુગનો પ્રારંભ થયો હતો. વાઇલ્ડ બીલ હિકોક ફોર્ટ રિલે ખાતે નાયબ માર્શલ હતો અને હેયઝ અને એબિલેન ખાતે માર્શલ હતો. ડોજ સિટી એ અન્ય જંગલી કાઉબોય ટાઉન હતું અને બેટ માસ્ટરસન  અને વ્યાત્ત એર્પે ટાઉનમાં કાયદાના માણસો તરીકે કામ કર્યું હતું. ફક્ત એક વર્ષમાં, ટેક્સાસના 8 મિલિયન હેડ ઓફ કેટલ ડોજ શહેરમાં ટ્રેનમાં આવ્યા હતા, જેમણે &quot;ક્વીન ઓફ ધી કાઉટાઉન&quot;નું ઉપનામ મેળવ્યું હતું. કાઉબોય દ્વારા તૈયાર કરાયેલી હિંસાના પ્રતિભાવના ભાગરૂપે, 18 ફેબ્રુઆરી, 1881ના રોજ કેન્સાસ તમામ પ્રકારના માદક પીણાઓ પર પ્રતિબંધ લાદતા બંધારણીય સુધારાને અપનાવનારું યુ.એસનું સૌપ્રથમ રાજ્ય બન્યું હતું.

== વસ્તી-વિષયક માહિતી ==
{{USCensusPop
| 1860 = 107206
| 1870 = 364399
| 1880 = 996096
| 1890 = 1428108
| 1900 = 1470495
| 1910 = 1690949
| 1920 = 1769257
| 1930 = 1880999
| 1940 = 1801028
| 1950 = 1905299
| 1960 = 2178611
| 1970 = 2246578
| 1980 = 2363679
| 1990 = 2477574
| 2000 = 2688418
| estyear = 2009&lt;ref name=09CenEst/&gt;
| estimate = 2818747
}}

[[ચિત્ર:USA Kansas age pyramid.svg|thumb|150px|right|વસ્તી પિરામીડ]]

2007ના અનુસાર કેન્સાસમાં અંદાજિત 2,775,997 લોકોની વસ્તી હતી, જે અગાઉની તુલનામાં 20,180 અથવા 0.7 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે અને ફક્ત 2000ના એક જ વર્ષમાં 87,579 અથવા 3.3 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે.&lt;ref name=&quot;2007StateEst&quot;&gt;[http://www.census.gov/popest/states/ સ્ટેટ પોલ્યુશન એસ્ટીમેટ્સ]. યુનાઇટેટ સ્ટેટ્સ, પ્રદેશો અને રાજ્યો અને પ્યુરેટો રિકો માટે વસ્તીનો વાર્ષિક અંદાજ: 1 એપ્રિલ, 2000 થી 1 જુલાઇ, 2007 (એનએસટી-ઇએસટી2007-01). યુ.એસ. સેન્સસ બ્યુરો, પોપ્યુલેશન ડિવીઝન. 22-12-2007ના રોજ જાહેર. 01-07-2000થી 01-07-2007માં છ વર્ષનો ફેરફાર.&lt;/ref&gt; તેમાં છેલ્લી 93,899 લોકોની વસ્તી ગણતરી (એટલે કે 246 જન્મ ઓછા 152,585 મૃત્યુઓ) સામે કુદરતી વધારાનો અને રાજ્યમાંથી બહાર જતા રહેલા 20,742ના ચોખ્ખા સ્થળાંતરનો સમાવેશ થાય છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની બહારથી કાયમી વસનારાઓ 44,847 લોકોના ચોખ્ખા વધારામાં પરિણમ્યા હતા અને કાઉન્ટીમાં જ સ્થળાંતરે 65,589 લોકોની ખોટ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;2006StateEstComp&quot;&gt;[http://www.census.gov/popest/states/ સ્ટેટ પોલ્યુશન એસ્ટીમેટ્સ]. કેન્સાસ વસ્તીમાં ઓછા દરે વધારો થયો છે; જે 1992માં કોંગ્રેસમેનની સંખ્યા 5થી ઘટાડીને 4ની કરે છે (કોંગ્રેશનલ રિડિસ્ટ્રીક્ટીંગ એક્ટ, ઇએફએફ. 1992). યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, પ્રદેશો અને રાજ્યો માટે વસ્તીના ઘટકોનો સંચીત અંદાજ: 1 એપ્રિલ, 2000 થી 1 જુલાઇ, 2006 (એનએસટી-ઇએસટી2006-04). યુ.એસ. સેન્સસ બ્યુરો, પોપ્યુલેશન ડિવીઝન. 22-12-2006ના રોજ જાહેર.&lt;/ref&gt; રાજ્યની વસ્તી ગીચતા ચોરસમાઇલ દીઠ 52.9 લોકોની છે. કેન્સાસનું વસ્તી કેન્દ્ર ચેજ કાઉન્ટીમાં, સ્ટ્રોંગ સિટીની કોમ્યુનિટીના ઉત્તરમાં આશરે ત્રણ માઇલ જેટલે આવેલું છે. &lt;ref&gt;{{cite web | title = Population and Population Centers by State - 2000 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2008-12-05 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt}}&lt;/ref&gt;

2004ના વસ્તીમાં વિદેશમાં જન્મેલા 149,800 લોકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો (રાજ્યની વસ્તીની 5.5 ટકા) જેમનો વસ્તીમાં 85 ટકાથી વધુ હિસ્સાનો સમાવેશ થાય છે તેવા દશ સૌથી મોટા પ્રાચીન જૂથો આ પ્રમાણે છે: જર્મન (33.75%), આઇરિશ (14.4%), ઇંગ્લીશ (14.1%), અમેરિકન (7.5%), ફ્રેંચ (4.4%), સ્કોચ (4.2%), ડચ (2.5%), સ્વીડીશ (2.4%), ઇટાલીયન (1.8%), અને પોલીશ (1.5%). &lt;ref&gt;[http://www.census.gov/acs/www/Products/Profiles/Single/2003/ACS/Tabular/040/04000US202.htm કેન્સાસ - સામાજિક વસ્તીવિષયક 2006]&lt;/ref&gt; જર્મન કુળના લોકો ખાસ કરીને ઉત્તરપૂર્વમાં મજબૂત હતા, જ્યારે ઇંગ્લીશ કુળ અને અન્ય રાજ્યોના ગોરા અમેરિકનોના વંશજ દક્ષિણપૂર્વમાં મજબૂતાઇ ધરાવતા હતા. મેક્સિકન્સ દક્ષિણપૂર્વમાં હાજરી ધરાવે છે અને ચોક્કસ કાઉન્ટીઓમાં વસ્તીનો અર્ધો અડઘ ભાગ ધરાવે છે. કેન્સાસમાં ઘણા આફ્રિકન અમેરિકનો એક્ઝોડસ્ટર્સ પરથી ઉતરી આવ્યા છે, જે નવા જ મુક્ત કરાયેલા કાળા છે, જેઓ પ્રજા વિગ્રહને પગલે કેન્સાસમાં જમીન મેળવવા માટે દક્ષિણમાં જતા રહ્યા હતા.

=== ધર્મ ===
2008ના વર્તણૂંક સર્વેક્ષણ અનુસાર {{Citation needed|date=May 2010}}કેન્સાસમાં ધર્મની રૂપરેખા નીચે પ્રમાણે હતીઃ

'''ખ્રિસ્તી'''  – 86%

* પ્રોટેસ્ટન્ટ 51%
* રોમન કેથોલિક – 29 %
* બાપ્ટિસ્ટ – 22%
* યુનાઇટેડ મેથોડિસ્ટ 16%
* એપિસ્કોપેલીયન/એન્ગ્લીકન 7%
* ખ્રિસ્તીઓનો યુનાઇડેટ ચર્ચ 4%
* લેટર ડે સેઇન્ટસ/મોરમોન્સ 2%
* જેહોવાહસ વિટનેસ 2%
* સંપ્રદાય વિનાના 1%
* અન્ય ખ્રિસ્તીઓ 3%

'''ધર્મ વિનાના'''  9 %

'''યહૂદી'''  2%

'''અન્ય'''  2 ટકા

2000ના વર્ષ અનુસાર, આરસીએમએસ &lt;ref name=&quot;thearda&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/20_2000.asp |title=State Membership Reports |access-date=2010-06-15 |format= |work=thearda.com |archive-date=2008-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907000346/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/20_2000.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ના અહેવાલ અનુસાર કેન્સાસમાં  મેઇલલાઇન પ્રોટેસ્ટન્ટ, ઇવાન્જેલિકલ પ્રોટેસ્ટન્ટ, અને કેથોલિક ત્રણ સૌથી મોટા સંપ્રદાય વિનાના જૂથો હતા. કેથોલિક ચર્ચ કેન્સાસમાં સૌથી વધુ ચૂસ્ત છે (405,844) તેના પછીના ક્રમે 206,187 સંખ્યા સાથે યુનાઇટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ અને 101,696 ચૂસ્ત લોકો સાથે સધર્ન બાપ્ટીસ્ટ કોન્વેન્શન આવે છે.

નાના હોવા છતાં, કેન્સાસનો બહાઇ સમુદાય પશ્ચિમ ગોળાર્ધમાં બીજા ક્રમ સાથે અલગ તરી આવે છે, 1897માં એન્ટરપ્રાઇસ, કેન્સાસમાં મળી આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;ગાર્લિંગટન, વિલીયમ. ''અમેરિકામાં બહાઇનો વિશ્વાસ.''  વેસ્ટપોર્ટ, સીટીઃ પ્રાએગર, 2005. [http://books.google.com/books?id=AzCV2jC35WsC&amp;amp;pg=PA79&amp;amp;dq=enterprise+kansas+baha%27i+1897&amp;amp;cd=3#v=onepage&amp;amp;q=enterprise%20kansas%20baha%27i%201897&amp;amp;f=false 78-79.]&lt;/ref&gt;

=== ગ્રામીણ ક્ષેત્રે પીછેહઠ ===
કેન્સાસ રાષ્ટ્રમાં અનેક ધીમી ગતિએ વૃદ્ધિ પામતા રાજ્યોમાંનું એક છે. ગ્રામીણ પીછેહઠ તરીકે ઓળખાતા છેલ્લા થોડા દાયકાઓ કંટ્રીસાઇડથી શહેરોમાં સ્થળાંતરીત પદ્ધતિ તરીકે ઉભરી આવ્યા છે.

આ દરેક મધ્યપૂર્વીય દેશોમાંથી 89 ટકા 3000થી ઓછી વસ્તી વાળા હતા અને સોએક જેટલા 1,000થી ઓછી વસ્તીવાળા હતા. ફક્ત કેન્સાસમાંજ 6000થી વધુ ભૂતીયા ટાઉનો અને ઘટતા જતા સમુદાયો છે,&lt;ref&gt;http://www.danielcfitzgerald.com/kansasextinctlocations.html&lt;/ref&gt; એમ કેન્સાસના એક ઇતિહાસકાર ડેનિયલ સી. ફિત્ઝગેરાલ્ડ જણાવે છે.

તે જ સમયે જોહ્નસન કાઉન્ટી (મહાનગર કેન્સાસ શહેર)માં કેટલાક સમુદાયો દેશમાં સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામનારાઓમાંના એક છે.

== અર્થતંત્ર ==
બ્યૂરો ઓફ ઇકોનોમિક પૃથ્થકરણના અનુસાર 2008માં કુલ જીડીપી 122.7 બિલિયન ડોલરની હતી, જે તેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું જીડીપીની દ્રષ્ટિએ 32મુ સૌથી મોટું રાજ્ય બનાવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.bea.gov/regional/gsp/ બીઇએ.જીઓવી]; યુ.એસ. બ્યુરો ઓફ ઇકોનોમિક એનાલિસીસ (બીઇએ)&lt;/ref&gt; માથાદીઠ વ્યક્તિગત આવક 2008માં 35,013 ડોલરની હતી. જાન્યુઆરી 2010માં, રાજ્યનો બેરોજગારી દર 6.4 ટકા છે.&lt;ref&gt;[http://www.bls.gov/lau/ Bls.gov]; સ્થાનિક વિસ્તારના બિનરોજગારીના આંકડાઓ&lt;/ref&gt;

રાજ્યની કૃષિ પેદાશોમાં [[ગાય|જાનવરો]], ઘેટા, ઘઉ, સોર્ઘુમ, સોયબીન્સ, [[કપાસ]], ડુક્કરો, [[મકાઈ|કોર્ન]], અને [[મીઠું|મીઠા]]નો સમાવેશ થાય છે. પૂર્વીય કેન્સાસ અનાજ પટ્ટાનો ભાગ છે, જે મધ્ય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં અનાજનું ઉત્પાદન કરતો વિસ્તાર છે. ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં વાહનવ્યવહારના સાધનો, વાણિજ્ય અને ખાનગી એરક્રાફ્ટ, ફૂડ પ્રોસેસીંગ, કેમિકલ પેદાશો, પ્રકાશન, કેમિકલ પેદાશો, યંત્રસામગ્રી, તૈયાર વસ્ત્રો, પેટ્રોલીયમ અને ઇત્ખનનનો સમાવેશ થાય છે.

યુ.એસ. ઓઇલ ઉત્પાદનમાં કેન્સાસનો ક્રમ 8મો આવે છે. સમયે સમયે તેલ કાઢવાનું કામ વધુને વલધુ મુશ્કેલ બનતા ઉત્પાદનમાં સતત કુદરતી ઘટાડો અનુભવાયો હતો. 1999માં ઓઇલના ભાવ તળીયે આવી ગયા હતા તેથી કેન્સાસમાં ઓઇલનું ઉત્પાદન 2004માં જે આશરે {{convert|2.8|Moilbbl|m3}} સરેરાશ માસિક દરે હતું તે વ્યાજબી રીતે સતત રહ્યું હતું. તાજેતરના ઊંચા ભાવોએ કાર્બન ડાયોક્સાઇડની જપ્તી અને અન્ય ઓઇલ શોધ તરકીબોને વધુ કરકસરયુક્ત બનાવી છે.

કેન્સાસ યુ.એસ. નેચરલ ગેસના ઉત્પાદનમાં 8મો ક્રમ ધરાવે છે. ઓકલાહોમા અને ટેક્સાસ સુધી વિસ્તરતા રાજ્યના સૌથી ક્ષેત્ર હુગોટોન નેચરલ ગેસ ફિલ્ડમાં જથ્થામાં ધીમે ધીમે ઘટાડાથી 1990ના મધ્યથી ઉત્પાદનમાં સતત ઘટાડો થયો છે. 2004થી હુગોટોન ગેસ ક્ષેત્રોમાં થયેલા ધીમા ઘટાડા અને કોલબેડ મિથેન ઉત્પાદનમાં થયેલા વધારાએ એકંદર ઘટાડામાં થોડો ફાળો આપ્યો છે. સરેરાશ માસિક ઉત્પાદન 32 બિલિયન ક્યુબિક ફૂટથી વધુ હતું. (0.9&amp;nbsp;કિમી³).

{| align=&quot;right&quot;
| 
|-
|  style=&quot;text-align: right;&quot;
| 
{| width=&quot;310px&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse&quot;
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#ffdead&quot;| સૌથી મોટા રોજગારદાતા (2007ના અનુસાર)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kansascommerce.com/LinkClick.aspx?fileticket=Shi9fz2NWS0%3d&amp;tabid=72 |title=કેન્સાસ ડેટા બુક |access-date=2021-07-13 |archive-date=2010-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704075522/http://www.kansascommerce.com/LinkClick.aspx?fileticket=Shi9fz2NWS0%3D&amp;tabid=72 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;background:#e3e3e3&quot;|ક્રમ
! style=&quot;background:#e3e3e3&quot;|વેપાર
! style=&quot;background:#e3e3e3&quot;|કર્મચારીઓ
! style=&quot;background:#e3e3e3&quot;|સ્થળ
! style=&quot;background:#e3e3e3&quot;|ઉદ્યોગ
|-
|  1
|  સ્પ્રિન્ટ નેક્સ્ટેલ
|  12,000
|  ઓવરલેન્ડ પાર્ક
|  દૂરસંચાર
|- style=&quot;background:#e3e3e3&quot;
|  1.
| સેસના
|  11,300
|  વિચિતા
|  ઉડ્ડયન
|-
|  3
|  સ્પિરીટ એરોસિસ્ટમ
|  10,900
|  વિચિતા
|  ઉડ્ડયન
|- style=&quot;background:#e3e3e3&quot;
|  4
|  હોકર બીટક્રાફ્ટ
|  6,767
|  વિચિતા
|  ઉડ્ડયન
|-
|  5
|  એમ્બાર્ક
|  3,800
|  ઓવરલેન્ડ પાર્ક
|  દૂરસંચાર
|- style=&quot;background:#e3e3e3&quot;
|  #6
|  બ્લેક એન્ડ વિયેચ
|  3,800
|  ઓવરલેન્ડ પાર્ક
|  એન્જિનીયરીંગ
|-
|  7%
|  બોઇંગ આઇડીએસ
|  3,005
|  વિચિતા
|  ઉડ્ડયન
|- style=&quot;background:#e3e3e3&quot;
|  #8
|  ખેડૂતોનો વીમો
|  3,000
|  ઓલાથે
|  વીમો
|-
|  | 9.
|  વાયઆરસી વર્લ્ડવાઇડ
|  2,600
|  ઓવરલેન્ડ પાર્ક
|  ટ્રકીંગ
|- style=&quot;background:#e3e3e3&quot;
|  #10
|  ગ્રામીણ ઇન્ટરનેશનલ
|  2,500
|  ઓલાથે
|  જીપીએસ ટેકનોલોજી
|-
|  #11
|  બોમબાર્ડીયર લિયરજેટ
|  2,250
|  વિચિતા
|  ઉડ્ડયન
|- style=&quot;background:#e3e3e3&quot;
|  12
|  કોચ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ
|  2,000
|  વિચિતા
|  રસાયણો/સામગ્રીઓ
|-
|  13
|  શવાન ફૂડ કંપની
|  2,000
|  સેલિના
|  ખોરાક
|- style=&quot;background:#e3e3e3&quot;
|  14
|  કલેક્ટીવ બ્રાન્ડઝ
|  1,700
|  ટોપેકા
|  તૈયાર વસ્ત્રો
|-
|  #15
|  બ્લ્યુ ક્રોસ અને બ્લ્યુ શિલ્ડ
|  1,603
|  ટોપેકા
|  વીમો
|}
|}
કેન્સાસ અર્થતંત્ર પર એરોસ્પેસ ઉદ્યોગનો ભારે પ્રભાવ છે.  વિવિધ મોટા એરક્રાફ્ટ કોર્પોરેશનો વિચિતા અને કેન્સાસ શહેરમાં તેમની ઉત્પાદન સવલતો ધરાવે છે તેમાં સ્પિરીટ એરોસિસ્ટમ્સ, બોઇંગ, સેસાના, લિયરજેટ, અને હોકર બીચક્રાફ્ટ (અગાઉની રેથિયોન)નો સમાવેશ થાય છે.

કેન્સાસમાં જે મોટી કંપનીઓ પોતાના વડામથકો ધરાવે છે તેમાં સ્પ્રીંટ નેક્સટેલ કોર્પોરેશન  (વૈશ્વિક વડુમથક ઓવરલેન્ડ પાર્કમાં હોવાની સાથે), એમ્બાર્ક (રાષ્ટ્રીય વડુમથક ઓવરેલન્ડ પાર્કમાં હોવાની સાથે), વાયઆરસી વર્લ્ડવાઇડ (ઓવરેલન્ડ પાર્ક), ગાર્મિન (ઓલાથે), પે લેસ શૂઝ (ટોપેકામાં રાષ્ટ્રીય વડામથકો અને મોટી વિતરણ સવલતો), અને કોચ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (વિચિતામાં રાષ્ટ્રીય વડામથક સાથે)નો સમાવેશ થાય છે.

=== કરવેરા ===

કેન્સાસ આવકવેરાની ગણતી માટે ૩.5 ટકાથી લઇને 6.45 ટકા સુધીના ત્રણ આવકવેરાના માળાખાઓ ધરાવે છે. કેન્સાસમં રાજ્ય વેચાણવેરો 5.3 ટકા છે.  કેન્સાસમાં આવેલા વિવિધ શહેરો અને કાઉન્ટીઓ વધારાના સ્થાનિક વેચાણવેરો ધરાવે છે. 2001ની મંદી (માર્ચ-નવેમ્બર 2001) ગાળામાં માસિક વેચાણવેરાની વસૂલાત સ્થિર રહી હતી તે સિવાય અર્થતંત્રમાં વૃદ્ધિ થતા વસૂલાતમાં વધારાતરફી વલણ જોવા મળ્યું હતું અને બે દર વધારાની રચના કરવામાં આવી હતી. 2003માં કુલ વેચાણવેરા વસૂલાત 1.63 બિલિયન ડોલરની હતી, જે 1990માં 805.3 મિલિયન ડોલરના સ્તરે હતી.

ધારણા કરતા પણ ઓછી વસૂલાત આવકની અછતમાં પરિણમી હતી અને 1998ના કાયમી  કર ઘટાડાને પગલે વ્યક્તિગત આવકમાં થયેલી ધીમી વૃદ્ધિએ રાજ્યના ઋણ સ્તરમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો હતો જેમ કે બોન્ડેડ ઋણ 1998માં 1.16 બિલિયન ડોલર હતું તે 2006માં વધીને 3.83 બિલિયન ડોલર થયું હતું. રાજ્યએ 1999માં ઘડાયેલા 10 વર્ષીય કોમ્પ્રીહેન્સિવ ટ્રાન્સપોર્ટેશન પ્રોગ્રામને આગળ ધપાવતા ઋણમાં કેટલેક અંશે વધારો થવાની ધારણા હતી. જૂન 2004ના અનુસાર, મૂડીઝ ઇન્વેસ્ટર સર્વિસે માથાદીઠ ચોખ્ખા કર આધારિત ઋણ માટે રાજ્યને 14મો ક્રમાંક આપ્યો હતો. વ્યક્તિગત આવકની ટકાવારી અનુસાર તે 3.8 ટકા હતી-જે દરેક રેટિંગ આપેલા રાજ્યો માટેના 2.5 ટકાના વચ્ચેના મૂલ્યની ઉપર અને 1992માં જે મૂલ્ય 1 ટકા કરતા ઓછું હતું તેનાથી વધી હતી. રાજ્યને દર નાણાંકીય વર્ષને અંતે ખર્ચાના ઓછામાં ઓછા 7.5 ટકા જેટલી રોકડ અનામત રાખવી તેવી કાયદાકીય જરૂરિયાત છે, આમ છતા કાયદાઘડવૈયાઓ નિયમની ઉપરવટ જવા માટે મત આપી શકે છે અને આવું તેમણે નજીકના સમયમાં અંદાજપત્ર કરાર દરમિયાન કર્યું હતું.

== પરિવહન ==
[[ચિત્ર:I35Kansas.jpg|thumb|left|રોઝડેલમાં કેન્સાસમાં પ્રવેશતું હોવાથી ઇન્ટરસ્ટેટ 35.]]
[[ચિત્ર:National-atlas-kansas.PNG|thumb|300px|right|કેન્સાસની માર્ગ વ્યવસ્થાનો નકશો.]]
[[ચિત્ર:Kansas license plate.jpg|thumb|પ્રવર્તમાન રાજ્ય પરવાના પ્લેટ ડિઝાઇન, એપ્રિલમાં 2007માં રજૂ કરાઇ.]]
કેન્સાસમાં બે આંતરરાજ્ય ધોરીમાર્ગો દ્વારા સવલત પૂરી પાડવામાં આવે છે, જેની સાથે બેલ્ટવે, બે સ્પુર રુટs, અને ત્રણ બાયપાસીસ, કુલ માર્ગોમાં {{convert|874|mi|km}} સમાવેશ થાય છે. રાષ્ટ્રમાં પ્રથમ ઇન્ટરસ્ટેટનો વિભાગ 14 નવેમ્બર 1956ના રોજ ટોપેકાની પશ્ચિમે આઇ-70 પર ખોલવામાં આવ્યો હતો. આઇ-70 એ મોટો પૂર્વ/પશ્ચિમ માર્ગ છે જે પૂર્વમાં સેંટ લુઇસ અને કેન્સાસ સિટી, મિસૌરી, અને પશ્ચિમમાં ડેનવેર, કોલોરાડોને જોડે છે. આ માર્ગની પડખે આવેલા (પૂર્વથી પશ્ચિમ)શહેરોમાં કેન્સાસ સિટી, લોરેન્સ, ટોપેકા, જંકશન સિટી, સેલિના, હેયઝ, અને કોલ્બીનો સમાવેશ થાય છે. આઇ-35 એ મોટો ઉત્તર/દક્ષિણ માર્ગ છે જે ઉત્તરમાં દેસ મોઇન્સ, આઇઓવા, અને દક્ષિણમાં ઓકલાહોમાં સિટી, ઓકલાહોમાને જોડે છે. આ માર્ગને પડખે આવેલા શહેરોમાં (ઉત્તરથી દક્ષિણ) કેન્સાસ સિટી (અને પરાઓ), ઓટ્ટાવા, એમ્પોરીયા, ઇઆઇ ડોરાડો, અને વિચિતાનો સમાવેશ થાય છે.

આ માર્ગ બે મોટા માર્ગો વચ્ચેના જોડાણો તરીકે ઉપયોગમાં આવે છે. આઇ-135, ઉત્તર/દક્ષિણ માર્ગ, સેલિના ખાતે આઇ-70 અને વિશિતા ખાતે આઇ-35ને જોડે છે. આઇ-335, ઉત્તરપૂર્વ/દક્ષિણપશ્ચિમ માર્ગ, ટોપેકા ખાતે આઇ-70 અને એમ્પોરીયા ખાતે આઇ-35ને જોડે છે. આઇ-335 અને આઇ-35 અને આઇ-70નો ભાગ કેન્સાસ ટર્નપાઇક બનાવે છે. બાયપાસમાં ટોપેકાની આસપાર આઇ-470 અને વિચિતાની આસપાસ આઇ-235નો સમાવેશ થાય છે. આઇ-435એ કેન્સાસ સિટી મેટ્રોપોલીટન એરિયાની આસપાસનો બેલ્ટવે છે, જ્યારે આઇ-635 કેન્સાસ સિટી, કેન્સાસમાંથી પસાર થતો બાયપાસ છે.

યુએ, માર્ગ ઉત્તર અને દક્ષિણમાં મિન્નેસોટાથી ટેક્સાસ જાય છે. ધોરીમાર્ગ કેન્સાસના પૂર્વીય ભાગમાંથી કેન્સાસ સિટી વિસ્તારમાંથી લૂઇસબર્ગ, ફોર્ટ સ્કોટ્ટ, ફ્રંટેનેક, પિટ્સબર્ગ, અને બેક્સસ્ટર સ્પ્રીંગ્સમાંથી ઓકલાહોમામાં પ્રવેશતા પહેલા પસાર થાય છે.

કેન્સાસ પણ દેશમાં કેલિફોર્નીયા બાદ બીજો સૌથી મોટો રાજ્ય ધોરીમાર્ગ વ્યવસ્થા ધરાવે છે. તેનું કારણ કાઉન્ટીસ અને કાઉન્ટી બેઠકો (105)ની મોટી સંખ્યા છે અને દરેક નાના માર્ગો તેને મળે છે.

જાન્યુઆરી 2004માં, કેન્સાસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સપોર્ટેશન  (કેડીઓટી) એ નવી કેન્સાસ 511 મુસાફર માહિતી સેવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite press release| publisher=Kansas Department of Transportation| date=2004-01-22| url=http://www.ksdot.org/archive/offtransinfo/News04/511_Release.htm| title=KDOT Launches New Traveler Information Service| access-date=2006-07-14| archivedate=2006-01-18| archiveurl=https://web.archive.org/web/20060118133422/http://www.ksdot.org/archive/offtransinfo/News04/511_Release.htm}}&lt;/ref&gt; 511 ડાયલ કરતા, કોલરો રાજ્યની ધોરીમાર્ગ વ્યવસ્થા માટે માર્ગની સ્થિતિ, બાંધકામ, બંધ છે કે કેમ, ફેરવાળો માર્ગ અને વાતાવરણ કેવું છે તે માહિતી મેળવી શકશે. વાતાવરણ અને માર્ગની સ્થિતિની માહિતી દર 15 મિનીટે સુધારવામાં આવે છે.

રાજ્યનું ફક્ત એક જ વ્યાપારી હવાઇમથક વિચિતા મિડ-કોન્ટિનન્ટ એરપોર્ટ છે, જે શહેરના પશ્ચિમ છેડે યુએસ-54 પર આવેલું છે. મેનહટ્ટનમાં મેનહટ્ટન રિજીયોનલ એરપોર્ટ દલ્લાસ/ફોર્ટ વર્થ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટની દૈનિક ફ્લાઇટની સેવા પૂરા પાડે છે અને નવેમ્બર 2010માં શિકાગોના ઓહારે ઇન્ટરનેશનલ એરોપોર્ટ સુધીની દૈનિક ફ્લાઇટનો પ્રારંભ કરનાર છે, જે તેને રાજ્યનું બીજું વ્યાપારી હવાઇમથક બનાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Manhattan Airport Official Site | url = http://www.flymhk.com/ | access-date = 2010-07-14}}&lt;/ref&gt; પૂર્વ કેન્સાસમં રહેતા મોટા ભાગના હવાઇ મુસાફરો પ્લેટ કાઉન્ટી, મિસોરીમાં આવેલા કેન્સાસ સિટી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ પરથી ફ્લાઇટ પકડે છે. જે લોકો રાજ્યના દૂર પશ્ચિમ ભાગમાં રહે છે તેમના માટે, ડેનેવેર ઇન્ટરનેશનલ એરોપોર્ટ લોકપ્રિય વિકલ્પ છે. ડોજ સિટી, ગાર્ડન સિટી, ગ્રેટ બેન્ડ, હેયઝ અને સેલિનામાં નાના કેન્સાસ હવાઇમથકો પરથી સાંકળતી (કનેક્ટીંગ) ફ્લાઇટો પણ ઉપલબ્ધ છે.  ટોપેકામાં આવેલ ફોર્બસ ફિલ્ડમાંથી 2007માં સેવાઓ અટકાવવામાં આવી ત્યાં સુધી વર્ષો સુધી એલીજાયંટ એર પર વ્યાપારી ફ્લાઇટોને ટકાવી રાખી હતી.

== કાયદો અને સરકાર ==
=== રાજ્ય અને સ્થાનિક રાજકારણ ===
[[ચિત્ર:Kathleen Sebelius Secretary of Health and Human Services nomination.jpg|right|thumb|250px|સેબેલિયસે હેલ્થ એન્ડ હ્યુમન સર્વિસીઝના સચિવ તરીકે પ્રમુખ બરાક ઓબામા દ્વારા પોતાનું ઉમેદવારીપત્ર સ્વીકાર્યું હતું.]]

રાજ્યના ટોચના એક્ઝિક્યુટિવોમાં ડેમોક્રેટીક ગવર્નર માર્ક પાર્કીન્સન (28 એપ્રિલ, 2009 સુધી) અને લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર ટ્રોય ફિન્ડલીનો સમાવેશ થાય છે. બન્ને અધિકારીઓ સમાન ટિકીટ પર સતત ચાર વર્ષની મુદત માટે વધુમાં વધુ બે વખત ચુંટાયા હતા. પાર્કીન્સન કાથલીન સેબેલિયુસ, કે જેઓને સેક્રેટરી ઓફ હેલ્થ એન્ડ હ્યુમન સર્વિસીસમાં પ્રમુખ બરાક ઓબામા દ્વારા નિમણૂંક અપાઇ હતી તેમના સ્થાને આવ્યા હતા. પાર્કીન્સને જાહેરમાં તેઓ સંપૂર્ણ મુદત ગાળવાનો ઇરાદો ધરાવતા નથી તેવું કહ્યું હોવા છતાં તેમના પોતાના અધિકારની રુએ 2010માં ચુંટણી માટે લાયક બનશે. રાજ્યના એટોર્ની જનરલ ડેમોક્રેટ  સ્ટીફન સિક્સછે, તેઓ ભૂતપૂર્વ ડગ્લાસ કાઉન્ટી ડિસ્ટ્રીક્ટ કોર્ટ જજ હતા અને આ પદ માટે નિમણૂંક પામ્યા હતા. રાજ્ય સરકારની ધારાસભા શાખાકેન્સાસ ધારાસભા છે.  બે ગૃહોવાળી ધારાસભામાં બે વર્ષની મુદત ધરાવતા 125 સભ્યો સાથેની કેન્સાસ હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટીવ્સ અને ચાર વર્ષની મુદત ધરાવતા 40 સભ્યો સાથેની કેન્સાસ સેનેટનો સમાવેશ થાય છે. રાજ્ય સરકારની ન્યાયિક શાખાનું નેતૃત્વ કેન્સાસ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા કરવામાં આવે છે. કોર્ટ સાત ન્યાયમૂર્તિઓ ધરાવે છે, જેની પસંદગી મિસૌરી પ્લાન દ્વારા થાય છે.

{{MetaSidebar|250px|#ffffaa|right|[[Kansas state symbols|State symbols]]
|
* '''[[State amphibian|Amphibian]]:''' [[Barred Tiger Salamander]]
* '''[[State animal|Animal]]:''' [[American Bison|Buffalo]]
* '''[[State fish|Fish]]:''' [[Channel Catfish]]
* '''[[List of U.S. state birds|Bird]]:''' [[Western Meadowlark]]
* '''[[State flower|Flower]]:''' [[Sunflower]]
* '''[[State insect|Insect]]:''' [[Western honey bee|European honey bee]]
* '''[[State motto|Motto]]:''' ''Ad astra per aspera'', or &quot;To the stars through difficulties&quot;
* '''[[State reptile|Reptile]]:''' Ornate [[Box Turtle]]
* '''[[State soil|Soil]]:''' [[Harney silt loam]]
* '''[[State song|Song]]:''' &quot;[[Home on the Range (song)|Home on the Range]]&quot;
* '''[[State tree|Tree]]:''' [[Populus sect. Aegiros|cottonwood]]
* '''[[State Seal|Seal]]:''' Symbols of [[Commerce]] (river, steamboat) and agriculture (farmer plowing) Adopted 1861
}}

સૌપ્રથમ કાયદાકીય પ્રયત્નો હાથ ધરવાની સાથે કેન્સાસ પ્રગતિકારક રાજ્ય તરીકેની પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે—કામદારોના વળતર (1910) અને જામીનગીરી ઉદ્યોગ (1911)નું નિયમન કરવામાં તે પ્રથમ રાજ્ય હતું. કેન્સાસે 1912માં સ્ત્રી મતાધિકાર પણ મંજૂરી આપી હતી, આશરે એક દાયકા પહેલા આ બાબતનો સમાવેશ કરવા માટે સમવાયતંત્રી બંધારણમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. જ્યાં સુધી 1920માં યુ.એસ. બંધારણમાં 19મા સુધારો કરાયો ન હતો ત્યાં સુધી દરેક રાજ્યમાં સ્ત્રી મતાધિકારની ખાતરી આપી શકાય તેમ ન હતી. કાઉન્સીલ મેનેજર સરકાર વિશ્વ યુદ્ધ 1ને પગલે ઘણા મોટા કેન્સાસ શહેરો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવી હતી, જ્યારે ઘણા અમેરિકન શહેરો રાજકીય યંત્રો અથવા સંગઠિત ગુન્હા, પડોશી કેન્સાસ સિટી, મિસૌરીમાં  વિખ્યાત પેન્ડરગાસ્ટ મશિન દ્વારા ચલાવવામાં આવતી હતી. કેન્સાસ ટોપેકાના ''બ્રાઉન વિ. બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશન '' ની મધ્યમાં પણ હતું, 1954માં સુપ્રીમ કોર્ટના ચૂકાદાને કારણે આખા યુ.એસમાં અલગ જાતિવાર શાળાઓ પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો.

કેન્સાસ બહુ ઓછા રાજ્યોમાંનું એક હતું જેમાં ફ્રેંકલીન ડી. રુઝવેલ્ટને મર્યાદિત રાજકીય ટેકો હતો, તેમણે તેમની ચાર રાજકીય ઝુંબેશોમાં ફક્ત બીજી વાર જ કેન્સાસમાં જીત મેળવી હતી. રાજ્યએ રિપબ્લિકન્સ વેન્ડેલ વિલ્કી અને થોમસ ઇ. ડેવેને અનુક્રમે 1940 અને 1944માં ટેકો પૂરો પાડ્યો હતો. કેન્સાસે તે સમયે પ્રમુખનું પદ ધરાવતા હેરી. એસ. ટ્રુમેન કે જેમણે કેન્સાસ-મિસૌરી લાઇનથી પૂર્વમાં આશરે 15 માઇલ્સ દૂર ઇન્ડીપેન્ડન્સ મિસૌરીથી આવકાર પ્રાપ્ત કર્યો હતો તેમની હાજરી હોવા છતાં ડેવેને 1948માં ટેકો આપ્યો હતો.

છેલ્લા ચાર દાયકાઓમાં, કેન્સાસ રાષ્ટ્રના અન્ય ભાગની તુલનામાં સામાજિક રીતે વધુ સંકુચિત રહ્યું હતું.  1990નું વર્ષ ગર્ભપાત પર નવા નિયંત્રણો લાવ્યું હતું, જે આગળ પડતા ડેમોક્રેટ્સની હાર હતી જેમાં ડેન ગ્લિકમેનનો સમાવેશ થાય છે અને કેન્સાસ સ્ટેટ બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશનનો 1999નો રાજ્યના શૈક્ષણિક ધોરણમાંથી વિકાસનો નાશ કરવાનો ચૂકાદો પાછળથી રદ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;લોસ એંજલસ ટાઇમ્સ. [http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/923599751.html?dids=923599751:923599751&amp;amp;FMT=ABS&amp;amp;FMTS=ABS:FT&amp;amp;type=current&amp;amp;date=Nov+9%2C+2005&amp;amp;author=Nicholas+Riccardi&amp;amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;amp;edition=&amp;amp;startpage=A.14&amp;amp;desc=THE+NATION કેન્સાસ સ્કુલ બોર્ડ દ્વારા આપવામાં આવેલો મત ઇવોલ્યુશન્સ ડાઉટર્સની તરફેણ કરે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130203080554/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/923599751.html?dids=923599751:923599751&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Nov+9%2C+2005&amp;author=Nicholas+Riccardi&amp;pub=Los+Angeles+Times&amp;edition=&amp;startpage=A.14&amp;desc=THE+NATION |date=2013-02-03 }}&lt;/ref&gt; 2005માં, મતદારોએ સમલૈગિક લગ્ન પર પ્રતિબંધને લગતા બંધારણીય સુધારાને સ્વીકારી લીધો હતો.  પછીના વર્ષે, રાજ્યે લગ્ન માટેની ઓછામાં ઓછી વય 15 વર્ષને નિયત કરતો કાયદો પસાર કર્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.azcentral.com/offbeat/articles/0505MarriageAge05-ON.html  Azcentral.com]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 2008માં, ગવર્નર સેબેલિયસે કેન્સાસમાં નવા કોલસા આધારિત વીજ પ્લાન્ટોને બાંધકામની મંજૂરી આપવાનો એમ કહીને ઇનકાર કર્યો હતો કે: &quot;આપણે જાણીએ છીએ કે ગ્રીનહાઉસ ગેસ આબોહવા ફેરફારમાં ફાળો આપે છે. એક કૃષિ રાજ્ય તરીકે ખાસ કરીને કેન્સાસને નુકસાન થાય તેમ છે. તેથી પ્રદૂષણોમાં ઘટાડો કરવો એ આપણા રાજ્ય માટે ફક્ત ટૂંકા ગાળા માટે જ નહી પરંતુ કેન્સાસમાં આવનારી પેઢી માટે પણ ફાયદાકારક છે.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ens-newswire.com/ens/mar2008/2008-03-21-01.asp |title=કેન્સાસ ગવર્નરે બે કોલસા આધારિત વીજ પ્લાન્ટો રદ કરે છે |access-date=2010-10-21 |archive-date=2011-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110202000925/http://www.ens-newswire.com/ens/mar2008/2008-03-21-01.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આમ છતાં, સેબેલીયસે રાજીનામુ આપતા માર્ક પાર્કીન્સન 2009માં ગવર્નર બન્યા તેના થોડા સમય બાદ, પાર્કીન્સને કોલસા આધારિત પ્લાન્ટના બાંધકામને મંજૂરી આપવાના સમાધાનકારી યોજનાની જાહેરાત કરી હતી.

=== સમવાયતંત્રી રાજકારણ ===
કોંગ્રેસ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું રાજ્યના પ્રવર્તમાન પ્રતિનિધિમંડળમાં ટોપેકાના રિપબ્લિકન સેનેટર્સ સામ બ્રાઉનબેક અને ડોજ સિટીના પેટ રોબર્ટસ અને પ્રતિનિધીઓ હેયઝ (ડિસ્ટ્રીક્ટ 1)ના જેરી મોરાન, ટોપેકા (ડિસ્ટ્રીક્ટ 2)ના લીન જેનકીન્સ (આર) લેનેક્સા (ડિસ્ટ્રીક્ટ 3) ડેનીસ મૂર (ડી) અને ગોડાર્ડ (ડિસ્ટ્રીક્ટ 4)ના ટોડ્ડ તિહાર્ટ (આર)નો સમાવેશ થાય છે.

ઐતિહાસિક રીતે, કેન્સાસ મજબૂત રીતે ગણતંત્ર છે, જે કેન્સાસ પ્રાંતમાં ગુલામીને લંબાવવાના વિરોધની ચળવળમાથી જ્યારે રિપબ્લિકન પાર્ટીની રચના થઇ હતી તે એન્ટીબેલમ કાળથી અસ્તિત્વમાં છે. જ્યારે ફ્રેંકલીન ડી. રુઝવેલ્ટે મહા મંદીના સમયમાં પ્રમુખ તરીકે તેમના પ્રથમ કાર્યકાળની જીત મેળવી ત્યારે 1932ની ચુટણીથી કેન્સાસે યુ.એસ. સેનેટમાં ડેમોક્રેટની ચુંટણી કરી નથી. આ એક લાંબી સેનેટ હતી જે એક જ રાજ્યમાં એક પાર્ટી તરીકે પોતાના લક્ષણો ગુમાવતી હતી. સેનેટર સામ બ્રાઉનબેક 2008માં પ્રમુખ માટે રિપબ્લિકન પાર્ટીના નોમિનેશન માટેના ઉમેદવાર હતા.  બ્રાઉનબેકે દર્શાવ્યું હતું કે તેઓ 2010ની પુનઃચુંટણીમાં ઉમેદવાર હશે નહી.

કેન્સાસે તેનો ચુંટણી મત ફક્ત રિપબ્લિકન સિવાયના ઉમેદવારને આપ્યો છે તેમાં પોપ્યુલીસ્ટ જેમ્સ વીવર અને ડેમોક્રેટ્સ વુડ્રો વિલ્સન, ફ્રેંકલીન રુઝવેલ્ટ (બે વખત), અને લીડોન જોહ્નસનનો સમાવેશ થાય છે. 2004માં, જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ.બુશ રાજ્યના છ ચુંટણી મતો 62 ટકામાંથી 25 ટકાના ભારે માર્જિનથી પ્રાપ્ત કર્યા હતા. ફક્ત બે કાઉન્ટીઝ ડેમોક્રેટ જોહ્ન કેરીને તે ચુટણીમાં ટેકો પૂરો પાડતા હતા તે વિન્ડોટ્ટે હતા, જેમાં કેન્સાસ સિટી અને લોરેન્સમાં આવેલા કેન્સાસના ઘર એવા ડગ્લાસનો સમાવેશ થાય છે. 2008ની ચુટણીમાં પણ સમાન પરિણામો આવ્યા હતા, જેમ કે જોહ્ન મેક-કેઇને 57 ટકા મતો સાથે જીત પ્રાપ્ત કરી હતી. ડગ્લાસ (64% ઓબામા, 34% મેકકેઇન), વિન્ડોટ્ટે (70% ઓબામા, 29% મેક કેઇન), અને ક્રોફોર્ડ કાઉન્ટી (49% ઓબામા, 48% મેકકેઇન) ફક્ત એવા કાઉન્ટીઓ હતા જે પ્રમુખ બરાક ઓબામાના ટેકામાં હતા.&lt;ref&gt;[http://www.cnn.com/ELECTION/2008/results/individual/#mapPKS 2008ના ચુંટણી પરિણામો-કેન્સાસ]&lt;/ref&gt;

=== રાજ્યનો કાયદો ===
કેન્સાસમાં શરાબ પીવાની કાયદેસર વય 21 છે. છૂટક વેચાણ વેરાને બદલે પરવાના ધારક સ્થળેથી ઉપયોગમાં લીધેલા શરાબ માટે 10 ટકા લિક્વર કર અને છૂટક ખરીદી પર 8 ટકા લિક્વર એન્ફોર્સમેન્ટ કર વસૂલવામાં આવે છે. મકાઈ માલ્ટ પીણુ (જે 3.2 બીયર તરીકે પણ ઓળખાય છે) 1937માં કાયદેસર બનાવવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં સુધી રાજ્યના બંધારણમાં 1948માં સુધારો કરવામાં ન આવ્યો ત્યાં સુધી માદક પ્રવાહી પર પ્રતિબંધ પછીની પ્રથમ કાયદેસરતા પ્રાપ્ત થઇ ન હતી. તેના પછીના વર્ષે ધારાસભાએ લિક્વર કંટ્રોલ કાયદાની રચના કરી હતી, જેણે નિયમન, પરવાના અને કરની વ્યવસ્થાનું સર્જન કર્યું હતું અને ડિવીઝન ઓફ આલ્કોહોલિક બેવરેજ કંટ્રોલ (એબીસી)ની રચના કાયદાને લાગુ પાડવા માટે કરાઇ હતી. મકાઈ માલ્ટ પીણાનું નિયમન કરવાની સત્તા શહેરો અને કાઉન્ટીઓ પાસે છે. એક પીણા તરીકે શરાબ ત્યાં સુધી કાયદેસર બન્યુ ન હતું જ્યાં સુધી 1986માં રાજ્યના બંધારણમાં સુધારો પસાર કરાયો ન હતો અને તે પછીના વર્ષે વધારાના કાયદાઓ અસ્તિત્વમાં આવ્યા ન હતા. નવેમ્બર 2006ના અનુસાર કેન્સાસ પાસે 29 ડ્રાય કાઉન્ટીઓ હતી અને 17 કાઉન્ટીઓએ શરાબને અન્નના વેચાણની જરૂરિયાત વિના એક પીણા તરીકે અપનાવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://www.ksrevenue.org/abcsupplierinfo.htm| title=Liquor Licensee and Supplier Information| publisher=Alcoholic Beverage Control, Kansas Department of Revenue| access-date=2007-01-18| archive-date=2006-12-08| archive-url=https://web.archive.org/web/20061208194850/http://www.ksrevenue.org/abcsupplierinfo.htm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આજે રાજ્યમાં 2600થી વધુ શરાબ અને 4000 જેટલા મકાઈ માલ્ટ પીણાના પરવાનાનેદારો છે.&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://www.ksrevenue.org/abchistory.htm| title=History of Alcoholic Beverages in Kansas| publisher=Alcoholic Beverage Control, Kansas Department of Revenue| year=2000| access-date=2007-01-18| archive-date=2007-01-17| archive-url=https://web.archive.org/web/20070117070410/http://www.ksrevenue.org/abchistory.htm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== મહત્વના શહેરો અને નગરો ==
{{See also|List of cities in Kansas}}
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;clear:right;margin-left:1em&quot;
|+&lt;td&gt;'''લઘુત્તમ 15,૦૦૦ વસ્તી ધરાવતા શહેરો''' &lt;/td&gt;
|-
! 
!શહેર
!વસ્તી
!વૃદ્ધિ દર**
!મહાનગર વિસ્તાર
|-
| 1
| વિચિતા
|  align=&quot;right&quot;|366,046
|  align=&quot;center&quot;|0.49%
| વિચિતા
|-
| 2
| ઓવરલેન્ડ પાર્ક
|  align=&quot;right&quot;|171,231
|  align=&quot;center&quot;|1.71%
| કેન્સાસ સિટી, એમઓ-કેએસ
|-
| 3
| કેન્સાસ સિટી
|  align=&quot;right&quot;|142,562
|  align=&quot;center&quot;|-0.36%
| કેન્સાસ સિટી
|-
| 4
| ટોપેકા
|  align=&quot;right&quot;|123,446
|  align=&quot;center&quot;|0.00%
| ટોપેકા
|-
| 4
| ઓલાથે
|  align=&quot;right&quot;|119,993
|  align=&quot;center&quot;|3.48%
| કેન્સાસ સિટી
|-
| 4
| લોરેન્સ
|  align=&quot;right&quot;|90,520
|  align=&quot;center&quot;|1.55%
| લોરેન્સ
|-
| 4
| શોવની
|  align=&quot;right&quot;|60,954
|  align=&quot;center&quot;|3.17%
| કેન્સાસ સિટી
|-
| 4
| મેનહટ્ટન
|  align=&quot;right&quot;|52,284
|  align=&quot;center&quot;|1.79%
|  મેનહટ્ટન
|-
| 9
| લેનેક્સા
|  align=&quot;right&quot;|46,822
|  align=&quot;center&quot;|2.00%
| કેન્સાસ સિટી
|-
| 10
| સેલિના
|  align=&quot;right&quot;|46,483
|  align=&quot;center&quot;|0.19%
|  ‡
|-
| સેલિના
| હચીસન 
|  align=&quot;right&quot;|40,889
|  align=&quot;center&quot;|0% / 28%
|  ‡
|-
| 12
| લેવેનવર્થ
|  align=&quot;right&quot;|34,729
|  align=&quot;center&quot;|-0.26%
| કેન્સાસ સિટી
|-
| 13
| લિવુડ
|  align=&quot;right&quot;|31,342
|  align=&quot;center&quot;|1.60%
| કેન્સાસ સિટી
|-
| લિવુડ
| ગાર્ડન સિટી
|  align=&quot;right&quot;|28,557
|  align=&quot;center&quot;|-0.02%
|  ‡
|-
| 15
| એમ્પોરીયા
|  align=&quot;right&quot;|26,380
|  align=&quot;center&quot;|-0.21%
|  ‡
|-
| 16
| ડોજ સિટી
|  align=&quot;right&quot;|25,689
|  align=&quot;center&quot;|0.21%
|  ‡
|-
| 17
| ડર્બી
|  align=&quot;right&quot;|22,517
|  align=&quot;center&quot;|2.85%
| વિચિતા 
|-
| 18
| પ્રેઇરી વિલેજ
|  align=&quot;right&quot;|22,072
|  align=&quot;center&quot;|-0.33%
| કેન્સાસ સિટી
|-
| 19
| જંકશન સિટી
|  align=&quot;right&quot;|20,671
|  align=&quot;center&quot;|1.16%
| મેનહટ્ટન
|-
| 20
| હેયઝ
|  align=&quot;right&quot;|20,368
|  align=&quot;center&quot;|0.21%
|  ‡
|-
| 21
| લિબરલ
|  align=&quot;right&quot;|20,074
|  align=&quot;center&quot;|0.24%
|  ‡
|-
| ૨૨
| પિટ્સબર્ગ
|  align=&quot;right&quot;|19,649
|  align=&quot;center&quot;|0.25%
|  ‡
|-
| 23
| ન્યૂટોન
|  align=&quot;right&quot;|18,133
|  align=&quot;center&quot;|0.26%
| વિચિતા
|-
| 24
| ગાર્ડનર
|  align=&quot;right&quot;|17,462
|  align=&quot;center&quot;|10.01%
| કેન્સાસ સિટી
|-
| 25
| ગ્રેટ બેન્ડ
|  align=&quot;right&quot;|15,564
|  align=&quot;center&quot;|0.18%
|  ‡
|-
|  colspan=&quot;5&quot;|*1 1 જુલાઇ, 2008ના રોજનો અંદાજ &lt;ref name=&quot;2008SubEst&quot;&gt;[http://www.census.gov/popest/cities/files/SUB-EST2008-ALMO.csv 2008 યુએસ સેન્સસ પોપ્યુલેશન એસ્ટીમેટ્સ]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;**2000-2008નો અંદાજિત વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર&lt;br /&gt;‡માઇક્રોપોલીટન વિસ્તાર તરીકે ઓળખાયેલ
|}

કેન્સાસ પાસે 627 બિનસંગઠિત શહેરો છે. રાજ્યના કાયદા દ્વારા, શહેરોને કોઇ પણ સેન્સસ ગણતરી દ્વારા પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલી વસ્તી દ્વારા નિર્ધારિત ત્રણ વર્ગોમાં વહેંચી દેવામાં આવ્યા છે. ત્રીજા વર્ગના શહેરમાં 5,000 કરતા ઓછી વસ્તી છે, પરંતુ શહેરો કે જે 2,000 કરતા વધુ વસ્તી સુધી પહોંચે છે તેને બીજા વર્ગના શહેર તરીકે પ્રમાણિત કરી શકાય. બીજો વર્ગ 25,000થી ઓછી વસ્તીવાળા શહેર સુધી મર્યાદિત છે અને 15,000થી વધુ વસ્તી સુધી પહોંચ્યા બાદ તે શહેરને પ્રથ વર્ગના શહેર તરીકે પ્રમાણિત કરી શકાય. પ્રથમ અને બીજા વર્ગના શહેરો કોઇપણ ટાઉનશીપથી સ્વતંત્ર છે અને તેમનો ટાઉનશીપના વિસ્તારમાં સમાવેશ કરાયો નથી.

=== ઉત્તરપૂર્વ કેન્સાસ ===
રાજ્યનો ઉત્તરપૂર્વીય ભાગ, કે જે જંકશન સિટીથી ઇસ્ટર્ન સરહદ સુધી લંબાય છે અને નેબ્રાસ્કા સરહદથી ડોહ્નસન કાઉન્ટીના દક્ષિણ સુધી લંબાય છે તે વિખ્યાત ઇતિહાસ ધરાવે છે અને કેન્સાસ સિટી, (કેન્સાસ ભાગ), લોરેન્સ અને ટોપેકા મહાનગરીય વિસ્તારમાં 1.5 મિલિયન લોકોનું ઘર છે. કેન્સાસ સિટી મેટ્રોપોલીટન એરિયામાં, જોહ્નસન કાઉન્ટીના શહેરો કેટલેક અશે ઝડપી વસ્તી વૃદ્ધિ ધરાવે છે અને રાજ્ય અને સમગ્ર કાઉન્ટીમાં સરેરાશ ઊંચી આવક ધરાવે છે. 1960માં સ્થપાયેલું નાનું શહેર ઓવરલેન્ડ પાર્ક સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવે છે અને કાઉન્ટીમાં સૌથી વધુ જમીન વિસ્તાર ધરાવે છે. તે જોહ્નસન કાઉન્ટી કોમ્યુનિટી કોલેજનું ઘર છે, જે રાજ્યની સૌથી મોટી કોમ્યુનિટી કોલેજ છે, અને મહાનગર વિસ્તારમાં સૌથી મોટો રોજગારદાતા સ્પ્રીન્ટ નેક્સ્ટેલનું કોર્પોરેટ કેમ્પસ છે. 2006માં અમેરિકામાં રહેવા માટેના ઉત્તમ સ્થળ તરીકેનો 6ઠ્ઠો ક્રમાંક આપવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે ઓલાથેના પડોશી શહેરનો ક્રમ 13મો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://money.cnn.com/magazines/moneymag/bplive/2006/top100/| title=Best places to live 2006| publisher=MONEY Magazine| access-date=2006-12-09| archive-date=2006-12-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20061203014121/http://money.cnn.com/magazines/moneymag/bplive/2006/top100/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઓલાથે એ કાઉન્ટી બેઠક અને જોહ્નસન કાઉન્ટી એક્ઝિક્યુટિવ એરપોર્ટનું ઘર છે. ઓલેથેના શહેરો, શોવની, અને ગાર્ડનર રાજ્યની કેટલીક ઝડપથી વકસતી જતી વસ્તી ધરાવે છે. ઓવરલેન્ડ પાર્ક, લેનેક્સા, ઓલાથે અન ગાર્ડનરના શહેરો પણ નોંધનીય છે કેમ કે તે સાન્ટા ફે ટ્રેઇલના અગાઉના માર્ગ પર આવેલા છે. ઓછામાં ઓછા એક હજાર નિવાસીઓ ધરાવતા શહેરો સાથે મિશન હીલ્સ રાજ્યમાં મધ્યમ આવક ધરાવે છે.

વિવિધ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ઉત્તરપૂર્વ કેન્સાસમાં આવેલી છે જેમાં બાલ્ડવીન શહેરમાં આવેલી બેકર યુનિવર્સિટી (રાજ્યમાં સૌથી જૂની યુનિવર્સિટી), ઓલાથેમાં મિડઅમેરિકા નઝારેન યુનિવર્સિટી, ઓટ્ટાવાઅને ઓવરલેન્ડ પાર્કમાં ઓટ્ટાવા યુનિવર્સિટી, કેન્સાસ સિટીમાં કેન્સાસ સિટી કોમ્યુનિટી કોલેડ અને કેયુ મેડિકલ સેન્ટર અને ઓવરલેન્ડ પાર્કમાં કેયુ એડવર્ડઝ કેમ્પસનો સમાવેશ થાય છે. પશ્ચિમમાં એક કલાકથી પણ ઓછા અંતરે આવેલ, લોરેન્સએ યુનિવર્સિટી ઓફ કેન્સાસનુ ઘર છે, જે રાજ્યમાં અને સૌથી મોટી જાહેર યુનિવર્સિટી છે અને હાસ્કેલ ઇન્ડિયન નેશન્સ યુનિવર્સિટી છે.

ઉત્તરમાં, કેન્સાસ સિટી, કેન્સાસ, રાજ્યમાં બીજા ક્રમે સૌથી વધુ જમીન વિસ્તાર ધરાવવાની સાથે, વિવિધ અસંખ્ય એથનિક પડોશપણું ધરાવે છે. તેના આકર્ષણોમાં, કેન્સાસ સ્પીડવે, કેન્સાસ સિટી ટી-બોન્સ અને ધી લિજેન્ડઝ એટ વિલેજ વેસ્ટ છુટક અને મનોરંજન કેન્દ્રનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં મિસૌરી રિવર, લાન્સીંગનું શહેર એ રાજ્યની પ્રથમ વધુમાં વધુ જેલનું ઘર છે. ઐતિહાસિક લિવેનવર્થ, 1854માં મળી આવ્યું હતું, જે કેન્સાસમાં સ્થપાયેલ પ્રથમ શહેર હતું. શહેરની ઉત્તરે, આવેલ ફોર્ટ લિવેનવર્થ એ મિસીસીપી રિવરની પશ્ચિમે સૌથી જૂની સક્રિય આર્મી પોસ્ટ છે. એચીસનનું શહેર રાજ્યમાં અગાઉનું વ્યાપારી કેન્દ્ર છે અને અમેલીયા ઇયરહાર્ટના જન્મસ્થળ તરીકે વિખ્યાત છે.

પશ્ચિમે, આશરે પોણો મિલિયન લોકો ટોપેકા મહાનગરીય વિસ્તારમાં રહે છે. ટોપેકા એ રાજ્યની રાજધાની છે અને વોશબર્ન યુનિવર્સિટીનું ઘર છે. કેન્સાસ રિવર પર બંધાયેલ અને જૂના ઓરેગોન ટ્રેઇલને ઓળંગતુ, આ ઐતિહાસિક શહેર વિવિધ રાષ્ટ્રીય નોંધણી પામેલ ઐતિહાસિક સ્થળ છે. વધુમાં, પશ્ચિમી દિશા તરફ ઇન્ટરસ્ટેટ 70 સાથે અને કેન્સાસ રિવર એ ઐતિહાસિક ચૂના અને ઇઁટવાળી ઇમારત સાથેનું જંકશન સિટી છે અને તેની પાસે ફોર્ટ રિલે છે, જે યુ.એસ. આર્મીના પ્રથમ ઇન્ફન્ટ્રી ડિવીઝનનું વિખ્યાત ઘર છે, તેમજ &quot;બીગ રેડ વન&quot; તરીકે જાણીતુ છે. ટૂંકા અંતરે આવેલ મેનહટ્ટનનું શહેર એ કેન્સાસ સ્ટેટ યુનિવર્સિટીનું ઘર છે, તે રાજ્યમાં બીજી સૌથી મોટી જાહેર યુનિવર્સિટી છે અને રાષ્ટ્રની સૌથી જૂની જમીન આપેલી યુનિવર્સિટી છે, જે 1863થી અસ્તિત્વ ધરાવે છે. કેમ્પસની દક્ષિણે, એગીવિલે 1889થી અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને રાજ્યનું સૌથી જૂનું શોપીંગ ડિસ્ટ્રીક્ટ છે.

=== વિચિતા ===
[[ચિત્ર:Wichita pan 1.jpg|thumb|right|360px|વિશિતા, કેન્સાસ, સ્ટેટ ઓફ કેન્સાસમાં સૌથી મોટા શહેરો છે.]]
દક્ષિણ મધ્ય કેન્સાસમાં, ચાર કાઉન્ટી વિચિતા મહાનગરીય વિસ્તાર એ આશરે 600,000 લોકોનું ઘર છે. વિચિતા એ જમીન વિસ્તાર અને વસ્તીની દ્રષ્ટિએ રાજ્યમાં સૌથી મોટું શહેર છે. 'ધી એર કેપિટલ' એ એરક્રાફ્ટ ઉદ્યોગ માટેનું મોટું ઉત્પાદન કેન્દ્ર છે અને વિચિતા સ્ટેટ યુનિવર્સિટીનું ઘર છે. અંસંખ્ય રાષ્ટ્રીય સ્તરે નોંધણી પામેલા ઐતિહાસિક સ્થળો, મ્યુઝિયમો અને અન્ય મનોરંજનના સ્થળો સાથે, તે સાંસ્કૃતિક સ્થળ બનવાની ઇચ્છા ધરાવે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં વિચિતાની વસ્તી વૃદ્ધિ ઝડપી નહી હોવાથી, તેની આસપાસના પરાઓ રાજ્યમાં સૌથી વધુ ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતા પરાઓમાંના એક છે. ગોડ્ડાર્ડની વસ્તીમાં 2000થી વાર્ષિક 11 ટકાથી વધુના દરે વિકાસ થયો છે.&lt;ref name=&quot;2006SubEst&quot;&gt;{{Cite web| url=http://www.census.gov/popest/estimates.php| title=Population Estimates| publisher=U.S. Census Bureau, Population Division}} 01-07-2006 સુધીમાં વસ્તીનો વાર્ષિક અંદાજ. 28-06-2007ના રોજ જાહેર.&lt;/ref&gt; ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતા અન્ય શહેરોમાં એન્ડોવર, મેઇઝ, પાર્ક સિટી, ડર્બી, અને હેયઝવિલેનો સમાવેશ થાય છે.

સ્ત્રોત તરફ (આરકેન્સાસ રિવર) કે જેમાંથી વિચિતા હચીન્સનનું શહેર છે. આ શહેર વિશ્વની સૌથી મોટી મીઠાની અનામતો પર બંધાયું હતું અને તે વિશ્વમાં સૌથી મોટો અને લાંબો વ્હીટ એલિવેટર ધરાવે છે. વધુમાં તે કે્સાસ કોસ્મોસ્ફીયર એન્ડ સ્પેસ સેન્ટર, પ્રિએરી ડ્યુન્સ કંટ્રી ક્લબ અને કેન્સાસ સ્ટેટ ફેઇરનું ઘર પણ છે. ઇન્ટરસ્ટેટ 135ના માર્ગે આવેલ વિચિતાની ઉત્તર બાજુએ ન્યૂટોન શહેર છે, જે વિખ્યાત ચિશોલ્મ ટ્રેઇલ માટે અગાઉના સાન્ટા ફે રેલરોડ અને ટ્રેઇલહેડનું પશ્ચિમી ટર્મીનલ છે. વિચિતાની દક્ષિણપૂર્વ બાજુએ વિનફિલ્ડના શહેરો અને ઐતિહાસિક સ્થાપત્ય સાથે આરકેન્સાસ સિટી અને ચેરોકી સ્ટ્રીપ મ્યુઝિયમ (આર્ક સિટીમાં) આવેલું છે. ઉડાલનું શહેર કેન્સાસમાં 25 મે 1955ના રોજ આવેલા વિનાશક ચક્રવાતનું સ્થળ છે, તેણે શહેરની અંદર અને બહાર 80 માણસોના મૃત્યુ નિપજાવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://www.srh.noaa.gov/oun/wxevents/19550525/| title=The Blackwell Tornado of 25 May 1955| publisher=NWS Norman, Oklahoma| date=June 13, 2006| access-date=2007-01-28}}&lt;/ref&gt; વિચિતાની દક્ષિણપૂર્વમાં ફ્રીપોર્ટ છે, જે રાજ્યનું સૌથી નાનુ બિનસંગઠિત શહેર છે (વસ્તી 8).

=== રાજ્યની આસપાસ ===
[[ચિત્ર:Kansas population map.png|thumb|225px|right|કેન્સાસ પોપ્યુલેશન ડેન્સિટી મેપ]]
કેન્સાસ સિટી, ટોપેકા અને વિચિતાની મધ્યમાં આવેલ તે ફ્લિન્ટ હીલ્સના બ્લ્યુસ્ટેમ રિજીયનનું હૃદય છે, એમ્પોયરીયાના શહેર વિવિધ રાષ્ટ્રીય નોંધણી પામેલા ઐતિહાસિક સ્થળો ધરાવે છે અને તે એમ્પોરીયા સ્ટેટ યુનિવર્સિટીનું ઘર છે, જે તેની ટીટર્સ કોલેજ માટે વિખ્યાત છે. વધુમાં પત્રકાર વિલીયમ એલેન વ્હાઇટનું નિવાસસ્થાન પણ છે.

'''દક્ષિણપૂર્વ કેન્સાસ ''' 

દક્ષિણપૂર્વ કેન્સાસ આ કોલ માઇનીંગ પ્રદેશમાં રાષ્ટ્રીય સ્તરે નોંધાયેલા ઐતિહાસિક સ્થળો સાથે વિશિષ્ટ ઇતિહાસ ધરાવે છે. ક્રોફોર્ડ કાઉન્ટીમાં આવેલું (ફ્રાઇડ ચિકન કેપિટલ ઓફ કેન્સાસ તરીકે ઓળખાયેલા) પિટ્સબર્ગ પ્રદેશમાં સૌથી મોટુ શહેર છે અને પિટ્સબર્ગ સ્ટેટ યુનિવર્સિટીનું નિવાસસ્થાન છે. ફ્રન્ટેકનું પડોશી શહેર 1988માં રાજ્યમાં થયેલા સૌથી ખરાબ ખાણ વિનાશનું સ્થળ હતું, જેમાં ભૂતલમાં થયેલા વિસ્ફોટને કારણે 47 લોકો માર્યા ગયા હતા. &quot;બીગ બ્રુટસ&quot;, વેસ્ટ મિનરલ શહેરથી દોઢ માઇલના અંતરે આવેલું છે. શરૂ કરાયેલા કિલ્લા ઐતિહાસિક ફોર્ટ સ્કોટ્ટ સાથે પ્રમુખ લિન્કોલીન દ્વારા 1962મા માન્ય કરાયેલ રાષ્ટ્રીય સ્મશાન પણ ધરાવે છે.

'''મધ્ય અને ઉત્તર મધ્ય કેન્સાસ''' 

સેલિના મધ્ય અને ઉત્તર મધ્ય કેન્સાસમાં સૌથી મોટું શહેર છે. સેલિનાની દક્ષિણે તેના અસંખ્ય દલા હોર્સીસ સાથેનું નાનું શહેર લિન્ડઝબોર્ગ આવેલું છે. આ શહેરનું મોટા ભાગનું સ્થાપત્ય અને શણગાર સ્પષ્ટપણે જ [[સ્વિડન|સ્વીડીશ શૈલી]] ધરાવે છે. પૂર્વની બાજુએ ઇન્ટરસ્ટેટ 70ના માર્ગે, ઐતિહાસિક શહેક એબિલેન, અગાઉ કિશોમ ટ્રેઇલ માટેનું ટ્રેઇલહેડ હતું અને પ્રમુખ ડ્વાઇટ ડી. એઇસેનહોવરનું બાળપણનું ઘર હતું. પશ્ચિમે લુકાસ આવેલું છે, જે કેન્સાસનું ગ્રાસરુટ્સ આર્ટ કેપિટલ છે.

'''ઉત્તરપશ્ચિમ કેન્સાસ''' [[ચિત્ર:Kansas City Kansas aerial view.jpg|thumb|right|235px|કેન્સાસ શહેર, કેન્સાસ]]
ઇન્ટરસ્ટેટની સાથે આવેલા રશેલના શહેર વેસ્ટવર્ડ, પરંપરાગત રીતે તેનો પ્રારંભ ઉત્તરપશ્ચિમ કેન્સાસમાં છૂટીછવાઇ વસ્તી સાથે થયો હતો, તે ભૂતપૂર્વ યુ.એસ. સેનેટર બોબ ડોલનું અને યુ.એસ. સેનેટર આર્લેન સ્પેક્ટરનું બાળપણનું નિવાસસ્થાન છે. હેયઝનું શહેર એ ફોર્ટ હેયઝ યુનિવર્સિટીનું અને સ્ટર્નબર્ગ મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટ્રીનું ઘર છે અને તે આશરે 20,000ની વસ્તી સાથે ઉત્તરરપૂર્વમાં સૌથી મોટું શહેર છે. બે અન્ય સિમાચિહ્નો એલિસ કાઉન્ટીના નાના નગરોમાં આવેલા છે: હેયઝના {{convert|10|mi|km}} પૂર્વમાં વિક્ટોરીયામાં આવેલું છે અને વોલ્તેર ક્રિસ્લરનું ઘર એલિસમાં હેયઝના {{convert|15|mi|km}} પશ્ચિમમાં છે. હેયઝના પશ્ચિમમાં વસ્તીમાં અને આઇ-70ની સાથે આવેલા વિસ્તારોમાં પણ નાટ્યાત્મક રીતે ઘટાડો થયો હતો અને 3,000થી વધુ વસ્તી ધરાવતા બે ટાઉનો કોલ્બી અને ગુડલેન્ડ આઇ-70ની નજીકથી 35 માઇલ દૂર આવેલા છે. વિચિતાનું શહેર વિસ્તાર અને વસ્તીની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટું છે, તેનો ઉલ્લેખ થોડી ફિલ્મો અને ટિલેવીઝન પ્રોગ્રામોમાં કરવામાં આવ્યો છે, જેમ ''બેવરલી હિલ્સ, 90210'' , જે એક સીડબ્લ્યુ નાટક હતું, જેના પરથી એક પરિવાર બેવરલી હિલ્સ પર રહેવા જતું રહ્યુ હતું. (શિર્ષક અનુસાર)

'''દક્ષિણપશ્ચિમ કેન્સાસ''' 

19મી સદીના અંતના દિવસોમાં કેટલ ડ્રાઇવ તરીકે વિખ્યાત રીતે જાણીતા ડોજ સિટીને જૂના સાન્ટા ફે ટ્રેઇલ માર્ગ પર બાંધવામાં આવ્યું હતું. લિબરલનું શહેર દક્ષિણ સાન્ટા ફે ટ્રેઇલ માર્ગ પર આવેલું છે.  રાજ્યમાં પ્રથમ પવનચક્કી મોન્ટેઝુમાના પૂર્વમાં બાંધવામાં આવી હતી. ગાર્ડન સિટી લિ રિચાર્ડસન ઝૂ ધરાવે છે.

== શિક્ષણ ==
{{Main|Education in Kansas}}
કેન્સાસમાં પ્રાથમિક અને ઉચ્ચત્તર સ્કુલ સ્તર સુધીનું નિયંત્રણ કેન્સાસ સ્ટેટ બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશન દ્વારા કરવામાં આવે છે. રાજ્યની જાહેર કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓનું નિરીક્ષણ કેન્સાસ બોર્ડ ઓફ રિજન્ટસ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

બોર્ડ એજ્યુકેશને 1999થી અત્યાર સુધીમાં બે વખત વિજ્ઞાન અભ્યાસક્રમમાં ફેરફારોને મંજૂરી આપી છે તેના કારણે બુદ્ધિશાળી ડિઝાઇનોને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. બન્ને સમયે, તે પછીની ચુંટણીમાં બોર્ડના સંયોજનમાં ફેરફારો બાદ ધોરણોને ઉલ્ટા કરી નાખવામાં આવતા હતા.

== રમતગમત ==
=== વ્યાવસાયિક ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ક્લબ
!રમત-ગમત
!લીગ
!શહેર
|-
| કેન્સાસ સિટી વિઝાર્ડઝ
| રકાબી 
| મેજર લીગ સોસર 
| કેન્સાસ સિટી
|-
| કેન્સાસ સિટી ટી-બોન્સ
| બેઝબોલ
| નોર્થન લીગ
| કેન્સાસ સિટી
|-
| કેન્સાસ કેયોટ્સ
| ઇન્ડોર ફૂટબોલ
| અમેરિકન પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ લીગ
| ટોપેકા
|-
| ટોપેકા ગોલ્ડન જાયંટસ
| બેઝબોલ
| નેશનલ બેઝબોલ કોંગ્રેસ 
| ટોપેકા
|-
| ટોપેકા મડકેટ્સ
| ફૂટબોલ
| વિમેન્ટ સ્પ્રીંગ ફૂટબોલ લીગ
| ટોપેકા 
|-
| ટોપેકા રોડરનર્સ
| આઇ હોકી
| નોર્થ અમેરિકન હોકી લીગ
| ટોપેકા
|-
| વિચિતા થંડર
| આઇસ હોકી
| સેન્ટ્રલ હોકી લીગ
| વિચિતા
|-
| વિચિતા વાઇલ્ડ
| ઇન્ડોર ફૂટબોલ
| ઇન્ડોર ફૂટબોલ લીગ
| પાર્ક સિટી
|-
| વિચિતા વિંગનટ્સ
| બેઝબોલ
| અમેરિકન એસોસિયેશન
| વિચિતા
|}

વિઝાર્ડઝ, કે જેઓએ તેમની રમત કોમ્યુનિટી અમેરિકા બોલપાર્ક ખાતે 2008થી રમતા હતા તેઓ પ્રથમ ટોપ-ટાયર વ્યાવસાયિક રમત લીગ અને પ્રથમ મેજર લીગ સોસર ટીમ હતી, જે કેન્સાસમાં હતી. 2011ના પ્રારંભથી ટીમ 165 મિલિયન ડોલરના ફક્ત સોસર સ્ટેડીયમ એવા વિલેજ વેસ્ટ ખાતેના વિઝાર્ડઝ સ્ટેડીયમ કોમ્પ્લેક્સ ખાતે સ્થળાંતર કરશે.

ઐતિહાસિક રીતે, કેન્સાસના ઘણા લોકોએ કેન્સાસ સિટી, મિસૌરીની મેજર લીગ સ્પોર્ટસ ટીમને ટેકો આપ્યો છે, જેમાં કેન્સાસ સિટી રોયલ્સ (એમએલબી), કેન્સાસ સિટી ચિફ્સ (એનએફએલ) અને કેન્સાસ સિટી બ્રિગેડ (એએફએલ) થોડા ઘણા અશે સમાવેશ થાય છે કેમ કે આ ટીમોના સ્થાનિક સ્ટેડીયમો કેન્સાસ સરહદથી ફક્ત થોડા માઇલોના અંતરે છે. ચિફ્સ અને રોયલ્સ કેન્સાસ-મિસૌરી રાજ્ય રેખાથી આશરે {{convert|10|mi|km}} આવેલા ટ્રુમેન સ્પોર્ટસ કોમ્પ્લેક્સ ખાતે રમે છે. કેન્સાસ સિટી બ્રિગેડ નવા જ ખુલેલા સ્પ્રી્ટ સેન્ટર ખાતે રમે છે, જે રાજ્ય રેખાથી નજીક પણ છે.  વધુમાં, 1973થી 1997 સુધી રોયલ્સ માટેનું પ્રથમ રેડીયો સ્ટેશન ટોપેકા, કેન્સાસમાં આવેલું ડબ્લ્યુઆઇબીડબ્લ્યુ હતું. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4179/is_20021202/ai_n11792020/pg_3/ |title=ઇતિહાસ મારફતે પ્રસારણ કરવું |access-date=2010-10-21 |archive-date=2011-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515020957/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4179/is_20021202/ai_n11792020/pg_3/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

પશ્ચિમ કેન્સાસ ઘણી વખત ડેનેવરની મેજર લીગ ટીમોને ટેકો આપે છે, જ્યારે જે લોકો ઓકલાહોમા રાજ્ય રેખાની નજીક રહે છે, તેઓ કદાચ દલ્લા કાઉબોયઝને ટેકો આપે છે. દરેક ચિફ્સ (મુખ્ય) રમતોનું આખા કેન્સાસમાં ટોપેકા અને વિચિતા અને બ્રોન્કોસમાં આવેલા ટેલિવીઝન સ્ટેશનો દ્વારા પ્રસારણ કરવામાં આવે છે અને કાઉબોયઝ રમતો કે જે ચિફ્સના પ્રસારણમાં વચ્ચે આવતી નથી તેનું પણ સમગ્ર રાજ્યમાં પ્રસારણ કરવામાં આવે છે.

બે મોટી વાહન સ્પર્ધા સવલતો કેન્સાસમાં આવેલી છે. કેન્સાસ સિટીમાં સ્થિત કેન્સાસ સ્પીડવે એનએએસસીએઆર (NASCAR), આઇઆરએલ(IRL), અને એઆરસીએ સરકીટ્સનું આયોજન કરે છે. વધુમાં, નેશનલ હોટ રોડ એસોસિયેશન  એનએચઆરએ (NHRA) હાર્ટલેન્ડ પાર્ક ટોપેકા ખાતે લંગડા સ્પર્ધા (ડ્રેગ રેસીંગ) ઘટનાઓ પણ રાખે છે.

==== ઇતિહાસ ====
કેન્સાસમાં વ્યાવસાયિક રમતોનો ઇતિહાસ સંભવતઃ માઇનોર લીગ ટોપેકા કેપિટલ્સ અને લિવેનવર્થ સોલ્જર્સની 1886માં વેસ્ટર્ન લીગમાં સ્થાપનાના સમયને લાગેવળગે છે. &lt;ref name=&quot;Evans&quot;&gt;{{cite journal | last = Evans | first = Harold | title = Baseball in Kansas, 1867–1940 | journal = Kansas Historical Quarterly | year = 1940 | url = http://www.kancoll.org/khq/1940/40_2_evans.htm | access-date = 2008-02-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Madden&quot;&gt;{{cite book | last = Madden | first = W.C. | last2 = Stewart | first2 = Patrick | title = The Western League: A Baseball History, 1885 through 1999  | year = 2002 | url =  | isbn = 0786410035}}
&lt;/ref&gt; આફ્રિકન-અમેરિકન બડ ફ્લાવર જ્યારે &quot;કલર લાઇન&quot;ને વ્યાવસાયિક બેઝબોલમાં મૂકવામાં આવી તેના એક વર્ષ પહેલા તે મૌસમમાં ટોપેકા ટીમ પર રમી હતી &lt;ref name=&quot;Madden&quot;/&gt;

1887માં વેસ્ટર્ન ટીમ પર માન્ય ટોપેકા ટીમ કે જે ગોલ્ડન જાયંટ્સના નામે ઓળખાતી હતી તેનું પ્રભુત્વ હતું - ઊંચી  કિંમત ધરાવતા મેજર લીગર ખેલાડીઓમાં બગ હોલિડે, જિમ કોનવે, ડેન સ્ટીઅર્નસ, પેરી વેર્ડેન અને જિમ્મી મેક્યુલરનો સમાવેશ થાય છે, જેમણે લીગને 15½ રમતોથી જીતી હતી.&lt;ref name=&quot;Madden&quot;/&gt; 10 એપ્રિલ 1887ના રોજ, ગોલ્ડન જાયંટ્સે પણ વર્લ્ડ સિરીઝના ચેમ્પીયનો સેંટ. લુઇસ બ્રાઉન્સ (આજના ડે કાર્નિનલ્સ) સામે પ્રતિકાર કરીને 12-9થી પ્રદર્શન રમત જીતી લીધી હતી. જોકે, ટોપેકા ટીમને ટેકો આપી શકે તેમ ન હતી અને તે એક વર્ષ બાદ છૂટી પડી ગઇ હતી.

=== કોલેજ ===
રાજ્યમા ચાર મોટી વ્યાવસાયિક રમતોની ફ્રેંચાઇઝી નહી હોવાથી, ઘણા કેન્સાસના રહેવાસીઓ રાજ્યની મોટી કોલેજ સ્પોર્ટ્સ ટીમો, ખાસ કરીને યુનિવર્સિટી ઓફ કેન્સાસની જયહોક્સ, જેને સામાન્ય રીતે &quot;કેયુ&quot; અને કેન્સાસ સ્ટેટ યુનિવર્સિટીની વાઇલ્ડકેટ્સ, જેને ઘણા લોકોમાં &quot;કેએસયુ&quot; અથવા &quot;કે-સ્ટેટ&quot; તરીકે જાણીતી છે તેના ચાહકો છે. વિચિતા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, જે એનસીએએના ડિવીઝન 1માં ટીમનું સંચાલન (જેને શોકર્સ કહેવાય છે) કરે છે, તે તેના બેઝબોલના કાર્યક્રમ માટે શ્રેષ્ઠ રીતે જાણીતી છે, અને 1989માં કોલેજ વર્લ્ડ સિરીઝ જીતી હતી.

કેયુ અને કે-સ્ટેટ પુરુષોના બાસ્કેટબોલમાં પરંપરાથી શ્રેષ્ઠ કાર્યક્રમો છે. જેહોક્સ શાશ્વત રાષ્ટ્રીય સત્તા છે, જે એનસીએએ કાર્યક્રમોમાં હંમેશને માટે કેન્ટુકી પછી બીજા ક્રમે આવે છે. 2008માં, જેહોક્સે તેમનો પાંચમો રાષ્ટ્રીય તાજ જીત્યો હતો (ત્રીજું એનસીએએ ટૂર્નામેન્ટ ટાઇટલ) કે-સ્ટેટ હાર્ડવુડ પર સફળતાનો લાંબો આંક ધરાવે છે, જેનો સમયગાળો 1940થી 1980 સુધીનો હતો. કેન્સાસ રાજ્ય 12 વર્ષમાં પ્રથમ વખત 2008માં એનસીએએ ટૂર્નામેન્ટમાં પરત ફર્યું હતું. કેયુ દરેક સમયે ચતુર્થ ક્રમે 13 ફાઇનલ ફોર દેખાવ સાથે સંકળાયેલી છે, જ્યાકે કે સ્ટેટ ફાઇનલ ફોરમાં ચાર વાર દેખાવો કર્યા હતા.  વિચિતા સ્ટેટે એક વખત ફાઇનલ ફોર દેખાવ કર્યો છે.

જોકે, ફૂટબોલ મેદાન પર બન્ને માંથી એકેય ટીમો માટે સફળતા અસતત રહી છે. જ્યારે બન્ને ટીમો 1987માં મળી ત્યારે, કેયુનો રેકોર્ડ 1-7 અને કે-સ્ટેટનો 0-8 હતો. યોગ્ય રીતે કહીએ તો, તે વર્ષમાં ગવનર્સ કપ કે જેને માધ્યમો દ્વારા &quot;ટોઇલેટ બાઉલ&quot; તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો હતો તે જેહોક્સે છેલ્લી સેકંડે ગોલ કરવાના ફિલ્ડ પ્રયત્નને અવરોધતા અંત 17-17 ટાઇમાં આવ્યો હતો. બન્ને શાળાઓ માટે તાજેતરની સિદ્ધિઓ પણ રહી છે. કેયુએ 2008માં ત્રણ પ્રયત્નોમાં ઓરેન્જ બાઉલ તે મૌસમના સૌથી વધુ 12-1 સાથે પ્રથમ વખત જીતી લીધો હતો, જે શાળાના ઇતિહાસમાં શ્રેષ્ઠ હતો. જ્યાં સુધી વાઇલ્ડકેટ્સના કોચ તરીકે 1989માં બીલ સિન્ડેર આવ્યા ત્યું સુધી કે-સ્ટેટ ઐતિહાસિક રીતે જ દેશમાં ખરાબમાં ખરાબ કોલેજ ફૂટબોલ કાર્યક્રમ રહ્યો હતો. તેઓ મોટે ભાગે 1990માં અને 200ના પ્રારંભમાં 2005ની મૌસમ બાદ તેઓ નિવૃત્ત ન થયા ત્યાં સુધી કે-સ્ટેટને રાષ્ટ્રીય દળમાં મૂકી દીધી હતી. સિન્ડેર 2009માં બાજુ પર ખસી ગયા હતા.  ટીમે 1997માં ફિયેસ્ટા બાઉલ જીતી લીધો હતો અને બીગ 12 કોન્ફરન્સ ચેમ્પીયનશીપ 2003માં જીતી લીધી હતી.

રાજ્યની નાની શાળા દ્વારા ફૂટબોલમાં જાણીતી સફળતા પણ હાંસલ કરવામાં આવી હતી. એનસીએએ ડિવીઝન 2માં ભાગ લેનાર પિટ્સબર્ગ સ્ટેટ યુનિવર્સિટીએ ફૂટબોલમાં ત્રણ રાષ્ટ્રીય ટાઇટલ્સનો દાવો કર્યો હતો, જમાં બે એનએઆઇએ અને નજીકના તાજેતરમાં 1991 એનસીએએ ડિવીઝન 2 રાષ્ટ્રીય ટાઇટલનો સમાવેશ થાય છે. પિટ્સબર્ગ સ્ટેટ 1995માં એનસીએએ ડિવીઝન 2 ફૂટબોલ કાર્યક્રમમાં અત્યંત સફળ બની હતી. પીએસયુએ 1995ની મૌસમમાં તેની રાષ્ટ્રીય રનર-અપ ફિનીશની રફતારમાં હીલ્સડેલ કોલેજને દરેક સમયની જીતની યાદીમાં વટાવી હતી. આંતર કોલેજ સ્પર્ધાની 96 સીઝનોમાં ગોરિલ્લાઓએ કુલ 579 જીત મેળવી હતી- અને એકંદરે 579-301-48 હાંસલ કર્યા હતા.

ટોપેકામાં આવેલી વોશબર્ન યુનિવર્સિટીએ,એનએઆઇએ મેન્સ બાસ્કેટબોલ ચેમ્પીયનશીપ 1987માં જીતી લીધી હતી. ફોર્ટ હેયઝ સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના પુરુષોએ 1996 એનસીએએ ડિવીઝન 2 ટાઇટલને 34-0 રેકોર્ડ સાથે જીતુ લીધું હતું અને વોશબર્ન સ્ત્રીઓએ 2005 એનસીએએ ડિવીઝન 2 તાજ જીતી લીધો હતો. એચીસનમાં આવેલી સેંટ. બેનેડિક્ટસ કોલેજે (હાલની બેનેડિક્ટીન કોલેજ) 1954 અને 1967માં મેન્સ એનએઆઇએ બાસ્કેટબોલ ચેમ્પીયનશીપ જીતી લીધી હતી.

1992-93માં, કેયુ ફૂટબોલ બાઉલ રમત, એનસીએએ પુરુષોની બાસ્કેટબોલ ટૂર્નામેન્ટ અને કોલેજ વર્લ્ડ સિરીઝમાં સમાન શૈક્ષણિક વર્ષમાં ભાગ લેનાર બીજી કોલેજ પ્રોગ્રામ બની હતી. અને 2007-08ના શૈક્ષણિક વર્ષમાં કેયુ ફૂટબોલ અને બાસ્કેટબોલ પ્રોગ્રામે 49 (ફૂટબોલમાં 12 અને 37 બાસ્કેટબોલમાં) સાથે મોટા ભાગની સંયુક્ત જીત માટે એનસીએએ ડિવીઝન 1 રેકોર્ડ સ્થાપિત કર્યો હતો.

== નોંધનીય નિવાસીઓ ==
{{Main|List of people from Kansas}}
એમેલિયા ઇયરહાર્ટ (ઉડ્ડયનની પહેલ કરનાર), કેરી નેશન (તાપમાન ચળવળકર્તા), ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ ડ્વાઇટ ડી. એઇસેનહોવર, ભૂતપૂર્વ ઉપ પ્રમુખ ચાર્લ્સ કર્ટીસ, અને ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ ઉમેદવારો બોબ ડોલે અને આલ્ફ લેન્ડોને કેન્સાસને તેમનું ઘર ગણાવ્યું હતું. [[નાસા|એનએએસએ]] અવકાશયાત્રીઓ રોનાલ્ડ ઇવાન્સ, જો એન્જલ, અને સ્ટીવ હોવલી પણ કેન્સાસમાં રહ્યા હતા.

કેન્સાસ ઔદ્યોગિક અને બૌદ્ધિક પહેલ કરનારાઓનું ઘર હતું,  જેમ કે ઓટોમોટિવ ફેઇમના વોલ્તેર ક્રિસ્લેર, ક્લાઇડ સેસના અને લોયડ સ્ટરમેન (ઉડ્ડયન પહેલ કરનારાઓ), જેક કીલ્બી (માઇક્રોચીપ શોધક, ભૌતિકશાસ્ત્ર 2000માં નોબેલ પ્રાઇઝ વિજેતા), જ્યોર્જ વોશિંગ્ટોન કાર્વર (શિક્ષક અને વૈજ્ઞાનિક), અર્લ ડબ્લ્યુ. સૂથરલેન્ડ, જુનિયર (ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસીન 1971માં નોબેલ પ્રાઇસ વિજેતા) અને વેર્નોન એલ. સ્મિથ (ઇકોનોમિક્સ 2002માં નોબેલ પ્રાઇસ વિજેતા). કેન્સાસના હોય તેવા લોકોમાં જનરલ રિચાર્ડ મયેર્સ (અધ્યક્ષ, જોઇન્ટ ચિફ્સ ઓફ સ્ટાફ, 2001-05) અને રોબર્ટ ગેટ્સ (યુનાઇટડે સ્ટેટ્સ સેક્રેટરી ઓફ ડિફેન્સ ડિસેમ્બર 2006-થી આજ સુધી)નો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, કેન્સાસના &quot;ટોચના સૈનિક (Top Cop)&quot; વેર્ન મિલર કે જેમણે 20 જુલાઇ 1972માં એમટ્રેક ટ્રેઇક પર દરોડો પાડ્યો હતો તેની પર રહેલા શરાબને જપ્ત કર્યું હતું. તેમણે તે સમયે ગેરકાયદે શરાબને એક પીણા તરીકે વેચતા હોવાનો એમટ્રેક પર આરોપ મૂક્યો હતો અને આ કેસ આખરે, &quot;અલ સેર્ટીયોર (al certiore), &quot;જાહેર કરાયો હતો, જે બન્ને નીચલી કોર્ટનો ગુન્હેગાર ઠરાવતા ચૂકાદાને અને મિલરના એવા પ્રભાવશાળી વલણને માન્ય રાખ્યું હતું કે, &quot;જો તમને કાયદો ગમતો ન હોય તો, તેને બદલી નાખો, તેને તોડશો નહી.&quot;&lt;ref&gt;વિશિટા ઇગલ, 20 જુલાઇ, 1972&lt;/ref&gt;

કેન્સાસ ડેન્ની કારે (સંગીતકાર), ડેલ ક્લોઝ (રમૂજી/અભિનેતા), ઇન્ગર સ્ટીવન્સ (અભિનેત્રી), વિવીયન વાન્સ (અભિનેત્રી), સેમ્યુઅલ રામે (ઓપેરા ગાયક), લૂઇસ બ્રુક્સ (અભિનેત્રી), એન્નેટ બેનીંગ (અભિનેત્રી), બીલ કુર્તીસ (પત્રકાર), જેક કાફેર્ટી (પત્રકાર), જોહ્ન બ્રાઉન (ગુલામીની પ્રથા નાબૂદ કરવાની ચળવળનો હિમાયતી), લેંગસ્ટોન હચીસ (કવિ), ગોર્ડોન પાર્કસ (ફોટોગ્રાફર, મુવી ડિરેક્ટર, સંગીતકાર, લેખક), ફેટ્ટી આર્બ્યુકકલ (અભિનેતા), વિલીયન ઇન્ગે (લેખક), ડેનિસ હૂપર (અભિનેતા), કેલ્લી મેકકાર્ટી (અભિનેત્રી અને મિસ યુએસએ 91), બુસ્ટર કિયેટોન (અભિનેતા), કોલમન હોકીન્સ (જાઝ સંગીતકાર), માર્ટીના મેકબ્રાઇડ (કંટ્રી ગાયક), વિલીયમ સ્ટાફોર્ડ (કવિ), જો વોલ્શ (સંગીતકાર), ચેલી રાઇટ (કંટ્રી મ્યુઝિશીયન), મેલિસા એથરિજ (સંગીતકાર), કીર્સ્ટી એલી (અભિનેત્રી), પાઉલ રુડ્ડ (અભિનેતા), સારાહ લેનકાસ્ટર (અભિનેત્રી), ચાર્લી પાર્કર (જાઝ સંગીતકાર), માઇક જેરિક (નેટવર્ક પત્રકાર), સ્ટીવ ડૂસી (નેટવર્ક પત્રકાર, લેખક), કેમ્પબેલ બ્રાઉન (નેટવર્ક પત્રકાર), જેફ પ્રોબસ્ટ (સર્વાઇવર હોસ્ટ), મેલિસા મેકડર્મોટ્ટ (પત્રકાર), ફિલ મેકગ્રો (મનોવૈજ્ઞાનિક), અને વિલીયમ એલેન વ્હાઇટ (સંપાદક)નું પણ ઘર હતું. અને પ્રગતિકારક રોક બેન્ડ કેન્સાસ બેન્ડના સભ્યોઃ દવે હોપ (બાસ), ફિલ એહાર્ટ (ડ્રમ્સ, પરકસન) અને કેરી લિવગ્રેને (ગિટાર્સ, કીબોર્ડઝ, સિંથેસાઇઝર્સ) એક કેન્સાસ જૂથની 1970માં તેમના ટોપેકાના વતનમાં રચના કરી હતી, તેની સાથે મેનહટ્ટન, કેન્સાસના વોકાલિસ્ટ લિન મેડેડિથ પણ હતા.

કેન્સાસના પ્રખ્યાત એથલેટોમાં ક્લિન્ટ બોવયેર, ટ્રેન્સ ન્યુમેન, બ્રાડેન લૂપર, જોની ડેમોન, કીલ ફ્રાન્સવર્થ, વેસ સાન્ટી, જો કાર્ટર, વીલ્ટ ચેમ્બરલેન, જ્યોર્જ બ્રેટ, બેરી સેન્ડર્સ, ગાલે સાયર્શ, ડેરેન સ્પ્રોલ્સ, જ્હોન એચ. આઉટલેન્ડ, સ્ટીવ ફ્રીટ્ઝ, બીલી મીલ્સ, જીમ રાઇયુન, વોલ્ટેર જ્હોનસન, જેકી સ્ટિલેસ, સ્કોટ ફલહેઝ, કેરોલીન બ્રુશ, જોન રીગીન્સ, જીમ એવરેટ, મૌરીસ ગ્રીન, કેન્દ્રા વેકર, અને લેયનેટ વુડાર્ડનો સમાવેશ થાય છે. કેન્સાસ જેમ્સ નેસ્મિથ, લેરી બ્રાઉન, ફોગ એલન, ડીન સ્મિથ, એડોલ્ફ રુપ, રાલ્ફ મિલ્લર, જેન કૈડી, લોન ક્રુગર, જ્હોન કાલિપરી, રોય વીલીયમ્સ, ગ્લેન મેસોન, ટેક્સ વિન્ટર, ડાના અલ્ટમાન, માર્ક ટુરજોન, બિલ સેલ્ફ, બિલ સ્નીડર, અનેએડી સુટોન જેવા કોચીઝનું પણ નિવાસસ્થાન છે.

પ્રખ્યાત કાલ્પનિક રહેવાસીઓમાં : ટીવી શો માંથી''ગુનસ્મોક'' માંથી &quot;માર્શલ મેટ ડીલોન&quot;, ''ગિલિગન્સનો આઇલેન્ડ'' ની &quot;મેરી એન સુમેર્સ&quot;, &quot;  ''ડેનીસ મેનાસ'' નો&quot;ડેનીસ મીચેલ, ટીવી શો ''સુપર નેચરલ'' માંથી &quot;ડીન&quot; અને &quot;સામ વિન્ચેસ્ટર&quot;,  &quot;ક્લાર્ક કેન્ટ&quot;/''સુપરમેન'' , &quot;હેલો બોય&quot; કોમિક બુક સિરીઝથી &quot;લીઝ શર્મન&quot;, ''સ્ટારગેટ એસજી-1'' ના &quot; લેફ્ટનન્ટ. કર્નલ. શર્મન&quot;, ''મી. અને મીસીસ બ્રીજ''  માંથી&quot;વોલ્ટેર&quot; અને &quot;ઇન્ડીયા બ્રીઝ,&quot;  ''લીપ ઓફ ફેઇથ'' માંથી &quot;જોનસ નાઇટએંગલ,&quot; ધ શ્યુટ લાઇફ ઓન ડેકમાંથી &quot;બેઇલે પિકેટ&quot;, રોકેટ પાવરમાંથી &quot;સેમ&quot; અને ''ધ વિઝાર્ડ ઓફ ઓઝ'' માંથી  &quot;ડોરોથી ગેલ&quot;.

=== સીમાચિન્હો ===
[[ચિત્ર:Konza2.jpg|thumb|right|300px|ફ્લીંટ હિલ્સમાં કોન્ઝા પ્રાઇરી]]
:''{{Main|List of Kansas landmarks}}'' 
::''{{See also|List of Registered Historic Places in Kansas}}'' 

* ફ્રોન્ટ સ્ટ્રીટ અને બુટ હિલ મ્યુઝીયમ ડોડઝી શહેરમાં આવેલુ છે.
* ડોડઝી સીટીની પશ્ચીમે 9 માઇલના અંતરે સાન્ટા ફે ટ્રેઇલના મૂળ આજે પણ જોઇ શકાય છે.
* જહોન બ્રાઉન  સંગ્રહાલય ઓસાવેટોમીમાં આવેલુ છે.
* ડ્વાઇટ ડી. ઇસેનહોઅરનું બાળપણનું ઘર, ઇશેનહોઅર લાયબ્રેરી અને તેની કબર એબિલેનમાં આવેલા છે.
* સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં જાણીતા પત્રકાર વીલીયમ એલેન વ્હાઇટનુ નિવાસ સ્થાન  ઇમ્પારીઆ, કેએસમાં આવેલું છે.
* એબિલેન ચીસ્હોમ ટ્રેઇલનું આખરી  સ્થળ છે, જયાં ટેક્સાસમાંથી લવાયેલા જાનવરોને રેલ કારમાં ચડાવવામાં આવતા હતા.
* કેરી નેશનનું નિવાસ સ્થાન, કે હાલમાં મ્યુઝીયમ છે તે મેડીસીન લોજ/[[]]માં આવેલુ છે.
* લેકોમ્પટોનમાં આવેલો કોન્સ્ટીટ્યુશન હોલ એ સ્થળ છે જયાં કેન્સાસ ટેરિટોરીઅલ ગવર્નમેન્ટે ગુલામીની તરફેણ કરતા બંધારણ અંગેની સભા કરી હતી અને મુસદ્દો તૈયાર કર્યો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.lecomptonkansas.com/ હિસ્ટોરિક લેકોમ્પ્ટોન] - [http://www.lecomptonkansas.com/index.php?doc=consthall.php રાજ્ય બંધારણીય હોલ ઐતિહાસિક સ્થળ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514154332/http://lecomptonkansas.com/index.php?doc=consthall.php |date=2011-05-14 }}. 13 એપ્રિલ 2007ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt;
* ''ધ વિઝાર્ડ ઓફ ઓઝ''  ફિલ્મમાં દર્શાવાયેલ ફાર્મ હાઉસનું મનોરંજન ડોરોથી હાઉસને વામેગોમાં વિઝાર્ડ ઓફ ઓઝ મ્યુઝિયમમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
* કેન્સાસ કોસ્મોસ્ફીયર અને સ્પેસ સેન્ટર હચીસનમાં આવેલું છે અને તે સ્મિથસોનિઅન ઇન્સ્ટિટ્યુટ સાથે સંલગ્ન છે. મોસ્કોની બહાર રશીઅન સ્પેસ પ્રોગ્રામ દ્વારા સંગ્રહાલયમાં આકર્ષક હાથ કારીગરીની વસ્તુઓનો વિશાળ સંગ્રહ કરવામાં આવ્યો છે. તે એપોલો 13, એસઆર- 71 બ્લેકબર્ડ, લીબર્ટી 7, અને ઘણા અવકાશી આર્ટીફેકટ્સનું પણ નિવાસ સ્થાન છે.
* એવોર્ડ વિજેતા કેન્સાસ મ્યુઝિયમ ઓફ હિસ્ટ્રી&lt;ref&gt;[http://www.kshs.org/ કેન્સાસ હિસ્ટોરિક સોસાયટી]&lt;/ref&gt; એ રાજ્યનું મ્યુઝિયમ છે અને તે ટોપેકાના રાજધાની શહેરમાં આવેલું છે.
* 15 ઓગસ્ટ 15, 1953ના રોજ દુનિયાનો સૌથી વિશાળ દોરીના ગુંચડાનો બોલ   કોકર સીટીમાં રચવામાં આવેલો હતો.
* બીગ વેલ  તરીકે ઓળખાતા વિશ્વના વિશાળ હેન્ડ- ડગ વેલ ગ્રીન્સબર્ગ, કેન્સાસમાં આવેલુ છે.
* પ્લેઇનસના કીપર
* જોયલેન્ડ એમ્યુઝમેન્ટ પાર્ક (વીશીતા)
* પ્રાત, કેન્સાસના હોટ અને કોલ્ડ વોટર ટાવર્સ
* બિગ બસીન પ્રેઇરી પ્રીર્ઝવ 
* ફોર્ટ સ્કોટ, કેન્સાસમાં ફોર્ટ સ્કોટ નેશનલ હીસ્ટોરીક સાઇટ આવેલું છે.
* મિને ક્રીક બેટલફિલ્ડ  પ્લીસેન્ટોન પાસે આવેલુ છે. 
* ફોર્ટ લર્નેડ નેશનલ હીસ્ટોરીક સાઇટ  લાર્નેડ પાસે આવેલું છે.
* 
== આ પણ જુઓ ==
{{Portal box|North America|United States|Kansas}}
{{Main|Outline of Kansas|Index of Kansas-related articles}}
{{clear}}

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|2}} 

== બાહ્ય લિન્ક્સ ==
* [http://www.kansas.gov/ સ્ટેટ ઓફ કેન્સાસ]
* [http://www.travelks.com/ કેન્સાસ ટ્રાવેલ એનડ ટુરીઝમ ડિવીઝન]
* [http://www.kshs.org/ કેન્સાસ સ્ટેટ હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી]
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Kansas કેન્સાસ સ્ટેટ ડેટાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602173744/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Kansas |date=2012-06-02 }} - કેન્સાસ સ્ટેટ એજન્સીઝ દ્વારા ઉત્પન્ન કરાયેલ શોધી શકાય તેવા ડેટાબેઝની ઉમેરણ નોંધો
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=KS કેન્સાસના યુએસજીએસ રીયલ-ટાઇમ, ભૌગોલિક અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સંશાધનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230094430/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=KS |date=2006-12-30 }}
* [http://www.ksdot.org/maps/main.html કેન્સાસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સપોર્ટેશન મેપ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614151449/http://www.ksdot.org/maps/main.html |date=2011-06-14 }}
* [http://www.kancoll.org/books/cutler/ કેન્સાસનો કટલર્સનો ઇતિહાસ]
* યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ ખાતે પેરી-કેસ્ટાનેડા લાયબ્રેરી નકશા સંગ્રહ તરફથી [http://www.lib.utexas.edu/maps/kansas.html કેન્સાસ નકશાઓ]

[[શ્રેણી:કેન્સાસ]]
[[શ્રેણી:સ્ટેટ ઓફ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]
[[શ્રેણી:1861માં રચાયેલા રાજ્યો અને પ્રાંતો]]</text>
      <sha1>jyv1wa7j0vunlzddqfovkw22mtuuur6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>કોલંબિયા, દક્ષિણ કેરોલિના</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28963</id>
    <revision>
      <id>901031</id>
      <parentid>898397</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T01:10:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="210773" sha1="gwlkq4x2jtcz536ubfcngvsb9l1kvq3" xml:space="preserve">&lt;!--{{Infobox settlement
|official_name            = Columbia
|settlement_type          = [[City]]
|nickname                 = &quot;The Capital of Southern Hospitality&quot; (official),&quot;Cola&quot;
|motto                    = &quot;Justitia Virtutum Regina&quot;
|website                  = [http://www.columbiasc.net/ www.columbiasc.net]
|image_skyline            = skylinefromArsenalHill.jpg
|image_size               = 600px
|imagesize                =
|image_caption            = Skyline of Downtown Columbia
|image_flag               = ColumbiaSCflag.gif
|image_seal               = Cityofcolumbiasc seal.jpg
|image_map                = Columbia Richland.png
|mapsize                  = 250x300px
|map_caption              = Location in [[Richland County, South Carolina|Richland County]] in the state of [[South Carolina]]
|image_map1               =
|mapsize1                 =
|map_caption1             =
|coordinates_display      = inline,title
|coordinates_region       = US-SC
|subdivision_type         = [[List of countries|Country]]
|subdivision_type1        = [[Political divisions of the United States|State]]
|subdivision_type2        = [[List of counties in South Carolina|Counties]]
|subdivision_name         = {{USA}}
|subdivision_name1        = {{flag|South Carolina}}
|subdivision_name2        = [[Richland County, South Carolina|Richland County]] and [[Lexington County, South Carolina|Lexington County]]
|government_type          =
|leader_title             = [[Mayor]]
|leader_name              = Steve Benjamin, ([[Democratic Party (United States)|D]])
|area_magnitude           =
|established_date         =
|unit_pref                = Imperial
|area_total_km2           = 346.5
|area_total_sq_mi         = 133.8
|area_land_km2            = 340.1
|area_land_sq_mi          = 131.3
|area_water_km2           = 6.4
|area_water_sq_mi         = 2.5
|population_as_of         = 2009
|population_total         = 129,333 ([[List of United States cities by population|189th]])
|population_footnotes     =
|population_metro         = 744,730 ([[Table of United States primary census statistical areas|65th]])
|population_urban         = 451792
|population_density_km2   = 358.5
|timezone                 = [[Eastern Standard Time Zone|EST]]
|utc_offset               = -5
|timezone_DST             = [[Eastern Daylight Time|EDT]]
|utc_offset_DST           = -4
|latd = 34 |latm = 00 |lats = 2 |latNS = N
|longd = 81 |longm = 02 |longs = 39 |longEW = W
|elevation_m              = 89
|postal_code_type         =
|postal_code_type = [[ZIP code]]
|postal_code = 29201, 29203, 29204, 29205, 29206, 29209, 29210, 29212, 29223, 29229
|area_code                = [[Area code 803|803]]
|blank_name               = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]]
|blank_info               = 45-16000{{GR|2}}
|blank1_name              = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID
|blank1_info              = 1245051{{GR|3}}
|footnotes                =
|elevation_ft             =
}}
--&gt;
'''કોલંબિયા''' અમેરિકાના રાજ્ય દક્ષિણ કેરોલિનાનું સૌથી મોટું શહેર અને રાજધાની છે. વર્ષ 2000ની વસતીગણતરી મુજબ, આ રાજ્યની કુલ વસતી 1,16,278 હતી જ્યારે વર્ષ 2009માં શહેરની વસતી 1,29,333 હોવાનો અંદાજ વ્યક્ત કરાયો હતો.  કોલંબિયા રિચલેન્ડ કાઉન્ટીની કાઉન્ટી બેઠક છે, પણ શહેરના એક ભાગનો વિસ્તાર વધીને પડોશી લેક્ઝિંગ્ટન કાઉન્ટી સાથે ભળી ગયો છે.  આ શહેર 7,44,730 મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારનું કેન્દ્ર છે. આ રાજ્યનું સૌથી મોટું અને સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો 65મો મોટો મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર છે.&lt;ref name=&quot;metrojacksoneda.com&quot;&gt;[http://www.metrojacksoneda.com/demographics/JGA/index.htm મેટ્રોજેક્સન ઈકોનોમીક્સ ડેવલપમેન્ટ એલાયન્સ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714080413/http://www.metrojacksoneda.com/demographics/JGA/index.htm |date=2011-07-14 }} મેટ્રોજેક્સનેડા ડોટ કોમ.  સુધારો 2010-09-29.&lt;/ref&gt;  શહેરનું નામ [[અમેરિકા]]ના શોધના ઇતિહાસની મધુર યાદ સાથે સંબંધિત છે. અમેરિકન શોધક ક્રિસ્ટોફર કોલંબસના નામ પરથી આ શહેરનું નામકરણ થયું છે. 

દક્ષિણ કેરોલિનાના ભૌગોલિક કેન્દ્રની {{convert|13|mi|km|0}}ઉત્તર-પશ્ચિમે 13 માઇલ (21 કિમી)ના અંતરે સ્થિત કોલંબિયા આ રાજ્યની મધ્યમાં સ્થિત વિસ્તાર (મિડલેન્ડ્સ)નું પ્રાથમિક શહેર છે, જેમાં રાજ્યના કેન્દ્રીય વિસ્તારના અનેક પ્રાંત સામેલ છે.  કોલંબિયા બે નદીઓ સાલુડા અને બ્રોડના સંગમ પર વસેલું છે.  CNNMoney.કોમ કોલંબિયાને અમેરિકામાં [http://money.cnn.com/galleries/2009/moneymag/0909/gallery.bpretire_top25.moneymag/22.html નિવૃત્તિ પસાર કરવા માટે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101010124358/http://money.cnn.com/galleries/2009/moneymag/0909/gallery.bpretire_top25.moneymag/22.html |date=2010-10-10 }} શ્રેષ્ઠ 25 સ્થળોમાંનું એક ગણાવ્યું છે અને યુએસ ન્યૂસ ઓફ વર્લ્ડ રીપોર્ટએ વર્ષ 2009ના રીપોર્ટમાં શહેરને અમેરિકામાં [http://www.usnews.com/money/personal-finance/slideshows/americas-best-affordable-places-to-retire/6 નિવૃત્તિ પસાર કરવા માટેના સર્વશ્રેષ્ઠ સ્થાનોની ]યાદીમાં તેને છઠ્ઠું સ્થાન આપ્યું છે.

ઇતિહાસ
=== શરૂઆતનો ઇતિહાસ ===
વર્ષ 1786માં દક્ષિણ કેરોલિના જનરલ એસેમ્બલી દ્વારા કેરોલિનાની રચના સમયે રાજ્યના સમગ્ર વિકાસ માટે કોલંબિયાનું સ્થાન મહત્વપૂર્ણ ગણવામાં આવ્યું હતું.  કોંગારી નદીના પશ્ચિમી કિનારે સ્થિત સરહદી કિલો કોંગારીઝ સાંટી નદી વ્યવસ્થામાં જળ પરિવહન વ્યવસ્થામાં મુખ્ય હતો.  પૂર્વી કિનારાની ઉચ્ચપ્રદેશો પર વધતી વસતી સાથે કિલાનો સંપર્ક સ્થાપિત કરવા વર્ષ 1754માં વસાહતી કે સાંસ્થાનિક સરકારે એક નૌકા સેવા શરૂ કરવામાં આવી હતી. 

સાંસ્થાનિક અમેરિકામાં અગાઉની અન્ય અનેક મહત્વપૂર્ણ વસતીઓની જેમ કોલંબિયા પણ એપ્પિલાચિએન પર્વતની ફોલ લાઇન પર સ્થિત છે.  ફોલ લાઇન એ પોઇન્ટ કે જગ્યા છે, જ્યાં નદીના પ્રવાહની વિરૂદ્ધ દિશામાં નૌકાયાન કરવું મુશ્કેલ થઈ જાય છે અને અત્યંત નીચે તરફ વહેતી ધારાનું એ પોઇન્ટ છે જ્યાં એક મિલને ઊર્જા પૂરી પાડવા પડતા પાણીનો ઉપયોગ સરળતાથી કરી શકાય છે. 

1796માં રાજ્યના સેનેટ સભ્ય જૉન લુઈસ ગેર્વેસએ રાજ્યની નવી રાજધાની બનાવવા માટે એક ખરડો રજૂ કર્યો હતો, જેને 22 માર્ચ, 1786ને વિધાનસભાએ મંજૂરી આપી હતી.  નવા શહેરના નામ પર ઘણી વિચારણા થઈ હતી. પ્રકાશિત લેખો અનુસાર સેનેટ સભ્ય ગેર્વેસે કહ્યું હતું કે તેમને આશા છે કે &quot;આ શહેરમાં આપણે કોલંબિયાની પાંખો નીચે શરણ લેવું જોઈએ&quot; કારણ કે આ જ નામ તેઓ રાખવા માગતા હતા.  એક ધારાસભ્યએ ''વોશિંગ્ટન'' ના નામનો આગ્રહ રાખ્યો હતો, પણ રાજ્ય સેનેટમાં 11-7 મત સાથે ''કોલંબિયા '' પર મંજૂરીની મહોર વાગી હતી. 

[[ચિત્ર:SeibelsHouse.JPG|thumb|left|સેઇબેલ્સ હાઉસ, સી.1796, કોલંબિયામાં સૌથી પુરાણું છે ]]
રાજ્યના કેન્દ્રમાં હોવાને લીધે 1786માં આ સ્થાનને નવા રાજ્યની રાજધાની સ્વરૂપે પસંદ કરવામાં આવી હતી. રાજ્ય વિધાનસભાએ વર્ષ 1790માં પહેલી વખત ત્યાં બેઠક યોજી હતી.  પોતાના અસ્તિત્વના પહેલાં બે દાયકા સુધી વિધાનસભાની પ્રત્યક્ષ સરકારને આધિન રહ્યાં પછી વર્ષ 1805માં કોલંબિયાની એક ગામ સ્વરૂપે અને પછી વર્ષ 1854માં એક શહેર સ્વરૂપે રચના કરવામાં આવી હતી. 

કોલંબિયાને સાંટી નહેરના માધ્યમથી એક સીધા જળમાર્ગ દ્વારા ચાર્લ્સટન સાથે જોડવામાં આવ્યું પછી તેના વિકાસને પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું.  આ નહેરથી સાંટી અને કૂપર નદીઓ 22 માઇલ (37 કિમી) {{convert|22|mi|km|sing=on}}ભાગમાં જોડાઈ હતી. પહેલી વખત વર્ષ 1786માં તેને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી અને તેની રચનાની કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી હતી, જે વર્ષ 1800માં પૂર્ણ થયું હતું. આ રીતે તે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં સૌથી જૂની નહેરોમાંની એક નહેર બની ગઈ.  રેલવે વ્યવહારમાં વૃદ્ધિ થવાથી વર્ષ 1850ની આસપાસ તેનું નહેરનું સંચાલન બંધ કરી દેવામાં આવ્યું હતું. 

કમિશનરોએ નદીની સાથે બે ચોરસ માઇલ (ત્રણ કિમી)માં 400 બ્લોકવાળું શહેર બનાવ્યું.  આ બધા બ્લોકને અડધા એકરના પ્લોટમાં વિભાજીત કરવામાં આવ્યાં {{convert|0.5|acre|m2}}અને સટોડિયા તથા ભાવિ રહેવાસીઓને વેચી દેવાયા હતા. ગ્રાહકોને ઓછામાં ઓછા ત્રણ વર્ષમાં 30 ફૂટ (9.1 મીટર){{convert|30|ft|m}} લાંબુ અને {{convert|18|ft|m}}8 ફૂટ (5.5 મીટર) પહોળાઈ ધરાવતું ઘર બનાવવાનું હતું અથવા વાર્ષિક પાંચ ટકા દંડ ચૂકવવો પડતો હતો. ઘુમાવદાર શેરીઓ અને બે સીધી શેરીઓ 150 ફૂટ (46 મીટર) {{convert|150|ft|m}}પહોળી હતી. શેષ ચોરસને {{convert|100|ft|m}}પહોળા જાહેર માર્ગો 100 ફૂટમાં વહેંચવામાં આવ્યાં હતાં.  પહોળાઈનો અંદાજ એ વાત પરથી આવે છે કે ખતરનાક અને પરેશાન કરતાં મચ્છર રસ્તામાં ભૂખથી મર્યા વિના {{convert|60|ft|m}}60 ફૂટ (18 મીટર)થી વધુ ઊડી શકતા નહોતા.  કોલંબિયાના નિવાસીઓ હજુ પણ સૌથી શાનદાર પહોળા માર્ગોને આનંદ ઉઠાવી રહ્યાં છે. 

મહાસભાએ માર્ગો અને બજારનું એક પંચ બનાવ્યું ત્યારે વર્ષ 1797 સુધી સ્થાનિક સરકારમાં કમિશનર સામેલ હતા.  તેમના સમયમાં મુખ્ય ત્રણ મુદ્દા છવાયેલા રહ્યાં હતાં: જાહેરમાં નશો કરવો, જુગાર રમવું અને ગંદકી કે કચરાના નિકાલની નબળી વ્યવસ્થા.

કોલંબિયાએ સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં આયોજનપૂર્વક વસાવાયેલા પ્રથમ શહેર સ્વરૂપે ઝડપથી વિકાસ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.  શતાબ્દીના અંત સુધીમાં તેની વસતી 1,000 જેટલી થવા આવી હતી. 

=== 19મી સદી ===
[[ચિત્ર:columbia sc ruins.jpg|thumb|left|ખંડેરો, જે સ્ટેટ હાઉસ પરથી જોઇ શકાય છે, 1865]]

દક્ષિણ કેરોલિના કૉલેજની સ્થાપના વર્ષ 1801માં (હવે દક્ષિણ કેરોલિના વિશ્વવિદ્યાલય સ્વરૂપે ઓળખાય છે) કોલંબિયામાં થઈ હતી.  રાજ્યના અંતરિયાળ વિસ્તારના નાગરિકોને એકત્ર કરવા આ શહેરને સંસ્થાનની સાઇટ સ્વરૂપે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું.  આ ઉપરાંત દક્ષિણ કેરોલિનાના નેતાઓએ વ્યક્તિગત સ્વરૂપે સ્કૂલની પ્રગતિ અને વિકાસ પર નજર રાખવાની ઇચ્છા પ્રકટ કરી હતી.  તેની સ્થાપનાના અનેક વર્ષ પછી ડીસેમ્બરમાં અભ્યાસ આયોજિત કરવામાં આવ્યાં. તે સમયે રાજ્ય વિધાનસભાનું સત્ર ચાલુ હતું. 

કોલંબિયાને એક શહેર સ્વરૂપે પહેલો અધિકારપત્ર વર્ષ 1805માં મળ્યો હતો. એક નિમણૂંક થયેલી વિશિષ્ટ વ્યક્તિ (ઇન્ટેન્ડેન્ટ) અને છ વોર્ડન શહેરનું નિયંત્રણ કરશે.  જૉન ટેલર પ્રથમ નિર્વાચિત અધીક્ષક હતા.  પાછળથી તેમણે મહાસભાના બંને ગૃહ, કોંગ્રેસના બંને ગૃહ અને રાજ્યના રાજ્યપાલ સ્વરૂપે કાર્ય કર્યું હતું.  વર્ષ 1816 સુધી શહેરમાં 250 ઘર બની ગયા હતા અને વસતી 1,000 કરતાં વધી ગઈ હતી. 

વર્ષ 1854માં એક ચૂંટાયેલ મેયર અને છ ઉપનગરાધ્યક્ષ સાથે કોલંબિયાને શહેર સ્વરૂપે માન્યતા મળી હતી.  બે વર્ષ પછી તેમને એક કાયમી પ્રમુખ અને નવ ગસ્ત પોલીસવાળા સહિત એક પોલીસ ટુકડી મળી હતી. શહેરનો ઝડપી વિકાસ જળવાઈ રહ્યો, જેના લીધે 1850 અને 1860ના દાયકામાં કોલંબિયા ઉત્તર અને દક્ષિણ કોલંબિયામાં સૌથી મોટું આંતરદેશીય શહેર બની ગયું હતું. આ દરમિયાન રેલવે પરિવહન કોલંબિયામાં વસતીવૃદ્ધિનું મહત્વપૂર્ણ કારણ બન્યું.  1840માં જે રેલવે લાઇનો શહેર પહોંચી તે મુખ્ય સ્વરૂપે કપાસની ગાંસડીઓ પહોંચાડતી હતી, મુસાફરોને નહીં.  [[કપાસ]] કોલંબિયા સમુદાયનો આધાર બની ગયો હતો. 1850માં શહેરની દરેક વાણિજ્યિક અને આર્થિક બાબતો કપાસ સાથે સંબંધિત હતી. 

કોલંબિયાના પ્રથમ બેપ્ટિસ્ટ ચર્ચએ 17 ડીસેમ્બર, 1860ના રોજ દક્ષિણ કેરોલિના વિભાજન સંમેલનનું આયોજન કર્યું હતું.  પ્રતિનિધિઓએ વિભાજનના પક્ષમાં 159-0ના પ્રસ્તાવ પર રૂપરેખા ઘડી કાઢી.  કોલંબિયાનું સ્થાન સંઘમાં અન્ય સંમેલનો અને બેઠકો માટે આદર્શ સ્થાન બનાવી દીધું હતું.  આન્તરવિગ્રહ દરમિયાન બેન્કરો, રેલ અધિકારીઓ, શિક્ષકો અને ધર્મશાસ્ત્રીઓએ ઘણી વખત જુદાં જુદાં મુદ્દા પર ચર્ચા કરવા વારંવાર બેઠક યોજતાં. 
[[ચિત્ર:The burning of Columbia, South Carolina, February 17, 1865.jpg|thumb|350px|શેરમર્નના વ્યવસાય દરમિયાન કોલંબિયાનું સળગવું, હાર્પસ વીકલી.]]
આન્તરવિગ્રહ દરમિયાન 17 ફેબ્રુઆરી, 1865ના રોજ જનરલ વિલિયમ ટેકુમસેહ શરમનના નેતૃત્વમાં કેન્દ્રીય સૈનિકોએ ત્યાં કબજો કરી લીધો હતો ત્યારે કોલંબિયાનો મોટા ભાગનો હિસ્સો આગમાં ભસ્મીભૂત થઈ ગયો હતો. એક દંતકથા અનુસાર, શરમન સૈનિકોએ લગાવી આગથી કોલંબિયાનું પ્રથમ બેપ્ટિસ્ટ ચર્ચ મુશ્કેલી સાથે પણ બચી શક્યું હતું.  સૈનિકોએ ચર્ચ સુધી કૂચ કરી અને જમીનની રખેવાળી કરતાં લોકોને ચર્ચના જે ભાગમાં અમેરિકાના વિભાજનની ઘોષણા પર હસ્તાક્ષર થયા હતા ત્યાં તેઓ તેમને લઈ જઈ શકવા માટે પૂછ્યું.  જમીનના વફાદાર રખેવાળોએ તેમને નજીકના વોશિંગ્ટન સ્ટ્રીટ યુનાઇટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ સુધી પહોંચાડી દીધા. આ રીતે તેમણે ઐતિહાસિક વારસાને કેન્દ્રીય સૈનિકો દ્વારા નષ્ટ થતો બચાવી લીધો હતો. 

યુદ્ધ પૂર્ણ થયા પછી તરત જ શહેર સળગી ગયું હોવા વિશે આજુબાજુ વિવાદ શરૂ થઈ ગયો.  જનરલ શરમને ભારે પવન અને પાછાં ફરતાં સૈનિકોએ માર્ગમાં એકત્ર કરેલી કપાસની ગાસંડીને આગ લગાવા માટે જવાબદારી ઠેરવી. જનરલ શરમને આગ લગાવવાના આદેશ આપ્યો હોવાની વાતને નકારી કાઢી. જોકે તેમણે કેન્દ્રીય પ્રિન્ટિંગ પ્લાન્ટ જેવા મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય માળખાઓને નષ્ટ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. સ્થાનિક રહેવાસીઓ, સૈનિકો અને એક અખબારના રીપોર્ટરે આપેલી પહેલી સૂચનાઓ અનુસાર દક્ષિણી રાજ્યોના સંઘથી અલગ થવામાં કોલંબિયા અને દક્ષિણ કેરોલિનાએ ભજવેલી નિર્ણાયક ભૂમિકા બદલ સૈનિકોએ લીધેલા બદલાની એક વાત સામે આવે છે.  તેમ છતાં અન્ય અહેવાલો તેને મોટા ભાગે સંધિની ભૂલ ગણાવે છે. જે માર્ગે જનરલ શરમનની સેનાએ શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો હતો તે જ માર્ગે પ્રવાસીઓ આવે છે અને આગમાંથી બચી ગયેલા માળખા કે તેના અવશેષોને જોઈ શકે છે.

પુન: નિર્માણ દરમિયાન કોલંબિયા નોંધપાત્રપણે ઘ્યાન આપવા કેન્દ્રિત બન્યું.  રીપોર્ટર, પત્રકાર, મુસાફર અને પ્રવાસી એક દક્ષિણી રાજ્યની વિધાનસભાને જોવા માટે દક્ષિણ કેરોલિનાની રાજધાની શહેરમાં એકત્ર થઈ ગયા, જેના સભ્યોમાં પહેલા ગુલામો સામેલ હતાં.  વર્ષ 1865ની વિનાશક આગ પછી શહેરમાં પરિવર્તનનો પવન ફૂંકાયો, પુનઃનિર્માણના શરૂઆતના કેટલાંક વર્ષોમાં એક ધીમેધીમે બાંધકામ પ્રવૃત્તિ શરૂ થઈ અને દૂરના વિસ્તારોમાં રેલવેના પાટાના સમારકામે નાગરિકો માટે રોજગારીનું સર્જન કર્યું હતું.

=== વીસમી સદી ===
વીસમી સદીના શરૂઆતના કેટલાંક વર્ષોમાં કોલંબિયા એક વસ્ત્ર ઉત્પાદનના પ્રાદેશિક કેન્દ્ર સ્વરૂપે વિકાસ પામ્યું.  વર્ષ 1907માં કોલંબિયામાં રિચલેન્ડ, ગ્રાનબાય, ઓલમ્પિયા, રાજધાની શહેર, કોલંબિયા અને પાલ્મેટોમાં છ મિલો ચાલતી હતી.  8,19,000 ડૉલરના વાર્ષિક વેતન સાથે તેમાં સંયુક્ત સ્વરૂપે 3,400 શ્રમિકોની નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી, જેથી મિડલેન્ડ્સને 48 લાખ ડૉલરથી વધારેનું આર્થિક પ્રોત્સાહન મળ્યું.

વર્ષ 1908માં મુખ્ય માર્ગના 17 બ્લોક બન્યાં ત્યાં સુધી કોલંબિયામાં એક પણ પાકો માર્ગ નહોતો. તેથી પગપાળાં ચાલતા લોકોને લાકડાનાં બ્લોક વચ્ચે કાદવકીચડમાંથી ચાલવું ન પડે તે માટે ત્યાં વિવિધ ચોક પર 115 સ્ટ્રીટ ક્રોસિંગ્સ(પગે ચાલનારાઓ માટે રસ્તો ઓળંગવાની જગ્યા) મૂકવામાં આવ્યાં હતાં, જેની દેખરેખ જાહેર સ્વરૂપે એટલે સરકાર દ્વારા કરવામાં આવતી હતી.  એક વખત પ્રાયોગિક ધોરણે વોશિંગ્ટન સ્ટ્રીટને લાકડાંનાં પાટિયાનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવી હતી.  જ્યારે આ પાટિયા ભારે વરસાદમાં વળી ગયા અને વહી ગયા ત્યારે સ્થાનિક સ્તરે આ યોજના મંનોરંજક સાબિત થઈ હતી  વર્ષ 1925માં લાકડાંનાં પાટિયાની જગ્યાએ ડામર પાથરવામાં આવ્યું હતું. 

વર્ષ 1911-1912માં કોલંબિયામાં બાંધકામ ક્ષેત્રે તેજી આવી, જેની સાથે 25 લાખ ડોલરના મૂલ્યનું બાંધકામ થયું હતું. આ યોજનાઓમાં મેઇન અને ગેર્વેઇસ ખાતે યુનિયન બેન્કનું બિલ્ડિંગ, પાલ્મેટ્ટો નેશનલ બેન્ક, એક શોપિંગ આર્કેડ અને મેઇન અને લોરેલ (જેફરસન) અને મેઇન અને વ્હીટ (ગ્રેશમ) ખાતે એક મોટી હોટેલ સામેલ હતી. 

વર્ષ 1917માં શહેરની જેક્સનની છાવણીને અમેરિકા સૈનિક શિબિર સ્વરૂપે પસંદ કરવામા્ આવી, જે સત્તાવાર સ્વરૂપે 'ફિલ્ડ આર્ટિલરી રિપ્લેસમેન્ટ ડેપો' તરીકે વર્ગીકૃત થઈ.  પહેલી ભરતી થયેલી ટુકડી પહેલી સપ્ટેમ્બર, 1917ના રોજ શિબિરમાં પહોંચી.

1930માં, કોલંબિયા લગભગ 5,00,000 સંભવિત ગ્રાહકો સાથે એક વેપારી વિસ્તારનું કેન્દ્ર હતું. તેમાં 803 વેપારી પેઢીઓ હતી, જેમાંથી 280 દુકાનો ભોજનસામગ્રી સાથે સંબંધિત હતી.  તેમાં 58 વસ્ત્રપરિધાનના વેચાણકેન્દ્ર, 57 રેસ્ટોરાં અને ભોજનકક્ષ, 55 ઇંધણ ભરવાના સ્થાન (ફિલિંગ સ્ટેશન), 38 દવાની દુકાનો , 20ફર્નિચરની દુકાનો, 10 વાહનોના ડીલર, 11 પગરખાંની દુકાનો, સિગારેટના નવ સ્ટેન્ડો, પાંચ વિભાગીય ભંડાર અને પુસ્તકની એક દુકાન પણ હતી.  શહેરની અંદર 111 જથ્થાબંધ વિતરકો હતા. તેમાંથી એક તૃત્યાંશ લોકો ખાદ્ય સામગ્રીનો વેપાર કરતાં હતાં.

વર્ષ 1934માં શહેર દ્વારા મુખ્ય લૉરેલ સ્ટ્રીટના ખૂણા પર સ્થિત ફેડરલ કોર્ટને સિટી હૉલ સ્વરૂપે ઉપયોગ કરવા ખરીદવામાં આવી.  નજીકના વિન્સબોરોમાંથી લાવવામાં આવેલ ગ્રેનાઇટથી બનેલા કોલંબિયા સિટી હૉલ નેશનલ રજીસ્ટર ઓફ હિસ્ટોરીક પ્લેસની યાદીમાં સામેલ છે. રાષ્ટ્રપતિ યુલિસેસ એસ ગ્રેટના ફેડરલ આર્કિટેક્ટ (વાસ્તુકાર) આલ્ફ્રેડ બિલ્ટ મિલેટ દ્વારા રૂપરેખા તૈયાર પામેલા આ મકાનનું નિર્માણ વર્ષ 1876માં પૂરું થયું. વોશિંગ્ટન ડી સીમાં પોતાના કાર્યકારિણી કાર્યાલય મકાનની રૂપરેખા માટે વિશેષ સ્વરૂપે જાણીતા મિલેટે આ મકાનની રૂપરેખા એક ક્લોક ટાવર સાથે તૈયાર કરી હતી.  પણ તેના માટે વધારે મૂડીની જરૂરી હોવાથી તેને પડતી મૂકવામાં આવી હતી.  સિટી હૉલની દિવાલો પર કોલંબિયાની શરૂઆતની ઐતિહાસિક તસ્વીરો સાથે મિલેટના મૂળ ચિત્રની નકલો જોઈ શકાય છે. 

તે સમયે નેતાઓ દ્વારા સૈન્ય સ્થાપનને જરૂરી સ્થાયિત્વ પ્રદાન કર્યું તાં ફરી સક્રિય થયેલો જેક્સન કેમ્પ વર્ષ 1940માં ફોર્ટ જેક્સન બની ગયો. પેન્ટાગોન તરફથી મંજૂરી મળતાં વર્ષ 1968ની શરદ ઋતુમાં કિલ્લાને શહેરમાં ભેળવી દેવાયો.

1940ના દાયકાની શરૂઆતમાં, [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]માં અમેરિકાના પ્રવેશ માટે કારણભૂત બનેલા પર્લ હાર્બરના પ્રસિદ્ધ હુમલાના થોડા સમય પછી લેફ્ટનન્ટ કર્નલ જિમ્મી ડુલિટિલ અને તેમના પ્રસિદ્ધ પાયલોટોના જૂથે ટોક્યો પર ડુલિટિલ હુમલા માટે તાલીમ શરૂ કરી,જે અત્યારે કોલંબિયા મહાનગર હવાઇમથક છે.&lt;ref&gt;[http://www.columbiasouthcarolina.com/airport.html કોલંબિયા મેટ્રોપોલિટન એરપોર્ટ- કોલંબિયા,એસસી- કોલંબિયાનું એરપોર્ટ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322175251/http://www.columbiasouthcarolina.com/airport.html |date=2007-03-22 }}. કોલંબિયાસાઉથકારોલિના ડોટ કોમ.  સુધારો 2010-09-29&lt;/ref&gt; તેમને બી-25 મિશેલ બોંબવર્ષકોમાં તાલીમ આપવામાં આવી. વિમાનનું આ જ મોડલ હવે કોલંબિયાના ઓવેન્સ ફિલ્ડના કર્ટિસ-રાઇટ હેંગરમાં સ્થિત છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.columbiadevelopment.org/attractions_scdc.asp |title=સાઉથ કોલંબિયા ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન  |access-date=2010-12-21 |archive-date=2007-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070313043541/http://www.columbiadevelopment.org/attractions_scdc.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

1940ના દાયકાને કોલંબિયામાં જિમ ક્રોનાં કાયદાઓઅને રંગભેદને દૂર કરવાના પ્રયાસોની શરૂઆત સ્વરૂપે જોવામાં આવે છે.  વર્ષ 1945માં એક સંઘ ન્યાયાધિશએ શહેરના કાળા શિક્ષકો તેમની સમકક્ષના ગોરા શિક્ષકો જેટલું વેતન મેળવવાને હકદાર છે તેવો ચુકાદો આપ્યો. જોકે તે પછીના વર્ષોમાં રાજ્યએ કાળા શિક્ષકો પાસેથી તેમની શૈક્ષણિક માન્યતા છીનવી લેવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.  શહેરના કાળા નાગરિકોએ સમાનતાની માગણી કરી હતી તેવા મુદ્દાઓમાં મતદાનનો અધિકાર આપવાનો અને ભેદભાવ (ખાસ કરીને સરકારી શાળાઓ વિશે) દૂર કરવાની વાત સામેલ હતી.  21 ઓગસ્ટ, 1962ના રોજ શહેરના કેન્દ્રીય વ્યાવસાયિક વિસ્તાર (ડાઉનટાઉન)માં સ્થિત આઠ ચેઇન સ્ટોર દ્વારા પહેલી વખત કાળા અમેરિકનોને લંચ (બપોરનું ભોજન) પીરસવામાં આવ્યું.  દક્ષિણ કેરોલિના વિશ્વવિદ્યાલયે વર્ષ 1963માં પહેલી વખત શ્યામ કે અશ્વેત કે કાળા વિદ્યાર્થીઓને પ્રવેશ આપ્યો. લગભગ તે સમયની આસપાસ અમેરિકનોમાં રંગભેદની માન્યતા મોટા પાયે દૂર થઈ ગઈ હતી. અશ્વેત અમેરિકનોએ જુદી જુદી નગરપાલિકના બોર્ડના પંચમાં સભ્યપદ મેળવ્યું અને શહેરના સત્તામંડળ દ્વારા કામ પર રાખવાની ભેદભાવ વિનાની અને સમાનતા સ્થાપિત કરતી નીતિ અપનાવી હતી. આ જ પ્રકારની અન્ય બાબતોના કારણે શહેરની પ્રતિષ્ઠામાં વધારો થયો અને વર્ષ 1964માં બીજી વખત (પહેલી વખત 1951માં) તેને ઓલ-અમેરિકા સિટી એવોર્ડ મળ્યો. વર્ષ 1965માં ''ન્યૂઝવીક '' સામયિકમાં પ્રકાશિત થયેલા એક લેખમાં એક શહેર સ્વરૂપે કોલંબિયાની પ્રશંસા કરવામાં આવી અને લખ્યું કે &quot;આ શહેરે રંગભેદના સિદ્ધાંતરૂપી પ્લેગમાંથી મુક્તિ મેળવી લીધી છે.&quot;

1950ના દાયકા દરમિયાન આ વિસ્તારની વસતી સતત વધતી રહી અને કોલંબિયા શહેરની મર્યાદામાં રહેતા 97,433 લોકોની સાથે 1,86,844થી વધીને 2,86,828 થઈ ગઈ. આ રીતે તેમાં 40 ટકાની વૃદ્ધિ જોવા મળી છે.
[[ચિત્ર:Robert Mills House.jpg|right|thumb|રોબર્ટ મિલ્સ હાઉસ]]
કોલંબિયા શહેર અત્યારે જે સ્વરૂપે છે, તેને આકાર આપવામાં ઐતિહાસિક પરિક્ષણે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. વર્ષ 1967માં ઐતિહાસિક રોબર્ટ મિલ્સ હાઉસનું પુનર્નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, જેણે હેમ્પટન-પ્રેસ્ટન હાઉસ જેવી ઐતિહાસિક રચનાઓ અને રાષ્ટ્રપ્રમુખ વુડ્રો વિલ્સન, મેક્સી ગ્રેગ, મેરી બોયકિન ચેસ્ટનટ, સેલિયા મેન સાથે જોડાયેલા ઘરોને નવિનીકરણ અને પુનર્નિર્માણ માટે પ્રેરિત કર્યા. 1970ના દાયકાની શરૂઆતમાં દક્ષિણ કેરોલિના વિશ્વવિદ્યાલયએ પોતાના 'હૉર્સશૂ'ના નવીનીકરણની પહેલ કરી.  તે સમયે ઐતિહાસિક હિતમાં વૃદ્ધિ થવાના કારણે તે વિસ્તારના અનેક સંગ્રહાલયોને પણ લાભ મળ્યો, જેમાં ફોર્ટ જેક્સન મ્યુઝિયમ, દક્ષિણ કેરોલિના વિશ્વવિદ્યાલય સંકુલ સ્થિત ધ મેક્કિસિક મ્યુઝિયમ સામેલ છે. મુખ્યત્વે 1988માં ખોલવામાં આવેલા દક્ષિણ કેરોલિના સ્ટેટ મ્યુઝિયમને મોટો ફાયદો થયો હતો.

મેયર કિર્કમેન ફિનેલ જૂનિયરે ઐતિહાસિક કોંગારી વિસ્ટા જિલ્લામાં સીબોર્ડ પાર્કના નવિનીકરણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. સીબોર્ડ પાર્કને હવે ફિનલે પાર્ક કહેવાય છે. તેની સાથે સંકિલત છ કરોડ ડોલરનું પાલમેટ્ટો સેન્ટર પેકેજ આપવામાં આવ્યું જેના કારણે કોલંબિયાને ઓફિસ ટાવર, પાર્કિંગ ગેરેજ અને કોલંબિયા મેરિયટ મળ્યું, જેને 1983માં ખોલવામાં આવ્યું હતું. 

વર્ષ 1980માં કોલંબિયા મેટ્રોપોલિયનની વસતી 4,10,088 થઈ ગઈ અને 1990માં આ આંકડો લગભગ 4,70,000ને પાર કરી ગયો.

=== તાજેતરનો ઇતિહાસ ===
[[ચિત્ર:LookingdownMainSt.jpg|left|thumb|એસસી સ્ટેટહાઉસ સ્ટેપ્સ પરથી મેઇન સ્ટ્રીટ કોરીડોરનો વ્યુ]]
1990 અને 2000ના શરૂઆતના દાયકાઓમાં શહેરીના મઘ્ય વિસ્તારમાં જીવતંતા જોવા મળી હતી.  એક સમયે વેરહાઉસ ડિસ્ટ્રિક્ટ તરીકે જાણીતો કોંગારી વિસ્ટા જિલ્લો ગેરવાઇસ સ્ટ્રીટ સાથે વિવિધ આર્ટ ગેલેરી, દુકાનો અને રેસ્ટોરાંથી ધમધમતો જિલ્લો બની ગયો.  કોલોનિયલ લાઇફ એરેના (જે અગાઉ કેરોલિના સેન્ટર તરીકે જાણીતો હતો) વર્ષ 2000માં ખોલવામાં આવ્યો, જેના પગલે અનેક મોટા નામો ધરાવતા સંગીત સમારંભો અને કાર્યક્રમોમાં આવ્યો.  કોલંબિયા મેટ્રોપોલિટન કન્વેન્શન સેન્ટર વર્ષ 2004માં ખોલવામાં આવ્યું અને એક નવી પરંપરા કેન્દ્રિત હોટલ સપ્ટેમ્બર, 2007માં ખોલવામાં આવી.

== ભૂગોળ અને આબોહવા ==
કોલંબિયાની સૌથી રસપ્રદ ભૌગોલિક વિશિષ્ટતા ફોલ લાઇન છે, જે ઊંચી જમીન અને કિનારાના મેદાન વચ્ચે સરહદનું કામ કરે છે તથા જેના કારણે પહાડી વિસ્તારોની નદીઓ ઝરણાં સ્વરૂપે મેદાનોમાં પહોંચે છે અથવા નદીઓમાં જળપ્રવાહ અત્યંત ઝડપી હોય છે.  કોલંબિયા કોંગારી નદીના ઝરણાના કિનારે વિકસ્યું છે, જે બ્રોડ નદી અને સાલુડા નદીના સંગમે બન્યું છે. નદીમાં નૌકાપરિવહન માટે કોંગારી સૌથી વધુ અંતરે સ્થિત દેશી કેન્દ્ર હતું.  કોલંબિયામાં મિલોને શરૂઆતમાં વીજળી ઝરણાના પાણીમાંથી મળતી હતી.  શહેરનું મૂડીકરણ તે સ્થાને થયું જ્યાં ત્રણ નદીઓ સામેલ છે અને તેનું નામ &quot;ધ કોલંબિયા રિવરબેન્ક ક્ષેત્ર&quot; રાખવામાં આવ્યું. કોલંબિયા [[એટલાન્ટીક મહાસાગર|એટલાન્ટિક મહાસાગર]] અને બ્લુ રિઝ પહાડોના લગભગ અડધા માર્ગે સ્થિત છે અને 292 ફૂટ (89 મીટર) ઊંચાઈ પર સ્થિત છે.{{convert|292|ft|m|abbr=on}} 

સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા જનગણના બ્યૂરો અનુસાર, શહેરનો કુલ વિસ્તાર{{convert|127.7|sqmi|km2}} છે, જેમાં જમીનવિસ્તાર{{convert|125.2|sqmi|km2}} છે અને {{convert|2.5|sqmi|km2}}તેનો ભાગ (1.96%)પાણીનો છે.  કોલંબિયાનો જમીન વિસ્તાર લગભગ 2/3 ભાગ ફોર્ટ જેક્સનના સૈન્ય સંકુલમાં સ્થિત છે જેમાં મોટા ભાગની જમીન તાલીમ માટે ખાલી પડી છે.{{convert|81.2|sqmi|km2}}  શહેરનો વાસ્તવિક રહેવાસી વિસ્તાર ચોરસ માઇલથી થોડો વધારે છે. {{convert|50|sqmi|km2}}

કોલંબિયામાં હળવો શિયાળો, ગરમ વસંત અને શરદ ઋતુઓ તથા અત્યંત ગરમ અને ભેજયુક્ત ઉનાળા સાથે બાષ્પીય ઉપઉષ્ણકટિબંધીય હવામાન (કોપેન ''સીએફએ '' (Köppen CFA)) જોવા મળે છે.  આ વિસ્તારમાં સરેરાશ 56 રાત ગલનબિંદુની નીચેના તાપમાનથી યુક્ત હોય છે, પણ તેનાથી વધુ ઠંડી ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. શહેર માટે પ્રચારનું હાલનું સૂત્ર &quot;પ્રસિદ્ધ ગરમ કોલંબિયા&quot; છે. પણ આ સૂત્રને વર્ષ 1865માં જનરલ વિલિયમ ટી શરમનના નેતૃત્વમાં કેન્દ્રીય બળોએ કબજો કર્યા પછી શહરને ભસ્મીભૂત કરનાર આગના એક કુટિલ સંદર્ભ સ્વરૂપે પણ જોવામાં આવે છે. 

{{convert|48.3|in|mm|sigfig=3}}વાર્ષિક &lt;ref name=&quot;NCDC&quot;&gt;{{cite web
  | url = http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim20/sc/381939.pdf
  | title = NCDC: U.S. Climate Normals
  | access-date = 2010-05-15
  | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] }}&lt;/ref&gt;વરસાદ ઉનાળાના મહિનાઓમાં સૌથી વધુ થાય છે અને વસંત તથા પાનખર ઋતુમાં સૌથી ઓછો થાય છે.&lt;ref name=&quot;NCDC&quot;&gt;&lt;/ref&gt;  '''સરેરાશ ''' બરફવર્ષા થાય છે{{convert|2.1|in|cm|1}}, પણ મોટા ભાગના વર્ષોમાં કોઈ બરફવર્ષા થતી નથી, તેથી મધ્ય ઋતુગત માત્રા શૂન્ય છે.&lt;ref name=&quot;NCDC&quot;&gt;&lt;/ref&gt; દક્ષિણપૂર્વના અન્ય શહેરોની જેમ આ શહેર પણ વિપરીત વર્તણૂક ધરાવે છે, જે ઓઝોન અને અન્ય પ્રદૂષકોને જકડી લે છે.

{{Weather box
|location = Columbia, South Carolina ([[Columbia Metropolitan Airport|Columbia Airport]])
|single line = y
|Jan high F = 55.1
|Feb high F = 59.5
|Mar high F = 67.4
|Apr high F = 75.6
|May high F = 83.1
|Jun high F = 89.1
|Jul high F = 92.1
|Aug high F = 90.0
|Sep high F = 84.8
|Oct high F = 75.8
|Nov high F = 66.7
|Dec high F = 57.8
|year high F = 74.8
|Jan low F = 34.0
|Feb low F = 36.3
|Mar low F = 43.5
|Apr low F = 50.7
|May low F = 60.0
|Jun low F = 67.9
|Jul low F = 71.8
|Aug low F = 70.6
|Sep low F = 64.6
|Oct low F = 51.5
|Nov low F = 42.6
|Dec low F = 36.1
|year low F = 52.5
|Jan precipitation inch = 4.66
|Feb precipitation inch = 3.84
|Mar precipitation inch = 4.59
|Apr precipitation inch = 2.98
|May precipitation inch = 3.17
|Jun precipitation inch = 4.99
|Jul precipitation inch = 5.54
|Aug precipitation inch = 5.41
|Sep precipitation inch = 3.94
|Oct precipitation inch = 2.89
|Nov precipitation inch = 2.88
|Dec precipitation inch = 3.38
|precipitation colour = green
|year precipitation inch = 48.27
|Jan snow inch = 0.6
|Feb snow inch = 1.1
|Mar snow inch = 0.3
|Apr snow inch = 0
|May snow inch = 0
|Jun snow inch = 0
|Jul snow inch = 0
|Aug snow inch = 0
|Sep snow inch = 0
|Oct snow inch = 0
|Nov snow inch = 0
|Dec snow inch = 0.1
|year snow inch = 2.1
|Jan precipitation days = 11
|Feb precipitation days = 9.1
|Mar precipitation days = 10
|Apr precipitation days = 7.7
|May precipitation days = 8.6
|Jun precipitation days = 10.3
|Jul precipitation days = 11.5
|Aug precipitation days = 10.3
|Sep precipitation days = 8.1
|Oct precipitation days = 6.4
|Nov precipitation days = 7.5
|Dec precipitation days = 9.6
|unit precipitation days = 0.01 in
|Jan snow days = 0.4
|Feb snow days = 0.4
|Mar snow days = 0.2
|Apr snow days = 0
|May snow days = 0
|Jun snow days = 0
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 0
|Oct snow days = 0
|Nov snow days = 0
|Dec snow days = 0.1
|unit snow days = 0.1 in
|Jan sun = 173.6
|Feb sun = 183.6
|Mar sun = 238.7
|Apr sun = 270.0
|May sun = 291.4
|Jun sun = 279.0
|Jul sun = 285.2
|Aug sun = 263.5
|Sep sun = 240.0
|Oct sun = 235.6
|Nov sun = 195.0
|Dec sun = 173.6
|year sun = 2829.2
|source 1 = NOAA,&lt;ref name = NCDC /&gt;  HKO &lt;ref name= HKO &gt;{{cite web
  | url = http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/n_america/us/columbia_e.htm
  | title = Climatological Normals of Columbia
  | access-date = 2010-05-14
  | publisher = [[Hong Kong Observatory]] }} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;
|date=August 2010
}}

== મહાનગરીય વિસ્તારો ==
અમેરિકાના વસતીગણતરી વિભાગે વર્ષ 2009માં લગાવવામાં આવેલા અનુસાર કોલંબિયાના મહાનગરીય વિસ્તારોની વસતી 7,44,430 હતી. કોલંબિયા-ન્યૂબેરી સંયુક્ત સ્ટેટેસ્ટિકલ વિસ્તારની રચના કરવા કોલંબિયાને ન્યૂબેરી મહાનગરીય વિસ્તાર સાથે ભેળવવામાં આવ્યું, જ્યાં વર્ષ 2009ની વસતીગણતરી અનુસાર 7,83,493 હોવાનો અંદાજ છે અને આ દક્ષિણ કેરોલિના બીજું સૌથી મોટું અને સૌથી ઝડપથી વધતી સીએસએ (CSA) છે.

કોલંબિયાની મહાનગરીય તાલુકામાં સામેલ છેઃ

* રિચલેન્ડ તાલુકા
* લેક્સિંગ્ટન તાલુકા 
* ફેરફિલ્ડ તાલુકા 
* કેલહોન તાલુકા 
* કેરશાવ તાલુકા 
* સલુડા તાલુકા

કોલંબિયાના ઉપનગરો અને પરિસરમાં સામેલ છેઃ

{{Col-begin}}
{{Col-1-of-2}}
* સેન્ટ એંડ્રુઝ, રિચલેન્ડ કાઉન્ટીઃ વસ્તી 21,814 (અસંગઠિત)
* સેવન ઓક્સ, લેક્સિંગ્ટન કાઉન્ટીઃ વસ્તી 15,755 (અસંગઠિત)
* લેક્સિંગ્ટનઃ વસ્તી  14,329
* ડેન્ટસવિલ્લે, રિચલેન્ડ કાઉન્ટીઃ વસ્તી 13,009 (અસંગઠિત)
* પશ્ચિમ કોલંબિયા: વસ્તી  13,064
* કાયસે, લેક્સિંગ્ટન કાઉન્ટીઃ વસ્તી  12,150
{{Col-2-of-2}}
* ઇર્મો: વસ્તી  11,039
* ફોરેસ્ટ એકર્સ: વસ્તી  10,908
* વૂડફિલ્ડ, રિચલેન્ડ કાઉન્ટીઃ વસ્તી. 9238 (અસંગઠિત) 
* રેડ બેન્ક, લેક્સિંગ્ટન કાઉન્ટી: વસ્તી. 8811 (અસંગઠિત) 
* ઓક ગ્રોવ, લેક્સિંગ્ટન કાઉન્ટીઃ વસ્તી. 8183 (અસંગઠિત) 
* કેમડેન: વસ્તી. 6,682  6,682
* લુગોફ, કર્શાવ કાઉન્ટીઃ વસ્તી. 6278 (અસંગઠિત) 
{{Col-end}}

== આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓ ==
=== કાયદો અને સરકાર ===
કોલંબિયા શહેરની સરકાર કાઉન્સિલ-મેનેજર સ્વરૂપની છે.  દર ચાર વર્ષે મેયર અને નગર પરિષદની ચૂંટણી, કોઈ કાર્યકાળની સીમા વગર, બેકી વર્ષે વસંત ઋતુમાં ચૂંટણીનું આયોજન થાય છે.  કાઉન્સિલ-મેનેજર સીસ્ટમમાં અન્ય મેયરની જેમ કોલંબિયા મેયરને પરિષદ દ્વારા પસાર થયેલા વટહુકમોનો વીટો કરવાનો અધિકાર છે. વીટોને કાઉન્સિલની બે તૃતિયાંશ બહુમતી અટકાવી શકાય છે. કાઉન્સિલ એક શહેર વ્યવસ્થાપક (મેનેજર)ને મુખ્ય વહીવટી અધિકારીની સેવા માટે નિમે છે.  અત્યારે શહેરના મેનેજર સ્ટીવ ગેન્ટ છે. 

હાલના મેયર સ્ટીવ બિન્યામિન (ડી) છે.  કોલંબિયામાં દર ચાર વર્ષ પછી મેયરની ચૂંટણી થાય છે અને તેમના કાર્યકાળની સીમા હોતી નથી. 

નગર પરિષદ છ સભ્યોની બનેલી હોય છે. (ચાર જિલ્લામાંથી અને બે વ્યાપક વિસ્તારમાંથી હોય છે. નગર પરિષદ પર નીતિઓ અને કાયદા લાગૂ કરવાની જવાબદારી હોય છે, જેનાથી ભવિષ્ય સમુદાય અને આર્થિક વિકાસ માટે નિયમો અને વિનિમયોને લાગૂ કરવાની સાથે શહેર સેવાઓ અને ઓર્ડલી અને કુશળ સંચાલન માટે સહાયતા પ્રદાન કરવી.
&lt;br /&gt;
'''વ્યાપક''' 
* ટમાઇકા આઇઝેક ડિવાઇન
* ડેનિયલ જે રિક્કેંમેન

'''જિલ્લા''' 
* 1: સૈમ ડેવિસ 
* 2: બ્રાયન ડે કુઇન્સે ન્યૂમેન 
* 3: બેલિન્ડા ગેર્ગેલ 
* 4: લેયોના પ્લોઘ 

''કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિનાના ભૂતપૂર્વ મેયરો, અંગેનો સંબંધિત લેખ જુઓ '' 

શહેરનું પોલીસ દળ કોલંબિયા પોલીસ વિભાગ છે.  મુખ્ય પોલીસ શહેરના વ્યવસ્થાપક (મેનેજર)ને જવાબદાર હોય છે અત્યારે મુખ્ય પોલીસનું પદ ખાલી છે, પણ નગર પરિષદ હાલમાં રિચલેન્ડ કાઉન્ટી શેરિફ લિઓન લૉટને બંધારણીય વ્યવસ્થા અંતર્ગત સીપીડીની દેખરેખ રાખવાના પ્રસ્તાવની સમીક્ષા કરી રહી છે. &lt;ref&gt;બીમ, એડમ. (2010-07-15) [https://web.archive.org/web/20100716130436/http://www.thestate.com/2010/07/15/1377605/columbia-council-discusses-unification.html કોલંબિયા કાઉન્સીલ ડીસ્કસઝ યુનિફિકેશન પ્રપોઝલ- લોકલ.]. ધીસ્ટેટ ડોટ કોમ.  સુધારો 2010-09-29&lt;/ref&gt;

દક્ષિણ કેરોલિનાનો સુધારણા વિભાગ કોલંબિયામાં જુદી જુદી સંશોધન સેવાઓ પૂરી પાડે છે. તેનું વડુંમથક કોલંબિયામાં છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.doc.sc.gov/institutions/institutions.jsp ઈસ્ટીટ્યુશનસ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100924093332/http://www.doc.sc.gov/institutions/institutions.jsp |date=2010-09-24 }}.&quot; સાઉથ કારોલિના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કરેકશનસ.  ૧૭ ઓગસ્ટ, 2009ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt; તેમાં બ્રોડ નદી સુધારક સંસ્થા,&lt;ref&gt;&quot;[http://www.doc.sc.gov/institutions/brci.jsp બોર્ડ રીવર રીકરેક્શનલ ઈન્સ્ટીટ્યુશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100924094750/http://www.doc.sc.gov/institutions/brci.jsp |date=2010-09-24 }}.&quot; સાઉથ કારોલિના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કરેકશન.  17 ઓગસ્ટ, 2009ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt; ગુડમેન સુધારક સંસ્થા,&lt;ref&gt;&quot;[http://www.doc.sc.gov/institutions/goodman.jsp ગુડમેન કરેક્શનલ ઈન્સ્ટીટ્યુટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101013152334/http://www.doc.sc.gov/institutions/goodman.jsp |date=2010-10-13 }}.&quot; સાઉથ કારોલિના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કરેક્શનસ . ૧૭ ઓગસ્ટ, 2009ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt; કેમિલી ગ્રિફિન ગ્રેહામ સુધારક સંસ્થા,&lt;ref&gt;&quot;[http://www.doc.sc.gov/institutions/camille.jsp ગ્રાહમ (કેમીલ્લ ગ્રીફ્ફીન કરેકશનલ ઈન્સ્ટીટ્યુશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101013152338/http://www.doc.sc.gov/institutions/camille.jsp |date=2010-10-13 }}.&quot; સાઉથ કારોલિવા ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કરેકશ્નસ. 17 ઓગસ્ટ, 2009ના રોજ સુધારેલ. &quot;4450 બ્રોડ રીવર રોડ કોલંબિયા, એસસી 29210-4096&quot;&lt;/ref&gt; સ્ટીવેન્શન સુધારક સંસ્થા,&lt;ref&gt;&quot;[http://www.doc.sc.gov/institutions/stevenson.jsp સ્ટીવેનસન કરેકશનલ ઈન્સ્ટીટ્યુશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100926074054/http://www.doc.sc.gov/institutions/stevenson.jsp |date=2010-09-26 }}.&quot; સાઉથ કારોલિના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કરેક્શનસ. 17 ઓગસ્ટ, 2009ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt; કેમ્પબેલ અને પ્રી-રીલીઝ કેન્દ્ર&lt;ref&gt;&quot;[http://www.doc.sc.gov/institutions/campbell.jsp કેમ્પબેલ પ્રી-રીલીઝ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101013152317/http://www.doc.sc.gov/institutions/campbell.jsp |date=2010-10-13 }}.&quot; સાઉથ કારોલિના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કરેકશનસ. ૧૭ ઓગસ્ટ, 2009ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt; સામાવેશ થાય છે. ગ્રેહામમાં રાજ્યની મૃત્યુદંડની સજા પામેલી મહિલાઓને રાખવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;&quot;[http://www.doc.sc.gov/institutions/camille.jsp ગ્રાહમ (કેમીલ્લ ગ્રીફ્ફીન કરેકશનલ ઈન્સ્ટીટ્યુશન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101013152338/http://www.doc.sc.gov/institutions/camille.jsp |date=2010-10-13 }}.&quot; સાઉથ કારોલિના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કરેક્શનસ . 17 ઓગસ્ટ, 2009ના રોજ સુધારેલ. &quot;આ સંસ્થા ગૃહિણીના મૃત્યુને નજીવું કરવા અને કાઉન્ટના સલામત રક્ષક તરીકેની ક્ષમતા સાથે મુખ્ય વિશિષ્ટ વ્યવસ્થાપક એક તરીકે પણ કાર્ય કરે છે.&quot;&lt;/ref&gt;  દક્ષિણ કેરોલિનાના પ્રાણદંડ કક્ષ બ્રોડ નદી પર સ્થિત છે.  1990થી 1997 સુધી રાજ્યના મૃત્યુદંડની સજા પામેલા પુરુષોને બ્રોડ રિવરમાં રાખવામાં આવતા હતા.&lt;ref name=&quot;Deathrow&quot;&gt;&quot;[http://www.doc.sc.gov/news/deathrow.jsp ડેથ રો/કેપિટલ પનીશમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007192915/http://www.doc.sc.gov/news/deathrow.jsp |date=2010-10-07 }}.&quot; સાઉથ કારોલિના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કરેકશ્નસ . ૧૭ ઓગસ્ટ, 2009ના રોજ સુધારેલ.&lt;/ref&gt;

=== સૈનિક સંસ્થાઓ ===
* ફોર્ટ જેક્સન
ફોર્ટ જેક્સન અમેરિકી સેનાની સૌથી મોટી તાલીમ પોસ્ટ છે.
* મૈક એન્ટાયર સંયુક્ત રાષ્ટ્રીય રક્ષક સ્ટેશન
દક્ષિણ કેરોલિના એર નેશનલ ગાર્ડની કમાન હેઠળ.

=== શિક્ષણ ===
==== કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ ====

કોલંબિયા, '''દક્ષિણ કેરોલિયના યુનિવર્સિટીનું ''' મુખ્ય સંકુલ છે, જે વર્ષ 1801માં દક્ષિણ કેરોલિના કોલેજ સ્વરૂપે શરૂ થઈ હતી અને વર્ષ 1906માં દક્ષિણ કેરોલિના યુનિવર્સિટી બની હતી.  યુનિવર્સિટી પાસે વિવિધ 350 ડિગ્રીના કાર્યક્રમ છે અને 15 ડિગ્રી આપતી કોલેજો અને સ્કૂલો અંતર્ગત 27,500થી વધારે વિદ્યાર્થીઓ રજિસ્ટર્ડ થાય છે.  આ એક સિટી યુનિવર્સિટી છે, જે કોલંબિયામાં સ્થિત છે. [[ચિત્ર:Usc horseshoe.jpg|thumb|right|યુએસસી ખાતે હોરશુ]]
કાર્નેગી ફાઉન્ડેશન ફોર ધ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ ટીચિંગ દ્વારા યુનિવર્સિટીને &quot;અત્યંત મોટા પાયે સંશોધન પ્રવૃત્તિ&quot; માટે એક સંશોધન સંસ્થા સ્વરૂપે માન્યતા આપી છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://chronicle.com/temp/email2.php?id=czpnTTzqqrsrkfq3Ht4cfqHdSZkQynYB |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-21 |archive-date=2007-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014025642/http://chronicle.com/temp/email2.php?id=czpnTTzqqrsrkfq3Ht4cfqHdSZkQynYB |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  સ્કૂલની પાસે પણ જગપ્રસિદ્ધ આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર કાર્યક્રમ છે અને ઉપસ્નાતક આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર કાર્યક્રમ માટે તે દેશમાં પ્રથમ ક્રમાંકે અને વર્ષ 2006માં યુ એસ ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટ કોલેજ અને સ્નાતક માર્ગદર્શિકામાં તેના સ્નાતક આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર કાર્યક્રમ માટે બીજા ક્રમ પર છે.  દક્ષિણ કેરોલિના યુનિવર્સિટીની 101 યુનિવર્સિટી કાર્યક્રમોને પણ યુ એસ ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટમાં દેશના આ પ્રકારના સર્વોચત્તમ કક્ષાના કાર્યક્રમોમાંના એક કાર્યક્રમ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.  આ યુનિવર્સીટી દેશના પ્રથમ નેશનલ સાયન્ય ફાઉન્ડેશન ઈન્ડસ્ટ્રીઝ /ફ્યુઅલ સેલ માટે યુનિવર્સિટી કોઓપરેટીવ રીસર્ચ સેન્ટરનું પણ ઘર છે.

દક્ષિણ કેરોલિના યુનિવર્સિટીને વૈશ્વિક સ્તરની સંશોધન અને ટેકનોલોજી સ્કૂલ બનાવવાની દિશામાં સક્ષમ પહેલ કરતાં યુનિવર્સિટી ઇનોવિસ્ટા બનાવી રહી છે, જે મૂળ સંકુલ અને કોંગારી નદીના કિનારા વચ્ચે સ્થિત એક અદ્વિતીય &quot;નવસંશોધન જિલ્લો&quot; હશે.  ઇનોવિસ્ટાનું લક્ષ્ય માપદંડ નિર્ધારિત કરનાર વાતાવરણ બનાવવાનું છે, જે સમકાલિન શહેરી વાતાવરણની અંદર રીટેલ, રેસ્ટોરાં, રહેઠાણ અને સ્થિત મનોરંજક સુવિધાઓનો સમન્વય સાથે જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રોના સંશોધન અને સંશોધનકર્તાઓને દ્વારા જીવંતતા દર્શાવે છે. 

કોલંબિયામાં નીચે મુજબ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ પણ છેઃ 
* '''એલન યુનિવર્સિટી'''  - એલન યુનિવર્સિટીની સ્થાપના વર્ષ 1870માંઆફ્રિકન મેથોડિસ્ટ એપિસ્કોપલ ચર્ચ એ કરી હતી.  તેનો પ્રખ્યાત ઇતિહાસ છે. 
* '''બેનેડિક્ટ કોલેજ'''  - વર્ષ 1870માં સ્થાપિત, બેનેડિક્ટ એક સ્વતંત્ર સહશિક્ષણ કોલેજ છે.  બેનેડિક્ટ 39 યુનાઇટેડ નીગ્રો કોલેજ ફંડ શાળાઓમાંની સૌથી ઝડપથી પ્રગતિ કરનારી એક છે.  શાળાઓ રજિસ્ટ્રેશનની વૃદ્ધિ સાથે બેનેડિક્ટએ સરેરાશ સેટ સ્કોર, ઓનર્સ કોલેજોમાં રજિસ્ટ્રેશન રેટ, મૂડી આપનાર ડોલરો અને સંશોધન માટે અસંખ્ય દાનમાં પણ વધારો કર્યો છે.  તાજેતરમાં બેનેડિક્ટમાં જુદાં જુદાં વિવાદોની હારમાળા સર્જાઈ હતી, જેમાં પોતાના પ્રયાસોના&lt;ref&gt;[http://www.capmag.com/article.asp?ID=3967 ધી એકેડેમીક હોલસ ઓફ સ્ટુપીડીટીઃ સકસેસ ઈક્વલસ એફર્ટ બાય વોલ્ટર વિલિયમ, કેપિયાલીઝમ મેગેઝીન ]&lt;/ref&gt; આધારે 60 ટકા સુધીનો ગ્રેડ સામેલ છે. તેના પગલે તેને માન્યતા ગુમાવવાનું જોખમ ઊભું થયું હતું.  જોકે હાલના મહિનાઓમાં કોલેજે તેની નાણાકીય સ્થિતિમાં સુધારો કર્યો છે અને હવે પોતાના વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં વધારો કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. 
* '''કોલંબિયા કોલેજ ''' - વર્ષ 1854માં સ્થાપિત કોલંબિયા કોલેજ એક ખાનગી કોલેજ છે. ચાર વર્ષ મહિલાઓ માટે ઉદાર કળા કોલેજ, સહશિક્ષણની સાથે સાંજની કોલેજ અને સ્નાતક કોલેજ પણ છે. યુ. એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટ દ્વારા 1994થી આ કોલેજને દક્ષિણમાં ટોચની 10 પ્રાદેશિક ઉદાર કળા કોલેજમાંથી એક કોલેજ તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. 
* '''કોલંબિયા આંતરરાષ્ટ્રીય યુનિવર્સિટી ''' - કોલંબિયા આંતરરાષ્ટ્રીય યુનિવર્સિટી [[બાઇબલ]] પર આધારિત ખાનગી ખ્રિસ્તી સંસ્થા છે જે &quot;પુરુષો અને મહિલાઓના તારણહારને જાણવા અને તેમના વિશે જણાવવા તૈયાર કરવા&quot; પ્રતિબદ્ધ છે.  વર્ષ 1923માં સ્થાપિત સીઆઇયુ (CIU)ને દુનિયામાં મંત્રાલય તાલીમ કાર્યક્રમ પ્રદાન કરનાર મુખ્ય કેન્દ્ર સ્વરૂપે માન્યતા મળી છે.{{Citation needed|date=April 2007}}
* '''લુથેરાન થીયોલોજીકલ સાઉધર્ન સેમિનરી'''  - 1830માં સ્થાપિત આ સંસ્થા અમેરિકામાં ઈવાનગેલીકલ લુથેરાન ચર્ચની પાદરીઓ તૈયાર કરવાની શાળા છે.  ઉત્તર અમેરિકામાં સૌથી જૂનાં લુથેરાન શૈક્ષણિક કેન્દ્રોમાંથી એક છે, સાઉધર્ન ધર્મશાસ્ત્રની પૂર્ણ સ્વરૂપે માન્યતાપ્રાપ્ત કોલેજ છે, જેમાં મહિલાઓ અને પુરુષોને ચર્ચના વ્યવસ્થાપન અને મંત્રાલયો માટે વિધિવત રીતે તૈયાર કરવામાં આવે છે.  વૂડેડ {{convert|17|acre|m2|sing=on}}સંકુલ કોલંબિયાના સેમિનરી રીઝની ઉપર સ્થિત છે, જે મિડલેન્ડ્સનું સર્વોચ્ચ બિંદુ છે અને શહેરના ભૌગોલિક કેન્દ્ર પાસે છે. 
* '''મિડલેન્ડ્સ ટેકનિકલ કોલેજ'''  - મિડલેન્ડ્સ ટેક એ સાઉથ કેરોલિના ટેકનિકલ કોલેજ સીસ્ટમનો ભાગ છે. અહીં બે વર્ષની વિસ્તૃત, જાહેર, સામુદાયિક કોલેજ છે. અહીં ચાર વર્ષમાં કોલેજ હસ્તાંતરણનો વિકલ્પ છે અને શિક્ષણ સતત ચાલુ રહી શકે છે.  નાના વર્ગો વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન અને વિદ્યાર્થી સમર્થન સેવાઓ પ્રદાન કરે છે.  કોલેજમાં ભણાવતા મોટા ભાગના શિક્ષકોએ સ્નાતકોત્તર કે 'ડૉક્ટર'ની પદવી મેળવેલી છે. 
* '''ફોર્ટિસ કોલેજ ''' &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fortis.edu/columbia.php |title=ફોર્ટીઝ કોલેજ – કોલંબિયા  |access-date=2010-12-21 |archive-date=2010-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903062339/http://www.fortis.edu/columbia.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;- ફોર્ટિસ કોલેજ એજ્યુકેશનલ એફીલીયેટ કોર્પોરેશનનો ભાગ છે, અને ઘણાં વિવિધ કારકિર્દીલક્ષી ડિગ્રી પ્રદાન કરે છે.
* '''રેમિંગ્ટન કોલેજ'''  - આ કોલેજની શરૂઆત માર્ચ, 2009માં કરવામાં આવી અને ડિપ્લોમાની પ્રથમ બેચ શરૂ થઈ છે - 26 મે, 2009ના રોજ વિદ્યાર્થીઓની શોઘ ચાલુ કરાઈ હતી. &lt;ref&gt;[http://www.remingtoncollege.edu/columbia-south-carolina-news રેમિન્ગટન કોલેજ કોલંબિયા કેમ્પસ ન્યુઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822071558/http://www.remingtoncollege.edu/columbia-south-carolina-news |date=2010-08-22 }}. રેમિન્ગટનકોલોજ ડોટ ઈડીયુ 29 સપ્ટેમ્બર ના રોજ સુધારેલ&lt;/ref&gt;
* '''[http://www.scsl.com સાઉથ કેરોલિના સ્કૂલ ઓફ લીડરશિપ]'''  - વર્ષ 2006માં સ્થાપિત સાઉથ કેરોલિના સ્કૂલ ઓફ લીડરશિપ (SCSL) માધ્યમિક પછી &quot;ખાલી વર્ષ&quot;ની શાળા છે, જે મુખ્યત્વે ઇસાઈ શિસ્ત અને નેતૃત્વ વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરે છે.&lt;ref&gt;[http://www.scsl.com • સાઉથ કારોલિના સ્કૂલ ઓફ લીડરશીપ•]. એસસીએસએલ ડોટ કોમ.  29 સપ્ટેમ્બર ના રોજ સુધારેલ &lt;/ref&gt;  એસસીએસએલ (SCSL) વેલી ફોર્જ ક્રિશ્ચિયન કોલેજમાંથી અભ્યાસક્રમનો ઉપયોગ કરે છે. 

કોલંબિયા જુદાં જુદાં વિસ્તરણ સંકુલોનું પણ કેન્દ્ર છે, જેમાં અર્સકિન થિયોલોજિકલ સેમિનરી, સાઉથ યુનિવર્સિટી અને યુનિવર્સિટી ઓફ ફોએનિક્સ પણ સામેલ છે. 

==== ખાનગી શાળા ====
* [http://www.benlippen.com બેન લીપ્પેન સ્કૂલ ]
* બેથેલ લર્નીંગ સેન્ટરસ 
* [http://www.cnhs.org કાર્ડીનલ ન્યુમેન હાઈ સ્કૂલ]
* સેન્ટ્રલ કારોલિના ક્રિશ્ચન એકેડમી
* [http://www.chabadofsc.com/templates/articlecco.htm?AID=449410 કોલંબિયા જેવિશ ડે સ્કૂલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708133322/http://www.chabadofsc.com/templates/articlecco.htm?AID=449410 |date=2011-07-08 }}
* કોલોનીઅલ ક્રિશ્ચન એકેડેમી 
* કોન્વેન્ટ ક્લાસીકલ ક્રિશ્ચન સ્કૂલ
* ગ્લેનફોરેસ્ટ સ્કૂલ
* [http://www.gracelions.com ગ્રેસ ક્રિશ્ચન સ્કૂલ]
* [http://www.hammondschool.org હામ્મોન્ડ સ્કૂલ]
* [http://www.HarmonySchoolsc.com હારમની સ્કૂલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309162750/https://harmonyschoolsc.com/ |date=2018-03-09 }}
* હેથવુડ સ્કૂલ
* હેરિટેજ ક્રિશ્ચન એકેડેમી 
* ઈસ્લામીક એકેડેમી ઓફ કોલંબિયા
* પાલ્મેટ્ટે બાપ્ટીસ્ટ એકેડેમી 
* સેન્ડહીલસ સ્કૂલ
* સેન્ટ જોહ્ન નેઉમાન્ન કેથોલીક સ્કૂલ 
* [http://www.stjosdevine.com/ સેન્ટ જોસેફ કેથોલીક સ્કૂલ ]
* સેન્ટ માર્ટીન ડે પોર્રેસ કેથોલીક સ્કૂલ 
* [http://www.stpeters-catholic-school.org/ સેન્ટ પીટરસ કેથોલીક સ્કૂલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208172913/http://www.stpeters-catholic-school.org/ |date=2011-02-08 }}
* ટીમ્મેરમેન સ્કૂલ 
* વી.વી રૈડ એલીમેન્ટરી 

==== જાહેર શાળાઓ ====
* રીચલેન્ડ કાઉન્ટી સ્કૂલ ડીસ્ટ્રીક્ટ વન 
* રીચલેન્ડ કાઉન્ટી સ્કૂલ ડીસ્ટ્રીક્ટ ટુ 
* લેક્સીન્ગટન કાઉન્ટી સ્કૂલ ડીસ્ટ્રીક્ટ વન 
* લેક્સીન્ગટન કાઉન્ટી સ્કૂલ ડીસ્ટ્રીક્ટ ટુ 
* લેક્સીન્ગટન એન્ડ રીચલેન્ડ કાઉન્ટી સ્કૂલ ડીસ્ટ્રીક્ટ ફાઈવ

=== આરોગ્ય વ્યવસ્થાઓ ===

[http://www.provhosp.com/ સિસ્ટર્સ ઓફ ચેરિટી પ્રોવિડેન્સ હોસ્પિટલ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219004846/http://www.provhosp.com/ |date=2008-12-19 }} એ સિસ્ટર્સ ઓફ ચેરિટી ઓફ સેન્ટ ઓગસ્ટિન (સીએસએ) (CSA) આરોગ્ય વ્યવસ્થા દ્વારા પ્રાયોજિત છે.  આ બિનલાભદાયક સંગઠનને 304 પથારી માટે લાઇસન્સ મળ્યું છે અને તેમાં ચાર સંસ્થાઓઃ પ્રોવિડન્સ હોસ્પિટલ, પ્રોવિડન્સ હર્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, પ્રોવિડન્સ હોસ્પિટલ નોર્થઇસ્ટ અને પ્રોવિડન્સ ઓર્થોપેડિક એન્ડ ન્યૂરો સ્પાઇન સામેલ છે.  પ્રોવિડન્સ હોસ્પિટલ મધ્ય કોલંબિયામાં આવેલી છે, જેની સ્થાપના વર્ષ 1938માં સિસ્ટર્સ ઓફ ચેરિટી ઓફ સેન્ટ ઓગસ્ટિને કરી હતી.  આ પ્રોવિડન્સ હાર્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના માધ્યમથી હ્રદયરોગની સારવાર પૂરી પાડે છે, જેને દક્ષિણ કેરોલિનામાં એક ગુણવત્તાયુક્ત કાર્ડિયાક કેન્દ્ર ગણવામાં આવે છે.  વર્ષ 1999માં સ્થાપિત પ્રોવિડન્સ હોસ્પિટલ નોર્થઇસ્ટ 46 પથારીવાળી એક કમ્યુનિટી હોસ્પિટલ છે, જે સર્જરી, ઇમરજન્સી સારવાર, મહિલાઓ અને બાળકો માટે સેવા અને પુનર્વસન સેવાઓ પૂરી પાડે છે.  પ્રોવિડન્સ નોર્થઇસ્ટ પ્રોવિડન્સ ઓર્થોપેડિક એન્ડ ન્યૂરો ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં આવેલી છે, જે વિવિધ બિમારીઓ અને હાડકાં, સાંધા અને મણકાની બિમારીઓની સારવાર કરે છે. 

[[ચિત્ર:PalmettoHealthBaptistHospital.jpg|thumb|left|પાલમેટો હેલ્થ બાપીસ્ટ હોસ્પિટલ]]
[http://www.palmettohealth.com/ પાલ્મેટો હેલ્થ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111220705/http://www.palmettohealth.com/ |date=2012-01-11 }} કોલંબિયામાં દક્ષિણ કેરોલિનાની એક બિનફાયદાકારક સેવાભાવી નિગમ છે, જેમાં પાલ્મેટો હેલ્થ રિચલેન્ડ અને પાલ્મેટો હેલ્થ બેપ્ટિસ્ટ હોસ્પિટલ સામેલ છે. પાલ્મેટો હેલ્થ, રિચલેન્ડ કાઉન્ટીના લગભગ 70 ટકા રહેવાસીઓ માટે સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ અને રિચલેન્ડ અને લેક્સિંગ્ટન બંને કાઉન્ટી માટે લગભગ 55 ટકા રહેવાસીઓ માટે સ્વાસ્થ્ય સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે.  તાજેતરમાં જ 40 મિલિયન ડોલરમાંથી પાલ્મેટો હેલ્થ બેપ્ટિસ્ટનું વિવિધ તબક્કામાં આધુનિકરણ થયું છે જેમાં {{convert|37000|sqft|m2|-2}}નવા બાંધકામ અને {{convert|81000|sqft|m2|-2}}નવીનીકરણનો સમાવેશ થાય છે.  વિસ્તૃત સ્વાસ્થ્ય વ્યવસ્થા પાલ્મેટો હેલ્થ ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્ટિપટલ અને પાલ્મેટો હેલ્થ હર્ટ હોસ્પિટલનું પણ સંચાલન કરે છે, જે સંપૂર્ણપણે હ્રદયરોગની સારવાર માટે સમર્પિત રાજ્યની પહેલી હોસ્પિટલ છે, તેને જાન્યુઆરી, 2006માં શરૂ કરવામાં આવી છે. પાલ્મેટો હેલ્થ સાઉથ કેરોલિના કેન્સર સેન્ટર, પાલ્મેટો હેલ્થ બેપ્ટિસ્ટ અને પાલ્મેટો હેલ્થ રિચલેન્ડ ખાતે દર્દીઓને સેવા પ્રદાન કરે છે. બંને સંસ્થાને અમેરિકન કોલેજ ઓફ સર્જન્સ કમિશને કેન્સર પર એક નેટવર્ક કેન્સર પ્રોગ્રામ સ્વરૂપે માન્યતા મળી છે. 

[http://www1.va.gov/directory/guide/facility.asp?ID=33&amp;amp;divisionId=ALL&amp;amp;map=1 ડબલ્યુએમ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221143512/http://www.va.gov/directory/guide/facility.asp?ID=33&amp;divisionId=ALL&amp;map=1 |date=2016-12-21 }}[http://www1.va.gov/directory/guide/facility.asp?ID=33&amp;amp;divisionId=ALL&amp;amp;map=1 જેનિંગ્સ બ્રાયન ડાર્ન વી એ મેડિકલ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221143512/http://www.va.gov/directory/guide/facility.asp?ID=33&amp;divisionId=ALL&amp;map=1 |date=2016-12-21 }} 216 પથારીની સુવિધા ધરાવે છે, જે તીવ્ર ચિકિત્સા, સર્જરી, માનસિક રોગ અને લાંબા સમય સુધી સારવાર પૂરી પાડતી સંસ્થા છે.  આ હોસ્પિટલ પ્રાથમિક, માધ્યમિક, તૃતિયક અને અન્ય કેટલાંક ક્ષેત્રોમાં સારવાર પૂરી પાડે છે.  હોસ્પિટલમાં સ્થિત યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથ કેરોલિને સ્કૂલ ઓફ મેડિસિનની માન્યતા મળી છે.  ફોર્ટ જેક્સનમાં સ્થિત મોંક્રિએફ આર્મી કમ્યુનિટી હોસ્પિટલ અને સમ્ટરમાં શો એએફબી ખાતે 20મા ચિકિત્સા સમૂહ વચ્ચે એક સમજૂતી થઈ છે.

=== પરિવહન ===
==== જન પરિવહન ====
સેન્ટ્રલ મિડલેન્ડ્સ રીજનલ ટ્રાન્ઝિટ ઓથોરિટી ('''CMRTA''' ) કોલંબિયાના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં જન પરિવહન માટે જવાબદાર સંસ્થા છે, આ વિસ્તારોમાં કેઇસ, વેસ્ટ કોલંબિયા, ફોરેસ્ટ એકર્સ, અર્કાડિયા લેક્સ, સ્પ્રિંગડેલ અને સેન્ટ એન્ડ્રૂઝનો સમાવેશ થાય છે. 
સીએમઆરટી કોલંબિયા અને તેના નજીકના ઉપનગરોમાં એક્સપ્રેસ શટલ્સ અને બસ સેવાનું સંચાલન કરે છે.  તેની સ્થાપના ઓક્ટોબર, 2002માં કરવામાં આવી હતી અને ત્યારે એસસીએએનએ (SCANA)એ કોલંબિયા શહેરમાં જાહેર પરિવહનની માલિકી પરત કરી હતી.  વર્ષ 2003થી સીએમઆરટીએ (CMRTA) બે લાખથી વધારે મુસાફરો માટે પરિવહન ઉપલબ્ધ કરાવે છે અને માર્ગ સેવાઓનું વિસ્તરણ કરીને 43 નવી એડીએ બસો શરૂ કરી છે, જેથી પરિવહન સુરક્ષિત અને વધુ આરામદાયક થઈ ગયું છે. સીએમઆરટીએ (CMRTA)એ કુદરતી ગેસ સંચાલિત 10 નવી બસોને પોતાના કાફલામાં જોડી છે.

સરકારોને સેન્ટ્રલ મિડલેન્ડ્સ કાઉન્સિલ રીજનમાં રેલ પરિવહનની ક્ષમતાની તપાસની પ્રક્રિયામાં સામેલ છે.  શહેર કોલંબિયામાં કેમ્ડેન, ન્યુબેરી અને બેટ્સબર્ગ-લીસવિલથી શરૂ થનાર માર્ગો પર વિચાર થઈ રહ્યો છે, સાથેસાથે કોલંબિયા અને શેરોલેટ વચ્ચે ભવિષ્યની દક્ષિણ-પૂર્વી ઊંચી ગતિ ધરાવતી રેલની બે મુખ્ય લાઇનને જોડતી સંભવિત લાઇન પણ વિચારાધિન છે.&lt;ref&gt;[http://www.redorbit.com/news/technology/417328/rail_transit_study_meetings_this_week_public_invited/ રેઈલ ટ્રાનઝીટ સ્ટડી ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

==== માર્ગો અને ધોરીમાર્ગો ====
દક્ષિણ કેરોલિનના જનસંખ્યા કેન્દ્રો વચ્ચે કોલંબિયાના કેન્દ્રમાં હોવાના કારણે આ ત્રણ આંતરરાજ્ય રાજમાર્ગો અને એક આંતરરાજ્ય માર્ગની સાથે પરિવહનનું કેન્દ્રબિંદુ બની ગયું છે. 

==== આંતરરાજ્ય ====
* [[ચિત્ર:I-26 (SC).svg|20px]] આઈ-26,
* [[ચિત્ર:I-20 (SC).svg|20px]] આઈ-20
* [[ચિત્ર:I-77 (SC).svg|20px]] આઈ-77
* [[ચિત્ર:I-126 (SC).svg|25px]] આઈ-126

==== યુ.એસ. રસ્તાઓ ====
* [[ચિત્ર:US 1.svg|20px]] યુએસ 1
* [[ચિત્ર:US 21.svg|20px]] યુએસ 21
* [[ચિત્ર:US 76.svg|20px]] યુએસ 76
* [[ચિત્ર:US 176.svg|25px]] યુએસ 176
* [[ચિત્ર:US 321.svg|25px]] યુએસ 321
* [[ચિત્ર:US 378.svg|25px]] યુએસ 378

==== દક્ષિણ કેરોલિના રાજ્ય રાજમાર્ગ ====
* [[ચિત્ર:South Carolina 12.svg|25px]] એસસી 12
* [[ચિત્ર:South Carolina 16.svg|25px]] એસસી 16
* [[ચિત્ર:South Carolina 48.svg|25px]] એસસી 48
* [[ચિત્ર:South Carolina 215.svg|25px]] એસસી 215
* [[ચિત્ર:South Carolina 262.svg|25px]] એસસી 262
* [[ચિત્ર:South Carolina 277.svg|25px]] એસસી 277
* [[ચિત્ર:South Carolina 555.svg|25px]] એસસી 555
* [[ચિત્ર:South Carolina 760.svg|25px]] એસસી 760
* [[ચિત્ર:South Carolina 768.svg|25px]] એસસી 768

==== હવાઇ માર્ગ ====
શહેર અને તેની આસપાસ કોલંબિયા મેટ્રોપોલિટન એરપોર્ટ આઇએટીએ:'''સીએઈ''' :આઇસીએઓ:'''કેસીએઈ''' ની સેવા ઉપલબ્ધ છે.  એરપોર્ટ માટે અમેરિકન ઇગલ, કોન્ટિનેન્ટલ એક્સપ્રેસ, ડેલ્ટા, યુનાઇટેડ એક્સપ્રેસ, અમેરિકન એરવેઝ એક્સપ્રેસ એરલાઇન્સની સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે.  રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં સીએઈના ભાડા દર 27.3 ગણા ઊંચા છે, તેથી નીચા દરના ઉણપને લીધે, રાષ્ટ્રીય અત્યંત ખર્ચાળ એરપોર્ટમાં સીએઈનો ક્રમાંક આવે છે. &lt;ref&gt;http://www.anna.aero/2010/10/13/analysis-of-air-fares-at-us-airports-reveals-that-florida-airports-are-good-value/&lt;/ref&gt;

આ ઉપરાંત, શહેરમાં રોઝવૂડમાં સ્થિત ઘણી નાની ઓવેન્સ ફિલ્ડની સેવાઓ પણ ઉપલબ્ધ છે.  તે રિચલેન્ડ કાઉન્ટી માટે મધ્યસ્થ એરપોર્ટની જેમ અને સામાન્ય વિમાનની જેવી સેવા પ્રદાન કરે છે. 

==== આંતરશહેરી રેલ્વે ====
શહેરમાં નિયમિત સ્વરૂપે એમટ્રેક સ્ટેશન પર સિલ્વર સ્ટાર ટ્રેનોની સેવા ઉપલબ્ધ છે, જે કોલંબિયાને ન્યૂયોર્ક સિટી, વોશિંગ્ટન ડીસી, સવન્ના, જેક્સવિલે, ઓરલેન્ડો, ટેમ્પા અને મિઆમી સાથે જોડે છે.  એમટ્રેક સ્ટેશન 850 સેન્ટ પુલસ્કી પર સ્થિત છે. 

==== આંતરશહેરી બસ ====
ગ્રેહાઉન્ડ લાઇન્સ શહેરના પૂર્વ ભાગમાં કોલંબિયાને આંતરશહેરી બસ પરિવહન પ્રદાન કરતી ગર્વાઇસ સ્ટ્રીટ પર એક સ્ટેશન સંચાલિત કરે છે. 

== શહેરના મધ્યભાગનો પુનરોદ્ધાર ==

[[ચિત્ર:Lady Street edited.jpg|thumb|right|ઐતિહાસિક કોનગારી વિસ્ટા ડિસ્ટ્રિકટ ડાઉનટાઉનમાં લેડી સ્ટ્રીટ]]
કોલંબિયા શહેરે તાજેતરમાં પુનર્વિકાસની અનેક યોજનાઓ પૂર્ણ કરી છે અને બીજા અનેક યોજના બનાવી છે. &lt;ref&gt;[http://free-times.com/index.php?cat=121304064644348&amp;amp;z_Issue_ID=11012601101081567&amp;amp;ShowArchiveArticle_ID=11012601101944477&amp;amp;Year=2010 આર્ચીવઝ- સેલીંગ ધી નોર્થ કોલંબિયા ટીફ, સીટી કાઉન્સીલ મેમ્બરસ પુશ ઓન.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711024958/http://free-times.com/index.php?cat=121304064644348&amp;z_Issue_ID=11012601101081567&amp;ShowArchiveArticle_ID=11012601101944477&amp;Year=2010 |date=2011-07-11 }}. મુક્ત સમય (2010-01-26).  29 સપ્ટેમ્બર ના રોજ સુધારેલ&lt;/ref&gt; કોંગારી વિસ્ટા, જે {{convert|1200|acre|km2|0|sing=on}}જિલ્લો કેન્દ્રીય વ્યાપાર જિલ્લા કોંગારી નદી તરફ આગળ વધે છે, ત્યાં અનેક ઐતિહાસિક ઇમારતોનો પુનરોદ્ધાર કરાયો છે.  અમેરિકાના આન્તરવિગ્રહ દરમિયાન સંઘના બિલોને છાપવા ઉપયોગ કરાયેલા ગ્રેવાઇસ અને હુગેરના ફેડરલ પ્રિન્ટિંગ પ્લાન્ટના અનુકૂલનશીલ પુનઃઉપયોગ તરફ ધ્યાન આપવું યોગ્ય છે.  પબ્લિક્સ કિરાણા દુકાનોની સાથે તેના સ્વરૂપને સંરક્ષિત કરવામાં શહેરએ સહયોગ કર્યો છે. જીતેલા કોલંબિયાને ઇન્ટરનેશનલ ડાઉનટાઉન એસોસિએશનનો એક પુરસ્કાર મળ્યો.&lt;ref&gt;[http://www.holmessmith.com/news/ : : : : એચએસડી, આઈએનસી. : : : :] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712213831/http://www.holmessmith.com/news/ |date=2011-07-12 }}. હોલમેસસ્મિથ ડોટ કોમ (2005-09-12). 29 સપ્ટેમ્બર ના રોજ સુધારેલ&lt;/ref&gt; વિસ્ટા જિલ્લામાં પણ એક નવું કન્વેન્શન સેન્ટર હિલ્ટન શરૂ થયું છે અને તાજેતરમાં એક રુથ ક્રિસ સ્ટેકહાઉસ શરૂ થયું છે.  અન્ય મુખ્ય નિર્માણ ચાલી રહ્યાં છે અને તાજેતરમાં પૂર્ણ થયેલા નિર્માણમાં ઉચ્ચસ્તરીય કોન્ડો, શહેરી રહેઠાણો, હોટેલ, મિશ્ર ઉપયોગ થઈ શકે તેવા માળખા અને લેડી સ્ટ્રીટ સાથે એક હોલસેલ કોરિડોરની સ્થાપનાનો સમાવેશ થાય છે. 
[[ચિત્ર:MainStreetbanner.jpg|thumb|left|મેઇન સ્ટ્રીટમાં ફરી જીવન અને ઉત્સાહ ભરી દેવાના પ્રયાસ રૂપ કોલંબિયાના ડાઉનટાઉન લાઇટપોસ્ટ પર લગાવવામાં આવેલું બેનર &quot;ન્યૂ મેઇન સ્ટ્રીટ&quot;]]
વિસ્ટાના મુખ્ય માર્ગ ગેર્વાઇસમાં જૂની ઇમારતોમાં હવે આર્ટ ગેલેરી, રેસ્ટોરાં, વિશિષ્ટ દુકાનો અને વ્યાવસાયિક ઓફિસ સ્થિત છે.  ગેર્વાઇસના છેડા નજીક દક્ષિણ કેરોલિના સ્ટેટ મ્યુઝીયમ અને એડવેન્ચર ચિલ્ડ્રન્સ મ્યુઝીયમ છે.  નજીકમાં જ વિદ્યાર્થીઓની ખાનગી હોસ્ટેલ અન્ય મકાન યોજના બની રહી છે. જૂનાં કેન્દ્રીય સુધારક સંસ્થાના સ્થાને થયેલ કેનાલસાઇડ ડેવલપમેન્ટ&lt;ref&gt;[http://www.CanalSideColumbia.com કેનલસાઈડ ડિપાર્ટમેન્ટ],&lt;/ref&gt; ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત છે.  પૂર્ણ નિર્માણ પછી વિકાસમાં 750 મકાનો હશે અને એ કોલંબિયાના કિનાર સુધી પ્રવેશમાર્ગ પ્રદાન કરશે.  વિસ્ટામાં હુગેર અને વિધાનસભાના માર્ગો વચ્ચે લેડી સ્ટ્રીટ અને પડોશી વિસ્તાર [http://www.fivepointscolumbia.com ફાઇવ પોઇન્ટ]ના પડોશી ક્ષેત્ર નવીનીકરણની યોજનામાંથી પસાર થઈ રહ્યાં છે, જેમાં મુખ્ય સ્વરૂપે અવરોધો અને ગટરોને દૂર કરવાની બાબતો સામેલ છે, તેમાં ઇંટોથી બનેલા ફૂટપાથ અને કોણીય પાર્કિંગ ઉમેરવામાં આવે છે.

વિશેષ પુનરોદ્ધારની યોજના પ્રયાસ મેઇન સ્ટ્રીટ પર કેન્દ્રીત છે, જેણે 1990ના દાયકામાં વિભાગીય અને વિશિષ્ટ સ્ટોર્સનું પલાયન જોયું હતું. મેઇન સ્ટ્રીટને એક વખત ફરી જીવંત વાણિજ્યિક અને રહેણાંક કોરિડોર સ્વરૂપે સ્થાપિત કરવાનું અને થોડા વર્ષ અગાઉ પલાયન થઈ ગયેલા મોટા ભાગના વ્યવસાયોને મેઇન સ્ટ્રીટ પર ગેર્વાઇસથી બ્લેન્ડિંગ સ્ટ્રીટ સુધી સ્થાપિત કરવાનું લક્ષ્યાંક છે.  હાલમાં મેઇન સ્ટ્રીટ પર પૂર્ણ થયેલા નોંધપાત્ર વિકાસમાં મુખ્ય અને ગેર્વાઇસ સ્ટ્રીટના ખૂણા પર 600 લાખ ડોલર ટાવરના એક 18 માળની બેન્ક અને 1441 મેઇન સ્ટ્રીટ ઓફિસ બિલ્ડિંગનું વેલ્સ ફાર્ગો બેન્ક (પહેલા વાચોવિયા બેન્ક)ના મિડલેન્ડ્સ મુખ્યાલય સ્વરૂપે નવીનીકરણ સામેલ છે.  તાજેતરના વિકાસમાં પવિત્ર ટ્રિનિટી ગ્રીક રુઢિચુસ્ત ચર્ચ માટે એક નવું ગર્ભગૃહ, નીકેલોડિઓન થિયેટરનું સ્થાન પરિવર્તન અને ઐતિહાસિક એફિર્ડ બિલ્ડિંગમાં માસ્ટ જનરલ સ્ટોરને સ્થાન આપવાનું સામેલ છે.

મેરિડિયન બિલ્ડિંગનું નિર્માણ વર્ષ 2004માં પૂર્ણ થયું હતું હતું, જે 17 માળનું ઓફિસ ટાવર છે અને તેના નિર્માણમાં 62 મિલિયન ડોલરનો ખર્ચ થયો હતો અને મેઇન અને લેડી સ્ટ્રીટના ખૂણા પર સ્થિત 40 મિલિયન ડોલર,{{convert|170000|sqft|m2|-3|sing=on}} નવ માળનું હેડક્વાર્ટર [http://firstcitizensonline.com/ ફર્સ્ટ સિટિઝન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921040345/http://www.firstcitizensonline.com/ |date=2010-09-21 }} બેન્કનું નિર્માણ વર્ષ 2006માં પૂર્ણ થયું હતું. મેઇન અને વોશિંગ્ટન સ્ટ્રીટના ખૂણા પર સ્થિત ઐતિહાસિક પાલ્મેટો બિલ્ટિંગનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું અને જુલાઈ, 2008માં તેને શેરટન હોટેલના બુટિક સ્વરૂપે ફરી ખોલવામાં આવ્યું અને તેની બીજી તરફ વોશિંગ્ટન સ્ટ્રીટ પર સ્થિત ઐતિહાસિક રીપબ્લિક નેશનલ બેન્કની ઇમારતને શેરટન માટે બેઠકો અને ભોજનના સ્થાનમાં ફેરવવામાં આવી.  25 સપ્ટેમ્બર, 2007ના રોજ બોય્ડ પ્લાઝામાં સ્થિત કોલંબિયા મ્યુઝીયમ ઓફ આર્ટ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.columbiamuseum.org/art/fountain.php |title=કોલંબિયા મ્યુઝયમ ઓફ આર્ટ  |access-date=2010-12-21 |archive-date=2010-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723124540/http://www.columbiamuseum.org/art/fountain.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ની સામે એક નવો ફુવારો શરૂ કરવામાં આવ્યો અને મૂર્તિ સ્થાપિત કરવામાં આવી.  એપોલોઝ કેસ્કેડના નામની આ મૂર્તિ 25 ફૂટ (7.6 મીટર) {{convert|25|ft|m|sing=on}}ઊંચી છે, જેની ડીઝાઇન પ્રસિદ્ધ શિલ્પી રોડની કેરોલે તૈયારી કરી હતી અને કુલિયર્સ કીનન રિયલ એસ્ટેટ ફર્મ પાસેથી પ્રાપ્ત નેતૃત્વ ભેટનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવી હતી. 

== અર્થતંત્ર ==
કોલંબિયાનું અર્થતંત્ર વૈવિધ્યપૂર્ણ છે, જેમાં મુખ્ય રોજગારદાતાઓમાં દક્ષિણ કેરોલિયની રાજ્ય સરકાર, [http://www.palmettohealth.org/ પાલ્મેટો હેલ્થ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007084340/https://palmettohealth.org/ |date=2010-10-07 }} હોસ્પિટલ સીસ્ટમ, [http://www.southcarolinablues.com/bcbs/bcbs_redo.nsf બ્લૂ ક્રોસ બ્લૂ શીલ્ડ ઓફ એસસી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703093552/http://www.southcarolinablues.com/bcbs/bcbs_redo.nsf |date=2009-07-03 }}, [http://www.palmettogba.com પાલ્મેટો જીબીએ ]અને દક્ષિણ કેરોલિના યુનિવર્સિટી સામેલ છે. ફોર્ચ્યુન 500માં સામેલ રાજ્યની એકમાત્ર કંપની એસસીએએનએ (SCANA) ઉપનગર કેઇસમાં સ્થિત છે.  કોલંબિયા વિસ્તારમાં અન્ય મુખ્ય રોજગારદાતાઓમાં ફોર્ટ જેક્સન, જે અમેરિકાના સૈન્યની સૌથી મોટી અને સૌથી સક્રિય પ્રારંભિક શિક્ષણ સંસ્થા છે,&lt;ref&gt;[http://www.jackson.army.mil/!2009_pages/about/index.html ફોર્ટ જેકસન સાઉથ કેરોલિના] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616082918/http://www.jackson.army.mil/%212009_pages/about/index.html |date=2010-06-16 }}. જેકસન.આર્મી.મીલ. 29 સપ્ટેમ્બર ના રોજ સુધારેલ&lt;/ref&gt; [http://www.richlandone.org/ રિચલેન્ડ સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ વન], હ્યુમાના/ટ્રાઇકેર અને યુનાઇટેડ પાર્સલ સેવા સામેલ છે, જેમાં કોલંબિયા મહાનગર હવાઈમથક પર તેનું દક્ષિણપૂર્વીય પ્રાદેશિક કેન્દ્ર (સૌથી નાનું કેન્દ્ર)&lt;ref&gt;http://www.pressroom.ups.com/Fact+Sheets/UPS+Air+Operations+Facts&lt;/ref&gt; સંચાલિત કરે છે. કોલંબિયા વિસ્તારમાં [http://www.squared.com/ સ્ક્વેયર ડી], સીએમસી સ્ટીલ, સ્પાઇરેક્સ સાર્કો, મિશેલિન, ઇન્ટરનેશનલ પેપર, પિરેલ્લી કેબલ્સ, હનીવેલ, વેસ્ટિંગહાઉસ ઇલેક્ટ્રિક, હર્સ્કો ટ્રેક, ટરને, ઇન્ટરનેટપ પોલિમર ગ્રૂપ યુનિયન સ્વિચ એન્ડ સિગ્નલ, સોલેક્ટ્રોન અને બોસ કોર્પોરેશન ટેકનોલોજી જેવા મુખ્ય ઉત્પાદકોની સુવિધા સામેલ છે.  તે વિસ્તારમાં લગભગ 70 વિદેશી કંપનીઓ અને 14 ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓ કાર્યરત છે.  વર્ષ 2008માં કોલંબિયા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP) 30.08 અબજ ડોલર હતું, જે રાજ્યનાં એમએસએએસમાં સૌથી ઊંચું હતું. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bea.gov/newsreleases/regional/gdp_metro/2009/pdf/gdp_metro0909.pdf |title=ઈકોનોમીક્સ સ્લોડાઉસ વાઈડસ્પેડ ઈન 2008  |access-date=2010-12-21 |archive-date=2010-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021145432/http://bea.gov/newsreleases/regional/gdp_metro/2009/pdf/gdp_metro0909.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:FirstCitizensBankHQbuilding.jpg|thumb|left|મેઇન અને લેડી સ્ટ્રીટના કોર્નર પર ફર્સ્ટ સિટિઝન બેંક]]કોલંબિયામાં દેશની બીજી સૌથી મોટી પૂરક વીમા કંપની [http://www.coloniallife.com કોલોનિયમ સપ્લીમેન્ટલ ઇન્સ્યોરન્સ] સહિત અનેક કંપનીઓના રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય હેડક્વાર્ટર છે, જેમાં ફાર્માસ્યુટિકલ્સ ઉદ્યોગને વિવિધ સેવા પૂરી પાડતી જર્મનીની હોલોપેક ઇન્ટરનેશનલ, 30 અબજ ડોલર કરતાં વધારે અસ્કામતો કે સંપત્તિ ધરાવતી અને રાજ્યમાં હેડક્વાર્ટર ધરાવતી સૌથી મોટી બેન્ક એજી ફર્સ્ટ ફાર્મ ક્રેડિટ બેન્ક (અમેરિકામાં કૃષિ માટે ઋણ દેનારી સૌથી મોટી બિન-વ્યાવસાયિક બેન્ક, જે કૃષિ ધિરાણ વ્યવસ્થાનો એક ભાગ છે, જેની સ્થાપના વર્ષ 1916માં કોંગ્રેસે કરી હતી), રાજ્ય આધારિત બીજી સૌથી મોટી બેન્ક [http://www.firstcitizensonline.com ફર્સ્ટ સિટિઝન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208085731/http://www.firstcitizensonline.com/ |date=2008-12-08 }}બેન્ક, આંતરરાષ્ટ્રીય ચિકિત્સા સોફ્ટવેર કંપની સ્પેક્ટ્રમ ચિકિત્સા, પરિવહનની પૂર્ણસેવા અને મૂળભૂત સુવિધાઓ પર સલાહ આપતી કંપની વિલ્બર સ્મિથ એસોસિએટ્સ અને એક મુખ્ય રાષ્ટ્રીય કાયદાકીય કંપની નેલ્સન મુલિન્સ સામેલ છે. 

અનેક સન્માનિક પ્રકાશનો અને સંસ્થાઓએ શહેરની અર્થવ્યવસ્થા અને સંભાવવાનાઓને ઓળખી છે.  [http://www.forbes.com ફોર્બ્સ] 2009ની &quot;વ્યાપાર અને કારકિર્દીના સર્વશ્રેષ્ઠ સ્થાન&quot;ની યાદીમાં 200 મોટા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોમાં કોલંબિયાને 34મું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.forbes.com/2009/03/25/best-cities-careers-bizplaces09-business-places_lander.html |title=#34 કોલંબિયા એસસી – ફોર્બસ ડોટ કોમ  |access-date=2013-01-03 |archive-date=2013-01-03 |archive-url=https://archive.is/20130103004827/http://www.forbes.com/2009/03/25/best-cities-careers-bizplaces09-business-places_lander.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; નાના વ્યવસાયોના સર્વશ્રેષ્ઠ સ્થાનો માટે વર્ષ 2010માં કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં Portfolio.com/Bizjournals દ્વારા રાષ્ટ્રના સૌથી મોટા 100 મેટ્રો વિસ્તારોમાં કોલંબિયાને 12મું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. &lt;ref&gt;http://www.portfolio.com/resources/small-business-vitality-2010.pdf&lt;/ref&gt; બિઝનેસ વીક સામયિકની વર્ષ 2009ની દેશમાં 40 સૌથી મજબૂત મેટ્રો અર્થવ્યવસ્થાની યાદીમાં કોલંબિયાને 14મું સ્થાન મળ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://images.businessweek.com/ss/09/10/1022_40_strongest_us_metro_economies/15.htm ફોર્ટી સ્ટ્રોન્ગ યુએસ મેટ્રો ઈકોનોમીક્સઃ કોલંબિયા, એસસી, બિઝનેસવીક.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922092717/http://images.businessweek.com/ss/09/10/1022_40_strongest_us_metro_economies/15.htm |date=2010-09-22 }}. ઈમેઝીસ ડોટ બિઝનેસવીક ડોટ કોમ. 29 સપ્ટેમ્બર 2010 ના રોજ&lt;/ref&gt; બિઝનેસ વીક સામાયિકની રાષ્ટ્રોમાં [http://images.businessweek.com/ss/09/10/1022_40_strongest_us_metro_economies/15.htm 40 શક્તિશાળી મહાનગરીય અર્થતંત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922092717/http://images.businessweek.com/ss/09/10/1022_40_strongest_us_metro_economies/15.htm |date=2010-09-22 }}ની 2009ની યાદીમાં કોલંબિયા 14માં ક્રમાંકે છે.  [http://www.bizjournals.com/ બિઝજર્નલે ]કોલંબિયાને નોકરી શોધતા યુવાનો &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bizjournals.com/specials/pages/77.html |title=બિઝજનરલસઃ રેન્ક ઓફ મિડિયમ મેટ્રોઝ ફોર યંગ એડલ્ટ જોબ સીકરઝ |access-date=2010-12-21 |archive-date=2010-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100801004128/http://www.bizjournals.com/specials/pages/77.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;માટે 105 મધ્યમ આકારના શ્રમ બજારોમાં 25મું સ્થાન આપ્યું છે અને તેના &quot;જ્વેલ્સ ઓફ ધ સનબેલ્ટ&quot;ના 77 મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોમાં 15મું સ્થાન આપ્યું છે, જે &quot;ગરમ મોસમ અને આરામદાયક જીવનશૈલીના મિશ્રણ&quot; અનુસાર શહેરોને દરજ્જો આપે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bizjournals.com/edit_special/45.html |title=બિઝજનરલસઃ વિચ સીટી ઈઝ ધી જવેલ ઓફ ધી સનબેલ્ટ? – બિઝજનરલસ ડોટ કોમ |access-date=2010-12-21 |archive-date=2010-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812221650/http://www.bizjournals.com/edit_special/45.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થાની પ્રગતિના અભ્યાસમાં કુશળ એક કંપની [http://www.policom.com પોલિકોમ]એ તેના [http://www.policom.com/metrorank.htm ઇકોનોમિક સ્ટ્રેંથ રેન્કિંગના ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617050652/http://policom.com/metrorank.htm |date=2010-06-17 }}વર્ષ 2009ના અંકમાં અમેરિકા વસતીગણતરી બ્યૂરો દ્વારા સૂચવેલ દેશના 366 મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોમાં કોલંબિયા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારને ટોચના 25 ટકામાં અને રાજ્યના મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોમાં પ્રથમ સ્થાન આપ્યું હતું.

== લોકો અને સંસ્કૃતિ ==
=== વસ્તી-વિષયક માહિતી ===
{{USCensusPop
|1880=10036
|1890=15353
|1900=21108
|1910=26319
|1920=37524
|1930=51581
|1940=62396
|1950=86914
|1960=97433
|1970=112542
|1980=101208
|1990=98052
|2000=116278
|estyear=Jul. 2008
|estimate=129033
}}

વર્ષ 2000માં થયેલી વસતી ગણતરી પ્રમાણે, {{GR|2}}અહીંની કુલ વસતી 1,13,278 હતી અને અને 42,245 ઘર હતાં તથા શહેરમાં 22.136 કુટુંબો રહેતાં હતાં. ચોરસ માઇલ (358.5/km²) દીઠ વસતી ગીચતા 928.6 હતી.  સરેરાશ 368.5/sq mi (142.3/km²) ઘનતામાં 46,142 ઘર છે.  શહેરમાં જાતિની દ્રષ્ટિએ 49.22 ટકા ગોરા, 45.98 ટકા આફ્રિકન અમેરિકન, 1.73 ટકા એશિયન, 0.25 ટકા મૂળ અમેરિકન, 0.09 ટકા પેસિફિક આયલેન્ડર, 1.36 ટકા અન્ય જાતિના અને 1.36 ટકા બે કે તેથી વધુ જાતિના મિશ્ર લોકો છે.  હિસ્પેનિક કે લેટિનોની કોઈ પણ જાતિના લોકોનું પ્રમાણ 3.03 ટકા છે. 

અહીં 42,245 ઘર હતાં, જેમાં 25.4 ટકામાં 18 વર્ષથી ઓછી વયના બાળકો તેમની સાથે રહેતાં હતાં, 31.5 ટકા સાથે રહેતાં પરણિત દંપતિ હતાં, 17.6 ટકામાં મહિલા ઘરની માલિક હતી અને પતિ વિના એકલી રહેતી હતી તથા 47.6 ટકા લોકો કુટુંબ વિનાના હતા.  ૩૭ ટકા ઘરમાં રહેતા લોકો એકલા રહેતા હતાં અને 11.9 ટકા લોકો 65 વર્ષ કે તેનાથી વધુ ઉંમરના હતાં તેમજ એકલા રહેતા હતાં. સરેરાશ ઘરબારનું કદ 2.21 લોકો હતા અને સરેરાશ પારિવારિક સભ્યો 2.97 હતી.

શહેરમાં ફેલાયેલી વસ્તીમાં 20.1 ટકા 18 વર્ષથી નીચેના વર્ષના હતા, 22.9 ટકા 18થી 24 વર્ષના, 30.1 ટકા 25થી 44 વર્ષના, 16.6 ટકા 45થી 64 વર્ષના અને 10.3 ટકા 65 વર્ષના કે તેથી વધુના વર્ષના હતા. મધ્યમ વયજૂથ 29 વર્ષની હતી. અહીં દર 100 મહિલા પર પુરુષોની સંખ્યા 96.2 હતી. 18 વર્ષથી નીચેની દર 100 મહિલા સામે 93.4 પુરુષો હતા.

શહેરમાં સ્થિત નિવાસીઓની મધ્ય આવક 31,141 ડોલર હતી અને પરિવારદીઠ મધ્ય આવક ૩૯,589 ડોલર હતી. પુરૂષોની મધ્યમ આવક 30,925 ડોલર છે, જેની તુલનાએ સ્ત્રીઓની મધ્યમ આવક 24,679 ડોલર છે. શહેરની માથાદીઠ આવક 18,૮૫૩ ડોલર હતી. આ શહેરની માથાદીઠ આવક 18,853 ડોલર હતી. લગભગ 17 ટકા કુટુંબ અને 22.1 ટકા વસતી ગરીબી રેખા નીચે જીવતા હતા, જેમાં 18 વર્ષની વયના 29.7 ટકા અને 65 કે તેનાથી વધુ ઉંમરના 16.9 ટકા લોકો સામેલ હતા. 

=== ધર્મ ===
દક્ષિણ અમેરિકાના મોટા ભાગના વિસ્તારો બાઇબલ બેલ્ટ સામેલ છે તેમ કોલંબિયાની વસતી મુખ્યત્વે પ્રોટેસ્ટન્ટ ધર્મથી પ્રભાવિત છે. અહીંના લોકો પર દક્ષિણી બેપ્ટિસ્ટનું પ્રભુત્વ છે. ત્યારબાદ સૌથી વધુ લોકો મેથોડિસ્ટ સંપ્રદાય સાથે સંબંધિત છે. બાકીના લોકો પ્રોટેસ્ટન્ટ સંપ્રદાયની સાથે રોમન કેથોલિક ચર્ચ વચ્ચે વહેંચાયેલો છે.  ગ્રીક રૂઢિચુસ્ત (ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચ દર વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં એક મોટો [http://www.columbiasgreekfestival.com/ ગ્રીક મહોત્સવ ]યોજે છે. ત્યાં ધ ચર્ચ ઓફ જીસસ ક્રાઇસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેન્ટ્સ (મોર્મોનોં) માટે એક મંદિર છે.  કોલંબિયામાં ત્રણ યહુદી સિનગોગ (ઉપાસનાગૃહ) છે, [http://www.midnet.sc.edu/Beth%5FShalom/ બેથ શેલોમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913035308/http://www.midnet.sc.edu/beth%5Fshalom/ |date=2010-09-13 }} (રૂઢિચુસ્ત), [http://www.tolsc.org/ ટ્રી ઓફ લાઇફ કોંગ્રગ્રેશન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522113351/http://www.tolsc.org/ |date=2011-05-22 }}(સુધાર) અને [http://www.chabadofsc.com/templates/articlecco.htm/aid/456236/jewish/Cong.-Beit-Midrash.html ચાબાદ લર્નિંગ શૂલ ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(કટ્ટરપંથી), જે એકબીજાથી લગભગ સો ગજના અંતરે સ્થિત છે.  શહેરમાં પાંચ મસ્જિદો પણ છે. 

=== પ્રસિદ્ધ મૂળ નિવાસી અને સ્થાનિકો ===
પ્રસિદ્ધ લોકો અને કોલંબિયો સાથે જોડાયેલા સમૂહોમાં છેઃ
&lt;table&gt;&lt;tr&gt;&lt;td valign=&quot;top&quot;&gt;
{|
|-
|  valign=&quot;Top&quot;  
| 
* અભિનેતા અઝીઝ અન્સારી 
* અભિનેતા માઇક કોલ્ટર
* પલ્મેડ ઓરમાં અભિનેતા માઇકલ ફ્લેસસ
* અભિનેતા લી થોમ્પસન યંગ 
* અભિનેતા પોલ બિન્યામીન
* અભિનેતા સ્કોટ હોલ્રોચ્ડ
* અભિનેતા રોબ હ્યુબેલ 
* અભિનેત્રી એન્જલ કાંવેલ
* અભિનેત્રી ક્રિસ્ટિન ડેવિસ
* અભિનેત્રી એલિસન મુન્ન
* અભિનેત્રી મેરી લુઇસ પાર્કર
* કલાકાર બ્લૂ સ્કાઈ
* કલાકાર મેરીના ડ્રુસૈકીસ
* કલાકાર રેબેક્કા ફેઈથ વોર્ધન
* કલાકાર ગાઈ લિપ્સ્કોમ્બ 
* અંતરિક્ષ યાત્રી ચાર્લ્સ એફ બોલ્ડેન, જૂનિયર
* એથલેટ '''(USL)''' જૈચ પ્રિન્સ 
* એથલેટ '''(MLB )'''  બ્રૂસ ચેન 
* એથલેટ '''(NFL) ''' રિચર્ડ સેમુર 
* એથલેટ '''(NFL) ''' માઇકલ બોલ્વેયર 
* એથલેટ '''(NFL)'''  પીટર બોલ્વેયર 
* એથલેટ '''(NFL) ''' ડ્યુસ સ્ટાલે
* એથલેટ '''(NFL)'''  સૈમ્કન ગાડો
* એથલેટ ('''NFL''' , પૂર્વ), બ્રાડ એડવર્ડ્સ, સુપર બોલ XXVI સભ્ય, વોશિંગ્ટન રેડસ્કિન્સ, વિજેતા ટીમ
* એથલેટ '''(NBA) ''' જર્માઇન ઓ નીલ 
* એથલેટ ('''NBA''' , પૂર્વ) એલેક્સ અંગ્રેજી 
* એથલેટ ('''NBA''' , પૂર્વ) ટય્રોં કોર્બિન 
* એથલેટ ('''NBA''' , પૂર્વ) ઝેવિયર મૈકડેનિયલ 
* એથલેટ બી જે મૈકી 
* એથલેટ ('''[[વિશ્વ કુસ્તી મનોરંજન|WWE/WWF]] ''' , પૂર્વ મહિલા ચેમ્પિયન) ધ ફેબ્યુલસ મૂલ્લા
* એથલેટ ('''WWF/WCW ''' , પૂર્વ ટેંગ ટીમ ચેમ્પિયન) ધ પેટ્રિયટ
|  valign=&quot;Top&quot; 
| 
* લેખક ટોમ પોલેન્ડ ''સપેલોઃ ફોરબિડન આઇલેન્ડ'' 
* કેથોલિક કાર્ડિનલ જોસેફ બર્નાડિન
* આંતરવિગ્રહના પૂર્વ સૈનિક મેક્સી ગર્ગ 
* આંતરવિગ્રહના પીઢ સૈનિક એલેક્ઝાન્ડર કેવેસ હસ્કેલ 
* કોચ (સ્વિમિંગ, ઓલમ્પિક ચેમ્પિયન માઇકલ ફેલ્પ્સ) બોબ બાઉમેન
* કોચ (ફૂટબોલ, કોલેજ) સ્ટીવ સ્પુરિયર
* ફિલ્મ નિર્દેશક અને કોરિયોગ્રાફર સ્ટેનલી ડોનેન 
* નેક્સ્ટ ઓફ કિન રજિસ્ટ્રી (NOKR)ના સ્થાપક માર્ક કર્ને 
* મ્યુઝિક બેન્ડ (રેગ્ગે) ધ મૂવમેન્ટ 
* મ્યુઝિક બેન્ડ (અલ્ટરનેટિવ રોક) બેન્ડ ઓફ હોર્સિસ
* મ્યુઝિક બેન્ડ (પોસ્ટ- ગ્રંજ /હાર્ડ રોક) ક્રોસફેડ
* સંગીત રોક બેન્ડ (પોપ-રોક) હૂટી અને ધ બાઉલ્ફિશ
* મ્યુઝિક બેન્ડ (હાર્ડકોર પંક), સ્ટ્રેચ આર્મ સ્ટ્રોંગ 
* મ્યુઝિક બેન્ડ (ડેથ મેન્ટલ), નાઇલ
* સંગીતકાર અને ગીતકારસેમ્યુઅલ બીમ ઓફ આયર્ન એન્ડ વાઇન
* સંગીતકાર અને ગીતકાર ડેનિયલ હોલે 
* સંગીતકાર (સેક્સોફોન, જાઝ) ક્રિસ પોટર 
* સંગીતકાર (ટ્રોમબોન, બંક) ફ્રેડ વેસ્લી 
* સંગીતકાર (ટ્રોમબોન, જાઝ) રોન વેસ્ટ્રય 
* મ્યુઝિક બેન્ડ (હાર્ડકોર પંક), બોર્ડ સબબર્ન યુથ 
* નવલકથાકાર વિલિયમ મૂલ્ય ફોકસ 
* પિયાનોવાદક ફિલિપ બુશ 
* કવિ જેમ્સ ડિકી
* રાષ્ટ્રપ્રમુખ (અમેરિકા) વુડ્રો વિલ્સન
* વિજ્ઞાની ([[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પુરસ્કારક વિજેતા]]/ ગ્રેજ્યુએટ ઓફ ડ્રેહર હાઈસ્કૂલ) કેરી મુલ્લિસ
* ગાયક (આર એન્ડ બી) એન્જી સ્ટોન
* ગાયક (રેપર) લીલ રુ 
* ગાયક (રેપર) યુવા જીજ 
* ગાયક (બેન્ડ મેચબોક્સ ટ્વેન્ટીના મુખ્ય ગાયક) રોબ થોમસ
|}
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

=== પડોશના વિસ્તારો ===

[[ચિત્ર:Elmwood Park.jpg|right|thumb|ઇલમવુડ પાર્ક નેબરહુડ]]
{|
|-
|  valign=&quot;Top&quot; 
| 
* '''આર્સેનલ હિલ''' 
* '''કાંગરી વિસ્ટા''' 
* '''[http://www.hildrethus.com/cottontown/ કોટનટાઉન/બેલ્લેવ્યુ હિસ્ટોરિક ડિસ્ટ્રિક્ટ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726214748/http://www.hildrethus.com/cottontown/ |date=2010-07-26 }}''' 
* '''[http://www.historic-earlewood.org/ યર્લવૂડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222085950/http://www.historic-earlewood.org/ |date=2012-02-22 }}''' 
* '''એયુ ક્લૈરે''' 
* '''એલ્મવૂડ પાર્ક''' 
* '''[http://www.forest-hills.org/ ફોરેસ્ટ હિલ્સ]''' 
* '''ગ્રેન્બી મિલ વિલેજ ''' 
* '''હેથવૂડ''' 
* '''હેથવૂડ''' 
* '''[http://www.heritagewoodscolumbia.com હેરિટેજ વૂડ્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606190048/http://heritagewoodscolumbia.com/ |date=2013-06-06 }}''' 
* '''[http://www.midnet.sc.edu/hrhna/ હોલીવૂડ-રોઝ હિલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100708131842/http://www.midnet.sc.edu/hrhna/ |date=2010-07-08 }}''' 
* '''કિંગ્સ ગ્રેટ ''' 
* '''લેક કેરોલિના''' 
* '''લોંગ ક્રીક પ્લાન્ટેશન''' 
* '''માર્ટિન લ્યુથર કિંગ (વેલી પાર્ક) ''' 
* '''મેલરોઝ હાઇટ્સ ''' 
|  valign=&quot;top&quot; 
| 
* '''[http://www.oldshandon.org/ ઓલ્ડ શૈન્ડન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100514015637/http://www.oldshandon.org/ |date=2010-05-14 }}''' 
* '''ઓલમ્પિયા મિલ વિલેજ ''' 
* '''[http://www.rosewoodcommunity.com/ રોઝવૂડ ]''' 
* '''[http://www.columbiasc.net/index.php?pageid=297 શેરવૂડ ફોરેસ્ટ ]''' 
* '''[http://www.simplyshandon.org/ શૈન્ડન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101012013511/http://www.simplyshandon.org/ |date=2010-10-12 }}''' 
* '''ધ સમિટ ''' 
* '''સ્પ્રિંગ વેલી''' 
* '''[http://www.columbiasc.net/index.php?pageid=298 યુનિવર્સિટી હિલ ]''' 
* '''વેલ્સ ગાર્ડન ''' 
* '''[http://www.columbiasc.net/index.php?pageid=306 ઐતિહાસિક વેવર્લી ]''' 
* '''વ્હીલર હિલ''' 
* '''વાઇલ્ડવૂડ ''' 
* '''વિનચેસ્ટર ''' 
* '''વિનસ્લો ''' 
* '''વૂડલેક ''' 
* '''[http://www.woodlandsne.org/ ધ વુડલેન્ડસ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907135232/http://woodlandsne.org/ |date=2011-09-07 }}''' 
* '''[http://www.columbiasc.net/index.php?pageid=307 યોર્કશાયર]''' 
|}

=== ખરીદી ===
કોલંબિયા વિસ્તારના મુખ્ય શોપિંગ સેન્ટર્સમાં કોલંબિયાના સેન્ટર અને સેન્ડહિલના ગામ ઉપરાંત આ વિસ્તારના થોડા નાના ગ્રાહક કેન્દ્ર પણ સામેલ છે.

પડોશના ફાઇવ પોઇન્ટ્સ અનેક વ્યવસાયોનું કેન્દ્ર છે, જેની માલિકી સ્થાનિક લોકોની છે. આ વિસ્તાર કોલંબિયાના ઉદાર ગ્રાહકકેન્દ્ર સ્વરૂપે ઓળખાય છે.  ગત વર્તે ફાઈ પોઈન્ટસે, આ ખરીદી અથવા નાઈટલાઈફ જિલ્લામાં 4 શૂટિંગ જોયા હતા.  ડિવાઇન સ્ટ્રીટ કોરિડોર ગ્રાહક માટે વિશિષ્ટ ચીજ પૂરી પાડે છે, જેમાં કળા અને પ્રાચીન વસ્તુઓ સહિત ઘરની જરૂરતનો બધો સામાન અને પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોના કપડાં પણ સામેલ છે.  ઐતિહાસિક કોંગારી વિસ્ટા જિલ્લો ગ્રાહકોને પ્રાચીન વસ્તુઓ, પૂર્વ (ઓરિએન્ટલ)કાલીન, આભૂષણો, મૂળ કળાકૃતિ, હાથથી બનેલા ફર્નિચર અને સંગ્રહ કરી શકાય તેવી ચીજો પૂરી પાડે છે.

=== પ્રસાર માધ્યમો ===
{{Expand section|TV stations|date=December 2008}}
{{Unreferenced section|date=January 2010}}
કોલિંબયાનું દૈનિક અખબાર છે ''ધ સ્ટેટ''  અને તેના વૈકલ્પિક અખબારોમાં ''ધ ફ્રી ટાઇમ્સ'' , ''ધ કોલંબિયા સ્ટાર'' , ''કોલંબિયા સિટી પેપર '' અને ''એસસી બ્લેક ન્યૂઝ '' સામેલ છે. ''કોલંબિયા મેટ્રોપોલિટન મેગેઝિન '' મહાનગરીય વિસ્તારોના સમાચારો અને ઘટનાઓ પર આધારિત એક પખવાડિક પ્રકાશન છે.  ''ગ્રેટર કોલંબિયા બિઝનેસ મંથલી''  કોલંબિયાની સૌથી જૂની માસિક વ્યાપાર સામયિક છે,{{Citation needed|date=January 2010}} જેમાં આર્થિક વિકાસ, વ્યાપાર, શિક્ષણ અને કળા પર પ્રકાશ ફેંકવામાં આવે છે.  ''ક્યૂ નોટ્સ''  એક દ્વિ-સાપ્તાહિક અખબાર છે, જે એલજીબીટી સમુદાય માટે ચાર્લોટ્ટમાંથી પ્રકાશિત થાય છે અને કોલંબિયામાં હોમ ડીલિવરી દ્વારા તેનું વિતરણ થાય છે.  કોલંબિયા દક્ષિણ કેરોલિના શૈક્ષણિક ટેલીવિઝન અને ઇટીવી રેડિયો, રાજ્યના જાહેર ટેલીવિઝન અને જાહેર રેડિયો નેટવર્કની ઉત્પાદન સુવિધાઓનું હેડક્વાર્ટર છે.  દક્ષિણ કેરોલિનામાં ઘરોની સંખ્યાના આધારે કોલંબિયા ત્રીજું સૌથી મોટું ટીવી બજાર બન્યું છે.  સ્થાનિક રેડિયો સ્ટેશનો આ પ્રમાણે છેઃ 

{{Columbia AM}}

=== સાંસ્કૃતિક અને સાહિત્યિક કળા ===
[[ચિત્ર:ColumbiaMuseumofArt.jpg|thumb|right|કોલંબિયા મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ]]
[[ચિત્ર:EdVenture.jpg|thumb|right|એડવેન્ચર]]
* '''[http://www.towntheatre.com/ ટાઉન થિયેટર]'''  દેશનું સૌથી જૂનું સામુદાયિક થિયેટર છે જેનો સતત ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. તે દક્ષિણ કેરોલિના યુનિવર્સિટીના સંકુલ પાસે છે. તેની રંગશાળા ઐતિહાસિક સ્થાનોના રાષ્ટ્રીય રજિસ્ટરમાં સામેલ છે.  વર્ષ 1917થી થિયેટરે મોટા પાયે સામાન્ય દર્શકોને સ્પર્શતા નાટકોની સંગીતસભર રજૂઆત કરી છે. 
* '''[http://www.trustus.org/ ટ્રસ્ટ્સ થિયેટર]'''  કંપની કોલંબિયાની વ્યાવસાયિક થિયેટર છે. 20 વર્ષ અગાઉ સ્થાપાયેલ ટ્રસ્ટ્સ દક્ષિણ કેરોલિનાની રાજધાની શહેરમાં થિયેટરને એક નવું પરિમાણ પૂરું પાડે છે.  પ્રોત્સાહકોને ન્યૂયોર્કના સ્ટેજ પરથી સીધા જ નવા દર્શાવવામાં આવતાં કાર્યક્રમોની સાથો સાથ કોલંબિયામાં ઉત્કૃષ્ટ કોટિના ભાગ્યેજ જોવા મળતાં કાર્યક્રમો પણ જોવાની તક મળી. 
* '''[http://www.nickelodeon.org/ નિકોલોડિઓન રંગમંચ]'''  મુખ્ય અને પેંડલ્ટન માર્ગના ખૂણા પર દક્ષિણ કેરોલના યુનિવર્સિટીના સંકુલની સામે સ્થિત એક નાનું 77 બેઠક ધરાવતું ફ્રન્ટ થિયેટર છે. 1979 પછી કોલંબિયા ફિલ્મ સોસાયટી દ્વારા દેખાડવામાં આવતા &quot;ધ નિક&quot;માં દરરોજ સાંજે બે ફિલ્મો અને દર અઠવાડિયના ત્રણ દિવસ માટે એક વધારાનો મેટિની શોનું આયોજન થાય છે.  દક્ષિણ કેરોલિનામાં ફક્ત નિક જ બિનવ્યાવસાયિક ફિલ્મ થિયેટર છે, જેનો હેતુ નફો રળવાનો નથી. અહીં દર વર્ષે 25,000 ફિલ્મપ્રેમીઓ આવે છે. 
* '''[http://www.columbiamarionettetheatre.org/ કોલંબિયા મેરિઓનેટ થિયેટરને ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111005541/http://www.columbiamarionettetheatre.org/ |date=2010-11-11 }}''' રાષ્ટ્રમાં કઠપૂતળી કળાને સમર્પિત પ્રસિદ્ધ એકમાત્ર થિયેટર હોવાનું શ્રેય મળ્યું છે. 
* '''[http://www.scshakespeare.org/ ધ દક્ષિણ કેરોલિના શેક્સપિયર કંપની] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110311031617/http://www.scshakespeare.org/ |date=2011-03-11 }}'''  સમગ્ર રાજ્યમાં શેક્સપિયર અને અન્ય ક્લાસિક નાટકોનું પ્રદર્શન કરે છે. 
* '''[http://www.workshoptheatre.com/ વર્કશોપ થિયેટર ઓફ ધ સાઉથ કેરોલિના] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100812080927/http://www.workshoptheatre.com/ |date=2010-08-12 }}'''  વર્ષ 1967માં ખોલવામાં આવ્યું જ્યાં કલા નિર્દેશકોને તેમના શિલ્પનો અભ્યાસ કરવાની તક મળતી હતી. થિયેટર સંગીત્મક અને બ્રોડવે ભાડાનું પ્રદર્શન કરે છે અને કોલંબિયામાં નવી નાટ્યસામગ્રી પણ લાવે છે. 
* '''[http://www.imperfecttheatercompany.com/ ધ ઇમ્પરફેક્ટ થિયેટર કંપની ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131144334/http://imperfecttheatercompany.com/ |date=2011-01-31 }}''' કોલંબિયાનું નવું થિયેટર છે, જેને રાજધાનીમાં જુલાઈ, 2006માં પહેલા નાટક &quot;સમ અમેરિકન્સ એબ્રોડ&quot;થી શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.  ગ્રૂપનું લક્ષ્ય થિયેટર પ્રોડક્શન્સ દ્વારા &quot;અધૂરી પણ જાગૃતિ આણતી પટકથા&quot;નું પ્રદર્શન કરવાનું છે. 
* '''ધ સાઉથ કેરોલિના મ્યુઝીયમ ''' એક વિશાળ મ્યુઝીયમ છે જે વિજ્ઞાન, ટેકનિક, ઇતિહાસ અને કળાનું પ્રદર્શન કરે છે.  આ રાજ્યનું સૌથી મોટું મ્યુઝિયમ છે અને દક્ષિણપૂર્વના સૌથી મોટા મ્યુઝીયમમાંનું એક છે.
* '''[http://www.columbiamuseum.org/ ધ કોલંબિયા મ્યુઝીયમ ઓફ આર્ટ]'''  આખું વર્ષ વિવિધ વિશેષતાઓ પર પ્રદર્શન કરે છે.  હેમ્પટન અને મુખ્ય માર્ગના ખૂણા પર સ્થિત હોવાથી આ મ્યુઝીયમ કળા, વ્યાખ્યાન, ફિલ્મ અને પ્રવાસનું કેન્દ્ર બની ગયું છે. 
* '''એડવેન્ચર'''  એ દક્ષિણમાં બાળકોનું વિશાળ મ્યુઝીયમોમાંનું એક છે અને દક્ષિણ કેરોલિનાનું સૌથી મોટું છે.  અહીં ગર્વાઇસ સ્ટ્રીટ પર દક્ષિણ કેરોલિના સ્ટેટ મ્યુઝીયમ પાસે સ્થિત છે.  મ્યુઝીયમ બાળકોને મજા કરાવવાની સાથે જાણકારી પ્રાપ્ત કરાવવા અને શીખવાની મંજૂરી આપે છે.
* '''[http://www.cas.sc.edu/mcks/ મેક્સિસ્ક મ્યુઝીયમ]'''  દક્ષિણ કેરોલિના યુનિવર્સિટીના સંકુલમાં સ્થિત છે. મ્યુઝીયમ હેરફેર કરીને કળા, વિજ્ઞાન, પ્રાદેશિક ઇતિહાસ અને લોકકળાના પ્રદર્શનોનું આયોજન કરે છે. 
* '''[http://www.state.sc.us/crr/ સંધિ અવશેષ રૂમ અને સૈન્ય મ્યુઝીયમ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070605122758/http://www.state.sc.us/crr/ |date=2007-06-05 }}''' સંસ્થાન સમયથી લઈને અંતરિક્ષ યુગની શિલ્પકૃતિઓના સંગ્રહનું પ્રદર્શન કરે છે.  મ્યુઝીયમ દક્ષિણ કેરોલિના સંઘ આધિન કળાકૃતિઓના વિવિધ સંગ્રહોનું પ્રદર્શન કરે છે. 
* '''રિચલેન્ડ કાઉન્ટી પબ્લિક લાઇબ્રેરીને ''' વર્ષ 2001માં નેશનલ લાઇબ્રેરી સ્થાન આપવામાં આવ્યું, જે આ વિસ્તારના નાગરિકોને તેની મુખ્ય લાઇબ્રેરી અને નવ શાખાઓ દ્વારા સેવા પૂરી પાડે છે.  {{convert|242000|sqft|m2|-2|sing=on}}મુખ્ય લાઇબ્રેરી પાસે પુસ્તકોનો વિશાળ સંગ્રહ છે જે સંદર્ભ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે. બાળકોને નવા સંગ્રહનું કેન્દ્ર છે અને કળાકૃતિઓનું પ્રદર્શન કરે છે. 
* '''[http://www.statelibrary.sc.gov/ ધ સાઉથ કેરોલિના સ્ટેટ લાઇબ્રેરી ]''' દક્ષિણ કેરોલિનાના તમામ નાગરિકોને દરેક કાઉન્ટીમાં સ્થિત જાહેર પુસ્તકાલયો દ્વારા આંતરપુસ્તકાલય ઋણ સેવાનો ઉપયોગ કરતાં લોકોને પુસ્તકાલય સેવા પૂરી પાડે છે. 
* '''[http://www.columbiacityballet.com/ ધ કોલંબિયા સિટી બેલેટ ]''' કંપની છે, જે દર વર્ષે 80 મુખ્ય પ્રદર્શન કરે છે. જોફ્રી બેલેટ અને અમેરિકન બેલે થિયેટરના કલાત્મક પૂર્વ નિર્દેશક વિલિયમ સ્ટારેટ હવે કંપની ચલાવે છે.  કોલંબિયા સિટી બેલેટનું લક્ષ્ય &quot;દક્ષિણ કેરોલિના અને દક્ષિણપૂર્વના દર્શકોમાં સર્વોત્તમ શ્રેણીના બેલેટ અને નર્તકોને સર્વોત્તમ શ્રેણીની નૃત્ય તાલીમ&quot; ઉપલબ્ધ કરાવવાનું છે.&lt;ref&gt;[http://www.columbiacityballet.com/company/ કોલંબિયા સીટી બેલેટ // કંપની.] કોલંબિયાસીટીબેલેટ ડોટ કોમ. 29 સપ્ટેમ્બર 2010 ના રોજ સુધારેલ &lt;/ref&gt;
* '''ધ સાઉથ કેરોલિના ફિલહાર્મોનિક ઓર્કેસ્ટ્રા'''  કોલંબિયાનું સ્થાનિક ઓર્કેસ્ટ્રા છે.  દર વર્ષે ફિલહાર્મોનિક આખી સીઝનમાં ઓર્કેસ્ટ્રા પ્રદર્શન કરે છે.  પ્રસિદ્ધ સંગીતકાર કોલંબિયામાં આવીને ઓર્કેસ્ટ્રા સાથે અતિથિ કલાકારો સ્વરૂપે પ્રદર્શન કરે છે. &lt;ref&gt;[http://www.scphilharmonic.com/about/history.aspx ઇતિહાસ | દક્ષિણ કારોલિના ફિલહારમોનીક]. સ્કફીલહારમોનીક ડોટ કોમ. સુધારો 2010-09-29.&lt;/ref&gt; મોરિહિકો નાકાહારાને એપ્રિલ, 2008માં ફિલહાર્મોનિકનના નવા સંગીત નિર્દેશક બનાવવામાં આવ્યાં છે. 
* '''[http://www.columbiacityjazz.com/ ધ કોલંબિયા સિટી જાઝ ડાન્સ કંપની]''' ની સ્થાપના વર્ષ 1990માં કલાત્મક નિર્દેશક ડેલ લેમે કર્યું હતું અને [http://www.dancespirit.com/ ડાન્સ સ્પિરિટ મેગેઝિને ]તેને &quot;અમેરિકાની ટોચની 50 ડાન્સની કંપનીઓ&quot;માં સ્થાન આપ્યું હતું. કોલંબિયા સિટી જાઝ આધુનિક, ગીતાત્મક અને આધુનિક જાઝ નૃત્યશૈલીઓમાં કુશળ છે અને સ્થાનિક, પ્રાદેશિક, રાષ્ટ્રીય સ્તરે, સ્પર્ધાઓ, સામુદાયિક કાર્યો, પ્રદર્શોનમાં ભાગ લે છે તથા [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]], પ્લોવિદ, [[બલ્ગેરિયા]] અને [[ઑસ્ટ્રિયા|ઓસ્ટ્રિયામાં]] આંતરરાષ્ટ્રીય પર્યટનમાં પ્રદર્શન કર્યું છે.&lt;ref&gt;[http://www.columbiacityjazz.com/jazz-dance-company/index.cfm ધી કોલંબિયા સીટી જેઝ ડાન્સ કંપની] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101026170600/http://columbiacityjazz.com/jazz-dance-company/index.cfm |date=2010-10-26 }}. કોલંબિયાસીટીજાઝા ડોટ કોમ સુધારો 2010-09-29.&lt;/ref&gt; 
* '''[http://www.columbiachoralsociety.org/ ધ કોલંબિયા કોરલ સોસાયટી]'''  વર્ષ 1930થી સમુદાયમાં પ્રદર્શન કરી રહી છે.  ડો. વિલિયમ કાર્સવેલના નિર્દેશનમાં ગ્રૂપ સંગીતની કામગીરીને પ્રોત્સાહન અને રસ પેદા કરવામાં અને વ્યાપક સ્વરૂપે રિહર્સલમાં સક્રિય હોવાથી તથા ભજનસંગીતને ગાયનમાં સામેલ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. 

=== બગીચાઓ અને ખુલ્લામાં મનોરંજનની તકો ===
[[ચિત્ર:FinlayPark.jpg|300px|thumb|left|ફિનલે પાર્ક]]
પ્રદેશનો સૌથી પ્રખ્યાત બગીચો, '''ફિનલે પાર્ક''' માં, તહેવારોથી માંડી રાજકીય રેલીઓ અને રોડ રેસથી માંડી ઇસ્ટર સનરાઇઝ સ ર્વિસના કાર્યક્રમો યોજાય છે. 

આ {{convert|18|acre|m2|sing=on}}બગીચો બે જીવન જીવ્યું છે. પ્રથમ 1859માં સિડની પાર્ક તરીકે કોલંબિયાના શહેર સુધરાઇ પ્રતિનિધી એલગ્રોન સિડની જહોન્સનના નામ પરથી નામકરણ પામ્યુ, જે બહુ ટૂંકાગાળા માટે રહ્યું.  આન્તરવિગ્રહ પછીના સમયગાળામાં પાર્કની હાલત ખૂબજ કથળી અને છેક 20મી સદીના અંત ભાગ સુધી વાજિયક સ્થળ તરીકે જ તેનો ઉપયોગ થયો.  1990માં પાર્કને ફરી ખુલ્લો મુકાયો.  હવે તેનો ઉપયોગ કીડઝ ડે, ધ સમર કોનસર્ટ સિરીઝ, જેવી અનેક વિધ પ્રવૃત્તિઓના આયોજન માટે થાય છે.  1992માં પાર્કનું ફિનલે પાર્ક તરીકે કોલંબિયાના ભૂતપૂર્વ મેયર કીર્કમેન ફિનલેની યાદમાં પુનઃ નામકરણ કરવામાં આવ્યું. જેમને ઐતિહાસિક કોનગ્રી વિસ્ટા જિલ્લામાં મુખ્ય માર્ગ અને નદીની વચ્ચે આવેલા ઉપેક્ષિત પાર્ક જે સિડની પાર્ક તરીકે ખ્યાત હતો. 
[[ચિત્ર:Memorial Park.jpg|300px|thumb|right|મેમોરિયલ પાર્ક]]
'''મેમોરિયલ પાર્ક'''  {{convert|4|acre|m2|adj=on}}મુખ્ય માર્ગ અને નદી વચ્ચેના કોનગ્રી વિસ્ટાના મુખ્ય જમીન ભાગ પર સ્થિત છે.  જેના છેડે હેમ્પટન, ગેડ્સડેન, વોશિંગ્ટન છે અને ફિનલે પાર્કના દક્ષિણે વેને માર્ગ આવેલો છે.  પાર્કનું પુનઃનિર્માણ જેમને દેશના માટે બલિદાનો આપ્યા હતા તેમના સ્મારક તરીકે કરાયું છે અને હાલમાં અહીં યુએસએસ કોલંબિયા યુદ્ધ જહાજ અને તેના પર સેવા આપનાર [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધના]] શહીદો, બીજા વિશ્વ યુદ્ધના ચીન-ભારતના વીરો, ડિસેમ્બર 7, 1941ના પર્લ હાર્બર હુમલામાં શહીદ થયેલ જવાનો જેઓ દક્ષિણ કેરોલિનાના હતા, અને દક્ષિણ કેરોલિનાના યાતના કેમ્પોમાં પારાવાર યાતનાઓ ભોગવી આઝાદ થયેલા તેમના તથા વિયેતનામ યુદ્ધના અનુભવી વીરોના સ્મારકો છે.  પાર્કનું લોકાર્પણ 1986માં દક્ષિણ કેરોલિના વિયેતનામ સ્મારકના લોકાર્પણ સાથે થયું હતું.  જૂન 2000માં, કોરિયન યુદ્ધનું સ્મારક પણ અહીં સ્થાપવામાં આવેલું.

'''ગ્રેનબી પાર્ક ''' 1998માં સ્થાનિક રહીશોને નદી સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓની સવલત પૂરી પાડવાના હેતુથી કોલંબિયાની નદીઓના પ્રવેશદ્વાર તરીકે વિકસાવાયો.  ગ્રેનબી ત્રણ નદીઓના ત્રિભેટે આવેલો લાંબો હરિયાળો પટ્ટો છે, જે અંતમાં હાલના રિવરફ્રન્ટ પાર્કમાં જઇને મળે છે.  ગ્રેન્બી {{convert|24|acre|m2|sing=on}}સપાટ પટ્ટીવાળા પાર્કમાં જેમાં નાની હોડીઓ ચાલી શકે તેવા નાળા, માછામારીના સ્થળો, સેતુઓ અને કોનગ્રી નદીના કિનારે આવેલી ½ માઇલ લાંબી કુદરતી પગદંડી આવેલી છે. 

કોલંબિયાના મઘ્યભાગમાં [http://www.fivepointscolumbia.com/ ફાઇવ પોઇન્ટ્સ] જિલ્લામાં અમેરિકામાં નાગરિક હક્કોના સૌથી ખ્યાતનામ નેતા માર્ટીન લ્યુથર કિંગ જુનિયરને સમર્પિત '''માર્ટીન લ્યુથર કિંગ જુનિયર પાર્ક ''' આવેલો છે.  પૂર્વે વેલી પાર્ક તરીકે ઓળખાતો આ પાર્ક, ઐતિહાસિક રીતે ગોરાઓ માટે મોટા ભાગે પ્રતિબંધિત તરીકે જાણીતો હતો. પ્રગતિશીલ અને ભાઈચારાના પ્રતિક તરીકે શહેર વતી, નાગરિક જૂથો અને વિવિધ સ્થાનિક રહીશોના સૂચનથી 1980માં આ પાર્કનું નામકરણ માર્ટીન લ્યુથર કિંગની યાદમાં કરવામાં આવ્યું.  પાર્કમાં પાણીના સુંદર સ્થાપત્યો અને કોમ્યુનિટી સેન્ટર આવેલાં છે.  પાર્કના આંતરિક હિસ્સા તરીકે જાન્યુઆરી 1996માં સ્ટોન ઓફ હોપ સ્થાપત્યની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.  જેના પર 1964માં નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર સ્વીકારતી વખતે કિંગે આપેલાં વક્તવ્યના અંશો અંકિત કરવામાં આવ્યા છે. &quot;ઇતિહાસ દેશો અને વ્યક્તિઓ દ્ધારા અપનાવાયેલી નફરતથી ભરેલા આત્મપતનના માર્ગના કાળની માળામાં ગુંચવાયેલો છે.  પ્રેમ એ વિશ્વની સમસ્યાઓના ઉકેલની એકમાત્ર ચાવી છે.&quot;

કોલંબિયાના સૌથી શ્રેષ્ઠ સ્થળોમાંનું એક '''રિવરબેન્ક ઝૂ અને ગાર્ડન ''' છે. રિવરબેન્ક ઝૂ સલુદા નદીના કિનારે સ્થિત 2000 જેટલાં પ્રાણીઓને કુદરતી રહેઠાણ પૂરું પાડતું અભ્યારણ છે.  નદીના પેલે પાર, {{convert|70|acre|m2|sing=on}}વનસ્પતિના બગીચા આવેલા છે, જે બગીચા, જંગલપ્રદેશ, વનસ્પતિના એકત્રિકરણ સ્થળ અને નષ્ટ પામેલા અવશેષોનું સંગ્રહસ્થાન છે.  રિવરબેન્ક અમેરિકાના સૌથી શ્રેષ્ઠ પ્રાણીસંગ્રહાલયો&lt;ref&gt;[http://www.metrospirit.com/index.php?cat=121304064644348&amp;amp;z_Issue_ID=11022406083121686&amp;amp;ShowArchiveArticle_ID=11010207083019536 આર્ચીવઝ – અમેરિકાઝ બેસ્ટ ઝૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923164859/http://metrospirit.com/index.php?cat=121304064644348 |date=2010-09-23 }}. મેટ્રો સ્પીરીટ.  સુધારો 2010-09-29.&lt;/ref&gt;માં અગ્રીમ મનાય છે અને જે દક્ષિણ-પૂર્વનું પ્રમુખ પ્રવાસન આર્કષણનું કેન્દ્ર છે.&lt;ref&gt;[http://www.lex-co.com/departments/Finance/Documents/CAFR2002.pdf વાર્ષિક ફાન્નાનસીયલ રીપોર્ટ ફોર ધી ફીસકલ યર એન્ડેડ જૂન 30, 2002, ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305041236/http://www.lex-co.com/departments/Finance/Documents/CAFR2002.pdf |date=2012-03-05 }}, કન્ટ્રી ઓફ લેક્સીગ્ટન, દક્ષિણ કારોલિના&lt;/ref&gt;  આ પ્રાણીસંગ્રહાલયે 2009ના વર્ષમાં 10 લાખથી વધુ પ્રવાસીઓને આર્કષ્યા હતાં. &lt;ref&gt;હોલેમન, જોય  (2010-01-16) [http://www.thestate.com/2010/01/16/1112673/zoo-attracts-more-than-a-million.html ઝૂ એટરેક્સ મોર ધેન એ મિલિયન વિઝિટર ઈન 2009- લોકલ/મેટ્રો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323183025/http://www.thestate.com/2010/01/16/1112673/zoo-attracts-more-than-a-million.html |date=2010-03-23 }}. ધીસ્ટેટ ડોટ કોમ. સુધારો 2010-09-29.&lt;/ref&gt;

દક્ષિણ કેરોલિનામાં સર્પાકાર કોંગારી નદીના કાંઠે, '''કોંગારી નેશનલ પાર્ક ''' આવેલું છે, જેમાં અતિ મહત્વનાં વૃક્ષો, પ્રાચીન જંગલ, સુંદર કુદરતી દૃશ્યો અને વિવિધ વનસ્પિત અને પ્રાણી સૃષ્ટિ વસેલી છે.  અમેરિકામાં આવેલા સૌથી મોટા જૂના-વિકસિત તળિયા ધરાવતાં સખત લાકડા જંગલોની હારમાળાથી આ {{convert|22200|acre|km2|0|sing=on}}પાર્ક રક્ષાયેલો છે. પાર્ક આંતરરાષ્ટ્રીય જૈવિક અભ્યારણ છે. જે સખત લાકડા અને ઊંચા ચીલના વૃક્ષો, વરસાદી પુરના જંગલો અને આકાશ આંબતા વૃક્ષોના લાંબી વડવાઈઓ અને ઉત્તરી અમેરિકાના કેટલાક સૌથી ઊંચા વૃક્ષોનું ઘર છે.  કોંગારી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ માટે અભયારણ્યસ વૈજ્ઞાનિકો માટે સંશોધનનું સ્થળ, અને સ્વસ્થ વિશાળ ગોઠવણીમાં ચાલવા અને આરામ કરવાની જગ્યા પૂરી પાડે છે. 

'''સીસક્વીસેન્ટેનિયલ સ્ટેટ પાર્ક''' , {{convert|1419|acre|km2|0|sing=on}}સુદંર પગદંડીઓ અને મોહક {{convert|30|acre|m2|sing=on}}તળાવોથી ભરપૂર પિકનીક સ્થળ છે.  કોલંબિયા ડાઉનટાઉન અને ત્રણ આંતરરાજય ધોરીમાર્ગોની નિકટતાના કારણે આ પાર્ક સ્થાનિકો તથા પ્રવાસીઓ તમામને આર્કષે છે.  સીસક્વીસેન્ટેનિયલ પરિવારોના પુનઃમિલન અને જૂથો પ્રવાસ માટે આર્કષક સ્થળ મનાય છે.  કુદરતની મૂળભૂત સમજ આપતા વિશિષ્ટ સમજ આપતા કાર્યક્રમો અહીંનું વિશેષ આકર્ષણ છે.  પાર્કમાં બે માળનું લાકડાનું મકાન છે, જે 18મી સદીનું છે, જેને 1969માં અહીં પુનઃસ્થળાંતરીત કરાયું હતું.  રીચલેન્ડ કાઉન્ટીનું આ સૌથી જૂનું હયાત મકાન ગણાય છે.  પાર્ક મૂળભૂત રીતે સિવિલિયન કન્ઝેર્વેશન કોર્પસ દ્વારા 1930માં બનાવાયું હતું.  તેમની કામગીરીના પુરાવા હજુ પણ અહીં હયાત છે. 

નવેમ્બર 1996માં, [http://www.riveralliance.org/3rg.htm રિવર એલાયન્સે ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319043415/http://riveralliance.org/3rg.htm |date=2009-03-19 }}લોકોને તેમની નદીઓથી જોડવા માટે {{convert|12|mi|km|0|sing=on}}લિનિયર પાર્ક સિસ્ટમનું સૂચન કર્યું હતું.  જેને '''થ્રી રીર્વસ ગ્રીનવે ''' નામ અપાયું, અને સભ્ય (કેસે, કોલંબિયા અને પશ્ચિમ કોલંબિયાના શહેરોની) સરકારો એ એલાયન્સ દ્વારા સુચવાયેલા અંદાજે 18 મિલિયન ડોલરના ખર્ચની દરખાસ્ત તથા નાંણા પૂરા પાડવાની વ્યુહનીતિનો સ્વીકાર કર્યો હતો. 

જયારે ભંડોળ એકત્ર કરવાની કામગીરી ચાલી રહી હતી, તે દરમિયાન કોંગારી નદી પર સ્થિત હાલના કોલંબિયા શહેરના સ્થળ પર થ્રી રીર્વસ ગ્રીન વે પ્રોજેકટ માટે પાઇલોટ પ્રોજેકટની તક ઊભી થઇ.  એલાયન્સને આ પ્રોજેકટ ડિઝાઇન કરવા અને સામાન્ય કોન્ટ્રાકેટર દ્વારા બાંધકામની પણ મંજૂરી અપાઇ.  1998માં સિસ્ટમના આશરે દોઢ માઇલ લાંબા ભાગને ખુલ્લો મુકાયો.  જે {{convert|8|ft|m|sing=on}} પહોળા કોંક્રીટ રસ્તા, તોડફોડ ન થઇ શકે તેવી લાઇટ, કચરા પેટીઓ, ફુવારા, પિકનીકના બાકડા, નદી વગેરે નિહાળવા માટેના સ્થળો, માછીમારી માટેના સ્થળ, નાની હોળીઓ માટેના કિનારા સુધી લાવવાના સ્થળો, જાહેર આરામ કેન્દ્ર અને પાર્કિંગ જેવી સુવિધાઓથી સજ્જ છે.  આ પ્રોજેકટે બાકીના તમામ પ્રોજેકટ માટે સર્વસામાન્ય માપદંડ પૂરા પાડયાં.  સમયાંતરે, રસ્તાઓ ગ્રાન્બે થી રીવરબેન્ક ઝૂ સુધીના કરી દેવામાં આવશે.  હોડી ચાલકો, રમતવીરો, માછીમારોને આ વિસ્તારમાં પ્રવેશ અપાશે અને વધારાનો મંનોરંજનના ઉપયોગ માટે રિવરફ્રન્ટના માઇલો લાંબા પટ સાથે આયોજન કરવામાં આવશે. 

[[ચિત્ર:EsplanadeatCanalside.jpg|left|thumb|300px|કોલંબિયા કેનાલ ખાતે ઇસ્પ્લેનડે ]]
ઐતિહાસિક કોલંબિયા કેનાલની બાજુ પર, '''રિવરફ્રન્ટ પાર્ક ''' અઢી માઇલ લાંબી પગદંડી ધરાવે છે. કેનાલના બે છેડા એક જૂના રેલવે બ્રીજથી જોડાયેલા છે જેનો ઉપયોગ હવે માત્ર ચાલવાના રસ્તા તરીકે જ થાય છે.  પાર્ક ચાલવા, દોડવા, સાયકલિંગ કરવા અને માછીમારી માટે જાણીતો છે.  પગદંડીની કેડી પર પિકનીકના ટેબલ તથા બાકડા આવેલા છે.  મુલાકાતીઓ અંતર માપી શકે તે માટે પગદંડી પર ચોક્કસ અંતર પર ચિન્હો મૂકાયા છે.  પાર્ક પાલમેટો પગદંડીનો ભાગ છે, જે ગ્રીન વિલેથી કાર્લસ્ટોન સુધી સમ્રગ રાજયમાં પથરાયેલી છે. 

કોલંબિયા વિસ્તારમાં અન્ય પાર્કનો સમાવેશ થાય છેઃ
* '''ડબલ્યુ. ગોર્ડોન બેલ્સેર અર્બોરેટમ''' 
* '''મેક્સી ગ્રેગ્ગ પાર્ક''' 
* '''હ્યાટ્ટ પાર્ક''' 
* '''અર્લેવુડ પાર્ક ''' 
* '''ગ્રાન્બી પાર્ક ''' 
* '''ઓવેન્સ ફિલ્ડ પાર્ક ''' 
* '''ગૌગ્નાર્ડ પાર્ક ''' 
* '''સાઉધન ઈસ્ટ પાર્ક''' 
* '''[http://www.state.sc.us/forest/refharb.htm હાર્બિસન સ્ટેટ ફોરેસ્ટ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922102146/http://www.state.sc.us/forest/refharb.htm |date=2010-09-22 }}''' 

અને અતિથિનો સત્કાર કરવાના અન્ય પાર્ક.

=== તહેવારો અને વાર્ષિક કાર્યક્રમો ===
* '''[http://www.scstatefair.org ધ સાઉથ કોરોલિના સ્ટેટ ફેર ]''' દર વર્ષે ઓકટોબર મહિનામાં કોલંબિયામાં યોજાય છે. રાઇડ્સ, ભોજન અને રમતો સ્થાનિકો તથા બહારના મુલાકાતીઓને પણ આર્કષે છે. કલા, હસ્તકલા, ફૂલો તથા ઢોરઢાંખરના પ્રદર્શનથી મેળો ખીલી ઉઠે છે. 
* '''[http://www.stpatsinfivepoints.com/index.html સંત પેટ્રીક્સ ડે ફેસ્ટીવલ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050207145434/http://stpatsinfivepoints.com/index.html |date=2005-02-07 }}''' ચોક્કસપણે કોલંબિયાનો ફાઇવ પોઇન્ટમાં યોજાતો મનપસંદ તહેવાર છે. દર વર્ષે માર્ચ મહિનામાં યોજાતો આ તહેવાર જીવંત બેન્ડ, હસ્તકલા, કલા અને મનભાવન વાનગીઓના રસથાળથી ભરપૂર હોય છે.
* '''રિવરફેસ્ટ સેલીબ્રેશન ''' એ દર વર્ષે વસંતઋતુની શરુઆતમાં ઊજવાતો વાર્ષિક તહેવાર છે.  ઊજવણીમાં ૫કે રિવર રન, સંગીત મનોરંજન અને કલા અને હસ્તકળા અને ખાણીપીણીની આર્કષણ વ્યવસ્થા હોય છે. 
* '''ફિનલે પાર્ક ખાતે પૃથ્વી દિવસની ''' ઉજવણી દર વર્ષે વસંતઋતુમાં થાય છે.  આ દિવસે પર્યાવરણ સંબંધિત બુથોનું પ્રદર્શન તથા પારંપરાગત ઊજવણીનું આયોજન થાય છે. 
* '''[http://www.scpride.org/ દક્ષિણ કારોલિના ગે એન્ડ લેસ્બિયન પ્રાઈડ]'''  નામનો કાર્યક્રમ સપ્ટેમ્બર 2009ના બીજા સપ્તાહમાં યોજાયો હતો.  જેમાં મુખ્ય પરેડ તથા શનિવારે ઉત્સવ યોજાયો. 12મી સપ્ટેમ્બરના રોજ &quot;એસસી પ્રાઇડ&quot; રાજયના ગે, લેસ્બિયન, બાયોસેકસ્યુલ તથા હિજડા(જીએલબીટી) જૂથના લોકોના નાગરિક હક્ક પ્રત્યે સામાન્ય જનતામાં જાગૃતિ કેળવવાના હેતુસર યોજાય છે.  એસસી પ્રાઇડ સપ્તાહભર ચાલતો ઉત્સવ છે, જેમાં પ્રાઇડ પેજન્ટ અને બેંકવેટ જેવા કાર્યક્રમ ઉજવાય છે. 
* '''[http://www.artistavista.com/ આર્ટિસ્ટા વિસ્ટા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128073701/http://artistavista.com/ |date=2011-01-28 }}''' 1990માં નાનકડા સ્ટુડિયો શોકેસથી શરુ થયા બાદ હાલ કલાકારો અને કલાસંગ્રાહકો માટે એક અતિ મહત્વનો કાર્યક્રમ બન્યો છે.  જોકે સ્થાનિક કલાકારોનો આ કાર્યક્રમ માટે સિંહફાળો હોય છે, છતાં [[જાપાન]], [[રોમાનિયા]] અને [[પોલેંડ|પોલેન્ડ]] જેવા દેશોના કલાકારો પણ આ ઉત્સવમાં ભાગ લે છે. 
* '''[http://vivalavistasc.com/ વિવા લા વિસ્ટા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202150152/http://vivalavistasc.com/ |date=2011-02-02 }}'''  ડાઉનટાઉન કોલંબિયામાં કોંગારી વિસ્ટાના હૃદય-સમા વિસ્તારમાં યોજાતો ખાણીપીણી મહોત્સવ છે.  જેમાં શહેરના લગભગ ચાર ભાગ જેમાં લિંકન સ્ટ્રીટથી લઈ લેડી ટુ સેનેટ અને ગ્રેર વિઝ સ્ટ્રીટના અનેક વિસ્તારમાં આ ઉત્સવ યોજાય છે.  ઉત્સવમાં હળવુ સંગીત, ઠંડાપીણાની સાથે વિસ્ટના પ્રચલિત રેસોરેન્ટની પણ લિજ્જત પીરસવામાં આવે છે. 
* '''ગ્રીક ફેસ્ટીવલ ''' દર વર્ષે સપ્ટેમ્બર મહિનામાં ડાઉનટાઉન કોલંબિયા હોલી ટ્રીનીટી ગ્રીક ઓર્થોડોકસ ચર્ચ ખાતે યોજાય છે.  પારંપરાગત ગ્રીક નૃત્ય, સંગીત, નાટક તથા ખાણી-પીણી ચાર દિવસના કાર્યક્રમનું ખાસ આર્કષણ રહે છે. 
* '''[http://www.irmookrastrut.com/ ઇરમો ઓકરા સ્ટ્રટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100924042211/http://irmookrastrut.com/ |date=2010-09-24 }}'''  સપ્ટેમ્બર મહિનાના અંતમાં યોજાતો બે દિવસનો ઉત્સવ છે. ઉત્સવમાં બે દિવસનો સ્ટ્રીટ ડાન્સ, 10 K રોડ રેસ, ગોલ્ફ ટુર્નામેન્ટ, કલા અને હસ્તકલા પ્રર્દશનો, રાઇડ્સ અને ખાણીપીણીનું સુદંર આયોજન થાય છે. અને સાથે દક્ષિણ કારોલિનાની સૌથી મોટી ઉત્સવ પરેડ પણ યોજાય છે. 
* '''ફેમિલીફેસ્ટ''' , અગાઉ ગોસ્પેલફેસ્ટ તરીકે જાણીતો હતો જે ફિનલે પાર્કમાં વસંતના અંતમાં યોજાતી ઓપન એર કોનસર્ટ છે(સામાન્યતઃ મેના અંત અથવા જૂનની શરુઆતમાં યોજાય છે.).  જેમાં હજારો શ્રોતાઓ અહીં આવે છે. કોનસર્ટ સ્થાનિક ગોસ્પેલ મ્યુઝિક રેડિયો સ્ટેશન [http://www.wfmv.com/ ડબલ્યુએફએમવી ]દ્વારા યોજાય છે જેમાં સ્થાનિક અને રાષ્ટ્રીય સ્તરના જાણીતા ગોસ્પેલ કલાકારો ભાગ લે છે. 
* '''[http://www.eauclairerenaissance.org/ ઇયુ કલેર રનેસન્સ ફેરનું ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014225719/http://eauclairerenaissance.org/ |date=2007-10-14 }}''' આયોજન 1998માં થયેલી તેની સ્થાપના બાદથી નિયમિત થાય છે. ઉતર કોલંબિયાના પડોશી ઇયુ કલેરની સિગ્નેચર ઇવેન્ટ તરીકે આ જલસો ખ્યાત થયો છે.  ઉત્સવમાં રનેસ્નસ(કળા-સાહિત્યનું પુનર્જીવન) પરેડ અને આઉટડોર કોનસર્ટનું આયોજન થાય છે. 
* '''મેઇન સ્ટ્રીટ ઝાઝ ''' દરેક વસંતના અંતમાં કોલંબિયાના જાણીતા ઝાઝ કલાકારોને લાવે છે. 
* '''વિસ્ટા લાઇસ્ટ'''  નવેમ્બરની મધ્યે દર વર્ષે યોજાય છે ઓપન હાઉસ વોકિંગ ટુર્સ અને રિસેપ્સેન, સ્થાનિક કલાકારોનું સંગીત મનોરંજન અને પ્રાચીન કોલંબિયા જિલ્લાની સફર આ જલસાના મુખ્ય આર્કષણો છે. 
* '''જયુબેલીઃ ફેસ્ટીવલ ઓફ હેરીટેજ ''' ઐતિહાસિક મેનસિમ્સ કોટેજ ખાતે એક દિવસ માટે યોજાય છે, જેનો હેતુ આફ્રિકન-અમેરિકન વારસાનું ગૌરવ કરવાનો છે.  ઉત્સવમાં કલા અને હસ્તકળા, વાર્તાપઠન અને સંગીત અને નૃત્યના કાર્યક્રમો યોજાય છે. 
* '''અર્બન ટુરની ''' સ્થાપના 2007માં થઇ હતી. નિશુલ્ક એવા એક દિવસના આ કાર્યક્રમનો હેતુ કામના કલાકો બાદ મેઇટ સ્ટ્રીટના કોરીડોરને જીવંત રાખવાનો છે.  સ્વ-માર્ગદર્શીત આ વોક્રીંગ ટૂરમાં સ્ટ્રીટ પર્ફોમર્સ અને સંગીતકારોનું જીવંત મનોરંજન, સ્થાનિક કલાકારો અને ડાઉનટાઉનના જીવનની એક ઝાંખી અને મેઇન સ્ટ્રીટના કેટલાક ઐતિહાસિક મકાનોની કથા સાંભળવાનો મોકો મળે છે. 
* '''[http://sepf.music.sc.edu/index.html સાઉથઇસ્ટર્ન પિયાનો ફેસ્ટીવલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101020110733/http://sepf.music.sc.edu/index.html |date=2010-10-20 }}'''  દેશ અને દુનિયાના નવોદિત યુવા પિયાનિસ્ટ વચ્ચેની મોહક આંતરરાષ્ટ્રીય હરિફાઇ જોવાનો સુંદર અવસર છે. 
* '''ફિનલે પાર્ક સમર કોનસર્ટ સિરીઝ'''  ફિનલે પાર્ક ખાતે ઉનાળામાં દર વર્ષે યોજાનારી કોનસર્ટ છે, જેમાં વિવિધ પ્રકારના કલાકારોનું સંગીત સાંભળવા મળે છે. 

=== રમતગમત ===


 &lt;table&gt;&lt;tr style=&quot;background:#adadad&quot;&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:300px&quot;&gt;'''ક્લબ''' &lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:120px;text-align:left&quot;&gt;'''રમત-ગમત''' &lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:75px;text-align:left&quot;&gt;'''સ્થાપના''' &lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:270px;text-align:left&quot;&gt;'''લીગ''' &lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:180px;text-align:left&quot;&gt;'''સ્થળ''' &lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;


&lt;tr bgcolor=&quot;#ffffff'&gt;
 &lt;table&gt;&lt;td style=&quot;width:250px&quot;&gt;કોલંબિયા ઇનફર્નો&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:120px;text-align:left&quot;&gt;આઇસ હોકી&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:75px;text-align:left&quot;&gt;2001&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:270px;text-align:left&quot;&gt;ઇસીએચએલ&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:180px;text-align:left&quot;&gt;નક્કી કરવાનું બાકી*&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/table&gt;

&lt;tr bgcolor=&quot;#ffffff'&gt;
 &lt;table&gt;&lt;td style=&quot;width:250px&quot;&gt;કોલંબિયા બ્લોફિશ &lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:120px;text-align:left&quot;&gt;બેઝબોલ&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:75px;text-align:left&quot;&gt;2005&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:270px;text-align:left&quot;&gt;કોસ્ટલ પ્લેન લીગ &lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:180px;text-align:left&quot;&gt;કેપીટલ સીટી સ્ટેડિયમ&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/table&gt;

&lt;tr bgcolor=&quot;#ffffff'&gt;
 &lt;table&gt;&lt;td style=&quot;width:250px&quot;&gt;કોલંબિયા ઓલ્ડે ગ્રે &lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:120px;text-align:left&quot;&gt;રગ્બી યુનિયન&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:75px;text-align:left&quot;&gt;1967&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:270px;text-align:left&quot;&gt;યુએસએ રગ્બી &lt;/td&gt;&lt;td&gt;
 &lt;td style=&quot;width:180px;text-align:left&quot;&gt;પેટોન સ્ટેડિયમ&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/table&gt;


''*'' ''કોલંબિયા ઇનફર્નો સંબંધી નોંધઃખાનગી '' નાંણા ભંડોળ દ્વારા પ્રવૃતિ ચલાવવાના પ્રયાસના ભાગરૂપ વર્ષ 2008-09, 2009-10, અને 2010-11 માટે ટીમે સ્વૈચ્છિક રીતે જ કામગીરી મોકુફ રાખી છે. ''ટીમે અગાઉ કેરોલિના કોલિસમમાં ભાગ લીધો હતો.'' &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100608232013/http://www.thestate.com/2010/03/04/1185023/lights-still-out-for-inferno.html]. સુધારો 2010-10-12.&lt;/ref&gt;

દક્ષિણ કેરોલિના યુનિવર્સિટી પર રમતગમતના વિવિધ આયોજનો ઉપરાંત કોલંબિયા એ યુ.એસ. મહિલા અલિમ્પિક મેરેથોનનું 1996 અને 2000&lt;ref&gt;મેકીન્નીઝ, રોબર્ટ. (2010-03-02) [http://www.chron.com/disp/story.mpl/metropolitan/6892093.html મેરેથોનરઝ મેકીંગ અ રન ફોર 2012 ગેમ્સ ટુ સ્ટાર્ટ હીયર હુસ્ટન એન્ડ ટેક્સાસ ન્યુઝ ક્રોન ડોટ કોમ – હ્યુસ્ટર ક્રોનીકલ]. ક્રોન ડોટ કોમ. સુધારો 2010-09-29.&lt;/ref&gt;માં અને 2007માં જુનિયર વાઇલ્ડ વોટર ચેમ્પિયનશીપનું પણ આયોજન કર્યુ હતું જેમાં યુરોપના અનેક કનૂ અને કયાક રેસર્સે(96) ભાગ લીધો હતો. &lt;ref&gt;[http://www.thestate.com/2007/10/08/194912/kayaking-competition-begins-in.html કાયાકીન્ગ કોમ્પીટીશન બીગીન્સ ઈન કોલંબિયા-બિલ્ડીંગ અવર સીટીઃ ક્વોલીટી ઓફ લાઈફ]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ધીસ્ટેટ ડોટ કોમ (2007-10-08). સુધારો 2010-09-29.&lt;/ref&gt; કોલોનિયલ લાઇફ એરીના દ્વારા એનબીએ એકિસબિશન ગેમ્સનું પણ આયોજન કરાયું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.nba.com/bobcats/recap_pacers_061024.html બોબકેટસઃરીકેપ_પાસેર્સ_061024]. એનબીએ ડોટ કોમ (2006-10-24). સુધારો 2010-09-29.&lt;/ref&gt;

== સ્થળો ==
[[ચિત્ર:ColonialLifeArena.jpg|thumb|left|કોલોનિયલ લાઇફ એરીના]]
'''કોલંબિયા લાઇફ એરીના''' , જેનો પ્રારંભ વર્ષ 2002માં થયો, તે કોલંબિયાની પ્રીમીયમ એરીના અને એન્ટરટેઇનમેન્ટ ફસિલિટિ(મનોરંજન સ્થળ) છે.  અહીં કોલેજ બાસ્કિટબોલની રમત માટે 18000ની બેઠક વ્યવસ્થા છે, જે દક્ષિણ કારોલિના રાજયની સૌથી મોટી એરીના અને દેશમાં ઓન-કેમ્પસ બાસ્કિટબોલ ફસિલિટિમાંથી દસમી સૌથી મોટી છે, જે મેન અને વિમિન યુએસસી ગેમકોક્સ ટીમોનું ઘર છે.  દક્ષિણ કારોલિના યૂનિવર્સિટિના કેમ્પસ પર સ્થિત, આ ફેસિલિટિ પર કુલ 41 સ્વીટ્સ આવેલા છે, જેમાંથી ચાર એન્ટરટેઇન્ટમેન્ટ સ્વીટ્સ આવેલા છે, અને ફ્રાન્ક મેગુરે કલબ પાસે, 300ની કપેસિટિ ધરાવતા ફુલ-સર્વિસ હોસ્પિટાલિટિ રૂમ્સ છે.  અહીં પેડેડ સીટિંગ, ટેક્નોલોજિકલી એડવાન્સડ સાઉન્ડ સિસ્ટમ, અને ફોર-સાઇડેડ વિડિઓ સ્કોરબોર્ડ પણ છે.&lt;ref&gt;[http://www.coloniallifearena.com/600/GeneralInformation.asp વેલકમ ટુ ધી ક્રોનીકલ લાઈફ એરેનાઃ અબાઉટઃ જનરલ ઈન્ફોરમેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206171223/http://www.coloniallifearena.com/600/GeneralInformation.asp |date=2008-12-06 }}. કોલોનીકલલાઈફએરેના ડોટ કોમ.  સુધારો 2010-09-29.&lt;/ref&gt;
[[ચિત્ર:Cola Met Conv Cntr.jpg|thumb|right|કોલંબિયા મેટ્રોપોલિટિન કન્વેન્શન સેન્ટર]]
'''કોલંબિયા મિટ્રપોલિટન કન્વેન્શન સેન્ટર''' , જે દક્ષિણ કારોલિનાના એકમાત્ર ડાઉનટાઉન કન્વેશન સેન્ટર &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.columbiaconventioncenter.com/index2.cfm |title=કોલંબિયા કન્વેન્શન સેન્ટર  |access-date=2010-12-21 |archive-date=2012-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222090035/http://www.columbiaconventioncenter.com/index2.cfm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;તરીકે 2004માં ખુલ્લુ મુકાયુ હતું, {{convert|142500|sqft|m2|-1|sing=on}}આધુનિક, સ્ટેટ-ઓફ-ધ-આર્ટ ફસિલિટિ ધરાવે છે જયાં વિવિધ પ્રકારની મીટિંગો અને કન્વેન્શનો યોજાય છે.  ઐતિહાસિક કોનગારી વિસ્ટા ડિસ્ટ્રિકટ ખાતે સ્થિત, આ ફસિલિટિ રેસ્ટરોરન્ટ્ન્સ, એન્ટીક અને સ્પેશિયાલિટી શોપ્સ, આર્ટ ગેલેરિઝ અને વિવિધ પોપ્યુલર નાઇટલાઇફ વેન્યૂઝથી નજીક છે.  મુખ્ય પ્રદર્શન હોલમાં પ્રર્દશન {{convert|25000|sqft|m2|-2}}જગ્યાઓ; ધ કોલંબિયા બોલરૂમ{{convert|18000|sqft|m2|-2}}; 1500 થી {{convert|4000|sqft|m2|-2}} અન્ય {{convert|15000|sqft|m2|-2}}વધુ જગ્યા ઉમેરવી .  વ્યવસ્થા કોલોનિયલ લાઇફ એરીનાની આગળ જ સ્થિત છે. 

'''વિલિયમ્સ-બ્રિસે સ્ટેડિયમ ''' યુએસસી ગેમકોક્સ ફુટબોલ ટીમનું ઘર છે અને દેશના સૌથી મોટા કોલેજ ફૂટબોલ સ્ટેડિયમાંનું એક છે અને દક્ષિણ કારોલિનાનું બીજુ સૌથી મોટી સ્ટેડિઅમ છે. &lt;ref&gt;ક્ષમતા પ્રમાણે અમેરિકન ફૂટબોલ સ્ટેડિયમની યાદી &lt;/ref&gt; અહીં 80,250 લોકો બેસી શકે તેટલી વ્યવસ્થા છે જે ડાઉનટાઉન કોલંબિયાના દક્ષિણે સ્થિત છે. સ્ટેડિયમની દિવાલ 1934માં ફેડરલ વર્કસ પ્રોગ્રેસ એડ્મિનિસ્ટ્રેશન ફંડ દ્વારા 17,600ની પ્રારંભિક બેઠક ક્ષમતા સાથે બંધાઇ હતી.  મૂળ નામ કારોલિના સ્ટેડિયમ હતુ, પરંતુ સપટેમ્બર 9, 1972માં તેનું નામ વિલિયમ્સ અને બ્રિસે પરિવારના માનમાં બદલવામાં આવ્યું.  શ્રીમતી મરાથા વિલિયમ્સ-બ્રિસે પોતાની લગભગ બધી જ સંપતિ સ્ટેડિયમના નવીનીકરણ અને વિસ્તાર માટે યુનિવર્સીટીને અર્પણ કરી દીધી હતી.  તેમના સ્વ. પતિ, થોમસ એચ.બ્રિસે, 1922થી 1924 દરમિયાન યુનિવર્સીટી માટે ફૂટબોલ રમતા હતા.

'''કોગેર સેન્ટર ફોર આર્ટસ ''' કોલંબિયાને સ્થાનિકથી માંડી વિશ્વ સ્તરના નાટક, સંગીત અને નૃત્યુના પર્ફોમન્સનો જોવાનો લાભ અપાવ્યો છે.&lt;ref&gt;[http://www.koger.sc.edu/history.html હિસ્ટ્રી ઓફ ધી કોગર સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140722102051/http://www.koger.sc.edu/history.html |date=2014-07-22 }}. કોગર ડોટ એસસી ડોટ ઈડીયુ (1989-01-14). સુધારો 2010-09-29.&lt;/ref&gt; અહીં 2256 વ્યક્તિઓ માટે બેઠક છે.  સેન્ટરનું નામ માનવપ્રેમી ઇરા અને નેન્સી કોગેરના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે જેમેને 15 મિલ્યન ડોલરના આ સેન્ટર માટે વ્યક્તિગત અને કોર્પોરેટ ફંડમાંથી માતબર દાન આપ્યું હતુ.  કોગેર સેન્ટર ખાતે પ્રથમ પર્ફોમન્સ [[લંડન]] સ્થિત ફિલહારમોનિક ઓરકેસ્ટ્રા દ્વારા શનિવાર, જાન્યુઆરી 14, 1989ના રોજ અપાયું હતું. આ સુવિધા સ્ટેટ ઓફ ધ સ્ટેટ એડ્રેસથી માંડી સાઉથ કારોલિના બોડી બિલ્ડિંગ ચેમ્પિયનશિપ અને સાઉથ કારોલિના સાયન્સ ફેરના આયોજન માટે જાણીતી છે. 

[[ચિત્ર:CarolinaColiseum.jpg|thumb|left|એસેમ્બિલ એસટ. સામે કારોલિના કોલિઝિયમ ]]
'''ધી કારોલિના કોલિઝિયમ''' , જે 1968માં ખુલ્લુ મુકાયું હતું, તે શરૂઆતમાં 12400ની બેઠક સગવડ ધરાવતું અને યુએસસી ગેમકોક્સ બાસ્કેટબોલ ટીમોના ઘર તરીકે જાણીતું હતું. આ સ્થળનો ઉપયોગ કોન્સર્ટસ, કાર શો, સર્કસ, આઇસ શો, અને અન્ય પ્રચલિત મનોરંજન કાર્યકમોના સરળ આયોજન માટે પણ થઇ શકે છે.  કોલિઝિયમની વૈવિધતા અને ગુણવતા એવી છે કે એક જ સમયે યૂનિવર્સિટિ અહીં બોસ્ટન પોપ્સ, શિકાગો સિમ્ફનિ, ફેલ્ડ બેલેટ અને મહત્વનાં કલાકારોના અન્ય પર્ફોમન્સનું આયોજન સરળતાથી કરી શકે છે.  અક્સિટકલ સેલ અને સ્ટેટ-ઓફ-ધ આર્ટ લાઇટિંગ સિસ્ટમ જેવી વિશિષ્ટ સવલતો પણ કોલિઝિયમ ખાતે પ્રાપ્ત છે.  કોલિઝિયમ કોલંબિયા ઇનફર્નો, અને ઇસીએચએલ ટીમનું ઘર હતું.  જોકે, 2002માં કોલોનિયલ લાઇફ એરીનાના બાંધકામ બાદ કોલિઝિયમનો ઉપયોગ બાસ્કેટબોલ માટે બંધ કરી દેવાયો છે અને તેનું કલાસરૂમ સ્પેશમાં રૂપાંતર કરી દેવાયું છે હવે અહીં સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમ અને સ્કૂલ ઓફ હોસ્પિટાલિટિ, રિટેઇલ અને સ્પોર્ટસ મેનેજમેન્ટ કાર્યરત છે. 

'''ધી ટાઉનશીપ ઓડિટોરિઅમ ''' 3200 વ્યકિત માટે સીટો પ્રાપ્ય છે જે ડાઉનટાઉન કોલંબિયામાં સ્થિત છે.  આ જર્યોજિયન રિવાઇવલ બિલ્ડિંગ કોલંબિયાની આર્કિટેકચરલ ફર્મ લાફાવે એન્ડ લાફાવે દ્વારા ડિઝાઇન કરાયું હતું અને 1930માં બાંધકામ પૂર્ણ કરાયું હતું.  કોન્સર્ટસથી માંડી કન્વેન્શન અને રેસલિંગની મેચો સહિત અહી હજારો કાર્યક્રમોનું આયોજન થયું છે.  ઓડિટોરીયમ સપ્ટેમ્બર 28, 2005માં નેશનલ રજીસ્ટર ઓફ હિસ્ટોરિક પ્લેસિસમાં નોંધણી થઇ હતી અને તાજેતરમાં 12 મિલિયનના ખર્ચે અંદરની અને બહારની બાજુનું નવીનીકરણ પણ કરાવવામાં આવ્યું છે.&lt;ref&gt;ટેયલોર, ઓટીસ આર.. (2010-06-06) [https://web.archive.org/web/20100607224216/http://www.thestate.com/2010/06/06/1316737/the-townships-12-million-facelift.html ધી ટાઉનશીપ ઓડિટોરીયમસ ડોલર 12 મિલિયન ફોસલીફ્ટ- લાઈફ એન્ડ સ્ટાઈલ]. ધીસ્ટેટ ડોટ કોમ. સુધારો 2010-09-29.&lt;/ref&gt;

13 મિલિયન ડોલરનું '''ચાર્લી ડબલ્યુ.જ્હોન્સન સ્ટેડિયમ ''' બેન્ડીક્ટ કોલેજ ફૂટબોલ અને સોકરનું ઘર છે.  જેનું લોકોર્પણ 2006માં થયું હતું. જેની સામાન્ય બેઠક ક્ષમતા 11000 અને મહતમ 16000 છે. 

'''કારોલિના સ્ટેડિયમ ''' ફેબ્રુઆરી 2009માં ખુલ્લું મુકાયું હતું.  કોલેજ બેઝબોલ માટે 8400 કાયમી બેઠકો અને વધારાની 1000 સ્ટેન્ડિંગ રૂમ માટે પ્રાપ્ય છે, દક્ષિણ કારોલિના રાજયનું આ સૌથી મોટું બેઝબોલ સ્ટેડિયમ છે જે યુએસસી ગેમકોક્સ બેઝબોલ ટીમનું ઘર પણ છે.  ડાઉનટાઉન કોલંબિયામાં ગ્રેનબી પાર્ક નજીક સ્થિત આ ફસિલિટિમાં ચાર એન્ટરટેઇન્ટમેન્ટ સ્વીટઝ, લેફટ ફિલ્ડ લાઇન નીચે પીક્નિક ટેરેસ, અને ડાઇનિંગ ડેક આવેલા છે જેમાં આશરે 120 ચાહકો બેસી શકે છે.  સ્ટેટ-ઓફ-ધ-આર્ટ ફસિલિટિમાં ટેકનોલોજિકલી એડવાન્સ સાઉન્ડ સિસ્ટમ અને એક {{convert|47|ft|m}}ઊંચું x {{convert|44|ft|m}} પહોળું સ્કોરબોર્ડ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://media.thestate.com/smedia/2009/02/19/22/baseballstadiumusc.source.prod_affiliate.74.pdf |title=કારોલિના ગેમ્સકોકસ બેઝબોલ  |access-date=2010-12-21 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717034445/http://media.thestate.com/smedia/2009/02/19/22/baseballstadiumusc.source.prod_affiliate.74.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  અને {{convert|16|ft|m}} ઊંચું x {{convert|28|ft|m}} પહોળું વિડિયો પોર્સન પણ છે. 

== પ્રશસ્તિ ==
કોલંબિયાને તાજેતરમાં અમેરિકાના 30 સૌથી રહેવાલાયક પ્રદેશોમાં &quot;સૌથી રહેવાલાયક પ્રદેશ&quot; તરીકે સ્થાન પ્રાપ્ત થયું હતું.  આ ખિતાબ વોશિગ્ટંન સ્થિત બિન-નફાકારક સંસ્થા [http://www.livable.com પાર્ટનર્સ ફોર લિવેબલ કોમ્યુનિટિઝ ]દ્વારા અપાયો હતો જે રચનાત્મક અર્થતંત્રમાં જે જુથો ઉતમ વિકાસ કરતા હોય છે તેમને પ્રોત્સાહન આપે છે.  કોલંબિયાને પરિવારનું પુનસ્થાપન કરવા માટે દેશના ટોપ મધ્યમ કદના બજાર તરીકે પણ પ્રશિસ્ત થયું છે.&lt;ref&gt;[http://www.primacy.com/resources/PRIM-5472.pdf વલ્ડવાઈડઈઆરઓ® એન્ડ પ્રામસી રીલોકેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614145811/http://www.primacy.com/resources/PRIM-5472.pdf |date=2007-06-14 }}, 2007&lt;/ref&gt;

== આજુ-બાજુના નગરો ==
હાલમાં, કોલંબિયાના ચાર ભગિની શહેરો છે : 
* {{flagicon|Germany}} કેઇસેરલ્યુર્ટન, જર્મની 
* {{flagicon|Romania}} કલુઝ-નેપોકા, [[રોમાનિયા|-રોમાનિયા]] 
* {{flagicon|Bulgaria}} પોલવિદે, [[બલ્ગેરિયા|બલગેરિયા]]
* {{flagicon|Russia}} ચેલયાબિન્સક, [[રશિયા]]

== આ પણ જુઓ ==
{{Portal|South Carolina}}
* કોલંબિયા (એમટ્રાક સ્ટેશન), કોલંબિયા, દક્ષિણ કોરોલિના
* કોલંબિયા કેનાલ, દક્ષિણ કારોલિના
* દક્ષિણ કારોલિનામાં કોલંબિયા શહેર ઝાઝ ડાન્સ કંપની 
* ''કોલંબિયા સીટી પેપર'' , કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિનામાં ટેબ્લોઈડ કદનું અખબાર
* કોલંબિયા કોલેજ (કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિના), કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિનામાં ખાનગી મહિલા ઉદ્દાર આર્ટસ કોલેજ
* કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિનામાં કોલંબિયા ફિલ્મ સોસાયટી
* કોલંબિયા હાઈસ્કૂલ (કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિના)- કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિના
* કોલંબિયા ઈન્ટરનેશનલ યુનિવર્સીટી, કોલંબિયા,. દક્ષિણ કારોલિના
* કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિના, યુનાઈટેડ સ્ટેટસ (એફએએઃસીએઈ)માં કોલંબિયા મેટ્રોપોલીટન એરપોર્ટ. 
* કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિનામાં કોલંબિયા મ્યુઝયમ ઓફ આર્ટ
* કોલંબિયા, ન્યુબેરી અને લૌરેન્સ રેલરોડ, દક્ષિણ કારોલિનામાં ઐતિહાસિક રેલરોડ
* કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિનામાં કોલંબિયા ઓવેન્સ ડાઉનટાઉન એરપોર્ટ
* કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિનામાં કોલંબિયા પ્લેસ મોલ
* ''કોલંબિયા રેકોર્ડ'' , કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિનામાં 
* કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિનામાં કોલંબિયા સ્પીડવે
* કોલંબિયા સાઉથ કેરોલિના ટેમ્પલ, ધી ચર્ચ ઓફ જીજસ ક્રીસિટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટસ તરીકે વપરાતું મંદિર
* કોલંબિયા થીયોલોજીકલ સેમીનરી, પહેલા કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિનામાં હતું, હવે ડેક્ચર જ્યોજિયામાં છે. 
કોલંબિયા, એસી સ્પોર્ટસ ટીમોઃ
:
:* કોલંબિયા બ્લોફીશ, માઇનોર લિગ બેઝબોલ ટીમ 
:* કોલંબિયા ઓલ્ડે ગ્રે, રગ્બી યુનિયન કલબ
* દક્ષિણ કારોલિનામાં વેસ્ટ કોલંબિયા 

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== બાહ્ય લિન્ક્સ ==
* [http://www.columbiasc.net/ શહેરની સત્તાવાર વેબસાઈટ ]
* [http://www.columbiacvb.com/ ધી કોલંબિયા મેટ્રોપોલિટીન કન્વેનશન એન્ડ વિઝિટર બ્યુરો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101013174629/http://www.columbiacvb.com/ |date=2010-10-13 }}
* [http://www.thestate.com/ ધી સ્ટેટ ન્યુઝપેપર- કોલંબિયાઝ મેઈન ન્યુઝપેપર ]
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/South_Carolina/Localities/C/Columbia/}}

[[શ્રેણી:દક્ષિણ કારોલિનામાં શહેરો]]
[[શ્રેણી:રિચલેન્ડ કાઉન્ટી, દક્ષિણ કારોલિના]]
[[શ્રેણી:કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિના]]
[[શ્રેણી:દક્ષિણ કારોલિવામાં કાઉન્ટી બેઠકો]]
[[શ્રેણી:1787માં વસેલી વધુ વસ્તીવાળી જગ્યાઓ]]
[[શ્રેણી:અમેરિકાના આયોજિત શહેરો]]
[[શ્રેણી:કોલંબિયા, દક્ષિણ કારોલિના મહાનગરીય વિસ્તાર]]</text>
      <sha1>gwlkq4x2jtcz536ubfcngvsb9l1kvq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઍલન ટ્યુરિંગ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31006</id>
    <revision>
      <id>901022</id>
      <parentid>900948</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T19:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="358853" sha1="lwz59br7b87huo7o8urwoato2glebs5" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Infobox scientist
| name              = ઍલન ટ્યુરિંગ
| image             =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width       =
| caption           =
| birth_date        = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}}
| birth_place       = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom
| death_date        = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}}
| death_place       = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom
| nationality       = British
| field             = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]],  [[computer scientist]]
| work_institutions = [[University of Cambridge]]&lt;br /&gt;[[Government Code and Cypher School]]&lt;br /&gt;[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]&lt;br /&gt;[[University of Manchester]]  
| alma_mater        = [[King's College, Cambridge]]&lt;br /&gt;[[Princeton University]]
| doctoral_advisor  = [[Alonzo Church]]
| doctoral_students = [[Robin Gandy]]
| known_for         = [[Halting problem]]&lt;br /&gt;[[Turing machine]]&lt;br /&gt;[[Cryptanalysis of the Enigma]]&lt;br /&gt;[[Automatic Computing Engine]]&lt;br /&gt;[[Turing Award]]&lt;br /&gt;[[Turing Test]]&lt;br /&gt;[[Turing pattern]]s
| prizes            = [[Officer of the Order of the British Empire]]&lt;br /&gt;[[Fellow of the Royal Society]]
}}
'''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.&lt;ref name=&quot;AFP&quot;/&gt; [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને  સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો.  તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,&lt;ref&gt;{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}&lt;/ref&gt; અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. 

ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા.  કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં.   10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .&lt;ref name=&quot;PM-apology&quot;&gt;{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}&lt;/ref&gt;

== બાળપણ અને યુવાની ==
ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.&lt;ref name=&quot;Hodges1983P5&quot;&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}&lt;/ref&gt; તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે&lt;ref name=&quot;englishheritaget&quot;&gt;{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}&lt;/ref&gt;, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ&lt;ref&gt;{{openplaque|381}}&lt;/ref&gt;એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.&lt;ref name=&quot;Hodges1983P5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;turingorguk&quot;&gt;{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}&lt;/ref&gt; તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}&lt;/ref&gt; અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં.  જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.&lt;ref name=&quot;toolbox&quot;&gt;{{Cite web |title=Alan Turing&amp;nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું.  તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી.  1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા.  સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.&lt;ref name=&quot;metamagical&quot;&gt;{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]]

ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો.  તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું-  &quot;હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત''  થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે.  જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ''  બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. &quot;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}&lt;/ref&gt; આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી.  1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}&lt;/ref&gt; 

ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.&lt;ref name=&quot;teuscher&quot;&gt;** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}&lt;/ref&gt;  ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,&lt;ref&gt;પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨&lt;/ref&gt; પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.&lt;ref&gt;[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક &lt;/ref&gt;

== યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય ==
[[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]]
શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો.   ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.&lt;ref&gt;જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, &quot;ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ&quot;, જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ  5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique&lt;/ref&gt;

તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર &quot;ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી  ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' &quot;,&lt;ref&gt;{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે.  તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ.  જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. 

ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો.  અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે.  ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.&lt;ref&gt;[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007&lt;/ref&gt; પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. 

સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો.   સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}&lt;/ref&gt; જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}&lt;/ref&gt; શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}&lt;/ref&gt; તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. 

== સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ ==
[[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]]
બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની''  કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. 

સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય  માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે)  કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.&lt;ref&gt;જેક કોપલેન્ડ, &quot;કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001&lt;/ref&gt; 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.&lt;ref name=&quot;Copeland2006p378&quot;&gt;કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378&lt;/ref&gt; 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: &lt;blockquote&gt; દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા.  તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા.  તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.&lt;ref&gt;''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.&lt;/ref&gt;

=== ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી ===
બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,&lt;ref name=&quot;Copeland2006p378&quot;/&gt; ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના  ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. 

[[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]]

જેક ગુડનો મત: &lt;blockquote&gt;મારા ''મતે''  ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું''  અનુમાન લગાવી શકો છો.&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes &quot;ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા&quot;], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ &quot;હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ''  સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10&lt;sup&gt;19&lt;/sup&gt; દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;થી ભિન્ન હોય છે)&lt;ref&gt;&quot;ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા&quot;માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: &quot;જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે&quot;, તેમની ચેતવણી સાથે &lt;/ref&gt;ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}&lt;/ref&gt; યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.&lt;ref name=&quot;codebreaker&quot;&gt;{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}&lt;/ref&gt;

=== હટ  8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા ===
[[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.&lt;ref&gt;[58]&lt;/ref&gt;]]
ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું &quot;કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું&quot;.&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;&gt;{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}&lt;/ref&gt; જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) &quot;જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો.&quot;&lt;ref name=&quot;MahonP14&quot;/&gt; આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા.  બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 

1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો.  પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}&lt;/ref&gt;

જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}&lt;/ref&gt; ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી''  (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી.  જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું.  તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ  દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}&lt;/ref&gt; એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}&lt;/ref&gt;

ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી.  તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા.  તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો.  ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા.  

એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું:  &lt;blockquote&gt;હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ.  શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો.  તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો.  જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.&lt;ref&gt;{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો.  તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}&lt;/ref&gt;  તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું  રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો.  

== શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને  ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ ==
તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન&lt;ref&gt;{{openplaque|1619}}&lt;/ref&gt; ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}&lt;/ref&gt; જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 

1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા.  1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને &quot;કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ&quot;માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન &quot;બુદ્ધિમત્તા&quot; કહેવાઈ.  વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને &quot;વિચારવાનું&quot; કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો.  ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 

1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી.  1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો.  રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.&lt;ref&gt;[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) &quot;ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ&quot;] Chessgames.com&lt;/ref&gt; પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે  ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.&lt;ref&gt;સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&amp;nbsp;463–518.&lt;/ref&gt; તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]&lt;/ref&gt; 

== પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન ==
ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું.  તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ''  વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm &quot;કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ&quot;] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006&lt;/ref&gt; તેમના રસનો  કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું.  તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે.  જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ''  પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં.  આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ&lt;/ref&gt;

== અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું ==
જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં.  એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં.  આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}&lt;/ref&gt;તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો.  તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો.  તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}&lt;/ref&gt; અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;LeavittP268&quot;&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}&lt;/ref&gt; 

ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}&lt;/ref&gt; કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા.  ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}&lt;/ref&gt;

== મૃત્યુ ==
8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું.   જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}&lt;/ref&gt; અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે.   એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}&lt;/ref&gt; ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}&lt;/ref&gt;  કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, &quot;જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી.&quot;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}&lt;/ref&gt;

=== સમાધિલેખ ===
{{quote|
Hyperboloids of wondrous Light&lt;br /&gt;
Rolling for aye through Space and Time&lt;br /&gt;
Harbour those Waves which somehow Might&lt;br /&gt;
Play out God's holy pantomime
&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}&lt;/ref&gt;}}

== માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ ==
[[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]]

ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ''  1986નું નાટક છે.  આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા.  1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું.  દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા.  ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ  માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં &quot;ડેન્જરસ નોલેજ&quot; નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}&lt;/ref&gt;

23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&amp;nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{openplaque|3276}}&lt;/ref&gt;

13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ&quot;1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ&quot;.28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.&lt;ref name=&quot;univsurrey&quot;&gt;{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;bostonpride&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. 

બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું,  આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ  કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007&lt;/ref&gt;ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું.   1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું.  આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું.  તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, &quot;ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ&quot;ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે.  આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. 

[[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]]
ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે,  સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે.  

પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'.  બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.'   શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, &quot; ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ&quot;.&lt;ref name=&quot;computerburied&quot;&gt;^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}&lt;/ref&gt;

આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે''  [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: &quot;હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે.&quot;&lt;ref name=&quot;AFP&quot;&gt;{{Cite web |title=Alan Turing&amp;nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}&lt;/ref&gt;

એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}&lt;/ref&gt; લોગોના રચયિતા&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}&lt;/ref&gt; અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}&lt;/ref&gt; 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત &quot;આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4&quot; માં વર્ણવ્યાં છે.  

=== સરકારનું માફીનામું ===
ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&amp;nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&amp;nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}&lt;/ref&gt;  આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;/&gt;&lt;ref&gt;યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. &lt;/ref&gt; વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.&lt;ref name=&quot;PM-apology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;&gt;{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was &quot;appalling&quot; | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;
 
ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.&lt;ref name=&quot;PMapology&quot;/&gt;
&lt;/blockquote&gt;

=== યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર ===
[[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]]
બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી.   

*સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. 
*&quot;ટ્યુરિંગ ડેઈઝ&quot; તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.&lt;ref name=&quot;bilgiuniv&quot;&gt;{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
*ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.&lt;ref name=&quot;texturingschol&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL&lt;ref name=&quot;lifl&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું).
*ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. 
*યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. 
*સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. 
*હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે.
*તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ &quot;ટ્યુરિંગ&quot; રાખવામાં આવ્યું છે. 

== આ પણ જુઓ ==
{{Portal box|Biography|Logic|LGBT}}
*ટ્યુરિંગ ડીગ્રી
*ટ્યુરિંગ સ્વીચ 
*વણ ગોઠવેલું મશીન 
*ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ
*ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ 
*ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો 
*ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ 

== નોંધ ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== સંદર્ભો ==
{{Refbegin|colwidth=30em}}
* {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }}
* {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}}
* {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }}
* {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864
 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }}
* {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }}
* {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }}
* {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}}
* {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }}
* {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }}
* {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland
| title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }}
* {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }}
* {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf  | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }}
* {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }}
* {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson &amp; Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }}
* {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}}
* {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }}
*{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}}
*પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). &quot;ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન&quot;. ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7
*સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના.
*વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3
* {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું.  ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. 
* {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French  | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે.  મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી.  નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q
*વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2
*{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }}
{{Refend}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{External links|date=August 2010}}
{{Wikiquote}}
{{Commons category|Alan Turing}}
*[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ 
*[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&amp;nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ]
*[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&amp;nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો 
*{{MathGenealogy|id=8014}}
*[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001
*[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨.
*[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100
* [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer
* [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા
* [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }}
* [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }}
* [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા

=== પેપર્સ ===
* [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki
* [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી 
* [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ

[[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]]
[[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]]
[[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]]
[[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]]
[[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]]
[[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]]
[[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]]
[[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>lwz59br7b87huo7o8urwoato2glebs5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>એરિક શ્મિટ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31220</id>
    <revision>
      <id>901027</id>
      <parentid>842051</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T20:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40605" sha1="ncqrq8olxle2ow5oay7vqoobcan1vxm" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{infobox person/Wikidata
 | fetchwikidata = ALL
 | onlysourced = no
}}
'''એરિક ઈમર્સન શ્મિટ''' (જન્મ {{birth date |1955|4|27}})&lt;ref name=&quot;born&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mckinseyquarterly.com/Googles_view_on_the_future_of_business_An_interview_with_CEO_Eric_Eric Schmidt_2229|title=''Google’s view on the future of business: An interview with CEO Eric Eric Schmidt ''|publisher=The McKinsey Quarterly|access-date=2009-01-26|archive-date=2011-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615114101/http://www.mckinseyquarterly.com/Googles_view_on_the_future_of_business_An_interview_with_CEO_Eric_Eric|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એક એન્જિનિયર, ગૂગલના અધ્યક્ષ/સીઈઓ અને એપલ કંપનીના વ્યવસ્થાપક મંડળના એક ભૂતપૂર્વ સભ્ય છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.apple.com/pr/library/2009/08/03bod.html|title=Dr. Eric Eric Schmidt Resigns from Apple’s Board of Directors|date=2009-08-03|publisher=Apple|access-date=2009-08-03}}&lt;/ref&gt; તેઓ યુનિક્સ માટે લેક્સ શાબ્દિક વિશ્લેષક સોફ્ટવેરના સહ-લેખક પણ છે. તેઓ કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટી/1}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cmu.edu/news/archive/2009/April/april13_commencement.shtml |title=April 13: Google Chairman, CEO Eric Eric Schmidt To Give Keynote Address at Carnegie Mellon Commencement, May 17 - Carnegie Mellon University |publisher=Cmu.edu |date= |access-date=2010-03-21 |archive-date=2009-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926214441/http://www.cmu.edu/news/archive/2009/April/april13_commencement.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને [[પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.princeton.edu/~vp/trustees/Trustee%26photo.html |title=princeton.edu |access-date=2021-08-24 |archive-date=2006-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061223140314/http://www.princeton.edu/~vp/trustees/Trustee%26photo.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ના [[ટ્રસ્ટી મંડળ]]માં પણ રહેલા છે. 

== જીવનચરિત્ર ==
શ્મિટ વોશીંગ્ટન, ડી.સી.માં જન્મ્યા હતા, અને બેલ્કસબર્ગ, વર્જિનીયામાં મોટા થયા હતા. યોર્કટાઉન હાઈ સ્કૂલમાંથી સ્નાતક થયા બાદ,&lt;ref&gt;{{Cite news| last = McCaffrey| first = Scott| title = New Inductees Named to Yorktown Hall of Fame| newspaper = Sun Gazette| date = 15 May 2008| url = http://www.sungazette.net/articles/2008/05/15/arlington/news/nws92a.txt| postscript = &lt;!--None--&gt;}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 
શ્મિટ પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીમાં પ્રવેશ દાખલ થયાં, જ્યાં તેમણે 1976માં બીએસઈઈ(BSEE)ની પદવી મેળવી.&lt;ref&gt;{{cite news| last = Wolff| first = Josephine| title = University Library joins Google Book Search| work = The Daily Princetonian| publisher = | date = 2007-02-06| url = http://www.dailyprincetonian.com/archives/2007/02/06/news/17198.shtml| access-date = 2008-05-28| archive-date = 2012-07-29| archive-url = https://archive.today/20120729044740/http://www.dailyprincetonian.com/2007/02/06/17198/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, બર્કેલેમાં તેમણે 1979માં પરિસર કમ્પ્યુટર કેન્દ્ર, સીએસ (CS) અને ઈઈસીએસ (EECS) વિભાગોને,&lt;ref&gt;{{Cite web|first = Eric Schmidt|last = Eric|title = The Berkeley Network - A Retrospective|url = http://www.krsaborio.net/research/acrobat/1980s/8002_bsd.pdf|format = PDF|postscript = &lt;!--None--&gt;|access-date = 2011-04-01|archive-date = 2008-05-28|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20080528104711/http://www.krsaborio.net/research/acrobat/1980s/8002_bsd.pdf|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite document
| first = Eric Schmidt|last = Eric|title = An Introduction to the Berkeley Network
| url = http://scholar.google.com/scholar?hl=en&amp;q=an.introduction.to.the.berkeley.network%20Eric Schmidt&amp;um=1&amp;ie=UTF-8&amp;sa=N&amp;tab=ws
| publisher = [[Google]]
| postscript = &lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; એક નેટવર્કમાં જોડવા માટેની ડિઝાઈન બનાવીને અને તેનો અમલ કરીને એમએસની ડીગ્રી મેળવી અને 1982માં વિતરિત સોફ્ટવેર વિકાસ વ્યવસ્થાપનની મુશ્કેલીઓ અને તે મુશ્કેલીઓને ઉકેલવાના ઉપાયો પર એક શોધ નિબંધ સાથે ઈઈસીએસ (EECS)માં પીએચડીની પદવી મેળવી.&lt;ref&gt;{{cite journal|first = E. E.|last = Eric Schmidt|author = Eric Eric Schmidt|title = Controlling large software development in a distributed environment|publisher = U.C. Berkeley EECS Technical Reports|year = 1982|url = http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=0788297CI&amp;q=&amp;uid=792371362&amp;setcookie=yes|access-date = |journal = |archive-date = 2012-05-14|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514140826/http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&amp;collection=TRD&amp;recid=0788297CI&amp;q=&amp;uid=792371362&amp;setcookie=yes|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; તેઓ ''લેક્સ'' ( શાબ્દિક વિશ્લેષક અને સંકલન નિર્માણનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ સાધન)ના સંયુક્ત લેખક હતા. એમણે સ્ટૈનફોર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલમાં અંશકાલિક પ્રોફેસર તરીકે ભણાવ્યું હતુ.&lt;ref name=&quot;stanford&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gsb.stanford.edu/NEWS/headlines/duffie_Eric Schmidt.shtml|title=
''Stanford''|publisher=Stanford Graduate School of Business|access-date=2009-01-26}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;

શ્મિટ તેમની પત્ની વેન્ડી સાથે એથેર્ટન, કેલિફોર્નિયામાં રહે છે. &lt;ref&gt;&quot;ટેલર ઈગસ્ટી, એક ૧૫ વર્ષીય જૈજ પિયાનોવાદક, જે ઓગસ્ટ ૪ અલ્મનાકના મુખ્ય પૃષ્ઠ પર આવ્યા, તેણણે નોવેલ સીઈઓ એરિક એરિક શ્મિટ અને તેમના પત્ની વેન્ડી ને આથર્ટનના ઘરે શુક્રવારની રાતે રાષ્ટ્રપતિ ક્લિન્ટનના માટે પ્રદર્શન કર્યું હતું. [http://www.almanacnews.com/morgue/1999/1999_10_06.loose06.html &quot;]
[http://www.almanacnews.com/morgue/1999/1999_10_06.loose06.html લૂઝ એન્ડસ&quot;]&lt;/ref&gt;

તેઓ આર્ટન્યૂઝ(ARTnews)ની 200 ટોચના કલા સંગ્રહકોની યાદીમાં પણ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.artnews.com/issues/article.asp?art_id=2311 |title=આર્ટન્યુઝ, ધી આર્ટન્યૂઝ ૨૦૦ ટોપ કલેક્ટરસ, 2007 |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119174626/http://artnews.com/issues/article.asp?art_id=2311 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== એરિક શ્મિટ પરિવાર ફાઉન્ડેશન ==

'''એરિક શ્મિટ પરિવાર ફાઉન્ડેશન''' પ્રાકૃતિક સંસાધનોની નિરંતરતા અને તેના નૈતિક ઉપયોગના મુદ્દાઓને સંબોધિત કરે છે. વેન્ડી એરિક શ્મિટ, જે એક સાન ફ્રાન્સિસ્કોની વાસ્તુશિલ્પ કંપની હાર્ટ હાવર્ટનની સાથે કામ કરી રહ્યાં છે, જે વિશાળ પાયે જમીન ઉપયોગમાં તજજ્ઞ છે, તેણે નૈનટ્યુકેટના ટાપુ પર ટાપુનું અદ્વિતીય ચરિત્ર ટકાવી રાખવા માટે અને ઋતુનો પ્રભાવ ઓછો કરવા માટે ઘણા પ્રોજેક્ટોનો પ્રારંભ કરી ચૂક્યા છે. વેન્ડી શ્મિટને વેન્ડી શ્મિટ ઓઈલ ક્લીનઅપ એક્સ ચેલેન્જનો બક્ષિસ રૂપી પુરસ્કાર પણ આપવામાં આવ્યો હતો, જે ડીપવોટર હોરીઝોનના તેલ સ્રાવથી પ્રેરિત સમુદ્ગના પાણીમાંથી કાચા તેલની કુશળ પકડ માટે એક પડકારયુક્ત પુરસ્કાર હતો.&lt;ref name=&quot;xprize&quot;&gt;{{cite web|title=X PRIZE Foundation Announces Wendy Eric Schmidt Oil Cleanup X CHALLENGE|url=http://www.xprize.org/media-center/press-release/x-prize-foundation-announces-wendy-Eric Schmidt-oil-cleanup-x-challenge|access-date=2010-09-15|archive-date=2011-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110616043934/http://www.xprize.org/media-center/press-release/x-prize-foundation-announces-wendy-Eric|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== કારકિર્દી ==
=== શરૂઆતની કારકિર્દી ===
તેમની કારકીર્દીના પ્રારંભમાં, શ્મિટે બેલ લેબોરેટરીઝ, જિલૌગ અને જેરોક્સના પ્રસિદ્ધ પાલો અલ્ટો રિસર્ચ કેન્દ્ર (PARC) સહિત ઘણી આઈટી કંપનીઓમાં તક્નીકી હોદ્દાઓ સંભાળ્યા હતા. તેઓ 1983માં સન માઈક્રોસિસ્ટમ્સની સાથે જોડાયા, તેના જાવા વિકાસના પ્રયત્નો{{citation needed|date=January 2011}}{{dubious|date=January 2011}}માં તેમણે નેતૃત્વ કર્યું અને તેના મુખ્ય ટેક્નોલોજી અધિકારી બની ગયા. 1997માં તેમની નોવેલના સીઈઓ તરીકે નિમણૂક થઈ. 

શ્મિટએ કેમ્બ્રીજ ટેક્નોલોજી પાર્ટનર્સ સંપાદિત કર્યા બાદ નોવેલને છોડી દીધી. ગૂગલ (Google)ના શોધક લેરી પેજ અને સેર્ગેઈ બ્રીને એરિક શ્મિટનો ઈન્ટરવ્યુ લીધો. તેમનાથી પ્રભાવિત થઈ,&lt;ref&gt;&quot;સીઈઓ એરિક એરિક શ્મિટ ઉતકૃષ્ઠ હતો કારણ કે તે માત્ર એવો ઉમેદવાર હતો જે 'બર્નીંગ મેન' ગયો હતો.&quot; દ્વારા [http://askpang.typepad.com/relevant_history/2003/04/markoff_and_zac.html &quot;માર્કઓફ અને ઝાચારી ગૂગલ (Google) પર&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040705131610/http://askpang.typepad.com/relevant_history/2003/04/markoff_and_zac.html |date=2004-07-05 }}; જોહ્ન માર્કઓફ અને ગ્રેગગ ઝાચારી. આ પણ જુઓ ''બિઝનેસ વીક'' &lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;s [http://www.businessweek.com/magazine/content/03_39/b3851606.htm &quot;એરિક એરિક શ્મિટ, ગૂગલ (Google)&quot;] 29 સપટેમ્બર 2003માંથી: &quot;વ્યવસાયના પહેલા આદેશોમાંનો એક એ હતો કે પોતાના 20-થી લગભગ સહકર્મીઓની સાથે બર્નિંગ મેનમાં સમાવેશ ખયો, એક મુક્ત કલાત્મક આત્મ-અભિવ્યક્તિ સમારંભ જે નેવાડા રણ-તળાવના તળ પર આયોજિત કરવામાં આવ્યો હતો.
 તેમના પાછા આવ્યાના તરત જ બાદ ઓફિમાં બેઠા અને તડકાથી વ્યાકુળ અને થોડા થાકેલા, એરિક શ્મિટ આનાથી વધુ ખુશ ન થઈ શકે.  તેમણે જાહેર કર્યું, &quot;તેઓ મને યુવાન રાખી રહ્યાં છે.&quot;&lt;/ref&gt; સાહસિક મૂડીવાદીઓ જોન ડોએર્ર અને માઈકલ મૌરિટ્જના માર્ગદર્શન હેઠળ 2001માં તેઓએ કંપની ચલાવવા માટે શ્મિટની નિમણૂંક કરી. . 

=== ગૂગલ (Google) ===
શ્મિટ માર્ચ 2001માં અધ્યક્ષ તરીકે ગૂગલ (Google) નિયામક મંડળમાં દાખલ થયા અને ઓગસ્ટ 2001માં કંપનીના સીઈઓ બની ગયા. ગૂગલ (Google)માં, સંસ્થાપક પેજ અને બ્રિનની સાથે એરિક શ્મિટ ગૂગલ (Google)ના દૈનિક કાર્યોની જવાબદારી સંભાળે છે. જેમ કે ગૂગલ (Google)ની 2004 એસ-1 ફાઈલિંગ&lt;ref name=&quot;googleS1&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1288776/000119312504142742/ds1a.htm |title=Amendment No. 9 to Form S-1 Registration Statement Under The [[Securities Act of 1933]] |publisher=[[United States Securities and Exchange Commission]] |date=2004-08-18}}&lt;/ref&gt; પૃષ્ઠ 29માં દર્શાવ્યું છે, શ્મિટ પેજ અને બ્રિન એક ત્રિપંખીય શાસક તરીકે ગૂગલ (Google) ચલાવે છે. શ્મિટ સામાન્ય રીતે એક સાર્વજનિક કંપનીના સીઈઓને સોંપવામાં આવેલા કામની જેમ કાનૂની જવાબદારીઓ સંભાળે છે અને ઉપપ્રમુખો અને વેચાણ સંરચનાના વ્યવસ્થાપન પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. 

ગૂગલ (Google)ની વેબસાઈટ પ્રમાણે, શ્મિટ &quot;એક કંપનના તરીકે ગૂગલ (Google)ના અત્યંત ઝડપી વિકાસને જાળવી રાખવા માટે કોર્પોરેટ માળખું બાંધવાની જરૂરીયાત અને જ્યારે પેદાશનું ઉત્પાદન ચક્રનો સમય ઓછામાં ઓછો રાખીને ગુણવત્તાની ઉચ્ચતા સુનિશ્ચિત કરવા&quot; માટે પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.&lt;ref name=&quot;googleinfo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.google.com/corporate/execs.html#eric|title=Google Management: Dr. Eric Eric Schmidt, Chairman of the Executive Committee and Chief Executive Officer|publisher=Google Inc.|access-date=2006-12-01}}&lt;/ref&gt;

2007માં, ''પીસી વર્લ્ડ'' એ વેબ પર સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ 50 લોકોની યાદીમાં એરિક શ્મિટને ગૂગલ (Google)ના સહ સંસ્થાપકો લેરી પેજ અને સેર્ગેઈ બ્રિનની સાથે પ્રથમ ક્રમ પર રાખ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;50mostimportant&quot;&gt;નલ, ક્રીસ્ટોફર. &quot;[http://www.pcworld.com/article/id,129301-page,1/article.html# ધી 50 મોસ્ટ ઈમ્પોર્ટન્ટ પીપલ ઓન ધી વેબ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070307073927/http://www.pcworld.com/article/id,129301-page,1/article.html |date=2007-03-07 }}&quot;. ''પીસી વર્લ્ડ.'' માર્ચ 5, 2007. 5 માર્ચ, 2009ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt;

2009માં, શ્મિટને એક સલાહકાર એજન્સી બ્રેન્ડન વુડ ઈન્ટરનેશનલ દ્વારા ટોપગન સીઈઓ(CEO)માંના એક તરીકે ગણ્યા છે.&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120731070440/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php ધી માર્કેટ્સ બેસ્ટ મેનેજરસ - Forbes.com], Forbes.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php બર્નાર્ડ વુડ ઈન્ટનેશનલે યુએસમાં 24 TopGun CEOs જાહેર કર્યાં.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526153354/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php |date=2015-05-26 }}, Reuters.com&lt;/ref&gt;

20 જાન્યુઆરી, 2011 ગૂગલ (Google)એ જાહેરાત કરી હતી કે 4 એપ્રિલથી શ્મિટ ગૂગલ (Google)ના સીઈઓ તરીકે રાજીનામું આપશે, પણ કંપનીના કાર્યકારી અધ્યક્ષ તરીકે કામ ચાલુ રાખશે અને સહસંસ્થાપક પેજ અને બ્રીનના સલાહકાર તરીકે કાર્ય કરશે. સીઈઓ તરીકે શ્મિટને બદલે પેજને મૂકાશે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://online.wsj.com/article/BT-CO-20110120-718175.html |title=Google Changes CEOs As Fourth-Quarter Profit Rises 29% |publisher=Wall Street Journal |date=2011-01-20 |access-date=2011-04-01 |archive-date=2011-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406131200/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20110120-718175.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ઍપલ ===
28 ઓગસ્ટ 2006માં શ્મિટને ઍપલના નિયામક મંડળના સભ્ય તરીકે પસંદ કરવામા આવ્યા. 3 ઓગસ્ટ 2009ના રોજ એક ઘોષણા કરવામાં આવી કે શ્મિટ ગૂગલ (Google) અને ઍપલની વચ્ચે વધી રહેલી પ્રતિસ્પર્ધા અને હિતોના સંઘર્ષને કારણે ઍપલના નિયામક મંડળના હોદ્દા પરથી રાજીનામું આપી દેશે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macrumors.com/2009/08/03/google-ceo-eric-Eric Schmidt-resigns-from-apple-board-of-directors/ |title=Google CEO Eric Eric Schmidt Resigns From Apple Board of Directors|publisher=Mac Rumors |date=2009-08-03 |access-date=2010-03-21}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;

=== પ્રમુખ બરાક ઓબામા ===
શ્મિટ બરાક ઓબામાના રાષ્ટ્રપ્રમુખ પદ માટેના અભિયાનમાં એક અનૌપચારિક સલાહકાર હતા અને ઉમેદવાર માટે 19 ઓક્ટોબર 2008થી તેમણે ચૂંટણી પ્રચાર શરૂ કરી દીધો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB122446734650049199.html|title=Google CEO Backs Obama|last=Langley|first=Monica|coauthors=Jessica E. Vascellaro|date=October 20, 208|access-date=2008-10-20 | work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt; ઓબામા દ્વારા પોતાના પ્રધાનમંડળમાં બનાવવામાં આવેલા નવા મુખ્ય ટેક્નોલોજી અધિકારીના હોદ્દા માટે સંભવિત ઉમેદવારના રૂપમાં તેમના નામનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://techblog.dallasnews.com/archives/2008/10/google-ceo-eric-Eric Schmidt-report.html|title=Google CEO Eric Eric Schmidt reportedly angling for job in Obama administration as national Chief Technology Officer|last=Godinez|first=Victor|date=October 20, 208|access-date=2008-10-24}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt; ઓબામા માટે પોતાના સમર્થનની ઘોષણામાં, એરિક શ્મિટએ મજાકમાં કહ્યું કે તેમણે $ 1.00ના પગાર પર તેમને કર ભરવામાં છૂટ મળશે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://valleywag.com/5076431/with-my-1-salary-ill-be-getting-a-tax-cut |title=ટેક્સ-કટ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324042402/http://valleywag.com/5076431/with-my-1-salary-ill-be-getting-a-tax-cut |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઓબામાની જીત પછી, શ્મિટ રાષ્ટ્રપતિ ઓબામાના સંક્રમણ સલાહકાર મંડળના એક સભ્ય બન્યા. તેમણે પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાની દરેક સમસ્યાઓને એક જ વખતમાં ઉકેલવાનો સૌથી સહેલો રસ્તો, ઓછામાં ઓછી ગૃહનીતિમાં એ છે કે, એક ઉત્તેજિત કાર્યક્રમ અમલી બનાવવો, જેનાથી નવીકરણીય ઊર્જાને પ્રોત્સાહન મળે અને સમયની સાથે નવીકરણીય ઊર્જા જીવાશ્મ ઈંધણની જગ્યા લઈ લે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.calcars.org/calcars-news/1022.html |title=Gore/Alliance for Climate Protection: All-In for Plug-Ins |publisher=Calcars.org |date= |access-date=2010-03-21}}&lt;/ref&gt;
ત્યારથી તે રાષ્ટ્રપ્રમુખના વિજ્ઞાન અને ટેક્નીકલ સલાહકાર પરિષદ PCASTના નવા સભ્ય બની ગયા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/administration/eop/ostp/pcast/about/members |title=PCASTના સભ્યોની યાદી |access-date=2011-04-01 |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709005123/http://www.whitehouse.gov/administration/eop/ostp/pcast/about/members |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ન્યુ અમેરિકા ફાઉન્ડેશન ===
ન્યુ અમેરિકા ફાઉન્ડેશન એક બિન-નફાકારક સાર્વજનિક પોલિસી સંસ્થા અને સામાજિક, આર્થિક કે રાજકીય પ્રશ્નો પર સલાહ અને વિચાર આપનાર નિષ્ણાત જૂથ છે, જેની સ્થાપના 1999માં થઈ છે. શ્મિટ તાજેતરમાં નિયામક મંડળના અધ્યક્ષ છે.
તેઓ 2008માં સ્થાપક અધ્યક્ષ જેમ્સ ફેલોવસના વારસ થયા.&lt;ref&gt;ન્યુ અમેરિકા ફાઉન્ડેશન, [http://www.newamerica.net/about/board બોર્ડ ઓફ ડીરિક્ટરસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221152152/http://newamerica.net/about/board |date=2010-12-21 }}, 11 મે 2010]&lt;/ref&gt; 

== વળતર ==
જ્યારે એરિક શ્મિટની નિમણૂક કરવામાં આવી ત્યારે તેમને $250,000 પગાર અને વાર્ષિક કામગીરીના દેખાવ અંગેનું બોનસ ચૂકવવામાં આવતું હતું. તેમને 30 ટકાની ભાગીદારીમાં વર્ગ બી સામાન્ય સ્ટોકના 14,331,703ની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી અને 426,892 સિરીઝ સી હેઠળના સ્ટોકને $2.34ની કિંમતને ખરીદવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;http://books.google.com/books?id=VbguRQAACAAJ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112153500/http://books.google.com/books?id=VbguRQAACAAJ |date=2012-11-12 }} Googled:
કેન ઓલેટ્ટા દ્વારા ધી એન્ડ ઓફ ધી વર્લ્ડ એઝ વી નો ઈટ&lt;/ref&gt;

2008 અને 2009માં ગૂગલ (Google)ના સીઈઓ હોદ્દાએ શ્મિટે માત્ર $ 1નું મૂળ પગાર મેળવ્યો હતો. અને 2008માં 508,763 ડોલર અને 2009માં 508, 763 ડોલરનું અન્ય વળતર મેળવ્યું હતું. તેમણે કોઈ પણ પ્રકારના નકદ નાણા, શેર અથવા વિકલ્પો સ્વીકાર્યા ન હતાં.&lt;ref&gt;[http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1288776/000119312510070028/ddef14a.htm#rom57429_51 ]&lt;/ref&gt; શ્મિટ એવા કેટલાંક લોકોમાંના છે જે એક કંપનીના શેર વિકલ્પ પ્રાપ્ત કરીને (અમેરિકન ડોલર) અજબપતિ બની ગયા, જેના ન તો તેઓ સંસ્થાપક હતાં અને ન તેઓ સંસ્થાપકના સંબંધી હતાં.&lt;ref&gt;આ વર્ષની શરૂઆતમાં તેમણે ગૂગલ (Google) સ્ટોકના વેચાણમાં લગભગ $90 મિલિયન ખેંચ્યા અને છેલ્લા બે મહિનાઓના સ્ટોકના વેચાણમાં ઓછામાં ઓછા $50 મિલિયન વધુ બનાવ્યા, જ્યારે સ્ટોક પ્રતિ શેર $300 થી વધુ ઉછળ્યો. {{cite web|url=http://news.com.com/2102-1032_3-5787483.html|title=Google balances privacy, reach|access-date=2006-11-15|last=Mills|first=Elinor|date=August 3 &lt;!-- 05:20:30 PDT --&gt; 2005|publisher=[[CNET]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20061217100506/http://news.com.com/2102-1032_3-5787483.html|archive-date=2006-12-17|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; પોતાની 2006ની 'વિશ્વના સૌથી અમીર લોકો'ની સૂચિમાં ફોર્બ્સએ $6.2 અજબની અનુમાનિત સંપત્તિની સાથે એરિક શ્મિટને વિશ્વના 129માં સૌથી અમીર વ્યક્તિ તરીકે સૂચિત કર્યાં હતાં. (રેન્કિંગમાં ઓન્સી સવિરિસ, અલેક્સી કુજ્મિચોવ અને રોબર્ટ રોલિંગ સહભાગી હતાં). એરિક શ્મિટએ 2006માં 1 ડોલરનો પગાર મેળવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://money.cnn.com/2005/04/08/technology/google_salary/index.htm | title=Eric Eric Schmidt, Larry Page and Sergey Brin agree to a $1 salary according to company's latest proxy | access-date=2008-02-03 | work=CNN | date=2005-04-08 | first=Paul R. | last=La Monica | archive-date=2010-07-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100725084349/http://money.cnn.com/2005/04/08/technology/google_salary/index.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ગૂગલ (Google)ે વિદાય વેળાની ભેટ તરીકે તેમને 2011માં $100 મિલિયન આપ્યા હતાં. &lt;ref&gt;http://www.reuters.com/article/idUSTRE70M1V120110123&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704624504576098070086282958.html&lt;/ref&gt;

== દ્રષ્ટિકોણો ==
સીએનબીસી (CNBC) દસ્તાવેજ &quot;ઈનસાઈડ ધી માઈન્ડ ઓફ ગૂગલ (Google)&quot; પર ડિસમ્બર 3, 2009ના રોજ પ્રસારિત થયેલા એક ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન, શ્મિટને પૂછવામાં આવ્યું, &quot;લોકો ગૂગલ (Google)ને પોતાના સૌથી ભરોસાપાત્ર મિત્ર ગણે છે. શું તેઓએ એવું કરવું જોઈએ?&quot; તેમણે પ્રત્યુતર પાઠવ્યોઃ હું વિચારું છું કે ધારણાની અગત્યતા છે. જો તમારી પાસે કંઈક છે જે તમે કોઈને જણાવવા માંગતા નથી, તો કદાચ તમારે તે કરવુ જ ન જોઈએ, પરંતુ જો તમારે ખરેખર એવા ખાનગીપણાની જરૂરિયાત છે, તો વાસ્તવિકતા એ છે કે ગૂગલ (Google) સહિત અન્ય શોધ એન્જિંનો આવી માહિતીને કેટલાંક સમય સુધી રાખે છે અને એ મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે ઉદાહરણ માટે આપણે દરેક સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાના પૈટ્રિયટ કાયદા પર આધારિત છીએ. એ શક્ય છે કે તે માહિતી અધિકારીઓને જણાવી દેવામાં આવે.&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.ft.com/cms/s/0/efc1281e-e687-11de-98b1-00144feab49a.html |title= Media - Facebook must be weary of changing the rules |publisher=Ft.com |date=2009-12-11 |access-date=2010-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url= http://www.youtube.com/watch?v=A6e7wfDHzew |title=Google CEO Eric Eric Schmidt on privacy |publisher= [[YouTube]] |date=2009-12-08 |access-date=2010-03-21}}&lt;/ref&gt;4 ઓગસ્ટ 2010એ ટેકોનોમી સંમેલનમાં એરિક શ્મિટએ રજૂઆત કરી હતી કે ટેક્નોલોજી સારી છે, પરંતુ તેમણે કહ્યું કે પડકારોનો સામનો કરવા માટે એક જ માર્ગ છે, &quot;ખૂબ વધારે પારદર્શિતા અને કોઈ પોતાનું નામ ન છુપાવે.&quot; એરિક શ્મિટએ એ પણ કહ્યું કે વિષમ ભયના એક યુગમાં, &quot;સાચી ગુમનામી અત્યંત ખતરનાક છે.&quot; &lt;ref&gt;{{cite web| title=Google's Eric Schmidt: Society not ready for technology| url=http://news.cnet.com/8301-13860_3-20012704-56.html| date=August 4, 2010| publisher=[[CNET]]| access-date=2010-08-07| archive-date=2010-10-15| archive-url=https://web.archive.org/web/20101015225603/http://news.cnet.com/8301-13860_3-20012704-56.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ઓગસ્ટ 2010માં, શ્મિટએ નેટવર્ક તટસ્થતા પર પોતાની કંપનીના વિચારોને સ્પષ્ટ કર્યાં- &quot;હું સ્પષ્ટ કરવા માંગુ છું કે નેટ તટસ્થતા શું છે- આપણો અર્થ એ છે કે જો તમારી પાસે વીડિયોની જેમ કોઈ માહિતી છે, તો તમે એક વ્યક્તિના વીડિયોની વિરુદ્ધ બીજી વ્યક્તિના વીડિયોના પક્ષમાં ભેદભાવ નહીં કરો. પરંતુ વિવિધ પ્રકારોમાં વિભેદ કરવો યોગ્ય છે. જેથી તમે વીડિયોના અવાજને પ્રાથમિકતા આપી શકશો અને તે મુદ્દા પર ગૂગલ (Google) અને વેરિજોન સાથે એક સામાન્ય સમજૂતી થઈ છે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news | title=Why Google and Verizon's Net neutrality deal affects you | url=http://money.cnn.com/2010/08/05/technology/google_verizon_net_neutrality_rules/index.htm | date=August 5, 2010 | publisher=[[CNN]] | work=CNNMoney | access-date=2010-08-06 | first=David | last=Goldman | archive-date=2010-08-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100806124340/http://money.cnn.com/2010/08/05/technology/google_verizon_net_neutrality_rules/index.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== આ પણ જુઓ ==
* અબજોપતિઓની યાદી

* 70/20/10 મોડલ — એરિક શ્મિટ દ્વારા સ્થાપિત વ્યાપારી મોડલ.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://money.cnn.com/magazines/business2/business2_archive/2005/12/01/8364616/index.htm | work=CNN | access-date=2010-05-02 | title=The 70 Percent Solution | first=John | last=Battelle | date=2005-12-01 | archive-date=2010-02-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100222094933/http://money.cnn.com/magazines/business2/business2_archive/2005/12/01/8364616/index.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* રિચાર્જઆઈટી

== સંદર્ભો ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
{{Commons category|Eric E. Schmidt}}
* {{Twitter|ericschmidt}}
* સીનેટ (CNET): [https://archive.is/20121205064120/http://news.com.com/2102-1032_3-5787483.html?tag=st.util.print ગૂગલ (Google)નું ખાનગીકરણ સંતુલન, પહોચીં ગયું ] (જૂલાઈ 14, 2005), જે ગૂગલ (Google) દ્વારા આયોજિત વ્યક્તિગત સૂચનાના ઉદાહરણના રૂપમાં એરિક શ્મિટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. 
* [http://edcorner.stanford.edu/authorMaterialInfo.html?author=150 સ્ટેનફોર્ડમાં એરિક એરિક શ્મિટ અને લેરી પેજ વક્તવ્ય આપી રહ્યાં છે. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430091657/http://edcorner.stanford.edu/authorMaterialInfo.html?author=150 |date=2008-04-30 }} (મે 1, 2002) 
* [http://www.apple.com/pr/library/2006/aug/29bod.html ગૂગલ (Google)ના સીઈઓ(CEO) ડો. એરિક એરિત શ્મિટનો ઍપલના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટરો]માં સમાવેશ થયો. ઍપલ કંપની દ્વારા પ્રેસ રીલિજ
* [http://www.princeton.edu/~vp/trustees/Trustee_photo-04-05.html પ્રિન્સટન યુનિવર્સીટી બોર્ડ ઓફ ટ્રસ્ટીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080117093414/http://www.princeton.edu/~vp/trustees/Trustee_photo-04-05.html |date=2008-01-17 }}
* [http://iinnovate.blogspot.com/2007/03/eric-Eric શ્મિટ-ગૂગલ (Google) કે સીઈઓ. એચટીએમએલ ઈનોવેટ દ્વારા એરિર એરિક શ્મિટનો ઈન્ટરવ્યુ]{{Dead link|date=December 2010}}
* [http://www.executivetalks.com/exe008.html કાર્યકારી મુદ્દાઓ પર નવરચનાના વિશે વાત કરતાં એરિક એરિત શ્મિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007163547/http://www.executivetalks.com/exe008.html |date=2010-10-07 }}

=== વીડિયો ===
* {{Charlie Rose|11217}}2010માં 
* {{Charlie Rose|10131}}2009માં
* [http://www.mobileworldlive.com/tv.asp?id=275 મોબાઈલ વર્લ્ડ કોગ્રેસ 2010 કીનોટ: એરિક એરિક શ્મિટ, સીઈઓ CEO), ગૂગલ (Google) (Google)]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(ફેબ્રુઆરી 2010)
* [[યુ ટ્યુબ|યુટ્યુબ]]: [http://www.youtube.com/watch?v=Ug7wQak2zQ0&amp;amp;mode=user&amp;amp;search= શિયોલ ડિઝીટલ ફોરમ ખાતે એરિક એરિક શ્મિટ.] (2007.06.05)
* ઈટ્યુન્સ: [http://phobos.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewPodcast?id=174478070&amp;amp;s=143444&amp;amp;i=10669756 ગૂગલ (Google) મેકીંગ ઓફ અ મોર્ડન કંપની.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606232854/http://phobos.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewPodcast?id=174478070&amp;s=143444&amp;i=10669756 |date=2011-06-06 }}
* [http://www.sun.com/smi/Press/sunflash/1997-03/sunflash.970318.23634.xml એરિક શ્મિટની નોવેલના સીઈઓ તરીકે નિમણૂંક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522085645/http://www.sun.com/smi/Press/sunflash/1997-03/sunflash.970318.23634.xml |date=2008-05-22 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=wHF83ROalOo નાસાના ૫૦ વર્ષોની વ્યાખ્યાન શ્રેણીમાં એરિક શ્મિટનું પ્રવચન ]
{{s-start}}
{{s-bus}}
{{succession box |
  before=[[Larry Page]] |
  title=[[Google|Google CEO]] |
  years=2001-2011 |
  after=[[Larry Page]]
}}
{{s-end}}
{{Google Inc.}}
{{Apple}}

{{Persondata
| NAME=Eric Eric Schmidt
| ALTERNATIVE NAMES=Eric Emerson Eric Schmidt
| SHORT DESCRIPTION=Entrepreneur, CEO of Google
| DATE OF BIRTH=April 27, 1955
| PLACE OF BIRTH=Washington, D.C., United States
| DATE OF DEATH=
| PLACE OF DEATH=
}}

[[શ્રેણી:1955 જન્મો]]
[[શ્રેણી:જીવિત લોકો]]
[[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યાવસાયિકપ્રજા]]
[[શ્રેણી:અમેરિકન અબજોપતિઓ]]
[[શ્રેણી:અમેરિકાના ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ્ઝ]]
[[શ્રેણી:અમેરિકાના કલા સંગ્રહકો]]
[[શ્રેણી:એમેરિકાના ઈલેક્ટ્રીક ઈજનેરો]]
[[શ્રેણી:ગૂગલ (Google)ના કર્મચારીઓ]]
[[શ્રેણી:વોશીંગ્ટન, ડી.સીના લોકો]]
[[શ્રેણી:પ્રિન્સટન યુનિવર્સટીના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી]]
[[શ્રેણી:કેલીફોર્નીયા યુનિવર્સીટી, બેર્કેલીના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી]]
[[શ્રેણી:વોશીંગ્ટન, ડી.સી.ના વ્યવસાયિક લોકો]]
[[શ્રેણી:૧૯૫૫માં જન્મ]]</text>
      <sha1>ncqrq8olxle2ow5oay7vqoobcan1vxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ટાઇગર વુડ્સ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31222</id>
    <revision>
      <id>901042</id>
      <parentid>900644</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T10:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316994" sha1="f0y0zbyo9axzq29x8lg4icyd8veidpb" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Infobox golfer
| name = Tiger Woods
| image = Tiger Woods drives by Allison.jpg
| imagesize = 260px
| fullname = Eldrick Tont Woods
| nickname = Tiger
| birthdate = {{Birth date and age|mf=yes|1975|12|30}}
| birthplace = [[Cypress, California]]
| deathdate = &lt;!-- {{Death date and age|mf=yes|YYYY|MM|DD|1975|12|30}} --&gt;
| deathplace =
| height = {{Height|ft=6|in=1}}
| weight = {{convert|185|lb|kg st|abbr=on}}
| nationality = {{USA}}
| residence = [[Windermere, Florida]]
| spouse = [[Elin Nordegren]] (2004–2010)
| partner =
| children = Sam Alexis (b. 2007)&lt;br&gt;Charlie Axel (b. 2009)
| college = [[Stanford University]] (two years)
| yearpro = 1996
| retired =
| tour = [[PGA Tour]] (joined 1996)
| prowins = 97&lt;ref&gt;This is calculated by adding Woods' 71 PGA Tour victories, 8 regular European Tour titles, 2 Japan Tour wins, 1 Asian Tour crown, and the 15 Other wins in his career.&lt;/ref&gt;
| pgawins = [[List of career achievements by Tiger Woods#PGA Tour wins (71)|71]] ([[Golfers with most PGA Tour wins|3rd all time]])
| eurowins = [[List of career achievements by Tiger Woods#European Tour wins (38)|38]] ([[Golfers with most European Tour wins|3rd all time]])&lt;ref&gt;These are the 14 majors, 16 WGC events, and his eight tour wins.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.europeantour.com/default.sps?pagegid=%7B00387D2B%2D9D40%2D40B9%2DB2AC%2DC46939A8370B%7D&amp;viewETGuide=true 2009 European Tour Official Guide Section 4 Page 577 PDF 21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126073032/http://www.europeantour.com/default.sps?pagegid=%7B00387D2B-9D40-40B9-B2AC-C46939A8370B%7D&amp;viewETGuide=true |date=જાન્યુઆરી 26, 2010 }}. [[European Tour]]. Retrieved on April 21, 2009.&lt;/ref&gt;
| japwins = [[List of career achievements by Tiger Woods#Japan Golf Tour wins (2)|2]]
| asiawins = [[List of career achievements by Tiger Woods#Asian Tour wins (1)|1]]
| auswins = [[List of career achievements by Tiger Woods#PGA Tour of Australasia wins (1)|1]]
| champwins = &lt;!-- Number of Champions Tour wins --&gt;
| otherwins = [[List of career achievements by Tiger Woods#Other professional wins (15)|15]]
| majorwins = [[#Major championships|14]]
| masters = '''Won''': [[1997 Masters Tournament|1997]], [[2001 Masters Tournament|2001]], [[2002 Masters Tournament|2002]], [[2005 Masters Tournament|2005]]
| usopen = '''Won''': [[2000 U.S. Open (golf)|2000]], [[2002 U.S. Open (golf)|2002]], [[2008 U.S. Open (golf)|2008]]
| open = '''Won''': [[2000 Open Championship|2000]], [[2005 Open Championship|2005]], [[2006 Open Championship|2006]]
| pga = '''Won''': [[1999 PGA Championship|1999]], [[2000 PGA Championship|2000]], [[2006 PGA Championship|2006]], [[2007 PGA Championship|2007]]
| wghofid = &lt;!-- World Golf Hall of Fame member ID --&gt;
| wghofyear = &lt;!-- World Golf Hall of Fame year inducted --&gt;
| award1 = [[PGA Tour Rookie of the Year|PGA Tour&lt;br&gt;Rookie of the Year]]
| year1 = 1996
| award2 = [[PGA Player of the Year]]
| year2 = 1997, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2005, 2006, 2007, 2009
| award3 = [[PGA Tour Player of the Year|PGA Tour&lt;br&gt;Player of the Year]]
| year3 = 1997, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2005, 2006, 2007, 2009
| award4 = [[PGA Tour#Money winners and most wins leaders|PGA Tour&lt;br&gt;leading money winner]]
| year4 = 1997, 1999, 2000, 2001, 2002, 2005, 2006, 2007, 2009
| award5 = [[Vardon Trophy]]
| year5 = 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2005, 2007, 2009
| award6 = [[Vardon Trophy|Byron Nelson Award]]
| year6 = 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2005, 2006, 2007, 2009
| award7 = [[FedEx Cup|FedEx Cup Champion]]
| year7 = [[2007 FedEx Cup Playoffs|2007]], [[2009 FedEx Cup Playoffs|2009]]
| award8 =
| year8 =
| awardssection = List of career achievements by Tiger Woods#Awards
}}
'''એલ્ડ્રિક ટોન્ટ'''  &quot;'''ટાઇગર''' &quot; '''વુડ્સ'''  (જન્મ ડિસેમ્બર 30, 1975)&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Wicked Game: Arnold Palmer, Jack Nicklaus, Tiger Woods, and the Story of Modern Golf |last=Sounes |first=Howard |authorlink=Howard Sounes |publisher=[[Harper Collins]] |year=2004 |isbn=0-06-051386-1 |pages=120–121, 293|ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://i.cdn.turner.com/cnn/2010/images/08/23/final.judgment.pdf?hpt=T1 છૂટાછેડાનું હુકમનામું] ઑગસ્ટ 23, 2010. સપ્ટેમ્બર 28, 2010ના રોજ મેળવેલ.&lt;/ref&gt; એક અમેરિકન વ્યાવસાયિક ગોલ્ફર છે, જેની આજ સુધીની સિદ્ધિઓ તેને વિશ્વના અત્યાર સુધીના સૌથી સફળ ગોલ્ફરોની હરોળમાં મૂકે છે.  પૂર્વે વિશ્વ ક્રમાંક 1ના સ્થાને રહી ચૂકેલો તે વિશ્વમાં સૌથી વધુ વેતન મેળવતો વ્યાવસાયિક ખેલાડી છે, તેણે 2010માં પોતાના વિજયો તથા ઇન્ડૉર્સમેન્ટ કરારોમાંથી અંદાજે $90.5 મિલિયન આવક રળી હોવાનું અનુમાન છે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=
Tiger Woods stays top of sport earnings list
 |date=July 21, 2010|url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/front_page/8843371.stm|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Westwood becomes world number one&quot;&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/golf/9143219.stm | work=BBC News | title=Westwood becomes world number one | date=October 31, 2010}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સે 14 મુખ્ય વ્યાવસાયિક ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપો જીતી છે, જે વિશ્વના પુરુષ ગોલ્ફ ખેલાડીઓમાં દ્વિતીય સ્થાને (પ્રથમ સ્થાને 18 ચૅમ્પિયનશિપ વિજેતા, જેક નિકલસ) તથા તમામ 71 પીજીએ (PGA) ટૂર ઇવેન્ટોમાં તૃતીય સ્થાને આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tracking Tiger|publisher=[[NBC Sports]]|url=http://nbcsports.msnbc.com/id/3295562/|access-date=June 3, 2009|archive-date=જૂન 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090603083350/http://nbcsports.msnbc.com/id/3295562/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; કોઈ પણ સક્રિય ગોલ્ફ ખેલાડી કરતાં તે વધુ કારર્કિદીના મુખ્ય વિજયો તથા કારકિર્દી PGA ટૂર વિજયો ધરાવે છે.  પોતાની કારકિર્દીમાં સૌથી નાની ઉંમરે ગ્રાન્ડ સ્લૅમ જીતનાર તથા તેની ટૂર દરમ્યાન સૌથી ઝડપી 50 ટૂર્નામેન્ટ જીતનાર વિશ્વનો સૌથી યુવા ખેલાડી છે.  વધુમાં, જૅક નિકલસ પછી વુડ્સ બીજો ગોલ્ફર છે, જેણે કરિઅર ગ્રાન્ડ સ્લૅમ પુરસ્કાર ત્રણ વખત જીત્યો હોય.  વુડ્સે 16 વર્લ્ડ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપ્સ જીતી છે, અને અગિયાર વર્ષથી જ્યારથી આ ઇવેન્ટો યોજાતી આવી છે ત્યારથી દરેક વર્ષે ઓછામાં ઓછી આવી એક ચૅમ્પિયનશિપ જીતી છે.

વુડ્સે સૌથી વધુ સપ્તાહ સુધી સતત તથા કુલ સૌથી વધુ સપ્તાહ માટે વિશ્વ ક્રમાંકનમાં પ્રથમ સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે. તેને PGA પ્લેયર ઑફ ધ યર (વર્ષના સર્વોત્તમ પીજીએ ખેલાડી) તરીકે વિક્રમસર્જક દસ વખત પુરસ્કૃત કરવામાં આવ્યો છે,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://golf.about.com/b/2009/10/20/woods-wins-pga-player-of-the-year-award.htm|title=Woods Clinches PGA Player of the Year Award|last1=Kelley|first1=Brent|date=October 20, 2009|publisher=About.com: Golf|access-date=December 2, 2009|archive-date=જૂન 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611232145/http://golf.about.com/b/2009/10/20/woods-wins-pga-player-of-the-year-award.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ન્યૂનત્તમ સ્કોરિંગ એવરેજ એડજસમેન્ટ માટે 8 વખત બાયરન નેલ્સન અવૉર્ડથી તથા નવ અલગ અલગ ગોલ્ફ સીઝનમાં તે નાણા યાદીમાં વિક્રમસર્જક રીતે અગ્રણી રહ્યો છે. 

ડિસેમ્બર 11, 2009માં, બેવફાઈની કબૂલાત પછી, પોતાના લગ્નજીવન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે વુડ્સે વ્યાવસાયિક ગોલ્ફ રમતમાંથી અનિશ્ચિત મુદત સુધી રજા પર ઊતરવાની ઘોષણા કરી.  તેણે લગભગ ડઝનેક મહિલાઓ સાથે કરેલા અનેક વિશ્વાસઘાતોની ખબર વિશ્વભરના ઘણા મીડિયા સ્રોતો દ્વારા બહાર આવી હતી.&lt;ref name=&quot;hiatus&quot;&gt;{{cite web|title=Tiger Woods to Take Indefinite Hiatus From Pro Golf|publisher=CNBC |agency=Associated Press|date=December 11, 2009|url=http://www.cnbc.com/id/34386050|access-date=February 2, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thestar.com/news/world/article/755833--texts-lies-and-pills-added-up-to-tiger-woods-worst-day &quot;લખાણો, જૂઠાણાં અને ગોળીઓએ ટાઇગર વુડ્સના સૌથી ખરાબ દિવસમાં ઉમેરો કર્યો - સેક્સ પ્રકરણ પાછળની વાર્તાની ખૂલતી વિગતો&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607133145/http://www.thestar.com/news/world/article/755833--texts-lies-and-pills-added-up-to-tiger-woods-worst-day |date=જૂન 7, 2011 }}.''ટોરન્ટો સ્ટાર'' . ફેબ્રુઆરી 9, 2010ના રોજ મેળવેલ.&lt;/ref&gt; 20 સપ્તાહના વિરામ બાદ, 8 એપ્રિલ, 2010ના 2010 માસ્ટર્સ સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા વુડ્સ પાછો ફર્યો&lt;ref name=&quot;news.sky.com&quot;&gt;[http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Tiger-Woods-Golf-Star-To-Return-To-The-Sport-At-The-Masters-Following-Sex-Scandal/Article/201003315574938?f=vg માસ્ટર્સ ખાતે ટાઇગર ગોલ્ફમાં પુનરાગમન કરશે], સ્કાય ન્યૂઝ, માર્ચ 16, 2010&lt;/ref&gt;.

જુલાઈ 2010માં, ''ફોર્બ્સ''  મેગેઝિને વુડ્સને $105 મિલિયનની આવક ધરાવનાર વિશ્વનો સૌથી વધુ ધનાઢ્ય ખેલાડી ઘોષિત કર્યો, જ્યારે &quot;''સ્પોર્ટ્સ ઇલસ્ટ્રેટેડે'' &quot; તેની આવક $90.5 મિલિયનની જણાવી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.insideireland.ie/index.cfm/section/news/ext/woodsrich001/category/1084 |title=Tiger Woods still richest athlete in the world |publisher=Insideireland.ie |date= |access-date=September 5, 2010 |archive-date=ડિસેમ્બર 16, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216152950/http://insideireland.ie/index.cfm/section/News/ext/woodsrich001/category/1084 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ઑક્ટોબર 31, 2010ના, વુડ્સે તેનું વિશ્વના પ્રથમ ક્રમાંકનું સ્થાન લી વેસ્ટવુડ સામે ગુમાવ્યું.&lt;ref name=&quot;Westwood becomes world number one&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==પૂર્વભૂમિકા તથા પરિવાર==
વુડ્સનો જન્મ અર્લ (1932–2006) તથા કુલ્ટીડા (ટીડા)(જન્મ 1944) વુડ્સને ત્યાં સાયપ્રસ, કેલિર્ફોનિયામાં થયો હતો.  વુડ્સ તેમના લગ્નનું એકમાત્ર સંતાન છે પરંતુ તેના પિતાની પ્રથમ પત્ની બાર્બરા વુડ્સ ગ્રૅય સાથેના 18 વર્ષના લગ્નજીવનથી તેને બે સાવકા ભાઈઓ, અર્લ જુનિયર (જન્મ 1955) અને કેવિન (જન્મ 1957) તથા એક સાવકી બહેન, રોયસ (જન્મ 1958) છે. અર્લ, એક નિવૃત્ત લેફ્ટનન્ટ કર્નલ તથા વિયેતનામ યુદ્ધ અધિકારી, મિશ્ર આફ્રિકન-અમેરિકી, ચાઈનીઝ હતા તથા મૂળ અમેરિકી વંશજ હતા. મૂળે [[થાઇલેન્ડ|થાઈલૅન્ડ]]ના કલ્ટીડા (પૂર્વાશ્રમમાં પુન્સાવડ) થાઈ, ચાઈનીઝ તથા ડચના મિશ્ર વંશજ છે. આમ વુડ્સ અર્ધ એશિયાઈ (એક ચતુર્થાંશ ચાઈનીઝ અને એક ચતુર્થાંશ થાઈ), એક ચતુર્થાંશ આફ્રિકી-અમેરિકી, એક અષ્ટમાંશ અમેરિકી મૂળનિવાસી, તથા એક અષ્ટમાંશ ડચ છે.&lt;ref name=&quot;Stripes&quot;&gt;{{cite news|title=Earning His Stripes|magazine=[[AsianWeek]]|url=http://www.asianweek.com/101196/tigerwoods.html|date=October 11, 1996|access-date=June 18, 2009|archive-date=જાન્યુઆરી 16, 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/19980116011139/http://www.asianweek.com/101196/tigerwoods.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પોતાની વંશીય ઓળખને તે ''&quot;કેબ્લિનેશિયન(Cablinasian)&quot;''  ગણાવે છે (આ શબ્દ તેણે શબ્દોના આરંભના અક્ષરોના સંક્ષેપથી બનાવ્યો છે- કોકેશિયન('''Ca''' ucasian), બ્લેક('''Bl''' ack), અમેરિકન ઈન્ડિયન('''In''' dian) અને એશિયન('''Asian''' )).&lt;ref name=&quot;Cablinasian&quot;&gt;{{cite news|agency=Associated Press|title=Woods stars on Oprah, says he's 'Cablinasian'|newspaper=[[Lubbock Avalanche-Journal]]|date=April 23, 1997|url=http://www.lubbockonline.com/news/042397/woods.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071212010355/http://www.lubbockonline.com/news/042397/woods.htm|archive-date=ડિસેમ્બર 12, 2007|access-date=June 18, 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

બાળપણથી તેનો ઉછેર [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] તરીકે જ થયો તથા પોતાની વયસ્ક કારર્કિદીમાં પર્દાપણ સુધી તેણે સક્રિયપણે બૌદ્ધ ધર્મનું અનુસરણ કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Tiger Woods makes emotional apology for infidelity |publisher=BBC News|date = February 19, 2010|url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/8521060.stm|access-date = February 26, 2010|location=London}} (અહીં પણ જોશો [http://newsvote.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/8537575.stm?markResults=true&amp;a_01=3&amp;a_02=1&amp;a_03=2&amp;a_04=2&amp;a_05=1&amp;a_06=2&amp;a_07=1&amp;x=21&amp;y=13) ])&lt;/ref&gt; પોતાના અંગતજીવનમાં બેવફાઈનું તથા પોતાના વિચલનનું કારણ તેણે પોતાના બૌદ્ધ ધર્મથી વિમુખ થવાને ગણાવ્યું છે.  તેનું કહેવુ છે, &quot;બૌદ્ધ ધર્મે મને પોતાની દરેક વૃત્તિને તાબે થતા અટકવાનું અને સંયમ શીખવે છે.  ચોક્કસ જ હું જે શીખ્યો હતો તેનાથી માર્ગચ્યુત થઈ ગયો હતો.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.iskcon.org/node/2559/2010-02-23/tiger_woods_returns_to_buddhism|title=Tiger Woods Returns to Buddhism|access-date=March 11, 2010|date=February 20, 2010|publisher=ISKCON News|archive-date=એપ્રિલ 12, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412005422/http://news.iskcon.org/node/2559/2010-02-23/tiger_woods_returns_to_buddhism|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

જન્મ સમયે, વુડ્સને પ્રથમ નામ 'એલ્ડ્રિક' અને મધ્ય નામ 'ટોન્ટ' અપાયું હતું.  તેનું મધ્ય નામ, ટોન્ટ ({{lang-th|ต้น}}), એક પરંપરાગત થાઈ નામ છે.&lt;ref&gt;{{harvnb|Sounes|2004|p= 121}}&lt;/ref&gt; તેનું હુલામણું નામ, તેમના પિતાના વિયેતનામી સૈનિક મિત્ર, વ્યોંગ ડંગ ફોંગ પાસેથી મળ્યું,&lt;ref&gt;વિયેતનામીઝમાં (ટોન સાથે પૂરી પાડવામાં આવેલું): વુઓંગ ડાંગ ફોંગ (Vương Đăng Phong) - અટક વુઓંગનો અર્થ થાય છે &quot;રાજા&quot;, જે ચીની વાંગ (王) સાથે મેળમાં બેસે છે, વિયેતનામમાં અસામાન્ય છે, પણ ચીનમાં અત્યંત સામાન્ય છે.&lt;/ref&gt; જેમને તેમના પિતાએ પણ ટાઇગરનું હુલામણુ નામ આપ્યું હતું.  તે સામાન્ય રીતે &quot;ટાઇગર&quot; નામે જ ઓળખાવા લાગ્યો અને તેણે જુનિયર તથા અવેતન ગોલ્ફમાં રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રાધાન્ય પ્રાપ્ત કર્યું, ત્યારથી તે માત્ર 'ટાઇગર' વુડ્સના નામે જ ઓળખાવા લાગ્યો. 

==પ્રારંભિક જીવન અને અવેતન(શીખાઉ) ગોલ્ફ કારર્કિદી==
[[File:Tiger woods on Mike Douglas show.jpg|thumb|left|ધ માઈક ડગ્લાસ શૉ પર 2 વર્ષની વયે વુડ્સ.ઑક્ટોબર 6, 1978ના ડાબેથી, ટાઇગર વુડ્સ, માઈક ડગ્લાસ, અર્લ વુડ્સ અને બોબ હોપ.]]

વુડ્સનો ઉછેર ઓરન્જ કાઉન્ટી, કેલિફોર્નિયામાં થયો.  તે એકદમ અસાધારણ બાળક હતો, બે વર્ષનો થયો તે પહેલાં તેના વ્યાયામવીર પિતા અર્લ, જેઓ એક સારા  અવૈતનિક ગોલ્ફર હતા અને કાન્સસ સ્ટેટ યુર્નિવસિટી ખાતેના બહુ શરૂઆતના નીગ્રો કૉલેજ બેઝબોલ ખેલાડીઓમાંના એક હતા, તેમણે તેને ગોલ્ફનો પરિચય કરાવ્યો હતો.&lt;ref&gt;અર્લ વુડ્સ અને પેટ મૅકડૅનિયલ કૃત ''ટ્રેઇનિંગ અ ટાઇગરઃ રેઈઝિંગ અ વિનર ઇન ગોલ્ફ એન્ડ ઇન લાઇફ'' , 1997.&lt;/ref&gt; 1978માં, ટાઇગરે ટેલિવિઝન પર &quot;''ધ માઈક ડગ્લાસ શો'' &quot;માં કૉમેડિયન બોબ હોપ સામે પોતાની કળા પ્રદર્શિત કરી. ત્રણ વર્ષનો થયો તે પહેલાં, ટાઇગરે સાયપ્રસ, કેલિફોર્નિયામાં, નેવી ગોલ્ફ કોર્સ ખાતે આયોજીત 10 વર્ષ કરતાં નાની વયના વિભાગના ડ્રાઈવ, પીચ અને પટ સ્પર્ધામાં પ્રવેશ મેળવ્યો અને જીત મેળવી.&lt;ref&gt;''ટ્રેઇનિંગ અ ટાઇગર'' , અર્લ વુડ્સ અને પેટ મૅકડૅનિયલ કૃત, 1997, પૃ. 64.&lt;/ref&gt; ત્રણ વર્ષની વયે, તેણે સાયપ્રસ નેવી કોર્સ પર 48 વાર નવ હોલ સર કર્યા અને પાંચ વર્ષની વયે, તે ''ગોલ્ફ ડાઈજેસ્ટ'' માં અને એબીસી(ABC)ના &quot;''ધેટ્સ ઈનક્રેડિબલ'' &quot; પર જોવા મળ્યો.&lt;ref name=&quot;Timeline&quot;&gt;{{cite web|title = Tiger Woods Timeline|publisher=[[Infoplease]]|url=http://www.infoplease.com/spot/tigertime1.html|access-date = May 12, 2007}}&lt;/ref&gt; 1984માં 8 વર્ષની વયે તેણે, જુનિઅર વર્લ્ડ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપ્સ ખાતે, તેમાં મોજૂદ સૌથી નાની વય-જૂથની સ્પર્ધા, 9–10 વર્ષના છોકરાઓની સ્પર્ધા જીતી.&lt;ref name=&quot;JWGC84&quot;&gt;{{cite web|title = 1984 Champions|publisher = Junior World Golf Championships|url = http://www.juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1984|access-date = May 13, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 17, 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20101217074510/http://juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1984|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; આઠ વર્ષની ઉંમરે તેણે પ્રથમ વખત 80 ફટકાર્યા.&lt;ref&gt;''ધ વિકેડ ગેમઃ આર્નોલ્ડ પામર, જૅક નિકલસ, ટાઇગર વુડ્સ, ઍન્ડ ધ સ્ટ્રોરી ઑફ મોર્ડન ગોલ્ફ'' , હોવર્ડ સૌનીસ કૃત, 2004, વિલયમ મૉરો, ન્યૂ યૉર્ક, ISBN 0-06-051386-1, પૃ. 187; મૂળે ''ધ વૉલ સ્ટ્રીટ જર્નલ'' માં પ્રકાશિત, નાઇકીની ટાઇગર વુડ્સની વ્યાવસાયિક કારકિર્દીના આરંભે જાહેરાત, ઑગસ્ટ 1996.&lt;/ref&gt; તેણે છ વખત જુનિઅર વર્લ્ડ ચૅમ્પિયનશિપ્સ જીતી, જેમાં 1988થી 1991 સુધી સળંગ ચાર વખત જીતી હતી.&lt;ref name=&quot;JWGC85&quot;&gt;{{cite web|title = 1985 Champions|publisher = Junior World Golf Championships|url = http://www.juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1985|access-date = May 13, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 17, 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20101217074347/http://juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1985|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JWGC88&quot;&gt;{{cite web|title = 1988 Champions|publisher = Junior World Golf Championships|url = http://www.juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1988|access-date = May 13, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 17, 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20101217074015/http://juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1988|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JWGC89&quot;&gt;{{cite web|title = 1989 Champions|publisher = Junior World Golf Championships|url = http://www.juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1989.|access-date = May 13, 2007|archive-date = સપ્ટેમ્બર 21, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070921185528/http://www.juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1989.|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JWGC90&quot;&gt;{{cite web|title = 1990 Champions|publisher = Junior World Golf Championships|url = http://www.juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1990|access-date = May 13, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 17, 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20101217075146/http://juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1990|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JWGC91&quot;&gt;{{cite web|title = 1991 Champions|publisher = Junior World Golf Championships|url = http://www.juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1991|access-date = May 13, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 17, 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20101217075035/http://juniorworldgolf.com/pchamps.php?pg=1991|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સના પિતા અર્લે લખ્યું હતું કે ટાઇગરે 11 વર્ષની વયે સૌ પ્રથમ વખત તેમને તેમના શ્રેષ્ઠ પ્રયત્ન છતાં હરાવ્યા હતા. ત્યાર પછી દરેક વખતે અર્લ, ટાઇગર સામે હાર્યા હતા.&lt;ref&gt;પેટ મૅકડૅનિયલ સાથે અર્લ વુડ્સ કૃત ''ટ્રેઇનિંગ અ ટાઇગરઃ અ ફાધર્સ ગાઈડ ટુ રેઇઝિંગ અ વિનર ઇન બોથ ગોલ્ફ ઍન્ડ લાઈફ'' , 1997, હાર્પર કોલિન્સ, ન્યૂ યોર્ક, ISBN 0062701789, પૃ. 23;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;હોવર્ડ સૌનીસ કૃત, ''ધ વિકેડ ગેમઃ આર્નોલ્ડ પામર, જૅક નિકલસ, ટાઇગર વુડ્સ, ઍન્ડ ધ સ્ટ્રોરી ઑફ મોર્ડન ગોલ્ફ.''  &lt;/ref&gt; વુડ્સની સૌ પ્રથમ મહત્ત્વની રાષ્ટ્રીય ટૂર્નામેન્ટ 1989 બિગ આઈ(I) હતી, જ્યારે તે 13 વર્ષનો હતો. વુડ્સે અંતિમ રાઉન્ડમાં, તે વખતે પ્રમાણમાં ઓછા જાણીતા એવા વ્યવસાયી જ્હોન ડાલીની સાથે જોડી બનાવી હતી; તે કાર્યક્રમમાં યોગ્યતા મેળવનાર દરેક જુનિઅરના જૂથ સાથે એક વ્યાવસાયિક ખેલાડી રાખવાનું કાર્યક્રમનું માળખું હતું. વુડ્સને માત્ર એક સ્ટ્રૉકથી પાછળ મૂકી દેવા માટે ડાલીએ છેલ્લા ચાર હોલમાંથી ત્રણ માટે બર્ડી કરી.&lt;ref&gt;પેટ મૅકડૅનિયલ સાથે અર્લ વુડ્સ કૃત ''ટ્રેઇનિંગ અ ટાઇગરઃ અ ફાધર્સ ગાઈડ ટુ રેઇઝિંગ અ વિનર ઇન બોથ ગોલ્ફ ઍન્ડ લાઈફ'' , 1997, હાર્પર કોલિન્સ, ન્યૂ યોર્ક, ISBN 0062701789, પૃ. 180.&lt;/ref&gt; યુવા તરુણ તરીકે, વુડ્સ સૌ પ્રથમ વાર જૅક નિકલસને બેલ-એર કન્ટ્રી ક્લબ ખાતે લોસ એન્જલસમાં મળ્યો, ત્યારે નિકલસ કલબના સદસ્યો માટે ખાસ વર્ગનું સંચાલન કરી રહ્યો હતો. વુડ્સ એ પ્રદર્શનનો હિસ્સો હતો, અને ત્યાં તેણે પોતાની કુશળતા તથા સંભાવનાથી નિકલસ તથા મેદનીને  પ્રભાવિત કરી દીધી હતી.&lt;ref&gt;ડૅવિડ શેદ્લોસ્કી સાથે જૅક નિકલસ કૃત, ''જૅક નિકલસઃ મેમરિઝ ઍન્ડ મેમેન્ટોસ ફ્રોમ ગોલ્ફ્સ ગોલ્ડન બિઅર'' , ૨૦૦૭, સ્ટીવર્ટ, તાબોરી ઍન્ડ ચાંગ, ન્યૂ યોર્ક, ISBN 1-58479-564-6, પૃ. 130.&lt;/ref&gt;

1991માં જ્યારે વુડ્સ 15 વર્ષની વયે એનાહૈમમાં વેસ્ટર્ન હાઈ સ્કૂલમાં હતો, ત્યારે તે ત્યારસુધીનો સૌથી યુવા યુ.એસ.(U.S.) જુનિયર ઍમેચ્યોર ચેમ્પિયન બન્યો, સળંગ બીજા વર્ષ માટે તેને સર્ધન કેર્લિફોર્નિયા ઍમેચ્યોર પ્લેયર ઑફ ધ યર તરીકે અને 1991 માટે ગોલ્ફ ડાઈજેસ્ટ ઍમેચ્યોર પ્લેયર ઑફ ધ યર તરીકે મત મળ્યા.&lt;ref name=&quot;USJA91&quot;&gt;{{cite web|title = 1991 U.S. Junior Amateur|publisher = U.S. Junior Amateur|url = http://www.usjunioram.org/2002/history/champions/1991.html|access-date = May 13, 2007|archive-date = સપ્ટેમ્બર 29, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070929001412/http://www.usjunioram.org/2002/history/champions/1991.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; 1992માં તેણે યુ.એસ.જુનિઅર ઍમેચ્યોર ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે પોતાના ટાઇટલને બચાવ્યું, અને આમ કરીને પહેલો બહુવિધ વિજેતા બન્યો, પોતાની સર્વપ્રથમ PGA ટૂર ઇવેન્ટમાં, નિસ્સન લોસ એન્જેલસ ઓપનમાં ભાગ લીધો, અને ગોલ્ફ ડાઈજેસ્ટ ઍમેચ્યોર પ્લેયર ઑફ ધ યર, ગોલ્ફ વર્લ્ડ પ્લેયર ઑફ ધ યર અને ગોલ્ફવીક નેશનલ ઍમેચ્યોર ઓફ ધ યરના બિરુદ મેળવ્યાં.&lt;ref name=&quot;USJA92&quot;&gt;{{cite web|title = 1992 U.S. Junior Amateur|publisher = U.S. Junior Amateur|url = http://www.usjunioram.org/2002/history/champions/1992.html|access-date = May 12, 2007|archive-date = સપ્ટેમ્બર 29, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070929001354/http://www.usjunioram.org/2002/history/champions/1992.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IMG&quot;&gt;{{cite web|title = Tiger Woods|publisher = IMG Speakers|url = http://www.imgspeakers.com/speakers/tiger_woods.aspx|archive-url = https://web.archive.org/web/20070429145830/http://www.imgspeakers.com/speakers/tiger_woods.aspx|archive-date = એપ્રિલ 29, 2007|access-date = June 18, 2009|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

તે પછીના વર્ષે, વુડ્સે તેની સળંગ ત્રીજી યુ.એસ. જુનિઅર ઍમેચ્યોર ચૅમ્પિયનશિપ જીતી, અને આ ઇવેન્ટના અત્યાર સુધીનો સૌથી નાનો અને એકમાત્ર બહુવિધ વિજેતા રહ્યો.&lt;ref name=&quot;USJA93&quot;&gt;{{cite web|title = 1993 U.S. Junior Amateur|publisher = U.S. Junior Amateur|url = http://www.usjunioram.org/2002/history/champions/1993.html|access-date = May 12, 2007|archive-date = સપ્ટેમ્બર 29, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070929001406/http://www.usjunioram.org/2002/history/champions/1993.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; 1994માં, તેણે યુ.એસ. ઍમેચ્યોર ચૅમ્પિયનશિપના ત્યાર સુધીના સૌથી યુવા વિજેતા હોવાનો વિક્રમ સ્થાપ્યો, આ વિક્રમ 2008 સુધી રહ્યો, 2008માં ડેન્ની લીએ તેને તોડ્યો. વુડ્સે ફ્લોરિડામાં સૉગ્રાસ ખાતે ટી.પી.સી.(TPC) જીત્યો.&lt;ref name=&quot;Sounes, p. 277&quot;&gt;સૌનીસ, પૃ. 277.&lt;/ref&gt; તે 1994 આઈઝનહોવર ટ્રોફી વર્લ્ડ ઍમેચ્યોર ગોલ્ફ ટીમ ચૅમ્પિયનશિપ્સ (વિજેતા), તથા 1995 વોકર કપ(હારનાર ટીમ)ની અમેરિકન ટીમનો સભ્ય હતો.&lt;ref name=&quot;IGF&quot;&gt;{{cite web|title = Notable Past Players|publisher = International Golf Federation|url = http://www.internationalgolffederation.org/History/notables.html|access-date = May 13, 2007|archive-date = એપ્રિલ 22, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070422042205/http://www.internationalgolffederation.org/History/notables.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Walker&quot;&gt;{{cite news| title = Ailing Woods Unsure for Walker Cup |newspaper=[[International Herald Tribune]]|author=Thomsen, Ian|date = September 9, 1995|url= http://www.nytimes.com/1995/09/09/sports/09iht-golf.t_0.html|access-date = January 4, 2011}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સ 1994માં 18 વર્ષની વયે વેસ્ટર્ન હાઈ સ્કૂલમાંથી સ્નાતક થયો, અને સ્નાતકવર્ગમાં &quot;સૌથી સફળ થવાની સંભાવના&quot; ધરાવતા વિદ્યાર્થી તરીકે બહુમત પામ્યો હતો. તે કોચ ડોન ક્રોસ્બીના હાથ નીચે હાઈસ્કૂલની ગોલ્ફ ટીમમાં ચમક્યો હતો.&lt;ref&gt;હોવર્ડ સૌનીસ કૃત, ''ધ વિકેડ ગેમઃ આર્નોલ્ડ પામર, જૅક નિકલસ, ટાઇગર વુડ્સ, ઍન્ડ ધ સ્ટ્રોરી ઑફ મોર્ડન ગોલ્ફ'' , 2004, વિલયમ મૉરો, ન્યૂ યૉર્ક, ISBN 0-06-051386-1, પૃષ્ઠ 168 અને 169 પર ઇનસેટ તસવીરોમાં નોંધવામાં આવેલી માહિતી.&lt;/ref&gt;

==કૉલેજમાં ગોલ્ફ કારર્કિદી==
કૉલેજની ગોલ્ફ શક્તિઓ પર અત્યંત ભાર મૂકીને વુડ્સે ભરતી માટે કૉલેજ પસંદ કરી, અને 1994 એનસીએએ(NCAA) ડિવિઝન I ચૅમ્પિયન, સ્ટાનફોર્ડ યુનિવર્સિટી પસંદ કરી. તેણે ગોલ્ફ શિષ્યવૃત્તિ મેળવી અને 1994ની પાનખર ઋતુમાં સ્ટાનફોર્ડમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. સપ્ટેમ્બરમાં તેણે પોતાની કૉલેજની પ્રથમ ઇવેન્ટ, 40મી વાર્ષિક વિલિયમ એચ. ટકર ઇન્વિટેશનલ જીતી.&lt;ref name=&quot;Stanford&quot;&gt;{{cite web|title = Stanford Men's Golf Team—Tiger Woods| publisher=Stanford Men's Golf Team|author=Stanford Men's Golf Team| date = April 8, 2003|url = http://www.stanfordmensgolf.com/stanford_greats/tigerwoods.htm| access-date = July 19, 2009}}&lt;/ref&gt; તેણે અર્થશાસ્ત્રને મુખ્ય વિષય તરીકે લીધો, અને તેને કૉલેજટીમના સાથી નોતાહ બેગૅય ત્રીજાએ  &quot;ઉર્કેલ&quot;નું હુલામણું નામ આપ્યું.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rosaforte|first=Tim|title=Tiger Woods: The Makings of a Champion|publisher=St. Martin's Press|year=1997|pages=84, 101|isbn=0-312-96437-4}}&lt;/ref&gt; 1995માં, તેણે રહોડ આઈલૅન્ડમાં, ન્યુપોર્ટ કન્ટ્રી કલબ ખાતે પોતાના પાછલા યુ.એસ. ઍમેચ્યોર ટાઈટલનું સંરક્ષણ કર્યું&lt;ref name=&quot;Sounes, p. 277&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અને પેક-10 પ્લેયર ઑફ ધ યર, એનસીએએ(NCAA) ફર્સ્ટ ટીમ ઑલ-અમેરિકન, અને સ્ટાનફોર્ડ્સ મેલ ફ્રેશમૅન ઑફ ધ યર (બધી જ રમતોને ગણતરીમાં લેતો પુરસ્કાર) તરીકે બહુમત પામ્યો.&lt;ref name=&quot;PAC10&quot;&gt;{{cite web|title = PAC-10 Men's Golf|publisher = PAC-10 Conference|url = http://grfx.cstv.com/photos/schools/pac10/sports/c-golf/auto_pdf/m-golf-records.pdf|access-date = May 13, 2007|format = PDF|archive-date = જાન્યુઆરી 11, 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120111011734/http://grfx.cstv.com/photos/schools/pac10/sports/c-golf/auto_pdf/m-golf-records.pdf|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ages&quot;&gt;{{cite web| title = Tiger Woods through the Ages...| publisher = Geocities| url = http://www.geocities.com/Colosseum/2396/tigerwatch.html| access-date = May 12, 2007| archive-url = https://web.archive.org/web/20090730221824/http://geocities.com/Colosseum/2396/tigerwatch.html| archive-date = જુલાઈ 30, 2009| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; તેણે પોતાની સર્વપ્રથમ PGA ટૂર મેજર, 1995 માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટમાં ભાગ લીધો અને 41મા માટે ટાઈ કરી, આમ કટ કરનાર તે એકમાત્ર ઍમેચ્યોર છે.  1996માં 20 વર્ષની વયે, ઑરેગોનમાં પમ્પકીન રીજ ગોલ્ફ ક્લબ ખાતે,&lt;ref&gt;સૌનીસ, પૃ. 277&lt;/ref&gt; તથા એનસીએએ(NCAA) વ્યક્તિગત ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપ જીત મેળવીને, સતત ત્રણ વખત યુ.એસ. ઍમેચ્યોર ટાઈટલ્સ જીતનાર સર્વપ્રથમ ગોલ્ફર બન્યો.&lt;ref name=&quot;NCAA&quot;&gt;{{cite web|title = Tiger Woods Captures 1996 NCAA Individual Title|publisher = Stanford University|url = http://gostanford.cstv.com/sports/m-golf/archive/stan-m-golf-96woodsncaa.html|access-date = May 13, 2007|archive-date = ઑક્ટોબર 29, 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20061029151406/http://gostanford.cstv.com/sports/m-golf/archive/stan-m-golf-96woodsncaa.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ધ ઑપન ચૅમ્પિયનશિપમાં રજત પદક જીતવામાં તેણે ઍમેચ્યોર તરીકે કુલ એકંદર 281ના સ્કૉરથી વિક્રમસર્જક ટાઈ નોંધાવી. &lt;ref name=&quot;Open1996&quot;&gt;રોસાફોર્ટે 1997, પૃ. 160.&lt;/ref&gt; ત્યારબાદ બે વર્ષ પછી કૉલેજ છોડીને તે વ્યાવસાયિક ખેલાડી બન્યો.

==વ્યસાયિક કારકિર્દી==
[[File:Tiger Woods 2004.jpg|thumb|upright|left|ટાઇગર વુડ્સ યુએસએસ(USS) જ્યોર્જ વૉશિંગ્ટન પરથી એક ડ્રાઇવિંગ નિદર્શન આપી રહ્યો છે.]]

===1996–98: પ્રારંભિક વર્ષો અને પ્રથમ મુખ્ય જીત===
&quot;હેલો વર્લ્ડ&quot;ની ઉદ્ઘોષણા સાથે, ઑગસ્ટ 1996માં ટાઇગર વુડ્સ વ્યાવસાયિક ગોલ્ફર બન્યો, અને નાઈકી, ઇનકોર્પોરેશન સાથે $40 મિલિયન તથા ટિટલેઇસ્ટ સાથે $20 મિલિયનના સમર્થન સોદાઓ પર હસ્તાક્ષર કર્યા.&lt;ref name=&quot;10Years1&quot;&gt;{{cite web|title = 10 Years of Tiger Woods Part 1
|publisher=Golf Digest|author=Ron Sirak|url = http://sports.espn.go.com/golf/features/tigerwoods/index|access-date = May 21, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hello&quot;&gt;{{cite web
|title = Golf's first Billion-Dollar Man
|publisher = Golf Digest
|author = Ron Sirak
|url = http://www.golfdigest.com/features/index.ssf?/features/gd200602top50.html
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070513225510/http://www.golfdigest.com/features/index.ssf?%2Ffeatures%2Fgd200602top50.html
|archive-date = મે 13, 2007
|access-date = May 12, 2007
|url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; આ સમર્થન કરારો તે સમયના ગોલ્ફ ઇતિહાસમાં સૌથી મહત્તમ હતા. ગ્રેટર મિલવૌકી ઑપન ખાતે વુડ્સ વ્યવસાયિક ગોલ્ફર તરીકે પોતાનો પ્રથમ રાઉન્ડ રમ્યો, 60મા સ્થાને ટાઈ કરી, પરંતુ ત્યારપછીના ત્રણ મહિનામાં બીજી બે ઇવેન્ટો જીતીને તેણે ટૂર ચૅમ્પિયનશિપમાં ભાગ લેવા માટેની યોગ્યતા પ્રાપ્ત કરી લીધી. તેના પ્રયાસો માટે વુડ્સને, ''સ્પોર્ટ્સ ઇલસ્ટ્રેટેડ'''નો 1996 સ્પોર્ટ્સમૅન ઓફ ધ યર તથા PGA ટૂર રુકી ઑફ ધ યર''' ''  ઘોષિત કરવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;SI1996&quot;/&gt;'''''તેણે ટૂર્નામેન્ટોના અંતિમ ચરણમાં લાલ રંગનું શર્ટ પહેરવાની પોતાની પ્રથા શરૂ કરી, જે તેના સ્ટાનફોર્ડ કૉલેજના દિવસો સાથે સંકાળાયેલી હતી અને તેની માન્યતા પ્રમાણે આ રંગ ઉગ્રતા તથા દઢ નિશ્ચયનો પ્રતીક છે.&lt;ref name=&quot;Doral05&quot;&gt;{{cite web
| title = A Rivalry is Reborn
| work = Golf World
| author = Bob Verdi
| url = http://www.golfdigest.com/newsandtour/index.ssf?/newsandtour/gw20050311doral.html
| archive-url = https://web.archive.org/web/20070514223355/http://www.golfdigest.com/newsandtour/index.ssf?%2Fnewsandtour%2Fgw20050311doral.html
| archive-date = મે 14, 2007
| access-date = May 21, 2007
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Red&quot;&gt;{{cite web|title = Mental Rule: Wear the Red Shirt|work = Golf Today Magazine|author = Gregg Steinberg|url = http://www.golftodaymagazine.com/0302Feb/mental.htm|access-date = May 21, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070509221143/http://www.golftodaymagazine.com/0302Feb/mental.htm|archive-date = મે 9, 2007|url-status = live}}&lt;/ref&gt;''' '' 

એ પછીના એપ્રિલમાં, વુડ્સે પ્રથમ મુખ્ય હરીફાઈ, ધ માસ્ટર્સ, 18 પાર કરતાં ઓછાના વિક્રમજનક સ્કૉરથી, અને  12 સ્ટ્રૉકના વિક્રમસર્જક માર્જીનથી જીતી, અને તે સૌથી યુવા માસ્ટર્સ વિજેતા બન્યો અને આવી રીતે જીતનાર પ્રથમ આફ્રિકી-અમેરિકી અને પ્રથમ એશિયન-અમેરિકી બન્યો.&lt;ref name=&quot;10Years2&quot;&gt;{{cite web|title = 10 Years of Tiger Woods Part 2|publisher=Golf Digest|author=Ron Sirak|url = http://sports.espn.go.com/golf/features/tigerwoods/index?part=2|access-date = May 21, 2007}}&lt;/ref&gt; તેણે કુલ 20 માસ્ટર્સના વિક્રમો સ્થાપ્યા અને અન્ય 6માં ટાઈ કરી. એ વષેઁ તેણે અન્ય ત્રણ PGA ટૂર ઇવેન્ટો જીતી અને જૂન 15, 1997ના રોજ, તેમની વ્યાવસાયિક કારર્કિદીના કેવળ 42મા સપ્તાહે, ઓફિશિયલ વર્લ્ડ ગોલ્ફ રેન્કિંગમાં નં. 1ના સ્થાને પહોંચ્યો, પ્રથમ વિશ્વક્રમાંક મેળવનાર અત્યાર સુધીનો સૌથી ઝડપી ખેલાડી.&lt;ref name=&quot;No.1&quot;&gt;{{cite news|title = Woods scoops world rankings award|publisher=[[BBC Sport]]|date =March 15, 2006|url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/golf/4811212.stm
|access-date = May 12, 2007|location=London}}&lt;/ref&gt; તેને PGA પ્લેયર ઓફ ધ યર તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યો, પોતાની ભરતીની સીઝનના તરતના વર્ષે જ આ અવૉર્ડ જીતનાર પ્રથમ ગોલ્ફર.

વુડ્સ પાસેથી ઊંચી અપેક્ષાઓ રખાઈ રહી હતી, ત્યારે 1997ના મધ્ય પછી તેનો દેખાવ નબળો પડ્યો, અને 1998માં તેણે કેવળ એક જ PGA ટૂર ઇવેન્ટમાં જીત મેળવી. તેણે પોતાની ઢીલાશ અંગે ટીકાકારોને જવાબ આપ્યો અને જણાવ્યું કે જે તેનું બદલાતું રહેતું જોમ લાગી રહ્યું છે તે કોચ બુચ હર્મોન સાથે પોતે મોટા પાયે સ્વિંગ ફેરફારોની પ્રેક્ટિસમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે તે છે, અને પોતે ભવિષ્યમાં વધુ સારો દેખાવ કરવાની આશા રાખે છે.&lt;ref name=&quot;Truth&quot;&gt;{{cite web|title = The Truth about Tiger|publisher = Golf Digest|author = Jaime Diaz|url = http://www.golfdigest.com/features/index.ssf?/features/gd200501tigerdiaz1.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20070415073152/http://www.golfdigest.com/features/index.ssf?%2Ffeatures%2Fgd200501tigerdiaz1.html|archive-date = એપ્રિલ 15, 2007|access-date = May 12, 2007|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

===1999–2002: સ્લૅમ્સ===
જૂન 1999માં, વુડ્સે મેમોરિયલ ટૂર્નામેન્ટ જીતી, જે સતત સહુથી વધુ સમયગાળા માટે પ્રભુત્ત્વ જાળવી રાખવાના પુરુષોના ગોલ્ફના ઇતિહાસની શરૂઆતમાંનો એક વિજય હતો. તેણે પોતાનું 1999 અભિયાન પોતાના અંતિમ ચાર આરંભો- PGA ચૅમ્પિયનશિપ સહિત- પૂર્ણ કર્યું અને આખી સીઝન આઠ જીત સાથે સમાપ્ત કરી, આવી અદ્ભુત કામગીરી 1974થી કોઈએ સર નહોતી કરી.&lt;ref name=&quot;PGAPOY&quot;&gt;{{cite news|title=Woods is PGA Tour player of year|work=[[The Topeka Capital-Journal]]|agency=Associated Press|url=http://www.cjonline.com/stories/120199/spo_tiger01.shtml|access-date=May 10, 2009|archive-date=એપ્રિલ 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100403065030/http://cjonline.com/stories/120199/spo_tiger01.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેને PGA ટૂર પ્લેયર ઑફ ધ યર તથા ત્રણ વર્ષમાં બીજી વખત એસોસિયેટેડ મેલ એથલેટ ઑફ ધ યર તરીકે બહુમત મળ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;PGAPOY&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sports Illustrated Scrapbook: Tiger Woods|work=Sports Illustrated|url=http://sportsillustrated.cnn.com/golf/pga/features/tiger/timeline3/|access-date=May 10, 2009|archive-date=જાન્યુઆરી 10, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110031142/http://sportsillustrated.cnn.com/golf/pga/features/tiger/timeline3/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સે વર્ષ 2000નો પ્રારંભ તેની સતત પાંચમી જીતથી કર્યો, અને સળંગ ત્રણ મુખ્ય રમતોમાં જીત, નવ PGA ટૂર ઇવેન્ટ્સ તથા વિક્રમ સ્થાપનાર અથવા ટાઈ સાથે 27 ટૂર થકી વિક્રમસર્જક સીઝનની શરૂઆત કરી. ત્યારબાદ તેણે AT&amp;T પેબલ બીચ નેશનલ પ્રો-એમ(Pro-Am)માં પોતાની સળંગ છઠ્ઠી જીત ઝડપીને યાદગાર પુનરાગમન કર્યું. જ્યારે સાત સ્ટ્રૉકથી પાછળ હતો અને સાત હોલ રમવાના બાકી હતા, ત્યારે તેણે 64 માટે ઈગલ-બર્ડી-પાર-બર્ડી  મારીને રમત પૂરી કરી અને બે જ સ્ટ્રૉકથી જીત મેળવી. તેની ઉપરાઉપરી છ જીત 1948માં બેન હોગન પછી સૌથી વધુ હતી અને સળંગ અગિયાર જીતના બાયરન નેલ્સનના વિક્રમથી કેવળ પાંચ જ જીત પાછળ હતી. 2000ની યુ.એસ. ઑપનમાં, તેણે પોતાના 15-શૉટ સાથેની જીતથી કુલ નવ યુ.એસ. ઑપનમાં કાં તો જૂના વિક્રમો તોડ્યા હતા અથવા તેની બરાબરી કરી હતી, જેમાં 1862થી બની રહેલો, સૌથી વધુ માર્જીન સાથે મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપ જીતવાનો ઓલ્ડ ટોમ મોરીસનો વિક્રમ સામેલ હતો, વધુમાં તે ટૂરનો સદાબહાર કારર્કિદી ધરાવતો ધનાઢ્ય ખેલાડી બન્યો. 10 સ્ટ્રૉકમાં ફાઇનલ રાઉન્ડમાં પહોંચવાના વિક્રમ સ્થાપી તે અગ્રેસર રહ્યો, &quot;''સ્પોર્ટ્સ ઇલસ્ટ્રેટેડે'' &quot; તેને &quot;ગોલ્ફના ઇતિહાસમાં સૌથી મહાન દેખાવ&quot; કહ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news |title = Open and Shut |author = John Garrity |url = http://sportsillustrated.cnn.com/2005/golf/specials/tiger/2005/06/09/tiger.2000usopen/index.html |work = Sports Illustrated |date = June 26, 2000 |access-date = August 15, 2007 |archive-date = જૂન 22, 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110622051915/http://sportsillustrated.cnn.com/2005/golf/specials/tiger/2005/06/09/tiger.2000usopen/index.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; સેંટ એન્ડ્રુસ ખાતે 2000 ઓપન ચૅમ્પિયનશિપ આઠ સ્ટ્રૉકથી જીતીને, તેણે કોઈ પણ મુખ્ય ટૂર્નામેન્ટમાં પાર(-19)ના ન્યૂનત્તમ સ્કૉરનો વિક્રમ નોંધાવ્યો, અને આમ ચાર મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપોમાં તે કમસે કમ એ વિક્રમમાં સહભાગી હોવાનું માન મેળવે છે. 24 વર્ષની વયે, તે કરિઅર ગ્રાન્ડ સ્લૅમ પ્રાપ્ત કરનારો સૌથી યુવા ગોલ્ફર બન્યો.&lt;ref name=&quot;10Years3&quot;&gt;{{cite web|title = 10 Years of Tiger Woods Part 3|publisher=Golf Digest|author=Ron Sirak| url = http://sports.espn.go.com/golf/features/tigerwoods/index?part=3|access-date = May 21, 2007}}&lt;/ref&gt;

2000 PGA ચૅમ્પિયનશિપ વખતે, જ્યારે રવિવારના દિવસે વાલહાલ્લા ગોલ્ફ ક્લબ ખાતે રમતમાં બોબ મેએ વુડ્સને બરાબરીની લડત આપી, ત્યારે વુડ્સની મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપ જીતતા રહેવાની વણથંભી લાક્ષણિકતા સામે ગંભીર જોખમ ઊભું થયું. વુડ્સે રમતમાં રેગ્યુલેશનના છેલ્લા બાર હોલમાં સાત અન્ડર પાર રમ્યો, અને ત્રણ હોલ પ્લેઓફ જીત્યો, જેમાં પહેલા જ હોલમાં બર્ડી રમ્યો અને બીજા બેમાં પાર સાથે રમત પૂરી કરી. તે બેન હોગન (1953) સિવાય, એક સીઝનમાં ત્રણ વ્યાવસાયિક મહત્ત્વની રમતો જીતનાર એકમાત્ર અન્ય ખેલાડી બન્યો. ત્રણ સપ્તાહ બાદ, તેના પ્રવાસ દરમ્યાન બેલ કેનેડિયન ઑપન ખાતે પોતાની ત્રીજી સીધી જીત મેળવી, અને 1971માં લી ટ્રેવીનો પછી એક જ વર્ષમાં ત્રણ ગોલ્ફ ખિતાબ (યુ.એસ., બ્રિટિશ અને કેનેડિયન ઑપનમાં) જીતનાર એકમાત્ર બીજો ગોલ્ફર બન્યો.  2000માં તેણે કુલ વીસ રમતમાં પ્રવેશ મેળવ્યો, અને તેમાંથી ચૌદ રમતમાં ટોચના ત્રણ ક્રમાંકમાં રમત પૂરી કરી.  તેની વાસ્તવિક સ્કોરિંગ સરેરાશ 68.17, PGA ટૂરના ઇતિહાસમાં સૌથી ઓછી હતી, ત્યાંથી તે 67.79ના સરેરાશ સ્કોરિંગ પર પહોંચ્યો, જે તેના જ 1999ના 68.43ના વિક્રમ અને બાયરન નેલ્સનના 1945માં 68.33ની સ્કોરિંગ-સરેરાશ કરતાં શ્રેષ્ઠતમ સાબિત થઈ. તેને 2000 ''સ્પોર્ટ્સ ઇલસ્ટ્રેટેડ''  સ્પોર્ટ્સમૅન ઑફ ધ યર તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યો, બે વખત આ બહુમાન મેળવનાર તે પહેલો અને એકમાત્ર ખેલાડી બન્યો.&lt;ref name=&quot;SI2000&quot;&gt;{{cite news|title = Tunnel Vision|work = Sports Illustrated|author = S.L.Price|date = April 3, 2000|url = http://sportsillustrated.cnn.com/features/2000/sportsman/flashbacks/woods/tunnel_vision/|access-date = May 13, 2007|archive-date = જૂન 22, 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110622051929/http://sportsillustrated.cnn.com/features/2000/sportsman/flashbacks/woods/tunnel_vision/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; વુડ્સે વ્યાવસાયિક ખેલાડી તરીકે ઝંપલાવ્યાના માત્ર ચાર જ વર્ષ બાદ, ''ગોલ્ફ ડાઈજેસ્ટ''  સામયિકે તેને સદાબહાર વીસમા શ્રેષ્ઠ ગોલ્ફર તરીકેનું ક્રમાંકન આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0HFI/is_7_51/ai_63015233 |title=50 Greatest Golfers of All Time: And What They Taught Us |access-date=December 5, 2007 |last=Yocom |first=Guy |year=2000 |month=July |work=[[Golf Digest]] |archive-url=https://archive.today/20120527082522/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0HFI/is_7_51/ai_63015233/ |archive-date=મે 27, 2012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

તેની પછીની સીઝનમાં વુડ્સે રમતમાં પોતાનું વર્ચસ્ જાળવી રાખ્યું. 2001 માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટમાં તેણે મેળવેલી જીતે ગ્રાન્ડ સ્લૅમના આધુનિક યુગનો સીમાચિહ્નરૂપ ગાળો અંકિત કર્યો, જ્યારે કોઈ ખેલાડીએ તમામ ચાર મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપ ખિતાબ એક જ સમયે જીત્યા હોય તેવું બન્યું, આ ગાળો હવે &quot;ટાઈગર સ્લૅમ&quot; તરીકે ઓળખાય છે.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Harper|first=John|title=Tiger's Slam Just Grand: Emotions Make It Major|work=[[Daily News (New York)|New York Daily News]]|date=April 9, 2001|url=http://www.nydailynews.com/archives/sports/2001/04/09/2001-04-09_tiger_s_slam_just_grand_emot.html|access-date=May 9, 2009}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; તેને સાચા ગ્રાન્ડ સ્લૅમ તરીકે નથી જોવામાં આવતો, કારણ કે તે સિદ્ધિ એક જ કેલેન્ડર વર્ષમાં પ્રાપ્ત નહોતી થઈ. આશ્ચર્યજનક રીતે, તે વર્ષની બાકીની ત્રણ મુખ્ય રમતોમાં તે નહોતો, પરંતુ મોટા ભાગની PGA ટૂરમાં જીત સાથે, પાંચ વિજય સાથે તેણે એ સીઝન પૂરી કરી. 2002માં, તેણે મજબૂત શરૂઆત કરી, અને ઉપરાઉપરી માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટ જીતનારા ખેલાડી તરીકે નીક ફાલ્ડો (1989–90) અને જેક નિકલસ (1965–66) સાથે બરાબરીનું સ્થાન મેળવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ferguson|first=Doug|title=Tiger keeps Masters title|work=USA Today|agency=Associated Press|date=April 14, 2002|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/masters02/2002-04-14-running.htm|access-date=May 9, 2009}}&lt;/ref&gt;

બે મહિના પછી, યુ.એસ. ઑપન ખાતે વુડ્સ એકમાત્ર અન્ડર પાર (પાર કરતાં ઓછા સ્ટ્રોક લેતો) ખેલાડી હતો, અને તેના કારણે વાર્ષિક ગ્રાન્ડ સ્લૅમ અંગેની ચર્ચા પુર્નજીવિત થઈ, જે 2000માં તેના હાથમાંથી છટકી ગઈ હતી.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Silver|first=Michael|title=Halfway Home|journal=[[Sports Illustrated]]|date=June 24, 2002|url=http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1026093/index.htm|access-date=May 9, 2009|publisher=CNN|ref=harv|archive-date=જૂન 18, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618164440/http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1026093/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઑપન ચૅમ્પિયનશિપમાં સૌની નજર વુડ્સ પર હતી, પરંતુ મુઈરફીલ્ડ ખાતે ભયાનક હવામાનમાં તેનો ત્રીજા રાઉન્ડના 81ના સ્કૉર સાથે તેની ગ્રાન્ડ સ્લૅમ જીતવાની આશા મરી પરવારી.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Brown|first=Clifton|title=Merely Mortal, Woods Cracks In British Open|work=The New York Times|date=July 21, 2002|url=http://www.nytimes.com/2002/07/21/us/merely-mortal-woods-cracks-in-british-open.html|access-date=May 9, 2009}}&lt;/ref&gt; PGA ચૅમ્પિયનશિપમાં, તેણે પોતાની વર્ષ 2000ની જેમ એક વર્ષમાં ત્રણ મુખ્ય રમતો જીતવાની યાદગાર કામગીરીનું પુનરાવર્તન માત્ર કર્યું, પરંતુ ફાઇનલ રાઉન્ડમાં તેરમા અને ચૌદમા દાવમાં બોગિના કારણે એક સ્ટ્રૉકથી ચૅમ્પિયનશિપ ગુમાવી.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Beem Wins P.G.A. Championship|work=The New York Times|agency=Associated Press|date=August 18, 2002|url=http://www.nytimes.com/2002/08/18/sports/golf/18GOLF-WIRE.html|access-date=May 10, 2009}}&lt;/ref&gt; છતાં પણ, સૌથી વધુ નાણાનો ખિતાબ, વાર્ડોન ટ્રોફી, અને સતત ચોથા વર્ષે પ્લેયર ઑફ ધ યર બહુમાન તેણે અંકે કર્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Looking for 5th straight Grand Slam title, Woods fires 66|publisher=ESPN |agency=Associated Press|date=November 26, 2002|url=http://sports.espn.go.com/espn/print?id=1467400&amp;type=story|access-date=May 10, 2009}}&lt;/ref&gt;

===2003–04: સ્વિંગ(ફટકાની શૈલી)ના ફેરફારો===
[[File:Tiger and Earl Woods Fort Bragg 2004.jpg|thumb|left|ફોર્ટ બ્રાગ્ગ ખાતે એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં ટાઇગર અને તેના પિતા અર્લ વુડ્સ]]
[[File:20080609 Tiger Woods.jpg|thumb|upright|2008 યુ.એસ. (U.S.) ઑપન ખાતે પ્રેક્ટિસ રાઉન્ડ દરમ્યાન ટોર્રેય પાઈન્સ ગોલ્ફ કોર્સ ખાતે પટ કરતા વુડ્સ]]

વુડ્સની કારર્કિદીના આ બીજા તબક્કામાં તે ટૂર પરના ટોચના હરીફોમાંનો એક રહ્યો, પરંતુ રમતમાં તેનું એકહથ્થુ વર્ચસ્ ગુમાવ્યું. 2003 કે 2004માં તેણે કોઈ મુખ્ય રમતમાં જીત ન મેળવી, 2003માં PGA ટૂર નાણા યાદીમાં બીજા સ્થાન પર ઊતર્યો અને 2004માં ચોથા સ્થાને આવ્યો. સપ્ટેમ્બર 2004માં, ડ્યૂશ બૅન્ક ચૅમ્પિયનશિપમાં, જ્યારે વિજય સિંઘે જીત મેળવી અને ઓફિશિયલ વર્લ્ડ ગોલ્ફ રેન્કિંગ્સમાં વુડ્સને ઓળંગી ગયો, ત્યારે સતત 264 સપ્તાહ સુધી વિશ્વના ટોચના ગોલ્ફર તરીકેનો રહેવાનો તેનો વિક્રમનો તૂટ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Hard labor pays off for Singh|work=Sports Illustrated|agency=Reuters|date=September 7, 2004|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2004/golf/09/07/bc.sport.golf.singh/|access-date=May 10, 2009|archive-date=નવેમ્બર 13, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113014058/http://sportsillustrated.cnn.com/2004/golf/09/07/bc.sport.golf.singh/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સના આ ઢીલાશભર્યા દેખાવે ઘણા સમીક્ષકોને મૂંઝવણમાં મૂકી દીધા હતા, જે તેના સ્વિંગ કોચ બચ હર્મનથી માંડીને તેના લગ્નજીવનમાં અણબનાવ સુધીના ખુલાસાઓ આપતા રહ્યા. સાથે સાથે, વુડ્સે તે ફરીથી પોતાના સ્વિંગ(ફટકાની શૈલી)માં બદલાવો પર કામ કરી રહ્યો છે તે જણાવા દીધું, સ્વિંગમાં ફેરફાર કરવાથી તેને આશા હતી કે તેના શસ્ત્રક્રિયા કરીને સમારવામાં આવેલા ડાબા ઘૂંટણને ઓછો ઘસારો પહોંચશે, 1998–2003ના તેના સ્વિંગથી આ પહેલાં તેના પર તીવ્ર તણાવ આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Truth&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swing&quot;&gt;{{cite web|title = Woods is starting to own his swing|publisher = PGA Tour|author = Dave Shedloski|date = July 27, 2006|url = http://www.pgatour.com/story/9574086/|access-date = May 12, 2007|archive-date = સપ્ટેમ્બર 22, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070922060222/http://www.pgatour.com/story/9574086/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ફરી વખત, વુડ્સે એવું ધાર્યું હતું કે એક વખત તેના આ ફેરફારો પૂરા થઈ જશે, પછી તે પોતાના પહેલેના જોમમાં પરત ફરી શકશે. વુડ્સે હાર્મોનને છોડ્યા પછી, હૅન્ક હાનેયથી માંડીને ઘણા કોચ બદલ્યા.

===2005-07: પુનરુત્થાન===
સન 2005ની સીઝનમાં, વુડ્સ ઝડપથી પોતાની જીતના રસ્તે પાછો ફર્યો. જાન્યુઆરીમાં તે બ્યુઇક ઇન્વિટેશનલ જીત્યો, અને માર્ચમાં તેણે ડોરાલ ખાતે ફોર્ડ ચૅમ્પિયનશિપ જીતવા માટે ફિલ મિકલસનને હરાવ્યો, જેથી તે અસ્થાયી રૂપે સત્તાવાર વિશ્વ ગોલ્ફ ક્રમાંકમાં પોતાની નંબર એકની સ્થિતિએ પાછો પહોંચી ગયો (બે સપ્તાહ પછી સિંઘે તેને ફરી પાછો નીચે ધકેલી દીધો).&lt;ref name=&quot;Doral05&quot;&gt;&lt;/ref&gt; છેવટે એપ્રિલમાં, તેણે 2005ની માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટમાં પ્લે ઑફ રમીને, તેમાં જીત મેળવીને પોતાનો &quot;દુકાળ&quot; ભાંગ્યો; જેનાથી તે વિશ્વક્રમાંકમાં ફરીથી નંબર એકનું પદ પાછું મેળવી શક્યો.  સિંઘ અને વુડ્સે ત્યારપછીના બે મહિનામાં કેટલીક વખત એકબીજાને નંબર #1ની સ્થિતિ પર ઉપર-નીચે કર્યા, પરંતુ વુડ્સે જુલાઈની શરૂઆતમાં આગળ વધીને 2005 ઑપન ચૅમ્પિયનશિપમાં વિજય મેળવીને, પોતાનો 10મા મુખ્ય વિજય થકી પોતાનું સર્વોચ્ચ સ્થાન પાછું મેળવ્યું. તે 2005માં PGA ટૂરની છ સત્તાવાર નાણાં-ઇવેન્ટો જીતતો ગયો, જેમાં તે પોતાની કારકિર્દીમાં છઠ્ઠી વખત નાણાં યાદીમાં સૌથી ઉપર રહ્યો. તેની 2005ની જીતોમાં બે વર્લ્ડ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપનો પણ સમાવેશ થાય છે.

[[File:Woods on the Green.jpg|thumb|left|2006માં ધ માસ્ટર્સ ખાતે ગ્રીન પર વુડ્સ]]

વુડ્સ માટે 2006નું વર્ષ 2005 કરતાં ઉલ્લેખનીય રીતે જુદું હતું. જ્યારે તેણે બસ બધા પર હાવી થઈ જવાની શરૂઆત કરી (પ્રથમ બે PGA ટૂર્નામેન્ટો જીતીને તેણે વર્ષમાં પ્રવેશ કર્યો) અને એપ્રિલમાં તે પોતાની પાંચમી માસ્ટર્સ ચૅમ્પિયનશિપની ખોજમાં હતો, ફિલ મિકલસનના ગ્રીન જૅકેટના દાવાને આવવા દઈને પણ તેણે ક્યારેય એક સન્ડે ચાર્જ કર્યો નહીં.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Morfit|first=Cameron|title=Tiger Woods's Rivals Will Be Back. Eventually.|journal=Golf Magazine|date=March 6, 2006|url=http://www.golf.com/golf/tours_news/article/0,28136,1578436,00.html|access-date=May 11, 2009|ref=harv|archive-date=સપ્ટેમ્બર 19, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919012621/http://www.golf.com/golf/tours_news/article/0%2C28136%2C1578436%2C00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Hack|first=Damon|title=Golf: Notebook; Trouble on Greens Keeps Woods From His Fifth Green Jacket|work=The New York Times|date=April 10, 2006|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DA1E30F933A25757C0A9609C8B63|access-date=May 11, 2009}}&lt;/ref&gt;

===પિતાનું અવસાન===
તા. 3 મે, 2006ના વુડ્સના પિતા, માર્ગદર્શક અને પ્રેરણાસ્રોત અર્લ 74 વર્ષની વયે પ્રોસ્ટેટ કૅન્સર સાથેની લાંબી લડાઈ પછી મૃત્યુ પામ્યા.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Litsky|first=Frank|title=Earl Woods, 74, Father of Tiger Woods, Dies|work=The New York Times|date=May 4, 2006|url=http://www.nytimes.com/2006/05/04/sports/golf/04woods.html|access-date=May 12, 2009}}&lt;/ref&gt; વુડ્સે PGA ટૂરમાંથી નવ સપ્તાહનો વિરામ લીધો અને પોતાના પરિવાર સાથે રહ્યો. જ્યારે તે 2006ના યુ.એસ.(US) ઑપન માટે પાછો ફર્યો ત્યારે તેની રમત ઉપર કાટ ચઢી ગયો હતો- તે વિંગ્ડ ફૂટ ખાતે કટ ચૂકી ગયો, પહેલી જ વખત તે એક વ્યાવસાયિક તરીકે મુખ્ય રમતમાં કટ ચૂકી ગયો હતો, અને તે સાથે તેની મુખ્ય રમતોમાં વિક્રમ-સર્જક સળંગ 39 કટ બનાવવાની શૃંખલા પણ તૂટી ગઈ. તેમ છતાં, બસ ત્રણ સપ્તાહ પછી જ બીજી વેસ્ટર્ન ઑપનમાં બરાબરી પર રહ્યો, હોયલેક ખાતે તેની ઑપન ચૅમ્પિયનશિપનો તાજ જીતવા માટેના જંગમાં તેણે પાણી બતાવી આપ્યું.

===સર્વોચ્ચ સ્થાન પર પરત===
2006 ઑપન ચૅમ્પિયનશિપમાં વુડ્સે મોટે ભાગે ખાસ કરીને 'ટી(tee)'થી દૂર લાંબા આયરનનો ઉપયોગ કર્યો (તેણે સમગ્ર સપ્તાહમાં ફક્ત એક વખત ડ્રાઈવર ફટકાર્યો – પહેલા રાઉન્ડના 16મા હોલ પર), બધા સપ્તાહમાં તે માત્ર ચાર ફેરવેઝ ચૂક્યો (સમયના 92% ફેરવે ફટકારતાં), અને તેણે સીધો 18નો પોતાનો સ્કોર કર્યો (3 ઇગલ્સ, 19 બર્ડીઝ, 43 પેર્સ અને 7 બૉગીઝ) જે તેણે 2000માં સેંટ ઍન્ડ્રયુઝ ખાતે નોંધાવેલ મહત્ત્વના ચૅમ્પિયનશિપ રૅકૉર્ડ-19 કરતાં ફક્ત એક જ ઓછો હતો. વુડ્સ માટે એ જીત એક ભાવાત્મક હતી, જે તેણે પોતાના પિતાની યાદમાં સમર્પિત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Slater|first=Matt|title=The Open 2006: Final report|publisher=BBC Sport|date=July 23, 2006|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/5208468.stm|access-date=May 13, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt;

ચાર સપ્તાહ પછી 2006 પીજીએ (PGA) ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે વુડ્સ ફરીથી વર્ચસ્વી શૈલીમાં જીત્યો, માત્ર ત્રણ બૉગીઝ બનાવતાં, મેજરમાં ખૂબ થોડા માટે વિક્રમની બરાબરી કરતાં ચૂક્યો. તેણે ટૂર્નામેન્ટ સીઘી 18-અન્ડર-પાર (પાર કરતાં ઓછા સ્ટ્રૉક) સાથે પૂરી કરી, અને PGAમાં ટુ-પાર વિક્રમની બરાબરી કરી, જેને તે 2000થી બૉબ મે સાથે વહેંચતો આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Dodd|first=Mike|title=Tiger cruises to 12th major title with easy win at PGA Championship|work=USA Today|date=August 21, 2006|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/pga/2006-08-20-pga-championship_x.htm|access-date=May 14, 2009}}&lt;/ref&gt; ઑગસ્ટ 2006માં તે બ્યુઇક ઑપન ખાતે તેની 50મી વ્યાવસાયિક ટૂર્નામેન્ટ જીત્યો- અને ત્રીસ વર્ષ અને સાત મહિનાની વયે આમ કરનાર તે સૌથી યુવાન ગોલ્ફર બન્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Woods at fabulous 50 faster than Jack|work=[[St. Petersburg Times]]|date=August 7, 2006|url=http://www.sptimes.com/2006/08/07/Sports/Woods_at_fabulous_50_.shtml|access-date=May 14, 2009|archive-date=સપ્ટેમ્બર 16, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916115144/http://www.sptimes.com/2006/08/07/Sports/Woods_at_fabulous_50_.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેણે વર્ષનો અંત કર્યો સતત છ PGA ટૂર ઇવેન્ટ જીતીને, અને એ જ વર્ષમાં સાતમી વખત વિક્રમ બનાવતાં PGA ટૂર દ્વારા આપવામાં આવેલા (જૅક નિકલસ, આર્નોલ્ડ પામર અને બાયરન નેલ્સન અવૉર્ડ જેવા) ત્રણ ખૂબ જ પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારો તેણે જીતી લીધા.

તેની પ્રથમ 11 સીઝન્સની પૂર્ણાહુતિ વખતે, વુડ્સની 54 જીતો અને 12 મહત્ત્વપૂર્ણ(મેજર) જીતોએ પહેલાંની ઈલેવન સીઝન PGA ટૂરની કુલ 51 જીતનો વિક્રમ (જે બાયરન નેલ્સન દ્વારા સ્થાપિત હતો) અને કુલ 11 મેજરનો મહત્ત્વનો વિક્રમ (જે જૅક નિકલસ દ્વારા સ્થાપિત હતો) પાર કરી દીધો .  ચોથી વખત રૅકૉર્ડ ટાઇ કરવા માટે તેને વર્ષનો ઍસોસિએટેડ પ્રેસ પુરુષ ઍથ્લેટ ઘોષિત કરવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;Assoc06&quot;&gt;{{cite news|title = Man of the Year|publisher = PGA|agency = Associated Press|url = http://www1.pga.com/news/tours/pga-tour/woods122506.cfm|access-date = June 18, 2009|archive-date = ઑગસ્ટ 24, 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110824103702/http://www.pga.com/news/tours/pga-tour/woods122506.cfm|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સ અને ટેનિસ સ્ટાર રોજર ફેડરર, જેમને બન્નેને મહત્ત્વના સમાન સ્પૉન્સર મળ્યા, તેઓ પહેલી વખત 2006 યુ.એસ. ઑપન ટેનિસની અંતિમ સ્પર્ધામાં મળ્યા. ત્યારથી તેઓ એકબીજાની રમતો વખતે હાજરી આપતા રહ્યા અને પરસ્પર બન્નેની શક્તિ અને ક્ષમતા માટે  પ્રશંસા કરવામાં પોતાનો અવાજ ઉઠાવતા રહ્યા.&lt;ref name=&quot;Fed1&quot;&gt;{{cite web|title = Fast Friendship Blossoms for World No. 1s|author = Steven Wine|date = March 22, 2007|publisher = The Gazette|location = Canada|url = http://www.canada.com/montrealgazette/news/sports/story.html?id=aa653c66-7c13-40e2-8a7f-c93b2a13c977&amp;k=79783|access-date = May 13, 2007|archive-date = ઑક્ટોબર 11, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20071011171811/http://canada.com/montrealgazette/news/sports/story.html?id=aa653c66-7c13-40e2-8a7f-c93b2a13c977&amp;k=79783|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fed2&quot;&gt;{{cite news|title = Dream pairing: Woods, Federer to play in Miami|author=Steven Wine|date = March 20, 2007|work=USA Today|url = http://www.usatoday.com/sports/2007-03-20-3347014744_x.htm|access-date = May 13, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AP2006&quot;&gt;{{cite news|title = Tiger Woods named AP male athlete of year|agency=Associated Press|date = December 25, 2006|work=[[CBC Sports]]|url = http://www.cbc.ca/sports/story/2006/12/25/woods-topathlete.html|access-date = May 13, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fed3&quot;&gt;{{cite news|title = Federer pays Woods a visit during CA practice round|agency=Associated Press|date = March 21, 2007|work=[[Golf Digest]]
|url = http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=2807191|access-date = May 13, 2007}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સે 2007ની શરૂઆત બ્યુઇક ઇન્વિટેશનલમાં પોતાની ત્રીજી સીધી જીત માટેના બે-ફટકાના વિજયથી  કરી, જે આ ઇવેન્ટ ખાતે તેનો ત્રીજો સીધો વિજય હતો અને PGA ટૂરમાં તેની સળંગ સાતમી જીત હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ferguson|first=Doug|title=Woods back in driver's seat|work=The Denver Post |agency=Associated Press|date=January 29, 2007|url=http://www.denverpost.com/headlines/ci_5108607|access-date=May 15, 2009}}&lt;/ref&gt; આ જીત ઉલ્લેખનીય એ વાતે લેખાઈ કે આ રીતે તે સીઝનની પોતાની પ્રથમ ટૂર્નામેન્ટ પાંચમી વખત જીત્યો. તેની આ જીત સાથે, PGA ટૂર પર વિભિન્ન ત્રણ ઘટનાઓમાં ઓછામાં ઓછી પાંચ વખત જીત મેળવવામાં (જૅક નિકલસ અને સૅમ સ્નીડ પછી) એ ત્રીજો ખેલાડી બન્યો (તેની બીજી બે ઈવેન્ટ્સ છે WGC– બ્રિજસ્ટોન ઇન્વિટેશનલ અને WGC-CA ચૅમ્પિયનશિપ). તે વર્ષની પોતાની બીજી જીત તેણે WGC-CA ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે મેળવી, જે તેની સળંગ ત્રીજી અને આ ઇવેન્ટમાં એકંદરે છઠ્ઠી જીત હતી. આ વિજય સાથે, તે પાંચ વિભિન્ન ઈવેન્ટ્સમાં ત્રણ સતત સ્પર્ધાઓ જીતનારો પ્રથમ ખેલાડી બન્યો.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Woods wins 13th WCG title in 24 tries|publisher=ESPN |agency= Associated Press|date=March 26, 2007|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=2812259|access-date=May 15, 2009}}&lt;/ref&gt;

2007 માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટમાં, તેની કારકિર્દીમાં તેરમી વખત મુખ્ય રમતના છેલ્લા દિવસે ફાઇનલ ગ્રુપમાં વુડ્સ હતો, પરંતુ પાછળના બાર પ્રસંગો જેવી વાત ન બની, તે જીત સહિત આગળ આવવામાં અસમર્થ રહ્યો. તેણે વિજેતા ઝૅક જૉન્સનથી પાછળ બીજા બે સ્ટ્રૉક મારીને રમતને બરાબરીમાં પૂર્ણ કરી.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Johnson clutch on back nine to earn 2nd career win|publisher=ESPN |agency=Associated Press|date=April 9, 2007|url=http://sports.espn.go.com/golf/masters07/news/story?id=2830090|access-date=June 1, 2009}}&lt;/ref&gt;

[[File:Tiger Woods 2007.jpg|thumb|left|upright|જુલાઈ 2007માં, AT&amp;T નેશનલ PGA ટૂર ઇવેન્ટના હિસ્સારૂપ, અર્લ વુડ્સ મેમોરિયલ પ્રો-ઍમ(વ્યાવસાયિક-અવૈતિનક) ટૂર્નામેન્ટના ઉદ્ઘાટન વખતે દડાને રેન્જમાં દૂર ગબડાવતા ટાઇગર વુડ્સ .]]

વુડ્સે વાચોવિયા ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે બે સ્ટ્રૉક્સથી સીઝનની પોતાની ત્રીજી જીત મેળવી,&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger out-staggers foes to win|work=Toronto Star |date=May 7, 2007|url=http://www.thestar.com/Sports/article/211117|access-date=June 1, 2009}}&lt;/ref&gt; તે 24મી વિભિન્ન PGA ટૂર ટૂર્નામેન્ટ જીત્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|last=McCabe|first=Jim|title=Golden standard for bosses: Working for Nicklaus produces special bond|work=The Boston Globe|date=May 10, 2007|url=http://www.boston.com/sports/golf/articles/2007/05/10/golden_standard_for_bosses/|access-date=June 1, 2009}}&lt;/ref&gt; પોતાની 12-વર્ષની કારકિર્દીમાં તેણે નવ વખત સીઝન દરમ્યાન કમ સે કમ ત્રણ જીત મેળવી હતી. યુ.એસ. ઑપન ખાતે, સતત ચોથી વખત તે મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપ માટે ફાઇનલ ગ્રુપમાં હતો, પરંતુ તે દિવસની શરૂઆતથી બે સ્ટ્રૉક્સ પાછળ રહ્યો અને ફરી એકવાર દ્વિતીય સ્થાન પર બરાબરીમાં રમત પૂરી કરી. પાછળ હોવા છતાં છેલ્લે આગળ થઈ જઈ જીત નહીં મેળવવાની તેની લાક્ષણિકતા મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપના અંતિમ દિવસે પણ બની રહી.&lt;ref&gt;{{cite news|last=DiMeglio|first=Steve|title=Cabrera tames Tiger, Furyk to take home U.S. Open title|work=USA Today|date=June 18, 2007|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/pga/2007-06-17-us-open-sunday_N.htm|access-date=June 1, 2009}}&lt;/ref&gt;

સળંગ ત્રીજી ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ રૅકૉર્ડ-ટાઇંગની શોધમાં, વુડ્સ સેકંડ-રાઉન્ડમાં 75 સાથે વિવાદના દાવામાં બહાર પડી ગયો, અને તેણે કદી શનિ-રવિ દરમ્યાન ચાર્જ ચઢાવ્યો નથી.  તેમ છતાં તેનું પટિંગ નક્કર હતું (તેણે પહેલા રાઉન્ડમાં 90-ફુટર ગબીમાં નાખ્યા), તેની લોહ રમતે તેને પાછળ પાડી દીધો. જરૂરી ગતિ કરતાં ઓછી ધરાવતાં પાંચ સ્ટ્રૉક મારીને, બારમી રમત બરાબરીમાં પૂરી કર્યા પછી તેણે કહ્યું, &quot;બધા જ સપ્તાહોમાં મને જેની જરૂર હતી એટલી નજીક હું બૉલને ફટકારતો ન હતો.&quot;&lt;ref&gt;અસોસિએટેડ પ્રેસ (2007). [http://www.golfsurround.com/openchampionship/2007/news/woods072207.html વુડ્સ્સ બીડ ફોર એન ઑપન થ્રી-પિટ એન્ડ્સ ઇન અ વિમ્પર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720075857/http://www.golfsurround.com/openchampionship/2007/news/woods072207.html |date=જુલાઈ 20, 2009 }}. GolfSurround.com. જુલાઇ 24, 2007માં મેળવેલ.&lt;/ref&gt;

ઑગસ્ટના પ્રારંભે, વુડ્સે 14મી વિશ્વ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપ સ્પર્ધામાં WGC–બ્રિજસ્ટોન ઇન્વિટેશનલ ખાતે 8 સ્ટ્રૉક્સ મારીને પોતાનો રૅકોર્ડ સર્જ્યો, આ જીત તેની આ ઇવેન્ટ ખાતેની સતત ત્રીજી અને એકંદરે છઠ્ઠી જીત હતી.  બે ભિન્ન પ્રસંગે, 1999-2001 અને 2005-2007, સમાન ઇવેન્ટ ત્રણ વખત સતત જીતનારો તે પ્રથમ ગોલ્ફર બન્યો. ત્યાર પછીના સપ્તાહે તેણે વુડી ઑસ્ટિનને બે સ્ટ્રૉક્સથી હરાવીને પોતાની બીજી સીધી PGA ચૅમ્પિયનશિપ જીતી લીધી.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Hack|first=Damon|title=Woods Takes Every Shot and Wins 13th Major|work=The New York Times|date=August 13, 2007|url=http://www.nytimes.com/2007/08/13/sports/golf/13golf.html|access-date=December 28, 2010}}&lt;/ref&gt; તે ઉપરાઉપરી સીઝન્સની PGA ચૅમ્પિયનશિપ બે જુદા પ્રસંગેઃ 1999-2000 અને 2006-2007માં જીતનારો સર્વ પ્રથમ ગોલ્ફર બન્યો. તે આઠ ભિન્ન સીઝન્સમાં PGA ટૂર પર ઓછામાં ઓછી પાંચ ઇવેન્ટ જીતનારો, સૅમ સ્નીડ પછીનો, બીજો ગોલ્ફર બન્યો.

BMW ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે વુડ્સ તેની 60મી PGA ટૂર જીત નોંધાવી શક્યો, જીતવા માટે બે સ્ટ્રૉક્સથી ફાઇનલ રાઉન્ડમાં તેણે 63 કોર્સ રૅકૉર્ડ શૂટિંગ દ્વારા કર્યા.  ફાઇનલ રાઉન્ડમાં પચાસ-ફુટ પટ અંદર નાખી શક્યો અને સપ્તાહને અંતે તે ફક્ત બે ફેરવેઝ ચૂક્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger Woods wins BMW Championship with 63|work=New York Daily News|date=September 11, 2007|url=http://www.nydailynews.com/sports/more_sports/2007/09/10/2007-09-10_tiger_woods_wins_bmw_championship_with_6-2.html|access-date=May 18, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 6, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006203545/http://www.nydailynews.com/sports/more_sports/2007/09/10/2007-09-10_tiger_woods_wins_bmw_championship_with_6-2.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેણે ટૂર્નામેન્ટ માટે અધિકતમ બર્ડીઝમાં ક્ષેત્રનું નેતૃત્વ કર્યું, અને ચોક્કસ ડ્રાઇવિંગ, ડ્રાઇવિંગ અંતર, પ્રતિ રાઉન્ડ પટ, પ્રતિ ગ્રીન પટ તથા નિયંત્રણમાંના ગ્રીન એ પાંચેયમાં સર્વોચ્ચ ક્રમ નોંધાવ્યો.  ટૂર ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે, વર્ષના તેના છેલ્લા પાંચ સ્ટાર્ટ્સમાં પોતાનું ચોથું ટાઇટલ મેળવવા માટેની રસાકસીભરી જીત મેળવીને વુડ્સે 2007 સીઝન પૂરી કરી.  તે આ ઇવેન્ટનો એક માત્ર બે વખત જીતનારો ખેલાડી બન્યો, તથા ફેડએક્સ(FedEx) કપની ઉદ્ધાટન સ્પર્ધાનો ચૅમ્પિયન બન્યો. 2007માં ટૂર પર પોતાના 16 સ્ટાર્ટ્સમાં, તેનું સ્કૉરિંગ સરેરાશ 67.79 પર પહોંચાડ્યું, જે તેણે 2000માં બનાવેલા પોતાના રૅકૉર્ડ સાથે મેળ ખાતું હતું. તેની ત્યારપછીની બીજા, ત્રીજા અને ચોથા ખેલાડી ઉપરની લીડ્સ 2000ના વર્ષ (2000માં 1.46 (ફિલ મિકલસન), 1.52 (એર્ની એલ્સ), 1.66 (ડેવિડ ડુવલ)) અને 2007ના વર્ષ (1.50 (એલ્સ), 1.51 (જસ્ટિન રોઝ), 1.60 (સ્ટીવ સ્ટ્રાઇકર)) જેવી જ હતી.

===2008: ઈજાના કારણે ટુંકાયેલી સીઝન===
વુડ્સે 2008 સીઝનની શરૂઆત બ્યુઇક ઈન્વિટેશનલ ખાતે આઠ-સ્ટ્રૉક વિજયથી કરી. આ જીત તેનો 62મો PGA ટૂર વિજય હતો, જેના કારણે તે સદાબહાર યાદીમાં આર્નોલ્ડ પામર સાથે ચોથા સ્થાન પર આવી ગયો.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kroichick|first=Ron|title=Buick Invitational: Woods eschews Palmer method|work=San Francisco Chronicle|date=January 28, 2008|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/01/28/SPENUNDV8.DTL|access-date=May 19, 2009|archive-date=જાન્યુઆરી 28, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128031908/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F01%2F28%2FSPENUNDV8.DTL|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એ સ્પર્ધામાં આ તેનો છઠ્ઠો વિજય નોંધાયો, આ છઠ્ઠી વખત તેણે PGA ટૂર સીઝન વિજયથી શરૂ કરી, અને આ તેની સળંગ હારમાળામાં ત્રીજી PGA ટૂરની જીત હતી. ત્યાર પછીના સપ્તાહે દુબઈ ડેઝર્ટ ક્લાસિકના ફાઇનલ રાઉન્ડમાં જવા માટે તે ચાર સ્ટ્રૉકથી પાછળ રહી ગયો, પરંતુ નાટકીય રીતે એક-સ્ટ્રૉક વિજય માટે તેણે બૅક નાઈન પર છ બર્ડીઝ ફટકારી.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Late surge gives Woods Dubai win|publisher=BBC Sport|date=February 3, 2008|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/7224965.stm|access-date=May 19, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt; ઍક્સેન્ચ્યુઅર મૅચ પ્લે ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે ફાઇનલમાં વિક્રમ સર્જક 8 અને 7 જીત સાથે તેણે પોતાનો 15મો વર્લ્ડ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપ ખિતાબ હાંસલ કર્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger rules the world again, winning Match Play for fifth straight win|work=Golf Magazine|agency=Associated Press|date=February 24, 2008|url=http://www.golf.com/golf/tours_news/article/0,28136,1716871,00.html|access-date=May 19, 2009|archive-date=મે 8, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090508172258/http://www.golf.com/golf/tours_news/article/0%2C28136%2C1716871%2C00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

તેની ત્યાર પછીની ઇવેન્ટ, આર્નોલ્ડ પામ ઇન્વિટેશનલ સ્પર્ધામાં, વુડ્સ ધીમી શરૂઆત સાથે બહાર આવ્યો, અને તેમ છતાં પહેલો રાઉન્ડ સરખા હિસાબે પૂરો કરતાં 34મા સ્થાને સીધી બરાબરી કરી. ત્રીજો રાઉન્ડમાં પહેલી જગ્યા માટે ફાઈવ-વે ટાઈ સાથે પૂરો કર્યા પછી, તેણે પોતાની સતત પાંચમી PGA ટૂરની જીત એક સ્ટ્રૉક દ્વારા બાર્ટ બ્રયાન્ટને હરાવવા 18મા હોલ પર નાટકીય {{convert|24|ft|m|adj=on}} પટ ફટકારીને હાંસલ કરી લીધી.  આ ઇવેન્ટમાં એ તેની પાંચમી કારકિર્દી જીત પણ હતી. જ્યૉફ ઑગિલ્વિએ WGC-CA ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે વુડ્સને જીતતો અટકાવ્યો, જેને તે પાછલાં ત્રણ વર્ષોથી જીતતો આવ્યો હતો. PGA ટૂરમાં ઓછામાં ઓછી પાંચ સીધી જીત હાંસલ કરનારો વુડ્સ એક માત્ર ગોલ્ફર રહ્યો છે.

વુડ્સ ફરીથી ગ્રાન્ડ સ્લૅમ માટે કદાચ પડકારરૂપ બનશે એવી જોરદાર ધારણાથી વિપરીત તે 2008 માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટ ખાતે ગંભીર દાવો ન નોંધાવી શક્યો, દરેક રાઉન્ડમાં તે પોતાના પટર સાથે સંઘર્ષ કરતો રહ્યો. તે હજુ પણ માત્ર બીજા સ્થાને રમત સમાપ્ત કરી શક્યો, ચૅમ્પિયન ટ્રેવર ઇમેલમૅનથી ત્રણ સ્ટ્રૉક પાછળ.  15 એપ્રિલ, 2008ના તે પાર્ક સિટી, ઉતાહમાં પોતાના ડાબા ઘૂંટણની ત્રીજી આર્થ્રોસ્કૉપિક સર્જરી કરાવવા ગયો, અને PGA ટૂરના બે મહિના ચૂકી ગયો. તેનું પહેલું ઑપરેશન 1994માં થયું હતું, જ્યારે તેનું કોમળ ટ્યૂમર કાઢી નાખવામાં આવ્યું હતું, અને બીજું ડિસેમ્બર 2002માં થયું.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Tiger Woods undergoes knee surgery|agency = [[Agence France-Presse]]|date = April 15, 2008|url = http://afp.google.com/article/ALeqM5hPuabYvDiDWueCDOns9r7AE_yo5g|access-date = December 10, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080420094652/http://afp.google.com/article/ALeqM5hPuabYvDiDWueCDOns9r7AE_yo5g|archive-date = એપ્રિલ 20, 2008|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; '''''જૂન/જુલાઈ 2008ના અંકમાં, મેન્સ ફિટનેસના સૌથી વધુ ચુસ્ત રમતવીર'''  તરીકે તેને ઘોષિત કરવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Men's Fitness Names Tiger Woods the Fittest Guy in America in the Annual 25 Fittest Guys in America Issue |publisher=PR-Inside.com |author=Jennifer Krosche |url=http://www.pr-inside.com/men-s-fitness-names-tiger-woods-the-r589714.htm |date=May 15, 2008 |access-date=May 20, 2008 |archive-date=મે 21, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080521023215/http://www.pr-inside.com/men-s-fitness-names-tiger-woods-the-r589714.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;'' 

[[File:Tiger Woods.jpg|thumb|right|2008 યુ.એસ. (U.S.) ઑપન ખાતે ટોર્રેય પાઈન્સ પર એક પ્રેક્ટિસ રાઉન્ડ દરમ્યાન ટાઇગર વુડ્સ 8મા ગ્રીનથી આગળ જતા રહ્યા]]
વુડ્સ પાછો ફર્યો 2008 યુ.એસ. ઑપન માટે, જેમાં વિશ્વના ટોચના ત્રણ ગોલ્ફરો વચ્ચે- વુડ્સ, ફિલ મિકલસન તથા ઍડમ સ્કોટ- ઇતિહાસમાં ખૂબ જ પ્રત્યાશિત ગોલ્ફ ગ્રુપિંગોમાંનું એક&lt;ref&gt;{{cite news|last = Dorman|first = Larry|title = Jabbing Begins as Woods Steps Back in the Ring|work=The New York Times|date = June 11, 2008|url = http://www.nytimes.com/2008/06/11/sports/golf/11golf.html?ref=golf|access-date = September 9, 2008}}&lt;/ref&gt;  થયું હતું. તેના પહેલા હોલ પર ડબલ બોગી નિશાન બાંધતાં બાંધતાં, વુડ્સ કોર્સ પર પહેલે દિવસે સંઘર્ષ કરતો રહ્યો. તે રાઉન્ડનો અંત +1(72) પર કર્યો, લીડ ઉતારવા ચાર શોટ્સ પાછળ. તેણે તેના બીજા દિવસે -3(68) સ્કોર કર્યો, હજુ મિકલસન સાથે જોડીમાં રહીને 5 બર્ડીઝ, 1 ઈગલ તથા 4 બોગીઝ કરી શક્યો. ટૂર્નામેન્ટના ત્રીજા દિવસે, તેણે ફરી એકવાર ડબલ બોગીથી શરૂઆત કરી એને છ હોલ રમવા સાથે 5 શોટ્સ પાછળ રહ્યો. તેમ છતાં, તેણે 2 ઈગલ પટ બનાવતાં રાઉન્ડ પૂરો કર્યો, મિશ્રિત લંબાઈમાં {{convert|100|ft|m}} અને ફાઇનલ રાઉન્ડમાં એક શોટની લીડ લેવા માટે ચિપ-ઇન-બર્ડી.  તેના અંતિમ પટે ખાતરી આપી કે તે છેલ્લી આઠ મોટી ચૅમ્પિયનશિપમાં છઠ્ઠી વખત માટે ફાઇનલ ગ્રુપમાં હશે.

રવિવારે, 15 જૂનના રોજ, વુડ્સે દિવસની શરૂઆત કરી બીજી ડબલ બૉગીથી અને તેણે રોકો મીડિયેટને 71 હોલ્સ પછી એક સ્ટ્રૉકથી પાછળ રાખી દીધો. તે પોતાના કેટલાક ટી શૉટ્સ પછી અચકાયો, અને કેટલીક વખત પોતાના ડાબા પગ ઉપરથી વજન દૂર કરવાનો તેણે પ્રયત્ન કર્યો.  વુડ્સ જ્યારે ફાઇનલ હોલ સુધી પહોંચ્યો ત્યારે એક સ્ટ્રૉકથી પાછળ હતો.  બર્ડી માટે {{convert|12|ft|m|adj=on}} પટ સાથે રમત છોડી, અને સોમવારે મીડિયેટ સાથે 18-હોલ પ્લે ઑફ માટે જોરથી એક શૉટ માર્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Woods, Mediate tie for Open; playoff Monday|agency=Associated Press|publisher=ESPN|date = June 15, 2008|url = http://sports.espn.go.com/golf/usopen08/news/story?id=3445094|access-date = December 16, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last = Sobel |first = Jason |title = U.S. Open live blog |url = http://sports.espn.go.com/golf/usopen08/columns/story?columnist=sobel_jason&amp;page=usopenblog4 |publisher=ESPN |date = June 16, 2008 |access-date = June 30, 2009}}&lt;/ref&gt; પ્લેઑફમાં એક તબક્કે વધુમાં વધુ ત્રણ સ્ટ્રૉકથી આગળ હોવા છતાં, વુડ્સ ફરીથી પાછળ રહી ગયો અને તેને મીડિયેટ સાથે સડન ડેથ માટે 18મા બર્ડી ફટકારવાની જરૂર હતી, અને તેણે તેમ કરી દેખાડ્યું.  વુડ્સે પહેલા સડન ડેથ હોલ પર સીધી સફળતા હાંસલ કરી; મીડિયેટ ત્યાર પછી પોતાનો પટ પાર પાડવામાં ચૂક્યો, પરિણામે વુડ્સને તેની 14મી મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપ મળી.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Tiger puts away Mediate on 91st hole to win U.S. Open|agency=Associated Press|publisher=ESPN|date = June 16, 2008|url = http://sports.espn.go.com/golf/usopen08/news/story?id=3446435|access-date = December 30, 2008}}&lt;/ref&gt; ટૂર્નામેન્ટ પછી મીડિયેટે કહ્યું, &quot;આ માણસ બસ કંઈક એવું કરે છે જે કલ્પનાના વિસ્તાર દ્વારા સામાન્ય નથી,&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Savage|first=Brendan|title=Rocco Mediate still riding U.S. Open high into Buick Open|work=[[Flint Journal]]|date=June 25, 2008|url=http://www.mlive.com/sports/flint/index.ssf/2008/06/rocco_mediate_still_riding_us.html|access-date=June 19, 2009|archive-date=મે 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120505134823/http://www.mlive.com/sports/flint/index.ssf/2008/06/rocco_mediate_still_riding_us.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; અને કેની પેરીએ ઉમેર્યું, &quot;તે સૌ કોઈને એક પગ પર મારે છે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/sports/2008018380_apglfbuickopen.html |title = Mediate makes the most of his brush with Tiger |author=Larry Lage |work=The Seattle Times |agency=Associated Press |date = June 26, 2008 |access-date = June 19, 2009}}&lt;/ref&gt;

યુ.એસ. ઑપન જીત્યા પછીના બે દિવસે, વુડ્સે જાહેર કર્યું કે તેણે પોતાના ડાબા ઘૂંટણ પર રિકન્સ્ટ્રક્ટિવ ઍન્ટેરિઅર ક્રુસિએટ લિગામેન્ટ (ACL) સર્જરી કરાવવાની જરૂર છે, અને તે 2008 ગોલ્ફ સીઝનની બાકીની સ્પર્ધાઓ ચૂકી જશે, જેમાં બે ફાઇનલ મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપનો સમાવેશ થાય છેઃ ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ અને PGA ચૅમ્પિયનશિપ. વુડ્સને એ પણ જણાવ્યું કે તે ઓછામાં ઓછા છેલ્લા 10 મહિના પોતાના ડાબા ઘૂંટણના તૂટેલા લિગામેન્ટ(સ્નાયુબંધન) સહિત રમ્યો છે, અને તેની ડાબી ટીબિયા(અંતર્જંઘિકા નળી)માં બમણું ફ્રેક્ચર તાણ સહન કર્યું છે, જ્યારે ઑપરેશનથી પુનઃસ્થાપન પછી તે માસ્ટર્સ પાછળ પડી ગયો.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tiger Woods to Undergo Reconstructive Knee Surgery and Miss Remainder of 2008 Season|last=Steinberg|first=Mark|publisher=TigerWoods.com|date=June 18, 2008|access-date=June 18, 2008|url=http://www.tigerwoods.com/defaultflash.sps|format=|archive-date=જૂન 17, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080617152335/http://www.tigerwoods.com/defaultflash.sps|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last = Dorman |first = Larry |title = Woods to Have Knee Surgery, Ending His Season |url = http://www.nytimes.com/2008/06/19/sports/golf/19golf.html |work=The New York Times |date = June 19, 2008 |access-date = October 13, 2009}}&lt;/ref&gt;
તેના ઘૂંટણની ઈજાની ગંભીરતા જાણ્યા પછી આખી દુનિયાના વર્તમાનપત્રોએ તેના યુ.એસ. ઑપન વિજયને એક 'વીરગાથા' રૂપે વર્ણવ્યો, અને તેના પ્રયાસોની કદર કરી.  વુડ્સે તેને વર્ણવી, &quot;મારી આ પહેલાંની બધી જ ચૅમ્પિયનશિપમાં સૌથી મહાન – 14મા શ્રેષ્ઠ, છેલ્લા સપ્તાહમાં જે બધું બન્યું તેના કારણે.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://www.guardian.co.uk/sport/2008/jun/17/usopengolf.tigerwoods |title = Woods savours 'greatest triumph' after epic duel with brave Mediate |author=Lawrence Donegan |work=The Guardian |location=UK |date = June 17, 2008 |access-date = June 30, 2008}}&lt;/ref&gt;

PGA ટૂર દ્વારા આયોજિત સીઝનની બાકીની સ્પર્ધાઓમાં વુડ્સની ગેરહાજરીથી PGA ટૂર ટીવી રેટિંગ નીચે ઊતર્યું. 2008ની સીઝનના બીજા ઉત્તરાર્ધ માટે એકંદર વ્યૂઅરશિપ 2007ની સરખામણીમાં 46.8% નીચે ઊતરી જણાઈ.&lt;ref&gt;{{cite web |title = Tiger’s Return Expected To Make PGA Ratings Roar |date = February 25, 2009 |access-date = March 30, 2009 |url = http://blog.nielsen.com/nielsenwire/tag/accenture-match-play-championship/ |publisher = The Nielsen Company 2009 |archive-date = જુલાઈ 21, 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110721063745/http://blog.nielsen.com/nielsenwire/tag/accenture-match-play-championship/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

===2009: PGA ટૂરમાં પુનરાગમન===
એ ઘટનાને ઍસોસિએટેડ પ્રેસ દ્વારા &quot;ખેલકૂદમાં એક અત્યંત પ્રત્યાશિત પુનરાગમન&quot; કહેવામાં આવ્યું,&lt;ref&gt;{{cite news
|last = Dahlberg
|first = Tim
|title = Anything can happen: It did in Tiger's return
|url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/01/SP691669HN.DTL
|date = March 1, 2009
|work = San Francisco Chronicle
|access-date = July 1, 2009
|archive-date = જાન્યુઆરી 11, 2012
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120111141107/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2009%2F03%2F01%2FSP691669HN.DTL
|url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; આઠ મહિનાની ગેરહાજરી પછી વુડ્સની PGA ટૂરની પ્રથમ ઇવેન્ટ, WGC–ઍક્સેન્ચ્યુઅર મૅચ પ્લે ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે રહી. તે બીજા રાઉન્ડમાં ટિમ ક્લાર્ક સામે હાર્યો.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Tiger loses to Clark; all four top seeds out at Match Play
|url = http://www.pgatour.com/2009/tournaments/r470/02/26/accenture.matchplay.ap/index.html
|publisher = PGA Tour
|date = February 26, 2009
|access-date = February 27, 2009
|archive-date = ફેબ્રુઆરી 28, 2009
|archive-url = https://web.archive.org/web/20090228142005/http://www.pgatour.com/2009/tournaments/r470/02/26/accenture.matchplay.ap/index.html
|url-status = dead
}}&lt;/ref&gt; તેના પછીની પ્રથમ સ્ટ્રૉક રમત ડોરાલ ખાતે WGC-CA ચૅમ્પિયનશિપ હતી, જેને તેણે 9મી(-11)થી પૂરી કરી. વુડ્સ આ વર્ષનું તેનું પ્રથમ ટાઇટલ આર્નોલ્ડ પામર ઈન્વિટેશનલ ખાતે જીત્યો, જ્યાં તે ફાઇનલ રાઉન્ડમાં પ્રવેશ કરતી વખતે સીન ઓ'હેરથી પાંચ સ્ટ્રૉક પાછળ હતો. વુડ્સે ફાઇનલ રાઉન્ડ 67 શૉટ અને એક {{convert|16|ft|m|adj=on}} બર્ડી પટ ફાઇનલ હોલ પર ફટકારીને ઓ'હેરને હરાવ્યો ત્યારે તે એક સ્ટ્રૉક આગળ હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/pga/2009-03-29-arnold-palmer-invitational_N.htm|title=He's back: Tiger rallies to win Arnold Palmer Invitational|date=March 30, 2009|work=USA Today|access-date=March 30, 2009|first=Steve|last=DiMeglio}}&lt;/ref&gt; ત્યારબાદ તેણે પોતાની જ્વલંત કામગીરી સતત દાખવવાનું ચાલુ રાખ્યું. ધ માસ્ટર્સ ખાતે, તેણે છઠ્ઠા સ્થાને રમત પૂરી કરી, અંતિમ વિજેતા ઍન્જલ કૅબ્રેરાથી ચાર સ્ટ્રૉક પાછળ. પછી, ક્વેઇલ હૉલો ચૅમ્પિયનશિપમાં 18-હોલની લીડ હોવા છતાં, તેણે સીન ઓ'હેરથી બે સ્ટ્રૉક પાછળ રમત પૂરી કરી.  ધ પ્લેયર્સ ચૅમ્પિયનશિપમાં, તે રવિવારે ફાઇનલ ગ્રુપિંગમાં રમ્યો, પરંતુ આઠમા સ્થાને રમત સમાપ્ત કરી.

મેમોરિયલ ટૂર્નામેન્ટ ખાતે વુડ્સ 2009ની તેની બીજી ઇવેન્ટ જીત્યો. ત્રણ રાઉન્ડ પછી તે ચાર શૉટ્સ પાછળ હતો, પરંતુ ફાઇનલ રાઉન્ડમાં 65 શૉટ માર્યા, જેમાં ટૂર્નામેન્ટનો અંત કરવામાં બે સળંગ બર્ડીઝનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Harig|first=Bob|title=Woods back in full force after victory|publisher=ESPN|date=June 7, 2009|url=http://sports.espn.go.com/golf/columns/story?columnist=harig_bob&amp;id=4238016|access-date=June 8, 2009}}&lt;/ref&gt; એ ઇવેન્ટમાં વુડ્સનો ચોથો વિજય હતો. 5 જુલાઈના AT&amp;T નૅશનલ ખાતે વુડ્સ 2009 સીઝનની પોતાની ત્રીજી ઈવેન્ટ જીત્યો, જે ઈવેન્ટનો યજમાન એ પોતે હતો. &lt;ref&gt;{{cite news|last=Svrluga|first=Barry|title=Woods doesn't let victory slip away at Congressional|work=The Washington Post|publisher=[[The Baltimore Sun]]|date=July 6, 2009|url=http://www.baltimoresun.com/sports/golf/bal-sp.tiger06jul06,0,6147804.story|access-date=July 21, 2009|archive-date=જૂન 4, 2012|archive-url=https://archive.is/20120604213337/http://www.baltimoresun.com/sports/golf/bal-sp.tiger06jul06,0,6147804.story|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જો કે, 2009 મેજરમાં ત્રીજી વખત પ્રવેશવા છતાં, વુડ્સ પોતાની પૂર્વની જીતને હાંસલ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યો. તેને બદલે, 2009 ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ જે ટર્નબેરી ખાતે રમાઈ, તેમાં વ્યાવસાયિક બન્યા બાદ મેજર ચૅમ્પિયનશિપમાં ફક્ત બીજી વખત કટ ચૂકી ગયો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/8156901.stm|title=Woods misses cut as Watson shines |date=July 17, 2009|publisher=BBC Sport|access-date=August 4, 2009|location=London | first=Mark | last=Orlovac}}&lt;/ref&gt;

2 ઑગસ્ટના, વુડ્સે બ્યુઇક ઑપન ખાતે બીજા ત્રણ ખેલાડીઓ પર ત્રણ-શૉટ વિજયથી, સીઝનની ચોથી જીત ઝડપી લીધી. ઑપન રાઉન્ડ 71 પર ફાયરિંગ કર્યા પછી 95મા સ્થાને અને કટ લાઈનથી બહારની બાજુએ મુકાયો. વુડ્સે બીજા રાઉન્ડમાં 63 સાથે પ્રતિક્રિયા આપી, સીધા નવ-અન્ડર પાર, જેણે તેને વિવાદી મૂલ્યાંકન આપ્યું. ત્રીજા રાઉન્ડના 65થી તે લીડરબોર્ડ પર સર્વોચ્ચ સ્થાને મુકાયો, અને તેણે 20-અન્ડર કુલ 268 ચાર-રાઉન્ડથી ફાઇનલ રાઉન્ડમાં 69 સાથે વિજય મેળવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/pga/2009-08-02-buick-open_N.htm|title=Tiger takes Buick Open for one last ride, wins with Sunday 69|date=August 3, 2009|work=USA Today|access-date=August 4, 2009|first=Jerry|last=Potter}}&lt;/ref&gt; વિજય પહેલાં, આ હેરફેર આજની તારીખ સુધીમાં સૌથી મોટો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tribune.ie/article/2009/aug/09/timing-a-major-impression/?q=buick|title=Timing A Major Impression|date=August 9, 2009|work=Sunday Tribune|access-date=August 9, 2009|archive-date=માર્ચ 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306182137/http://tribune.ie/article/2009/aug/09/timing-a-major-impression?q=buick|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ત્યાર પછીના સપ્તાહે વુડ્સ પોતાની 70મી કારકિર્દી સ્પર્ધા WGC-બ્રિજસ્ટોન ઇન્વિટેશનલ ખાતે જીત્યો. તે રવિવારે 16મા સુધી પાડ્રેગ હૅરિંગ્ટન સામે માથોમાથ ગયો, જ્યાં હૅરિંગ્ટને સીધી 5 પર 8 ટ્રિપલ બૉગી બનાવી અને વુડ્સે બર્ડી બનાવી. ટાઇગર હૅરિંગ્ટન અને રોબર્ટ ઍલેન્બી ઉપર એ ઇવેન્ટ 4 સ્ટ્રૉક્સથી જીતી ગયો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/pga/2009-08-09-tiger-bridgestone_N.htm|title=Tiger rallies past Harrington to win Bridgestone Invitational|date=August 9, 2009|work=USA Today|access-date=August 10, 2009|first=Steve|last=DiMeglio}}&lt;/ref&gt;

2009 PGA ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે, વુડ્સે પહેલા રાઉન્ડ પછી લીડ લેવા માટે 5-અંડર 67 શૉટ ફટકાર્યા. તે બીજા અને ત્રીજા રાઉન્ડ દરમ્યાન લીડર અથવા કૉ-લીડર રહ્યો. ફાઇનલ રાઉન્ડમાં જતાં, વુડ્સ પાસે 8-અંડર પર 2 સ્ટ્રૉકની લીડ હતી. તેમ છતાં, 68મા હોલ પર, યાંગ યોંગ-એયુન લીડરબોર્ડના સર્વોચ્ચ સ્થાને પહેલી વખત આગળ નીકળી ગયો. ત્યાર પછી યાંગ વુડ્સ પર ભારે પડ્યો અને ત્રણ સ્ટ્રૉક્સથી ટૂર્નામેન્ટ જીતી ગયો, તેણે બીજા સ્થાને સમાપ્ત કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/08/17/sports/golf/17pga.html?_r=1&amp;hp|title=Y. E. Yang Shocks Woods to Win at P.G.A.|date=August 16, 2009|work=New York Times|access-date=August 16, 2009|first=Larry|last=Dorman}}&lt;/ref&gt; એ ઘટના ઉલ્લેખનીય હતી કારણ કે 54 હોલ સુધી લીડિંગ અથવા કૉ-લીડિંગ રહ્યા બાદ, વુડ્સ પહેલી વખત મુખ્ય રમત જીતવામાં નિષ્ફળ રહ્યો હતો, અને એકથી વધુ શૉટથી આગળ હોવા છતાં પહેલી વખત તેણે અમેરિકાની ધરતી ઉપર કોઈ ટૂર્નામેન્ટ ગુમાવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/golf/pgachampionship09/news/story?id=4403199|title=Yang ensures major-less year for Tiger|access-date=August 17, 2009|date=August 16, 2009|publisher=ESPN }}&lt;/ref&gt; તેનો અર્થ એ પણ થતો હતો કે વુડ્સ 2004 પછી આજ સુધીમાં પહેલી વખત મૅજર જીત્યા વગર વર્ષ પૂરું કરશે.

વુડ્સ BMW ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે તેનું 71મું કારકિર્દી ટાઇટલ જીત્યો. આ જીતે તેને ફાઇનલ પ્લઑફ ઇવેન્ટમાં જવા માટે ફેડએક્સ કપ સ્ટૅન્ડિંગ્સમાં પ્રથમ સ્થાન પ્રતિ દોર્યો.  એ તેની BMW ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે (વેસ્ટર્ન ઑપન તરીકે ત્રણ જીત સહિત) પાંચમી જીત હતી અને PGA ટૂર પર તેની કારકિર્દીમાં પાંચમી વખત ઇવેન્ટ જીતીને તેણે પાંચ અથવા વધુ વખત જીતનો દાવો નોંધાવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/8253800.stm|title=Woods cruises to Illinois success |date=September 13, 2009|publisher=BBC Sport|access-date=September 14, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt; વુડ્સે ધ ટૂર ચૅમ્પિયનશિપ બીજા સ્થાને સમાપ્ત કરીને તેનું બીજું ફેડએક્સ કપ ટાઇટલ જીતી લીધું.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=4509474|title=Mickelson wins event, Tiger the Cup |date=September 27, 2009|work=ESPN|access-date=September 27, 2009}}&lt;/ref&gt;

2009 પ્રેસિડેન્ટ્સ કપ વખતે, વુડ્સની રમતનો દેખાવ ખરેખર દબદબાભર્યો અને તે સાથે એટલો જ પ્રેક્ષણીય હતો, જેમાં તે એ ઇવેન્ટની તમામ પાંચેય મેચો જીત્યો. તે પોતાના મિત્ર માર્ક ઓ'મિઅરા સાથે જોડાયો, જેણે 1996 પ્રેસિડેન્ટ્સ કપની તમામ પાંચેય મેચો જીતી હતી, અને શિગેકી મરુયામા, જે 1998 પ્રેસિડન્ટ્સ કપમાં પોતાની સાહસિકતા પુરવાર કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ferguson|first=Doug|title=Americans win the Presidents Cup|date=October 12, 2009|url=http://www.times-news.com/localgolf/local_story_285000117.html/resources_printstory|newspaper=[[Cumberland Times-News]]|access-date=December 17, 2009|archive-date=જૂન 4, 2012|archive-url=https://archive.is/20120604213407/http://www.times-news.com/localgolf/local_story_285000117.html/resources_printstory|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Barber|first=Phil|title=Americans win the Presidents Cup|work=[[The Press Democrat]]|date=October 11, 2009|url=http://www.pressdemocrat.com/article/20091011/SPORTS/910119981/1010/SPORTS?Title=Americans-win-the-Presidents-Cup|access-date=October 27, 2009}}&lt;/ref&gt; આ ત્રણેય ઘટનાઓમાં, તેમની પોતાની ટીમો સ્પર્ધા જીતી હતી. વુડ્સે ચારેય રાઉન્ડમાં ફોરસમ્સમાં ઓને ફોર-બૉલમાં સ્ટીવ સ્ટ્રાઈકર સાથે જોડી જમાવી હતી.  ફોરસમ્સના પહેલા દિવસે, તેઓ રયો ઇશિકાવા અને જ્યૉફ ઑગિલ્વિની ટીમ સામે 6 અને 4થી જીત્યા.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/thur_foursome.html |title=The Official Home of The Presidents Cup |work=PGATOUR.com |access-date=January 22, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 11, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091011090156/http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/thur_foursome.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ફોર-બૉલની શુક્રવારી મેચમાં, તેઓ ઍન્જલ કાબ્રેરા અને જ્યૉફ ઑગિલ્વિની ટીમ સામે 5 અને 3થી જીત્યા.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/fri_fourball.html |title=Presidents Cup Scoring |work=PGATOUR.com |access-date=January 22, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012070140/http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/fri_fourball.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; શનિવારે તેઓ ટિમ ક્લાર્ક અને માઈક વેરની ટીમથી સવારના ફોરસમ્સમાં પહેલાં પાછળ રહી ગયા પછી 1-અપ જીતવા માટે 17મું અને 18મું હોલ સર કરીને મેચ જીતી ગયા,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/sat_foursome.html |title=Presidents Cup Scoring |work=PGATOUR.com |access-date=January 22, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 13, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091013092328/http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/sat_foursome.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને બપોરના ફોરબૉલમાં તેમણે રયો ઇશિકાવા અને વાય.ઈ.યાંગને 4 અને 2ના સ્કોરથી હરાવ્યા.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/sat_fourball.html |title=Presidents Cup Scoring |work=PGATOUR.com |access-date=January 22, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 13, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091013092323/http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/sat_fourball.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Cole|first=Cam|title=Hail to the Chief: Tiger clinches title|work=[[Vancouver Sun]]|date=October 13, 2009|url=http://www.canada.com/entertainment/Hail+Chief+Tiger+clinches+title/2096059/story.html|access-date=December 8, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 16, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091016073701/http://www.canada.com/entertainment/Hail+Chief+Tiger+clinches+title/2096059/story.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સિંગલ્સ મેચમાં, 2009 PGA ચૅમ્પિયનશિપથી તેના ઘોર શત્રુ યાંગ સાથે વુડ્સે જોડી જમાવી. યાંગે પહેલા હોલ પર ઝડપથી 1-અપની લીડ ઝડપી લીધી, પરંતુ તે ત્રીજા હોલ પર લીડ ગુમાવી બેઠો અને વુડ્સ 6 તથા 5ના સ્કોર વડે મૅચ જીતતો ચાલ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/sun_single.html |title=Presidents Cup Scoring |work=PGATOUR.com |access-date=January 22, 2010 |archive-date=ઑક્ટોબર 14, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091014093748/http://www.pgatour.com/tournaments/presidentscup/scoring/2009/sun_single.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તદુપરાંત, વુડ્સ એક એવો ખેલાડી હતો જેણે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ માટે કપ મજબૂતીથી પકડી રાખ્યો, જે તેની કારકિર્દીમાં પ્રથમ વખત ટીમ ઇવેન્ટ કમ્પિટિશનમાં એવડું સન્માન અપાવનારો પ્રસંગ હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Woods routs Yang to clinch Presidents Cup|publisher=CNN|date=October 12, 2009|url=http://edition.cnn.com/2009/SPORT/10/11/golf.presidents.woods.usa.win/|access-date=November 24, 2009|archive-date=માર્ચ 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310024558/http://edition.cnn.com/2009/SPORT/10/11/golf.presidents.woods.usa.win/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Presidents Cup complete match results|publisher=ESPN|date=October 11, 2009|url=http://sports.espn.go.com/golf/prescup09/news/story?id=4494770|access-date=November 24, 2009}}&lt;/ref&gt;

નવેમ્બર 2009માં, ઑસ્ટ્રેલિયાના મેલબૉર્નમાં કિંગ્સ્ટન હીથ ખાતે નવેમ્બરની 12થી 15 સુધી યોજાયેલી જેબીવેર(JBWere) માસ્ટર્સમાં રમવા માટે વુડ્સને 3.3 મિલિયન ડૉલર ચૂકવવામાં આવ્યા હતા. આ સ્પર્ધામાં પ્રથમ વખત ઇવેન્ટની ટિકિટો પૂરેપૂરી વેચાઈ ગઈ હતી. તે ઑસ્ટ્રેલિયન ગ્રેગ ચામર્સ ઉપર બે સ્ટ્રૉકથી 14 અન્ડર પાર જીતતો ગયો, અને આમ તેની 38મી યુરોપિયન ટૂર જીત બની અને PGA ટૂર ઓફ ઑસ્ટ્રેલિયા પર પ્રથમ વિજય બન્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/8361060.stm|title=Woods takes Aussie Masters title |date=November 15, 2009|publisher=BBC Sport|access-date=November 19, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt;

===2010: અશાંત, જીતરહિત સીઝન===
તેના ભૂતપૂર્વ વૈવાહિક જીવનના વિશ્વાસઘાતની વાત પ્રકાશમાં આવ્યા પછી 2009ના અંતે વુડ્સે સ્પર્ધાત્મક ગોલ્ફ રમતમાંથી અનિર્ણિત વિરામની જાહેરાત કરી. માર્ચ 2010માં, તેણે જાહેર કર્યું કે તે 2010 માસ્ટર્સમાં રમશે.&lt;ref name=&quot;return&quot;&gt;{{cite web|last=Rude|first=Jeff|title=Woods' return shows he's ready to win|publisher=Fox Sports|date=March 17, 2010|url=http://msn.foxsports.com/golf/story/Tiger-Woods-return-at-Masters-shows-he-is-ready-to-win?GT1=39002|access-date=March 23, 2010}}&lt;/ref&gt;

2010ના પ્રારંભની સીઝન ચૂકી જતાં, વુડ્સ ઑગસ્ટા, જ્યોર્જિયા ખાતે, 8 એપ્રિલ 2010થી શરૂ થતી 2010 માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટમાં પાછો ફર્યો,&lt;ref name=&quot;news.sky.com&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જે આશરે 20 સપ્તાહના તેના વિરામ પછીની રમત હતી. તેણે ચોથા સ્થાને ટૂર્નામેન્ટ બરાબરી પર પૂરી કરી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/golf/masters10/news/story?id=5075606|title=Mickelson wins Masters; Tiger 5 back|date=April 11, 2010|publisher=ESPN |access-date=April 12, 2010}}&lt;/ref&gt; વુડ્સ ત્યાર પછી 2010માં કુઐલ હોલો ચૅમ્પિયનશિપમાં એપ્રિલના અંતમાં સ્પર્ધામાં ઉતર્યો, પરંતુ તેની કારકિર્દીમાં બસ છઠ્ઠી વખત માટે કટ ચૂકી ગયો. તે 30 એપ્રિલના વ્યાવસાયિક તરીકે તેના બીજા સૌથી ખરાબ રાઉન્ડનો શૉટ માર્યો, 7-ઑવર 79 બીજા રાઉન્ડ દરમ્યાન આઠ સ્ટ્રૉક્સથી 36-હોલ કટ ચૂકી ગયો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=5152134|title=Woods misses sixth PGA Tour cut|date=May 1, 2010|publisher=ESPN |first=Bob|last=Harig|access-date=May 1, 2010}}&lt;/ref&gt; વુડ્સ ધ પ્લેયર્સ ચૅમ્પિયનશિપમાંથી ચોથા રાઉન્ડમાં પોતે બહાર નીકળી ગયો. 9મેના, પાછળથી જણાવ્યું કે તેના ગળાને ઇજા થઈ હતી. તેણે પહેલા ત્રણ રાઉન્ડમાં 70-71-71 સ્કોર કર્યો હતો, અને રાઉન્ડ માટે બે ઑવર-પાર (પાર કરતાં વધુ સ્ટ્રૉક) હતો, જ્યારે તે સાતમા હોલ પર રમતો હતો, ત્યારે તે રમતમાંથી ખસી ગયો. હૅન્ક હૅની જે 2003થઈ વુડ્સનો કોચ હતો તેણે ધ પ્લેયર્સ ચૅમ્પિયનશિપ પછી તુરત કોચ તરીકેના પોતાના પદનું રાજીનામું જાહેર કર્યું. 

વુડ્સ ચાર સપ્તાહ પછી ધ મેમોરિયલ ટૂર્નામેન્ટ ખાતે પોતાના ટાઇટલના સંરક્ષણ માટે સ્પર્ધાત્મક ગોલ્ફમાં પાછો ફર્યો. તેણે કટ કર્યો અને T19 પર પૂર્ણ કરવા ગયો, જે 2002થી આજ સુધીમાંની ટૂર્નામેન્ટમાં તેની સૌથી ખરાબ પૂર્ણાહુતિ હતી.  તેની ત્યાર પછીની સ્પર્ધાત્મક ટૂર્નામેન્ટ શરૂ થઈ 17મી જૂને પેબલ બીચ પર, યુ.એસ. ઑપનમાં,  જ્યાં તેણે 2000માં વિક્રમજનક 15 શોટ્સથી જીત મેળવી હતી.  પહેલા બે રાઉન્ડમાં અપેક્ષાકૃત બહુ જોવા જેવી કામગીરી ન કહી શકાય. ત્યાર પછી, વુડ્સે 2010 પહેલાંના પોતાના જોમના સંકેત બતાવ્યા, જેમ કે શનિવારના પાંચ-અંડર-પાર 66ના શૂટિંગ રૂટમાં બૅકનાઈન 31 સુધી તેણે વ્યવસ્થિત કર્યું, જે ટૂર્નામેન્ટની હળવા રાઉન્ડ માટે ટાઇ બની શકે અને તેને ફરીથી વિવાદમાં મૂકી દઈ શકે. જો કે 54-હોલ લીડર ડસ્ટિન જૉનસનના ભાંગી પડવા છતાં, તે રવિવારે પોતાનું જોમ જાળવવામાં અસમર્થ રહ્યો, અને વુડ્સ ટૂર્નામેન્ટ સમાપ્ત કરવા ત્રણ ઑવર-પાર તથા ચોથા સ્થાન માટે ટાઇ કરવા જઈને, 2010ની ધ માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટમાં તેના સર્વોચ્ચ 5 પરિણામોનું પુનરાવર્તન કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rte.ie/sport/golf/2010/0621/woodst.html |title=Woods laments missed US Open chance |date=June 21, 2010 |work=RTÉ Sport |access-date=June 21, 2010 |archive-date=જૂન 23, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100623075520/http://www.rte.ie/sport/golf/2010/0621/woodst.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ત્યારપછી વુડ્સ જૂનમાં મોડેથી AT&amp;T નૅશનલમાં રમ્યો, AT&amp;Tએ તેની વ્યક્તિગત સ્પોન્સરશિપ પડતી મૂકી તે પહેલાં તે પોતે યજમાન બન્યો.  તે રક્ષાત્મક ખેલાડી હતો અને તેની પહેલાંની ટૂર્નામેન્ટમાં આવનારા અનેકનો તે પસંદગીનો ખેલાડી હતો, પરંતુ ટૂર્નામેન્ટના બધા જ ચાર દિવસ તેણે સંઘર્ષ કર્યો, રાઉન્ડને અન્ડર-પાર મૂકવામાં તે નિષ્ફળ રહ્યો અને 46મા સ્થાને ટાઇ કરી.&lt;ref&gt;{{cite web|title=2010 Leaderboard: AT&amp;T National|publisher=PGA Tour|date=July 4, 2010|url=http://www.pgatour.com/leaderboards/current/r471/|access-date=August 10, 2010|archive-date=ઑગસ્ટ 24, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100824235014/http://www.pgatour.com/leaderboards/current/r471/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ત્યારબાદ વુડ્સ બે-દિવસની ચૅરિટી ઇવેન્ટ - જેપી(JP) મૅકમનસ પ્રો-આમ(Pro-Am) - રમવા આયર્લૅન્ડ ઉપડી ગયો અને પછી પોતાનાં બાળકોની સંભાળ લેવા વતન ફ્લોરિડા પહોંચી ગયો. તેના માત્ર એક અઠવાડિયા પછી ધ ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ હતી.  તેણે સેંટ ઍન્ડ્ર્યુઝના જૂના કોર્સ ખાતે ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ માટે પોતાનું પટર બદલ્યું. એ માટે તેણે કહ્યું કે તે હંમેશાં સ્લો ગ્રીન્સ પર સંઘર્ષ કરતો રહ્યો અને &quot;બૉલને ઝડપથી અને સારી રીતે ગબડાવવા માટે&quot; આ નવા નાઇકે મેથડ 101 પટરની તેને જરૂર હતી.   તેનું આ કથન એક રીતે સેંટ ઍન્ડ્ર્યુઝ ખાતે 2000 અને 2005માં યોજાયેલી પહેલાંની બે ચૅમ્પિયનશિપમાં તે જીત્યો હતો એ ધ્યાનમાં લેતાં આશ્ચર્યજનક હતું.  એ પહેલી જ વખત વુડ્સે 1999થી ચાલ્યું આવતું તેનું ટિટ્લેઈસ્ટ સ્કૂટી કૅમેરોન સિવાય બીજું કોઈ પટર વાપર્યું. વુડ્સે ટૂર્નામેન્ટના પ્રથમ દિવસે તો સારી રીતે પટ કર્યું, 5-અંડર 67 શૂટિંગ કર્યું, પરંતુ 40 માઇલ પ્રતિ કલાકની ઝડપે ચાલતા પવને બીજે દિવસે 66 મિનિટો સુધી સેંટ ઍન્ડ્ર્યુઝ પર રમત બંધ રખાવી, જેમાં વુડ્સ કંઈ જ કરી શકવાને શક્તિમાન ન હતો. શનિવારે પણ એ જ સ્થિતિ હતી. તે વારંવાર શૉર્ટ પટ્સ ચૂકી જવા લાગ્યો. તેણે પોતાનું પટર પાછું બદલ્યું અને ફાઇનલ રાઉન્ડમાં પોતાનું જૂનું સ્કૂટી કૅમેરોન પટર લીધું, પરંતુ તેથી પણ તે કંઈ વધુ સારું ન કરી શક્યો. વુડ્સે એકંદર 3-અંડર પૂરા કર્યા, વિજેતા લુઇસ ઉસ્થુઇઝેનથી 13 શૉટ્સ પાછળ. (23મા સ્થાન માટે ટાઇ).&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/8832469.stm|title=Oosthuizen cruises to victory at St Andrews |date=July 18, 2010|publisher=BBC Sport|access-date=September 8, 2010 | first=Rob | last=Hodgetts}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સે WGC-બ્રિજસ્ટોન ઇન્વિટેશનલમાં 8 ઑગસ્ટે 18-ઑવરમાં 78મા સ્થાન (છેલ્લાથી બીજા સ્થાન) માટે પાર ટાઇંગ પૂરું કર્યું. તેણે વ્યાવસાયિક ગોલ્ફર તરીકેના પોતાનાં સૌથી ખરાબ ચાર-રાઉન્ડ પરિણામ સ્થાપિત કર્યાં.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/news/2010-08-08/tiger-woods-keeps-mickelson-off-top-golf-ranking-even-after-worst-result.html|title=Tiger Woods Keeps Mickelson Off Top Golf Ranking, Even After Worst Result|access-date=August 9, 2010|date=August 8, 2010|author=McLuskey, Dex|work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]]}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સે ઑગસ્ટ 2010માં કૅનેડિયન ગોલ્ફ કોચ સીન ફોલેય સાથે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું; એ બન્ને પહેલાં કેટલાંક સપ્તાહો માટે સંભાવિત ભાગીદારી માટે ચર્ચા કરતા રહ્યા. 2010 PGA ચૅમ્પિયનશિપમાં વુડ્સ વિસ્કોન્સિનમાં વ્હિસલિંગ સ્ટ્રેટ્સ ખાતે રમ્યો. વુડ્સે 36-હોલ કટ બનાવ્યા, પરંતુ પડકાર ઝીલવામાં નિષ્ફળ ગયો, 28મા સ્થાન માટે ટાઇ સાથે અંત આવ્યો. 

2010માં ફેડએક્સ(FedEx) કપમાં વુડ્સની અસંબદ્ધ રમતે તેને ધ ટૂર ચૅમ્પિયનશિપ માટે 30 સર્વોચ્ચ ખેલાડીઓમાં પોતાને યોગ્ય સિદ્ધ કરવામાં અસફળ બનાવ્યો, 1996માં જ્યારથી તે વ્યાવસાયિક ખેલાડી બન્યો ત્યારથી આવું પ્રથમ વખત બન્યું.  તે 2007 અને 2009માં ફેડએક્સ કપ જીત્યો હતો. તે પોતાની કારકિર્દીમાં પહેલી જ વખત 2010 રાયડર કપ ટીમ માટે આવશ્યક પૉઈન્ટ્સ પર પોતાને યોગ્ય ઠેરવવામાં પણ નિષ્ફળ રહ્યો.  પરંતુ કૅપ્ટન કોરેય પૅવિને વુડ્સને પોતાની ચાર કૅપ્ટનની વરણીમાંથી એક માટે પસંદ કર્યો.  ફરી એકવાર વુડ્સ જોડીની રમતમાં સ્ટીવ સ્ટ્રાઇકર સાથે ભાગીદાર બન્યો. વેલ્સમાં કૅલ્ટિક મૅનોર ખાતે હવામાનની ભયંકર સ્થિતિમાં સદંતર અસંગત રમત રમ્યો. વચ્ચે અનેક વખત મેચો મોડી કરવામાં આવી, જ્યારે મેદાન અને સ્થિતિ રમવા માટે અનુકૂળ ન હતી, અને ફૉર્મેટમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યા અને તે ત્યાં સુધી કે ઇવેન્ટ પૂરી કરવા માટે તેને ચોથે દિવસે પણ લંબાવવી પડી.  યુ.એસ. કપ ધારક તરીકે દાખલ થયું પણ તેણે શક્ય તેટલા ટૂંકા માર્જિન, 14.5થી 13.5 જેટલાથી યુરોપિયન ટીમ સામે કપ ગુમાવવો પડ્યો. તેમ છતાં વુડ્સ અંતિમ દિવસે સિંગલ્સ મેચ ખૂબ દમામપૂર્વક રમ્યો અને ફ્રાંસિસ્કો મોલિનારી પર નિર્ણાયક જીત મેળવી.

ત્યારપછી વુડ્સે ફોલેય સાથે નવી ટેકનિકો અજમાવવા માટે સ્પર્ધામાંથી લાંબા સમયનો વિરામ લીધો. તે નવેમ્બરની શરૂઆતમાં પાછો ફર્યો, લગભગ એક મહિનાથી વધુ સમયના વિરામ બાદ તેણે WGC-HSBC ચૅમ્પિયન્સ ઇવેન્ટમાં શાંઘાઈ ખાતે ઝંપલાવ્યું, જ્યાં એ 2009માં બીજા ક્રમે રહ્યો હતો, પરંતુ તે પડકાર ઝીલવામાં ગંભીરપણે નિષ્ફળ રહ્યો.  પછીની મુલાકાત હતી [[થાઇલેન્ડ|થાઈલૅન્ડ]]ની, જે એમની માતાની જન્મભૂમિ હતી. ત્યાં એક દિવસની સ્કિન્સ ગેમ, રાજા ભૂમિબોલના માનમાં રમ્યો. 2010 જેબીવેર(JBWere) માસ્ટર્સ મધ્ય નવેમ્બરમાં [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઑસ્ટ્રેલિયા]]માં [[મેલબોર્ન|મેલબૉર્ન]] નજીક યોજાઈ. વુડ્સ પહોંચ્યો રક્ષાત્મક ચૅમ્પિયન તરીકે અને તેને દેખાવ ફી રૂપે ડૉલર 3 મિલિયન કરતાં વધારે ચૂકવવામાં આવ્યા. મોડેથી તેણે ફાઇનલ ચોથા સ્થાને સમાપ્ત કરવા પોતાની રમત બતાવી. તેના ફાઇનલ છ હોલ્સ ઉપર, વુડ્સે બે ઇગલ્સ, બે બર્ડીઝ અને બે પેર બનાવી, 6-અંડર 65 સાથે અંત કર્યો. ત્રણ સપ્તાહ પછી, તેણે પોતાની યજમાન તરીકેની લોસ ઍન્જલસ પાસે એલાઇટ-ફીલ્ડ શેવરોન વર્લ્ડ ચૅલેન્જ શરૂ કરી. (તે પોતાની અંગત સંકટ સ્થિતિને લીધે 2009ની ઇવેન્ટ ચૂકી ગયો હતો; ટૂર્નામેન્ટ ઉપયોગી થાય છે પ્રાથમિક લાભાર્થી તરીકે તેના ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટને) વુડ્સ 60sમાં ત્રણ સીધા રાઉન્ડ્સ મૂકે છે અને 2010માં પ્રથમ વખત ફાઇનલ રાઉન્ડમાં સરસાઈ ભોગવતો થાય છે. પરંતુ રવિવારે મિશ્રિત હવામાન પરિસ્થિતિઓમાં લાંબી રમતમાં નિયંત્રણ મેળવવામાં તેને સંઘર્ષ કરવો પડ્યો, અને પહેલાંના રાઉન્ડમાં તેણે જે રમત બતાવી હતી તેના કરતાં ઘણા ખરાબ પટ મૂક્યા, અને ગ્રાઇમે મેકડૉવેલ સાથે 72 હોલ્સ પછી ટાઇ સાથે રમત વીંટે છે.  મેકડૉવેલે ફાઇનલ ગ્રીન પર 20-ફુટ બર્ડી પુટ સૅન્ક કરી; પછી વુડ્સે પોતાની ટૂંકી બર્ડી સૅન્ક કરી ટાઇ માટે. મેકડૉવેલે ટાઇટલ મેળવવા માટે 20 ફીટથી ફરીથી પહેલા પ્લૅઓફ હોલ (18મા) પર બર્ડી બનાવી, જ્યારે વુડ્સ વધુ ટૂંકી રેંજથી ચૂકી ગયો. પ્લૅઓફના નુકસાનનો અર્થ હતો વુડ્સ સંપૂર્ણ સીઝન માટે જીતરહિત રહેવું, તે વ્યાવસાયિક બન્યો ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં પહેલી જ વખત આવું બનવા પામ્યું હતું. તેમ છતાં, 2010 સીઝનમાં વુડ્સ વિશ્વમાં #2 ક્રમે રહ્યો. તેણે 2010ની તેની ફાઇનલ બે ઇવેન્ટ માટે ફરીથી નાઇકી મેથડ 003 પટરનો ઉપયોગ કર્યો.

==રમવાની શૈલી==
[[File:TigerWoods2004RyderCup3.jpg|thumb|left|upright|2004 રાયડર કપ પહેલાં, બ્લૂમફિલ્ડ હિલ્સ, મિશિગનમાં આવેલા ઑકલૅન્ડ હિલ્સ કન્ટ્રી ક્લબ ખાતે પ્રેક્ટિસ કરતા વુડ્સ]]

જ્યારે વુડ્સ 1996માં પહેલી વખત વ્યાવસાયિક ટૂરમાં જોડાયો ત્યારે તેના લોંગ ડ્રાઇવ્ઝનો ગોલ્ફની દુનિયા પર ખૂબ પ્રભાવ હતો.&lt;ref&gt;{{cite news |title = Woods threatens all records at the Masters |agency = Associated Press |archive-url = https://web.archive.org/web/20050330233915/http://slam.canoe.ca/SlamGolf97Masters/apr13_tig.html |archive-date = માર્ચ 30, 2005 |url = http://slam.canoe.ca/SlamGolf97Masters/apr12_mastersthird.html |publisher = [[Canadian Online Explorer]] |date = April 12, 1997 |access-date = August 6, 2007 |url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://sportsillustrated.cnn.com/augusta/stories/041497/20Woods.html |agency = Associated Press |title = Tiger had more than just length in annihilating Augusta |work = Sports Illustrated |date = April 14, 1997 |access-date = June 20, 2009 |archive-date = ઑગસ્ટ 4, 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090804124518/http://sportsillustrated.cnn.com/augusta/stories/041497/20Woods.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; તેમ છતાં, પાછળનાં વર્ષોમાં પણ તેણે પોતાનું સાધન ઉન્નત ન બનાવ્યું (અસલ પાણી પાયેલું ગતિશીલ સોનાની સ્ટીલ-શાફ્ટવાળું ક્લબ્ઝ અને નાનકડું સ્ટીલ ક્લબ હેડ જે દૂર અંતરથી ચોક્સાઇપૂર્વક બૉલને પહોંચાડે છે તેના ઉપર જ આધાર રાખ્યો),&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.golftransactions.com/equipment/truetemper070903.html |author = Cara Polinski |publisher = The Wire |title = True Temper Wins Again! |date = July 8, 2003 |access-date = August 6, 2007 |archive-date = સપ્ટેમ્બર 27, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070927163826/http://www.golftransactions.com/equipment/truetemper070903.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; અનેક વિરોધીઓએ તેના સુધી પકડ જમાવી. ફિલ મિકલસને તો 2003માં ત્યાં સુધી મજાક કરી હતી કે વુડ્સ &quot;હલકી જાતનાં સાધનો&quot; વાપરે છે, જે નાઇકી, ટિટ્લેઇસ્ટ અથવા વુડ્સને છાજતાં નથી.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://sports.espn.go.com/golf/story?id=1507979 |title = Woods, Mickelson clear the air, put spat behind them |publisher=ESPN |date = February 13, 2003 |access-date = August 6, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.golftoday.co.uk/news/yeartodate/news03/mickelson1.html |title = Phil Mickelson clarifies Tiger comments |publisher = Golf Today |access-date = August 6, 2007 |archive-date = મે 26, 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110526141134/http://www.golftoday.co.uk/news/yeartodate/news03/mickelson1.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; 2004 દરમ્યાન, વુડ્સે છેવટે તેની ડ્રાઇવર ટેકનોલૉજીને વધુ મોટા ક્લબહેડ અને ગ્રેફાઇટ શાફ્ટ સુધી ઉન્નત કરી, જે તેની ક્લબહેડ ગતિ સાથે જોડાઇ અને તેથી તે ફરી એકવાર ટી(ખૂંટી) ઘણા દૂરના અંતર મેળવનારા ટૂરના વધુ લાંબા ખેલાડીઓમાંનો એક બન્યો.

તેને શક્તિનો લાભ હતો તે છતાં, વુડ્સે હંમેશાં ઉત્કૃષ્ટ ઑલ-રાઉન્ડ રમત વિકસિત કરવા પાછળ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. એમ હોવા છતાં તાજેતરનાં વર્ષોમાં ડ્રાઇવિંગ ચોક્સાઇમાં ટૂર રેંકિંગના તળિયા નજીક વિશેષ રૂપે તે રહ્યો. તેનો આયરન પ્લે સામાન્ય રીતે ચોક્કસ છે, તે રિકવરી અને બંકર પ્લે ખૂબ જ મજબૂત છે, અને તેનું પટિંગ (ખાસ કરીને દબાણ અંતર્ગત) એ સંભવતઃ તેની મૂડી છે. તે વ્યાવસાયિક ગોલ્ફર્સ વચ્ચે વ્યાયામ અને તાકાતનાં વધુ ઊંચાં માપદંડો લાવવા માટે મોટા ભાગે જવાબદાર છે, અને મોટા ભાગના ખેલાડીઓ કરતાં પટિંગ માટે વધુ કલાકોના અભ્યાસ માટે જાણીતો છે.&lt;ref name=&quot;linkageinc&quot;&gt;{{cite web|title = CASE STUDY: Tiger Woods|publisher = Linkage Incorporated|url = http://www.linkageinc.com/company/news_events/link_learn_enewsletter/archive/2002/03_02_case_study_tiger_woods.aspx|archive-url = https://web.archive.org/web/20061015151438/http://www.linkageinc.com/company/news_events/link_learn_enewsletter/archive/2002/03_02_case_study_tiger_woods.aspx|archive-date = ઑક્ટોબર 15, 2006|access-date = June 24, 2009|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;par&quot;&gt;{{cite web|title = When Par isn't good enough|publisher = APMP.org|url = http://www.apmp.org/fv-63.aspx|access-date = May 12, 2007|archive-date = જુલાઈ 4, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070704132936/http://www.apmp.org/fv-63.aspx|url-status = bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;{{cite news|title = Tiger Woods Up Close And Personal|publisher = [[CBS News]]|author = Ed Bradley|date = September 3, 2006|url = http://www.cbsnews.com/stories/2006/03/23/60minutes/main1433767_page5.shtml|access-date = May 13, 2007|archive-date = મે 24, 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110524133020/http://www.cbsnews.com/stories/2006/03/23/60minutes/main1433767_page5.shtml|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

1993ના મધ્યથી, જ્યારે તે શીખાઉ હતો, 2004 સુધી, ત્યારે વુડ્સે આગળ પડતી સ્વિંગ સાથે માત્ર કોચ બુત્ચ હાર્મન સાથે કામ કર્યું.  હાર્મન અને વુડ્સે મળીને વુડ્સની ફુલ સ્વિંગના મોટા પુનર્વિકાસ માટે વિશિષ્ટ શૈલી ઘડી કાઢી, જેનાથી વધુ સાતત્ય, વધુ સારું અંતર નિયંત્રણ અને વધુ સારી ગતિક્રમવિજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું. આ પરિવર્તનોએ 1999માં વળતર આપવાની શરૂઆત કરી.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Pro: Lessons About Golf and Life from My Father, Claude Harmon, Sr.|author=Harmon, Butch |year=2006|publisher=Three Rivers Press|isbn=0307338045|ref=harv|postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; માર્ચ 2004થી, વુડ્સને હૅન્ક હેનીનું કોચિંગ મળ્યું, જેણે તેની સ્વિંગ પ્લેનને ફ્લૅટનિંગ કરવા ઉપર કામ કર્યું.  વુડ્સે હેની સાથે રહીને ટૂર્નામેન્ટો જીતવાનું ચાલુ રાખ્યું, પરંતુ જ્યારથી એ હાર્મનથી દૂર થયો ત્યારથી તેની ચોક્સાઇ મહત્ત્વપૂર્ણ રીતે નીચે આવી ગઈ. જૂન 2004માં, વુડ્સ ગોલ્ફ બ્રોડકાસ્ટર તરીકે પણ કામ કરતા હાર્મન સાથે મીડિયા વિવાદમાં સંકળાયેલો હતો, ત્યારે હાર્મને સૂચન કર્યું કે તે પોતાની રમતમાં સમસ્યાઓ વિશે &quot;ડિનાયલ (ઇનકાર) કરનાર&quot; છે, પરંતુ જાહેરમાં તેમના મતભેદો વિશે તેમણે સમજૂતી કરી લીધી હતી.&lt;ref name=&quot;Harmon&quot;&gt;{{cite news|title = Woods says relationship with Harmon 'much better' after call
|work=USA Today |author=Mike Dodd|date =June 30, 2004|url = http://www.usatoday.com/sports/golf/pga/2004-06-30-woods-harmon_x.htm|access-date = May 13, 2007}}&lt;/ref&gt;

હેનીએ 10 મે 2010ના જાહેર કર્યું કે તે વુડ્સના કોચ તરીકે મુક્ત થયો છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Haney walks away from Woods|publisher=Golf Channel|date=May 10, 2010|url=http://www.thegolfchannel.com/tour-insider/haney-walks-away-from-woods-36691/|access-date=August 17, 2010|archive-date=મે 19, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100519202423/http://www.thegolfchannel.com/tour-insider/haney-walks-away-from-woods-36691/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

10 ઑગસ્ટ 2010ના સીન ફોલેયે PGA ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે પ્રેક્ટિસ રાઉન્ડ દરમ્યાન તેની સ્વિંગ સાથે વુડ્સને મદદ કરી અને તેની સાથે કામ કરવાની સંભાવનાને અનુમતિ આપી.&lt;ref&gt;[http://www.tsn.ca/golf/story/?id=330104 કૅનેડિયન સ્વિંગ કોચ ફોલેય ટાઇગરને PGA ચૅમ્પિયનશિપ ખાતે મદદ કરી રહ્યા છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629075143/http://www.tsn.ca/golf/story/?id=330104 |date=જૂન 29, 2011 }}, કૅનેડિયન પ્રેસ, ઑગસ્ટ 10, 2010. ઑગસ્ટ 10, 2010ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt;

==સાધનસામગ્રી==
'''2010 પ્રમાણે:''' &lt;ref name=&quot;bag&quot;&gt;{{cite web|title=Tiger's Bag|url=http://www.nike.com/nikeos/p/nikegolf/en_US/athletes/tiger-woods|access-date=એપ્રિલ 1, 2011|archive-date=માર્ચ 15, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110315090649/http://www.nike.com/nikeos/p/nikegolf/en_US/athletes/tiger-woods|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Flash&quot;&gt;ટાઇગર વુડ્સની વેબસાઈટ [http://www.tigerwoods.com/defaultflash.sps ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617152335/http://www.tigerwoods.com/defaultflash.sps |date=જૂન 17, 2008 }}, એક ફ્લેશ વેબસાઈટ છે, જે ટાઇગર ક્લબોના લિસ્ટિંગ પણ રાખે છે. &quot;ઑન ટૂર(On Tour)&quot; પર અને પછી &quot;ઇન ધ બૅગ(In the Bag)&quot; પર ક્લિક કરો&lt;/ref&gt;
*ડ્રાઇવરઃ નાઇકી VR ટૂર ડ્રાઇવર (9.5 ડિગ્રીઝ; મિત્સુબિશી ડાયમના વ્હાઇટબોર્ડ 83g શાફ્ટ)
*ફેરવે વુડ્સ: નાઇકી SQ 11 15° 3- વુડ સાથે મિત્સુબિશી ડાયમના બ્લ્યૂબોર્ડ અને નાઇકી SQ 11 19° 5-વુડ
*આયરન્સ: નાઇકી VR ફોર્જ્ડ TW બ્લેડ (2-PW) (કોર્સ સેટઅપ અને પરિસ્થિતિઓ પ્રમાણે ટાઇગર પોતાના 5 વુડ અને 2 આયરન બૅગમાં મૂકશે). બધા આયરન 1 ડિગ્રી સીધા ઊભા છે, જેનું D4 સ્વિંગ વેટ, સ્ટાન્ડર્ડ સાઇઝ ટૂર મખમલી પકડ અને ખરી પાણી ચઢાવેલી ગતિશીલ સોનાની X-100 શાફ્ટ્સ.&lt;ref name=&quot;Flash&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
*વેજીસ(Wedges): નાઇકી VR 56° સૅન્ડ વેજ અને નાઇકી SV 60° લૉબ વેજ
*પટર: નાઇકી મેથડ 003 પિંગ બ્લૅકઆઉટ ગ્રિપ સાથે, 35 ઇંચ લાંબું&lt;ref name=&quot;bag&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Flash&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
*બૉલ: નાઇકી ONE ટૂર (&quot;ટાઇગર&quot; ઇમ્પ્રિન્ટ સાથે)
*ગોલ્ફ ગ્લવ: નાઇકી ડ્રી-ફીટ  ટૂર ગ્લવ
*ગોલ્ફ જૂતા: નાઇકી એર ઝૂમ TW 2010
*ક્લબ કવરઃ '''''ફ્રેંક'' ''' , તેમની માતાએ બનાવેલું એક પ્લશ ટાઇગર હેડ ક્લબ કવર, જે કેટલાંક વિજ્ઞાપનોમાં જોવા મળેલું છે.&lt;ref name=&quot;Frank&quot;&gt;{{cite news|last=Cannizzaro|first=Mark|title=Tiger Pitch Ad-Nauseam|work=New York Post|date=August 29, 2007|url=http://www.nypost.com/seven/08292007/sports/tiger_pitch_ad_nauseam.htm|access-date=June 24, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 26, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071226124852/https://nypost.com/seven/08292007/sports/tiger_pitch_ad_nauseam.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*ફેરવે વુડ &quot;કિવી&quot; બર્ડ હેડકવર તેના કૅડી સ્ટીવ વિલિયમ્સ (ન્યૂઝીલૅન્ડ)ની રાષ્ટ્રીયતા સાથે સંબંધિત.

==અન્ય સાહસો અને પાસાં==
===ચૅરિટી તથા યૂથ પ્રોજેક્ટ્સ===
વુડ્સે કેટલાક ચૅરિટીના અને યુવાઓ માટેના પ્રોજેક્ટ સ્થાપ્યા છે.
*'''ધ ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશન''' : ધ ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશનની સ્થાપના વુડ્સ અને તેમના પિત અર્લ દ્વારા 1996માં થઈ હતી. તે બાળકો માટેના પ્રોજેક્ટ્સ ઉપર કેન્દ્રિત છે. શરૂઆતમાં તેમાં ગોલ્ફ ક્લિનિક (ખાસ કરીને લાભવંચિત બાળકોને ધ્યાનમાં રાખીને), અને એક ગ્રાંટ (નાણાકીય સહાય) કાર્યક્રમનો સમાવેશ થાય છે.  આગળ ઉપર તેમાં જે પ્રવૃત્તિઓ ઉમેરવામાં આવી તેમાં યુનિવર્સિટી શિષ્યવૃત્તિઓ, મેમ્ફિસ, ટેનેસીમાં સેંટ જ્યુડ હૉસ્પિટલ ખાતે ટાર્ગેટ હાઉસ સાથે સહયોગ; સ્ટાર્ટ સમથિંગ જેવો ચારિત્ર્ય વિકાસ કાર્યક્રમ, જેના સહભાગીઓની સંખ્યા 2003માં એક મિલિયન સુધી પહોંચી હતી; અને ટાઇગર વુડ્સ લર્નિંગ સેન્ટર.&lt;ref name=&quot;TWFoundation&quot;&gt;{{cite web|title = The Steps We've Taken|publisher = [[Tiger Woods Foundation]]|url = http://www.tigerwoodsfoundation.org/history_and_timeline.php|archive-url = https://web.archive.org/web/20080330032429/http://www.tigerwoodsfoundation.org/history_and_timeline.php|archive-date = માર્ચ 30, 2008|access-date = June 16, 2008|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ધ ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશને તાજેતરમાં નવી PGA ટૂર ઇવેન્ટની રચના માટે PGA ટૂર સાથે હાથ મિલાવ્યા છે, જે જુલાઈ 2007ની શરૂઆતમાં રાષ્ટ્રના પાટનગર (વૉશિંગ્ટન ડી.સી.)માં રમાશે.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Congressional will host Tiger, AT&amp;T National|agency=Associated Press|date = April 6, 2007|publisher=ESPN|url = http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=2828393|access-date = June 16, 2008}}&lt;/ref&gt;
*'''ઈન ધ સિટી ગોલ્ફ ક્લિનિક્સ અને ઉત્સવો''' : 1997થી, ધ ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશન સંપૂર્ણ દેશમાં જુનિયર ગોલ્ફ ક્લિનિક્સનું સંચાલન કરે છે.&lt;ref name=&quot;TWFoundation&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ફાઉન્ડેશને 'ઈન ધ સિટી (શહેરમાં)' ગોલ્ફ ક્લિનિક કાર્યક્રમ 2003માં શરૂ કર્યો.  પહેલા ત્રણ ક્લિનિક ઇન્ડિયો, કૅલિફોર્નિયા, વિલ્કિન્સબર્ગ, પેન્સિવૅનિયા તથા સાન જુઆન, પ્યુઅર્ટો રિકોમાં યોજાયા અને તેમનું લક્ષ્યજૂથ હતું 7-17ની ઉંમરનું તમામ યુવાધન, અને તેમના પરિવારો.  ત્રણ દિવસની દરેક ઇવેન્ટમાં ક્લિનિકના સપ્તાહના ગુરુ, શક્રવારે ગોલ્ફ વર્ગો યોજવામાં આવે છે અને શનિવારે સમગ્ર સમુદાય માટે નિઃશુલ્ક સમારંભ યોજવામાં આવે છે. યજમાન શહેરો ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશન યૂથ ક્લિનિકના વાર્ષિકોત્સવમાં ભાગ લેવા માટે 15 જુનિઅર ગોલ્ફરોને આમંત્રિત કરે છે. આ ત્રણ દિવસની જુનિઅર ગોલ્ફ સ્પર્ધામાં ડિઝની રિસોર્ટ્સ, જુનિઅર ગોલ્ફ ક્લિનિક અને ટાઇગર વુડ્સ દ્વારા પ્રદર્શનની ટિકિટો પણ સામેલ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Tiger Foundation Sets Clinics|author = Golf Channel Newsroom|date = February 11, 2003|publisher = The Golf Channel|url = http://www.thegolfchannel.com/core.aspx?page=15100&amp;select=8322|access-date = June 16, 2008|archive-date = ફેબ્રુઆરી 13, 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110213154520/http://www.thegolfchannel.com/core.aspx?page=15100|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
*'''ટાઇગર વુડ્સ લર્નિંગ સેન્ટર''' : આ અનાહેઇમ, કૅલિફોર્નિયામાં સ્થિત એક {{convert|35000|sqft|m2|-2|sing=on}} શૈક્ષણિક સુવિધા છે, જેનું ઉદ્ઘાટન ફેબ્રુઆરી 2006માં થયું હતું. દર વર્ષે 4થી 12 ગ્રેડમાં ભણતા કેટલાક હજાર વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તેવી અપેક્ષા સાથે તેને શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. સેન્ટરમાં સાત વર્ગ ખંડો છે, ઘનિષ્ઠ મલ્ટિમીડિયા સુવિધાઓ અને એક મેદાની ગોલ્ફ પ્રશિક્ષણ ક્ષેત્ર છે.&lt;ref name=&quot;Centre&quot;&gt;{{cite news|title = With Clinton at his side, Woods opens his learning center|agency = Associated Press|date = February 10, 2006|publisher = PGA Tour|url = http://www.pgatour.com/story/9223725/|access-date = May 13, 2007|archive-date = મે 25, 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110525185623/http://www.pgatour.com/story/9223725/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title = Center takes shape|author = John Reger|date = May 26, 2005|publisher = [[The Orange County Register]]|url = http://www.ocregister.com/ocr/sections/sports/golfextra/article_534700.php|access-date = June 18, 2008|archive-date = ડિસેમ્બર 22, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20081222111808/http://www.ocregister.com/ocr/sections/sports/golfextra/article_534700.php|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
*'''ટાઇગર જૅમ''' : એક વાર્ષિક ભંડોળ ઊભું કરવાનો કૉન્સર્ટ છે, જેના થકી અત્યાર સુધીમાં ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશન માટે 10 મિલિયન ડૉલર ઊભા થઈ શક્યા છે. ટાઇગર જૅમ ખાતેના ભૂતપૂર્વ પ્રદર્શક રમતવીરોમાં સ્ટિંગ, બૉન જોવી અને સ્ટેવી વન્ડરનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Tiger Jam|publisher = Tiger Woods Foundation|url = http://www.tigerwoodsfoundation.org/tiger_jam.php|archive-url = https://web.archive.org/web/20080421031334/http://www.tigerwoodsfoundation.org/tiger_jam.php|archive-date = એપ્રિલ 21, 2008|access-date = June 18, 2008|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
*'''શેવરોન વર્લ્ડ ચૅલેન્જ''' : એક વાર્ષિક ઓફ-સીઝન ચૅરિટી ગોલ્ફ ટૂર્નામેન્ટ.  આ સ્પર્ધાઓમાં ઉદાર પુરસ્કાર રાશિ આપવામાં આવે છે, અને 2007માં વુડ્સે પોતાના લર્નિંગ સેન્ટરને 1.35 મિલિયન ડૉલરનો ચેક સૌથી પહેલાં દાનમાં આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Woods closes out the year with a victory in Target World Challenge|agency=Associated Press|date = December 17, 2007|publisher=ESPN|url = http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=golfonline&amp;id=3157833|access-date = June 18, 2008}}&lt;/ref&gt;
*'''ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશન નેશનલ જુનિઅર ગોલ્ફ ટીમ''' : એક અઢાર સભ્યોની ટીમ છે, જે વાર્ષિક જુનિઅર વર્લ્ડ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપ્સમાં સ્પર્ધા કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Junior Golf Team|publisher = Tiger Woods Foundation|url = http://www.tigerwoodsfoundation.org/junior_golf_team.php|archive-url = https://web.archive.org/web/20080608065749/http://www.tigerwoodsfoundation.org/junior_golf_team.php|archive-date = જૂન 8, 2008|access-date = June 18, 2008|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સે પોતે પણ તેના વર્તમાન ગોલ્ફ અનુચર, સ્ટીવ વિલિયમ્સ માટે ચૅરિટીકામમાં ભાગ લીધો હતો.  24 એપ્રિલ, 2006ના વુડ્સ ઑટો રેસિંગ સ્પર્ધા જીત્યો, જેનો લાભ વંચિત યુવાધનને માટે રમત-ગમત ક્ષેત્રે કારકિર્દી અપનાવવા માટે નાણાં સહાય આપતી સંસ્થા, સ્ટીવ વિલિયમ્સ ફાઉન્ડેશનને ભંડોળ વધારવા માટે થયો.&lt;ref name=&quot;Char&quot;&gt;{{cite web|author = [[Associated Press]]|title = Golf: Woods shows off his driving skills|url = http://www.iht.com/articles/2006/04/24/sports/GOLf.php|date = May 25, 2006|work = International Herald Tribune|publisher = [[The New York Times Company]]|access-date = May 13, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20080226154420/http://www.iht.com/articles/2006/04/24/sports/GOLf.php|archive-date = ફેબ્રુઆરી 26, 2008|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

===લખાણો===
1997થી વુડ્સ ''ગોલ્ફ ડાઇજેસ્ટ''  સામયિકમાં ગોલ્ફ માર્ગદર્શક કટાર લખે છે,&lt;ref&gt;{{cite news|title = New deal includes instruction, Web pieces|agency=Associated Press|date = May 8, 2002|publisher=ESPN|url = http://sports.espn.go.com/golf/story?id=1380039|access-date = June 18, 2008}}&lt;/ref&gt; અને 2001માં તેણે ગોલ્ફ ઈન્સ્ટ્રક્શન પર બેસ્ટ-સેલર પુસ્તક લખ્યું, ''હાઉ આઇ પ્લે ગોલ્ફ'' , જેની પ્રથમ આવૃત્તિ માટેનો મુદ્રણ આદેશ કોઈ પણ ગોલ્ફ બુક કરતાં સૌથી મોટો હતો, 1.5 મિલિયન નકલનો.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.usatoday.com/life/books/2001-10-09-tiger-woods.htm |title=Tiger Woods joins the club of golf book authors |access-date=June 20, 2008 |last=Snider |first=Mike |date=October 9, 2001 |work=USA Today |publisher=[[Gannett Company]]}}&lt;/ref&gt;

===ગોલ્ફ કોર્સ (ગોલ્ફ મેદાન) ડિઝાઇન===
{{Main|Tiger Woods Design}}

વુડ્સે 3 ડિસેમ્બર 2006માં જાહેર કર્યું કે તે પોતાની ગોલ્ફ કોર્સ ડિઝાઇન કંપની દ્વારા યુનાઈટેડ આરબ ઍમિરેટ્સ (સંયુક્ત આરબ અમીરાત)માં તેનો પ્રથમ ગોલ્ફ કોર્સ વિકસિત કરશે, ટાઇગર વુડ્સ ડિઝાઇન.  ધ ટાઇગર વુડ્સ દુબઈની વિશેષતા હશે એક {{convert|7700|yd|adj=on}}, પાર-72 કોર્સ નામે ''અલ-રુવાયા''  (જેનો અર્થ થાય છે – &quot;પ્રશાન્તતા&quot;), એક {{convert|60000|sqft|m2|-3|sing=on}} ક્લબ હાઉસ, એક ગોલ્ફ અકાદમી, 320 સ્વતંત્ર વિલા અને 80 સ્યૂટ્સ સહિતની બુટીક હૉટેલ. ટાઇગર વુડ્સ દુબઇ એ વુડ્સ અને તત્વીર વચ્ચેનું સંયુક્ત સાહસ છે, તત્વીર એ સરકાર સાથે જોડાયેલા દુબઇ હોલ્ડિંગના સભ્ય છે. વુડ્સે દુબઇ પસંદ કર્યું કારણ કે એ &quot;રણના મેદાનને વિશ્વ-કક્ષાનું ગોલ્ફનું મેદાન બનાવવાના પડકાર&quot; વિશે ખૂબ જ ઉત્તેજિત હતો.  તેનો વિકાસ દુબઈલૅન્ડ પર 2009ના અંત સુધીમાં પૂરો કરવાનું નિર્ધાર્યું હતું, જે એ પ્રદેશનો સૌથી મોટો પ્રવાસન અને ફુરસદ માટેનો પ્રોજેક્ટ હતો.&lt;ref name=&quot;dubai1&quot;&gt;એપી(AP), [http://www.pgatour.com/story/9846849/ &quot;ટાઇગર દુબઈમાં પહેલો કોર્સ(ગોલ્ફમેદાન) બનાવશે&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511074710/http://www.pgatour.com/story/9846849/ |date=મે 11, 2011 }}, ''ગોલ્ફવેબ વાયર સર્વિસિઝ, PGATour.com'' , ડિસેમ્બર 3, 2006, જુલાઈ 8, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt; જો કે, દુબઇમાં ઊભી થયેલી આર્થિક મુશ્કેલીઓના કારણે આ પ્રોજેક્ટને પૂરો કરવામાં વિલંબ થયો છે.

14 ઑગસ્ટ 2007ના, યુ.એસ.ના હાઈ કૅરોલિના ખાતે ધ ક્લિફ્સમાં પોતાનું પ્રથમ મેદાન ડિઝાઇન થશે એવું વુડ્સે જાહેર કર્યું.  આવું ખાનગી મેદાન ઉત્તર કૅરોલિનાના ઍશવિલે નજીક બ્લ્યૂ રિજ માઉન્ટેન્સમાં લગભગ {{convert|4000|ft|m}} પર તૈયાર થશે.&lt;ref name=&quot;espn&quot;&gt;{{cite web|title = Tiger to design his first U.S. course|work=ESPN|url = http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=2974491|access-date = August 15, 2007}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સ મેક્સિકોમાં પણ એક ગોલ્ફ કોર્સ(મેદાન) ડિઝાઇન કરશે. આ તેનો સમુદ્રી મોરચા પરનો સર્વપ્રથમ કોર્સ બનશે. તેને નામ અપાશે પુન્તા બ્રાવા, જે બાજા કૅલિફોર્નિયામાં એન્સેનાડા પાસે આવેલું છે.  આ પ્રોજેક્ટમાં વુડ્સ દ્વારા ડિઝાઇન કરેલો 18-હોલ મેદાનનો સમાવેશ થશે, જેમાં ઘણી બધી ત્રણ એકર જેટલા પ્રદેશમાં ફેલાયેલી એવી 40 એસ્ટેટ હશે, અને {{convert|7000|sqft|m2}} સુધીના 80 વિલા ગૃહો પણ હશે. તેનું બાંધકામ 2009માં શરૂ થશે અને 2011માં તે પ્રોજેક્ટ પૂરો થવાનું નિર્ધાર્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Louis|first=Brian|coauthors=Taub, Daniel|title=Tiger Woods and Flagship to Build Mexico Golf Resort|publisher=Bloomberg L.P.|date=October 7, 2008|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601103&amp;sid=ao2vcPf3MUek&amp;refer=us|access-date=January 5, 2010}}&lt;/ref&gt;

===સમર્થન (ઇન્ડૉર્સમેન્ટ્સ)===
વુડ્સને વિશ્વની બજારમાં સૌથી વધુ ખપી શકે તેવો રમતવીર કહેવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;sbr1&quot;&gt;બર્જર, બ્રાયન., [http://www.sportsbusinessradio.com/?q=node/616 &quot;નાઇકી ગોલ્ફ ટાઇગર વુડ્સ સાથેના કરારને લંબાવે છે&quot;], ''સ્પોર્ટ્સ બિઝનેસ રેડિયો'' , ડિસેમ્બર 11, 2006, સપ્ટેમ્બર 14, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt; 1996માં તેના 21મા જન્મદિવસ પછી તુરત જ તેણે ઘણી બધી કંપનીઓ સાથે વ્યાપારિક વ્યવહાર માટેના સમર્થન કરારો પર સહી કરવાનું શરૂ કર્યું, જેમાં જનરલ મોટર્સ, ટિટ્લેઇસ્ટ, જનરલ મિલ્સ, અમેરિકન એક્સપ્રેસ, ઍક્સેન્ચ્યૂર અને નાઇકી, ઈનકોર્પોરેશન. 2002માં તેણે નાઇકી સાથે 105 મિલિયન ડૉલરના 5 વર્ષ માટેના વિસ્તારિત કરાર ઉપર સહી કરી. એ કરાર એ વખતે કોઈ રમતવીરે સહી કરી હોય તેવો સૌથી મોટો ઇન્ડૉર્સિંગ સોદો હતો.&lt;ref name=&quot;ad1&quot;&gt;{{cite news |title= Six Degrees Of Tiger Woods|author=DiCarlo, Lisa|newspaper=Forbes|date=March 18, 2004|url=http://www.forbes.com/2004/03/18/cx_ld_0318nike.html|access-date=December 17, 2009}}&lt;/ref&gt; પાછલા દશકમાં એક &quot;ઊગતી&quot; ગોલ્ફ કંપનીમાંથી નાઇકી ગોલ્ફ બ્રાન્ડને વિશ્વભરમાં મશહૂર કરવામાં વુડ્સના કરાર અને રમતે બહુ મોટો ભાગ ભજવ્યો છે. તેને લીધે નાઇકી વિશ્વમાં ગોલ્ફ પરિધાન અને સજ્જા માટે અગ્રગણ્ય કંપની બની ગઈ, તથા ગોલ્ફ માટેનાં સાધનો, ઉપકરણો અને ગોલ્ફ બૉલના બજારમાં પ્રમુખ ખેલાડી બની ગઈ.&lt;ref name=&quot;sbr1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;end1&quot;&gt;[http://www.venturerepublic.com/resources/Branding_celebrities_brand_endorsements_brand_leadership.asp &quot;બ્રાન્ડિંગ ઍન્ડ સેલિબ્રિટી ઇન્ડૉર્સમેન્ટ્સ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014182656/https://venturerepublic.com/resources/Branding_celebrities_brand_endorsements_brand_leadership.asp |date=ઑક્ટોબર 14, 2007 }}, ''VentureRepublic.com'' , સપ્ટેમ્બર 14, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt; નાઇકી ગોલ્ફ એ રમતના ક્ષેત્રે ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતી બ્રાન્ડ્સમાંની એક બનવા સાથે, તેનું અનુમાનિત વાર્ષિક વેચાણ 600 મિલિયન ડૉલર સુધી વધી ગયું છે.&lt;ref name=&quot;tm1&quot;&gt;પાર્ક, ઍલિસ., [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1609776,00.html &quot;મેમ્બર ઑફ ધ ક્લબ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204153325/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1609776,00.html |date=ડિસેમ્બર 4, 2010 }}, ''Time.com'' , એપ્રિલ 12, 2007, સપ્ટેમ્બર 12, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt; નાઇકી ગોલ્ફ માટે વુડ્સ &quot;આધારભૂત સમર્થક&quot; તરીકે લેખાયો,&lt;ref name=&quot;tm1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ટૂર્નામેન્ટો દરમ્યાન તે અનેક વખત નાઇકી સાજ-સામાન સહિત જોવા મળ્યો અને નાઇકીનાં બીજાં ઉત્પાદનોની જાહેરાતમાં સુદ્ધાં જોવા મળ્યો.&lt;ref name=&quot;ad1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; વુડ્સ નાઇકી ગોલ્ફ સાધનોના વેચાણમાંથી અંશ પ્રાપ્ત કરે છે, જેમાં ગોલ્ફનાં સાધનો, જૂતા, સાજ-સજ્જા અને ગોલ્ફ બૉલ્સનો સમાવેશ થાય છે,&lt;ref name=&quot;sbr1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તે ઉપરાંત કંપની દ્વારા બીવર્ટન, ઑરેગોનમાં નાઇકીના મુખ્યાલય કૅમ્પસમાં એક ભવનને વુડ્સનું નામ આપવામાં આવ્યું છે.&lt;ref name=&quot;ad3&quot;&gt;એપી (AP), [http://www.msnbc.msn.com/id/7493465/ &quot;નાઇકી વુડ્સના જાદુઈ શૉટમાં ડૉલર જુએ છે&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121042630/http://www.msnbc.msn.com/id/7493465/ |date=જાન્યુઆરી 21, 2008 }}, MSNBC.com, એપ્રિલ 13, 2005, સપ્ટેમ્બર 14, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt;

2002માં વુડ્સ બ્યુઇકના રેન્ડેઝવસ SUVના પ્રારંભના દરેક પાસામાં સંકળાયેલો હતો. કંપનીના પ્રવક્તાએ કહ્યું હતું કે બ્યુઇક વુડ્સના ઇન્ડૉર્સમેન્ટ મૂલ્યથી પ્રસન્ન છે. તેમાં તેણે ઉલ્લેખ કર્યો હતો કે 2002 અને 2003માં 130,000 કરતાં વધારે રેન્ડેઝવસ વાહનો વેચાયાં હતાં. &quot;તે અમારી આગાહીઓથી આગળ વધી ગયું,&quot; તેમણે કહેવત રૂપે ઉદ્દૃત કર્યું કે &quot;તેમ બનવું જ રહ્યું ટાઇગરની ઓળખના કારણે સ્તો.&quot; 2004ના ફેબ્રુઆરીમાં બ્યુઇકે બીજા પાંચ વર્ષ માટે વુડ્સનો કરાર લંબાવ્યો, જે સોદો કથિતપણે 40 મિલિયન ડૉલરનો હતો.&lt;ref name=&quot;ad1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

વુડ્સે TAG હેયુર સાથે નિકટનું જોડાણ સાધીને વિશ્વની પ્રથમ વ્યાવસાયિક ઘડિયાળ વિકસિત કરી, જે એપ્રિલ 2005માં બજારમાં મુકાઈ.&lt;ref name=&quot;watch1&quot;&gt;ક્રાકોવ, ગૅરી., [http://www.msnbc.msn.com/id/9773121/ &quot;ટાઇગર વુડ્સ વૉચ એ એક ટૅકનોલૉજિકલ સ્ટ્રૉક છે&quot;] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20060421064434/http://www.msnbc.msn.com/id/9773121/ |date=એપ્રિલ 21, 2006 }}, ''MSNBC.com'' , નવેમ્બર 7, 2005, જૂન 17, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt; હળવા વજનની, ટાઇટેનિયમ-રચિત ઘડિયાળ, એવી ડિઝાઇન કે જે રમત રમતી વખતે પહેરી શકાય. તે ગોલ્ફની રમતને અનુકૂળ એવા અનેક નવપ્રવર્તક લક્ષણો ધરાવતી ડિઝાઇન છે. તે 5,000 Gsનો આંચકો શોષી જવા સક્ષમ છે, અને જે સામાન્ય ગોલ્ફ સ્વિંગ દ્વારા ઉત્પન્ન બળો કરતાં ઘણો વધારે છે.&lt;ref name=&quot;watch1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 2006માં, TAG હેયુરની ''પ્રોફેશનલ ગોલ્ફ વૉચ'' , લીઝર/લાઇફ સ્ટાઇલ કૅટેગરીમાં પ્રતિષ્ઠિત ''iF પ્રોડક્ટ ડિઝાઇન અવૉર્ડ''  જીતી ગઈ.&lt;ref name=&quot;watch2&quot;&gt;[http://www.best-watch.net/news/tag-heuer-monaco-calibre.html &quot;ટૅગ હેયુરનું નાવીન્યપૂર્ણ સર્જન પ્રતિષ્ઠિત અવૉર્ડ જીતે છે&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070909093123/http://www.best-watch.net/news/tag-heuer-monaco-calibre.html |date=સપ્ટેમ્બર 9, 2007 }}, ''best-watch.net વૉચ ન્યૂઝ'' , જાન્યુઆરી 31, 2007, સપ્ટેમ્બર 11, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt;
[[File:Woods photo shoot.jpg|thumb|left|upright|2006માં એક તસવીર શૂટિંગ માટે તૈયારી કરતાં વુડ્સ]]

વુડ્સે વીડિયો ગેમ્સની ટાઇગર વુડ્સ PGA ટૂર સિરીઝ સાથે પણ કરાર કર્યા હતા; એવું તે 1999થી કરતો રહ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Woods|first=Tiger|coauthor=Rothman, Wilson|title=Q&amp;A with Tiger Woods|journal=Time|date=September 26, 2004|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1101041004-702139,00.html|access-date=July 8, 2009|ref=harv|archive-date=જાન્યુઆરી 26, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120126101605/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1101041004-702139,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2006માં, તેણે સિરીઝ પ્રકાશક ઇલેક્ટ્રૉનિક આર્ટ્સ સાથે છ વર્ષના કરાર પર સહી કરી.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Surette|first=Tim|title=Tiger Woods to play another six with EA|publisher=[[GameSpot]]|date=February 2, 2006|url=http://www.gamespot.com/news/6143591.html|access-date=July 8, 2009}}&lt;/ref&gt;

ફેબ્રુઆરી 2007માં, રોજર ફેડરર અને થિએરી હેન્રી સાથે વુડ્સ &quot;જિલેટ ચૅમ્પિયન્સ&quot; વેચાણ ઝુંબેશનો રાજદૂત બન્યો.  જિલેટે નાણાકીય શરતો જાહેર નથી કરી, તેમ છતાં એક નિષ્ણાતે અનુમાન કર્યું છે કે એ સોદો 10 મિલિયન ડૉલરથી 20 મિલિયન ડૉલર વચ્ચેનો હશે.&lt;ref&gt;{{cite news |title = Gillette lands a trio of star endorsers |author=Jenn Abelson |work=Boston Globe |date = February 5, 2007 |access-date = October 17, 2007 |url = http://www.boston.com/business/globe/articles/2007/02/05/gillette_lands_a_trio_of_star_endorsers/}}&lt;/ref&gt;

ઑક્ટોબર 2007માં, ગૅટોરેડ દ્વારા ઉદ્ઘોષણા કરવામાં આવી કે માર્ચ 2008માં વુડ્સની પોતાની જ સ્પોર્ટ્સ ડ્રિંકની બ્રાન્ડ હશે. &quot;ગૅટોરેડ ટાઇગર&quot; એ પીણાં બનાવતી કંપની સાથે યુ.એસ.માં તેનો પ્રથમ સોદો અને પ્રથમ લાઈસન્સિંગ કરાર હતો. જો કે એ સોદાનો આંકડો સત્તાવાર રીતે બહાર પાડવામાં આવ્યો ન હતો, ''ગોલ્ફવીક''  મૅગેઝીને અહેવાલ આપ્યો છે કે એ કરાર પાંચ વર્ષનો અને વધુમાં વધુ વુડ્સને 100 મિલિયન ડૉલર આપી શકે તેમ હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gatorade Unveils a Taste of Tiger|work=The Washington Post|date=October 17, 2007|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/16/AR2007101601764.html|access-date=June 25, 2009}}&lt;/ref&gt; કંપનીએ 2009ની પ્રારંભિક મંદીમાં નબળા વેચાણને કારણે એ પીણાંનું ઉત્પાદન બંધ કરવાનો નિર્ણય લીધો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.chicagotribune.com/business/sns-ap-us-tiger-woods-gatorade,0,4088989.story|title=Gatorade confirms it is dropping Tiger Woods drink, but decided to before fateful car wreck|date=December 9, 2009|agency=Associated Press|access-date=December 9, 2009|work=Chicago Tribune|archive-date=ડિસેમ્બર 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213013648/http://www.chicagotribune.com/business/sns-ap-us-tiger-woods-gatorade,0,4088989.story|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

''ગોલ્ફ ડાઇજેસ્ટ''  અનુસાર, વુડ્સે 1996થી 2007 સુધીમાં 769,440,709 ડૉલર બનાવ્યા,&lt;ref&gt;{{cite news |title = The Fortunate 50 |author = Jonah Freedman |url = http://sportsillustrated.cnn.com/more/specials/fortunate50/2007/ |work = Sports Illustrated |year = 2007 |access-date = May 20, 2008 |archive-date = મે 5, 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110505010328/http://sportsillustrated.cnn.com/more/specials/fortunate50/2007/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; અને એ સામયિકે ભવિષ્ય ભાખ્યું કે 2010 સુધીમાં વુડ્સ કમાણીમાં એક બિલિયન ડૉલરને પાર કરી જશે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Golf Digest 50|publisher=[[Golf Digest]]|url=http://www.golfdigest.com/magazine/2008/02/gd50|access-date=January 11, 2007|date=February 2008|first=Ron|last=Sirak|archive-date=જાન્યુઆરી 18, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100118205423/http://www.golfdigest.com/magazine/2008/02/gd50|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2009માં, ''ફૉર્બ્સે''  સમર્થન કર્યું કે વુડ્સ ખરેખર વિશ્વનો એવો પ્રથમ રમતવીર હતો, જે પોતાની કારકિર્દીમાં એક બિલિયન ડૉલર્સ (કર ચૂકવતાં પહેલાં) કમાયો હોય, એ જ વર્ષે ફેડએક્સ કપ(FedEx Cup) ટાઇટલ માટે તેને મળેલા 10 મિલિયન ડૉલર્સ બોનસને ગણતરીમાં લીધા પછી.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Report: Tiger richest athlete in history|publisher=ESPN|date=October 2, 2009|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=4524640|access-date=October 2, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Badenhausen|first=Kurt|title=Woods is sports' first billion-dollar man|work=Forbes|publisher=Yahoo! Sports|date=October 1, 2009|url=http://sports.yahoo.com/golf/pga/news?slug=ys-forbestiger100109&amp;prov=yhoo&amp;type=lgns|access-date=October 2, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 6, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006033934/http://sports.yahoo.com/golf/pga/news?slug=ys-forbestiger100109&amp;prov=yhoo&amp;type=lgns|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એ જ વર્ષે, ફૉર્બ્સે તેનું ચોખ્ખું મૂલ્ય 600 મિલિયન ડૉલર હોવાનું અનુમાન આપ્યું, જે તેને માત્ર ઓપ્રાહ વિનફ્રેય પછી બીજા ક્રમે &quot;આફ્રિકી અમેરિકી&quot; મહાધનવાન બનાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Wealthiest Black Americans|author=Miller, Matthew|newspaper=Forbes|date=May 6, 2009|url=http://www.forbes.com/2009/05/06/richest-black-americans-busienss-billionaires-richest-black-americans.html|access-date=December 17, 2009}}&lt;/ref&gt;

===બહુમાનો===
ઑગસ્ટ 20, 2007ના, કૅલિફોર્નિયાના ગવર્નર આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝનેગર અને ફર્સ્ટ લેડી મારિયા શ્રીવેરે જાહેર કર્યું કે કૅલિફોર્નિયા હૉલ ઑફ ફેમમાં વુડ્સનો સમાવેશ કરવામાં આવશે. ડિસેમ્બર 5, 2007ના સાક્રામેન્ટોમાં ધ કૅલિફોર્નિયા મ્યૂઝિઅમ ફોર હિસ્ટ્રી, વિમેન એન્ડ ધ આર્ટ્સ ખાતે તેને એ બહુમાન પ્રાપ્ત થયું.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Apple CEO among latest inductees to California Hall of Fame|work=San Diego Union-Tribune|date=August 20, 2007|url=http://www.signonsandiego.com/news/state/20070820-1459-ca-brf-norcal-halloffame.html|access-date=July 15, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.californiamuseum.org/Exhibits/Hall-of-Fame/inductees.html &quot;કૅલિફોર્નિયા હૉલ ઑફ ફૅમઃ 2007 ઇન્ડ્કટીઝ (નવપ્રવેશકો)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080928015726/http://www.californiamuseum.org/Exhibits/Hall-of-Fame/inductees.html |date=સપ્ટેમ્બર 28, 2008 }}, ''californiamuseum.org'' , સપ્ટેમ્બર 11, 2007ના મેળવેલ.&lt;/ref&gt;

ડિસેમ્બર 2009માં અસોસિએટેડ પ્રેસ દ્વારા તેને &quot;ઍથલેટ ઓફ ધ ડિકેડ (આ દાયકાનો શ્રેષ્ઠ રમતવીર)&quot; ઘોષિત કરવામાં આવ્યો.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Woods named top athlete of decade|publisher=ESPN|date=December 17, 2009|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=4747530|access-date=January 19, 2010}}&lt;/ref&gt;
ચાર વખત અસોસિએટેડ પ્રેસ મેલ ઍથલેટ ઓફ ધ યર બનીને તેણે વિક્રમની બરોબરી કરી હતી, અને તે એક માત્ર એવો ખેલાડી હતો જેને '''''એકથી વધુ વખત સ્પોર્ટ્સ ઇલસ્ટ્રેટેડના સ્પોર્ટ્સમૅન ઓફ ધ યર'' '''  બનવાનું બહુમાન મળ્યું હોય.

1997 માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટ ખાતે તેની વિક્રમ સ્થાપતી જીત પછી, ગોલ્ફની વધેલી લોકપ્રિયતાનું શ્રેય સામાન્ય રીતે વુડ્સની હાજરીને આપવામાં આવે છે. કેટલાક સ્રોતો દ્વારા તેને નાટકીય ઢબે ગોલ્ફમાં ઈનામી રકમમાં વધારો થવા પાછળનું, નવા પ્રેક્ષકોમાં રસ પેદા કરવાનું અને ગોલ્ફ ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ ટીવી પ્રેક્ષકો તાણી લાવવાનું કારણ પણ ગણાવવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;SI1996&quot;&gt;{{cite news|title=1996: Tiger Woods|magazine=[[Sports Illustrated]]|author=Reilly, Rick|date=December 23, 1996|url=http://sportsillustrated.cnn.com/features/2000/sportsman/1996/|access-date=March 30, 2009|publisher=CNN|archive-date=એપ્રિલ 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140422162937/http://sportsillustrated.cnn.com/features/2000/sportsman/1996/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title = Tiger's Tour, 10 years after his Masters breakthrough |author = Slezak, Carol |date = April 1, 2007 |access-date = March 30, 2009 |newspaper = [[Chicago Sun-Times]] |url = http://www.highbeam.com/doc/1P2-5840440.html |archive-date = મે 5, 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160505123029/https://www.highbeam.com/doc/1P2-5840440.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger 1997: The buzz that rocked the cradle|author=Reilly, Rick|author2=Garrity, John|author3=Diaz, Jaime|date=April 1, 1997|access-date=March 30, 2009|publisher=Golf.com|magazine=[[Sports Illustrated]]|url=http://www.golf.com/golf/tours_news/article/0,28136,1594277,00.html|archive-date=ઑક્ટોબર 1, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001015230/http://www.golf.com/golf/tours_news/article/0,28136,1594277,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title = With Tiger not a factor, preliminary ratings down for PGA |agency = Associated Press |date = August 20, 2001 |access-date = March 30, 2009 |magazine = CNN/Sports Illustrated |url = http://sportsillustrated.cnn.com/golf/2001/pga_championship/news/2001/08/20/pga_ratings_ap/ |archive-date = જાન્યુઆરી 22, 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100122232735/http://sportsillustrated.cnn.com/golf/2001/pga_championship/news/2001/08/20/pga_ratings_ap/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title = PGA jungle needs its Tiger on prowl |author = Ziemer, Tom |date = April 8, 2005 |access-date = March 30, 2009 |newspaper = [[The Badger Herald]] |url = http://badgerherald.com/sports/2005/04/08/pga_jungle_needs_its.php |archive-date = સપ્ટેમ્બર 4, 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130904010520/http://badgerherald.com/sports/2005/04/08/pga_jungle_needs_its.php |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last = Whitmer |first = Michael |title = Woods shows mettle again |newspaper=[[The Boston Globe]]|date=April 2, 2009|access-date=August 11, 2009|url=http://www.boston.com/sports/golf/articles/2009/04/02/woods_shows_mettle_again/?page=full}}&lt;/ref&gt;

===રાજકારણ===
[[File:Barack Obama meets Tiger Woods 4-20-09.jpg|right|thumb|વુડ્સ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપ્રમુખ બરાક ઓબામાને વ્હાઇટ હાઉસમાં મળે છે.]]

ટાઇગર વુડ્સની એક ઇન્ડિપેન્ડન્ટ તરીકે નોંધણી છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.latimes.com/news/nation-and-world/la-na-tiger-woods13-2009dec13,0,1748884.story?track=rss|title=How did Tiger keep his secrets?|date=December 13, 2009|first=Robin|last=Abcarian|work=Los Angeles Times|access-date=December 13, 2009}}&lt;/ref&gt; જાન્યુઆરી 2009માં, વુડ્સે [[We Are One: The Obama Inaugural Celebration at the Lincoln Memorial]] ખાતે સમારંભ પ્રસંગે વકતવ્ય આપ્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Tiger to speak at Lincoln Memorial|agency=Associated Press|work=ESPN|date = January 16, 2009|url = http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=3838781|access-date = January 20, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.golftoday.co.uk/news/yeartodate/news_09/tiger_woods_1.html |title=Tiger Woods gives speech at Obama inauguration |work=Golftoday.co.uk |date=January 21, 2009 |access-date=May 4, 2009 |archive-date=મે 26, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526142209/http://www.golftoday.co.uk/news/yeartodate/news_09/tiger_woods_1.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એપ્રિલ 2009માં, વુડ્સે પોતે જે ગોલ્ફ ટૂર્નામેન્ટનો યજમાન હતો, તે AT&amp;T નેશનલનો પ્રચાર-પ્રસાર કરવા માટે વૉશિંગ્ટન, ડી.સી.માં આવ્યો હતો ત્યારે વ્હાઇટ હાઉસની મુલાકાત લીધી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Tiger Woods In The White House|work = CBS|date = April 23, 2009|url = http://www.cbsnews.com/blogs/2009/04/23/politics/politicalhotsheet/entry4964474.shtml|access-date = May 3, 2009|first = Brian|last = Montopoli|archive-date = ડિસેમ્બર 28, 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20091228082943/http://www.cbsnews.com/blogs/2009/04/23/politics/politicalhotsheet/entry4964474.shtml|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

===કટ સ્ટ્રીક (કટ રેખા)===
બાયરન નેલ્સન અને વુડ્સ એ બંનેના યુગમાં, &quot;કટ બનાવવા&quot;ને પેચેક (paycheck-વેતન) મેળવવા તરીકે જોવામાં આવતો હતો.  જો કે, નેલ્સનના દિવસોમાં, જે ખેલાડીઓને ઇવેન્ટમાં ટોચના 20(ક્યારેક તો માત્ર 15 જ)&lt;ref&gt;અલ બાર્કોવ કૃત ''ગેટિંગ ટુ ધ ડાન્સ ફ્લોર'' , 2000, બુરફોર્ડ બુક્સ, શોર્ટ હિલ્સ, ન્યૂ જર્સી, ISBN 1-58080-043-2, પૃ. 76.&lt;/ref&gt;માં સ્થાન મળ્યું હોય તેમને જ માત્ર પેચેક મળતો, જ્યારે વુડ્સના દિવસોમાં જે ખેલાડીઓ પહેલા 36 હોલમાં પૂરતો નીચો સ્કૉર (ટોચના 70 અને મોટા ભાગની ઇવેન્ટોમાં ટાઈ) કરી શકે તેવા ખેલાડીઓ જ પેચેક જીતી શકતા.&lt;ref name=&quot;Mag&quot;&gt;{{cite web|title = Maginnes remembers Nelson|publisher = [[PGA Tour]]|author = John Maginnes|date = September 27, 2006|url = http://www.pgatour.com/story/9689507/|access-date = May 13, 2007|archive-date = સપ્ટેમ્બર 11, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070911191508/http://www.pgatour.com/story/9689507/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; કેટલાક ગોલ્ફ વિશ્લેષકો દલીલ કરે છે કે વુડ્સે ખરેખર નેલ્સનના સળંગ કટ માર્કને ઓળંગ્યા નહોતા, તેનું કારણ તેમના મતે એ છે કે વુડ્સ જે 31 ટૂર્નામેન્ટો રમ્યો તે &quot;નો-કટ&quot; ઇવેન્ટો હતી, એટલે કે તેમાં મેદાન પરના તમામ ખેલાડીઓને સમગ્ર ઇવેન્ટ દરમ્યાન તેમના 36 હોલના સ્કૉર ગમે તે હોય તે છતાં હરીફાઇમાં ઉતરવા દેવાની ખાતરી આપવામાં આવી હતી (અને તેથી તમામે &quot;કટ બનાવ્યો,&quot; એટલે કે તેમને તમામને પેચેક મળ્યો). આ વિશ્લેષકો દલીલ કરે છે કે આ પ્રમાણે વુડ્સે બનાવેલા અંતિમ અનુક્રમિક કટ 111 થાય, અને નેલ્સનના 113 થાય.&lt;ref name=&quot;Streak4&quot;&gt;{{cite web|title = Controversy Surrounds Tiger’s Cut Streak|publisher = GolfTodayMagazine|author = Ron Salsig|url = http://www.golftodaymagazine.com/0507Jul/tigercut.htm|archive-url = https://web.archive.org/web/20070415121911/http://www.golftodaymagazine.com/0507Jul/tigercut.htm|archive-date = એપ્રિલ 15, 2007|access-date = June 21, 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

જો કે, નેલ્સન જે ટૂર્નામેન્ટો રમ્યો તેમાંથી કમસે કમ 10માં, આધુનિક-સમયના કટ નહોતા; એટલે કે, આ ઇવેન્ટોમાં રમેલા તમામ ખેલાડીઓને 36 હોલ પછી હરીફાઈમાં રહેવા દેવામાં આવતા હતા. ઉદાહરણ તરીકે, ધ માસ્ટર્સમાં, 1957 સુધી (નેલ્સનની નિવૃત્તિ પછી ઘણા સમયે) 36-હોલ કટને સ્થાન આપવામાં આવ્યું નહોતું, 1958 સુધી PGA ચૅમ્પિયનશિપ માત્ર મૅચ પ્લે જ હતી, અને બાકીની અન્ય ત્રણ ઇવેન્ટો જેમાં નેલ્સને ભાગ લીધો હતો તે 36-હોલ કટ ધરાવતી હતી કે નહીં તે અસ્પષ્ટ છે.&lt;ref name=&quot;Masters&quot;&gt;{{cite web|title = History of the Masters|publisher = Masters Tournament|url = http://www.masters.org/en_US/history/records/cutinfo.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20070513041924/http://www.masters.org/en_US/history/records/cutinfo.html|archive-date = મે 13, 2007|access-date = May 13, 2007|url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PGAHist&quot;&gt;{{cite web|title = PGA Championship History|publisher = Professional Golfers Association|url = http://www.pga.com/pgachampionship/2005/history_overview.html|access-date = May 13, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 4, 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20101204141317/http://www.pga.com/pgachampionship/2005/history_overview.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; તેથી, આ વિશ્લેષકોએ &quot;36-હોલ કટ ન ધરાવતી&quot; ઇવેન્ટોને બંને કટ સ્ટ્રીક નક્કી કરવાના માપદંડોમાંથી પડતી મૂકી છે, જેના કારણે નેલ્સનના અનુક્રમિક કટ 103 પર (અથવા સંભવતઃ તેનાથી ઓછા) થાય છે અને વુડ્સના 111 પર થાય છે.&lt;ref name=&quot;Streak5&quot;&gt;{{cite web|title = Woods &amp; Nelson's cut streaks examined|publisher = GolfToday|url = http://www.golftoday.co.uk/news/yeartodate/news05/woods21.html|access-date = May 13, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 16, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20071216233211/http://www.golftoday.co.uk/news/yeartodate/news05/woods21.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

36-હોલ કટ ન હોય તેવી જે ટૂર્નામેન્ટોમાં નેલ્સન રમ્યો (માસ્ટર્સ, PGA ચૅમ્પિયનશિપ અને સંભવતઃ અન્ય ત્રણ ટૂર્નામેન્ટો), તેમાં ભલે 36 હોલ પછી તમામ ખેલાડીઓને હરીફાઈમાં ઊતરવા માટે સ્થાન મળતું હતું, પણ તેમાંથી ટોચના 20 ખેલાડીઓને જ પેચેક મળતો હતો.&lt;ref name=&quot;Mag&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આમ, આ કટ-વિહીન ઇવેન્ટોમાં, નેલ્સન હજી પણ ટોચના 20માં હતો, એટલે નેલ્સનના 113 કટ તેના 113 વખત ટોચના 20માં હોવાનું સૂચવે છે. વુડ્સે ટોચના 20માં સળંગ 21 વખત સ્થાન મેળવ્યું છે (જુલાઈ 2000થી જુલાઈ 2001) અને, તે સિવાય તે જેમાં રમ્યો હતો તે 31 નો-કટ ઇવેન્ટોમાં, તે 10 વખત જીત્યો હતો અને માત્ર પાંચ વખત ટોચના 10માં સ્થાન મેળવ્યું હતું. વુડ્સ સહિત બીજા કેટલાક એવી દલીલ કરે છે કે બંને યુગોમાં ટૂર્નામેન્ટોના માળખાઓમાં એટલો બધો ફેર છે કે કોઈ પણ અર્થપૂર્ણ સરખામણી કરવી શક્ય નથી, એટલે આ બે કટ સ્ટ્રીકોની સરખામણી ન થઈ શકે.&lt;ref name=&quot;Streak4&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Streak5&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

કટ સ્ટ્રીક અંગે વધુ સુસંગત સરખામણી 1976 વર્લ્ડ ઑપનમાં પૂરા થતા, 1970થી 1976ના સમયગાળા વચ્ચે જૅક નિકલસે કરેલા 105 અનુક્રમિક કટ સાથે થઈ શકે.&lt;ref&gt;કેન બોવદેન સાથે જૅક નિકલસ કૃત, ''જૅક નિકલસઃ માય સ્ટોરી'' , 2003.&lt;/ref&gt; એ યુગનું કટનું માળખું વાસ્તવિક રીતે વર્તમાન PGA ટૂર પ્રેક્ટિસ સાથે સમરૂપતા ધરાવે છે, અને નિકલસની સ્ટ્રીકમાંની મોટા ભાગની ઇવેન્ટોમાં 36 હોલ પછી કટ બનાવવું ગણવામાં આવતું હતું, સિવાય કે ટૂર્નામેન્ટ ઓફ ચૅમ્પિયન્સ (હવે એસબીએસ(SBS) ચૅમ્પિયનશિપ), વર્લ્ડ સીરીઝ ઓફ ગોલ્ફ (હવે WGC-બ્રિજસ્ટોન ઇન્વિટેશનલ), અને યુ.એસ.(U.S.) પ્રોફેશનલ મૅચ પ્લે ચૅમ્પિયનશિપ (નિકલસ માટે 10 ઇવેન્ટો). 

===ટાઇગર-પ્રૂફીંગ===
વુડ્સની કારકિર્દીની શરૂઆતમાં, ગોલ્ફ નિષ્ણાતોમાંથી થોડાકે રમતની સ્પર્ધાત્મકતા પર અને વ્યાવસાયિક ગોલ્ફની જાહેર અપીલ પર તેના પ્રભાવ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. નાઈટ-રિડર(Knight-Ridder)ના રમતલેખક બિલ લીઓને એક કટારમાં પૂછ્યું હતું, &quot;શું ટાઇગર વુડ્સ ખરેખર ગોલ્ફ માટે ખરાબ છે?&quot; (અલબત્ત લીઓને છેવટે એમ નથી એવો નિષ્કર્ષ આપ્યો હતો).&lt;ref name=&quot;Bad&quot;&gt;{{cite news|title = Woods bad for golf? There's an unplayable lie|publisher=[[The Philadelphia Inquirer]]|author=Bill Lyon|date = August 16, 2000|access-date = May 13, 2007}}&lt;/ref&gt; પહેલાં, કેટલાક પંડિતોને ડર લાગ્યો હતો કે વુડ્સ વર્તમાન ગોલ્ફ કોર્સિસ(મેદાનો)ને કાલગ્રસ્ત બનાવીને અને પ્રતિસ્પર્ધીઓને દરેક અઠવાડિયે માત્ર બીજા સ્થાન માટે જ સ્પર્ધા કરવા હદ પાર કરી દઈને ગોલ્ફની રમતમાંથી સ્પર્ધાત્મકતાનો મિજાજ જ દૂર કરી દેશે.

કૅલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, બેર્કેલીના અર્થશાસ્ત્રી જેનિફર બ્રાઉને એવી જ એક સંબંધિત અસર માપી હતી, તેમણે અભ્યાસ પરથી તારવ્યું હતું કે વુડ્સ ટૂર્નામેન્ટમાં ન હોય ત્યાર કરતાં જ્યારે તેની સામે રમવાનું હોય ત્યારે અન્ય ગોલ્ફરો વધુ ખરાબ રમે છે. વુડ્સ સામે રમતી વખતે અત્યંત કુશળ (મુક્ત) ગોલ્ફરો આશરે એક સ્ટ્રૉક વધુ લેતા હોય છે.  જ્યારે તે ઉપરાઉપરી જીતતો આવ્યો હોય ત્યારે આ અસર વધુ જોવા મળતી જ્યારે 2003-04ના તેના જગજાહેર ઢીલાશવાળા સમય દરમ્યાન તે અદૃશ્ય થઈ ગઈ હતી. બ્રાઉન એવું નોંધતા પરિણામોનો ખુલાસો આપે છે કે એકસરખી કુશળતા ધરાવતા પ્રતિસ્પર્ધીઓ પોતાના પ્રયત્નનું સ્તર વધારીને જીતવાની આશા રાખી શકે છે, પણ એ, જ્યારે &quot;સુપરસ્ટાર&quot; પ્રતિસ્પર્ધી સામે રમવાનું હોય, ત્યારે હંમેશ કરતાં વધુ પ્રયાસ વ્યક્તિના જીતવાના સ્તરને નોંધપાત્ર રીતે વધારતા નથી પણ ઈજા અથવા થાકના જોખમને વધારે છે, જેનાથી પ્રયાસમાં સરવાળે ઘટાડો આવે છે.&lt;ref&gt;જેનિફર બ્રાઉન, {{PDFlink|[http://are.berkeley.edu/~brown/Brown%20-%20Competing%20with%20Superstars.pdf ''Quitters Never Win: The (Adverse) Incentive Effects of Competing with Superstars'']{{dead link|date=September 2010}}|536&amp;nbsp;KB}}, જોબ માર્કેટ પેપર, નવેમ્બર 2007&lt;/ref&gt;

PGA ટૂરમાં ક્રમાનુસાર વપરાતાં અનેક મેદાનોમાં (ઑગસ્ટા નેશનલ જેવા મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપ માટેનાં સ્થળો સહિત) વુડ્સ જેવા લાંબું ફટકારનારાઓને ધીમા પાડવાના પ્રયાસરૂપે તેમના ટી(Tee)માં અમુક યાર્ડ વધારવું શરૂ થયું, આ વ્યૂહનીતિ &quot;ટાઇગર-પ્રૂફિંગ&quot; તરીકે જાણીતી થઈ. વુડ્સે પોતે આ પરિવર્તનને વધાવ્યું કારણ કે તે માને છે કે કોર્સ(મેદાન)માં યાર્ડેજનો વધારો તેની જીતવાની ક્ષમતાને અસર કરતો નથી.&lt;ref name=&quot;Open2005&quot;&gt;{{cite web|title = Tiger Woods Press Conference:The Open Championship|publisher = TigerWoods.com|author = ASAP Sports|date = July 12, 2005|url = http://www.tigerwoods.com/defaultflash.sps?page=fullstorynews&amp;iNewsID=199184&amp;categoryID=&amp;pagenumber=1&amp;cat=0|access-date = May 13, 2007|archive-date = માર્ચ 16, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070316104728/http://www.tigerwoods.com/defaultflash.sps?page=fullstorynews&amp;iNewsID=199184&amp;categoryID=&amp;pagenumber=1&amp;cat=0|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

===રાયડર કપ પ્રદર્શન===
PGA ટૂરમાં તેની અસાધારણ સફળતા છતાં, તેની કારકિર્દીની શરૂઆતમાં વુડ્સને રાયડર કપમાં ઘણી થોડી સફળતા મળી હતી. 1997માં તેના પહેલા રાયડર કપમાં, તેણે દરેક મૅચમાં રમીને માત્ર 1½ પોઈન્ટ મેળવ્યા હતા અને મોટા ભાગે માર્ક ઓ'મિઅરા સાથે જોડી બનાવી હતી. તેની સિંગલ્સની મૅચમાં કોસ્ટાન્ટિનો રોક્કાએ તેને હરાવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Brown|first=Clifton|title=Golf; A Furious U.S. Rally Falls Short of the Cup|work=The New York Times|date=September 29, 1997|url=http://www.nytimes.com/1997/09/29/sports/golf-a-furious-us-rally-falls-short-of-the-cup.html?pagewanted=all|access-date=May 25, 2009}}&lt;/ref&gt; 1999માં, જુદા જુદા ભાગીદારો સાથે રમવા છતાં દરેક મૅચમાં તે 2 પોઈન્ટ મેળવી શક્યો હતો. &lt;ref&gt;{{cite news|title=33rd Ryder Cup Leaderboard|work=Sports Illustrated|date=September 26, 1999|url=http://sportsillustrated.cnn.com/golf/1999/ryder_cup/leaderboards/index.html|access-date=May 26, 2009|archive-date=સપ્ટેમ્બર 6, 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040906061306/http://sportsillustrated.cnn.com/golf/1999/ryder_cup/leaderboards/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2002માં, તે બંને શુક્રવારની મૅચોમાં હાર્યો,&lt;ref&gt;{{cite news|last=Potter|first=Jerry|title=U.S. fights back in afternoon, trails by one|work=USA Today|date=September 27, 2002|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/ryder/2002-09-27-day1_x.htm|access-date=May 25, 2009}}&lt;/ref&gt; પણ શનિવારની બંને મૅચોમાં, ડૅવિસ લવ III સાથે જોડી બનાવીને, અમેરિકનો માટે બે પોઈન્ટ્સથી જીત્યો હતો, અને સિંગલ્સ મૅચો માટે અમેરિકનોને આશા બંધાવી હતી, પણ બંને ટુકડીઓ રવિવારે 8 પોઈન્ટ પર પહોંચી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Murphy|first=Brian|title=Woods, Love team gets two wins on eve of singles matches|work=San Francisco Chronicle|date=September 29, 2002|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/chronicle/archive/2002/09/29/SP16088.DTL|access-date=May 25, 2009|archive-date=જાન્યુઆરી 28, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128032142/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fchronicle%2Farchive%2F2002%2F09%2F29%2FSP16088.DTL|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જો કે, યુરોપિયનોએ વહેલી લીડ લીધા પછી, તેની જેસ્પર પાર્નેવિક સાથેની મૅચને બિનઅગત્યની ગણવામાં આવી અને તેમણે મૅચને અડધી કરી દીધી.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ryder Cup questions answered|work=USA Today|date=September 30, 2002|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/ryder/2002-09-30-qanda_x.htm|access-date=May 25, 2009}}&lt;/ref&gt; 2004માં, તેણે શુક્રવારે ફિલ મિકલસન સાથે જોડી બનાવી હતી પણ તે બંને મૅચ હાર્યો હતો,&lt;ref name=&quot;Ryder&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અને શનિવારે માત્ર એક પોઈન્ટ મેળવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Spousta|first=Tom|title=Ryder Cup rookies shine as Europe holds 11–5 lead|work=USA Today|date=September 19, 2004|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/ryder/2004-09-18-day2_x.htm|access-date=May 23, 2009}}&lt;/ref&gt; અમેરિકનો 5-11ની ખાધનો સામનો કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તે પહેલી સિંગલ્સ મૅચ જીત્યો, પણ ટીમ એ જોશ જાળવી શકી નહીં.&lt;ref name=&quot;Ryder&quot;&gt;{{cite news|last=Brown|first=Clifton|title=Europe Finishes Off United States in Ryder Cup|work=The New York Times|date=September 20, 2004|url=http://www.nytimes.com/2004/09/20/sports/golf/20golf.html|access-date=May 22, 2009}}&lt;/ref&gt; 2006માં, તમામ જોડીઓ માટેની મૅચો માટે તેણે જિમ ફુર્ય્ક સાથે જોડી બનાવી, અને તેઓ તેમની ચારમાંથી બે મૅચો જીત્યા.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Harig|first=Bob|title=It's clear: Ryder team must raise its game|work=St. Petersburg Times|date=September 26, 2006|url=http://www.sptimes.com/2006/09/26/Sports/It_s_clear__Ryder_tea.shtml|access-date=May 23, 2009|archive-date=સપ્ટેમ્બર 16, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916123259/http://www.sptimes.com/2006/09/26/Sports/It_s_clear__Ryder_tea.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વુડ્સ તેની સિંગલ્સની મૅચ જીત્યો, અને આમ કરનારા ગણીને માત્ર ત્રણ અમેરિકનોમાંનો એક બન્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title = Ryder Cup: Singles round-up|publisher=BBC Sport|date = September 24, 2006|url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/5375598.stm|access-date = May 24, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt; 2008 દરમ્યાન વુડ્સ તેના ડાબા ઘૂંટણની પુનઃરચનાત્મક શસ્ત્રક્રિયામાંથી પાછો બેઠો થઈ રહ્યો હોવાથી તે સમગ્ર 2008 રાયડર કપ ચૂકી ગયો. વુડ્સની ગેરહાજરી છતાં, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની ટીમે 1981 પછી આ ઇવેન્ટમાં વિજયનું સૌથી લાંબું અંતર સ્થાપ્યું.

==કારકિર્દીની સિદ્ધિઓ==
{{Main|List of career achievements by Tiger Woods}}

વુડ્સ 14 મુખ્ય સહિત 71 સત્તાવાર PGA ટૂર ઇવેન્ટો જીત્યો છે. કોઈ મુખ્ય રમતના ફાઇનલ રાઉન્ડમાં જતી વખતે તે લીડના કમસે કમ એક હિસ્સા સાથે 14-1 છે. ગોલ્ફના અનેક નિષ્ણાતોએ તેને &quot;ઇતિહાસમાં સૌથી મહાન અંતિમ પરિણામો સ્થાપનાર (ક્લોઝર)&quot; તરીકે નવાજ્યો છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tiger is greatest closer ever |url=http://www.msnbc.msn.com/id/14002254/ |author=Mike Celizic |publisher=[[MSNBC]] |date=July 24, 2006 |access-date=August 12, 2007 |archive-date=મે 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070521213603/http://www.msnbc.msn.com/id/14002254/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title = Goliath will surely fall one day. Or will he?|url = http://www.pga.com/pgachampionship/2007/news/pga_maginnes_081207.html|author = John Maginnes|publisher = [[PGA Tour]]|date = August 12, 2007|access-date = August 12, 2007|archive-date = ડિસેમ્બર 4, 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20101204115036/http://www.pga.com/pgachampionship/2007/news/pga_maginnes_081207.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title = Cabrera wins devilish battle at U.S. Open|url =http://sports.espn.go.com/golf/usopen07/news/story?id=2907111 |agency=Associated Press |publisher=ESPN |date = June 20, 2007|access-date =August 12, 2007}}&lt;/ref&gt; તે સરેરાશ સૌથી ઓછું કારકિર્દી સ્કોરિંગ ધરાવે છે અને PGA ટૂર ઇતિહાસમાં કોઈ પણ ખેલાડી કરતાં વધુ કારકિર્દી કમાણી ધરાવે છે.

વિશ્વ ક્રમાંકમાં તે સળંગ સૌથી વધુ અને કુલ સૌથી વધુ અઠવાડિયાઓ સુધી ટોચ પર રહ્યો છે. કેરિયર ગ્રાન્ડ સ્લૅમ તરીકે ઓળખાતી જીત- પોતાની કારકિર્દીની તમામ ચાર વ્યાવસાયિક મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપો જીતનાર પાંચ ખેલાડીઓમાંનો તે એક છે (બાકીના ચાર છે જેને સારાઝેન, બેન હોગન, ગૅરી પ્લેયર, અને જૅક નિકલસ) અને એમ જીતનારો સૌથી યુવા ખેલાડી છે.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Farrell|first=Andy|title=Woods moves majestically to grand slam|work=The Independent|location=UK|date=July 24, 2000|url=http://www.independent.co.uk/sport/golf/woods-moves-majestically-to-grand-slam-708668.html|access-date=May 20, 2009|archive-date=જાન્યુઆરી 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120129001028/http://www.independent.co.uk/sport/golf/woods-moves-majestically-to-grand-slam-708668.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વુડ્સ તમામ ચાર વ્યાવસાયિક મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપો એક હરોળમાં જીતનારો એક માત્ર ખેલાડી છે, જેણે પોતાની આ અદ્ભુત જીતશૃંખલા 2000-2001ની સીઝનમાં મેળવી હતી.

જ્યારે વુડ્સ વ્યાવસાયિક ખેલાડી બન્યો, ત્યારે માર્ચ 8, 1999 સુધી માઇક &quot;ફ્લુફ&quot; કોવાન તેનો અનુચર હતો.&lt;ref name=&quot;Fluff&quot;&gt;{{cite news|title = Woods Dismisses His Caddie Cowan|work=The New York Times|date=March 9, 1999|url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C04E1DA113FF93AA35750C0A96F958260|access-date = May 13, 2007}}&lt;/ref&gt; ત્યારપછી તેનું સ્થાન સ્ટીવ વિલિયમ્સે લીધું, જે વુડ્સનો ગાઢ મિત્ર બની ગયો અને ઘણીવાર વુડ્સને ચાવીરૂપ શૉટ્સ અને પટ માટે મદદ કરવાનું શ્રેય તેને આપવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Caddie&quot;&gt;{{cite news|title = Tiger's Caddie Reflects on &quot;Defining&quot; Moment at Medinah|publisher = [[The Golf Channel]]|agency = Associated Press|date = August 8, 2006|url = http://www.thegolfchannel.com/core.aspx?page=15101&amp;select=20332|access-date = May 13, 2007|archive-date = જૂન 10, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080610084617/http://www.thegolfchannel.com/core.aspx?page=15101&amp;select=20332|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
*'''PGA ટૂર વિજયો (71)''' 
*'''યુરોપિયન ટૂર વિજયો (38)''' 
*'''જાપાન ગોલ્ફ ટૂર વિજયો (2)''' 
*'''એશિયન ટૂર વિજયો (1)''' 
*'''PGA ટૂર ઑફ ઓસ્ટ્રાલૅશિયા વિજયો (1)''' 
*'''અન્ય વ્યાવસાયિક વિજયો (15) ''' 
*'''અવૈતનિક વિજયો (21)''' 

===મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપો===
====વિજયો (14)====
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!વર્ષ
!ચૅમ્પિયનશિપ
!54 હોલ
!વિજય સ્કૉર
!અંતર
!રનર-અપ (દ્વિતીય/તૃતીય)
|- style=&quot;background:#d0f0c0&quot;
|  1997 
| માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટ 
| {{Hs|09}}9 ફટકાથી આગળ 
| {{Hs|-18}}−18 (70–66–65–69=270) 
| {{Hs|12}}12 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|USA}} ટોમ કાઈટ
|- style=&quot;background:thistle&quot;
|  1999 
| PGA ચૅમ્પિયનશિપ 
| {{Hs|00}}લીડ માટે ટાઈ 
| {{Hs|-11}}−11 (70–67–68–72=277) 
| {{Hs|01}}1 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|ESP}} સર્જિયો ગાર્સિયા
|- style=&quot;background:#fbceb1&quot;
|  2000 
| યુ.એસ.(U.S.) ઑપન 
| {{Hs|10}}10 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-12}}−12 (65–69–71–67=272) 
| {{Hs|15}}15 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|RSA}} એર્ની એલ્સ , {{flagicon|ESP}} મિગુએલ એન્જલ જિમીનેઝ
|- style=&quot;background:#abcdef&quot;
|  2000 
| ધ ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ 
| {{Hs|06}}6 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-19}}−19 (67–66–67–69=269) 
| {{Hs|08}}8 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|DNK}} થોમસ બ્યોર્ન, {{flagicon|RSA}} એર્ની એલ્સ
|- style=&quot;background:thistle&quot;
|  2000 
| PGA ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt; (2)&lt;/small&gt;
| {{Hs|01}}1 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-18}}−18 (66–67–70–67=270) 
| {{Hs|00}}પ્લેઑફ &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; 
| {{flagicon|USA}} બોબ મૅ
|- style=&quot;background:#d0f0c0&quot;
|  2001 
| માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટ (2)
| {{Hs|01}}1 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-16}}−16 (70–66–68–68=272) 
| {{Hs|02}}2 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|USA}} ડૅવિડ દુવલ
|- style=&quot;background:#d0f0c0&quot;
|  2002 
| માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટ &lt;small&gt; (3)&lt;/small&gt;
| {{Hs|00}}લીડ માટે ટાઈ 
| {{Hs|-12}}−12 (70–69–66–71=276) 
| {{Hs|03}}3 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|RSA}} રેટાઈફ ગૂસેન
|- style=&quot;background:#fbceb1&quot;
|  2002 
| યુ.એસ.(U.S.) ઑપન &lt;small&gt; (2)&lt;/small&gt;
| {{Hs|04}}4 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-03}}−3 (67–68–70–72=277) 
| {{Hs|03}}3 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|USA}} ફિલ મિકલસન
|- style=&quot;background:#d0f0c0&quot;
|  2005 
| માસ્ટર્સ ટૂર્નામેન્ટ &lt;small&gt; (4)&lt;/small&gt;
| {{Hs|03}}3 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-12}}−12 (74–66–65–71=276) 
| {{Hs|00}}પ્લેઑફ &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 
| {{flagicon|USA}} ચૅરિસ દીમાર્કો
|- style=&quot;background:#abcdef&quot;
|  2005 
| ધ ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt; (2)&lt;/small&gt;
| {{Hs|02}}2 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-14}}−14 (66–67–71–70=274) 
| {{Hs|05}}5 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|SCO}} કોલિન મોન્ટગોમેરી
|- style=&quot;background:#abcdef&quot;
|  2006 
| ધ ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt; (3)&lt;/small&gt;
| {{Hs|01}}1 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-18}}−18 (67–65–71–67=270) 
| {{Hs|02}}2 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|USA}} ચૅરિસ દીમાર્કો
|- style=&quot;background:thistle&quot;
|  2006 
| PGA ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt; (3)&lt;/small&gt;
| {{Hs|00}}લીડ માટે ટાઈ 
| {{Hs|-18}}−18 (69–68–65–68=270) 
| {{Hs|05}}5 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|USA}} શૉન મિચીલ
|- style=&quot;background:thistle&quot;
|  2007 
| PGA ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt; (4)&lt;/small&gt;
| {{Hs|03}}3 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-08}}−8 (71–63–69–69=272) 
| {{Hs|02}}2 સ્ટ્રૉક 
| {{flagicon|USA}} વૂડી ઑસ્ટિન
|- style=&quot;background:#fbceb1&quot;
|  2008 
| યુ.એસ.(U.S.) ઑપન &lt;small&gt; (3)&lt;/small&gt;
| {{Hs|01}}1 શૉટ લીડ 
| {{Hs|-01}}−1 (72–68–70–73=283) 
| {{Hs|00}}પ્લેઑફ &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; 
| {{flagicon|USA}} રોક્કો મીડિએટ
|}
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; ત્રણ-હોલ પ્લેઓફમાં 1 સ્ટ્રૉકથી મૅને હરાવ્યોઃ વુડ્સ (3–4–5=12), મૅ (4–4–5=13) &lt;br&gt;
&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; પહેલા વધારાના હોલ પર બર્ડી સાથે દિમાર્કોને હરાવ્યો&lt;br&gt;
&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; 18-હોલ પ્લેઓફ સરખા પાર પર ટાઇ થયા બાદ પહેલા સડન ડેથ હોલ પર પાર સાથે મિડિએટને હરાવ્યો

====પરિણામોની સમયરેખા====
{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size:95%;border:#aaa solid 1px;border-collapse:collapse;text-align:center&quot;
|- style=&quot;background:#eee&quot;
! align=&quot;left&quot;|ટૂર્નામેન્ટ
!1995
!1996
!1997
!1998
!1999
!2000
!2001
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
|-
|  style=&quot;text-align:left&quot;|ધ માસ્ટર્સ
| T41 &lt;span style=&quot;font-size:0.8em&quot;&gt;LA&lt;/span&gt;
| CUT
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T8
| T18
|  style=&quot;background:yellow&quot;|5
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
| T15
| T22
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T3
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T2
|  style=&quot;background:yellow&quot;|2
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T6
|  style=&quot;background:yellow;text-align:center&quot;|T4
|-
|  style=&quot;text-align:left&quot;|યુ.એસ.(U.S.) ઑપન
| WD
| T82
| T19
| T18
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T3
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
| T12
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
| T20
| T17
|  style=&quot;background:yellow&quot;|2
| CUT
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T2
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T6
|  style=&quot;background:yellow;text-align:center&quot;|T4
|-
|  style=&quot;text-align:left&quot;|ધ ઑપન ચૅમ્પિયનશિપ
| T68
| T22 &lt;span style=&quot;font-size:0.8em&quot;&gt;LA&lt;/span&gt;
| T24
|  style=&quot;background:yellow&quot;|3
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T7
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
| T25
| T28
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T4
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T9
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
| T12
| DNP
| CUT
|  style=&quot;text-align:center&quot;|T23
|-
|  style=&quot;text-align:left&quot;|PGA ચૅમ્પિયનશિપ
| DNP
| DNP
| T29
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T10
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
| T29
|  style=&quot;background:yellow&quot;|2
| T39
| T24
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T4
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''1''' 
| DNP
|  style=&quot;background:yellow&quot;|2
|  style=&quot;text-align:center&quot;|T28
|}

&lt;span style=&quot;font-size:0.8em&quot;&gt;LA&lt;/span&gt; = નીચો અવૈતનિક (Low Amateur)&lt;br&gt;
DNP = રમ્યો નહોતો&lt;br&gt;
CUT = અધવચ્ચેના કટને ચૂકી ગયો&lt;br&gt;
&quot;T&quot; એ એ સ્થાને ટાઇને સૂચવે છે&lt;br&gt;
લીલા રંગનાં ખાનાં વિજયો દર્શાવે છે. પીળા રંગનાં ખાનાં ટોચના 10માં હોવાનું સૂચવે છે.

===વર્લ્ડ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપ્સ (વિશ્વ ગોલ્ફ ચૅમ્પિયનશિપો)===
====વિજયો (16)====
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%&quot;
|-
!વર્ષ
!ચૅમ્પિયનશિપ
!54 હોલ
!વિજયનો સ્કૉર
!વિજયથી અંતર
!રનર્સ અપ (દ્વિતીય, તૃતીય)
|- style=&quot;background:#ffc&quot;
| 1999
| WGC-NEC ઇન્વિટેશનલ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|05}}5 શૉટથી આગળ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-10}}-10 (66-71-62-71=270)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|01}}1 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|USA}} ફિલ મિકલસન
|- style=&quot;background:#ffd6d6&quot;
| 1999
| WGC-અમેરિકન એક્સપ્રેસ ચૅમ્પિયનશિપ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-03}}1 શૉટની ઘટ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-06}}-6 (71-69-70-68=278)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|00}}પ્લેઑફ &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| {{flagicon|ESP}} મિગુએલ એન્જલ જિમીનેઝ
|- style=&quot;background:#ffc&quot;
| 2000
| WGC-NEC ઇન્વિટેશનલ &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|09}}9 શૉટથી આગળ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-21}}-21 (64-61-67-67=259)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|11}}11 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|USA}} જસ્ટિન લિઓનાર્દ, {{flagicon|WAL}} ફિલિપ પ્રાઈસ
|- style=&quot;background:#ffc&quot;
| 2001
| WGC-NEC ઇન્વિટેશનલ &lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-02}}2 શૉટની ઘટ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-12}}-12 (66-67-66-69=268)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|00}}પ્લેઑફ &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| {{flagicon|USA}} જિમ પુર્ય્ક
|- style=&quot;background:#ffd6d6&quot;
| 2002
| WGC-અમેરિકન એક્સપ્રેસ ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|05}}5 શૉટથી આગળ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-25}}-25 (65-65-67-66=263)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|01}}1 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|ZAF}} રેટાઈફ ગૂસેન
|- style=&quot;background:#d6e8ff&quot;
| 2003
| WGC-એક્સેન્ચુર મૅચ પ્લે ચૅમ્પિયનશિપ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}n/a
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}2 &amp; 1
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}n/a
| {{flagicon|USA}} ડૅવિડ ટોમ્સ
|- style=&quot;background:#ffd6d6&quot;
| 2003
| WGC-અમેરિકન એક્સપ્રેસ ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|02}}2 શૉટથી આગળ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-06}}-6 (67-66-69-72=274)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|02}}2 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|AUS}} સ્ટુઅર્ટ એપલબાય, {{flagicon|USA}} ટિમ હેર્રોન, {{flagicon|FJI}} વિજય સિંઘ
|- style=&quot;background:#d6e8ff&quot;
| 2004
| WGC-એક્સેન્ચુર મૅચ પ્લે ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt;(2)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}n/a
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}3 &amp; 2
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}n/a
| {{flagicon|USA}} ડૅવિસ લવ ત્રીજો
|- style=&quot;background:#ffc&quot;
| 2005
| WGC-NEC ઇન્વિટેશનલ &lt;small&gt;(4)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|00}}લીડ માટે ટાઈ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-06}}-6 (66-70-67-71=274)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|01}}1 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|USA}} ચૅરિસ દીમાર્કો
|- style=&quot;background:#ffd6d6&quot;
| 2005
| WGC-અમેરિકન એક્સપ્રેસ ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt;(4)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-02}}2 શૉટની ઘટ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-10}}-10 (67-68-68-67=270)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|00}}પ્લેઑફ &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| {{flagicon|USA}} જ્હૉન ડાલી
|- style=&quot;background:#ffc&quot;
| 2006
| {{sortname|WGC-Bridgestone|Invitational||WGC-NEC Invitational}} &lt;small&gt;(5)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-03}}1 શૉટની ઘટ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-10}}-10 (67-64-71-68=270)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|00}}પ્લેઑફ &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
| {{flagicon|USA}} સ્ટીવર્ટ સિન્ક
|- style=&quot;background:#ffd6d6&quot;
| 2006
| WGC-અમેરિકન એક્સપ્રેસ ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt;(5)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|06}}6 શૉટથી આગળ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-23}}-23 (63-64-67-67=261)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|08}}8 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|ENG}} ઈયાન પોઉલ્ટેર, {{flagicon|AUS}} ઍડમ સ્કોટ
|- style=&quot;background:#ffd6d6&quot;
| 2007
| {{sortname|WGC-CA|Championship||WGC-American Express Championship}} &lt;small&gt;(6)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|04}}4 શૉટથી આગળ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-10}}-10 (71-66-68-73=278)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|02}}2 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|USA}} બ્રેટ્ટ વેટ્ટરિચ
|- style=&quot;background:#ffc&quot;
| 2007
| {{sortname|WGC-Bridgestone|Invitational||WGC-NEC Invitational}} &lt;small&gt;(6)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-03}}1 શૉટની ઘટ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-08}}-8 (68-70-69-65=272)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|08}}8 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|ENG}} જસ્ટિન રોઝ, {{flagicon|ZAF}} રોરી સાબ્બાટિની
|- style=&quot;background:#d6e8ff&quot;
| 2008
| WGC-એક્સેન્ચુર મૅચ પ્લે ચૅમ્પિયનશિપ &lt;small&gt;(3)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}n/a
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}8 &amp; 7
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|n/a}}n/a
| {{flagicon|USA}} સ્ટીવર્ટ સિન્ક
|- style=&quot;background:#ffc&quot;
| 2009
| {{sortname|WGC-Bridgestone|Invitational||WGC-NEC Invitationalz}}&lt;small&gt;(7)&lt;/small&gt;
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-01}}3 શૉટની ઘટ
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|-12}}-12 (68-70-65-65=268)
|  align=&quot;center&quot;|{{Hs|04}}4 સ્ટ્રૉક
| {{flagicon|AUS}} રોબર્ટ ઍલનબાય, {{flagicon|IRL}} પાદ્રાઈગ હૅર્રિંગ્ટન
|}

&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; પહેલા વધારાના સડન-ડેથ પ્લેઓફ હોલ પર વિજય.&lt;br&gt;
&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; સડન-ડેથ પ્લેઓફના વધારાના સાતમા હોલ પર વિજય.&lt;br&gt;
&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; સડન-ડેથ પ્લેઓફના વધારાના બીજા હોલ પર વિજય.&lt;br&gt;
&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; સડન-ડેથ પ્લેઓફના વધારાના ચોથા હોલ પર વિજય.

====પરિણામોની સમયરેખા====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!ટૂર્નામેન્ટ
!1999
!2000
!2001
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
|-
|  align=&quot;left&quot;|એક્સેન્ચુર મૅચ પ્લે ચૅમ્પિયનશિપ
|  style=&quot;background:yellow&quot;|QF
|  style=&quot;background:yellow&quot;|2
| DNP
| R64
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
| R32
|  style=&quot;background:yellow&quot;|R16
|  style=&quot;background:yellow&quot;|R16
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
| R32
| DNP
|-
|  align=&quot;left&quot;|CA ચૅમ્પિયનશિપ
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T5
| NT&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:yellow&quot;|9
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:yellow&quot;|5
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T9
| DNP
|-
|  align=&quot;left&quot;|બ્રિજસ્ટોન ઇન્વિટેશનલ
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:yellow&quot;|4
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T4
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T2
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
| DNP
|  style=&quot;background:#0f0&quot;|'''1''' 
| T78
|-
|  align=&quot;left&quot;|HSBC ચૅમ્પિયન્સ
|  –
|  –
|  –
|  –
|  –
|  –
|  –
|  –
|  –
|  –
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T6
|  style=&quot;background:yellow&quot;|T6
|}

&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;9/11ના કારણે રદ.&lt;br&gt;
DNP = રમ્યો નહોતો.&lt;br&gt;
QF, R16, R32, R64 = મૅચ રમતમાં જે રાઉન્ડમાં ખેલાડી હાર્યો તે રાઉન્ડ.&lt;br&gt;
T = ટાઇ થઈ.&lt;br&gt;
NT = કોઈ ટૂર્નામેન્ટ નહીં&lt;br&gt;
લીલા રંગનાં ખાનાં વિજયો દર્શાવે છે. પીળા રંગનાં ખાનાં ટોચના 10માં હોવાનું સૂચવે છે.
એ નોંધશો કે 2009 સુધી HSBC ચૅમ્પિયન્સ, WGC ઇવેન્ટ બની નહોતી.

===PGA ટૂર કારકિર્દી સારાંશ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! વર્ષ 
! જીત (મહત્ત્વની રમતોમાં) 
! કમાણી 
! નાણા યાદીમાં ક્રમાંક
|-
| 1996
| 2
| [https://web.archive.org/web/20090203025625/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/1996.html 790,594]
| [https://web.archive.org/web/20090203025725/http://www.pgatour.com/r/stats/1996/109.html 24]
|-
| 1997
| 4 (1)
| [https://web.archive.org/web/20090203025630/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/1997.html 2,066,833]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203025731/http://www.pgatour.com/r/stats/1997/109.html 1]
|-
| 1998
| 1
| [https://web.archive.org/web/20090203025635/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/1998.html 1,841,117]
|  style=&quot;background:yellow&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203212630/http://www.pgatour.com/r/stats/1998/109.html 4]
|-
| 1999
| 8 (1)
| [https://web.archive.org/web/20090203025640/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/1999.html 6,616,585]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203025736/http://www.pgatour.com/r/stats/1999/109.html 1]
|-
| 2000
| 9 (3)
| [https://web.archive.org/web/20090203025645/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2000.html 9,188,321]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203025741/http://www.pgatour.com/r/stats/2000/109.html 1]
|-
| 2001
| 5 (1)
| [https://web.archive.org/web/20090203025650/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2001.html 6,687,777]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203025746/http://www.pgatour.com/r/stats/2001/109.html 1]
|-
| 2002
| 5 (2)
| [https://web.archive.org/web/20090203025655/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2002.html 6,912,625]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203025751/http://www.pgatour.com/r/stats/2002/109.html 1]
|-
| 2003
| 5
| [https://web.archive.org/web/20090203025700/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2003.html 6,673,413]
|  style=&quot;background:yellow&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203025756/http://www.pgatour.com/r/stats/2003/109.html 2]
|-
| 2004
| 1
| [https://web.archive.org/web/20090203025705/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2004.html 5,365,472]
|  style=&quot;background:yellow&quot;|[https://web.archive.org/web/20090203025801/http://www.pgatour.com/r/stats/2004/109.html 4]
|-
| 2005
| 6 (2)
| [https://web.archive.org/web/20090203014747/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2005.html 10,628,024]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090202124522/http://www.pgatour.com/r/stats/2005/109.html 1]
|-
| 2006
| 8 (2)
| [https://web.archive.org/web/20090203025711/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2006.html 9,941,563]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090202121828/http://www.pgatour.com/r/stats/2006/109.html 1]
|-
| 2007
| 7 (1)
|  [https://web.archive.org/web/20090203025715/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/results/2007.html 10,867,052]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090202133506/http://www.pgatour.com/r/stats/2007/109.html 1]
|-
| 2008
| 4 (1)
|  [https://web.archive.org/web/20090203025721/http://www.pgatour.com/players/r/?%2F00%2F87%2F93%2Fresults 5,775,000]
|  style=&quot;background:yellow&quot;|[https://web.archive.org/web/20090204002452/http://www.pgatour.com/r/stats/current/109.html 2]
|-
| 2009
| 6
|  [https://web.archive.org/web/20090203025721/http://www.pgatour.com/players/r/?%2F00%2F87%2F93%2Fresults 10,508,163]
|  style=&quot;background:lime&quot;|[https://web.archive.org/web/20090204002452/http://www.pgatour.com/r/stats/current/109.html 1]
|-
| 2010
| 0
|  [https://web.archive.org/web/20090203025721/http://www.pgatour.com/players/r/?%2F00%2F87%2F93%2Fresults 1,294,765]
| [https://web.archive.org/web/20090204002452/http://www.pgatour.com/r/stats/current/109.html 68]
|-
| '''કારકિર્દી''' 
| '''71 (14)''' 
| '''[https://web.archive.org/web/20090203014700/http://www.pgatour.com/r/stats/current/110.html 94,157,304]''' 
|  style=&quot;background:lime&quot;|'''''' 
|}

: &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; 2010ની સીઝન મુજબ.

==અંગત જીવન==
===લગ્ન===
નવેમ્બર 2003માં, વુડ્સની સગાઈ, પૂર્વે સ્વીડિશ મૉડેલ અને ભૂતપૂર્વ માઇગ્રેશન પ્રધાન બારબ્રો હોમબર્ગ તથા રેડિયો પત્રકાર થોમસ નોર્ડગ્રેનની પુત્રી, એલિન નોર્ડગ્રેન સાથે થયા.&lt;ref&gt;{{cite news |date=December 4, 2009 |url= http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/12/03/elin.five.things.to.know/index.html?iref=mpstoryview
|title= Five things you didn't know about Elin Nordegren|publisher=CNN|access-date= December 15, 2009}}&lt;/ref&gt; સ્વીડિશ ગોલ્ફર જેસ્પર પાર્નેવિકે 2001માં ધ ઓપન ચૅમ્પિયનશિપ દરમ્યાન તેમનો એકબીજા સાથે પરિચય કરાવ્યો હતો, તેમણે એલિનને ઓ પેઅર (રહેવાખાવાના બદલામાં ઘરકામ સંભાળનાર) તરીકે કામે રાખી હતી.  તેમણે ઑકટોબર 5, 2004ના ર્બાબાદોસના કૅરિબિયન ટાપુ પરના સેન્ડી લેન રિસોર્ટ ખાતે લગ્ન કર્યા,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/golf/3715694.stm |title=Woods ties the knot |work=[[BBC Sport]] |date=October 6, 2004 |access-date=August 23, 2010}}&lt;/ref&gt; અને ઓર્લૅન્ડો, ફ્લોરિડાના પરગણા, વિન્ડેરમિરીમાં આવેલા એક સમુદાય, ઈઝલેવર્થ ખાતે રહ્યા.&lt;ref name=&quot;NYT Jupiter&quot;&gt;{{cite news|title=Tiger Woods buys $40&amp;nbsp;million estate|date=January 1, 2006|newspaper=[[The New York Times]]|url=http://www.nytimes.com/2006/01/01/realestate/01iht-web.propbrfs2.html|access-date=August 23, 2010}}&lt;/ref&gt; તેઓ જૅક્સન, વ્યોમિંગ, કૅલિફોર્નિયા અને સ્વિડનમાં પણ રહેઠાણો ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;Den&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જાન્યુઆરી 2006માં, તેમણે જ્યુપિટર આઇલૅન્ડ, ફ્લોરિડા ખાતે, ત્યાં પોતાનો મુખ્ય ગૃહઆવાસ બનાવવાના આશયથી, $39 મિલિયનની નિવાસીય મિલકત ખરીદી.&lt;ref name=&quot;Den&quot;&gt;{{cite news|title=The $54m Tiger den – but not all neighbours welcome world's best|author=Mount, Harry|date=January 8, 2006|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|url=http://www.smh.com.au/news/world/54m-tiger-den/2006/01/07/1136609984028.html|access-date=May 12, 2007}}&lt;/ref&gt; જ્યુપિટર આઇલેન્ડના રહેવાસીઓમાં તેમના સાથી ગોલ્ફરો - ગૅરી પ્લેયર, ગ્રેગ નોર્મન અને નિક પ્રાઈસ, તેમ જ ગાયક [[સેલિન ડીયોન|સેલિન દિઓન]] અને ઍલન જૅક્સનનો સમાવેશ થાય છે. 2007માં જ્યુપિટર આઇલૅન્ડ પ્રદેશ ખાતે આવેલું વુડ્સની માલિકીનું એક ગેસ્ટ હાઉસ વીજળી પડવાને કારણે આગ લાગવાથી નાશ પામ્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Beachside home owned by Tiger Woods destroyed in fire|url=http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=golfonline&amp;id=2921515|agency=Associated Press|publisher=ESPN|date=June 29, 2007|access-date=July 8, 2007}}&lt;/ref&gt;

જૂન 18, 2007ની વહેલી સવારે, એલિને તેમના પ્રથમ સંતાન, પુત્રી, સૅમ ઍલેક્સિસ વુડ્સને ઓર્લૅન્ડો ખાતે જન્મ આપ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Elin Woods has daughter just after U.S. Open|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=2908637|agency=Associated Press|publisher=ESPN|date=June 19, 2007|access-date=July 8, 2007}}&lt;/ref&gt; વુડ્સે 2007 યુ.એસ. ઑપનમાં બીજા સ્થાન માટે ટાઈ કરી તેના બીજા જ દિવસે તેમની દીકરીનો જન્મ થયો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger Woods and Wife Elin Nordegren Have a Baby Girl|author=Fleeman, Mike|newspaper=[[People (magazine)|People]]|date=June 18, 2007|url=http://www.people.com/people/article/0,,20042990,00.html|access-date=December 2, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 15, 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/5d5hNO1zW?url=http://www.people.com/people/article/0,,20042990,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વુડ્સે પોતાની દીકરીનું નામ સૅમ એટલા માટે પસંદ કર્યું કેમ કે તેમના પિતા કહેતા હતા કે વુડ્સ એક સૅમ જેવો વધુ લાગે છે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger Woods Calls Fatherhood 'A Dream Come True'|author=Mandel, Susan|newspaper=People|date=July 3, 2007|url=http://www.people.com/people/article/0,,20044551,00.html|access-date=December 2, 2009|archive-date=જૂન 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602083041/http://www.people.com/people/article/0,,20044551,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Woods played U.S. Open while wife was in hospital|author=White, Joseph|newspaper=USA Today|agency=Associated Press|date=July 3, 2007|url=http://www.usatoday.com/sports/golf/2007-07-03-2162604389_x.htm|access-date=December 2, 2009}}&lt;/ref&gt; સપ્ટેમ્બર 2, 2008ના વુડ્સે પોતાની વેબસાઈટ પર જાહેરાત કરી કે તે અને તેમની પત્ની તેમના બીજા સંતાનના આગમનની રાહ જોઈ રહ્યાં છે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Woods announces his wife, Elin, pregnant with second child|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=3565135|agency=Associated Press|publisher=ESPN|date=September 2, 2008|access-date=September 2, 2008}}&lt;/ref&gt; પાંચ મહિના પછી, એલિને ફેબ્રુઆરી 8, 2009ના રોજ, એક પુત્ર, ચાર્લી ઍક્સેલ વુડ્સને જન્મ આપ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger becomes dad for second time|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=3893647|publisher=ESPN|agency=Associated Press|date=February 9, 2009|access-date=February 9, 2009}}&lt;/ref&gt; ટાઇગર વુડ્સ અને ઍલિન નોર્ડગ્રેને ઑગસ્ટ 23, 2010ના સત્તાવાર રીતે છૂટાછેડા મેળવ્યા.

{{Anchor|TWInfidelity}}

===લગ્નસંબંધમાં બેવફાઈ અને કારકિર્દીમાં ભંગાણ===
નવેમ્બર 25, 2009ના સુપરમાર્કેટ ચોપાનિયા, ''ધ નેશનલ ઈન્કવાયરરે'' , વુડ્સ ન્યૂર્યોક સિટી નાઈટ ક્લબની મૅનેજર રચેલ ઉચિટેલ સાથે લગ્નેત્તર સંબંધ ધરાવતો હતો, એવો એક લેખ પ્રકાશિત કર્યો,&lt;ref name=&quot;Apology&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/reuters/2009/12/02/arts/entertainment-us-golf-woods.html?scp=2&amp;sq=Tiger%20Woods%20Enquirer&amp;st=cse|title=Tiger Woods Admits &quot;Transgressions,&quot; Apologizes|date=December 2, 2009|agency=[[Reuters]]|newspaper=The New York Times|access-date=December 9, 2009}} {{Dead link|date=August 2010|bot=RjwilmsiBot}}&lt;/ref&gt; જે દાવાને તેણે રદિયો આપ્યો.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Alleged Tiger Woods Mistress Denies Affair|publisher=CBS News|date=December 1, 2009|url=http://www.cbsnews.com/stories/2009/12/01/earlyshow/leisure/celebspot/main5849586.shtml|access-date=September 7, 2010|archive-date=મે 19, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110519011831/http://www.cbsnews.com/stories/2009/12/01/earlyshow/leisure/celebspot/main5849586.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આ લેખે મીડિયાનું ધ્યાન પોતાના તરફ ત્યારે ખેંચ્યું જ્યારે એ લેખ છપાયાના દોઢ દિવસ પછી વુડ્સની કારનો અકસ્માત થયોઃ&lt;ref&gt;{{cite news |title= Tiger Woods 'in good condition' after car crash|newspaper=BBC Sport|date=November 28, 2009|url= http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/golf/8383782.stm|access-date=December 17, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt; વુડસે તેમની ગાડી SUV, 2009ના કૅડિલાક એસ્કાલેડ મૉડેલમાં ઓર્લૅન્ડો વિસ્તારના પોતાના રહેઠાણ પરથી સવારે 2:30 વાગ્યે નીકળ્યા, અને પોતાના ઘરની સડકના માત્ર બીજા જ છેડે ઝાડવાઓની વાડ સાથે, એક અગ્નિશામક નળ સાથે, અને અંતે એક વૃક્ષ સાથે અફળાયા.&lt;ref name=&quot;Trib&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.chicagotribune.com/sports/chi-02-tiger-woods-dec02,0,3848239.story|title=Tiger Woods pays $164 traffic ticket|last=Mariano|first=Willoughby|coauthors=Bianca Prieto|date=December 2, 2009|newspaper=[[Chicago Tribune]]|access-date=December 3, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 5, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091205182138/http://www.chicagotribune.com/sports/chi-02-tiger-woods-dec02,0,3848239.story|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વુડ્સને ચહેરા પરના નજીવા ઘસરકાઓ માટે સારવાર આપવામાં આવી,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://blogs.usatoday.com/gameon/2009/11/tiger-woods-in-serious-condition-after-car-crash.html |title=Tiger Woods OK after 'minor' SUV crash |newspaper=USA Today |date=November 27, 2009 |access-date=December 25, 2009 |archive-date=નવેમ્બર 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130021623/http://blogs.usatoday.com/gameon/2009/11/tiger-woods-in-serious-condition-after-car-crash.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અને બેદરકારીથી વાહન ચલાવવા માટે કાયદા દ્વારા નોંધ લેવાઈ.  તેણે $164નો ટ્રાફિક દંડ ચૂકવ્યો.&lt;ref name=&quot;Trib&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેણે પોલીસ સાથે વાત કરવાનો ઇનકાર કર્યો અને છેવટે જ્યાં સુધી વુડ્સે પોતાની વેબસાઈટ પર એક નિવેદન&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://abcnews.go.com/Sports/wireStory?id=9198393|title=For 3rd Time, Woods Cancels Meeting With Police|last=Goodall|first=Fred|date=November 29, 2009|agency=[[Associated Press]]|newspaper=ESPN Sports|access-date=December 12, 2009}}&lt;/ref&gt; ન મૂક્યું ત્યાં સુધી, બે દિવસ સુધી આ અકસ્માત તીવ્ર ચર્ચાનો વિષય બની રહ્યો, તેણે એ નિવેદનમાં એ અકસ્માતનો દોષ પોતાના શિરે લીધો હતો અને ઉમેર્યું હતું કે તે પોતાની અંગત બાબત હતી; વધુમાં તેણે પોતાને ગાડીમાંથી બહાર કાઢવા માટે, પોતાની પત્ની એલિનની પ્રશંસા પણ કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://web.tigerwoods.com/news/article/200911297726222/news/|title=Statement from Tiger Woods|last=Woods|first=Tiger|date=November 29, 2009|publisher=TigerWoods.com|access-date=December 4, 2009|archive-date=ફેબ્રુઆરી 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211235132/http://web.tigerwoods.com/news/article/200911297726222/news/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ત્યારબાદ ટૂંક સમયમાં જ વુડ્સે જાહેર કર્યું કે 2009માં તે પોતાની ચૅરિટી ગોલ્ફ ટૂર્નામેન્ટ, શેવરોન વર્લ્ડ ચેલેન્જ, કે બાકીના બીજી કોઈ પણ ટૂર્નામેન્ટ રમશે નહિ.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger Woods Cancels Tourney Appearance|publisher=CBS News|date=November 30, 2009|url=http://www.cbsnews.com/stories/2009/11/30/sportsline/main5838742.shtml|access-date=September 21, 2010|archive-date=જાન્યુઆરી 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110128154156/http://www.cbsnews.com/stories/2009/11/30/sportsline/main5838742.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

જ્યારે સાન ડિયાગોની કોકટેઈલ વેઈટ્રેસ જૈમી ગ્રુબ્બ્સે, એક ગપશપ મૅગેઝિન ''યુએસ(Us) વીકલી'' માં જાહેરમાં દાવો કર્યો કે તેનું વુડ્સ સાથે અઢી વર્ષથી પ્રેમ-પ્રકરણ ચાલતું હતું, એ બાબત બહાર આવી ત્યાં સુધી આખી વાતમાં લોકોનો રસ વધ્યો. તેણે વુડ્સે તેના માટે મૂક્યા હતા એમ કહેતાં વુડ્સના અવાજમાં તથા તેના લેખિત સંદેશાઓ રજૂ કર્યા. વોઇસ સંદેશમાં નિવેદન હતું: &quot;હેય, હું ટાઇગર બોલુ છું, મને તારી એક મોટી મદદની જરૂર છે. મહેરબાની કરીને તું તારા ફોનમાંથી તારું નામ કાઢી શકે? મારી પત્નીએ મારા ફોનમાંની વિગતો જોઈ છે...તારે મારા માટે આટલું કરવું પડશે. ઘણી મોટી. જલદી કરજે. આવજે.&quot;&lt;ref name=&quot;Apology&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એ લેખ પ્રકાશિત થયો એ જ દિવસે વુડ્સે &quot;મર્યાદાભંગ&quot; કરવા બદલ એક માફીપત્ર જાહેર કર્યો અને જણાવ્યું કે, &quot;મેં મારા પરિવારની નજર ઝુકાવી દીધી છે..&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://web.tigerwoods.com/news/article/200912027740572/news/|title=Tiger comments on current events|last=Woods|first=Tiger|date=December 2, 2009|publisher=TigerWoods.com|access-date=December 4, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091203095255/http://web.tigerwoods.com/news/article/200912027740572/news/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વુડ્સે તેની માફી પાછળનું ચોક્કસ કારણ નહોતું સ્પષ્ટ કર્યું, તથા તે બાબત અંગત છે તેની મર્યાદા જાળવવા વિનંતી કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/12/03/sports/golf/03woods.html?_r=1&amp;scp=17&amp;sq=tiger%20woods&amp;st=cse|title=Woods Apologizes and Gets Support|last=Dorman|first=Larry|coauthors=Stuart Elliot|date=December 2, 2009|newspaper=The New York Times|access-date=December 4, 2009}}&lt;/ref&gt;

જ્યારે આશરે ડઝનેક મહિલાઓએ વિવિધ પ્રસાર માધ્યમોમાં વુડ્સના તેમની સાથે સંબંધો હોવાના દાવા કર્યા, ત્યારે પ્રસાર માધ્યમોનું દબાણ વધી ગયું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/n/a/2009/12/12/sports/s062742S18.DTL|title=Two weeks that shattered the legend of Tiger Woods|last=Dahlberg|first=Tim|date=December 12, 2009|agency=[[Associated Press]]|newspaper=San Francisco Chronicle|access-date=December 27, 2009|archive-date=એપ્રિલ 13, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100413165241/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2009%2F12%2F12%2Fsports%2Fs062742S18.DTL|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 11ના રોજ, વુડ્સે પોતે લગ્નજીવનમાં વિશ્વાસઘાત કર્યાનો સ્વીકાર કરીને, બીજીવાર માફી માગી,&lt;ref name=&quot;hiatus&quot;/&gt; અને અનિશ્ચિત મુદ્દત સુધી વ્યાવસાયિક ગોલ્ફમાંથી દૂર રહેવાની ઘોષણા કરતું એક બીજું નિવેદન જાહેર કર્યું.&lt;ref name=&quot;hiatus&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એ જ દિવસે, વુડ્સ વતી તેના વકીલોએ હાઈકોર્ટ ઑફ જસ્ટિસ ઑફ ઇંગ્લૅન્ડ એન્ડ વેલ્સમાંથી, યુ.કે.(UK)નાં તમામ પ્રકાશનોમાં વુડ્સની કોઈ પણ નગ્ન કે જાતીય સંભોગ કરતી તસવીરો પ્રકાશિત કરવા સામે મનાઈ હુકમ મેળવ્યો, અલબત્ત આવી કોઈ તસવીરો અંગે વુડ્સને જાણકારી હતી તે અંગે ઇનકાર કરતા રહ્યા.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/sports/golf/2009/1211/1224260578513.html|title=Woods secures UK injunction|date=December 11, 2009|work=The Irish Times|access-date=December 11, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 8, 2012|archive-url=https://archive.today/20121208141926/http://www.irishtimes.com/sports/golf/2009/1211/1224260578513.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; મનાઇહુકમના વિષયનો અહેવાલ આપવો તે પણ આદેશિત હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/8408760.stm|title=UK injunction granted over golfer Tiger Woods|date=December 11, 2009|publisher=BBC News|access-date=December 11, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt; બીજા જ અઠવાડિયે, વુડ્સ સાથે સંબંધો હોવા અંગે જેમણે પ્રસારમાધ્યમોને ઇન્ટર્વ્યૂ આપ્યાં હતાં તેમાંની એક મહિલાએ સ્વીકાર્યું હતું કે જો ક્યારેય તેમની વચ્ચે સંબંધ વિચ્છેદ થશે તો તે તેને વેચી નાખશે એવા પૂર્વાયોજિત આધારે તેણે પોતાની પાસે વુડ્સની નગ્ન તસવીરો રાખી છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/golf/article-1237081/Model-Jaime-Jungers-took-photos-Tiger-Woods-naked-said-sell-broke-up.html#ixzz0a67yP6Q3|title=Model Jaime Jungers 'took photos of Tiger Woods naked and said she would sell them if they ever broke up'|work=Daily Mail |location=UK |date=December 18, 2009|access-date=December 18, 2009 | location=London | first=David | last=Gardner}}&lt;/ref&gt;

એ નિવેદન જાહેર થયાના બીજા દિવસે, ઘણી કંપનીઓએ એવો ઈશારો કર્યો કે તેઓ વુડ્સ સાથેના તેમના સમર્થન કરારો પર ફેરવિચારણા કરી રહ્યા હતા. જીલેટ કંપનીએ વુડ્સને દર્શાવતી પોતાની જાહેરાતને કામચલાઉ ધોરણે અટકાવી, અને કહ્યું કે તેઓ કંપની માટે વુડ્સને કોઈ જાહેર હાજરી માટે રોકશે નહીં.&lt;ref name=&quot;APGALeqM5ifvTqJkmGnuyN0Mp&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5ifvTqJkmGnuyN0Mp_0HqO9B7w2DQD9CI26584|title=Woods' time-out to hurt Tiger Inc.|last=Fredrix|first=Emily|date=December 12, 2009|agency=Associated Press|publisher=Google News|access-date=December 12, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091221030713/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5ifvTqJkmGnuyN0Mp_0HqO9B7w2DQD9CI26584|archive-date=ડિસેમ્બર 21, 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 13ના, મૅનેજમેન્ટ કન્સલ્ટન્સી પેઢી એક્સેન્ચ્યુરે, &quot;વુડ્સ હવે યોગ્ય પ્રતિનિધિ નથી&quot; એવું નિવેદન આપીને, વુડ્સ માટેની પોતાની સંપૂર્ણ સ્પોન્સરશિપ પૂરેપૂરી રદ કરી.&lt;ref name=&quot;BBC8411091&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/8411091.stm|title=Accenture cuts Tiger Woods sponsorship deal|newspaper=BBC News|date=December 13, 2009|access-date=December 13, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt;

ડિસેમ્બર 8, 2009ના રોજ, નીલસને સૂચવ્યું કે વિજ્ઞાપકોએ વુડ્સના વ્યભિચારના સમાચાર બહાર આવતાં વુડ્સને બતાવતી ટીવી જાહેરાતોને કામચલાઉ ધોરણે દૂર કરી છે. તેના મુખ્ય સ્પોન્સરોએ શરૂઆતમાં વુડ્સને ટેકો આપવાની અને ટકાવી રાખવાની બાંહેધારી આપી,&lt;ref&gt;[http://money.cnn.com/2009/12/09/news/companies/tiger_woods_commercials/ ટાઇગર વુડ્સના વિજ્ઞાપનો ટીવી પરથી અદૃશ્ય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100416012722/http://money.cnn.com/2009/12/09/news/companies/tiger_woods_commercials/ |date=એપ્રિલ 16, 2010 }}, સીએનએન (CNN) મની, ડિસેમ્બર 9, 2009&lt;/ref&gt; પરંતુ ડિસેમ્બર 11ના જીલેટ કંપનીએ તેને હંગામી ધોરણે દૂર કર્યો,&lt;ref name=&quot;APGALeqM5ifvTqJkmGnuyN0Mp&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તથા ડિસેમ્બર 13ના રોજ એક્સેન્ચ્યુર કંપનીએ વુડ્સને સંપૂર્ણપણે પડતો મૂક્યો.&lt;ref name=&quot;BBC8411091&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ડિસેમ્બર 18ના, ટેગ હેયુરે(TAG Heuer) તેમના જાહેરખબર અભિયાનમાંથી &quot;નજીકના ભવિષ્ય પૂરતો&quot; વુડ્સને પડતો મૂક્યો, ત્યારબાદ ડિસેમ્બર 23ના તેમની વેબસાઈટના હોમપેજ પર &quot;ટેગ હેયુર ટાઈગર વુડ્સ સાથે છે&quot; તેવું નિવેદન મૂક્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/8421852.stm|title=Tag Heuer 'to drop Tiger Woods from US ads'|publisher=BBC News|date=December 18, 2009|access-date=December 18, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt; જાન્યુઆરી 1, 2010ના, AT&amp;Tએ પોતાની વુડ્સ માટેની સ્પોન્સરશિપ પૂરી થાય છે એવી ઘોષણા કરી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE5BU28720091231 |title=AT&amp;T ends sponsorship of scandal-hit Tiger Woods |work=Reuters |date=December 31, 2009 |access-date=January 22, 2010|first=Tiffany|last=Wu}}&lt;/ref&gt; જાન્યુઆરી 4, 2010ના, ઈલેકટ્રોનિક આર્ટ્સે, રાષ્ટ્રપ્રમુખ પીટર મૂરીના બ્લોગ દ્વારા એવું નિવેદન આપ્યું કે તેઓ વુડ્સ સાથેની તેમની કામગીરી ચાલુ રાખશે અને વેબ આધારિત ખેલ, ''ટાઈગર વુડ્સ PGA ટૂર ઓનલાઈન''  માટે, તેમનું વુડ્સ સાથેનું વ્યાવસાયિક જોડાણ દર્શાવ્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.gamersdailynews.com/story-15519-Tiger-Woods-Online-to-Swing-Away.html|title=GDN source: Tiger Woods Online to Swing Away|author=Rick, Christophor|date=January 6, 2010|agency=Gamers Daily News|access-date=January 6, 2010|archive-date=જુલાઈ 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711072145/http://www.gamersdailynews.com/story-15519-Tiger-Woods-Online-to-Swing-Away.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જાન્યુઆરી 13ના, જનરલ મોટર્સે, પોતાના એક ફ્રી કાર લોન સોદાની પૂર્ણાહુતિ જાહેર કરી કે જે ડિસેમ્બર 31, 2010ના પૂર્ણ થવાનો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/8458194.stm|title=GM ends car loans for Tiger Woods|publisher=BBC News|date=January 13, 2010|access-date=January 13, 2010|location=London}}&lt;/ref&gt;

કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, ડૅવિસ ખાતેના અર્થશાસ્ત્રના પ્રધ્યાપકો, ક્રિસ્ટોફર આર. નિટેલ અને વિક્ટર સ્ટાન્ગોના ડિસેમ્બર 2009ના અભ્યાસ મુજબ, વુડ્સના લગ્નેત્તર સંબંધોને કારણે શેરધારકને અંદાજે $5 બિલિયનથી $12 બિલિયનનું નુકસાન થયું હશે.&lt;ref&gt;[http://faculty.gsm.ucdavis.edu/~vstango/tiger003.pdf ટાઇગર વુડ્સની બદનામીના પગલે શેરધારક મૂલ્ય નાશ (શેરહોલ્ડર વેલ્યૂ ડિસ્ટ્રક્શન ફોલોઇંગ ધ ટાઇગર વુડ્સ સ્કેન્ડલ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523071813/http://faculty.gsm.ucdavis.edu/~vstango/tiger003.pdf |date=મે 23, 2010 }}, ક્રિસ્ટોફર આર. નીટેલ અને વિક્ટર સ્ટાન્ગો કૃત, ડૅવિસ ખાતે કૅલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, ડિસેમ્બર 28, 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.businesswire.com/portal/site/home/permalink/?ndmViewId=news_view&amp;newsId=20091228005221&amp;newsLang=en યુસી(UC) ડૅવિસ અભ્યાસ કહે છે, ટાઇગર વુડ્સ સ્કૅન્ડલ શેરધારકોને $12 બિલિયન જેટલું ભારે પડ્યું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730101235/http://www.businesswire.com/portal/site/home/permalink/?ndmViewId=news_view&amp;newsId=20091228005221&amp;newsLang=en |date=જુલાઈ 30, 2013 }}, બિઝનેસ વાયર, ડિસેમ્બર 28, 2009&lt;/ref&gt;

''ગોલ્ફ ડાઈજેસ્ટ''  સામાયિક, જે 1997થી વિશેષરૂપે વુડ્સના માહિતીસૂચક પ્રમુખ લેખો માસિક ધોરણે પ્રકાશિત કરતું હતું, તેણે તેમના ફેબ્રુઆરી 2010ના અંકમાં જાહેર કર્યું કે વુડ્સ પોતાની સમસ્યાઓ સુલઝાવે ત્યાં સુધી તેમના લેખોનું પ્રકાશન હંગામી ધોરણે અટકાવવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;''ગોલ્ફ ડાઇજેસ્ટ'' , ફેબ્રુઆરી 2010.&lt;/ref&gt; ઑગસ્ટ 2010ના અંકથી, સામાયિકે ફરીથી વુડ્સના લેખો આપવા શરૂ કર્યા.

ફેબ્રુઆરી 19, 2010ના, વુડ્સે ફ્લોરિડામાં આવેલા PGA ટૂરના મુખ્ય કાર્યાલય પરથી એક ટેલિવિઝન વક્તવ્ય આપ્યું.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger Woods apologises to wife Elin for affairs|publisher=BBC Sport|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/golf/8521060.stm|access-date=February 23, 2010|date=February 19, 2010|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tiger Woods Statement Allegedly Leaked|publisher=CBS News|agency=Associated Press|date=February 18, 2010|url=http://www.cbsnews.com/stories/2010/02/18/sportsline/main6220458.shtml|access-date=March 16, 2010|archive-date=જાન્યુઆરી 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110128162202/http://www.cbsnews.com/stories/2010/02/18/sportsline/main6220458.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેણે કબૂલ્યું કે પોતે પોતાની પત્ની સાથે બેવફા રહ્યો હતો. તેણે કહ્યું કે તે એવું માનતો હતો કે પોતે સફળ હોવાને કારણે, ધારે તે કરવાનો હકદાર હતો, અને સામાન્ય માણસને લગતા નિયમો તેને લાગુ નહોતા પડતા. તેણે જણાવ્યું કે હવે તેને સમજાય છે કે લગ્નેત્તર સંબંધો રાખવામાં પોતે ખોટો હતો, અને પોતાના આવા વ્યવહારથી પરિવાર, મિત્રો, ચાહકો તથા વ્યાવસાયિક ભાગીદારોને પહોંચેલા દુઃખ માટે તેણે માફી માગી.  તેણે જણાવ્યું કે તેને બાળપણથી [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધધર્મ]]માં શ્રદ્વા હતી, તેનાથી તે ફંટાઈ ગયો હતો અને ભવિષ્યમાં તે તેના તરફ પાછા ફરવા પર કામ કરશે. વુડ્સે એવું પણ જણાવ્યું કે તે છેલ્લા 45 દિવસથી એક સારવાર લઈ રહ્યો હતો, અને બહુ જલદી ગોલ્ફમાં પાછો ફરશે. તેણે કહ્યું કે ભવિષ્યમાં સ્પર્ધાત્મક ગોલ્ફમાં પાછા ફરવા અંગે તેણે આયોજન કર્યું છે, પરંતુ તેની કોઈ નિશ્ચિત વિગતો આપી નહોતી. આ વકતવ્યમાં તેણે કોઈ પ્રશ્નોત્તર કર્યા નહીં.&lt;ref&gt;{{cite web |author=ASAP Sports |url=http://web.tigerwoods.com/news/article/201002198096934/news/ |title=Transcript: Tiger's public statement |publisher=Web.tigerwoods.com |date=February 19, 2010 |access-date=September 5, 2010 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 20, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100920054125/http://web.tigerwoods.com/news/article/201002198096934/news |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ફેબ્રુઆરી 27, 2010ના, શક્તિદાયક પીણાંની પેઢી, ગેટોરાડે ટાઇગર વુડ્સ માટેની તેની સ્પોન્સરશિપ પૂરી કરી. જો કે, ગેટોરાડેએ કહ્યું કે તે ટાઇગર વુડ્સ ચેરિટેબલ ફાઉન્ડેશન સાથેની પોતાની ભાગીદારી ચાલુ રાખશે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8540167.stm |title=Tiger Woods loses Gatorade sponsorship |publisher=BBC News |date=February 27, 2010 |access-date=September 5, 2010}}&lt;/ref&gt; માર્ચમાં આઇરિશ પુસ્તકનિર્માતા પેડ્ડી પાવરે બહાર પાડ્યું કે વુડ્સે તેમની સાથે $75 મિલિયનના સમર્થન કરારને નકારી દીધા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalledger.com/artman/publish/article_272630732.shtml |title=Tiger Woods Paddy Power Offer Snub – $75&amp;nbsp;Million! |work=National Ledger |date=March 8, 2010 |access-date=March 10, 2010 |archive-date=માર્ચ 11, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100311175926/http://www.nationalledger.com/artman/publish/article_272630732.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; માર્ચ 16, 2010ના રોજ, વુડ્સે જાહેરાત કરી કે 2010 માસ્ટર્સ ખાતે તે ગોલ્ફમાં પરત ફરશે.&lt;ref name=&quot;return&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જો કે, તેની પત્ની એલિને જાહેર કર્યું કે પોતે તે સમયે ટૂર્નામેન્ટમાં હાજરી આપવાને બદલે, સ્વિડન પરત ફરવાનું આયોજન કર્યું છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalledger.com/artman/publish/article_272631157.shtml |title=Elin Woods Masters Plans – Snub For Tiger's Golf Return? |work=National Ledger |date=April 3, 2010 |access-date=April 7, 2010 |archive-date=એપ્રિલ 6, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406023126/http://www.nationalledger.com/artman/publish/article_272631157.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

માર્ચ 21, 2010ના, ટોમ રિનાલ્ડીએ તેનો ઈન્ટર્વ્યૂ લીધો, જે સમગ્ર ઘટનાક્રમ પછીનો પહેલો ઈન્ટર્વ્યૂ હતો.&lt;ref name=&quot;trinaldiinterview&quot;&gt;{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/golf/news/story?id=5015614|title=Tiger Woods Exclusive Interview|last=Rinaldi|first=Tom|date=March 21, 2010|publisher=[[ESPN]]|access-date=March 22, 2010}}&lt;/ref&gt; એપ્રિલ 29, 2010ના, નેશનલ ઇન્કવાયરરે એવો અહેવાલ આપ્યો કે વુડ્સે તેની પત્ની પાસે પોતાના 120 જેટલા લગ્નેત્તર સંબંધોની કબૂલાત કરી હતી.&lt;ref name=&quot;affairs&quot;&gt;{{cite news|title=Tiger Woods confessed to cheating with 120 women while married: Report|url=http://www.vancouversun.com/sports/Golf+Tiger+Woods+reportedly+confessed+cheating+with+women+while+married/2967214/story.html|access-date=May 30, 2010|newspaper=Vancouver Sun|date=April 30, 2010|archive-date=ફેબ્રુઆરી 24, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224032012/http://www.vancouversun.com/sports/Golf+Tiger+Woods+reportedly+confessed+cheating+with+women+while+married/2967214/story.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેણે પોતાના પાડોશીની 21 વર્ષની પુત્રી રચેલ કૌડ્રીટ, જેને તે 14 વર્ષની હતી ત્યારથી ઓળખતો હતો, તેની સાથે એક-રાત્રિ ગાળ્યાની કબૂલાત પણ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;NYDNaffairs&quot;&gt;{{cite news|last=Siemaszko|first=Corky|title=Tiger Woods' latest alleged lover is young neighbor Raychel Coudriet: report|url=http://www.nydailynews.com/gossip/tigerwoods/2010/04/07/2010-04-07_tiger_woods_latest_alleged_lover_is_young_neighbor_raychel_coudriet_report.html|work=New York Daily News|date=April 7, 2010|access-date=May 30, 2010|archive-date=ઑક્ટોબર 11, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011150825/http://www.nydailynews.com/gossip/tigerwoods/2010/04/07/2010-04-07_tiger_woods_latest_alleged_lover_is_young_neighbor_raychel_coudriet_report.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઑગસ્ટ 23, 2010ના વુડ્સ અને નોર્ડગ્રેનના કાયદેસર છૂટાછેડા થયા.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Helling |first=Steve |url=http://www.people.com/people/article/0,,20414961,00.html |title=Tiger Woods and Elin Nordegren's Divorce Is Final |work=People |date=August 23, 2010 |access-date=September 5, 2010}}&lt;/ref&gt; આમ તો તેમના છૂટાછેડાની ચોક્કસ નાણાકીય શરતો ગોપનીય છે, છતાં એક અહેવાલ મુજબ નોર્ડગ્રેનને સમાધાન પેટે લગભગ $100 મિલિયનની રકમ મળી હતી; બાળકોની સંભાળ બંનેના હસ્તક રહેશે. 

====''ટાઇગર વુડ્સઃ ધ રાઇઝ ઍન્ડ ફૉલ''  – દસ્તાવેજી ચિત્ર====
વુડ્સની બીજી એક પ્રશંસક, પૉર્ન સ્ટાર અને વિદેશી નૃત્યાંગના વેરોનિકા સિવિક-ડૅનિયલ્સ(રંગમંચનું નામ જોસ્લિન જેમ્સ)નો ઇન્ટર્વ્યૂ બ્રિટિશ ટેલિવિઝન ડૉક્યુમેન્ટરી ''ટાઇગર વુડ્સઃ ધ રાઇઝ ઍન્ડ ફૉલ''  માટે કરવામાં આવ્યો, જે પ્રથમ યુકે(UK)માં ચૅનલ 4 પર 2010ના જૂનના મધ્યમાં, અને તે પછી વિશ્વભરના અન્ય પ્રસાર-માધ્યમો પર પ્રસારિત કરવામાં આવી.  તેની તે કાર્યક્રમની મુલાકાતમાં, સિવિક-ડૅનિયલ્સ જે લાસ વેગાસ અને લૉસ એન્જલસમાં રહેતી હતી, તેણે દાવો કર્યો હતો કે તેના સંબંધો વુડ્સ સાથે ત્રણ વર્ષો સુધી રહ્યા હતા. તેણે જણાવ્યું કે વુડ્સ તેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ચારે તરફ રમાતી કેટલીક ગોલ્ફ ટૂર્નામેન્ટોમાં સંકેતસ્થાનોએ માટે બોલાવતો અને તે માટે તથા વિમાની સફર માટે નાણા ચૂકવતો. સિવિક-ડૅનિયલ્સે કહ્યું કે વુડ્સે તેને તેની પૉર્ન કારકિર્દી છોડી દેવા કહ્યું હતું, કારણ કે તેના વીડિયો તેને પરેશાન કરતા હતા. સિવિક-ડૅનિયલ્સે કહ્યું કે તે વુડ્સ દ્વારા બે વખત ગર્ભવતી બની હતી, જેમાં પ્રથમ વખત કસુવાવડ થઈ હતી અને બીજી વખત ગર્ભપાત કરાવવો પડ્યો હતો. સિવિક-ડૅનિયલ્સે છૂટાછેડા મેળવી આપનાર મશહૂર વકીલ ગ્લોરિયા ઑલરેડ દ્વારા વુડ્સ વિરુદ્ધ કાનૂની મુકદ્દમો કર્યો હતો. 

એ જ રીતે ઑર્લેન્ડોની વેઇટ્રેસ મિન્ડી લૉટનનો પણ ઇન્ટર્વ્યૂ કરવામાં આવ્યો હતો; તેણે દાવો કર્યો કે તે અને વુડ્સ ઘણીવાર જાતીય સંબંધો માટે મળતાં હતાં. તેઓ સામાન્ય રીતે તેના ઘેર ખાનગી કક્ષમાં મળતાં, પરંતુ ક્યારેક અન્ય સ્થાનો ઉપર કેટલાંક મહિનાઓ સુધી મળતાં રહ્યાં. લૉટનની માની સૂચનાના આધારે, તેમના મળવા માટેના સંકેતસ્થાનોમાંના એક પર દેખીતી રીતે નજર રાખવામાં આવી હતી અને તેની તસવીરો પણ લેવામાં આવી હતી, અને આ માહિતી નેશનલ ઈન્ક્વાયરર સુધી પહોંચી હતી. કાર્યક્રમ અનુસાર એ ચોપાનિયાએ પછી વુડ્સની મૅનેજમેન્ટ ટીમનો સંપર્ક સાધ્યો હતો, જેના પરિણામે આ પ્રેમ-પ્રકરણને છાંકી દેવા માટે એક વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી, જેના અંતર્ગત એક ફિટનેસ મૅગેઝિનના મુખપૃષ્ઠ પર વુડ્સ તેના બદલામાં પોતાની તસવીર આપે તથા તેની દિનચર્યાની વિગતોનો લેખ છપાય તેવો સોદો નક્કી થયો. આ ફિટનેસ મૅગેઝિન અને નેશનલ ઇન્ક્વાયરર એક જ પ્રકાશન જૂથનો હિસ્સો હતાં. આ કાર્યક્રમમાં લાસ વૅગાસની એક મૅડમ સાથેના ઇન્ટર્વ્યૂ પણ રજૂ કરવામાં આવ્યો. તેણે જણાવ્યું હતું કે વુડ્સે અનેક પ્રસંગોએ તેની એજન્સીમાંથી ઊંચી કિંમતોવાળી વેશ્યાઓને રોકી હતી, જેમને વુડ્સના ખર્ચે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ચારે તરફ રમાતી ગોલ્ફ ટૂર્નામેન્ટોના સ્થળ ઉપર અથવા લાસ વેગાસમાં બોલાવવામાં આવતી હતી, એ સ્ત્રીઓને ટૂર્નામેન્ટના સ્થળે જોડાવા માટે વુડ્સ વિમાનભાડું પણ ચૂકવતો. કાર્યક્રમે એ પણ જણાવ્યું છે કે વુડ્સ એલિન નૉર્ડગ્રેનને પરણ્યો તે પહેલાં, તેને પૉર્ન સ્ટાર ડેવિન જેમ્સથી સંભવતઃ એક પુત્ર થયો હતો. એ છોકરાનો ફોટો પણ તેમાં બતાવવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;''ટાઇગર વુડ્સઃ ધ રાઇઝ ઍન્ડ ફૉલ (Tiger Woods: The Rise and Fall)'' , ચૅનલ 4, બ્રિટિશ ટેલિવિઝન કાર્યક્રમ, જૂન 2010; સહેજ અદ્યતન આવૃત્તિ સીબીસી(CBC) ટેલિવિઝન પર ''ધ પૅશનટ આઈ (The Passionate Eye)'' , સપ્ટેમ્બર 2010&lt;/ref&gt;

===અન્ય===
1997 GQ પ્રોફાઈલમાં વુડ્સે કેટલાક વ્યાયામવીરોના જાતીય આકર્ષણ અંગે અનુમાન કર્યું હતું: &quot;હું એ સમજી નથી શકતો,&quot; ટાઇગર વુડ્સ લિમો ડ્રાઇવર, વિન્સેન્ટને પૂછે છે, &quot;કે શા માટે ઘણી બધી સુંદર દેખાતી સ્ત્રીઓ બેઝબૉલ અને બાસ્કેટબૉલની આસપાસ ભટકતી રહે છે. શું તેનું કારણ એ છે કે, તને ખબર છે, લોકો હંમેશાં કહેતાં હોય છે તે, જેમ કે, કાળા પુરુષો મોટું ખિસ્સું ધરાવતા હોય છે?&quot;.&lt;ref&gt;http://www.gq.com/sports/profiles/199704/tiger-woods-profile {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808094301/http://www.gq.com/sports/profiles/199704/tiger-woods-profile |date=ઑગસ્ટ 8, 2011 }} GQ The Man. આમીન. ચાર્લ્સ પી. પિઅર્સ દ્વારા એપ્રિલ 1997&lt;/ref&gt;

15મી ડિસેમ્બર 2009ના, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સે''  જણાવ્યું હતું કે ઍન્થૉની ગાલિયા નામનો એક કૅનેડિયન સ્પોર્ટ્સ ડૉક્ટર, જેણે પહેલાં વુડ્સની સારવાર કરી હતી તેની રમતવીરોને ડ્રગ ઍક્ટોવેજિન અને માનવ વૃદ્ધિ હૉર્મોન્સ પૂરા પાડવાના આરોપ માટે ફેડરલ બ્યુરો ઑફ ઇન્વેસ્ટિગેશન દ્વારા પૂછપરછ કરવામાં આવી રહી હતી.&lt;ref name=&quot;Doctor&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/12/15/sports/15doctor.html?pagewanted=1&amp;_r=1&amp;sq=tiger%20woods&amp;st=cse&amp;scp=2|title=Doctor Who Treated Top Athletes Is Subject of Doping Inquiry|author=Van Natta, Jr., Don|author2=Schmidt, Michael S.|author3=Austen, Ian|date=December 15, 2009|newspaper=The New York Times|access-date=December 15, 2009}}&lt;/ref&gt; એ જ લેખ અનુસાર, ગાલિયા ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ 2009માં ઓછામાં ઓછી ચાર વખત વુડ્સને તેના ઑર્લેન્ડના ઘેર વિશિષ્ટ બ્લડ-સ્પિનિંગ ટૅકનિક આપવા માટે મળ્યો હતો, અને વુડ્સે પણ એ ચિકિત્સાને સારી પ્રતિક્રિયા આપી હતી.

વુડ્સે કહ્યું છે કે તે &quot;[[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ ધર્મ]]માં માને છે... તેનાં બધાં પાસાંને નહીં, પરંતુ મોટા ભાગનાને.&quot;&lt;ref name=&quot;Buddhism&quot;&gt;{{cite web |title=Gandhi and Tiger Woods|author=Wright, Robert|date = July 24, 2000|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|url=http://www.slate.com/id/86898/|access-date=August 13, 2007}}&lt;/ref&gt; તેના 19 ફેબ્રુઆરી 2010ના જાહેર ક્ષમાયાચના નિવેદનમાં, વુડ્સે કહ્યું હતું કે તે બૌદ્ધ તરીકે ઉછર્યો છે અને તાજેતરનાં વર્ષો સુધી તેનું પાલન કર્યું છે.  પછી તેણે કહ્યું કે તે પોતાની જિંદગીમાં પરિવર્તન લાવવામાં મદદરૂપ થાય તે માટે બૌદ્ધ ધર્મ પ્રત્યે પાછો ફરશે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nbcsports.msnbc.com/id/35495225/ |title=Tiger turns to Buddhism to turn life around |author=Associate Press |date=February 20, 2010 |work=NBC Sports |publisher=NBC Universal |access-date=February 20, 2010 |archive-date=ડિસેમ્બર 19, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101219073044/http://nbcsports.msnbc.com/id/35495225/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

જ્યારે વુડ્સ 2000માં ટૂર્નામેન્ટ માટે થાઈલૅન્ડ આવ્યો ત્યારે થાઈ સત્તાવાળાઓએ, વુડ્સની માતા થાઈ હતી એ નાતે, વુડ્સને શાહી સાજ-સજ્જા અર્પણ કરવાનો અને ત્યાં સુધી કે તેને થાઈ-નાગરિકતા અર્પણ કરવાનો પણ પ્રયત્ન કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bangkokpost.com/leisure/leisurescoop/8897/a-thai-in-every-other-sense |title=A Thai in every other sense |work=[[Bangkok Post]] |author=Kongrut, Anchalee |date=December 29, 2008 |access-date=December 17, 2009 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
જો કે વુડ્સે કહ્યું હતું કે આવું શાહી અર્પણ તેના પરિવારને &quot;બહુ મોટું સન્માન (અને) ઘણા ગર્વની વાત છે,&quot; તેણે સ્પષ્ટરૂપે એ અનુરોધનો અસ્વીકાર કર-જટિલતાને કારણે કર્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.texnews.com/tiger/conquers020797.html|year=1997|access-date=April 23, 2010|title=Tiger Woods conquers Thailand, his second home|publisher=TexNews.com|last=Huckshorn|first=Kristin|archive-date=જૂન 14, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614100433/http://www.texnews.com/tiger/conquers020797.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સને એક ભત્રીજી હતી, જેનું નામ હતું ચેયેન્ની વુડ્સ, જે 2009 મુજબ, વેક ફોરેસ્ટ યુનિવર્સિટી ખાતે અવૈતનિક ગોલ્ફર હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/06/25/sports/golf/25cheyenne.html?_r=1|title=Following a Famous Uncle and Also Her Ambition |access-date=July 5, 2009|date=June 24, 2009|work=The New York Times|author=Crouse, Karen}}&lt;/ref&gt;

વુડ્સ અને પૂર્વ પત્ની 155-ફુટ (47 મીટર) યૉટ (ક્રીડા નૌકા) ધરાવતાં હતાં, જેનું નામ હતું ''પ્રાઇવસી'' , એ ફ્લોરિડામાં લંગર નાખીને પડી રહેતી. 20 મિલિયન ડૉલરના, એ {{convert|6500|sqft}} વાહનમાં માસ્ટર સ્યૂટ, છ સ્ટેટરૂમ, એક થિએટર, જિમ અને જાકુઝી તથા 21 માણસો સૂઈ શકે તેટલી વ્યવસ્થા હતી. તેનું રજિસ્ટ્રેશન કૅયમૅન આઇલૅન્ડ્સ ખાતે થયું હતું, એ બોટ વુડ્સ માટે ક્રિસ્ટેનસેન શિપયાર્ડ્સ દ્વારા બાંધવામાં આવી હતી, જે વૅન્કુવર, વૉશિંગ્ટન સ્થિત વૈભવશાળી યૉટ બિલ્ડર છે.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Yu|first=Hui-yong|title=Tiger Woods, Amway's Devos Make Seattle a Yacht Hub (Correct)|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=ay9i_tNnB8Os|publisher=Bloomberg L.P.|access-date=June 8, 2010|date=April 28, 2006}}&lt;/ref&gt; વુડ્સ ક્યારેક સમુદ્ર કિનારે આવેલાં ગોલ્ફ મેદાનો ખાતે ટૂર્નામેન્ટ રમે ત્યારે તેની આ નૌકા ઉપર રોકાય છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title= Tiger Woods sails away leaving golf all at sea |author=Reason, Mark|newspaper=The Daily Telegraph|date= December 12, 2009|url= http://www.telegraph.co.uk/sport/golf/tigerwoods/6798432/Tiger-Woods-sails-away-leaving-golf-all-at-sea.html|access-date=December 17, 2009|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title= Tiger Woods's Boat, Privacy, Attracts Plenty of Onlookers|author=Kilgannon, Corey|newspaper=The New York Times|date=June 18, 2006|url=http://www.nytimes.com/2006/06/18/nyregion/18yacht.html|access-date=December 17, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Shhhhh...|author=Kavin, Kim|newspaper=Power &amp; Motoryacht|date=November 2004|url=http://www.powerandmotoryacht.com/megayachts/tiger-woods-yacht-christensen-155/|access-date=December 17, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 23, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101223151240/http://powerandmotoryacht.com/megayachts/tiger-woods-yacht-christensen-155/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ઑક્ટોબર 2010માં, વુડ્સ જ્યુપિટર ટાપુ પર 4-હોલ ગોલ્ફ મેદાન સહિતના 30 મિલિયન પાઉન્ડના ખર્ચે બંધાયેલા નવા ઘરમાં રહેવા ગયો.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1324971/Tiger-Woods-new-50m-bachelor-pad---look-got.html |title=As Tiger Woods completes his £30m new home Elin reminds him what he HASN'T got |publisher=[[Daily Mail]] |access-date=October 30, 2010 |date=October 29, 2010 |location=London}}&lt;/ref&gt;

==આ પણ જોશો==
{{Portal box|Biography|Golf|United States}}
*કૅરિયર ગ્રાન્ડ સ્લૅમ ચૅમ્પિયનો
*સૌથી વધુ યુરોપિયન ટૂર વિજયો મેળવનાર ગોલ્ફરો
*સૌથી વધુ PGA ટૂર વિજયો મેળવનાર ગોલ્ફરોની યાદી
*પુરુષોની મુખ્ય ચૅમ્પિયનશિપો જીતનારા ગોલ્ફરોની યાદી
*વિશ્વના પ્રથમ ક્રમાંકના પુરુષ ગોલ્ફરોની યાદી
*સૌથી લાંબી PGA ટૂર વિજય શૃંખલા
*એક વર્ષમાં સૌથી વધુ PGA ટૂર વિજયો મેળવાર
*એક PGA  ટૂર ઇવેન્ટમાં સૌથી વધુ વિજયો મેળવનાર

==સંદર્ભો==
{{Reflist|colwidth=30em}}

==વધુ વાંચન==
*{{Cite book|last=Andrisani|first=John|title=The Tiger Woods Way: An Analysis of Tiger Woods' Power-Swing Technique|publisher=[[Three Rivers Press]]|location=New York|year=1997|isbn = 0-609-80139-2|oclc=55124056|ref=harv|postscript=&lt;!--None--&gt;}}
*{{Cite book|last=Clary|first=Jack|title=Tiger Woods|publisher=Tiger Books International|location=Twickenham, England|year=1997|isbn=9781855019546|oclc=40859379|ref=harv|postscript=&lt;!--None--&gt;}}
*{{Cite book|last= Feinstein|first=John|authorlink= John Feinstein|title = The Majors: In Pursuit of Golf's Holy Grail|publisher=[[Little, Brown]]|location=Boston|year=1999|isbn=9780316279710|oclc=40602886|ref= harv|postscript= &lt;!--None--&gt;}}
*{{Cite book |title= Tiger Woods: A Biography|last= Londino|first= Lawrence J.|year= 2006|publisher=[[Greenwood Press]]|location= Westport, Conn|isbn= 9780313331213|oclc=61109403 |ref= harv |postscript= &lt;!--None--&gt;}}
*{{Cite book |last =Rosaforte|first=Tim|title = Raising the Bar: The Championship Years of Tiger Woods|publisher=[[Thomas Dunne Books]]|location=New York|year = 2000|isbn=9780312272128|oclc=45248211 |ref =harv |postscript =&lt;!--None--&gt;}}
*{{Cite book |title= Training a Tiger: A Father's Guide to Raising a Winner in Both Golf and Life|last1= Woods|first1= Earl|authorlink1= Earl Woods|last2= McDaniel|first2=Pete|year= 1997|publisher=[[HarperCollins Publishers]]|location= New York|isbn= 9780062701787|oclc=35925055 |ref= harv |postscript= &lt;!--None--&gt;}}
*{{Cite book |title= How I Play Golf|last= Woods|first= Tiger|year= 2001|publisher=[[Warner Books]]|location= New York|isbn= 9780446529310|oclc= 46992172 |ref= harv |postscript= &lt;!--None--&gt;}}

==બાહ્ય લિંક્સ==
{{Sister project links|wikt=no|b=no|q=Tiger Woods|s=no|commons=Category:Tiger Woods|n=Tiger Woods|v=no}}
*[http://www.tigerwoods.com/ ટાઇગર વુડ્સ] સત્તાવાર સાઇટ
*PGA ટૂરની સત્તાવાર સાઈટ પર [http://www.pgatour.com/players/00/87/93/ ટાઇગર વુડ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301014650/http://www.pgatour.com/players/00/87/93/ |date=માર્ચ 1, 2011 }}નો પ્રોફાઇલ
*[http://www.twfound.org/ ટાઇગર વુડ્સ ફાઉન્ડેશન]
*[http://www.twlc.org/ ટાઇગર વુડ્સ લર્નિંગ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001211115200/http://www.twlc.org/ |date=ડિસેમ્બર 11, 2000 }}
*{{IMDB name|id=0971329|name=Tiger Woods}}
*{{worldcat subject|id=lccn-n95-39225}}
*ઓફિશિયલ વર્લ્ડ ગોલ્ફ રેન્કિંગ સાઈટ પર [http://www.officialworldgolfranking.com/players/bio.sps?ID=5321 ટાઇગર વુડ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515131638/http://www.officialworldgolfranking.com/players/bio.sps?ID=5321 |date=મે 15, 2011 }}
*[http://www.mreplay.com/search_result.php?search_id=tiger+woods&amp;search_typ=search_videos mReplay પર ટાઇગર વુડ્સના વીડિયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115141406/http://www.mreplay.com/search_result.php?search_id=tiger%20woods&amp;search_typ=search_videos |date=જાન્યુઆરી 15, 2008 }}
*[http://videos.espn.com/golf/tiger-woods.htm ESPN વીડિયો સંગ્રહ પર ટાઇગર વુડ્સ વીડિયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205233453/http://videos.espn.com/golf/tiger-woods.htm |date=ડિસેમ્બર 5, 2008 }}
*[http://multimedia.foxsports.com/golf/tiger-woods.htm FoxSports વીડિયો આર્કાઇવ પર ટાઇગર વુડ્સ વીડિયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104701/http://multimedia.foxsports.com/golf/tiger-woods.htm |date=ફેબ્રુઆરી 20, 2012 }}
{{Tiger Woods}}
{{navboxes|title=Tiger Woods in the [[Men's major golf championships|major championships]]
|list1=
{{The Masters champions}}
{{U.S. Open champions}}
{{The Open champions}}
{{PGA Champions}}
{{Male golfers who have won 2 or more Major Championships in one year}}
{{Men’s Career Grand Slam Champion golfers}}
}}
{{navboxes|title=Tiger Woods [[List of career achievements by Tiger Woods#Awards|awards and achievements]]
|list1=
{{Golf world number ones (men)}}
{{PGA Tour Rookie of the Year}}
{{PGA Players of the Year}}
{{APAthleteOTY}}
{{SI Sportsman of the Year}}
{{Laureus World Sportsman of the Year}}
{{FedEx Cup Playoffs}}
}}
{{navboxes|title=Tiger Woods in the [[Ryder Cup]]
|list1=
{{1997 United States Ryder Cup team}}
{{1999 United States Ryder Cup team}}
{{2002 United States Ryder Cup team}}
{{2004 United States Ryder Cup team}}
{{2006 United States Ryder Cup team}}
{{2010 United States Ryder Cup team}}
}}
{{navboxes|title=Tiger Woods in the [[Presidents Cup]]
|list1=
{{1998 United States Presidents Cup team}}
{{2000 United States Presidents Cup team}}
{{2003 United States Presidents Cup team}}
{{2005 United States Presidents Cup team}}
{{2007 United States Presidents Cup team}}
{{2009 United States Presidents Cup team}}
}}
{{World Golf Championships winners}}
{{Use mdy dates|date=August 2010}}

{{Persondata
|NAME=Woods, Tiger
|ALTERNATIVE NAMES=Woods, Eldrick Tont
|SHORT DESCRIPTION=Professional golfer
|DATE OF BIRTH=December 30, 1975
|PLACE OF BIRTH=[[Cypress, California]], United States
|DATE OF DEATH =
|PLACE OF DEATH =
}}
{{DEFAULTSORT:Woods, Tiger}}
[[Category:આફ્રિકન અમેરિકી ગોલ્ફરો]]
[[Category:અમેરિકી બૌદ્ધ લોકો]]
[[Category:જીવિત લોકો]]
[[શ્રેણી:૧૯૭૫માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]]</text>
      <sha1>f0y0zbyo9axzq29x8lg4icyd8veidpb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>એસ.ડી. બર્મન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31632</id>
    <revision>
      <id>901028</id>
      <parentid>882653</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T20:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44837" sha1="24wvqq3xlidxe8okt57wruivtbnw7x7" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{infobox person/Wikidata
 | fetchwikidata = ALL
 | onlysourced = no
}}
'''સચિન દેવ બર્મન'''  ([[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]: শচীন দেব বর্মন}}; ૧ ઓક્ટોબર ૧૯૦૬ - ૩૧ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫) કે જેઓ '''બર્મન દા''', '''કુમાર સચિન્દ્ર દેવ બર્મન, સચિન કર્તા કે એસ. ડી. બર્મન'''ના નામે પણ જાણીતા છે તેઓ હિન્દી સિનેમાના એક સૌથી પ્રસિદ્ધ સંગીતકારોમાંથી એક અને [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] ગાયક અને સંગીતકાર હતાં. તેમના પુત્ર [[રાહુલ દેવ બર્મન|રાહુલ દેવ બર્મને]] પણ બોલીવુડમાં સંગીત નિર્દેશક તરીકે સફળતા મેળવી હતી. એસ ડી બર્મને ૧૦૦ જેટલા ફિલ્મો માટે સંગીત પ્રદાન કર્યું છે, જેમાં બંગાળી ફિલ્મો પણ સમાવિષ્ટ છે.

એસ. ડી. બર્મનની રચનાઓ મોટા ભાગે [[લતા મંગેશકર|લતા મંગેશકર]], મહમદ રફી, ગીતા દત્ત, મન્ના ડે, કિશોર કુમાર, [[આશા ભોંસલે]] અને શમશાદ બેગમ દ્વારા ગાવામાં આવ્યા હતા. [[મુકેશ]] અને તલત મહેમુદે પણ તેમના રચેલા ગીતો ગાયા હતા. તેમણે પોતે ૨૦ જેટલી ફિલ્મો (બંગાળી ફિલ્મો પણ સમાવિષ્ટ છે)ના ગીતો ગાયા છે, અને તે ફિલ્મો માટે સંગીત રચ્યું છે, જોકે તે દર વખતે આ ફિલ્મોના સંગીત નિર્દેશક હોય તેમ ન હતું.

==જીવનકથા==
===પ્રારંભિક જીવન===
એસ. ડી. બર્મનનો જન્મ ૧ ઓક્ટોબર ૧૯૦૬માં બ્રિટીશ ભારતના કોમીલ્લામાં થયો હતો, જે હાલ [[બાંગ્લાદેશ]]માં આવેલું છે, તે [[મણિપુર]]ની રાજકુમારી, રાજકુમારી નિર્મલા દેવી અને [[ત્રિપુરા]]ના રાજા ઇશાનચંદ્ર દેવ બર્મનના બીજા પુત્ર નવાદ્વીપચંદ્રા દેવ બર્મનના પુત્ર હતા, (રે. ૧૮૪૯-૧૮૬૨). સચિન તેમના પાંચ ભાઈઓમાં સૌથી નાના હતા, તેમને કુલ 9 ભાઈ બહેનો હતા. 

તેમણે કોલકાતા વિદ્યાપીઠ&lt;ref name=&quot;gen&quot;&gt;[http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/ips/t/tripura.html ક્લીવઆઇલેન્ડ વિદ્યાપીઠ ખાતે ત્રિપુરા વંશાવળી]&lt;/ref&gt;માંથી બી.એ. (B.A.) કર્યું હતું. તેમણે ૧૯૨૫ થી ૧૯૩૦ સુધીમાં તેમની પ્રારંભિક સંગીત શિક્ષણની તાલીમ જાણીતા સંગીતકાર કે.સી.ડે દ્વારા લીધી હતી, ત્યારબાદ ૧૯૩૨માં ભીષ્મદેવ ચટ્ટોપાધ્યાય, કે જે તેમનાથી ત્રણ વર્ષ મોટા હતા, તેમની હેઠળ તાલીમ પ્રાપ્ત કરી હતી. ત્યારબાદ તેમને સારંગી વાદક કહીફા બાદલ ખાન અને ઉસ્તાદ અલ્લાઉદ્દી ખાન&lt;ref name=&quot;ref&quot;&gt;&lt;/ref&gt;થી પણ તાલીમ મેળવી. જોકે તે કે.સી.ડે, ઉસ્તાદ બાદલ ખાન અને અલ્લાઉદ્દી ખાનને [[અગરતલા]]માં મળ્યા હતા. અગરતલામાં આવેલા તેમના પારિવારિક કોમીલ્લા ઘરમાં તેમણે જાણીતા પુરસ્કૃત બંગાળી કવિ કાઝી નઝરૂલ ઇસ્લામ સાથે પણ થોડો સમય પસાર કર્યો હતો.

===૧૯૩૦નો દસકો===
તેમણે ૧૯૩૨માં કોલકાતા રેડિયો સ્ટેશન પર રેડિયો ગાયક તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું, જ્યાં તેમનું પ્રારંભિક સંગીત બંગાળી લોક સંગીતને આધારીત હતું,  અને જલ્દી જ તેમણે હળવું શાસ્ત્રીય સંગીત અને લોક સંગીત માટે પ્રતિષ્ઠા મેળવી,  માટે જ તેમની ફિલ્મોની રચનાઓમાં પણ તેમની બંગાળી લોકધૂનના વિશાળ ભંડાર, બાંગ્લાદેશની ભટીઅલી, સારી અને ઘમાવી લોક પરંપરાઓની છાપ હંમેશા જોવા મળે છે. આ જ વર્ષે, હિન્દુસ્તાન રેકોર્ડ માટે 78 rpm (આરપીએમ) પર તેમનો પ્રથમ રેકોર્ડ બહાર પડ્યો (હિન્દુસ્તાન મ્યુઝિકલ પ્રોડક્ટ), જેની એક તરફ  અર્ધ શાસ્ત્રીય ખમાજ, ''ઇ પાથેરી આજ ઇસો પ્રિયો''  અને બીજી તરફ વિરુદ્ધ બાજુએ લોક સંગીત ''દકલે કોકિલ રોજ બિહાને'' ને રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યું હતું&lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-2055482,prtpage-1.cms સોલ કમ્પોઝર...] ''ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા'' , ૧ ઓક્ટોબર 2006.&lt;/ref&gt;.
તે પછીના દાયકામાં એક ગાયક તરીકે તે ટોચ પર પહોંચી ચૂક્યા હતા, અને [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] ભાષામાં તેમણે ૧૩૧થી વધુ ગીતો, હિમાંગસુ દત્ત, આરસી બોરલ, નાઝરુલ ઇસ્લામ અને શૈલેષ દાસ ગુપ્તા જેવા સંગીતકારો માટે ગાયા હતા&lt;ref name=&quot;karta&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

૧૯૩૪માં, તેમણે અલ્હાબાદ વિદ્યાપીઠના આમંત્રણથી અખિલ ભારતીય સંગીત સંમેલનમાં ભાગ લીધો, જ્યાં તેમણે બંગાળી ઠુમરી પ્રેક્ષકો સામે રજૂ કરી, આ સંમેલનમાં પ્રેક્ષક તરીકે વિજયા લક્ષ્મી પંડિત જેવા જાણીતા વ્યક્તિઓ અને અદ્વિતીય તેવા કીરાના ઘરાનાના અબ્દુલ કરીમ ખાન પણ હાજર રહ્યા હતા. પછીના વર્ષે તેમને [[કોલકાતા]]માં બંગાળી સંગીત સંમેલનમાં આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા, જેનું ઉદ્ધાટન [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર|રવિન્દ્રનાથ ટાગોરે]] કર્યું હતું, આ સંમેલનમાં તેમણે ફરીથી ઠુમરી ગાયું, અને તેમને સુવર્ણ પદકથી પુરસ્કૃત કરવામાં આવ્યા&lt;ref name=&quot;karta&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.sdburman.net/sachin_karta.html |title=સચિન કાર્તા |access-date=2011-04-19 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721001307/http://www.sdburman.net/sachin_karta.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

૧૯૩૭માં [[કોલકાતા|કોલકાતા]]ના બાલીગંજ સાઉથ પાર્કમાં તેમણે એક ઘર બનાવ્યું, અલ્હાબાદની અખિલ ભારતીય સંગીત સંમેલનમાં તે [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર|રવિન્દ્રનાથ ટાગોર]]ના શાંતિનિકેતનની એક વિદ્યાર્થી મીરા દાસગુપ્તા ()ને મળ્યા, જેણી [[ઢાકા|ઢાકા]]ના ન્યાયાધીશ રાયબહાદુર કમલનાથ દાસગુપ્તાની પૌત્રી હતી, મીરા ત્યારબાદ તેમની વિદ્યાર્થી બની અને તેઓએ ૧૦ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૮ના રોજ કોલકાતામાં લગ્ન કરી લીધા&lt;ref&gt;[http://www.hindu.com/2007/10/17/stories/2007101753250500.htm  એસ.ડી. બર્મનની પત્નીની મૃત્યુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017210403/http://hindu.com/2007/10/17/stories/2007101753250500.htm |date=2007-10-17 }} ''ધ હિન્દુ'' , ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૭.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.musicindiaonline.com/n/i/top_stories/2396/ એસ.ડી. બર્મનની પત્ની મીરાની મૃત્યુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815130639/http://www.musicindiaonline.com/n/i/top_stories/2396/ |date=2009-08-15 }} ‘મ્યુઝિક ઇન્ડિયા ઓનલાઇન’.&lt;/ref&gt;, જોકે તેમના લગ્ન રાજકુંટુંબના ના થવાથી, રાજકુંટુંબના બધા તેમની પર ક્રોધે ભરાયા, ત્યારબાદના તેમના પરિવાર સાથે તેમના સંબંધો ખરાબ રહ્યા, તેમણે તેમનો વારસો ગુમાવો પડ્યો.&lt;ref&gt;[http://www.telegraphindia.com/1050224/asp/northeast/story_4415412.asp હાઉ ત્રિપુરા લોસ્ટ એન આઇકોન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526002816/http://www.telegraphindia.com/1050224/asp/northeast/story_4415412.asp |date=2011-05-26 }} ''ટેલિગ્રાફ'' , ૨૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૫.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tripurainfo.com/opinion/feature/panna1502075.htm ''સચિન કર્તા''  પન્નાલાલ રોય દ્વારા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118044014/http://www.tripurainfo.com/opinion/feature/panna1502075.htm |date=2010-11-18 }} ''tripurainfo.com'' .&lt;/ref&gt; તેમને એક માત્ર પુત્ર [[રાહુલ દેવ બર્મન]]નો જન્મ ૧૯૩૯માં થયો, ત્યારબાદ મીરા દેવી અને રાહુલે એસ.ડી.બર્મનની કેટલીક સંગીત રચનાઓમાં ભાગ લીધો હતો.&lt;ref&gt;[http://www.themusicmagazine.com/sdburmantrib.html બોન્ધુ રંગીલા રે -- એસ. ડી. બર્મનને એક શ્રદ્ધાંજલિ] ''થીમ્યુઝિક સામાયિક'' , ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૦૨.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/entertai/2002/nov/30dinesh.htm ધ મીનીમિલીસ્ટીક મેલેડી ઓફ સચિન દેવ બર્મન - જીવનચરિત્ર] ''Rediff.com'' .&lt;/ref&gt; એસ ડી બર્મને [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]] ફિલ્મ ''સેલીમા''  (૧૯૩૪)માં એક ગાયક તરીકેની ભૂમિકા પણ ભજવી હતી અને ઘીરેન ગાંગુલીની ફિલ્મ ''બોડરોહી''  (૧૯૩૫)માં પણ તેમણે ભૂમિકા ભજવી હતી.&lt;ref name=&quot;ref&quot;&gt;[http://www.filmreference.com/Writers-and-Production-Artists-Bo-Ce/Burman-S-D.html એસડી બર્મન] &quot;filmreference.com&quot;.&lt;/ref&gt;


''સતી ત્રિથા''  અને ''જનની''  જેવા બંગાળી નાટકોમાં એક સંગીતકાર તરીકે તેમણે શરૂઆત કરી, 1937માં ''રાજગી''  તેમની પ્રથમ ફિલ્મ હતી, જ્યારે તેમની બીજી ફિલ્મ ''રાજકુમારેર નીરબાશન'' ને ખૂબ જ સફળતા પ્રાપ્ત થઇ અને ત્યાર બાદ તેમણે પાછી ફરવાની જરૂર ના પડી. તેમણે ''જીવન સંગીની'' , ''પ્રતિશોધ''  (૧૯૪૧), ''અભોયેર બિયા''  (૧૯૪૨), અને ''ચદ્દોબેશી''  (૧૯૪૪) જેવી સફળ બંગાળી ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું છે, ૧૯૪૪માં મુંબઇ આવ્યા બાદ પણ તેમણે બંગાળી સિનેમામાં સંગીત આપવાનું ચાલુ રાખ્યું, અને તેમણે તેમની સંગીત કારકીર્દીની બીજી પાળી પણ ત્યાંથી શરૂ કરી, તેમણે કુલ ૧૭ બંગાળી ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું છે&lt;ref name=&quot;karta&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 

''યહુદી કી લડકી''  (૧૯૩૩)થી તેમણે ગાયક તરીકે ફિલ્મોમાં પદાર્પણ કર્યું પણ તે ગીતને છોડી દેવામાં આવ્યું અને તે ગીતને ફરીથી પહાહી સન્યાલ દ્વારા ગાવામાં આવ્યું. આખરે, ''સાંજહેર પીડીમ''  (૧૯૩૫)નામની ફિલ્મ, ગાયક તરીકે તેમની પ્રથમ ફિલ્મ બની.

===૧૯૪૦નો દાયકો===

તે ફિલ્મીસ્તાનના સાસાઘર મુખર્જીની વિનંતીથી બોમ્બે આવ્યા, જેમણે તેમની અશોક કુમારને રજૂ કરતી ફિલ્મ ''શિકારી''  (૧૯૪૬) અને ''આઠ દિન'' &lt;ref&gt;[http://www.downmelodylane.com/sdburman.html એસડી બર્મન] ''www.downmelodylane.com'' .&lt;/ref&gt;માં કામ કરવા માટે કહ્યું હતું, પણ તેમની પ્રથમ મુખ્ય ફિલ્મ ત્યારબાદના વર્ષમાં આવેલી ''દો ભાઈ''  (૧૯૪૭) રહી હતી. ગીતા દત્ત દ્વારા ગાવામાં આવેલું ગીત ''મેરા સુંદર સપના બીત ગયા'' 
તે તેણીની ફિલ્મ ઉદ્યોગની મોટી સફળતા હતી. ૧૯૪૯માં, ''શબનમ''  ફિલ્મસ્તાન તેમની પ્રથમ સૌથી મોટી સફળ ફિલ્મ હતી પણ તેમને શમશાદ બેગમ દ્વારા ગાવામાં આવેલું ''યે દુનિયા રૂપ કી ચોર''  આ ગીત તે વખતે ખૂબ જ લોકપ્રિય થયું હતું&lt;ref&gt;[http://www.upperstall.com/people/sd-burman એસડી બર્મન] ''Upperstall.com'' .&lt;/ref&gt;

===૧૯૫૦નો દાયકો===
બોમ્બના ભૌતિકવાદથી નિરાશ થઇ એસ ડી બર્મને અશોક કુમારને રજૂ કરતી ફિલ્મ ''મશાલ''  (૧૯૫૦)ને અઘૂરી છોડીને પહેલી ટ્રેન પકડીને કોલકાતા પાછા જવાનું વિચાર્યું હતું. નસીબજોગે, તેમને આમ ન કરવા સમજાવવામાં આવ્યા. 

૧૯૫૦માં [[દેવ આનંદ|દેવ આનંદ]]ની નવ કેતન નિર્માણની સાથે એસ ડી બર્મને જોડાણ કરીને સંગીતની રીતે સફળ રહેલી ફિલ્મો જેવી કે ''ટેક્સી ડ્રાઇવર''  (૧૯૫૪), ''મુનીમજી''  (૧૯૫૫), ''પેઇંગ ગેસ્ટ''  (૧૯૫૭), ''નૌ દો ગ્યારાહ''  (૧૯૫૭) અને ''કાલાપાની''  (૧૯૫૮) માટે સંગીત રચ્યું. મહોમ્મદ રફી અને કિશોક કુમાર દ્વારા ગાવામાં આવેલા ગીતો લોકપ્રિય બન્યા બર્મન દાએ [[દેવ આનંદ|દેવ આનંદ]]ની નિર્માણ કંપની નવકેતનની પ્રથમ ફિલ્મ ''અફસાર''  (૧૯૫૦) માટે સંગીત રચ્યું. તેમની બીજી ફિલ્મ ''બાજી''  (૧૯૫૧)ની સફળતાએ તેમને ઊંચાઇ પર પહોંચાડી દીધા અને બીજી રીતે તેનાથી [[દેવ આનંદ|દેવ આનંદ]] અને નવકેતન સાથે તેમનું લાંબુ જોડાણ પણ બંધાયું. બાજીનું ઝેજી સંગીતે ગીતા દત્ત નામની ગાયકની બીજી બાજુ છતી કરી જે પહેલા તેના ઉદાસ ગીતો અને [[ભજન|ભજનો]] માટે મુખ્યત્વે ઓળખાતી હતી. જ્યારે તેમની ફિલ્મનું દરેક ગીત સફળ રહેતું હતું, ત્યારે એક ગીતે એક ખાસ આકર્ષણ ઊભું કર્યું હતું અને તે ગીત હતું તદબીર સે બિગડી હુવી તકદીર, આ એક ગઝલ હતી જેને પાશ્ચાત્ય માદક ગીત ગાવામાં આવ્યું હતું.જાલનું હેમંત કુમાર દ્વારા ગવાયેલું ગીત 'યે રાતે યે ચાંદની' તેમનું હંમેશા માટેનું શ્રેષ્ઠ સંગીત બની ગયું છે.

તેમણે ગુરુ દત્તની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મો ''પ્યાસા''  (૧૯૫૭) અને ''કાગાઝ કે ફૂલ''  (૧૯૫૯)માટે પણ સંગીત લખ્યું હતું. ''દેવદાસ''  (૧૯૫૫)નો સાઉન્ડટ્રેક (ધ્વનિ) પણ તેમણે જ રચ્યો હતો. ''હાઉસ નં. 44''  (૧૯૫૫), ''ફનટૂસ''  (૧૯૫૬) અને ''સોલવા સાલ''  (૧૯૫૮) પણ એસ ડી બર્મનની અન્ય સફળ ફિલ્મો છે. ૧૯૫૯માં બિમલ રોયની ઉત્તમ રચના ''સુજાતા''  આવી, અને એસ ડી બર્મને તલત મમોદ દ્વારા ગવાયેલા ગીત જલચા હૈ જીસકે લિયે દ્વારા પોતાનો જાદુ સર્જ્યો.
જ્યારે ગુરુ દત્ત સામાન્યપણે રીતે ઓછા વજનવાળી ફિલ્મો જેવી કે ''બાઝી''  અને ''જાલ''  (૧૯૫૨)માં બનાવી ત્યારે ''સુનો ગજર ક્યા ગાયે''  કે ''દે ભી ચુકે હમ''  જેવી રચનાઓ સાથે બર્મને તેમની મનોસ્થિતિને રજૂ કરી અને જ્યારે ગુરુ દત્ત ''પ્યાસા''  અને ''કાગજ કે ફૂલ''  જેવી ઉદાસીન શ્રેષ્ઠ રચના બનાવી ત્યારે તેમણે ''જીન્હે નાઝ હૈ હિંદ''  અને ''વક્ત ને કિયા ક્યા હસી સીતમ''  જેવા ચોક્કસ લક્ષને સાંધે તેવા ગીતોની રચના કરી. ૨૦૦૪માં, ''પ્યાસા'' ના સાઉન્ડટ્રેકને ''સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ''  દ્વારા શ્રેષ્ઠ સંગીતવાળી ફિલ્મ તરીકે બ્રિટીશ ફિલ્મ સંસ્થાના સામાયિકે પસંદ કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Best Music in Film|author=Olivier Assayas|publisher=''[[Sight &amp; Sound]]''|date=September 2004|url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/filmmusic/detail.php?t=d&amp;q=6|access-date=2009-04-26|archive-date=2009-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090505210439/http://www.bfi.org.uk/sightandsound/filmmusic/detail.php?t=d&amp;q=6|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

૧૯૫૭માં, એસ ડી બર્મને [[લતા મંગેશકર|લતા મંગેશકર]]ની સાથે કામ કરવાનું છોડીને તેમની નાની બહેન [[આશા ભોંસલે|આશા ભોંસલે]]ને તેમની મુખ્ય મહિલા ગાયક તરીકે લીધી. એસ ડી બર્મન, કિશોર કુમાર, [[આશા ભોંસલે|આશા ભોંસલે]] અને ગીતકાર તરીકે મજરૂહ સુલ્તાનપુરીની ટીમ તેમના યુગલ ગીતો માટે ખૂબ જ લોકપ્રિય રહી. [[આશા ભોંસલે|આશા ભોંસલે]]ને એક પ્રતિષ્ઠિત ગાયિકા તરીકે તૈયાર કરવામાં ઓ.પી.નૈયર સાથે તેમનો પણ મોટો હાથ રહેલો છે, આશાએ રાહુલ દેવ બર્મન જોડે લગ્ન કરી તેમની પુત્રવધુ બની. 

૧૯૫૮માં, એસ ડી બર્મને કિશોર કુમારની પોતે નિર્મિત કરેલી ફિલ્મ ''ચલતી કા નામ ગાડી''  માટે સંગીત આપ્યું, અને તેમને તે વર્ષે સંગીત નિર્દેશક તરીકે સંગીત નાટક એકાદમી દ્વારા પુરસ્કૃત કરવામાં આવ્યા અને ત્યાર બાદ તે એક માત્ર તેવા સંગીત નિર્દેશક છે જેમને આ પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો છે&lt;ref&gt;[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&amp;amp;honours_films_musicdirection.html સંગીત નિર્દેશક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070816031002/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_films_musicdirection.html |date=2007-08-16 }} '' સંગીત નાટક એકાદમી એવાર્ડ''  અધિકૃત સૂચિ.&lt;/ref&gt;. 

===૧૯૬૦નો દાયકો===
તેમની કારકીર્દીની શરૂઆતમાં, તેમણે પોતાનો અવાજ ફિલ્મના અભિનેતા દ્વારા હોઠ હલાવીને ગવાય તે માટે નામંજૂરી આપી હતી&lt;ref name=&quot;karta&quot;&gt;&lt;/ref&gt;, જેના પરિણામે, પાછળથી તેમણે હિન્દી સિનેમામાં તેમના પતળા પણ શક્તિશાળી અવાજને ભાષ્ય રજૂ કરતા કવિના અવાજ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો, જેમ કે ''ઓરે માજી મેરા સાજન હૈ ઉસ પાર''  બંદિની (૧૯૬૩), ગાઇડ (૧૯૬૫)નું ''વહા કૌન હૈ તેરા''  અને છેલ્લે આરાધના (૧૯૬૯)&lt;ref&gt;[http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2006/07/28/stories/2006072801380100.htm અગરતાલા પેલેસ ઇઝ લીટ - સેન્ચ્યૂરી સેલિબ્રેશન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622171622/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2006/07/28/stories/2006072801380100.htm |date=2008-06-22 }} ''ધ હિન્દુ'' , ૨૮ જુલાઇ ૨૦૦૬.&lt;/ref&gt; ''સફલ હોગી તેરી આરાધના''  જેના માટે તેમને તે વર્ષે શ્રેષ્ઠ ગાયક તરીકે રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર પુરસ્કૃત કરવામાં આવ્યા. 

૧૯૬૦ના દાયકામાં તેમની ખરાબ તબિયતના કારણે તેમની કારકીર્દીમાં ઉતાર આવ્યો પણ પાછળથી તેમને અનેક સફળ ફિલ્મો આપી. ૧૯૬૧માં, એસ ડી બર્મન અને [[લતા મંગેશકર|લતા મંગેશકરે]] એકી સાથે આર ડી બર્મનના પ્રથમ ગીત ''છોટે નવાબ''  (૧૯૬૧) માટે રેકોર્ડીંગ કર્યું. ૧૯૬૨માં તેમણે તેમના મતભેદોની સાથે સમાધાન સાંધી ફરીથી કામ કરવાનું શરૂ કર્યું.

[[દેવ આનંદ|દેવ આનંદે]] એસ ડી બર્મનની ભાગીદારી હેઠળ નવકેતન બેનર હેઠળ ''બમ્બઇ કા બાબુ''  (૧૯૬૦), ''તેરે ઘર કે સામને''  (૧૯૬૩), ''તીન દેવીયા''  (૧૯૬૫), ''ગાઇડ''  (૧૯૬૫) અને ''જ્વેલ થીફ''  જેવી સફળ ફિલ્મો આપવાનું ચાલું રાખ્યું. ૧૯૬૩માં, ''મેરી સુરત તેરી આંખે''  માટે ગીત બનાવ્યું અને પુછોના કેસે મેને આ ગીત મન્ના ડે દ્વારા ગાવામાં આવ્યું. અહીર ભૈરવ રાગમાં આ ગીત હતું. આ ગીત કાઝી નઝરુલ ઇસ્લામેનું ગીત ''અરુનો-ક્રાંતિ કે જોગી જાના ભિખારી'' , જે ભૈરવી (પ્રભાત રાગ) પર ગવામાં આવ્યું હતું તેની આધારીત હતી{{Citation needed|date=June 2008}}. 

આ સમયની એસ ડી બર્મનની અન્ય સફળતાઓમાં ''બંદિની''  (૧૯૬૩) અને ''જીદ્દી''  (૧૯૬૪)નો સમાવેશ થાય છે. ''બંદિની'' માં, સમપૂર્ણ સિંગે (જેને ગુલઝાર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે) ગીતકાર તરીકે તેમની પ્રથમ ગીત &quot;મેરા ગોરા અંગ લાઇ લે, મોહ શ્યામ રંગ દઇ દે&quot;થી કરી હતી.  દેવ આનંદને રજૂ કરતી ''ગાઇડ''  (૧૯૬૫), તેમની આ સમયમાં કરેલું તેમનું શ્રેષ્ઠ કામ હતું. અને તેમના તમામ ગીતો સફળ રહ્યા હતા અને આ ફિલ્મ પણ સફળ રહી હતી, પણ તેમને આ ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશકની શ્રેણી માટે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર નહતો મળ્યો, જે બોલીવુડના ફિલ્મી પંડિતો માટે હંમેશા વિવાદનું કારણ રહ્યું હતું.

''આરાધના''  (૧૯૬૯)ને બોલીવુડના ઇતિહાસમાં સીમાસ્થંભ તરીકે ગણવામાં આવે છે આ ફિલ્મના સંગીતે, ગાયક કિશોર કુમાર, ગીતકાર [[આનંદ બક્ષી|આનંદ બક્સી]], અને ફિલ્મ નિર્માતા શક્તિ સમંત અને આર ડી બર્મન (સહ સંગીત નિર્દેશક)ની કારકીર્દીને આકાર આપ્યો.
મેરે સપનો કી રાની ગીત માટે સચિન દેવે, આર ડી ને માઉથ આર્ગન વગાડાવ્યું હતું{{Citation needed|date=June 2008}}.[[દેવ આનંદ|દેવ આનંદ]] અને એસ ડી બર્મને તેમની સંગીતમય ભાગીદારી ''પ્રેમ પૂજારી''  (૧૯૬૯) સુધી ચાલુ રાખી હતી.

એસ ડી બર્મન એક નિખાલસ અને સ્પષ્ટવક્તા હતા જેમને સ્વ અભિમાનની સખત પરખ હતી. તેમને નગમતા લોકો કે જેમની ક્ષમતા પર તેમને શક હોય (મુકેશ જેવા ગાયક)માટે તે ખુલ્લેઆમ બોલતા. પણ તેમને ધૂની પ્રતિભા તરીકે મોટે પાયે ઉદ્યોગમાં આદર આપવામાં આવતો હતો.

===૧૯૭૦નો દાયકો===
''તેરે મેરે સપને''  (૧૯૭૧), ''શર્મિલી''  (૧૯૭૧), ''અભિમાન''  (૧૯૭૩), ''પ્રેમ નગર''  (૧૯૭૪), ''સાજના''  (૧૯૭૪), ''ચૂપકે ચૂપકે''  (૧૯૭૫), અને ''મિલી''  (૧૯૭૫) અને શ્રેષ્ઠ ફિલ્મો આ સમયે આપી.

મિલી ફિલ્મનું ગીત ''બડી સુની સુની'' (જેને કિશોર કુમારે ગાયું હતું) નું રેકોર્ડિંગ કર્યા બાદ એસ ડી બર્મન કોમમાં જતા રહ્યા. ૩૧ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ના રોજ [[મુંબઈ|મુંબઇ]]) ખાતે તેમનું મૃત્યુ થયું.

૧ ઓક્ટોબર ૨૦૦૭ના રોજ, તેમની ૧૦૧મી વર્ષગાંઠના પ્રચાર અર્થે ભારતીય ટપાલ વિભાગે અગરતાલા, કે જ્યાં તેમના જીવન અને તેમના કાર્યનું પ્રદર્શન યોજવામાં આવ્યું હતું ત્યાં, તેમની આ સ્મારક ટપાલ ટીકિટ બહાર પાડી હતી, [[ત્રિપુરા|ત્રિપુરા]]ની રાજ્ય સરકારે પણ સંગીત માટે વાર્ષિક સચિન દેવ બર્મન સ્મારક પુરસ્કાર અંગે પુષ્ટિ કરી હતી&lt;ref&gt;[http://www.indiapost.gov.in/Stamps2007.html ૨૦૦૭ ટપાલો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110412001403/http://www.indiapost.gov.in/Stamps2007.html |date=2011-04-12 }} ''ભારતીય ટપાલ સેવા અધિકૃત વેબસાઇટ'' .&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.outlookindia.com/pti_news.asp?id=508198 સચિન દેવના જન્મદીનની વર્ષગાંઠ પર બહાર પાડેલી, છપાયેલી, ટપાલો] ''આઉટલુક'' , ૧ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮.&lt;/ref&gt;

==સાંસ્કૃતિક સંદર્ભો==
દક્ષિણ એશિયન વારસાના બ્રિટિશ ગાયક નજમા અખ્તરે, બર્મના કાર્યને, ''ફોરબિડન કીસ ધ મ્યુઝિક ઓફ એસ.ડી. બર્મન'' ના નામે શેનકી રેકોર્ડ સીડી દ્વારા રેકોર્ડ કરાવી હતી,આ આલ્બમમાં બર્મનના રચનાઓનીને સાંકળવામાં આવી છે.

ભારતના ક્રિકેટર [[સચિન તેંડુલકર|સચિન તેંડુલકર]]નું નામ સચિનના દાદા કે જે એસ. ડી. બર્મનના ઉત્કટ ચાહક હતો તેમણે સચિન બર્મનના નામ પરથી સચિન નામ પાડ્યું હતું.

સુદેશ ભોંસલે જે એક ગાયક અને મિમેક્રી કલાકાર છે વારંવાર વ્યંગ્યાત્મક રીતે તેમના નાકથી ઊંચી પીચ પર ગાવાની તેમની શૈલીને રજૂ કરે છે.

એસ. ડી. બર્મને તબલાના ઉસ્તાદ બ્રાજેન બિસ્વાસ સાથે તેમના બંગાળી ગીતો માટે જોડી બનાવી હતી.આ તાલો કે થેકાસને બ્રાજેન બાપુ દ્વારા આ ગીતો માટે રચવામાં આવ્યા હતા, અને વિશ્વમાં કોઇ પણ આ અનોખા મૂળભૂત થેકાસ સાથે આ ગીતોને ગાઇ નથી શકતું.આ તમામ થેકા ગીતોની મનોસ્થિતિને મુજબ છે.પણ હાલમાં, ચિત્રકાર, સ્થાપત્યકાર અને ગાયક રમીતા ભાધુરીએ બર્મનના આ મુશ્કેલ ગીતો જેવા કે અમી છીનુ અકા, રંગીલા, આંખી ડુતી જહારે જેવા ગીતોને તેમના મૂળ થેકાને બ્રિજેન બિસ્વાસની તાલીમ વડે ગયા હતા.આ સીડીને ૧૦ એપ્રિલ ૨૦૧૦ના રોજ કોલકાતાની પ્રેમ ક્લબમાં કોલકાતાના મેયર બિકેશ રંજન ભટ્ટાચાર્ય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવી.

==ફિલ્મોગ્રાફી==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; સુદૂરર પ્રિયે 1935{{col-begin}}
{{col-4}}
* ''નારાજગી''  (૧૯૩૭) 
* ''જકેર ધાન''  (૧૯૩૯)
* ''જીવન સંગીની''  (૧૯૪૦)
* ''પ્રતિશોધ''  (૧૯૪૧)
* ''અભોયેર બીયે''  (૧૯૪૨)
* ''ચડોબેસી''  (૧૯૪૪)
* ''શિકારી''  (૧૯૪૫)
* ''આઠ દીન''  (૧૯૪૬)
* ''શબનમ''  (૧૯૪૯)
* ''બાઝી''  (૧૯૫૧)
* ''જલ''  (૧૯૫૨)
* ''બાઝ''  (૧૯૫૩)
{{col-4}}
* ''ટેક્સી ડ્રાઇવર''  (૧૯૫૪)
*''મુનીમજી''  (૧૯૫૪)
* ''દેવદાસ''  (૧૯૫૫)
* ''પ્યાસા''  (૧૯૫૭)
* ''નો દો ગ્યારાહ''  (૧૯૫૭)
* ''ચલતી કા નામ ગાડી''  (૧૯૫૮)
*''સોલવા સાલ''  (૧૯૫૮)
* ''કાગજ કે ફૂલ''  (૧૯૫૯)
* ''સુઝાતા''  (૧૯૫૯)
* ''કાલા બઝાર''  (૧૯૬૦)
* ''બમ્બઇ કા બાબુ''  (૧૯૬૦)
{{col-4}}
* ''બાત એક રાત કી''  (૧૯૬૨)
* ''તેરે ઘર કે સામને''  (૧૯૬૩)
* ''બંદિની''  (૧૯૬૩)
* ''ઝીદ્દી''  (૧૯૬૪)
* ''ગાઇડ''  (૧૯૬૫)
* ''જ્વેલ થીફ''  (૧૯૬૭)
* ''પ્રેમ પૂજારી''  (૧૯૬૯)
* ''આરાધના''  (૧૯૬૯)
* ''ઇશ્ક પર જોર નહીં''  (૧૯૭૦) 
* ''શર્મિલી''  (૧૯૭૧)
* ''નયા જમાના''  (૧૯૭૧)
{{col-4}}
* ''તેરે મેરે સપને''  (૧૯૭૧)
* ''અનુરાગ''  (૧૯૭૨)
* ''ફાગુન''  (૧૯૭૩) 
* ''જૂગનુ''  (૧૯૭૩)
* ''છૂપા રુસ્તમ''  (૧૯૭૩)
* ''અભિમાન''  (૧૯૭૩)
* ''ફાગુન''  (૧૯૭૩)
* ''પ્રેમ નગર''  (૧૯૭૪)
* ''સંગીન''  (૧૯૭૪)
* ''ચૂપકે ચૂપકે''  (૧૯૭૫)
* ''મિલી''  (૧૯૭૫)
* &quot;બારૂદ &quot;(1976)
* &quot;અર્જુન પંડિત&quot; (1976)
* &quot;ત્યાગ &quot; (1976)
* &quot;દેવંગી &quot; (1976)
* &quot;અરાધના &quot;(1976)
*' ' સાઝ &quot; (unreleased)

{{col-end}}

==પુરસ્કાર અને સન્માન==
* ૧૯૩૪: ગોલ્ડ મેડલ, બંગાલ ઓલ ઇન્ડિયા મ્યુઝિક કોન્ફરન્સ, કોલકાતા ૧૯૩૪
* ૧૯૫૮: સંગીત નાટક એકાદમી એવોર્ડ
* ૧૯૫૮: એશિયન ફિલ્મ સોસાયટી એવોર્ડ 
* રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર
** ૧૯૭૦: આરાઘનાના ગીત ''સફલ હોગી તેરી આરાધના''  માટે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટે રાષ્ટ્રિય ફિલ્મ પુરસ્કાર 
** ૧૯૭૪: ''જીંદગી જીંદગી''  માટે શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશકનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર
* ૧૯૬૯: [[પદ્મશ્રી|પદ્મશ્રી]] 
* લોક સંગીતની આંતરાષ્ટ્રીય જ્યૂરી
* ફિલ્મફેર પુરસ્કાર
** ૧૯૫૪: ''ટેક્સી ડ્રાઇવર''  માટે શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશકનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર 
** ૧૯૭૩: ''અભિમાન''  માટે શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશકનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર 
** ૧૯૫૯: ''સુજાતા''  માટે શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશકનો ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું નામાંકન
** ૧૯૬૫: ''ગાઇડ''  માટે શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશકનો ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું નામાંકન
** ૧૯૬૯: ''આરાધના''  માટે શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશકનો ફિલ્મફેર પુરસ્કારનું નામાંકન
** ૧૯૭૦: ''તલાશ''  માટે શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશકનો ફિલ્મફેર પુરસ્કાર
** ૧૯૭૪: ''પ્રેમ નગર''  માટે શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશકનો ફિલ્મફેર પુરસ્કારમાં નામાંકન
* બીએફજીએ (BFJA) પુરસ્કારો
** ૧૯૬૫: શ્રેષ્ઠ સંગીત (હિન્દી ભાગ): ''તીન દેવીયાન'' 
** ૧૯૬૬: શ્રેષ્ઠ સંગીત (હિન્દી ભાગ): ''ગાઇડ ''  
** ૧૯૬૬: શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક (હિન્દી ભાગ): ''ગાઇડ''  
** ૧૯૬૯: શ્રેષ્ઠ સંગીત (હિન્દી ભાગ): ''આરાધના''  
** ૧૯૭૩: શ્રેષ્ઠ સંગીત (હિન્દી ભાગ): ''અભિમાન''

==નોંધ==
{{Reflist}}
[http://epaper.timesofindia.com/Default/Scripting/ArticleWin.asp?From=Archive&amp;amp;Source=Page&amp;amp;Skin=pastissues2&amp;amp;BaseHref=TOIM/2006/10/01&amp;amp;PageLabel=20&amp;amp;EntityId=Ar02000&amp;amp;ViewMode=HTML&amp;amp;GZ=T ]

==સંદર્ભો==
* ''&quot;સચિન કર્તા&quot;'' , પન્નાલાલ રોય દ્વારા. પારુલ પ્રકાશની, અગરતાલા. ૨૦૦૫.
* દિનેશ રહેજા, જિતેન્દ્ર કોઠારી દ્વારા ''હિન્દી સિનેમાની સો જાણીતી વ્યક્તિઓ'' . ઇન્ડિયા બુક હાઉસ પ્રકાશકો, ૧૯૯૬. ISBN 81-7508-007-8, ''પેજ ૧૯૧૯'' .

==બાહ્ય કડીઓ==
* {{imdb name | id=0005984 | name = Sachin Dev Burman }}
* [http://www.sdburman.com સચિન દેવ બર્મન પર સમર્પિત એક વેબસાઇટ]{{Dead link|date=માર્ચ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.sdburman.net સચિન દેવ બર્મન પર સમર્પિત અન્ય વેબસાઇટ]
* [http://www.indianmelody.com/sdburman.htm સચિન દેવ બર્મનની શ્રેષ્ઠ રચનાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130915220522/http://indianmelody.com/sdburman.htm |date=2013-09-15 }}
* [http://www.bollango.com/cgi-bin/akf_search.tcl?key=song&amp;amp;singer=s+d+burman એસ. ડી. બર્મનના ગીતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701072430/http://www.bollango.com/cgi-bin/akf_search.tcl?key=song&amp;singer=s+d+burman |date=2017-07-01 }}

[[Category:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]]
[[શ્રેણી:સંગીતકાર]]
[[શ્રેણી:૧૯૦૬માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:૧૯૭૫માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>24wvqq3xlidxe8okt57wruivtbnw7x7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32537</id>
    <revision>
      <id>901019</id>
      <parentid>897830</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T17:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194213" sha1="trvxunjlu87pjlrjm2yxnwxjd2aqvyp" xml:space="preserve">{{cleanup}}{{pp-move-indef}}
{{Infobox Officeholder
|name         = Arnold Schwarzenegger
|image        = ArnoldSchwarzeneggerSDJun10.jpg
|caption      = Schwarzenegger in 2010.
|order        = [[List of Governors of California|38th]]
|office       = Governor of California
|lieutenant   = [[Cruz Bustamante]] &lt;small&gt;(2003–07)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[John Garamendi]] &lt;small&gt;(2007–09)&lt;/small&gt; &lt;br&gt;[[Abel Maldonado]] &lt;small&gt;(2010–11)&lt;/small&gt;
|term_start   = November 17, 2003
|term_end     = January 3, 2011
|predecessor  = [[Gray Davis]]
|successor    = [[Jerry Brown]]
|birth_date   = {{birth date|1947|7|30}}
|birth_place  = [[Thal, Styria|Thal]], Austria
|death_date   =
|death_place  =
|party        = [[Republican Party (United States)|Republican Party]]
|spouse       = [[Maria Shriver]] &lt;small&gt;(1986–present)&lt;/small&gt;
|children     = [[Katherine Schwarzenegger|Katherine]] &lt;small&gt;(b. 1989)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;Christina &lt;small&gt;(b. 1991)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;Patrick &lt;small&gt;(b. 1993)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;Christopher &lt;small&gt;(b. 1997)&lt;/small&gt;
|relations    = [[Sargent Shriver]] (father-in-law, deceased)&lt;br&gt;[[Eunice Kennedy Shriver]] (mother-in-law, deceased)
|residence    = [[Brentwood, Los Angeles|Brentwood]]
|alma_mater   = [[Santa Monica College]]&lt;br&gt;[[University of Wisconsin–Superior|University of Wisconsin, Superior]]
|profession   = [[Bodybuilding|Bodybuilder]], Actor
|religion     = Roman Catholicism
|signature    = Arnold Schwarzenegger Signature.svg
|website      = [http://www.schwarzenegger.com/ Personal website]
|branch       = [[Austrian Armed Forces]]
|serviceyears = 1965
}}
'''આર્નોલ્ડ એલોઇસ શ્વાર્ઝેનેગર''' &lt;ref&gt;{{IPA-en|ˈʃwɔrtsənɛɡər}}, {{IPA-de|ˈaɐnɔlt ˈalɔʏs ˈʃvaɐtsənˌʔɛɡɐ|lang}}&lt;/ref&gt; (જન્મ 30 જુલાઈ, 1947) ઓસ્ટ્રિયન-અમેરિકન બોડિબિલ્ડર, અભિનેતા, મોડેલ, ઉદ્યોગપતિ અને રાજકીય નેતા છે, જેમણે કેલિફોર્નિયાના 38માં ગવર્નર (2003-2011) તરીકે કામગીરી કરી રહ્યા છે.

શ્વાર્ઝનેગરે 15 વર્ષની વયે વજન ઉંચકવાની તાલીમ લીધી હતી. તેમને 20 વર્ષની ઉંમરે મિ. યુનિવર્સનો ખિતાબ એનાયત કરાયો હતો અને તેમણે કુલ સાત વખત મિ. ઓલમ્પિયા સ્પર્ધા જીતી હતી. શ્વાર્ઝેનેગર બોડિબિલ્ડિંગના ક્ષેત્રમાં અગ્રણી હસ્તી છે અને આ રમત અંગે કેટલાંક પુસ્તકો અને સંખ્યાબંધ લેખો લખ્યા છે.

શ્વાર્ઝેનેગર ''કોનન ધ બાર્બેરિયન'' , ''ધ ટર્મિનેટર'' અને ''કમાન્ડો'' જેવી ફિલ્મમાં તેમની મુખ્ય ભૂમિકા માટે હોલિવૂડની એક્શન ફિલ્મના આદર્શરૂપ અભિનેતા તરીકે વિશ્વભરમાં ખ્યાતિ ધરાવે છે. તેમણે તેમના બોડિબિલ્ડિંગના દિવસો દરમિયાન “ઓસ્ટ્રેલિયન ઓક” અને “સ્ટ્રિરીયન ઓક” તેમજ અભિનયની કારકિર્દી દરમિયાન “આર્ની” અને વધુ તાજેતરમાં “ગર્વનેટર” (“ગવર્નર” અને “ટર્મિનેટર” નું સંયુક્તનામ)નું ઉપનામ મેળવ્યું છે.&lt;ref name=&quot;IMDb bio&quot;&gt;{{cite web |title=Biography for Arnold Schwarzenegger |publisher=[[Internet Movie Database|IMDb]] |url=http://www.imdb.com/name/nm0000216/bio |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt;

રિપબ્લિકન પક્ષના નેતા તરીકે તેઓ 7 ઓક્ટોબર, 2003માં સૌપ્રથમ વખત સ્પેશિયલ રિકોલ ચૂંટણીમાં (શ્વાર્ઝેનેગરનો ચૂંટણી પ્રચાર “ટોટલ રિકોલ” તરીકે ઓળખાયો હતો) તત્કાલિન ગવર્નર ગ્રે ડેવિસની જગ્યાએ ચૂંટાઈ આવ્યા હતા. ડેવિસની બાકી રહેલી મુદત માટે કામ કરવા માટે શ્વાર્ઝેનેગરને 17 નવેમ્બર, 2003ના રોજ હોદ્દાના શપથ લેવડાવવામાં આવ્યા હતા. શ્વાર્ઝેનેગર 2006માં કેલિફોર્નિયાના ગવર્નરની ચૂંટણીમાં 7 નવેમ્બર 2006ના રોજ ગવર્નરના સંપૂર્ણ કાર્યકાળ માટે ફરી ચૂંટાઈ આવ્યા હતા, જેમાં તેમણે ડેમોક્રેટ નેતા ફિલ એન્ગેલાઇડ્સને પરાજય આપ્યો હતો, જે તે સમયે કેલિફોર્નિયા રાજ્યના ખજાનચી હતા. શ્વાર્ઝેનેગરને 5 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ બીજી મુદત માટે હોદ્દાના શપથ લેવડાવવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/01/05/AR2007010501386.html |title=Schwarzenegger Sworn in for Second Term |agency=Associated Press |access-date=April 23, 2008 |last=Kurtzman|first=Laura | work=The Washington Post | date=January 5, 2007}}&lt;/ref&gt;

==પ્રારંભિક જીવન==
શ્વાર્ઝેનેગરનો જન્મનો ઓસ્ટ્રિયાના થાલમાં થયો હતો, જે ગામ સ્ટિરિયાની રાજધાની ગ્રાઝની સરહદ પર આવેલું છે. તેમનું નામ આર્નોલ્ડ એલોઇસ શ્વાર્ઝેનેગર રાખવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;{{cite news |title=Time of His Life |url=http://schwarzenegger.com |work=Schwarzenegger.com |access-date=April 18, 2007}}&lt;/ref&gt; તેમના માતાપિતા સ્થાનિક પોલીસ વડા ગુસ્તાવ શ્વાર્ઝેનેગર (1907-1972) અને ઓરેલિયા જેડર્ની (1922-1998) હતા. તેમના પિતાએ ફેલ્ડજેનડર્મરેરી (જર્મન લશ્કરનું એક એકમ)ના હૌપ્ટફેલ્ડવેબેલ તરીકે જર્મનીના લશ્કર સાથે બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં ભાગ લીધો હતો અને ચેપી મલેરિયાને કારણે તેમને 1943માં ફરજમુક્ત કરાયા હતા. તેમણે 20 ઓક્ટોબર, 1945ના રોજ લગ્ન કર્યા હતા - ગુસ્તાવ 38 વર્ષના હતા અને ઓરેલિયા મીનહાર્ડ નામના પુત્ર સાથેની 23 વર્ષીય વિધવા હતી. શ્વાર્ઝેનેગરના જણાવ્યા અનુસાર તેમના માતાપિતા ખૂબ જ કડક હતાઃ “ઓસ્ટ્રેલિયામાં પરત આવ્યા પછી સંપૂર્ણપણે અલગ વિશ્વ હતું, જો અમે કંઈ ખરાબ કરીએ અથવા અમે અમારા માતાપિતાની આજ્ઞાનું પાલન ન કરીએ તો સોટીઓ પડતી હતી.”&lt;ref name=&quot;askarnold1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેઓ દર રવિવારે ચર્ચ સેવામાં હાજરી આપતા રોમન કેથલિક પરિવારમાં ઉછર્યા હતા.&lt;ref name=&quot;tmas&quot;&gt;{{cite book |last=Andrews |first=Nigel |title=True Myths of Arnold Schwarzenegger |year=2003 |publisher=Bloomsbury |isbn=1582344655}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Eric|last=Herman|title=Ah-nold in cross hairs Rivals blast Calif. front-runner|date=August 11, 2003|url=http://www.nydailynews.com/archives/news/2003/08/11/2003-08-11__ah-nold_in_cross_hairs__riv.html|work=[[Daily News (New York)]]|access-date=September 14, 2010|location=New York|archive-date=ફેબ્રુઆરી 20, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220031054/http://www.nydailynews.com/archives/news/2003/08/11/2003-08-11__ah-nold_in_cross_hairs__riv.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ગુસ્તાવ પોતાના પુત્ર આર્નોલ્ડ કરતા સાવકા પુત્ર મીનહાર્ડને વધારે ચાહતા હતા.&lt;ref name=&quot;governG2&quot;&gt;{{cite news |first=Xan |last=Brooks |title=The Governator |date=August 8, 2003 |url=http://www.guardian.co.uk/film/2003/aug/08/usa.politicsandthearts |work=The Guardian |access-date=April 19, 2007 | location=London}}&lt;/ref&gt; તેમનો આ ભેદભાવ એટલો “મજબૂત” અને “ખુલ્લો” હતો કે તેનાથી એવી આધારવિહિન શંકા જન્મી હતી કે આર્નોલ્ડ તેમનું સંતાન નથી.&lt;ref name=&quot;wl&quot;&gt;{{cite book |last=Leigh |first=Wendy |title=Arnold: An Unauthorized Biography |year=1990 |isbn=0720719976 |publisher=Pelham}}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરે તેમના પિતા વિષે જણાવતા કહ્યું કે “તેમનામાં તમારી સમસ્યાઓને સાંભળવાની કે સમજવાની ધીરજ ન હતી... ત્યાં ખરેખર માં જ એક દિવાલ હતી.”&lt;ref name=&quot;tmas&quot;&gt;&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરને માતા સાથે સારો સંબંધો હતો અને માતાના મૃત્યુ સુધી લાગણીના સંબંધો જળવાઈ રહ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arnold Schwarzenegger: Mr. Olympia&amp;nbsp;– 1970–1975, 1980 |publisher=BodyBuild.com |url=http://www.bodybuildbid.com/articles/mrolympia/arnold-schwarzenegger.html |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; જીવનમાં પછીથી શ્વાર્ઝેનેગરે તેમના પિતાના યુદ્ધ સમયની માહિતી શોધવા માટે સિમોન વીસેન્થનલ સેન્ટર કાર્યરત કર્યું હતું, જે ગુસ્તાવ નાઝી પાર્ટી અને એસએ (SA)ના સભ્ય હોવા છતા કોઇ અત્યાચારના પુરાવા શોધી શક્યું ન હતું.&lt;ref name=&quot;governG2&quot;&gt;&lt;/ref&gt; શાળામાં શ્વાર્ઝેનેગર દેખીતી રીતે મધ્યમ કક્ષાના વિદ્યાર્થી હતા, પરંતુ તેમના “આનંદી, રમૂજી અને ઉલ્લાસપૂર્ણ” વ્યક્તિત્વને કારણે અલગ તરી આવતા હતા.&lt;ref name=&quot;tmas&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેમના પરિવારમાં નાણાંની સમસ્યા હતી, શ્વાર્ઝેનેગરે યાદ કરતા જણાવ્યું હતું કે તેમની યુવાનીની મહત્ત્વની ઘટનાઓમાં કુટુંબે રેફિજરેટરની ખરીદી કરી તે ઘટનાનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref name=&quot;wl&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

પુત્ર તરીકે શ્વાર્ઝેનેગર ઘણી રમતો રમતા હતા, તેમના પર પિતાનો મોટો પ્રભાવ પડ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;tmas&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 1960માં [[અસોસિએશન ફુટબોલ|ફૂટબોલ]] ટીમના કોચ તેમની ટીમને સ્થાનિક જિમ (વ્યાયામ શાળા)માં લઈ ગયા ત્યારે તેમણે પ્રથમ વખત લોખંડનો દંડ ઉપાડ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 14 વર્ષની ઉંમરે તેમણે કારકિર્દી તરીકે ફૂટબોલ (સોકર)ની જગ્યાએ બોડિબિલ્ડિંગની પસંદગી કરી હતી.&lt;ref name=&quot;katzfilm&quot;&gt;{{cite book |last=Katz |first=Ephraim |title=Film Encyclopedia |year=2006 |publisher=HarperCollins |isbn=0060742143}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;profilear&quot;&gt;{{cite news |title=Profile: Arnold Schwarzenegger |date=August 31, 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/3131155.stm |work=BBC |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; તેમણે 13 વર્ષની ઉંમરે વેઇટ લિફ્ટિંગની શરૂઆત કરી હતી કે કેમ તેવા પ્રશ્નના જવાબમાં શ્વાર્ઝેનેગરે જણાવ્યું હતું કે “હકીકતમાં હું 15 વર્ષનો હતો, ત્યારે મે વેઇટ લિફ્ટિંગની તાલીમ ચાલુ કરી હતી, પરંતુ હું વર્ષોથી ફૂટબોલ (સોકર) જેવી રમતોમાં ભાગ લેતો હતો, તેથી મને લાગ્યું હતું કે હું પાતળો હોવા છતા સારુ શરીર સૌષ્ઠવ ધરાવતો હોવાથી હું જિમ (વ્યાયામ શાળા)માં જવાનું શરૂ કરી શકું અને ઓલમ્પિક લિફ્ટિંગ માટેની તૈયારી કરી શકું.”&lt;ref name=&quot;askarnold1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જોકે તેમની અધિકૃત વેબસાઇટ પર તેમની આત્મકથામાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે “14 વર્ષની ઊંમરે તેમણે ડેન ફાર્મરની દેખરેખ હેઠળ સઘન તાલીમ કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો, 15 વર્ષની ઉંમરે મનોવિજ્ઞાન (શરીર કરતા મનની વધુ શક્તિઓ અંગે વધુ જાણવા માટે)નો અભ્યાસ કર્યો હતો અને 17 વર્ષની ઉંમરે સ્પર્ધાત્મક કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી.”&lt;ref name=&quot;mrever&quot;&gt;{{cite news |title=Mr. Everything |url=http://www.schwarzenegger.com/en/athlete/mreverything/index.asp?sec=athlete&amp;subsec=mreverything |work=Schwarzenegger.com |access-date=April 18, 2008 |archive-date=એપ્રિલ 16, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234020/http://www.schwarzenegger.com/en/athlete/mreverything/index.asp?sec=athlete&amp;subsec=mreverything |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2001માં એક પ્રવચનમાં તેમણે કહ્યું હતું કે ''“હું 14 વર્ષનો હતો, ત્યારે જ મારું આયોજન નક્કી થઈ ગયું હતું.'' ''મારા પિતા મને તેમની જેમ પોલીસ અધિકારી બનાવવા માગતા હતા.'' ''મારા માતા મને વ્યાપાર શાળામાં મોકલવા માગતા હતા.”'' &lt;ref name=&quot;per&quot;&gt;{{cite news |first=Arnold |last=Schwarzenegger |title=ARNOLD'S &quot;PERSPECTIVES&quot; |date=October 3, 2001 |url=http://www.schwarzenegger.com/en/life/hiswords/words_en_sac_perspectives.asp?sec=life&amp;subsec=hiswords |work=Schwarzenegger.com |access-date=April 18, 2008 |archive-date=મે 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523204808/http://www.schwarzenegger.com/en/life/hiswords/words_en_sac_perspectives.asp?sec=life&amp;subsec=hiswords |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરે ગ્રાઝમાં જિમ (વ્યાયામ શાળા)ની મુલાકાત લેવાનું શરૂ કર્યું હતું, ત્યાં તેઓ રેગ પાર્ક, સ્ટીવ રીવ્ઝ અને જોહની વીસમુલર જેવા બોડિબોલ્ડિંગના આદર્શપુરુષોને મોટા પડદા પર જોવા વારંવાર સ્થાનિક મૂવી થીયેટરમાં જતા હતા. ''“મને રેગ પાર્ક અને સ્ટીવ રીવ્ઝ જેવા વ્યક્તિઓમાંથી પ્રેરણા મળી હતી.”'' &lt;ref name=&quot;askarnold1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 2000માં રીવ્ઝનું મૃત્યુ થયું ત્યારે શ્વાર્ઝેનેગરે તેમને ભાવપૂર્વક અંજલી આપી હતી કે ''“કિશોર અવસ્થામાં હું સ્ટીવ રીવ્ઝ સાથે ઉછેર્યો હતો.'' ''તેમની નોંધપાત્ર સિદ્ધિઓને કારણે મારી આજુબાજુના લોકો મારા સપના સમજી શકતા ન હતા, ત્યારે મને શું શક્ય છે તેની સમજ આપી હતી...'' ''હું જે કંઇ સિદ્ધિ મેળવવા નસીબદાર રહ્યો છું તે દરેકમાં સ્ટીવ રીવ્ઝનું યોગદાન છે.”'' &lt;ref&gt;{{cite news |first=Arnold |last=Schwarzenegger |title=In his own words |url=http://www.schwarzenegger.com/en/life/hiswords/life_hiswords_eng_legacy_366.asp?sec=life&amp;subsec=hiswords |work=Schwarzenegger.com |access-date=April 18, 2008 |archive-date=મે 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523204803/http://www.schwarzenegger.com/en/life/hiswords/life_hiswords_eng_legacy_366.asp?sec=life&amp;subsec=hiswords |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1961માં શ્વાર્ઝેનેગર ભૂતપૂર્વ મિ. ઓસ્ટ્રિયા કુર્ટ માર્નુલને મળ્યા હતા અને મોર્નુલે ગ્રાઝ ખાતેના જિમ (વ્યાયામ શાળા)માં તાલીમ લેવા શ્વાર્ઝેનેગરને આમંત્રણ આપ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt; યુવાન તરીકે તેઓ એટલા સમર્પિત હતા કે સ્થાનિક જિમ (વ્યાયામ શાળા) અઠવાડિયાના અંતે સામાન્ય રીતે બંધ હોય ત્યારે પણ ત્યાં પહોંચી જતા હતા, જેથી તેઓ તાલીમ મેળવી શકે.''&quot;'' ''કસરતને ચુકી જવાથી હું બેચેન બની જતો હતો...'' ''હું જાણતો હતો કે હું તે નહીં કરું તો બીજા દિવસે સવારે હું અરીસામાં મારી જાતને જોઇ શકીશ નહીં.”'' &lt;ref name=&quot;askarnold1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; યુવાન તરીકે ફિલ્મના પ્રથમ અનુભવ અંગે શ્વાર્ઝેનેગરને પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે જવાબ આપ્યો હતો કે ''“હું ઘણો જ નાનો હતો, પરંતુ મને યાદ છે કે મારા પિતા મને ઓસ્ટ્રિયાના થીયેટરમાં લઈ જતા અને કેટલીક ફિલ્મો જોવા મળતી.'' ''મને ચોક્કસપણે યાદ છે કે મે સૌપ્રથમ જોહની વેનીની ફિલ્મ જોઇ હતી.”'' &lt;ref name=&quot;askarnold1&quot;&gt;{{cite news |title=Ask Arnold |year=2000 |url=http://www.schwarzenegger.com/en/news/askarnold/news_askarnold_eng_legacy_444.asp?sec=news&amp;subsec=askarnold |work=Schwarzenegger.com |access-date=April 18, 2008 |archive-date=મે 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523203926/http://www.schwarzenegger.com/en/news/askarnold/news_askarnold_eng_legacy_444.asp?sec=news&amp;subsec=askarnold |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1971માં તેમના ભાઈ મીનહાર્ડનું કાર અકસ્માતમાં મોત થયું હતું.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt; મીનહાર્ડે દારૂ પીધેલો હતો અને તુરંત મૃત્યું થયું હતું અને શ્વાર્ઝેનેગરે તેમના અંતિમસંસ્કારમાં હાજરી આપી ન હતી.&lt;ref name=&quot;wl&quot;&gt;&lt;/ref&gt; મીનહાર્ડ એરિકા નેપ સાથે લગ્ન કરવાના હતા અને યુગલને ત્રણ વર્ષનો પેટ્રિક નામનો એક પુત્ર હતો. શ્વાર્ઝનેગરે પેટ્રિકના શિક્ષણ માટે નાણાકીય સહાય કરી હતી અને તેને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થળાંતર કરવા મદદ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;wl&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ગુસ્તાવનું પછીના વર્ષે હુમલાને કારણે મૃત્યું થયું હતું.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ''પંમ્પિંગ આયર્ન'' માં શ્વાર્ઝેનેગરે દાવો કર્યો હતો કે તેઓ તેમના પિતાની અંતિમસંસ્કાર વિધિમાં હાજર રહ્યા ન હતા કારણ કે તેઓ બોડિબિલ્ડિંગ સ્પર્ધા માટેની તાલીમમાં વ્યસ્ત હતા. પછી તેમણે અને આ ફિલ્મના નિર્માતાએ જણાવ્યું હતું કે કોઇ વ્યક્તિ રમત માટે કેટલી ચરમસીમા સુધી જઈ શકે છે તે દર્શાવવા તેમજ આ ફિલ્મ માટેનો વિવાદ ઉભો કરવા શ્વાર્ઝેનેગરની વધુ ઠંડી અને મશીન જેવી છબી બનાવવા બીજા એક બોડિબિલ્ડરના જીવનમાંથી આ વાર્તા લેવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;''પંમ્પિંગ આયર્ન&amp;nbsp;– 25મી તિથિ આવૃત્તિ''  માં ઈન્ટરવ્યુ ડીવીડી (DVD) વધારો&lt;/ref&gt; તેમની પ્રથમ ગંભીર પ્રેમિકા બાર્બરા બેકરે જણાવ્યું છે કે તેમણે કોઇપણ લાગણી વગર તેમના પિતાના મૃત્યુની મને માહિતી આપી હતી અને તેઓ તેમના ભાઈ અંગે ક્યારેય કંઈ બોલ્યા નથી.&lt;ref name=&quot;DT2&quot;&gt;{{cite news |title=The girl who can't escape Arnie |date=October 6, 2003 |url=http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2003/10/02/bfarni02.xml&amp;page=1 |work=The Daily Telegraph |access-date=April 18, 2008 |location=London |first=Oliver |last=Poole |archive-date=જૂન 10, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610110901/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2003%2F10%2F02%2Fbfarni02.xml&amp;page=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સમય જતા, પિતાની અંતિમસંસ્કાર વિધિમાં શા માટે ગેરહાજર રહ્યા હતા તે અંગે તેમણે ઓછામાં ઓછી ત્રણ જુદી જુદી સ્પષ્ટતા કરેલી છે.&lt;ref name=&quot;wl&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

2004માં ''ફોર્ચ્યુન'' સામયિકને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં શ્વાર્ઝેનેગરે જણાવ્યું હતું કે તેઓ તેમના પિતા દ્વારા અપાયેલી ત્રાસદાયક સ્થિતિમાંથી પસાર થયા હતા જેને “હાલમાં બાળ અત્યાચાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે”.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Arnie: I was abused as a child |date=August 4, 2004 |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-312729/Arnie-I-abused-child.html |work=The Daily Mail |access-date=April 18, 2008 | location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Arnie: 'I was abused as child' |date=August 4, 2004 |url=http://news.scotsman.com/arnoldschwarzenegger/Arnie-I-was-abused-as.2551492.jp |work=The Scotsman |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt;
{{quote|My hair was pulled. I was hit with belts. So was the kid next door. It was just the way it was. Many of the children I've seen were broken by their parents, which was the German-Austrian mentality. They didn't want to create an individual. It was all about conforming. I was one who did not conform, and whose will could not be broken. Therefore, I became a rebel. Every time I got hit, and every time someone said, 'you can't do this,' I said, 'this is not going to be for much longer, because I'm going to move out of here. I want to be rich. I want to be somebody.'}}

===પ્રારંભિક પુખ્તાવસ્થા===
શ્વાર્ઝેનેગરે 1965માં ઓસ્ટ્રિયન લશ્કરમાં એક વર્ષ ફરજ બજાવી હતી, કારણ કે તે સમયે 18 વર્ષના તમામ ઓસ્ટ્રિયન પુરુષો માટે તે ફરજિયાત હતી.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mrever&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેમણે 1965માં જુનિયર મિ. [[યુરોપ]] સ્પર્ધા જીતી હતી.&lt;ref name=&quot;profilear&quot;&gt;&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગર પાયાની તાલીમ માટે એડબલ્યુઓએલ (AWOL)માં ગયા હતા, જેથી તેઓ સ્પર્ધામાં ભાગ લઈ શકે અને સૈન્ય જેલમાં એક અઠવાડિયું વિતાવી શકેઃ “સ્પર્ધામાં ભાગ લેવો તે મારા માટે ઘણું જ મહત્વ હતું અને હું તેના પરિણામ અંગે કાળજીપૂર્વક વિચારતો ન હતો.” તેમણે સ્ટીરેર હોફ હોટેલ (જ્યાં તેઓ બીજા ક્રમે રહ્યા હતા) ખાતે ગ્રાઝમાં બીજી બોડિબિલ્ડિંગ સ્પર્ધા જીતી હતી. તેમને યુરોપમાં શ્રેષ્ઠ શારીરિક બાંધો ધરાવતા પુરુષ તરીકે સૌથી વધુ મત મળ્યા હતા અને તેનાથી તેઓ પ્રખ્યાત બન્યા હતા.

“મિ. યુનિવર્સ ખિતાબ મારા માટે વિશાળ તકોની ભૂમિ ગણાતા અમેરિકા માટેની ટિકિટ હતી, જ્યાં હું સ્ટાર બનીને ધનિક બની શકતો હતો.”&lt;ref name=&quot;per&quot;&gt;&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરે લંડનમાં એનએબીબીએ (NABBA) મિ. યુનિવર્સ સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા માટે 1966માં સૌપ્રથમ વખત વિમાન પ્રવાસ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;mrever&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અમેરિકાના વિજેતા ચેસ્ટર યોર્ટન જેવા સ્નાયુ ન હોવાથી તેઓ આ મિ. યુનિવર્સ સ્પર્ધામાં બીજા સ્થાને આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;mrever&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

1966ની આ સ્પર્ધાના એક નિર્ણાયક ચાર્લી “વેગ” બેનેટ શ્વાર્ઝેનેગરથી પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમને તાલીમ આપવાની ઓફર કરી હતી. શ્વાર્ઝનેગર પાસે નાણાં ન હતા, તેથી બેનેટે ઇંગ્લેન્ડના [[લંડન]] ખાતેના ફોરેસ્ટ ગેટમાં બેમાંથી એક જિમ (વ્યાયામ શાળા)ની ઉપર આવેલા તેમના ભીડભાડવાળા કુટુંબમાં રહેવાનું આમંત્રણ આપ્યું હતું. યોર્ટનની પગની વ્યાખ્યા વધુ બહેતર આંકવામાં આવી હતી અને બેનેટે તૈયાર કરેલા તાલીમ કાર્યક્રમ હેઠળ શ્વાર્ઝેનેગરે તેમના પગના સ્નાયુઓની વ્યાખ્યા સુધારવા તેમજ શક્તિ વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કર્યું હતું. લંડનના પૂર્વ છેડાના વિસ્તારમાં રહેવાથી શ્વાર્ઝેનેગરને તેમની અવિકસિત અંગ્રેજી ભાષામાં સુધારો કરવામાં મદદ મળી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article4862637.ece | location=London | work=The Times | title=Wag Bennett bodybuilder who helped Arnold Schwarzenegger | date=October 2, 2008 | access-date=જૂન 1, 2011 | archive-date=મે 25, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100525033754/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article4862637.ece | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;સ્ટાફ, [http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/777625?view=synopsis આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર: મેઈડ ઈન બ્રિટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100817080410/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/777625?view=synopsis |date=ઑગસ્ટ 17, 2010 }}, બ્રિટિશ ફિલ્મ ઈન્સ્ટિટ્યુટ. 3 ઓકટોબર, 2008ના રોજ સુધારો. &quot;વાગ અને ડીઆન બેન્નેટ્ટ, પૂર્વના છેડાનું યુગલ કે જેણે એર્નીને ત્રણ વર્ષ સુધી એક મકાન આપ્યું,&quot;&lt;/ref&gt; 1966માં પણ, શ્વાર્ઝેનેગરને બાળપણના આદર્શ રેગ પાર્કને મળવાની તક મળી હતી, રેગ પાર્ક તેમના મિત્ર અને માર્ગદર્શક બન્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.regpark.net/ |title=Reg Park.net – આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર દ્વારા અંજલી |access-date=2011-06-01 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514083332/http://www.regpark.net/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તાલીમના મીઠા ફળ મળ્યા અને 1967માં શ્વાર્ઝેનેગરે પ્રથમ વખત આ ખિતાબ જીતીને 20 વર્ષની ઉંમરે મિ. યુનિવર્સ જીતનાર સૌથી યુવાન વ્યક્તિ બન્યા હતા.&lt;ref name=&quot;mrever&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેમણે આ પછી વધુ ત્રણ વખત આ ખિતાબ જીત્યો હતો.&lt;ref name=&quot;profilear&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આ પછી શ્વાર્ઝેનેગર મ્યુનિચમાં પરત આવ્યા હતા, દિવસમાં ચારથી છ કલાક સુધી તાલીમ લીધી હતી, બિઝનેસ સ્કૂલમાં હાજરી આપી હતી અને હેલ્થ ક્લબ (રોલ્ફ પુટ્ઝીન્ગરનું જિમ (વ્યાયામ શાળા), જ્યાં તેમણે 1966-1968 સુધી કામ કર્યું હતું અને તાલીમ મેળવી હતી)માં કામ કર્યું હતું તેમજ 1968માં લંડન પરત આવીને મિ. યુનિવર્સ સ્પર્ધા જીતી હતી.&lt;ref name=&quot;mrever&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેમણે તે સમયે મ્યુનિચમાં તેમના એક મિત્ર રોજર સી. ફિલ્ડને ઘણીવાર કહ્યું હતું કે “હું સૌથી મહાન અભિનેતા બનવા જઈ રહ્યો છું.”

===યુ.એસ. (U.S.)માં સ્થળાંતર ===
[[File:Reagan+Schwarzenegger1984.jpg|thumb|upright|1984માં પ્રમુખ રોનાલ્ડ રેગન સાથે શ્વાર્ઝેનેગર]]
શ્વાર્ઝેનગરે માત્ર 10 વર્ષની ઉંમરથી યુએસ (US)માં જવાનું અને તે માટે બોડિબિલ્ડિંગના માધ્યમનો ઉપયોગ કરવાનું સપનું જોયું હતું,&lt;ref name=&quot;LAWarn&quot;&gt;{{cite news |first=Bill |last=Bradley |title=Mr. California |date=November 20, 2002 |url=http://www.laweekly.com/2002-11-28/news/mr-california/ |work=LA Weekly |access-date=April 18, 2008 |archive-date=ઑગસ્ટ 16, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100816085006/http://www.laweekly.com/2002-11-28/news/mr-california/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેમનું આ સપનું 21 વર્ષની ઉંમરે 1968માં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં આગમન સાથે સાકાર થયું હતું. તેમને વધારે અંગ્રેજી આવડતું ન હતું.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;profilear&quot;&gt;&lt;/ref&gt; “સ્વભાવિક રીતે, હું આ દેશમાં આવ્યો ત્યારે મારા ઉચ્ચારો ખૂબ જ ખરાબ હતા અને હું શબ્દ પર ખૂબ જ વધારે ભાર મૂકતો હતો, જેના કારણે અભિનયની કારકિર્દી મેં શરૂ કરી ત્યારે એક અવરોધ થતો હતો.”&lt;ref name=&quot;askarnold1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અહીં તેમણે જૉ વાઈડરના હાથ નીચે કેલિફોર્નિયાના સાન્ટા મોનિકા ખાતેના ગોલ્ડના જિમ (વ્યાયામ શાળા)માં તાલીમ લીધી હતી. 1970થી 1974 સુધી શ્વાર્ઝેનેગરના વેઇટ ટ્રેનિંગ સાથીદાર તરીકે રિક ડ્રેસિન હતા, જે વ્યવસાયી પહેલવાન હતા અને 1973માં ગોલ્ડના જિમ (વ્યાયામ શાળા)નો મૂળ લોગો ડિઝાઇન કર્યો હતો.&lt;ref&gt;જેનિંગ્સ, રેન્ડી (2003, ઓક્ટોબર 21). [http://www.thearnoldfans.com/news/archives/2003/october/617.htm ''રિક ડ્રેસિન: આર્નોલ્ડનો લિફ્ટિંગ પાર્ટનર!'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100318015117/http://www.thearnoldfans.com/news/archives/2003/october/617.htm |date=માર્ચ 18, 2010 }} આર્નોલ્ડના ચાહકોની વેબસાઈટ. 16 ડીસેમ્બર 2009ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરે વ્યવસાયી પહેલવાન “સુપરસ્ટાર” બિલી ગ્રેહામ સાથે સારી મિત્રતા કેળવી હતી. 1970માં 23 વર્ષની ઉંમરે તેમણે ન્યૂ યોર્કમાં પ્રથમ મિ. ઓલમ્પિયા ખિતાબ જીત્યો હતો અને આ પછી તેમણે સાત વખત આ ખિતાબ જીત્યો હતો.&lt;ref name=&quot;mrever&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

ઇમિગ્રેશન કાયદા પેઢી સિસ્કાઇન્ડ એન્ડ સુઝરે જણાવ્યું હતું કે શ્વાર્ઝેનેગરે 1960ના દાયકાના અંત ભાગ કે 1970ની શરૂઆતના કોઈ સમયે ગેરકાયદેસર વસવાટ કર્યો હોવાની શક્યતા છે, કારણ કે તેમણે વિઝાની શરતોનો ભંગ કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;Possible Visa Violations&quot;&gt;{{cite news |first=Siskind |last=Bland |title=Schwarzenegger May Have Violated Terms Of Non-Immigrant Visa |date=September 4, 2007 |url=http://www.visalaw.com/03sep4/15sep403.html |work=VISALAW.COM |access-date=April 18, 2008 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 20, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220094159/http://www.visalaw.com/03sep4/15sep403.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ''એલએ (LA) અઠવાડિકે'' 2002માં જણાવ્યું હતું કે શ્વાર્ઝેનેગર અમેરિકામાં સૌથી વધુ પ્રખ્યાત ઇમિગ્રન્ટ (પરદેશી વસાવટ માટે આવેલા વ્યક્તિ) છે, જેમણે “પાતળા ઓસ્ટ્રિયન ઉચ્ચારણ પર કાબુ મેળવ્યો હતો અને 1990ના દાયકામાં વિશ્વના સૌથી મોટા ફિલ્મસ્ટાર બનવા માટે બોડિબિલ્ડિંગની અપરિચિત પૂર્વભૂમિકાની મર્યાદા ઓળંગી ગયા હતા”.&lt;ref name=&quot;LAWarn&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

1969માં શ્વાર્ઝેનેગર અંગ્રેજીના શિક્ષક બાર્બરા આઉટલેન્ડ બેકરને મળ્યા હતા અને તેમની સાથે 1974 સુધી રહ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;arniememoir&quot;&gt;{{cite news |title=Arnie's ex-girlfriend pens memoir |date=September 9, 2003 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/showbiz/3092740.stm |work=BBC |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરે 1977માં તેમના સંસ્મરણોમાં બાર્બરા વિશે વાત કરતા નોંધ્યું છે કેઃ “મૂળભૂત રીતે તે આવી રીતે બન્યું હતું: તેઓ વ્યવસ્થિત, દ્રઢ જીવન ઇચ્છતા સુ-સંતુલિત મહિલા હતા અને હું સુ-સંતુલિન પુરુષ ન હતો અને સામાન્ય જીવનના વિચારને ધિક્કારતો હતો.”&lt;ref name=&quot;arniememoir&quot;&gt;&lt;/ref&gt; બેકરે “ખુશમિજાજ વ્યક્તિત્વ, સંપૂર્ણપણે જાદૂઈ, સાહસી અને એથ્લેટ” તરીકે શ્વાર્ઝેનેગરને ઓળખાવ્યા છે, પરંતુ દાવો કર્યો હતો કે સંબંધોના અંત સમયે તે “અસહ્ય –પરંપરાગત ગર્વિષ્ઠ હતા- સમગ્ર વિશ્વ તેમની આજુબાજુ ધુમતું હતું”.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite news |title=Actor's old flame says he's a great guy |date=September 15, 2003 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2003/09/15/MN272943.DTL |work=The San Francisco Chronicle |access-date=April 19, 2007 |first=Lance |last=Williams |archive-date=મે 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120526031215/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2003%2F09%2F15%2FMN272943.DTL |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; બેકરે 2006માં ''આર્નોલ્ડ એન્ડ મીઃ ઇન ધ શેડો ઓફ ધ ઓસ્ટ્રિયન ઓક'' નામનું પોતાનું આત્મચરિત્ર પ્રકાશિત કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;bakes&quot;&gt;{{cite news |first=Catherine |last=Elsworth |title=Arnie puts his weight behind ex-lover's tell-all memoir |date=September 14, 2006 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1528857/Arnie-puts-his-weight-behind-ex-lover%27s-tell-all-memoir.html |work=The Daily Telegraph |access-date=April 18, 2008 |location=London |archive-date=ફેબ્રુઆરી 23, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223225644/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1528857/Arnie-puts-his-weight-behind-ex-lover%27s-tell-all-memoir.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તે સમયે બેકરે તેમના ભૂતપૂર્વ પ્રેમીનું બિનખુશામતભર્યું ચિત્ર રજૂ કર્યું હતું, પરંતુ શ્વાર્ઝેનેગરે બહુચર્ચિત બનેલા આ પુસ્તકની પ્રસ્તાવના લખવામાં વાસ્તવમાં યોગદાન આપ્યું હતું અને ત્રણ વખત બેકરને મળ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;bakes&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ઉદાહરણ તરીકે, બેકરે દાવો કર્યો છે કે તેઓ છૂટા પડ્યા પછી જ તેઓ બેવફા હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું, બેકરે તેમના તોફાની અને ઉત્કટ પ્રેમ જીવનની વાતો કરી છે.&lt;ref name=&quot;bakes&quot;&gt;&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે ઘટનાઓનું તેમના બંનેનું સંસ્મરણ અલગ અલગ હોઈ શકે છે.&lt;ref name=&quot;bakes&quot;&gt;&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરના યુએસ (US)માં આગમનના છથી આઠ મહિના પછી બંને એકબીજાને મળ્યા હતા- તેમની પ્રથમ મુલાકાતમાં તેમણે ટેલિવિઝન પર [[એપોલો ૧૧|પ્રથમ એપોલો મૂન ઉતરાણ]] જોયું હતું. &lt;ref name=&quot;DT2&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેઓ સાડા ત્રણ વર્ષ સુધી સાન્ટા મોનિકામાં એક જ એપાર્ટમેન્ટમાં સાથે રહેતા હતા અને પોતાની પાસે નાણાં ન હોવાથી આખો દિવસ દરિયાકિનારે ફરતા હતા અથવા બેક યાર્ડમાં ભોજન કરતા હતા.&lt;ref name=&quot;DT2&quot;&gt;&lt;/ref&gt; બેકર દાવો કરે છે કે તેમની સાથેની પ્રથમ મુલાકાત વખતે તેમને “સભ્ય સમાજની ભાગ્યે જ કોઇ સમજ હતી” અને તેઓ રસહિન વ્યક્તિ જણાયા હતા, જોકે પછીથી બેકર જણાવે છે કે “તેઓ શક્ય હોય ત્યાં સુધીના સ્તરે સ્વકેન્દ્રીત વ્યક્તિ હતા- તેમને માતાપિતા, કુટુંબ, ભાઈ પાસેથી ક્યારેય પણ પ્રોત્સાહન મળ્યું ન હતું. તેમનામાં માત્ર ખુદને સાબિત કરવાનો પ્રચંડ દ્રઢનિર્ધાર હતો અને તે ખૂબ જ આકર્ષક હતો... હું એ જાણીને કબ્રસ્તાનમાં જઈશ કે આર્નોલ્ડ મને પ્રેમ કરતા હતા.”&lt;ref name=&quot;DT2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

શ્વાર્ઝેનેગર તેમની બીજી પ્રેમિકા સુ મોરેને જુલાઈ 1977માં વેનિસ બીચ પર મળ્યા હતા, તે સમયે મુરે બેવર્લી હિલ્સની હેરડ્રેસરના સહાયક હતા. મોરેના જણાવ્યા અનુસાર બંને વચ્ચે ખુલ્લો સંબંધ હતોઃ “અમે બંને એલએ (LA) રહેતા હતા ત્યારે અમે વફાદાર હતા... પરંતુ તેઓ આ શહેરની બહાર જતા હતા ત્યારે અમને ગમતું હોય તે કરવા માટે મુક્ત હતા.”&lt;ref name=&quot;wl&quot;&gt;&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગર ઓગસ્ટ 1977માં રોબર્ટ એફ કેનેડી ટેનિસ ટુર્નામેન્ટ ખાતે મારિયા શ્રીવરને મળ્યા હતા અને મુરેએ (જેને શ્રીવર સાથેના સંબંધોની ખબર પડી હતી) આખરીનામું આપ્યું ત્યાં સુધી એટલે કે ઓગસ્ટ 1978 સુધી તેમણે બંને સ્રીઓ સાથે સંબંધો રાખ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;wl&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

1977માં શ્વાર્ઝેનેગરની આત્મકથા/વેઇટ-ટ્રેનિંગ ગાઇડ ''આર્નોલ્ડઃ ધ એજ્યુકેશન ઓફ એ બોડિબિલ્ડર'' પ્રકાશિત થઈ હતી અને તેને પ્રચંડ સફળતા મળી હતી.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt; કેલિફોર્નિયાની સાન્ટા મોનિકા કોલેજમાં અંગ્રેજીના વર્ગોમાં હાજરી આપ્યા પછી તેમણે યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોસીન-સુપેરિયરમાંથી પત્રવ્યવહાર મારફત બી.એ. (B.A.)ની પદવી મેળવી હતી અને તેઓ 1979માં બિઝનેસ એન્ડ ઇન્ટરનેશનલ ઇકોનોમિક્સમાં સ્નાતક થયા હતા.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==બોડિબિલ્ડિંગની કારકિર્દી==
{{Infobox bodybuilder
|name = Arnold Schwarzenegger
|image_name =
|image_size = 160px
|image_caption = Arnold &quot;The Austrian Oak&quot; Schwarzenegger
|nickname = The Austrian Oak
|birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1947|07|30}}
|birth_place = [[Thal, Austria|Thal]], Styria, Austria
|death_date =
|death_place =
|height = {{height|ft=6|in=2}}&lt;ref name=&quot;mrever&quot;&gt;{{cite news |title=Mr. Everything |url=http://www.schwarzenegger.com/en/athlete/mreverything/index.asp?sec=athlete&amp;subsec=mreverything |work=Schwarzenegger.com |access-date=December 29, 2009}}&lt;/ref&gt;
|weight = 250 pounds (113 kg)
|firstproshow = NABBA Mr. Universe
|firstproshowyear = 1968
|bestwin = IFBB Mr. Olympia
|bestwinyear = 1970–1975, 1980, Seven Times
|predecessor = [[Sergio Oliva]] ('69), [[Frank Zane]] ('79)
|successor = [[Franco Columbu]] ('76, '81)
|yesorretiredyear = Retired 1980
}}

{{See also|Bodybuilding competitions featuring Arnold Schwarzenegger}}
બોડિબિલ્ડિંગના ઇતિહાસના મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓમાં શ્વાર્ઝેનેગરની ગણના થાય છે અને તેમના વારસાને આર્નોલ્ડ ક્લાસિક વાર્ષિક બોડિબિલ્ડિંગ સ્પર્ધાના સ્વરૂપમાં સાચવવામાં આવ્યો છે. શ્વાર્ઝેનેગર નિવૃત્તિ પછી પણ ઘણાં સમય સુધી અમુક અંશે બોડિબિલ્ડિંગ રમતની સ્પર્ધામાં એક મહત્વપૂર્ણ ચહેરો બની રહ્યાં કારણ કે તેઓ કેટલાક જિમ (વ્યાયામ શાળા)ની અને ફિટનેસ સામાયિકોની માલિકી ધરાવતાં હતાં. તેમણે અસંખ્ય સ્પર્ધાઓ અને ઇનામ વિતરણ સમારોહોની અધ્યક્ષતા કરી હતી.

ઘણાં વર્ષો સુધી તેમણે બોડિબિલ્ડિંગના સામયિકો ''મસલ એન્ડ ફિટનેસ'' અને ''ફ્લેક્સ'' માટે માસિક કોલમો લખી હતી. ગવર્નર તરીકે ચૂંટાયા પછી તુરંત પ્રતીકાત્મક દરજ્જા તરીકે આ બંને સામયિકોના કાર્યકારી તંત્રી તરીકે તેમની નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી. આ સામયિકો ગવર્નરના વિવિધ શારીરિક ફિટનેસ કાર્યક્રમોમાં પ્રતિ વર્ષ 2,50,000 ડોલરનું દાન કરવા સંમત થયા હતાં. ''મસલમેગ ઇન્ટરનેશનલ'' સામયિક દર મહિને તેમના પર બે પાનાનો લેખ લખે છે અને તેમને “ રાજા” તરીકે ગણાવે છે.

તેમણે જીતેલી સૌપ્રથમ સ્પર્ધા 1965માં જુનિયર મિ. યુરોપ સ્પર્ધા હતી.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેમણે તે પછીના વર્ષે 19 વર્ષની ઉંમરે મિ. યુરોપ સ્પર્ધા જીતી હતી.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mrever&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેમણે ઘણી બોડિબિલ્ડિંગ સ્પર્ધાઓ અને કેટલીક વેઇટલિફ્ટિંગ સ્પર્ધામાં ભાગ લીધો હતો અને વિજેતા બન્યાં હતાં, તેમાં પાંચ વખત મિ. યુનિવર્સ (4–એનએબીબીએ (NABBA) [ઇંગ્લેન્ડ], 1–આઇએફબીબી (IFBB) [યુએસએ (USA)] સ્પર્ધામાં જીત, અને સાત વખત મિ. ઓલમ્પિયા સ્પર્ધામાં જીત, જે એક વિક્રમ છે કે જે લી હાનીએ 1991માં સળંગ આઠ મિ. ઓલમ્પિયા જીત મેળવી ત્યાં સુધી યથાવત હતો.

સ્પર્ધાનું વજનઃ 240 એલબીએસ (lbs) (વધુમાં વધુ 250 એલબીએસ (lbs))

સિઝન સિવાયનું વજનઃ 260 એલબીએસ (lbs)

===શક્તિશાળી પુરુષ===
1967માં, શ્વાર્ઝેનેગરે સ્પર્ધામાં ઝંપલાવ્યું અને મ્યુનિચ સ્ટોન-લિફ્ટિંગ (પથ્થર ઊંચકવાની) સ્પર્ધા જીતી, જેમાં પથ્થરનું વજન 508 જર્મન પાઉન્ડ્સ (254 કિ.ગ્રા./ 560 એલબીએસ (lbs)) જેમાં જમીન પર બે પગ ટેકાવીને તેની વચ્ચે વજન ઊંચકવાનું હોય છે.

===મિ. ઓલમ્પિયા===
શ્વાર્ઝેનેગરનું ધ્યેય જગતના સૌથી મહાન બોડિબિલ્ડર બનવાનું હતું એટલે કે મિ. ઓલમ્પિયા બનવાનું હતું.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mrever&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેમણે પ્રથમ પ્રયત્ન 1969માં કર્યો જ્યાં તેઓ ત્રણ વખતના વિજેતા સર્જીઓ ઓલિવા સામે હારી ગયાં. જોકે, શ્વાર્ઝેનેગર 1970માં ફરી આવ્યા અને સ્પર્ધા જીતી લીધી અને 23 વર્ષેની સૌથી નાની વયે મિ. ઓલમ્પિયા જીતવાનો વિક્રમ બનાવ્યો જે આજ દિન સુધી યથાવત છે.&lt;ref name=&quot;mrever&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

તેમણે તેમનો આ જીતનો સિલસિલો 1971-74 દરમિયાન પણ ચાલું રાખ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;mrever&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 1975માં, શ્વાર્ઝેનેગર ફરીથી તેમના સર્વોચ્ચ ફોર્મમાં હતાં અને છઠ્ઠી વખત સતત બિરુદ જીત્યું હતું,&lt;ref name=&quot;mrever&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જેમાં ફ્રાન્કો કોલુમ્બુને પરાજય આપ્યો હતો. 1975ની મિ. ઓલમ્પિયા સ્પર્ધા પછી શ્વાર્ઝેનેગરે વ્યવસાયિક બોડિબિલ્ડિંગમાંથી નિવૃત્તિની જાહેરાત કરી.&lt;ref name=&quot;mrever&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

1975ની મિ.ઓલમ્પિયા ચાલુ થવાના એક મહિના પહેલાં ફિલ્મનિર્માતા જ્યોર્જ બટલર અને રોબર્ટ ફાઓરે શ્વાર્ઝેનેગરને ''પંમ્પિંગ આયર્ન'' નામની દસ્વાવેજી ફિલ્મમાં બોડિબિલ્ડિંગની તાલીમને કચકડે કંડારવા સ્પર્ધામાં ઝૂકાવવાં મનાવી લીધાં. જેફ બ્રિજિસ સાથે ફિલ્મ ''સ્ટે હંગ્રી'' માં ભાગ લેવાં માટે મહત્વપૂર્ણ વજન ઘટાડ્યા બાદ શ્વાર્ઝેનેગર પાસે સ્પર્ધા માટે તૈયારી કરવાં માટે માત્ર ત્રણ જ મહિના બાકી હતાં. લો ફેરીગ્નોએ જોઇએ તેવી ટક્કર આપી નહીં અને સામાન્ય કરતાં ઓછું વજન ધરાવતા શ્વાર્ઝેનેગર 1975ની મિ. ઓલમ્પિયા સરળતાથી જીતી ગયા હતા.

જોકે 1980ની ઓલમ્પિયામાં ભાગ લેવાં માટે શ્વાર્ઝેનેગર નિવૃત્તિમાંથી પાછા આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગર ''કોનાન'' ફિલ્મમાં તેની ભૂમિકા માટે તાલીમ લઇ રહ્યા હતા અને તેમણે દોડ, ઘોડેસવારી અને તલવારબાજીની તાલીમ લઇને અદભૂત શરીર સૌષ્ડવ કેળવ્યું હતું અને તેમણે નક્કી કર્યું કે તેઓ હજુ છેલ્લીવાર મિ. ઓલમ્પિયા સ્પર્ધા જીતવા માંગે છે. તાલીમ દરમિયાનના એક અકસ્માતથી તેમને પ્રવેશ નહીં મળે અને તેમણે સ્પર્ધામાંથી દૂર રહેવું પડશે તે કારણે તેમણે પોતાની યોજના ગુપ્ત રાખી હતી. શ્વાર્ઝેનેગરને નેટવર્ક ટેલિવિઝનની કલર કોમેન્ટ્રી માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા ત્યારે તેમણે અંતિમ ઘડીએ જણાવ્યું કે જ્યારે તે અહીંયા છે તો તે “શા માટે સ્પર્ધામાં ન ઝૂકાવે?” માત્ર સાત અઠવાડિયાની તૈયારી સાથે તેઓ આ સ્પર્ધા જીત્યા હતા. સાતમી વખત મિ. ઓલમ્પિયામાં વિજેતા બન્યાં બાદ શ્વાર્ઝેનેગરે સ્પર્ધામાંથી સત્તાવાર નિવૃત્તિ લીધી હતી.

===સ્ટિરોઇડનો ઉપયોગ===
શ્વાર્ઝેનેગરે સ્વીકાર્યું હતું કે પર્ફોર્મન્સને વધારતું સ્નાયુઓની વૃધ્ધિ કરતું એનાબોલિક સ્ટિરોઇડ કાયદેસર હતું ત્યારે તેમણે તેનું સેવન કર્યું હતું. 1977માં લખ્યું કે “સ્પર્ધાની તૈયારી માટે જ્યારે હું સખત આહાર નિયંત્રણો પર રહેતો હતો ત્યારે સ્નાયુઓનાં કદને જાળવી રાખવાં માટે સ્ટિરોઇડ્સ મને મદદરૂપ બનતાં હતાં. મેં તેનો સ્નાયુઓ વધારવા માટે ઉપયોગ કર્યો ન હતો પરંતુ જ્યારે વજન ઘટાડાતો ત્યારે સ્નાયુઓને જાળવવાં માટે ઉપયોગ કર્યો હતો.”&lt;ref&gt;{{cite web |title=Conan the Politician |publisher=ESPN |url=http://espn.go.com/columns/farrey_tom/1655597.html |access-date=April 18, 2008 |last=Farrey |first=Tom}}&lt;/ref&gt; તેમણે “પેશીઓનું સર્જન” કરવા ડ્રગ્સનું સેવન કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;Arnold Steroids&quot;&gt;{{cite web |title=Arnold &amp; Steroids: Truth Revealed |publisher=get2net |url=http://hjem.get2net.dk/JamesBond/www/artikler/steroidemisbrug/arnoldandsteroids.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20031008172601/http://hjem.get2net.dk/JamesBond/www/artikler/steroidemisbrug/arnoldandsteroids.htm |archive-date=ઑક્ટોબર 8, 2003 |access-date=April 18, 2008 |last=Theunissen |first=Steve |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1977માં શ્વાર્ઝેનેગરે જર્મન તબીબ વીલી હીપ સામે કાનૂની દાવો માંડ્યો હતો કારણે કે તેમણે સ્ટિરોઇડનો ઉપયોગ અને તે પછીથી થયેલી હૃદયની સમસ્યાઓ વચ્ચેની કડીને આધારે તેમના વહેલાં મોતની જાહેરમાં આગાહી કરી હતી. આ તબીબે તેમની ક્યારેય શારીરિક તપાસ કરી ન હતી, તેથી શ્વાર્ઝેનેગર જર્મન અદાલતમાં બદનક્ષીનો યુએસ (US)$10,000નો દાવો જીતી ગયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Schwarzenegger Wins German Lawsuit |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1P1-24150868.html |work=Encyclopedia.com |publisher=UPI |date=December 1, 1999 |access-date=December 6, 2009 }}&lt;/ref&gt; 1999માં શ્વાર્ઝેનેગરે અમેરિકન ટેબ્લોઇડ ''ધ ગ્લોબ'' સામે અદાલતી દાવો કર્યો હતો, કારણ કે ટેબ્લોઇટે આ બોડિબિલ્ડરની ભાવી તંદુરસ્તી અંગે સમાન પ્રકારની આગાહી કરી હતી, જોકે તે દાવાની પછીથી પતાવટ થઈ હતી.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Arnie settles $50m libel case |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/574902.stm |date=December 22, 1999 |access-date=December 6, 2009}}&lt;/ref&gt;

==અભિનય કારકિર્દી==
{{See also|Arnold Schwarzenegger filmography|List of awards and nominations received by Arnold Schwarzenegger}}

{{Infobox person
|image=SchwarzeneggerJan2010.jpg
|other_names = Arnold Strong&lt;br /&gt;Arnie
|years_active = 1970–2006, 2009–present (acting)
|occupation = Actor, Director, Producer}}
શ્વાર્ઝેનેગર બોડિબિલ્ડિંગમાંથી અભિનયમાં આવવા માંગતા હતા, છેવટે 1970ની ફિલ્મ ''હર્ક્યુલસ ઈન ન્યૂયોર્ક'' માં હર્ક્યૂલસની ભૂમિકા ભજવવા તેમની પસંદગી થઇ ત્યારે તેનું સ્વપ્ન સિદ્ધ થયું હતું. “આર્નોલ્ડ સ્ટ્રોંગ”ના નામ હેઠળ પ્રખ્યાત બનેલી ફિલ્મમાં એમની બોલવાની લઢણ એટલી ભારે હતી કે તેમના સંવાદો પ્રોડક્શન થયા બાદ ફરીથી ડબ કરવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;profilear&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેમની બીજી ફિલ્મ રોબર્ટ ઓલ્ટમેનના નિર્દેશનમાં બનેલ ''ધ લોન્ગ ગુડબાય'' (1973) હતી જેમાં તે ટોળાને મારતાં બહેરાં-મૂંગાની ભૂમિકામાં દેખાયા હતાં. ત્યારબાદ તેમણે ''સ્ટે હંગ્રી'' (1976) ફિલ્મમાં અતિ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી જેના માટે તેમને વર્ષના નવા ઉભરતાં પુરૂષ સિતારા તરીકે ગોલ્ડન ગ્લોબ ફોર ન્યૂ મેલ સ્ટાર ઓફ ધ યર એવોર્ડ મળ્યો હતો. શ્વાર્ઝેનેગરે પોતાની અભિનય કારકિર્દીના વિકાસના શરૂઆતના સંઘર્ષો વિશે ચર્ચા કરી હતી. “શરૂઆતના દિવસોમાં તે મારા માટે ઘણું મુશ્કેલ હતું – એજન્ટો અને પસંદગી કરનારાઓ મને કહેતાં કે મારું શરીર ‘અદભૂત’ છે અને મારી ભાષા રમૂજી છે તથા મારુ નામ ખૂબ લાંબુ છે. તમે નામના આપી અને તેમણે કહ્યું હતું કે મારે આ નામ બદલવું પડશે. હકીકતે, દરેક જગ્યાએથી મને જાકારો મળ્યો, મને કહેવામાં આવ્યું કે મારા માટે કોઇ તક નથી.”&lt;ref name=&quot;askarnold1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

શ્વાર્ઝેનેગરે બોડિબિલ્ડિંગની ફિલ્મ ''પંમ્પિંગ આયર્ન'' (1977) કે જેમાં સમાવિષ્ટ બાબતોને નાટકીય રૂપમાં મૂકવામાં આવી હતી તેમાં તેણે ધ્યાન ખેંચ્યું અને પોતાની પ્રતિષ્ડા વધારી હતી.&lt;ref name=&quot;katzfilm&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;profilear&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 1991માં, શ્વાર્ઝેનેગરે ફિલ્મના હકો, ફિલ્મમાં નહીં લેવાયેલ ચિત્રો અને સંલગ્ન સ્ટીલ ફોટોગ્રાફી (સ્થિર તસવીરો)ના હકો ખરીદી લીધાં હતા.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |title=The Smoking Gun: Archive |publisher=TheSmokingGun |url=http://www.thesmokinggun.com/archive/arnoldpump1.html |access-date=May 11, 2007}}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરે ''ધ ઇન્ક્રેડિબલ હલ્ક'' શ્રેણીની મુખ્ય ભૂમિકા માટે ઓડિશન આપ્યું હતું, પરંતુ પોતાની ઊંચાઇને કારણે તેઓ ભૂમિકા મેળવી શક્યા નહોતાં. પછીથી, લો ફેરીગ્નોએ ડો. ડેવિડ બન્નાર્સ અલ્ટર ઈગોમાં ભૂમિકા મેળવી હતી. શ્વાર્ઝેનેગર 1979ની કોમોડી ''ધ વિલન'' માં કિર્ક ડગ્લાસ અને એન્ન-માર્ગારેટ સાથે ચમક્યાં હતાં. 1980માં, તેમણે 1950 દાયકાની અભિનેત્રી જેની મેન્સફિલ્ડ અંગેની ચરિત્રફિલ્મમાં મેન્સફિલ્ડના પતિ મિકી હાર્ગીટે તરીકે ભૂમિકા ભજવી હતી.

[[File:Arnold Schwarzenegger's star on the Hollywood Walk of Fame.jpeg|thumb|હોલિવૂડ વોક ઓફ ફેમ પર આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગરનો સિતારો]]
શ્વાર્ઝેનેગરને ભારે સફળતા અપાવનારી ફિલ્મ 1982માં આવેલ તલવાર અને જાદુટોણાંનું મહાકાવ્ય ''કોનાન ધ બાર્બેરિયન'' હતી, જે બોક્સ ઓફિસ પર સફળ રહી હતી.&lt;ref name=&quot;katzfilm&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ત્યારબાદ 1984માં તેની સિક્વલ ''કોનાન ધ ડેસ્ટ્રોયર'' આવી હતી, જો કે તે તેની પુરોગામી ફિલ્મ જેટલી સફળ રહી ન હતી.&lt;ref name=&quot;tessay&quot;&gt;{{cite news |first=Clark |last=Collis |title=EMPIRE ESSAY: The Terminator |url=http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?FID=132648 |work=Empire magazine |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; 1983માં શ્વાર્ઝેનેગર પ્રચાર વીડિયો “કાર્નિવલ ઇન રિયો”માં ચમક્યા હતા.

1984માં તેમની પ્રથમ ત્રણ ભૂમિકામાં નામસ્ત્રોતીય પાત્ર તરીકે નજરે ચડ્યાં હતાં અને કોઇકે કહ્યું છે કે તેમની અભિનય કારકિર્દીમાં જો મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હોય તો તે જેમ્સ કેમરોનની કલ્પિત વિજ્ઞાનની રોમાંચક કથા ''ધ ટર્મિનેટર'' હતી.&lt;ref name=&quot;katzfilm&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;profilear&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fanleam&quot;&gt;{{cite book |last=Leamer |first=Laurence |title=Fantastic: The life of Arnold Schwarzenegger |year=2005 |publisher=St Martin's Press |isbn=0312333382}}&lt;/ref&gt; ''ધ ટર્મિનેટર'' બાદ શ્વાર્ઝેનેગરે 1985 માં ''રેડ સોન્જા'' બનાવી હતી જે “છાપ છોડ્યા વગર અદ્રશ્ય થઈ ગઇ હતી”.&lt;ref name=&quot;tessay&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

1980ના દાયકા દરમિયાન, લોકોને એક્શન ફિલ્મો મોટા પ્રમાણમાં આકર્ષતી હતી ત્યારે શ્વાર્ઝેનેગર અને [[સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોન]] બંને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ટાર બની ગયાં હતાં.&lt;ref name=&quot;profilear&quot;&gt;&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરની ભૂમિકાઓમાં તેમની રમૂજી, પોતાનું ઓછુ મૂલ્ય આંકતી હાસ્યવૃત્તિ (કેટલીકવાર વિખ્યાત ખરાબ શ્ર્લેષમાં)નું પ્રતિબિંબ પડે છે અને તેથી ગંભીર એક્શન હીરો કરતાં તેમની ભૂમિકાઓ અલગ પડે છે. તેમની વૈકલ્પિક- બ્રહ્માંડ કોમેડી/રોમાંચક ''લાસ્ટ એક્શન હીરો'' માં ફિલ્મ ''ટર્મિનેટર-રઃ જજમેન્ટ ડે'' નું પોસ્ટર દર્શાવ્યું હતું, જેમાં કલ્પિત વૈકલ્પિક બ્રહ્માંડમાં સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોન અભિનેતા તરીકે હતો.

હોલિવુડ સુપરસ્ટાર તરીકે તેમના આગમન બાદ તેમણે સંખ્યાબંધ સફળ ફિલ્મો કરી જેમાં ''કમાન્ડો'' (1986), ''રો ડીલ'' (1986), ''ધ રનિંગ મેન'' (1987), અને ''રેડ હીટ'' (1988)નો સમાવેશ થાય છે. અન્ય સફળ ફિલ્મ ''પ્રિડેટર'' માં શ્વાર્ઝનેગરે મિન્નેસોટાના ભાવી ગવર્નર જેસી વેન્ચુરા (વેન્ચુરા શ્વાર્ઝનેગર સાથે ''ધ રનિંગ મેન'' તથા ''બેટમેન એન્ડ રોબિન'' માં ચમક્યા હતા) અને ભાવી કેન્ટુકીના ગવર્નર પદ માટેના ઉમેદવાર સોન્ની લેન્ધામનાં સાથે અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી.

[[File:Chth arnold schwarzenegger.jpg|left|thumb|ગ્રોમેનના ચીની થીયેટરની સામે આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગરના હાથ અને પગની છાપ]]
''ટ્વિન્સ'' (1988), ડેની ડીવિટો સાથેની એક કોમેડી ફિલ્મ છે, જેમાં તેમણે સફળતાપૂર્વક તેની એક્શન હીરોની છાપ બદલીને કોમેડી તરીકેની કરી હતી. ''ટોટલ રિકોલ'' (1990) શ્વાર્ઝેનેગરે $10 મિલિયન અને કુલ આવકમાં 15% હિસ્સા, સાથે કરી હતી અને તેમના ખૂબ જ વખાણ થયા હતા. ફિલિપ કે. ડિકની ટૂંકી વાર્તા “વી કેન રીમેમ્બર ઇટ ફોર યુ હોલસેલ” પર આધારિત, પૌલ વેરહોવેન દ્વારા દિગ્દર્શિત આ ફિલ્મ સાયન્સ ફિક્શન (વિજ્ઞાન કલ્પિત) પટકથા ધરાવતી હતી. ''કિંડરગાર્ટન કોપ'' (1990) ફિલ્મમાં તે ફરીથી દિગ્દર્શક ઇવાન રેઇટમેન સાથે જોડાયા હતા, જેની સાથે અગાઉ તેમણે ''ટ્વિન્સ'' ફિલ્મ કરી હતી. આ ફિલ્મમાં અભિનેત્રી પામેલા રીડે પણ ભૂમિકા ભજવી હતી.

શ્વાર્ઝેનેગરે થોડાક સમય માટે દિગ્દર્શન ક્ષેત્રે પ્રવેશ કરતાં સૌપ્રથમ 1990માં ટીવી શ્રેણી ''ટેલ્સ ફોર્મ ધ ક્રીપ્ટ'' ના પ્રથમ એપિસોડ “ધ સ્વીચ”, અને 1992માં ટેલિમુવી ''ક્રિસમસ ઇન કનેટિકટ'' નું દિગ્દર્શન કર્યું હતું. ત્યારબાદ તેમણે દિગ્દર્શન કર્યું નથી.

1991માં રજૂ થયેલી ટર્મિનેટર 2: જજ્મેન્ટ ડે, કે જે 1991માં સૌથી વધુ લોકપ્રિય ફિલ્મ બની હતી''[[Terminator 2: Judgment Day]]'' , તે ફિલ્મમાં મુખ્ય ભૂમિકા સાથે શ્વાર્ઝેનેગરના પુનરાગમનમાં વ્યવસાયિક શ્રેષ્ઠતાની પરાકાષ્ઠા ફરી જોવા મળી હતી. 1993માં નેશનલ એસોસિએશન ઓફ થિયેટર ઓનર્સે તેમને “દાયકાના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ટાર” તરીકે નવાજ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેમની આગામી ફિલ્મ 1993માં આવેલી વિનોદી ફિલ્મ ''લાસ્ટ એક્શન હીરો'' પોતાનામાં જ એક એક્શન કોમેડી ફિલ્મ હતી, જે ''જુરાસિક પાર્ક'' ની સામે બોક્સ ઓફિસ પર રજૂ થઇ હતી અને તેનું તેને ખાસ્સુ નુકસાન ભોગવવું પડ્યું હતું. તેની આગામી ફિલ્મ કોમેડી ડ્રામા ''ટ્રુ લાઇઝ'' (1994) અત્યંત લોકપ્રિય જાસૂસી ફિલ્મ હતી અને તેમાં શ્વાર્ઝેનેગર ફરીથી જેમ્સ કેમરોન સાથે જોડાયા હતા અને ફિલ્મમાં જેમી લી કર્ટ્સ તેમની અભિનેત્રી હતી. 1996માં ''જિંગલ ઓલ ધ વે'' રજૂ થઇ હતી, જેમાં આર્નોલ્ડે મુખ્ય પાત્ર, હોવર્ડ લેન્ગસ્ટનની ભૂમિકા ભજવી હતી.

[[File:Arnold Schwarzenegger 2003.jpg|thumb|left|upright|2003 કેન્સ ફિલ્મ મહોત્સવમાં આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર]]
ત્યારબાદ ટૂંક સમયમાં જ કોમેડી ફિલ્મ ''જુનિયર'' (1994) આવી હતી, ઇવાન રેઇટમેન સાથે છેલ્લી ત્રણ ફિલ્મોમાં આ છેલ્લી હતી અને આ ફિલ્મમાં ફરી એક વખત તેણે સહ-અભિનેતા ડેની ડીવિટો અને બીજી વખત પામેલા રીડ સાથે કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મે શ્વાર્ઝેનેગરને તેનું બીજુ ગોલ્ડન ગ્લોબ નામાંકન અપાવ્યું હતું, આ વખતે તેને શ્રેષ્ઠ અભિનેતા – મ્યૂઝિકલ અથવા કોમેડીમાં નામાંકન મળ્યું હતું. ત્યારબાદ આવી એક્શન થ્રિલર ''ઇરેઝર'' (1996) અને કોમિક બૂક પરથી આધારિત ''બેટમેન એન્ડ રોબિન'' (1997), જેમાં તેમણે મિ. ફ્રીઝનામના વિલનની ભૂમિકા ભજવી હતી. પીઠની ઇજામાંથી સ્વસ્થ થવા તેમણે સમય લીધો તે પહેલાની તેમની આ અંતિમ ફિલ્મ હતી. ''બેટમેન એન્ડ રોબિન'' ની નિષ્ફળતાને પગલે શ્વાર્ઝેનેગરની ફિલ્મી કારકિર્દી અને બોક્સ ઓફિસ પર તેમનું મહત્વ ઘટવા લાગ્યું હતું.

કેટલાક ફિલ્મ પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત શ્વાર્ઝેનેગર સાથે થઇ હતી, આ ફિલ્મોમાં ''પ્લેનેટ ઓફ એપ્સ'' ની રિમેક, ''આઇ એમ લિજેન્ડ'' ની નવી ફિલ્મ આવૃત્તિ અને વર્લ્ડ વોર-2 ફિલ્મ કે જેની પટકથા ક્વેન્ટીન ટારાન્ટિનોએ લખી હતી અને શ્વાર્ઝેનેગર તેમાં ચોથી વખત એક ઓસ્ટ્રિયનની ભૂમિકા ભજવવાના હતા (''સ્ટે હંગ્રી'' , ''જુનિયર'' અને ''કિંડરગાર્ટેન કોપ'' બાદ) તેનો સમાવેશ થાય છે.

લાંબા સમય બાદ તે અલૌકિક રોમાંચક ફિલ્મ એન્ડ ઓફ ડે (1999)થી પડદા પર પાછા ફર્યા હતા, અને પાછળથી તેમણે એક્શન ફિલ્મો '&lt;nowiki/&gt;'''[[ધ સિક્સ્થ ડે (The 6th Day)]] (2000) અને ''કોલેટરલ ડેમેજ'' (2002)'''' કરી હતી, આ બધી જ ફિલ્મો બોક્સ ઓફિસ પર નિષ્ફળ ગઇ હતી. 2003માં તેમણે ત્રીજી વખત જે ફિલ્મમાં મુખ્ય ભૂમિકા કરી હતી તે ફિલ્મ ટર્મિનેટર 3: રાઇઝ ઓફ મશીન્સ''[[Terminator 3: Rise of the Machines]]'' હતી, આ ફિલ્મે સ્થાનિક સ્તરે $150 મિલિયનની કમાણી કરી હતી.

શ્વાર્ઝેનેગરના સન્માનમાં વર્ષ 2002માં એક સ્થાનિક સાંસ્કૃતિક સંગઠન ફોરમ સ્ટેટપાર્કે, સેન્ટ્રલ ગ્રાઝ પાર્કમાં તેમની 25 મીટર (82 ફૂટ) ઊંચી ''ટર્મિનેટર'' પ્રતિમા સ્થાપિત કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. શ્વાર્ઝેનેગરે એમ કહ્યું હોવાનું મનાય છે કે આ પ્રસ્તાવથી તે અહોભાવની લાગણી અનુભવે છે, પરંતુ તેનું માનવું છે કે આ પ્રતિમા પાછળ ખર્ચવામાં આવનાર નાણાં સામાજિક કાર્યો અને વિશેષ ઓલમ્પિક્સમાં ખર્ચવામાં આવે તે વધુ યોગ્ય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arnold wants 'Terminator' statue killed |publisher=Killoggs |url=http://www.killoggs.com/news/?news=609 |date=September 27, 2002 |access-date=April 18, 2008 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 23, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223210646/http://www.killoggs.com/news/?news=609 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર બન્યા બાદ તેમણે ધ રોક સાથે ''ધ રનડાઉન'' (''વેકલમ ટુ જંગલ'' ) કે જેમાં તે 3 સેકન્ડ માટે મહેમાન કલાકાર તરીકે દેખાય છે, અને 2004માં ''અરાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ ઇન 80 ડે'' , જેમાં તે સૌપ્રથમ વખત પડદા પર એક્શન સ્ટાર જેકી ચાન સાથે દેખાય છે, તે ફિલ્મો કરી હતી. 2005માં ''ધ કિડ એન્ડ આઇ'' માં તે પોતાની જ ભૂમિકામાં જોવા મળે છે. શ્વાર્ઝેનેગરે ''લિબર્ટી’ઝ કિડ્સ'' ના એપિસોડ 24 (“વેલી ફોર્જ”)માં બેરોન વોન સ્ટેબેન માટે અવાજ આપ્યો હતો.
[[File:Arnold Schwarzenegger 2012.jpg|thumb|right|upright|2012]]
''ટર્મિનેટર સાલ્વેશન'' માં શ્વાર્ઝેનેગર મૂળ ટી-800 મોડેલ તરીકે રોનાલ્ડ કિકિંગર સાથે જોવા મળશે તેવી પણ અફવા હતી. શ્વાર્ઝેનેગરે પોતે ફિલ્મમાં શામેલ હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://scifiwire.com/2009/03/arnold-confirms-but-downp.php |title=Arnold downplays a Terminator Salvation cameo |publisher=SCI FI Wire |date= |access-date=March 11, 2009 |archive-date=માર્ચ 13, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090313234133/http://scifiwire.com/2009/03/arnold-confirms-but-downp.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પરંતુ પાછળથી જાહેર થયું હતું કે તે થોડોક સમય ફિલ્મમાં દેખાશે છતાં તેમણે નવું શૂટિંગ કર્યું નહોતું, અને ટર્મિનેટરની પ્રથમ ફિલ્મના દ્રશ્યોમાંથી આ ફિલ્મમાં તેમના દ્રશ્યો મુકવામાં આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://movies.tvguide.com/Movie-News/Arnold-Schwarzenegger-Terminator-1005894.aspx|title=Arnold Schwarzenegger (Virtually) Back in Terminator Salvation|publisher=TVGuide.com|access-date=May 8, 2009|archive-date=મે 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090520083012/http://movies.tvguide.com/Movie-News/Arnold-Schwarzenegger-Terminator-1005894.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.reelzchannel.com/person/176340/mcg|title=McG Talks Terminator Salvation|publisher=reelzchannel.com|access-date=May 11, 2009|archive-date=મે 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090501190521/http://www.reelzchannel.com/person/176340/mcg|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

શ્વાર્ઝેનેગરે છેલ્લે સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોનની ''ધ એક્સપાન્ડેબલ્સ'' માં કામ કર્યું હતું, જેમાં તેમણે સ્ટેલોન અને બ્રુસ વિલિસ સાથે મહેમાન કલાકારની ભૂમિકા કરી હતી.

જાન્યુઆરી 2011માં, કેલિફોર્નિયામાં ગવર્નર બન્યા બાદ થોડાક અઠવાડિયામાં, શ્વાર્ઝેનેગરે જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ ભવિષ્યની ફિલ્મો માટે કેટલીક નવી પટકથાઓ વાંચી રહ્યા હતા, જેમાં વાસ્તવિક ઘટના પર આધારિત એક્શન ડ્રામા વર્લ્ડ વોર-2 અને રેન્ડલ વોલેસ દ્વારા લિખિત ''વિથ વિંગ્સ એસ ઇગલ્સ'' નો સમાવેશ થાય છે. આ પટકથાઓ અંગે આર્નોલ્ડે કહ્યું હતું કે, “હાલમાં હું ત્રણ પટકથા વાંચી રહ્યો છું. એક વિષય/પટકથા એવી છે, જેમાં કામ કરવા અંગે ગવર્નર બન્યા પહેલાં મેં વિચાર કર્યો હતો, આ પટકથાથી હું ઘણો પ્રભાવિત થયો છું. આ પટકથામાં હું એક વૃદ્ધ [જર્મન] સૈનિકની ભૂમિકામાં ભજવીશ, જેને યુદ્ધના અંતમાં કેટલાક બાળકોની હત્યા કરવાનો આદેશ અપાયો હોય છે. પરંતુ તે તેમ કરતો નથી અને તેના જીવના જોખમે તેમને સલામત રાખે છે અને તેનામાં દરેક પ્રકારનું સાહસ છે. આ પટકથા એક વાસ્તવિક ઘટના પર આધારિત છે!”&lt;ref&gt;http://www.krone.at/Welt/Schwarzenegger_Ich_lese_gerade_drei_Drehbuecher-Krone-Interview-Story-240860&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thearnoldfans.com/news/1741.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=જૂન 1, 2011 |archive-date=એપ્રિલ 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406131322/http://www.thearnoldfans.com/news/1741.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ફેબ્રુઆરી 11, 2011ના રોજ, શ્વાર્ઝેનેગરે ફિલ્મ કારકિર્દીમાં તેમના પુનરાગમનની જાહેરાત કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://movies.msn.com/movies/article.aspx?news=628473&amp;GT1=28101 |title=Schwarzenegger says he's returning to acting |publisher=[[MSN]] |date=February 11, 2011 |access-date=February 11, 2011 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110214065958/http://movies.msn.com/movies/article.aspx?news=628473&amp;GT1=28101 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==રાજકીય કારકિર્દી==
{{Main|Political career of Arnold Schwarzenegger}}
[[File:Arnold-Cheney.jpg|thumb|right|વ્હાઈટ હાઉસમાં ઉપપ્રમુખ ડીક ચેને અને શ્વાર્જેનેગર વચ્ચે પ્રથમ મુલાકાત]]

===પ્રારંભિક સમયની રાજનીતિ===
શ્વાર્ઝેનેગર ઘણા વર્ષોથી રિપબ્લિકનના એક નોંધાયેલા સભ્ય છે. એક અભિનેતા તરીકે, તેના રાજકીય મંતવ્યો ખૂબ જ જાણીતા હતા, જે હોલિવૂડના અન્ય અગ્રણી કલાકારો કરતાં વિપરિત હતા, અન્ય કલાકારોને સામાન્ય રીતે ઉદારવાદી અને ડેમોક્રેટિક તરફી સમુદાયના માનવામાં આવે છે. 2004માં રિપબ્લિકન નેશનલ કન્વેન્શનમાં, શ્વાર્ઝેનેગરે એક વક્તવ્ય આપ્યું હતું અને તેઓ શા માટે રિપબ્લિકન હતા તેનો ખુલાસો કર્યો હતો:&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.cnn.com/2004/ALLPOLITICS/08/31/gop.schwarzenegger.transcript/ |date=August 31, 2004 |title=Schwarzenegger: No country more welcoming than the USA |publisher=CNN  |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt;

{{quote|I finally arrived here in 1968. What a special day it was. I remember I arrived here with empty pockets but full of dreams, full of determination, full of desire. The [[United States presidential election, 1968|presidential campaign]] was in full swing. I remember watching the [[Richard Nixon|Nixon]]-[[Hubert Humphrey|Humphrey]] presidential race on TV. A friend of mine who spoke German and English translated for me. I heard Humphrey saying things that sounded like socialism, which I had just left.

But then I heard Nixon speak. He was talking about free enterprise, getting the government off your back, lowering the taxes and strengthening the military. Listening to Nixon speak sounded more like a breath of fresh air. I said to my friend, I said, &quot;What party is he?&quot; My friend said, &quot;He's a Republican.&quot; I said, &quot;Then I am a Republican.&quot; And I have been a Republican ever since.}}

1985માં, શ્વાર્ઝેનેગર રેગન વહીવટીતંત્ર દ્વારા પ્રાયોજિત એન્ટી-ડ્રગ મ્યૂઝિક વીડિયો ''સ્ટોપ ધ મેડનેસ'' માં દેખાયા હતા. તેઓ સૌપ્રથમ વખત 1988માં પ્રમુખની ચૂંટણી દરમિયાન એક રિપબ્લિકન તરીકે જાહેરમાં આવ્યા હતા. આ ચૂંટણીમાં તે પ્રચાર અભિયાનમાં ઉપપ્રમુખ જ્યોર્જ એચ.ડબલ્યુ. બુશની સાથે દેખાયા હતા.&lt;ref name=&quot;Noonan&quot;&gt;{{cite book | last = Noonan| first = Peggy| authorlink =Peggy Noonan | title = What I Saw at the Revolution: A Political Life in the Reagan Era| publisher=Random House| date = October 14, 2003| location = New York| page = 384 | isbn = 9780812969894}}&lt;/ref&gt;

શ્વાર્ઝેનેગરની સૌપ્રથમ રાજકીય નિમણૂંક પ્રમુખના શારીરિક સ્વાસ્થ્ય અને રમત-ગમત સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે હતી, જેમાં તેમણે 1990થી 1993 સુધી સેવા આપી હતી.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt; જ્યોર્જ એચ.ડબલ્યુ. બુશ દ્વારા તેમને ઉમેદવાર બનાવવામાં આવ્યા હતા, જે તેમને “કોનાન ધ રિપબ્લિકન” તરીકે ઓળખાવતા હતા. પાછળથી તેમણે ગવર્નર પીટ વિલ્સનના વડપણ હેઠળ શારીરિક સ્વાસ્થ્ય અને રમતો માટેની કેલિફોર્નિયાના ગવર્નરની સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપી હતી. તેમ છતાં, રાજકીય નિષ્ણાતોએ શ્વાર્ઝેનેગરને ઉદારવાદી તરીકે ઓળખાવ્યા હતા, કારણ કે તેઓ ચૂંટાયા ત્યારથી વધુ ડાબેરી વિચારધારા તરફ ઝૂક્યા હતા.&lt;ref name=&quot;White&quot;&gt;{{cite web |url=http://usliberals.about.com/b/2006/01/14/arnold-schwarzenegger-californias-newest-democrat.htm |title=''Arnold Schwarzenegger, California's Newest Democrat'' |access-date=April 18, 2008 |last=White |first=Deborah |date=January 14, 2006 |archive-date=જૂન 21, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621125244/http://usliberals.about.com/b/2006/01/14/arnold-schwarzenegger-californias-newest-democrat.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1993 અને 1994 વચ્ચે, શ્વાર્ઝેનેગર રેડ ક્રોસના એમ્બેસેડર (સેલિબ્રિટી દ્વારા મોટાભાગે ભજવવામાં આવતી ઔચારિક ભૂમિકા) હતા, તેમણે લોકોને રક્તદાન કરવા માટે ટેલિવિઝન/રેડિયો પર જાહેર સેવાની અપીલનું રેકોર્ડિંગ કર્યું હતું. લાલ રંગના સરવાળાની નિશાની વાળું સફેદ ટી-શર્ટ પહેરીને તેના બાવડા બતાવતી જાહેરખબરોમાં લોકોને બહુ ઓછો રસ જાગ્યો હતો; કેટલાક સેલિબ્રિટી સામયિકોમાં તેની આ તસવીર પ્રકાશિત થઇ હતી.

1999ના અંતમાં ''ટોક'' સામયિક સાથે એક મુલાકાતમાં, શ્વાર્ઝેનેગરને પુછવામાં આવ્યું કે શું તેઓ હોદ્દાની દોડમાં ઉતરવા અંગે કંઇ વિચારે છે. તેમનો જવાબ હતો, “મેં તેના વિશે અનેક વખત વિચાર્યું છે. તેની શક્યતાઓ પણ છે, કારણ કે હું તે કાર્ય કરી શકવાની લાગણી અનુભવું છું.”&lt;ref name=&quot;governtalk&quot;&gt;{{cite news |title=Arnold cast as Governor? |date=October 4, 1999 |url=http://www.schwarzenegger.com/news.asp?id=90 |work=Schwarzenegger.com |access-date=April 18, 2008 |archive-date=મે 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523203946/http://www.schwarzenegger.com/news.asp%3Fid%3D90 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ''ધ હોલિવૂડ રિપોર્ટર'' ના દાવા બાદ ટૂંક સમયમાં શ્વાર્ઝેનેગરે એવી અટકળોનો અંત લાવી દેવાની માંગણી કરી હતી જેમાં કહેવાતુ હતું કે તેઓ કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર પદની દોડમાં છે.&lt;ref name=&quot;governtalk&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેમની પ્રારંભિક ટીપ્પણીઓને પગલે શ્વાર્ઝેનેગરે કહ્યું હતું કે, “હું શો બિઝનેસમાં છું – હું હજી મારી કારકિર્દીના મધ્યમાં છું. આવા સમયે હું તેનાથી દૂર શા માટે થઉં અને અન્ય કોઇ કાર્યમાં કૂદી પડું?”&lt;ref name=&quot;governtalk&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

===કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર===
શ્વાર્ઝેનેગરે ''ધ ટુનાઇટ શો વીથ જે લીનો'' ના ઓગસ્ટ 6, 2003ના એપિસોડ દરમિયાન 2003 કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર માટે રિકોલ ઇલેક્શનમાં તેમની ઉમેદવારીની જાહેરાત કરી હતી.&lt;ref name=&quot;profilear&quot;&gt;&lt;/ref&gt; રિકોલ ઇલેક્શનમાં એક ઉમેદવાર તરીકે શ્વાર્ઝેનેગરનું નામ તમામ ઉમેદવારોમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય હતું, પરંતુ તેમણે ક્યારેય જાહેર સેવાના ક્ષેત્રે કામ કર્યું નહોતું અને તેના રાજકીય મંતવ્યો મોટાભાગના કેલિફોર્નિયાવાસીઓ માટે અજાણ્યા હતા. તેમની ઉમેદવારી ટૂંક સમયમાં જ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચાર બની ગઇ હતી, મીડિયાએ તેમને “ગવર્નેટર” (''ધ ટર્મિનેટર'' ફિલ્મ પરથી, ઉપર જુઓ) અને “ધ રનિંગ મેન” (તેમની ફિલ્મો પૈકી એકનું નામ) જેવા નામથી નવાજ્યા હતા, અને રિકોલ ઇલેક્શનને “ટોટલ રિકોલ” (શ્વાર્ઝેનેગર અભિનિત વધુ એક ફિલ્મ) તરીકે ઓળખાવ્યા હતા. શ્વાર્ઝેનેગરે અન્ય ઉમેદવારો સાથે કેટલીક ચર્ચાઓમાં ભાગ લેવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો, અને માત્ર સપ્ટેમ્બર 24, 2003ના રોજ એક ચર્ચામાં જ ભાગ લીધો હતો.&lt;ref name=&quot;FirstDebate&quot;&gt;{{cite news |last=Grey|first=Barry|title=First debate in California recall election: Snapshot of a political system in crisis|date=November 6, 2003 |url=http://www.wsws.org/articles/2003/sep2003/cali-s06.shtml|work=wsws.org|access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt;
[[File:Schwarzenegger Bush.jpg|thumb|200px|left|કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર પદ માટે સફળતાપૂર્વક ચૂંટણી જીત્યા બાદ પ્રમુખ જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ શ્વાર્ઝેનેગરને મળ્યા]]

ઓક્ટોબર 7, 2003ના રોજ રિકોલ ઇલેક્શનના પરિણામોમાં ગવર્નર ગ્રે ડેવિસને પદ પરથી બરતરફ કરવાની તરફેણમાં 55.4% ''હા'' મત આવતાં તેમને ગવર્નર પદેથી દૂર કરાયા હતા. શ્વાર્ઝેનેગર ડેવિડના ઉત્તરાધિકારી તરીકેની પસંદગી માટે 48.6% મત સાથે કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર તરીકે બીજા પ્રશ્ન હેઠળ ચૂંટાયા હતા. શ્વાર્ઝેનેગરે ડેમોક્રેટ ક્રૂઝ બુસ્ટમન્ટે, સાથી રિપબ્લિકન ટોમ મેકક્લિન્ટોક, અને અન્યોને પરાજિત કર્યા હતા. તેના સૌથી નજીકના પ્રતિસ્પર્ધી, બુસ્ટમન્ટેએ, 31% મત મેળવ્યા હતા. એકંદરે, શ્વાર્ઝેનેગર 1.3 મિલિયન વોટ સાથે ચૂંટણી જીતી ગયા હતા. કેલિફોર્નિયા બંધારણના નિયમો હેઠળ તેમણે કોઇ રનઓફ ઇલેક્શન લડવાની જરૂર પડી નહોતી. શ્વાર્ઝેનેગર 1862માં આઇરીશ મૂળના ગવર્નર જ્હોન જી. ડોવની બાદ કેલિફોર્નિયાના સૌપ્રથમ વિદેશી મૂળના ગવર્નર બન્યા હતા.

શ્વાર્ઝેનેગર ગવર્નર તરીકે ચૂંટાયા બાદ, વિલિયમ બ્રાઉને કહ્યું હતું કે ગવર્નરને બરતરફ કરવા તેઓ અભિયાન શરૂ કરશે. શ્વાર્ઝેનેગર તેમના બચાવમાં પૂરતી તૈયારીમાં હતા અને આ ગૂંચવાયેલી સ્થિતિને ઉકેલવામાં સફળતાપૂર્વક જનાદેશ મેળવી શક્યા હતા. ''સેટરડે નાઇટ લાઇવ'' (તેમની બોડિબિલ્ડિંગ કારકિર્દીની પેરોડી કરતી શ્રેણી)માંથી “હેન્સ એન્ડ ફ્રેન્ઝ” પાત્રોમાંથી માર્મિક ટીપ્પણી સર્જતાં શ્વાર્ઝેનેગરે રાજ્યના ડેમોક્રેટિક રાજકારણીઓને “ગર્લી મેન” ગણાવ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;SFGirlieMen&quot;&gt;{{cite news |title=Schwarzenegger deems opponents 'girlie-men' |date=July 18, 2004 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2004/07/18/MNGH57NKAF1.DTL |work=The San Francisco Chronicle |access-date=April 18, 2008 |first=Peter |last=Nicholas |archive-date=મે 4, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504060359/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fchronicle%2Farchive%2F2004%2F07%2F18%2FMNGH57NKAF1.DTL |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[File:Arnold Schwarzenegger speech.jpg|thumb|200px|left|upright|ડિસેમ્બર 2008માં શ્વાર્ઝેનેગર]]

શ્વાર્ઝેનેગરે પ્રારંભિક સમયમાં વાહનોની નોંધણીની ફીમાં બિનલોકપ્રિય વૃદ્ધિ તેમજ ગેરકાયદે વસાહતીઓને ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ આપતાં અટકાવવા સહિતના મુદ્દાઓમાં વિજય મેળવ્યો હતો, પરંતુ પાછળથી રાજ્યના શક્તિશાળી સંગઠનોએ તેમની વિવિધ પહેલોનો વિરોધ કરવાનું શરૂ કરતાં તેણે પીછેહઠનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. નવેમ્બર 2005માં તેમણે બોલાવેલી વિશેષ ચૂંટણીમાં રાજકીય વાસ્તવિક્તાઓનો તેમને ખ્યાલ આવ્યો હતો, જેમાં તેઓ જે મુદ્દાઓની ભલામણ કરતા હતા તેનો ચાર મતથી પરાજય થયો હતો. શ્વાર્ઝેનેગરે પરાજય માટે વ્યક્તિગત જવાબદારી સ્વીકારી હતી અને કેલિફોર્નિયાના લોકો માટે સર્વસંમતિ માગવાનું ચાલુ રાખવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો. તેમણે પાછળથી ટીપ્પણી કરી હતી કે “તમને હરાવવા માટે વિપક્ષે 160 મિલિયન ડોલર ઊભા કર્યા હોય તો કોઇપણ વ્યક્તિ જીતી શકે નહીં.”

શ્વાર્ઝેનેગર ત્યારબાદ સાથી રિપબ્લિકન વ્યૂહરચનાકારની વિરુદ્ધ ગયા હતા અને તેમના સ્ટાફના વડા તરીકે, ડેમોક્રેટ, સુસાન કેનેડીની નિમણૂંક કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Press Release|url=http://gov.ca.gov/press-release/1191/|access-date=April 18, 2008|archive-date=સપ્ટેમ્બર 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901104721/http://gov.ca.gov/press-release/1191/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગર ક્રમાનુસાર વધુ રાજકીય ઉદારમતવાદી સ્થિતિ તરફ વળ્યા હતા અને આગામી ગવર્નરની ચૂંટણી સુધીના ટૂંકાગાળામાં વિજયી વારસો ઊભો કરવાનો દ્રઢ નિશ્ચય વ્યક્ત કર્યો હતો.

શ્વાર્ઝેનેગર નવેમ્બર 7, 2006ના રોજ યોજાયેલી, 2006ની ચૂંટણીમાં, કેલિફોર્નિયા રાજ્યના ખજાનચી, ડેમોક્રેટ ફિલ એન્જેલિડ્સ સામે ફરીથી ચૂંટાઇ આવ્યા હતા. રિપબ્લિકન પક્ષ માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે આ વર્ષ નબળુ રહેવા છતાં, શ્વાર્ઝેનેગર એન્જેલિડ્સના 38.9% મતની સરખામણીમાં 56.0% મત સાથે ફરીથી ચૂંટાઇ આવ્યા હતા. તેમણે એક મિલિયનથી વધુ મતોના તફાવતથી વિજય મેળવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |title=General Election&amp;nbsp;– Governor |publisher=California Secretary of State |url=http://vote.ss.ca.gov/Returns/gov/00.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070219111658/http://vote.ss.ca.gov/Returns/gov/00.htm |archive-date=ફેબ્રુઆરી 19, 2007 |access-date=April 18, 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તાજેતરના વર્ષોમાં, અનેક ટીકાકારોએ શ્વાર્ઝેનેગરને જમણેરી વિચારધારાથી દૂર થતાં અને રાજકીય વિચારધારાના કેન્દ્ર તરફ જતા નિહાળ્યા છે. 2006માં માર્ટિન લ્યુથર કિંગ, જુનિયર બ્રેકફાસ્ટમાં, શ્વાર્ઝેનેગર દ્વારા આપવામાં આવેલ વક્તવ્ય સાંભળ્યા બાદ સાન ફ્રાન્સિસ્કોના મેયર ગેવિન ન્યુસોમે કહ્યું હતું કે, “તેઓ ડેમોક્રેટ બની રહ્યા છે. [... તે]ણે પીછેહઠ કરી છે, તે કેન્દ્રમાં પણ નથી. હું તેમને કેન્દ્રથી ડાબેરી વિચારધારા તરફી કહીશ”.

એવી અફવા હતી કે શ્વાર્ઝેનેગર 2010માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટ માટેની દોડમાં છે, આ અફવાનું કારણ એ હતું કે તે સમયે તેમની ગવર્નરશીપ મર્યાદિત હતી. જોકે, આ અફવા ખોટી સાબિત થઇ હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/12/22/AR2006122201476.html|title=Schwarzenegger Remakes Himself as Environmentalist |work=The Washington Post|access-date=July 13, 2008|first=John |last=Pomfret | date=December 23, 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2009/03/22/MNJH16KC5G.DTL| title = Predictions for Schwarzenegger's Next Big Role| author = Marinucci, Carla| date = March 22, 2009| access-date = March 23, 2009| work = San Francisco Chronicle| archive-date = માર્ચ 26, 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20090326025246/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2009%2F03%2F22%2FMNJH16KC5G.DTL| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Visit wildfires 2007.jpg|thumb|200px|left|ઓક્ટોબર 2007માં કેલિફોર્નિયામાં જંગલની આગ અને ફાયરફાઈટર અંગે પ્રમુખ જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ ટીપ્પણી કરી રહ્યા છે, તેમની સાથે શ્વાર્ઝેનેગર અને તેમની પાછળ સેનેટર ડીઆન ફિનસ્ટિન]][[File:В Сколково Дмитрий Медведев и Арнольд Шварценеггер отправились на «Чайке» 2.jpg|thumb|ચૈકામાં ડ્મીટ્રી મેદવેદેવ સાથે]]
વેન્ડી લેઇગે શ્વાર્ઝેનેગરની બિનસત્તાવાર આત્મકથા લખી છે, તેનો દાવો છે કે તેણે પ્રારંભિક સમયમાં ફિલ્મોના કારોબાર અને બોડિબિલ્ડિંગનો ઉપયોગ કરીને તેની રાજકીય કારકિર્દીની યોજના ઘડી હતી.&lt;ref name=&quot;governG2&quot;&gt;&lt;/ref&gt; લેઇગ શ્વાર્ઝેનેગરને સત્તાનું વળગણ હોવાનો દાવો કરી તેમના અંગે ટીપ્પણી કરતાં કહ્યું હતું કે, “મારે એવા બહુ ઓછા લોકોનો ભાગ બનવું છે જેઓ નેતા છે, તેમના ટેકેદારોની વિશાળ આમ જનતા નથી બનવું. મારી આ માન્યતા પાછળનું કારણ એ છે કે મેં નેતાઓને તેમની 100% ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરતા જોયા છે – બીજાના નિયંત્રણ હેઠળ આવી જતા લોકોને જોઈને હું હંમેશા દંગ રહી જઉ છું.”&lt;ref name=&quot;governG2&quot;&gt;&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરે કહ્યું હતું કે રાજકારણમાં પ્રવેશવાનો તેમનો કોઇ આશય નહોતો, પરંતુ તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “મેં એક રાજકીય પરિવારમાં લગ્ન કર્યા છે. તમે તેમને મળો એટલે તમને નીતિઓ અંગે સાંભળવા મળશે, લોકોને મદદ કરવા પહોંચવા અંગે સાંભળવા મળશે. એક જાહેર સેવક બનવાનો મને વિચાર આવ્યો અને એયુનિસ તેમજ સાર્જન્ટ શ્રીવર મારા નાયક બની ગયા.&quot;&lt;ref name=&quot;LAWarn&quot;&gt;&lt;/ref&gt; એયુનિસ કેનેડી શ્રીવર જ્હોન એફ. કેનેડીની બહેન હતી, અને શ્વાર્ઝેનેગરના સાસુ હતા; સાર્જન્ટ શ્રીવર એયુનિસના પતિ અને શ્વાર્ઝેનેગરના સસરા હતા. તે જન્મથી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના નાગરિક ન હોવાથી પ્રમુખપદની ચૂંટણી લડી શકે તેમ નથી. ''ધ સિમ્પસન્સ મુવી'' (2007)માં તેઓ પ્રમુખ અને સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોન મુવીમાં ''ડીમોલીશન મેન'' (1993 રાજકીય કારકિર્દીમાં તેની સૌપ્રથમ ચૂંટણીના 10 વર્ષ પહેલાં), તરીકેનું પાત્ર ભજવે છે, એવી વાત બહાર આવી હતી કે બંધારણમાં એક સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો, જે શ્વાર્ઝેનેગરને પ્રમુખપદ માટે ચૂંટણી લડવા સક્ષમ બનાવે છે.

શ્વાર્ઝેનેગર ઓસ્ટ્રિયા/અમેરિકાનું બેવડુ નાગરિકત્વ ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;DamageAustria&quot;&gt;{{cite news |title=BBC News: Schwarzenegger 'damages Austria' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4198633.stm |publisher=BBC News |date=January 22, 2005 |access-date=April 18, 2008 |quote=He said Mr Schwarzenegger, who has dual nationality...}}&lt;/ref&gt; તેઓ જન્મના આધારે ઓસ્ટ્રિયન નાગરિકત્વ ધરાવે છે અને 1983થી યુ.એસ. (U.S.) નાગરિકત્વ ધરાવે છે. એક ઓસ્ટ્રિયન અને યુરોપીયન તરીકે, તેમણે 2006ના કેલિફોર્નિયા ગ્લોબલ વોર્મિંગ સોલ્યુશન્સ એક્ટ સાથે આબોહવા પરિવર્તન સામે પગલાં ભરવા બદલ 2007 યુરોપીયન વોઇસ કેમ્પેનર ઓફ ધ યર પુરસ્કાર જીત્યો હતો અને અમેરિકાના અન્ય રાજ્યો તેમજ સંભવતઃ ઇયુ (EU) સાથે ઉત્સર્જન વ્યાપાર યોજના રજૂ કરવાનું આયોજન કર્યું હતું.&lt;ref name=&quot;EV50&quot;&gt;{{cite web |title=Schwarzenegger wins European Voice campaigner of the year award |publisher=European Voice |url=http://www.europeanvoice.com/page/the-evawards-europeans-of-the-year/784.aspx |date=November 27, 2007 |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; આજે પણ, શ્વાર્ઝેનેગર તેમના અમેરિકન નાગરિકત્વ સાથે ઓળખાય છે, અને તેમણે તેના વિદેશી મૂળથી પણ આગળ કેલિફોર્નિયા રાજ્ય માટે અથાગ સ્નેહાકર્ષણ દર્શાવ્યું છે.

તેમની અભિનેતા તરીકેની કારકિર્દીમાંથી તેમની વ્યક્તિગત સંપત્તિને કારણે શ્વાર્ઝેનેગરે વાર્ષિક $175,000નો તેમનો ગવર્નર તરીકેનો પગાર સ્વીકાર્યો નહોતો.&lt;ref name=&quot;Taxformsre&quot;&gt;{{cite web |last=Nelson |first=Soraya |title=News: Schwarzenegger releases tax returns |publisher=OCRegister.com |url=http://www.ocregister.com/ocregister/news/atoz/article_1102616.php |date=April 15, 2006 |access-date=April 18, 2008 |archive-date=એપ્રિલ 13, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413151328/http://www.ocregister.com/ocregister/news/atoz/article_1102616.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેમણે નોંધ્યું હતું કે તેઓ જ્યારે એક ગવર્નર તરીકે પોતાની ઓફિસ છોડશે ત્યારે સંભવિત ફિલ્મોના સોદામાંથી તેમને $200 મિલિયન જેટલું નુકસાન થશે, પરંતુ “તેના કરતાં આ બાબત વધુ મૂલ્યવાન છે.”&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.yahoo.com/s/nm/20110114/pl_nm/us_austria_schwarzenegger |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=જાન્યુઆરી 18, 2011 |archive-date=જાન્યુઆરી 18, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110118011730/http://news.yahoo.com/s/nm/20110114/pl_nm/us_austria_schwarzenegger |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2008 યુ.એસ. (U.S.) પ્રમુખપદની ચૂંટણી માટે રિપબ્લિકનની પ્રાથમિક ચૂંટણીમાં શ્વાર્ઝેનેગરની મંજૂરીની ખૂબ જ આતુરતાથી રાહ જોવાતી હતી; પ્રમુખપદ માટેના ઉમેદવારો રુડી ગૌલિઆનિ અને સેનેટર જ્હોન મેકકેઈન સાથે સારી મિત્રતા છતાં શ્વાર્ઝેનેગર 2007 અને 2008ના પ્રારંભ સુધી તટસ્થ રહ્યા હતા. ગૌલિઆનિને જાન્યુઆરી 30, 2008ના રોજ પ્રમુખપદની સ્પર્ધામાંથી પડતા મુકાયા હતા, કારણ કે ફ્લોરિડામાં તેમનો દેખાવ નબળો હતો, અને મેકકેઇનને મંજૂરી મળી. પાછળથી રાત્રે, શ્વાર્ઝેનેગર કેલિફોર્નિયામાં રોનાલ્ડ રેગન પ્રેસિડેન્સિયલ લાઇબ્રેરીમાં રિપબ્લિકન ચર્ચામાં પ્રેક્ષકોમાં બેઠા હતા. પછીના દિવસે તેમણે મેકકેઇનને મંજૂરી આપી, મજાક કરી હતી કે, “રુડી નથી ચૂંટાયા તે તેમની ભૂલ છે!” (પ્રમુખપદની ચૂંટણીના બંને ઉમેદવારો તેના મિત્રો હતા અને તે બંનેમાંથી કોઇ એકની પસંદગી નહોતા કરી શકતા તે સંદર્ભમાં).&lt;ref&gt;{{cite web|work=The Baltimore Sun|url=weblogs.baltimoresun.com/news/politics/blog/2008/01/arnold_opens_flood_of_mccain_e.html|title=Arnold opens 'flood' of McCain endorsements|access-date=May 7, 2008}}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરની મંજૂરીએ સેનેટર મેકકેઇનના અભિયાનને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું; બંનેએ પર્યાવરણ અને અર્થતંત્ર માટે તેમની ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી હતી.

પ્રગતિકારક નીતિઓ પર ધ્યાન રાખતા સંગઠન સિટિઝન્સ ફોર રિસ્પોન્સિબિલિટી એન્ડ એથિક્સ ઇન વોશિંગ્ટને તેના એપ્રિલ 2010ના અહેવાલમાં, ગવર્નર તરીકે શ્વાર્ઝેનેગરની મુદત દરમિયાન નૈતિક મૂલ્યોના વિવિધ મુદ્દાઓને કારણે શ્વાર્ઝેનેગરને અમેરિકાના “સૌથી ખરાબ 11 ગવર્નર” પૈકી એક ગણાવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{Cite press release  | title =   | publisher =   | date =  | url =  | access-date =  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news  | last = Vogel  | first = Ed | author-link =| title = Gibbons named on list of worst governors  | newspaper = ''[[Las Vegas Review-Journal]]''  | pages =  | date = 2010-04-21  | url = http://www.lvrj.com/news/gibbons-named-on-list-of-worst-governors-91723774.html  | archive-url =   | archive-date =  | access-date = 2010-05-05  | postscript = &lt;!--None--&gt; }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news  | last =   | first = author-link =  | last2 =   | first2 = author2-link =  | title = Scandals Land Gibbons On 'Worst Governors' List  | newspaper = [[KVVU-TV]] (Fox 5, Las Vegas)  | pages =   | date = 2010-04-21  | url = http://www.fox5vegas.com/news/23220458/detail.html  | archive-url = https://web.archive.org/web/20100423033343/http://www.fox5vegas.com/news/23220458/detail.html  | archive-date = એપ્રિલ 23, 2010  | access-date = 2010-05-05  | url-status = dead  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=  |first=  |authorlink=  |coauthors=  |title= Crew's Worst Governors |work=  |publisher= [[Citizens for Responsibility and Ethics in Washington]] |date=  |url= http://www.citizensforethics.org/worstgovernors#Gibbons |doi=  |access-date= 2010-05-05 |archive-date= એપ્રિલ 24, 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100424212401/http://www.citizensforethics.org/worstgovernors#Gibbons |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

====થ્રી સ્ટ્રાઇક્સ કાયદામાં સુધારો====
ગવર્નર શ્વાર્ઝેનેગરે નવેમ્બર 2004માં કેલિફોર્નિયાના થ્રી સ્ટ્રાઇક્સ કાયદામાં સૂચિત સુધારો પ્રપોઝિશન 66ના વિરોધમાં મહત્તવની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ સુધારાથી 25 વર્ષથી આજીવન કેદની સજા આપવા માટે ત્રીજો હિંસક કે ગંભીર મહાઅપરાધ સાબિત થવો જરૂરી બની જતો હતો. મતદાન પહેલાના છેલ્લા અઠવાડિયામાં શ્વાર્ઝેનેગરે વ્યાપક અભિયાન ચલાવ્યું હતું&lt;ref&gt;{{cite web|author=April 7, 2008 |url=http://www.youtube.com/watch?v=7F6PBldQxZc&amp;feature=related |title=TV-commercial of Arnold Schwarzenegger against Proposition 66 |publisher=Youtube.com |date=April 7, 2008 |access-date=March 8, 2010}}&lt;/ref&gt; જે પ્રપોઝિશન 66 સામે હતું.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.latimes.com/2004/nov/01/local/me-campaign1 |title=Megan Garvey and Robert Salladay &quot;Prop. 66 in Tough Fight&quot;, LAtimes.com |publisher=Articles.latimes.com |date=November 1, 2004 |access-date=March 8, 2010}}&lt;/ref&gt; તેમણે કહ્યું હતું કે, “આ સુધારાથી 26,000 જેટલા ભયંકર ગૂનેગારો અને બળાત્કારીઓ છૂટી જઇ શકે છે”.

===મતાધિકાર ઇતિહાસ===
{{Election box begin|title=California Gubernatorial Recall Election 2003}}
{{Election box candidate with party link
|party = Republican Party (US)
|candidate = Arnold Schwarzenegger
|votes = 4,206,284
|percentage = 48.6
|change =
}}
{{Election box candidate with party link
|party = Democratic Party (US)
|candidate = [[Cruz Bustamante]]
|votes = 2,724,874
|percentage = 31.5
|change =
}}
{{Election box candidate with party link
|party = Republican Party (US)
|candidate = [[Tom McClintock]]
|votes = 1,161,287
|percentage = 13.5
|change =
}}
{{Election box candidate with party link
|party = Green Party (US)
|candidate = [[Peter Miguel Camejo]]
|votes = 242,247
|percentage = 2.8
|change =
}}
{{Election box end}}

{{Election box begin|title=California Gubernatorial Election 2006}}
{{Election box candidate with party link
|party = Republican Party (United States)
|candidate = Arnold Schwarzenegger
|votes = 4,850,157
|percentage = 55.9
|change = +7.3
}}
{{Election box candidate with party link
|party = Democratic Party (United States)
|candidate = [[Phil Angelides]]
|votes = 3,376,732
|percentage = 39.0
|change =
}}
{{Election box candidate with party link
|party = Green Party (United States)
|candidate = [[Peter Miguel Camejo]]
|votes = 205,995
|percentage = 2.3
|change = -0.5
}}
{{Election box end}}

===પર્યાવરણ ક્ષેત્રે કામગીરી===
સપ્ટેમ્બર 27, 2006ના રોજ શ્વાર્ઝેનેગરે ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન પર રાષ્ટ્રની સૌપ્રથમ મર્યાદા સર્જતા ખરડા પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ કાયદાએ રીફાઇનરીઓ અને ઉત્પાદન એકમોને વાતાવરણમાં કેટલી માત્રામાં ઉત્સર્જન કરવાની મંજૂરી આપવી તેના નવા નિયમનો ઘડ્યા હતા. શ્વાર્ઝેનેગરે બીજા ગ્લોબલ વોર્મિંગ બિલ પર પણ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા જેનાથી કેલિફોર્નિયામાં ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન માપદંડોને ન અનુસરતા હોય તેવા પૂરવઠાકારોને મોટા એકમો અને કંપનીઓ સાથે લાંબાગાળાના કરારો કરતા અટકાવી શકાતા હતા. કેલિફોર્નિયાનું પ્રદૂષણ 2020 સુધીમાં 1990ના દાયકાના સ્તર કરતાં 25 ટકા ઘટાડવાની યોજનાના ભાગરૂપે આ બંને ખરડા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. 2005માં, 2050 સુધીમાં ગ્રીનહાઉસ ગેસનું સ્તર 1990ના દાયકા કરતાં 80 ટકા ઘટાડવા શ્વાર્ઝેનેગરે વહીવટી આદેશ આપ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/27/AR2006092700174.html | access-date = May 15, 2008 | work=The Washington Post | title=Schwarzenegger Signs Global Warming Bill | first=Samantha | last=Young | date=September 27, 2006}}&lt;/ref&gt;

શ્વાર્ઝેનેગરે પૂર્વોત્તર પ્રાંતીય ગ્રીનહાઉસ ગેસ પહેલ સાથે કામ કરવા કેલિફોર્નિયાને મંજૂરી આપવા ઓક્ટોબર 17, 2006ના રોજ વધુ એક વહીવટી આદેશ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. તેમણે રાજ્યમાં કાર્યરત પ્રત્યેક પાવર પ્લાન્ટની કાર્બન ક્રેડિટની માત્રાને મર્યાદિત બનાવીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રદૂષણ ઘટાડવાની યોજના ઘડી હતી. આ યોજના હેઠળ કોઇપણ પાવર પ્લાન્ટે કાર્બન ક્રેડિટ્સની માત્રા કરતાં વધુ પ્રદૂષણ છોડવા માટે તફાવત ભરીને વધુ ક્રેડિટ ખરીદવી પડશે. આ યોજનાનો અમલ 2009માં થવાનો છે.&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.foxnews.com/wires/2006Oct17/0,4670,GlobalWarmingSchwarzenegger,00.html | access-date = May 15, 2008 | work=Fox News | title=Cal Joins Northeast Global Warming Fight | first=Karen | last=Matthews | date=October 17, 2006}}&lt;/ref&gt; ગ્લોબલ વોર્મિંગ સામે લડવા માટે તેના રાજકીય સામર્થ્યનો ઉપયોગ કરવા ઉપરાંત ગવર્નરે તેમના ઘરે વ્યક્તિગત કાર્બન પ્રદૂષણ ઘટાડવા પગલાં લીધા હતા. શ્વાર્ઝેનેગરે તેમની હમરમાંની એકમાં ઈંધણ માટે હાઇડ્રોજન અને અન્ય માટે જૈવિક ઇંધણનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો હતો. તેમણે પોતાના ઘરમાં ગરમી માટે સૌર પેનલ્સ લગાવડાવી હતી.&lt;ref&gt;[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/04/02/8403410/index.htm &quot;ધ ગવર્નર્સ ગ્રીન એજન્ડા&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106005149/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/04/02/8403410/index.htm |date=2013-11-06 }} ''ફોર્ચ્યુન સામયિક'' . 23 માર્ચ, 2007 15 મે 2008ના રોજ ઉપલબ્ધ&lt;/ref&gt;

યુ.એસ. (U.S.) મોટર ઉદ્યોગને દિશા આપવામાં તેમના યોગદાનને આદર આપતાં શ્વાર્ઝેનેગરને એપ્રિલ 20, 2009ના રોજ ડેટ્રોઇટમાં 2009 એસએઇ (SAE) વર્લ્ડ કોંગ્રેસ ખુલ્લી મુકવા માટે આમંત્રણ અપાયું હતું.&lt;ref&gt;[http://www.sae.org/servlets/pressRoom?OBJECT_TYPE=PressReleases&amp;amp;PAGE=showRelease&amp;amp;RELEASE_ID=970 &quot;એસએઈ (SAE) 2009 વર્લ્ડ કોંગ્રેસ સ્પેશિયલ ઓપનિંગ સેરેમનીસ ટુ ફિચર ગવર્નર આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર&quot;] ''એસએઈ (SAE)'' . 10 માર્ચ, 2009. 6 એપ્રિલ, 2009ના રોજ સુધારો.&lt;/ref&gt;

==ધંધાકીય કારકિર્દી==
શ્વાર્ઝેનેગરની ધંધાકીય કારકિર્દી પણ ઘણી સફળ રહી છે. &lt;ref name=&quot;governG2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LAWarn&quot;&gt;&lt;/ref&gt; યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થાયી થવાનો નિર્ણય લીધા બાદ શ્વાર્ઝેનેગર &quot;વિપુલ ધ્યેયો સિદ્ધ કરનાર&quot; બન્યા હતા અને તે વર્ષના પ્રારંભમાં અનુક્રમણિકા પત્રો પર તેના ધ્યેયો લખી કાઢતા હતા, જેમ કે ટપાલથી માલ મોકલવાનો ધંધો કે નવી કાર ખરીદવી વગેરે પછી તેને સફળતાપૂર્વક સર પણ કરતા હતા.&lt;ref name=&quot;DT2&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 30 વર્ષની વય સુધીમાં શ્વાર્ઝેનેગર તેમની હોલિવુડ કારકિર્દી પૂર્વે જ મિલિયનર બની ગયા હતા. તેણે શ્રેણીબદ્ધ ધંધાકીય સાહસો અને રોકાણો દ્વારા નાણાકીય સ્વતંત્રતા મેળવી હતી. 1968માં, શ્વાર્ઝેનેગર અને તેની સાથેના બોડિબિલ્ડર ફ્રાન્કો કોલુમ્બુએ ઈંટો બનાવવાના ધંધાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. બંનેની માર્કેટિંગ નિપુણતાના લીધે તેમનો કારોબાર ઘણો સારો ચાલ્યો અને 1971માં સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં આવેલા ભૂકંપ પછી તેની માંગમાં વધારો થયો હતો.&lt;ref name=&quot;Millionaire Magazine&quot;&gt;{{cite web |title=Real Life Action Hero |publisher=Millionaire Magazine |url=http://www.millionaire.com/interviews_schwarzenegger.htm |access-date=April 18, 2008 |last=Morgan |first=Kaya |archive-date=એપ્રિલ 30, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430152434/http://www.millionaire.com/interviews_schwarzenegger.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=&quot;Working&quot; Out |publisher=Schwarzenegger.com |url=http://www.schwarzenegger.com/en/life/didyouknow/life_didyouknow_eng_legacy_257.asp?sec=life&amp;subsec=didyouknow |access-date=April 18, 2008 |archive-date=મે 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523204758/http://www.schwarzenegger.com/en/life/didyouknow/life_didyouknow_eng_legacy_257.asp?sec=life&amp;subsec=didyouknow |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગર અને કોલુમ્બુએ તેમના ઈંટોના ધંધાના નફાનો ઉપયોગ ટપાલથી માલ મોકલવાનો ધંધો શરૂ કરવા, બોડિબિલ્ડિંગ અને ફિટનેસ લક્ષી સાધનો અને સૂચના આપતી ટેપો વેચવા કર્યો હતો.&lt;ref name=&quot;lifeline&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Millionaire Magazine&quot;&gt;&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરે ટપાલથી માલ મોકલવાના ધંધા અને તેની બોડિબિલ્ડિંગ સ્પર્ધાઓ જીતવાથી મળેલા નફાનો ઉપયોગ તેના સૌપ્રથમ રિયલ એસ્ટેટ સાહસમાં કર્યોઃ તેમણે $10,000માં એક એપાર્ટમેન્ટ બિલ્ડિંગ ખરીદ્યું. તેમણે ઘણી બધી રિયલ એસ્ટેટ હોલ્ડિંગ કંપનીઓમાં રોકાણ કર્યું.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Schwarzenegger reveals pumped-up finances |work=San Francisco Chronicle |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/chronicle/archive/2003/08/10/ARNOLD.TMP |date=August 10, 2003 |access-date=April 18, 2008 |last=Williams |first=Lance |archive-date=માર્ચ 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080318192048/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fchronicle%2Farchive%2F2003%2F08%2F10%2FARNOLD.TMP |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Best Salesman in America? |publisher=Selling Power |url=http://www.sellingpower.com/article/display.asp?aid=SP4182687 |access-date=April 18, 2008 |last=Fleschner |first=Malcolm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080224112746/http://www.sellingpower.com/article/display.asp?aid=SP4182687 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 24, 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગર અને તેની પત્નીએ 1992માં સાન્ટા મોનિકામાં ''સ્કાટ્ઝી ઓન મેઇન'' નામની રેસ્ટોરન્ટનો પ્રારંભ કર્યો. ''સ્કાટ્ઝી'' નો શાબ્દિક અર્થ થાય &quot;નાનો ખજાનો&quot;, સંવાદમાં &quot;મધ&quot; માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે અથવા જર્મનમાં તેનો અર્થ &quot;ડાર્લિંગ&quot; થાય છે. તેમણે 1998માં રેસ્ટોરન્ટ વેચી નાખી.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The foundation for taxpayer and consumer rights is in the wrong in its junk fax lawsuit where it falsely blames Arnold Schwarzenegger for faxes sent to promote a restaurant he doesn't own |publisher=Schwarzenegger.com |url=http://www.schwarzenegger.com/en/news/uptotheminute/news_uptotheminute_eng_legacy_16.asp?sec=news&amp;subsec=uptotheminute |access-date=April 18, 2008 |archive-date=મે 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523204836/http://www.schwarzenegger.com/en/news/uptotheminute/news_uptotheminute_eng_legacy_16.asp?sec=news&amp;subsec=uptotheminute |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેમણે ઓહિયોમાં કોલમ્બસ શોપિંગ મોલમાં રોકાણ કર્યું હતું. વર્ષો સુધી તેમને કારોબાર કરવામાં મદદ કરનારાઓ અંગે તેઓ વાત કરે છેઃ &quot;હું કેટલાક મિત્રોના મહત્વના માર્ગદર્શન વગર ક્યારેય કારોબાર શીખી શક્યો ન હોત, તેમાં અગાઉના મિલ્ટન ફ્રીડમેનથી ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને હાલમાં લેસ વેક્સનર અને [[વોરન બફેટ|વોરન બફેટ]]નો સમાવેશ થાય છે. હું પ્લેનેટ હોલિવુડ પાસેથી પણ એક કે બે બાબત શીખ્યો છું, તેમાની એક તો ક્યારે નીકળી જવું તે! અને મે તેમ કર્યું!&quot;&lt;ref name=&quot;per&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેઓ રોકાણકાર કંપની ડાઈમેન્શનલ ફંડ એડવાઈઝર્સમાં મહત્વપૂર્ણ માલિકી ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;DoggedPath&quot;&gt;{{cite news |last=Weinraub |first=Bernard |title=Schwarzenegger's Next Goal On Dogged, Ambitious Path |work=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B06E5D81230F934A2575BC0A9659C8B63&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=2 |date=August 17, 2003 |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt;

===પ્લેનેટ હોલિવૂડ===
{{See also|Planet Hollywood}}
શ્વાર્ઝેનેગર બ્રુસ વિલિસ, સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોન અને ડેમી મૂર્રેની સાથે પ્લેનેટ હોલિવૂડ ચેઇન (હાર્ડ રોક કાફેના મોડેલ મુજબ) નામની આંતરરાષ્ટ્રીય થીમ ધરાવતી રેસ્ટોરન્ટના સ્થાપક સેલિબ્રિટી રોકાણકાર હતા. શ્વાર્ઝેનેગર 2000ના પ્રારંભમાં જ આ ધંધાકીય સાહસથી નાણાકીય રીતે અલગ થઈ ગયા હતા.&lt;ref name=&quot;planetar&quot;&gt;{{cite news |title=Arnold leaves planet |date=January 25, 2000 |url=http://www.schwarzenegger.com/news.asp?id=71 |work=Schwarzenegger.com |access-date=April 18, 2008 |archive-date=ડિસેમ્બર 31, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061231121119/http://www.schwarzenegger.com/news.asp?id=71 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરે જણાવ્યું હતું કે કંપનીને તેમની અપેક્ષા મુજબની સફળતા મળી ન હતી, તેનો દાવો હતો કે તેઓ &quot;નવા યુએસ (US) વૈશ્વિક કારોબાર&quot; અને તેની ફિલ્મ કારકિર્દી પર ધ્યાન આપવા માંગે છે.&lt;ref name=&quot;planetar&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

===ચોખ્ખી સંપત્તિ===
અત્યંત રૂઢિચુસ્ત અંદાજ મૂકવામાં આવે તો પણ શ્વાર્ઝેનેગરની સંપત્તિ અંદાજે $100થી $200 મિલિયન છે.&lt;ref name=&quot;100million&quot;&gt;{{cite news |last=Williams |first=Lance |title=Schwarzenegger worth $100&amp;nbsp;million, experts say |date=August 17, 2003 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/08/17/TAXES.TMP |work=San Francisco Chronicle |access-date=April 18, 2008 |archive-date=માર્ચ 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328121715/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2003%2F08%2F17%2FTAXES.TMP |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; વર્ષો વીતવાની સાથે તેણે બોડિબિલ્ડિંગ અને ફિલ્મોની આવક શેર, બોન્ડ્સ, ખાનગી માલિકીની કંપનીઓ અને સમગ્ર વિશ્વમાં રિયલ એસ્ટેટ હોલ્ડિંગ્સમાં રોકી હતી, તેમાં પણ ખાસ કરીને યુએસએ (USA) અને યુરોપની આર્થિક મંદીના લીધે રિયલ એસ્ટેટનું મૂલ્ય ઘટી રહ્યું છે તે સંદર્ભમાં તેની સંપત્તિનો વધારે ચોકસાઈભર્યો આંક કાઢવો મુશ્કેલ છે. 1997માં જૂનમાં શ્વાર્ઝેનેગરે ખાનગી ગલ્ફસ્ટ્રીમ જેટની ખરીદી કરવા માટે પોતાના નાણાંમાંથી $38 મિલિયન ખર્ચ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fleming |first=Charles |title=[[High concept: Don Simpson and the Hollywood Culture of Excess]] |publisher=Bloomsbury |year=1999|isbn=0747542627}}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરે એક વખત તેના નસીબ અંગે જણાવ્યું હતું કે, &quot;નાણાં તમને ખુશ કરી શકતા નથી. મારી પાસે હાલમાં $50 મિલિયન છે, પરંતુ મારી પાસે $48 મિલિયન હતા ત્યારે જેટલો ખુશ હતો તેટલો જ ખુશ છું.&quot;&lt;ref name=&quot;governG2&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તેમણે આ ઉપરાંત જણાવ્યું છે કે &quot;મેં ધંધાદારી તરીકે સમય જતા ઘણા મિલિયન નાણાં બનાવ્યા છે.&quot;&lt;ref name=&quot;per&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==જાતીય સતામણી અને વ્યક્તિગત ગેરવર્તણૂકના આરોપ==
[[File:Arnold Schwarzenegger sexual harassment protestors750.jpg|thumb|શ્વાર્ઝેનેગરની વિરુદ્ધમાં કોડ પિન્કનો વિરોધ]]
ગવર્નર તરીકેના પ્રચાર અભિયાનનો પ્રારંભ કરતાં શ્વાર્ઝેનેગર સામે જાતીય સતામણી અને વ્યક્તિગત ગેરવર્તણૂકના આક્ષેપો થયા હતા, જે એક &quot;ગપગોળો&quot; હતો.&lt;ref name=&quot;grope1&quot;&gt;{{cite news |title=Sex scandal draws Arnie apology |date=March 10, 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/3159122.stm |work=BBC |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; ચૂંટણીના પાંચ દિવસ પૂર્વે ''લોસ એન્જલ્સ ટાઇમ્સ'' માં પ્રકાશિત થયેલા અખબારી અહેવાલ મુજબ તેણે કેટલીક મહિલાઓ સાથે વ્યક્તિગત ધોરણે જાતીય ગેરવર્તણૂક કરી હતી, તેમાની છ તો પોતાની વ્યક્તિગત આપવીતી લઈને આગળ આવી હતી.&lt;ref name=&quot;behaving badly&quot;&gt;{{cite news |title=Schwarzenegger sorry for behaving 'badly' toward women |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/10/02/recall.schwarzenegger/index.html |date=October 3, 2003 |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt;

ત્રણ મહિલાઓએ દાવો કર્યો હતો કે આર્નોલ્ડે તેમની છાતી પકડી લીધી હતી તો ચોથીએ જણાવ્યું હતું કે તેણે તેનો હાથ તેણીના સ્કર્ટની અંદર સરકાવી દીધો હતો. પાંચમી મહિલાએ દાવો કર્યો હતો કે શ્વાર્ઝેનેગરે હોટેલ એલિવેટરમાં તેનો બાથિંગ સૂટ કાઢી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને છેલ્લીએ કહ્યું છે કે આર્નોલ્ડે તેને પોતાની તરફ ખેંચી લીધી હતી અને ખાસ પ્રકારનું જાતીય કૃત્ય કરવા કહ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;grope1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

શ્વાર્ઝેનેગરે સ્વીકાર્યું હતું કે તેમણે &quot;ઘણી વખત ખરાબ વર્તણૂક&quot; કરી છે અને તેઓ આ અંગે માફી માંગે છે, પરંતુ તેણે એમ પણ ઉમેર્યું હતું કે અખબારોમાં પ્રકાશિત થયેલી વાતમાં &quot;ઘણી બધી બાબત સાચી&quot; નથી. આ બાબત વયસ્કોના સામયિક ''ઔઇને'' 1977માં મુલાકાત આપી પછી બહાર આવી હતી, આ મુલાકાતમાં શ્વાર્ઝેનેગરે જાતીય અવયવો અંગે અને ગાંજા જેવા કેફી પદાર્થોના ઉપયોગ કરવા અંગે ચર્ચા કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Schwarzenegger's Sex Talk |publisher=The Smoking Gun |url=http://www.thesmokinggun.com/archive/arnoldinter1.html |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરને 1975માં દસ્તાવેજી ફિલ્મ ''પંમ્પિંગ આયર્ન'' માં મિ. ઓલમ્પિયાનું બિરુદ જીત્યા બાદ ગાંજાનું ધૂમ્રપાન કરતો બતાવાયો હતો. ''જીક્યુ (GQ)'' સામયિકને ઓક્ટોબર 2007માં આપેલી મુલાકાતમાં શ્વાર્ઝેનેગરે જણાવ્યું હતું કે, &quot; ગાંજો એ કોઈ ડ્રગ નથી. તે એક પાંદડુ છે. વાસ્તવમાં મારું ડ્રગ તો પંમ્પિંગ આયર્ન હતું, વિશ્વાસ કરો.&quot;&lt;ref name=&quot;Cannabis&quot;&gt;{{cite news |url=http://articles.latimes.com/2007/oct/29/local/me-arnold29 |title=Governor says marijuana is not a drug, 'it's a leaf' |date=October 29, 2007 |work=Los Angeles Times }}&lt;/ref&gt; તેના પ્રવક્તાએ પછી જણાવ્યું હતું કે આ ટિપ્પણી એક મજાક હતી.&lt;ref name=&quot;Cannabis&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

બ્રિટિશ ટેલિવિઝનની જાણીતી વ્યક્તિ એન્ના રિચર્ડસને ઓગસ્ટ 2006માં શ્વાર્ઝેનેગર, તેની ટોચની સહાયક સીન વોલ્શ અને તેના માટે પત્રકારત્વનું કામ કરતી શેરીલ મેઇન સામે કરેલા બદનક્ષીના કેસની પતાવટ કરી હતી.&lt;ref name=&quot;AR&quot;&gt;{{cite news |title=Schwarzenegger libel 'settled' |date=August 26, 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/film/5288194.stm |work=BBC |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; એક સંયુક્ત નિવેદનનાં પ્રમાણેઃ &quot;પક્ષકારો તેમની વચ્ચેનો વિવાદ પાછળ મૂકી દે છે અને તેઓ કાયદાકીય વિવાદની પતાવટથી ખુશ છે.&quot;&lt;ref name=&quot;AR&quot;&gt;&lt;/ref&gt; રિચર્ડસનનો દાવો હતો કે તેઓએ તેના આક્ષેપો નકારી તેની પ્રતિષ્ઠાને હાનિ પહોંચાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. શ્વાર્ઝેનેગર લંડનમાં ''ધ સિક્સ્થ ડે (The 6th Day)'' ના પત્રકાર કાર્યક્રમ દરમિયાન તેની છાતીને અડક્યો હતો.&lt;ref name=&quot;AR2&quot;&gt;{{cite news |title=UK judge allows Arnie libel case |date=March 23, 2005|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/film/4375679.stm |work=BBC |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; તેણીએ દાવો કર્યો હતો કે વોલ્શ અને મેઈને ''લોસ એન્જલ્સ ટાઈમ્સ'' ના લેખમાં તેની બદનામી કરતા એવો તર્ક રજૂ કર્યો હતો કે તેણીના કારણે તેની વર્તણૂકને પ્રોત્સાહન મળી રહ્યું છે.&lt;ref name=&quot;AR&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==અંગત જીવન==
[[File:Arnold Schwarzenegger and Maria Shriver-mod.jpg|thumb|right|2007માં ચીનના શાંઘાઈ ખાતે વિશેષ ઓલમ્પિક્સમાં શ્વાર્ઝેનેગર તેમની પત્ની મારિયા શ્રીવર સાથે]]
આર્નોલ્ડે 26 એપ્રિલ 1986ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ જ્હોન એફ, કેનેડીની ભત્રીજી મારિયા શ્રીવર સાથે મેસેચ્યુસેટ્સમાં હયાનિસ ખાતે લગ્ન કર્યા હતા. સેન્ટ ઝેવિયર કેથલિક ચર્ચમાં રેવરન્ડ જોન પાદરી રિયોર્ડને આ લગ્નવિધિ કરાવી હતી.&lt;ref name=&quot;MariaOwings&quot;&gt;{{cite news |title=Maria Owings Shriver Wed To Arnold Schwarzenegger |work=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DE3DF103DF934A15757C0A960948260 |date=April 27, 1986 |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; તેમને ચાર બાળકો છેઃ કેથરિન એયુનિસ શ્રીવર શ્વાર્ઝેનેગર&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://gov.ca.gov/speech/9858 |title=Governor Arnold Schwarzenegger's Brentwood High School Commencement Speech |date=June 7, 2008 |access-date=June 22, 2008 |publisher=gov.ca.gov |archive-date=જૂન 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080618081131/http://gov.ca.gov/speech/9858 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (જન્મ 13 ડિસેમ્બર 1989, લોસ એન્જલ્સ); ક્રિસ્ટીના મારિયા ઓરેલિયા શ્વાર્ઝેનેગર (જન્મ 23 જુલાઈ 1991, લોસ એન્જલ્સ);&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE0DD1E3DF937A15754C0A967958260&amp;n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fS%2fSchwarzenegger%2c%20Arnold |title=Chronicle |work=New York Times |date=July 24, 1991 |access-date=April 18, 2008 | first=Eric | last=Pace}}&lt;/ref&gt; પેટ્રિક આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર(18 સપ્ટેમ્બર, 1993, લોસ એન્જલ્સ);&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE6DB1430F932A1575AC0A965958260&amp;n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fS%2fShriver%2c%20Maria |title=Chronicle |work=New York Times |date=September 21, 1993 |access-date=April 18, 2008 | first=Nadine | last=Brozan}}&lt;/ref&gt; અને ક્રિસ્ટોફર સાર્જન્ટ શ્રીવર શ્વાર્ઝેનેગર (જન્મ 27 સપ્ટેમ્બર 1993, લોસ એન્જલ્સ).&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D00E3D8103AF933A0575AC0A961958260&amp;n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fS%2fShriver%2c%20Maria |title=Chronicle |work=New York Times |date=September 30, 1997 |access-date=April 18, 2008 | first=Nadine | last=Brozan}}&lt;/ref&gt;

શ્વાર્ઝેનેગર અને તેનું કુટુંબ હાલમાં{{convert|11000|sqft|m2|adj=on}} બ્રેન્ટવૂડ ખાતેના ઘરમાં રહે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Next Stop&amp;nbsp;– Governor's Mansion? |work=Forbes |url=http://www.forbes.com/2003/06/27/cx_bs_0627movers.html |date=June 27, 2003 |access-date=April 18, 2008 |last=Schiffman |first=Betsy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Mind Behind the Muscles |work=TIME |url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,474589,00.html |date=August 10, 2003 |access-date=April 18, 2008 |last=Lacayo |first=Richard |archive-date=જુલાઈ 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725002123/http://www.time.com/time/printout/0,8816,474589,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ ઉપરાંત તેઓ પેસિફિક પેલિસેડ્સ ખાતેના પોતાના મકાનનો પણ ઉપયોગ કરે છે.&lt;ref name=&quot;NewHome&quot;&gt;{{cite news |title=Schwarzenegger, Shriver selling home in Palisades |work=San Francisco Chronicle |url=http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2003/07/06/RE54354.DTL |date=July 6, 2003 |access-date=April 18, 2008 |last=Ryon |first=Ruth |archive-date=ઑક્ટોબર 4, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004211359/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2003%2F07%2F06%2FRE54354.DTL |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આમ આ કુટુંબ સન વેલી, ઇદાહો અને મેસેચ્યુસેટ્સમાં હયાનિસ બંદર ખાતે સ્વમાલિકીના વેકેશન મકાનો ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;CatchingUp&quot;&gt;{{cite web |title=Catching Up With Maria Shriver |work=Sacramento Magazine |url=http://www.sacmag.com/media/Sacramento-Magazine/May-2004/Catching-Up-With-Maria-Shriver/ |month=May |year=2004 |access-date=April 18, 2008 |last=Dunteman |first=Dayna |archive-date=એપ્રિલ 21, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080421233026/http://www.sacmag.com/media/Sacramento-Magazine/May-2004/Catching-Up-With-Maria-Shriver/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

રવિવારે કુટુંબ સેન્ટ મોનિકા કેથલિક ચર્ચમાં ઉપાસનામાં હાજરી આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Maria Shriver Ends Her Silence On Husband's Campaign |publisher=NBC |url=http://www.knbc.com/politics/2463270/detail.html |date=September 8, 2003 |access-date=April 18, 2008 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

શ્વાર્ઝેનેગરે જણાવ્યું છે કે તેઓ માને છે કે સારા લગ્નનો આધાર પ્રેમ અને સન્માન છે.&lt;ref name=&quot;askarnold1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ''&quot;જો તમે તમારી પત્નીને દિલોજાનથી ચાહતો હોવ તો તે પણ તે જ રીતે ચાહતી હોય છે, હું માનું છું કે આ જ સૌથી મોટી શરૂઆત છે...'' ''જો કે આ જ બાબત ક્યારેક ક્યારેક મુશ્કેલ નહીં હોય છે તે કહેવાની જરૂર નથી.'' ''દાંપત્યજીવનમાં ઉતારચઢાવ આવતા હોય છે, પરંતુ તમારે તેના પર કામ કરવાનું હોય છે.&quot;'' &lt;ref name=&quot;askarnold1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આર્નોલ્ડે 2000માં તેના પિતૃત્વ અંગે વાત કરતાં કહ્યું હતું:
''“તમારા જીવનની શ્રેષ્ઠ બાબતોમાં એક એ છે કે તમે તમારા બાળકો સાથે રમો.'' ''તે સમયે હું એકદમ મૂર્ખની જેમ જ વર્તું છું.'' ''ઘણી વખત તો હું તેમની સાથે સંખ્યાબંધ રમતો રમું છું.'' ''હું તેમની સાથે ગેમ્સ રમું છું.'' ''આ પ્રવૃત્તિઓ ઉપરાંત.'' ''ક્યારેક અમે નાના નાટકો પણ કરીએ છીએ.”'' &lt;ref name=&quot;askarnold1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

તેની સત્તાવાર ઊંચાઈ 6'2&quot; અંગે ઘણા લેખમાં પ્રશ્ન પણ પૂછવામાં આવ્યા છે. 1960ના દાયકામાં તેના બોડિબિલ્ડિંગના દિવસોમાં તેની ઊંચાઈ 6'1.5&quot;, હતી, તેના અનુગામી બોડિબિલ્ડરોએ પણ આ વાતને સમર્થન આપ્યું છે.&lt;ref name=&quot;HeightArnold&quot;&gt;{{cite web |title=Arnold Schwarzenegger Height, Schwarzenegger's |publisher=celebheights.com |url=http://www.celebheights.com/s/Arnold-Schwarzenegger-177.html |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Schwarzenegger Measured |publisher=ArnoldHeight |url=http://www.arnoldheight.com/article5.html |access-date=2011-06-01 |archive-date=2011-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007204058/http://www.arnoldheight.com/article5.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; જોકે, 1988માં ''ડેઇલી મેઇલ'' અને ''ટાઇમ આઉટ'' સામયિકે શ્વાર્ઝેનેગર નોંધનીય રીતે ટૂંકા દેખાતા હોવાનું નોંધ્યું હતું.&lt;ref&gt;Andrews, N: &quot;ટ્રૂ મિથ્સ: ધ લાઈફ એન્ડ ધ ટાઈમ્સ ઓફ આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર,&quot; પૃષ્ઠ 157. બ્લૂમ્સબરી, 2003.&lt;/ref&gt; થોડા સમય પહેલાં જ, ગવર્નર તરીકે ઝુકાવતા પહેલા શ્વાર્ઝેનેગરની ઊંચાઈ અંગે ફરીથી ''શિકાગો રીડર'' ના લેખમાં સવાલ કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Poor Recall |work=Chicago Reader |url=http://www.chicagoreader.com/hottype/2003/030919_1.html |date=September 23, 2003 |access-date=April 18, 2008 |last=Miner |first=Michael |archive-date=એપ્રિલ 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423133904/http://www.chicagoreader.com/hottype/2003/030919_1.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ગવર્નર બન્યા પછી શ્વાર્ઝેનેગરે વિધાનસભાના સભ્ય હર્બ વેસન સાથે તેની ઊંચાઈ અંગેની હળવાશભરી શાબ્દિક આપ-લે કરી હતી. એક તબક્કે તો વેસને નિષ્ફળ પ્રયત્ન પણ કર્યો હતો અને તેના જ શબ્દોમાં જોઈએ તો, ''&quot;આ મુદ્દાનો કાયમી ધોરણે ઉકેલ લાવી દો અને શોધી કાઢો કે તેની ખરેખર ઊંચાઈ કેટલી છે&quot;'' અને દરજીની ટેપનો ઉપયોગ કરીને ગવર્નરની ઊંચાઈ માપો અને આ મુદ્દાનો હલ આવી જાય.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Incoming governor's mantra: 'Action' |work=San Francisco Chronicle |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/10/23/MNG2C2HG8R1.DTL |date=October 23, 2003 |access-date=April 18, 2008 |last=Salladay |first=Robert |archive-date=માર્ચ 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328131723/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2003%2F10%2F23%2FMNG2C2HG8R1.DTL |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરે તેના પ્રત્યાઘાતરૂપે તેમના પર ઓશીકું ફેક્યું હતું, જેના પર લખ્યું હતું કે &quot;લિફ્ટની જરૂર છે?&quot; તેમની કચેરીમાં વાટાઘાટાના સત્ર પૂર્વે પાંચ ફૂટ પાંચ ઇંચ (165 સે.મી.)અંગે વેસન્સની ખુરશી પર તેમણે ઓશીકું ફેંક્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Schwarzenegger Blinked |publisher=National Conference of State Legislators |url=https://www.ncsl.org/programs/pubs/slmag/2004/04SLDec_Schwarzenegger.pdf |access-date=April 18, 2008 |last=Weintraub |first=Daniel |format=PDF |archive-date=જૂન 4, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070604204415/https://www.ncsl.org/programs/pubs/slmag/2004/04SLDec_Schwarzenegger.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; બોબ મુલ્હોલેન્ડે દાવો કર્યો હતો કે આર્નોલ્ડની ઊંચાઈ 5'10&quot; હતી, તે તેના પગમાં રાઇઝર્સ પહેરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.arnoldwatch.org/articles/articles_000488.php3 |title=The Governator II: At first it seemed like a bad joke |publisher=Arnoldwatch.org |date=October 7, 2004 |access-date=March 8, 2010 |archive-date=મે 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525190758/http://www.arnoldwatch.org/articles/articles_000488.php3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરની ઊંચાઈ અંગેની ચર્ચા ફક્ત આટલે સુધી જ સિમિત ન રહેતા વેબસાઇટ સુધી પહોંચી ગઈ છે,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Arnold Height |publisher=ArnoldHeight |url=http://www.arnoldheight.com/ |access-date=2011-06-01 |archive-date=2010-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100211143647/http://www.arnoldheight.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; CelebHeights.com વેબસાઇટ પર તેમનું પૃષ્ઠ સૌથી વધુ સક્રિય પૈકી એક પૃષ્ઠ છે, આ વેબસાઇટ પર સેલિબ્રિટીઓની ઊંચાઈ અંગે ચર્ચા કરવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;HeightArnold&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 

ઓસ્ટ્રિયાની ગ્રીન પાર્ટીના પીટર પિલ્ઝે 2005માં માંગ કરી હતી કે સંસદે શ્વાર્ઝેનેગરનું ઓસ્ટ્રિયન નાગરિકત્વ રદ કરવું જોઈએ. આ માંગનો આધાર ઓસ્ટ્રિયન નાગરિકત્વના કાયદાની 33મી જોગવાઈ છે જે જણાવે છેઃ ''કોઈ નાગરિક વિદેશમાં જાહેર સેવામાં હોય અને તેણે ઓસ્ટ્રિયન ગણરાજ્યના હિતોને નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં નુકસાન પહોંચાડ્યું હોય તો તેનું નાગરિકત્વ રદ કરવું જોઈએ.'' &lt;ref name=&quot;DamageAustria&quot;&gt;&lt;/ref&gt; પિલ્ઝનો દાવો હતો કે શ્વાર્ઝેનેગરે મૃત્યુદંડની સજાને ટેકો આપ્યો છે (જે ઓસ્ટ્રિયામાં ધ યુરોપીયન કન્વેન્શન ઓન હ્યુમન રાઇટ્સના પ્રોટોકોલ 13 હેઠળ પ્રતિબંધિત છે) તેના લીધે ઓસ્ટ્રિયાની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન થયું છે. શ્વાર્ઝેનેગરે સમજાવ્યું હતું કે કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર તરીકેની ફરજના ભાગરૂપે આ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે, જે ન્યાયિક કાર્યપદ્ધતિમાં ભૂલ અટકાવવા પ્રતિબદ્ધ છે.

શ્વાર્ઝેનેગરના માનમાં તેમના મૂળ શહેર ગ્રાઝમાં ફૂટબોલ સ્ટેડિયમને ''ધ આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર સ્ટેડિયમ'' નામ આપવામાં આવ્યું હતું. તે ગ્રાઝર એકે (AK) અને સ્ટુર્મ ગ્રાઝનું પણ ઘર (મૂળ સ્થાન) છે. સ્ટેનલી વિલિયમ્સને ફાંસીની સજા આપવામાં આવ્યા બાદ તેના મૂળ શહેરની ગલીઓમાં તેની સામે વિરોધનો વંટોળ ઉઠ્યો હતો અને સ્થાનિક રાજકારણીઓએ સ્ટેડિયમને આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગરનું જે નામ આપવામાં આવ્યું છે તે દૂર કરવાની માંગ શરૂ કરી હતી. શ્વાર્ઝેનેગરે તેનો જવાબ આપતા જણાવ્યું છે કે
''&quot;ગ્રાઝના જવાબદાર રાજકારણીઓને વધારે જવાબદારી ઉઠાવવાની ચિંતામાંથી મુક્ત કરતાં હું પોતે જ લિબેનો સ્ટેડિયમ સાથે મારું જોડાયેલું નામ આજના દિવસથી દૂર કરું છે&quot;'' , તેની સાથે આ નામ થોડા દિવસમાં દૂર કરવાની ચુસ્ત સમયમર્યાદા પણ જાહેર કરું છું. ગ્રાઝના અધિકારીઓએ ડિસેમ્બર 2005માં શ્વાર્ઝેનેગરનું નામ દૂર કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Graz removes Schwarzenegger name |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4560182.stm |date=December 26, 2005 |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; હવે તેનું સત્તાવાર નામ યુપીસી (UPC)-અરેના છે.

સન વેલી રિસોર્ટ પાસે ટૂંકી સ્કી ટ્રેઇલ છે, જેને ''આર્નોલ્ડ્સ રન'' કહેવાય છે, તેને શ્વાર્ઝેનેગરનું નામ આપવામાં આવ્યું હતું (2001માં તેને આ નામ આપવામાં આવ્યું હતું).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtexpress.com/2001/01-12-05/01-12-05arnoldsrun.htm|title=And ... here's Arnold's Run|access-date=July 13, 2008|archive-date=સપ્ટેમ્બર 5, 2012|archive-url=https://archive.is/20120905042105/http://www.mtexpress.com/2001/01-12-05/01-12-05arnoldsrun.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આ કેડી બ્લેક ડાયમંડ શ્રેણીમાં મુકાયેલી છે અથવા તે આ વિસ્તારમાં સૌથી મુશ્કેલ કેડી છે.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Arnold Schwarzenegger to undergo surgery |publisher=The Insider |url=http://www.theinsider.com/news/1226_Arnold_Schwarzenegger_to_undergo_surgery |date=December 25, 2006 |access-date=December 6, 2009 |archive-date=ઑગસ્ટ 16, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100816181330/http://www.theinsider.com/news/1226_Arnold_Schwarzenegger_to_undergo_surgery |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

તેમણે 1992માં નાગરિક હેતુ માટે ઉત્પાદિત કરવામાં આવેલી સૌપ્રથમ હમર ખરીદી હતી, આ મોડેલ ખૂબ જ મોટું હતું, તે 6,300 એલબીએસ (lbs) અને {{convert|7|ft|m}} પહોળું હતું, તેને મહદ્અંશે મોટી ટ્રક તરીકે જ વર્ગીકૃત કરી શકાય અને યુ.એસ. (U.S.)ના ઇંધણના અર્થતંત્રના નિયમો તેને લાગુ પડતા ન હતા. ગવર્નર માટે રિકોલ કેમ્પેઇનમાં તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે તે પોતાની એકાદ હમરને હાઇડ્રોજનથી ચાલતા વાહનમાં રૂપાંતરિત કરશે. તેના આ રૂપાંતરણનો ખર્ચ યુએસ (US)$21,000 આવ્યો હોવાનું મનાય છે. ચૂંટણી પછી તેણે હાઇડ્રોજન રિફ્યુલિંગ પ્લાન્ટ્સ સ્થાપવાના વટહુકમ પર સહી કરી હતી, જેને કેલિફોર્નિયા હાઇડ્રોજન હાઇવે નેટવર્ક કહેવાય છે અને યોજનાના યુએસ (US) $91,00,000ના અંદાજિત ખર્ચને પહોંચી વળવા યુ.એસ. (U.S.)ઊર્જા વિભાગની સહાય મેળવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Thanks to Arnold, California to Pave the Hydrogen Highway |publisher=BMW World |url=http://www.usautoparts.net/bmw/hydrogen/schwarzenegger.htm |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; કેલિફોર્નિયાએ સૌપ્રથમ એચટુએચ (H2H) (હાઇડ્રોજન હમર)ની ડિલિવરી ઓક્ટોબર 2004માં મેળવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |title=HUMMER H2H Hydrogen Powered Experimental Vehicle |publisher=About.com |url=http://trucks.about.com/od/hybridcar/a/hummer_h2h.htm |access-date=April 18, 2008 |last=Wickell |first=Dale |archive-date=મે 25, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525024014/http://trucks.about.com/od/hybridcar/a/hummer_h2h.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

થાલમાં લોકોએ શ્વાર્ઝેનેગરના 60માં જન્મદિવસને ઉજવ્યો હતો. અધિકારીઓએ 30 જુલાઈ 2007ને આર્નોલ્ડનો એ (A) દિવસ જાહેર કર્યો છે. થાલમાં જ્યાં શ્વાર્ઝેનેગરનો જન્મ થયો હતો એ ઘરનો નંબર 145 છે , તેમાં તેમની બધી વસ્તુઓ છે અને ત્યાં કોઈને પણ આ નંબર આપવામાં આવશે નહીં.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Strudel, schnitzel shower Schwarzenegger at 60th birthday bash |work=USAToday |url=http://www.usatoday.com/life/people/2007-07-30-schwarzenegger_N.htm?csp=34 |access-date=April 18, 2008 |agency=Associated Press | date=July 30, 2007}}&lt;/ref&gt;

12 ફેબ્રુઆરી 2010ના રોજ શ્વાર્ઝેનેગર વાનકુંવર ઓલમ્પિક ટોર્ચ રિલેના 106માં દિવસના 18મા રનર હતા. તે સ્ટેનલી પાર્ક સીવોલે પહોંચ્યા ત્યારે તેમણે આ ટોર્ચ પછીના રનર સેબાસ્ટિયન કોને આપી “ટોર્ચ ચુંબન”ની આપ-લે કરી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://olympics.thestar.com/2010/article/764519--how-vancouver-almost-lost-the-2010-olympics|title=How Vancouver almost lost the 2010 Olympics&amp;nbsp;— Vancouver 2010 Olympics|publisher=Olympics.thestar.com|date=February 12, 2010|access-date=March 8, 2010|location=Toronto|archive-date=ફેબ્રુઆરી 15, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100215071318/http://olympics.thestar.com/2010/article/764519--how-vancouver-almost-lost-the-2010-olympics|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===અકસ્માત અને ઇજાઓ===
શ્વાર્ઝેનેગરને 23 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ ઇદાહોમાં સન વેલી ખાતે સ્કીઇંગ કરતી વખતે તેમની જમણી જાંઘનું હાડકુ ભાગી ગયું હતું.&lt;ref&gt;{{cite news |agency=Associated Press|title=Calif. Gov. Schwarzenegger Breaks Leg in Skiing Accident in Idaho |publisher=FOX News |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,238562,00.html |date=December 24, 2006 |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; તેઓ ઓઅર વોર્મ સ્પ્રિંગ દોડ દરમિયાન બાલ્ડ પર્વત પર સ્કી પોલ પર ‘સરળ’ અથવા ગ્રીન લેવલ દોડ દરમિયાન પડી ગયા હતા. તેઓ નિષ્ણાત કહી શકાય તેવા સ્કીઅર છે. તેમણે 26 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ 90 મિનિટની શસ્ત્રક્રિયા કરાવી હતી, જેમાં તેમના તૂટેલા હાડકાંને સાધવા માટે તાર અને સ્ક્રૂનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમને 30 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ સેન્ટ જોન્સ હેલ્થ સેન્ટર ખાતેથી રજા આપવામાં આવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Schwarzenegger cleared to resume duties after surgery |work=Los Angeles Times |date=December 26, 2006 |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગર કાખઘોડીના સહારે ચાલતા હોવા છતાં પણ તેમણે 5 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ ફરીથી હોદ્દો ગ્રહણ કરવામાં વિલંબ કર્યો ન હતો.

શ્વાર્ઝેનેગર મોટરસાઇકલ પર સવારી કરતી બે વખત જાહેર ધોરીમાર્ગ પર અથડાતા ઈજા પહોંચી હતી. આર્નોલ્ડ 8 જાન્યુઆરી 2006ના રોજ તેમની હર્લિ ડેવિડસન મોટરસાઇકલ પર તેમના પુત્ર પેટ્રિકને સાઇડકારમાં બેસાડી લોસ એન્જલ્સમાં સવારી કરી રહ્યા હતા ત્યારે ગલીમાં બીજો એક ડ્રાઈવર અચાનક દાખલ થતાં તેમની બાઈક ધીમી ઝડપે જઈ રહેલી કાર સાથે અથડાઈ હતી. તેમના પુત્ર અને બીજા ડ્રાઇવરને કઈજ નુકસાન થયું ન હતું, પણ આર્નોલ્ડને હોઠ પર સામાન્ય ઇજા થઈ હતી અને તેના લીધે તેમણે 15 ટાંકા લેવા પડ્યા હતા. લોસ એન્જલ્સ પોલીસ વિભાગના પ્રવક્તા જેસન લીએ જણાવ્યું હતું કે &quot;કોઈપણ પ્રકારના હુકમો જારી કરાયા નથી.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/10811025/|title=No Charges Against Schwarzenegger|access-date=July 13, 2008}}&lt;/ref&gt; અગાઉ 09 ડિસેમ્બર 2001ના રોજ લોસ એન્જલ્સમાં મોટરસાઇકલની ટક્કરમાં તેમના છ હાડકા તુટી ગયા હતા અને ચાર દિવસ સુધી હોસ્પિટલમાં રહ્યા હતા.&lt;ref name=&quot;MotorAccident&quot;&gt;{{cite news |agency=Associated Press|title=Schwarzenegger, son get in motorcycle accident |work=USA Today |url=http://www.usatoday.com/news/nation/2006-01-09-schwarzenegger-accident_x.htm |date=January 9, 2006 |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરે 3 જુલાઈ 2006 સુધી તેમનું મોટરસાઇકલ લાઇસન્સ ફરીથી મેળવ્યું નહોતુ.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Navarro|first=Mireya|title=Schwarzenegger Finally Gets a License|url=http://www.nytimes.com/2006/07/07/us/07arnold.html?_r=2&amp;oref=slogin|access-date=2 February 2011|newspaper=The New York Times|date=7 July 2006}}&lt;/ref&gt; 

શ્વાર્ઝેનેગર ધોરી નસના ફક્ત બે છેડા ધરાવતા વાલ્વ સાથે જન્મેલા છે, (સામાન્ય માનવીને ત્રણ છેડા હોય છે).&lt;ref&gt;{{cite news |title=Surgery Leaves Star Undimmed |url=http://www.thefreelibrary.com/NEWS+LITE+:+SURGERY+LEAVES+STAR+UNDIMMED-a083864140 |work=The Free Library |publisher=Farlex |date=April 18, 1997 |access-date=July 29, 2008 |archive-date=ઑક્ટોબર 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024054528/http://www.thefreelibrary.com/NEWS+LITE+:+SURGERY+LEAVES+STAR+UNDIMMED-a083864140 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Surgery&quot;&gt;{{cite web|last = Starnes|first = Dr. Vaughn A.|title = Renowned Cardiac Surgeon Proclaims Medical &quot;Facts&quot; In Article &quot;Represent No Facts At All&quot;|date = March 8, 2001|url = http://www.schwarzenegger.com/en/news/uptotheminute/news_uptotheminute_eng_legacy_18.asp?sec=news&amp;subsec=uptotheminute|doi = |access-date = March 3, 2009|archive-date = મે 23, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080523203941/http://www.schwarzenegger.com/en/news/uptotheminute/news_uptotheminute_eng_legacy_18.asp%3Fsec%3Dnews%26subsec%3Duptotheminute|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; શ્વાર્ઝેનેગરે 1997માં તેના જ ટ્રાન્સપ્લાન્ટેડ ટિસ્યૂ દ્વારા હાર્ટ વાલ્વ રિપ્લેસમેન્ટ સર્જરી કરાવવાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો હતો. તબીબી નિષ્ણાતોએ આગાહી કરી હતી કે સમય વીતવાની સાથે વાલ્વની અસરકારકતા ખતમ થઈ જતી હોવાથી આર્નોલ્ડને બેથી આઠ વર્ષમાં હાર્ટ વાલ્વ રિપ્લેસમેન્ટ સર્જરી કરાવવાની જરૂર પડશે. શ્વાર્ઝેનેગરે તે સમયે ઉપલબ્ધ એકમાત્ર કાયમી ઉકેલ યાંત્રિક વાલ્વથી વિપરીત પસંદગી કરી હતી, કારણ કે તેના લીધે તેની તેની શારીરિક ક્ષમતા અને કસરત કરવાની ક્ષમતા મર્યાદિત થઈ જતી હતી.&lt;ref name=&quot;ElectHeart&quot;&gt;{{cite news |title=Schwarzenegger Has Elective Heart Surgery |work=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C04E6D9113FF93BA25757C0A961958260&amp;n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fS%2fSchwarzenegger%2c%20Arnold |date=April 18, 1997 |access-date=April 18, 2008}}&lt;/ref&gt;

તેમણે 2004માં હવાઈ ખાતેના વેકેશન દરમિયાન તરતી વખતે એક ડૂબતા માણસનું જીવન બચાવ્યું હતું અને તેને કિનારે લઈ આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Movie Heroes to the (Real-Life) Rescue! |publisher=Netscape celebrity |url=http://channels.isp.netscape.com/celebrity/becksmith.jsp?p=bsf_heroesrescue |date=April 10, 2004 |access-date=July 24, 2010 |archive-date=ઑગસ્ટ 9, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090809080305/http://channels.isp.netscape.com/celebrity/becksmith.jsp?p=bsf_heroesrescue |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

શ્વાર્ઝેનેગરના ખાનગી જેટે 19 જુન 2009ના રોજ વાન નુય્સ વિમાનીમથકે તાત્કાલિક ઉતરાણ કર્યું હતું, પાઇલટે કોકપીટમાંથી ધૂમાડો નીકળતો હોવાના આપેલા અહેવાલના પગલે આ તાત્કાલિક ઉતરાણ કરવામાં આવ્યું હતું, સરકારના અખબારી સચિવે જારી કરેલા નિવેદનમાં આ વિગત જણાવવામાં આવી હતી. આ અકસ્માતમાં કોઈને ઇજા નહોતી થઈ.&lt;ref&gt;{{cite news|first=Nicole|last=Santa Cruz| coauthors= |authorlink= | title=Governor's plane makes emergency landing in Van Nuys | date=June 19, 2009| work=LA Times|url=http://latimesblogs.latimes.com/lanow/2009/06/governors-plane-makes-emergency-landing-in-van-nuys.html|work=The Los Angeles Times| pages = | access-date = June 20, 2009|language =}}&lt;/ref&gt;

==સંદર્ભો==
{{Reflist|colwidth=30em}}

==ગ્રંથસૂચિ==
* {{Cite book |last=Schwarzenegger |first=Arnold |title=Arnold: Developing a Mr. Universe Physique |year=1977 |publisher=Schwarzenegger}}
*&amp;nbsp;– {{cite book |author=with [[Douglas Kent Hall]] |title=Arnold: The Education of a Bodybuilder |year=1977 |publisher=Simon &amp; Schuster |location=New York |isbn=0-671-22879-X}}
*&amp;nbsp;– {{cite book |author=with [[Douglas Kent Hall]] |title=Arnold's Bodyshaping for Women |year=1979 |publisher=Simon &amp; Schuster |location=New York |isbn=0-671-24301-2}}
*&amp;nbsp;– {{cite book |author=with [[Bill Dobbins (photographer)|Bill Dobbins]] |title=Arnold's Bodybuilding for Men |year=1981 |publisher=Simon &amp; Schuster |location=New York |isbn=0-671-25613-0}}
*&amp;nbsp;– {{cite book |author=with Bill Dobbins |title=The New Encyclopedia of Modern Bodybuilding |year=1998 |edition=rev. |publisher=Simon &amp; Schuster |location=New York |isbn=0-684-84374-9}}
* {{Cite book |last=Andrews |first=Nigel |title=True Myths: The Life and Times of Arnold Schwarzenegger: From Pumping Iron to Governor of California |year=2003 |edition=rev. |publisher=Bloomsbury |location=New York |isbn=1-58234-465-5}}
* {{Cite book |last=Blitz |first=Michael |coauthors=and Louise Krasniewicz |title=Why Arnold Matters: The Rise of a Cultural Icon |year=2004 |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=0-465-03752-6}}
* {{Cite book |last=Borowitz |first=Andy |authorlink=Andy Borowitz |title=Governor Arnold: A Photodiary of His First 100 Days in Office |year=2004 |publisher=Simon &amp; Schuster |location=New York |isbn=0-7432-6266-2}}
* {{Cite book |last=Brandon |first=Karen |title=Arnold Schwarzenegger |year=2004 |publisher=Lucent Books |location=San Diego |isbn=1-59018-539-0}}
* {{Cite book |last=Saunders |first=Dave |title=&quot;Arnie&quot;: Schwarzenegger and the Movies |year=2008 |publisher=I. B. Tauris |location=London}}
* {{Cite book |last=Sexton |first=Colleen A. |title=Arnold Schwarzenegger|year=2005 |publisher=Lerner Publications |location=Minneapolis |isbn=0-8225-1634-9}}
* {{Cite book |last=Zannos |first=Susan |title=Arnold Schwarzenegger |year=2000 |publisher=Mitchell Lane |location=Childs, Md. |isbn=1-883845-95-5}}

===ઈન્ટરવ્યુ===
* thesmokinggun.com પર [http://www.thesmokinggun.com/archive/arnoldinter1.html ઓગસ્ટ 1977માં ''ઔઈ (Oui)'' સામયિકમાં ઈન્ટરવ્યુ]
* time.com પર [http://www.time.com/time/nation/printout/0,8816,483264,00.html એક્સપર્ટ્સ ફ્રોમ ''ટાઈમ આઉટ'' (લંડન) ઈન્ટરવ્યુ, 1977] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121217214758/www.time.com/time/nation/printout/0,8816,483264,00.html |date=ડિસેમ્બર 17, 2012 }}
* ધ અવર પર જ્યોર્જ સ્ટ્રોમ્બોલોપોલોસ સાથે [http://www.cbc.ca/thehour/index.html શ્વાર્ઝેનેગર ઈન્ટરવ્યુ]

===ફિલ્મ===
* &quot;આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર&amp;nbsp;– હોલિવૂડ હીરો&quot; ડીવીડી (DVD) ~ ટોડ બેકર
* &quot;પંમ્પિંગ આયર્ન&quot; (25મી તિથિ નિમિત્તે વિશેષ આવૃત્તિ) ડીવીડી (DVD) ~ જ્યોર્જ બટલર
* {{IMDb name|0000216}}

==બાહ્ય કડીઓ==
{{Sister project links|Arnold Schwarzenegger|wikt=no|b=no|s=Arnold Alois Schwarzenegger|v=no|author=yes}}
*[http://www.joinarnold.com/ આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050719233216/http://www.joinarnold.com/ |date=2005-07-19 }} ''અધિકૃત બંધારણીય સાઈટ'' 

*[http://www.americanrhetoric.com/speeches/convention2004/arnoldschwarzenegger2004rnc.htm ગવર્નર શ્વાર્ઝેનેગરના 2004 રિપબ્લિકન રાષ્ટ્રીય સંમેલનને સંબોધનનું સંપૂર્ણ લખાણ, ઓડિયો, વીડિયો] AmericanRhetoric.com
*[http://www.americanrhetoric.com/speeches/arnoldschwarzeneggerunitednations.htm વૈશ્વિક આબોહવા પરિવર્તન અંગે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સને ગવર્નર શ્વાર્ઝેનેગરે આપેલા સંબોધનનું સંપૂર્ણ લખાણ અને ઓડિયો] AmericanRhetoric.com, સપ્ટેમ્બર 24, 2007
*[http://www.signab43.com/ ગવર્નર શ્વાર્ઝેનેગર અને સજાતિય લગ્ન સંબંધિત પત્રવ્યવહારનો સંગ્રહ] એબી (AB) 43 યોજનાઓ

=== વ્યવસાય ===
*[http://www.schwarzenegger.com/en/index.asp આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગરની અધિકૃત વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619172008/http://www.schwarzenegger.com/en/index.asp |date=જૂન 19, 2010 }}
*{{dmoz|Arts/People/S/Schwarzenegger,_Arnold}}

[[Category:કેલિફોર્નિયાના અભિનેતાઓ]]
[[Category:અમેરિકન અભિનેતા-રાજનેતાઓ]]
[[Category:અમેરિકન એથલેટ-રાજનેતાઓ]]
[[Category:અમેરિકન બોડિબિલ્ડરો]]
[[Category:અમેરિકન મનોરંજન ઉદ્યોગના વ્યવસાયિક લોકો]]
[[Category:અમેરિકન ફિલ્મ અભિનેતાઓ]]
[[Category:અમેરિકન ફિલ્મ નિર્દેશકો]]
[[Category:અમેરિકન ફિલ્મ નિર્માતાઓ]]
[[Category:અમેરિકન સ્વાસ્થ્ય કાર્યકરો]]
[[Category:અમેરિકન પરોપકારીઓ]]
[[Category:અમેરિકન વીડિયો ગેમ અભિનેતાઓ]]
[[Category:આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર]]
[[Category:ઓસ્ટ્રિયન બોડિબિલ્ડરો]]
[[Category:ઓસ્ટ્રિયન ફિલ્મ અભિનેતાઓ]]
[[Category:યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં વસવાટ કરનાર ઓસ્ટ્રિયન લોકો]]
[[Category:ઓસ્ટ્રિયન સૈનિકો]]
[[Category:ઓસ્ટ્રિયન વંશના અમેરિકન લોકો]]
[[Category:કેલિફોર્નિયા રિપબ્લિકનો]]
[[Category:વિકલાંગ અધિકાર કાર્યકરો]]
[[Category:કેલિફોર્નિયાના ગવર્નરો]]
[[Category:કેનેડી પરિવાર]]
[[Category:લૉરેયસ વર્લ્ડ સ્પોર્ટ્સ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]]
[[Category:જીવિત લોકો]]
[[Category:યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના નાગરિક અધિકાર પ્રાપ્ત લોકો]]
[[Category:ગ્રાઝના લોકો]]
[[Category:વિસ્કોસીન-સુપેરિયર યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ]]
[[Category:વ્યવસાયિક બોડિબિલ્ડરો]]
[[Category:શ્રીવર પરિવાર]]
[[Category:કેલિફોર્નિયામાં રમતગમત સાથે જોડાયેલા લોકો]]
[[Category:કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટીના કારભારીઓ]]
[[Category:કેલિફોર્નિયાના લેખકો]]
[[શ્રેણી:૧૯૪૭માં જન્મ]]</text>
      <sha1>trvxunjlu87pjlrjm2yxnwxjd2aqvyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ઉદય મજમુદાર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81612</id>
    <revision>
      <id>901021</id>
      <parentid>874884</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T18:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13330" sha1="7ygrhb622jq8w9rzc34k2h96cp59vxt" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું સંગીત કલાકાર|Background=non_performing_personnel|Name=ઉદય મજમુદાર|Img=Udai Mazumdar.JPG|Birth_name=[[અલ્હાબાદ]], [[ઉત્તર પ્રદેશ]]|Born= ૨૮ માર્ચ, ૧૯૭૦|Origin=[[ભારત]]|Genre=ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત|Occupation=સંગીતકાર અને સંગીતનિર્માતા|Instrument=''તબલા''}}

'''ઉદય મજમુદાર''' (Udai Mazumdar)&lt;/span&gt; ([[હિંદી ભાષા|હિન્દી]]: उदय मज़ूमदार), (જન્મ માર્ચ ૨૮, ૧૯૭૦) એક [[ભારત|ભારતીય]] [[તબલા]]&lt;nowiki/&gt;વાદક,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://amgindia.in/artiste-roster/ahimsa/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-05-11 |archive-date=2013-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215235447/http://amgindia.in/artiste-roster/ahimsa/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; સંગીત નિર્માતા અને સંગીતકાર છે.

== પ્રારંભિક જીવન ==
ઉદયનો જન્મ અલ્હાબાદ ખાતે થયો હતો અને સાત વર્ષની ઉંમરે તબલાવાદન અને હિંદુસ્તાની શાસ્ત્રીય ગાયન શીખવાનું શરૂ કર્યું હતું. ૧૯૮૧ના વર્ષમાં, તેઓ વધુ તાલીમ માટે કવિરાજ આશુતોષ ભટ્ટાચાર્યના શિષ્ય બન્યા. ૧૯૮૮ના વર્ષમાં, વધુ સંગીત જ્ઞાન માટે તેઓ દિલ્હી ગયા અને ભારત રત્ન વિજેતા સિતારવાદક પંડિત રવિ શંકરના શિષ્ય બન્યા. તેઓ ઉસ્તાદ સાથે રહી શીખવાની વર્ષો જૂની પરંપરા &quot;ગુરુ શિષ્ય પરંપરા&quot; મુજબ સાથે રહી શીખતા હતા.

== કારકિર્દી ==
ઉદય મજમુદાર દ્વારા બ્રિટન અને સ્વીડનના રાજવી પરિવારો માટે સંગીત-સમારોહ કરવામાં આવ્યા છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mazumdarudai.com/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-05-11 |archive-date=2017-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170524202749/http://mazumdarudai.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; તેમણે રવિશંકર સાથે  વિવિધ પ્રસંગોએ સંગીત-સમારોહમાં ભાગ લીધા છે.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LTEqAQAAIAAJ&amp;q=udai+mazumdar+ravi+shankar&amp;dq=udai+mazumdar+ravi+shankar&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=x9u5UuqqGIqqkgXcwYDIAw&amp;ved=0CC0Q6AEwAA|title=Sruti, issues 232-243|last=Sundaresan|first=P.N.|year=૨૦૦૪}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vIMpAQAAIAAJ&amp;q=udai+mazumdar+ravi+shankar&amp;dq=udai+mazumdar+ravi+shankar&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=x9u5UuqqGIqqkgXcwYDIAw&amp;ved=0CEAQ6AEwBA|title=India Today|last=Purie|first=Aroon|publisher=Living Media India Limited|year=૧૯૯૭|location=India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_ExNAQAAIAAJ&amp;q=udai+mazumdar+ravi+shankar&amp;dq=udai+mazumdar+ravi+shankar&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=x9u5UuqqGIqqkgXcwYDIAw&amp;ved=0CE0Q6AEwBw|title=Information S.E.G./S.S.E.|publisher=S.E.G.|year=૧૯૯૫}}&lt;/ref&gt; ઉદય દ્વારા રવિ શંકરની ૭૫મી વર્ષગાંઠની ઉજવણીની પૂર્વસંધ્યાએ કરવામાં આવેલ સમારોહમાં ઝાકીર હુસૈન સાથે કાર્યક્રમ આપ્યો હતો. એમના તબલાવાદન કાર્યક્રમનું પ્રસારણ  સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ ખાતે રેડિયો DRS પર, [[બીબીસી]] ટીવી અને રેડિયો ફ્રાન્સ ખાતે થયું છે. તેમણે સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપક પ્રવાસ કર્યો છે, એટલે કે: દુર્ગાલાલ ઉત્સવ દિલ્હી, સપ્તક ઉત્સવ અમદાવાદ, વસંતહબ્બા ઉત્સવ બેંગલુરુ, આંતરરાષ્ટ્રીય લોક ઉત્સવ હંગેરી, ડ્રમ ફેસ્ટીવલ જર્મની, વિશ્વ સંગીત ઉત્સવ રોમ, આંતરરાષ્ટ્રીય ઉત્સવ ચેર્નોબીલ-પિડિતો માટે, આંતરિક ઉત્સવો માટે સમકાલીન સંગીત, મંગોલિયા, ઓડિસા, વિયેતનામ, ઇન્ડોનેશિયા,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.asef.org/images/docs/808-Project_Brief.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-05-11 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035524/http://www.asef.org/images/docs/808-Project_Brief.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; વગેરે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://swisspak.com/web/sites/default/files/Flyer_Shafqat_Ali_Khan_ZH.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-05-11 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211448/http://swisspak.com/web/sites/default/files/Flyer_Shafqat_Ali_Khan_ZH.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Udai|first=Mazumdar|title=Close to vocal|date=જાન્યુઆરી ૨, ૨૦૦૪|url=http://www.hindu.com/fr/2004/01/02/stories/2004010201830800.htm|newspaper=The Hindu|access-date=જાન્યુઆરી ૨, ૨૦૦૪|archivedate=2004-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040112162439/http://www.hindu.com/fr/2004/01/02/stories/2004010201830800.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldrhythm.de/wrp/musicians.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-05-11 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085452/http://www.worldrhythm.de/wrp/musicians.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1090203/jsp/entertainment/story_10475230.jsp|title=Strung Out|last=Udai|first=Mazumdar|date=ફેબ્રુઆરી ૯, ૨૦૦૯|work=The Telegraph - Calcutta (Kolkata)|newspaper=The Telegraph - Calcutta (Kolkata)|access-date=ફેબ્રુઆરી ૯, ૨૦૦૯|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091622/http://www.telegraphindia.com/1090203/jsp/entertainment/story_10475230.jsp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વધુમાં તાજેતરમાં જ તેમણે બનાવેલ સંગીત પર આધારિત ૧૧મી સદીનું મહાકાવ્ય ગીત-ગોવિંદ જયદેવ દ્વારા, જે &quot;ગીત ગોવિંદ – કૃષ્ણનું શાશ્વત પ્રેમગીત&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mazumdarudai.com/recording.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-05-11 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010723/http://www.mazumdarudai.com/recording.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=YEgWdRSxWJY&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=dK_VlEpveSo&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=Nb691SA40U0&lt;/ref&gt; 'કબીર તુલસી એન્ડ અસ',&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=QfR-6fLJVMY&lt;/ref&gt; 'ગીત માળાઓ'&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=Og4mJfKliz4&lt;/ref&gt; અને 'ભાસ્કર - ધ રાઇઝિંગ'&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=MAQV_QiQrrM&lt;/ref&gt; વગેરેનું નિર્માણ અને રેકોર્ડિંગ કરવામાં આવ્યું છે.

== વ્યક્તિગત જીવન ==
ઉદયનો જન્મ સંગીતકારોના પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા પાર્થો સારથી મજમુદાર  ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના પ્રથમ પેઢીના ગિટારવાદક છે. ઉદયે ફિલોમેના બીયાંકુલી સાથે લગ્ન કર્યા છે. તેમને એક પુત્ર જય મજમુદાર અને એક પુત્રી ઈષા મજમુદાર છે.
ઉદય દ્વારા નિર્મિત સંગીત સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ અને નવી દિલ્હી, ભારત ખાતે વિદ્યાર્થીઓને શીખવવામાં આવે છે. આ કેટલાક રજૂઆત સમાવેશ થાય છે: નમ્રતા રાય,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.namrtarai.com/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2022-05-09 |archive-date=2019-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190124195108/http://www.namrtarai.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ભાસ્કર દાસ, રોહન દાસગુપ્તા,&lt;ref&gt;http://rohandasgupta.com&lt;/ref&gt; પીઉ નંદી, રૂપેશ પાઠક.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://jazzdunyasi.jazz.az/content/view/109/55/lang,en/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-05-11 |archive-date=2017-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201030411/http://jazzdunyasi.jazz.az/content/view/109/55/lang,en/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.ukraine-kiev-tour.com/vinnytsia_jazzfest_2013.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.fest.md/en/events/concerts/ethno-jazz-festival-2012&lt;/ref&gt;

== ડિસ્કોગ્રાફી ==
[[ચિત્ર:Pt._Ravi_Shankar,_Bikram_Ghosh,_Udai_Mazumdar.jpg|thumb|રવિ શંકર, બિક્રમ ઘોષ, ઉદય મજમુદાર]]
* ''ઈબાદત - પ્રેમ પૂજા'' (2014)
* &quot;ભાસ્કર - ધ રાઇઝિંગ&quot; (2013)
* ''ગાયક શબ્દમાળાઓ&quot; (2012) ''
* ''કબીર તુલસી એન્ડ અસ'' (2011)
* ''રાઇઝિંગ'' (2010) - ડેરેક ગ્રીપર અને ઉદય મજમુદાર&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.derekgripper.com/acoustic-guitar-albums/rising/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-05-11 |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629124039/http://www.derekgripper.com/acoustic-guitar-albums/rising/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''ગીત ગોવિંદ'' (2009) 
* ''ઈકોઝ ફ્રોમ ઈન્ડિયા'' - ગૌરવ મજમુદાર અને ઉદય મજમુદાર&lt;ref&gt;http://www.worldcat.org/title/echoes-from-india/oclc/727719391&lt;/ref&gt;
* ''ફુલફીલમેન્ટ'' - શુભેન્દ્ર રાવ અને ઉદય મજમુદાર
* ''વોક ઓન'' (ટાટાજન) 
[[ચિત્ર:Udai_Mazumdar_at_Jakarta.jpg|right|thumb| જકાર્તા, ઇન્ડોનેશિયા ખાતે એક કોન્સર્ટમાં જ્યાં પંડિત ઉદય મજમુદાર વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંના સંગીતકારોને લીડ કરે છે]]
* ''પડઘો'' – કમલા બોઝ અને ઉદય મજમુદાર
* ''ધ બાંબુ ફ્લુટ ઈન ધ વાઇન્ડ ઓફ રીધમ'' - રાકેશ ચૌરસિયા અને ઉદય મજમુદાર&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.musikderwelt.info/cdcorner.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-05-11 |archive-date=2016-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160710225217/http://musikderwelt.info/CDCorner.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''શાબોટિન્સ્કી સ્ટેનીમલ્સ'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.efi.group.shef.ac.uk/labels/plagdich/pdn007.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-05-11 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083159/http://www.efi.group.shef.ac.uk/labels/plagdich/pdn007.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ''જર્ની'' - એક વિસ્તૃત રાગમાળા
* ''શંકર રાગમાળા'' 
* ''મ્યુઝિક દેર વેલ્ટ બર્ન''

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* http://www.mazumdarudai.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170524202749/http://mazumdarudai.com/ |date=2017-05-24 }}
* http://www.culturall.ch
* https://www.facebook.com/MazumdarUdai

[[શ્રેણી:૧૯૭૦માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:જીવિત લોકો]]</text>
      <sha1>7ygrhb622jq8w9rzc34k2h96cp59vxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્ય:JAGDISHBHAI PATEL</title>
    <ns>2</ns>
    <id>130794</id>
    <revision>
      <id>901033</id>
      <parentid>811302</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T08:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29903-48</username>
        <id>87358</id>
      </contributor>
      <origin>901033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1829" sha1="23shxq885dyawyyis9hnta8vc2zny12" xml:space="preserve">જગદીશભાઈ પાનાભાઇ પટેલ એડવોકેટ અને નોટરી ગુજરાત સરકાર ધાનેરા તા-ધાનેરા જી-બનાસકાંઠા ઉત્તર ગુજરાત 

ક્રિમીનલ,સિવિલ,અને રેવન્યુ પ્રેક્ટીસ. રાજકીય પાર્ટી ભારતીય જનતા પાર્ટી ,યુવક પ્રગતિ મંડળ થાવર પ્રમુખ તરીકેની જવાબદારી વર્ષ ૨૦૧૭ થી આજ દિન સુધી ચાલુ છે.

બાર એસોસિયેશન ધાનેરા ના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપેલ છે.

ભારતીય જનતા પાર્ટીમા યુવા મહામંત્રી તરીકે સેવા આપેલ છે , ભારતીય જનતા પાર્ટીમા લીગલ સેલમાં સેવા આપેલ છે , 

ચામુંડા સેવા ટ્રસ્ટ માં સને ૨૦૦૦થી ૨૦૧૭ સુધી સેવા આ છે, અને ચામુંડા માતાજીનુ ભવ્ય મંદિર નિર્માણ કરેલ,

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘમા વર્ષો સુધી કામ કરેલુ અને પ્રથમ વર્ષે ઓટીસી કરેલ.

આ સિવાય તાલુકામાં સામાજિક સુધારણા,વ્યસન મુક્તિ, જડ રીવાજો, અંધ શ્રદ્ધા નાાબુદિ, વૃક્ષા રોપણ કાર્યક્રમો કરેલાં.</text>
      <sha1>23shxq885dyawyyis9hnta8vc2zny12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901035</id>
      <parentid>901033</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T08:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <origin>901035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1910" sha1="tvzjiuytulotlchyo3rgygvj2duh3dx" xml:space="preserve">હું, જગદીશભાઈ પાનાભાઇ પટેલ, ગુજરાતના ધાનેરા, તા-ધાનેરા, જી-બનાસકાંઠામાં એડવોકેટ અને નોટરી છું. 

ક્રિમીનલ,સિવિલ,અને રેવન્યુ પ્રેક્ટીસ કરું છું. મારી રાજકીય પાર્ટી ભારતીય જનતા પાર્ટી ,યુવક પ્રગતિ મંડળ થાવર પ્રમુખ તરીકેની જવાબદારી વર્ષ ૨૦૧૭ થી આજ દિન સુધી ચાલુ છે.

બાર એસોસિયેશન ધાનેરા ના પ્રમુખ તરીકે મેં સેવા આપેલ છે.

મેં ભારતીય જનતા પાર્ટીમા યુવા મહામંત્રી તરીકે સેવા આપેલ છે , ભારતીય જનતા પાર્ટીમા લીગલ સેલમાં સેવા આપેલ છે , 

મેં ચામુંડા સેવા ટ્રસ્ટ માં સને ૨૦૦૦થી ૨૦૧૭ સુધી સેવા આપી છે, અને ચામુંડા માતાજીનુ ભવ્ય મંદિર નિર્માણ કરેલ,

મેં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘમા વર્ષો સુધી કામ કરેલુ અને પ્રથમ વર્ષે ઓટીસી કરેલ.

આ સિવાય મેં તાલુકામાં સામાજિક સુધારણા,વ્યસન મુક્તિ, જડ રીવાજો, અંધ શ્રદ્ધા નાાબુદિ, વૃક્ષા રોપણ કાર્યક્રમો કરેલાં.</text>
      <sha1>tvzjiuytulotlchyo3rgygvj2duh3dx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901036</id>
      <parentid>901035</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T08:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>પ્રથમ પુરુષ એકવચનમાં લખાણ ફેરવ્યું</comment>
      <origin>901036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="ftwp7d3lug5122od258e3d2uhh6ljy4" xml:space="preserve">હું, જગદીશભાઈ પાનાભાઇ પટેલ, ગુજરાતના ધાનેરા, તા-ધાનેરા, જી-બનાસકાંઠામાં એડવોકેટ અને નોટરી છું.

ક્રિમીનલ,સિવિલ,અને રેવન્યુ પ્રેક્ટીસ કરું છું અને રાજકીય પાર્ટી ભારતીય જનતા પાર્ટી ,યુવક પ્રગતિ મંડળ થાવર પ્રમુખ તરીકેની જવાબદારી સંભાળું છું.</text>
      <sha1>ftwp7d3lug5122od258e3d2uhh6ljy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Jay K. Sindhi</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154090</id>
    <revision>
      <id>901041</id>
      <parentid>899337</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T09:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <comment>/* પાનું રદ્દ કરવા માટે અંકિત */ નવો વિભાગ</comment>
      <origin>901041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1307" sha1="jf6f0felgdwheso806vzdl1eev3aiuh" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Jay K. Sindhi}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૦:૧૨, ૨૬ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST)

== પાનું રદ્દ કરવા માટે અંકિત ==

આપે બનાવેલું પાનું [[:મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી]] આજે '''સંભવતઃ જાહેરાત, સ્વપ્રશસ્તિ, નોંધપાત્રતાનો અભાવ''' કારણોસર રદ્દ કરવા માટે અંકિત કરવામાં આવ્યું છે. જો આપ આ લેખને દૂર કરવાની વિરોધમાં હોવ તો કૃપા કરી તમારા મંતવ્યો [[ચર્ચા:મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી|તેના ચર્ચાના પાના પર]] સ્પષ્ટપણે જણાવો. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૪:૪૮, ૧૮ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>jf6f0felgdwheso806vzdl1eev3aiuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154514</id>
    <revision>
      <id>901016</id>
      <timestamp>2026-05-17T15:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jay K. Sindhi</username>
        <id>86758</id>
      </contributor>
      <comment>'''મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી''' (જન્મ: ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૩૪) [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]ના વરિષ્ઠ સંત અને [[સ્વામિનારાયણ મંદિર, ભુજ|ભુજ મંદિર]]ના મુખ્ય મહંત છે. ૧૯૫૬માં દીક્ષા મેળવ્યા બાદ તેમણે ધાર્મિક ગ્રંથોનો ગહન અભ્યાસ કર્યો. તેમના નેતૃત્વમાં દેશ-વિદેશમાં ૭૪ મંદિરો અને ૯ ગુરુકુળોની સ્થાપના થઈ છે. તેમણે ૨૦૦૧ ભૂકંપ અને કોવિડ-૧૯ મહામારીમાં કરોડો રૂપિયાના રાહત કાર્યો તેમજ મેડિકલ કેમ્પ દ્વારા સામાજિક ક્ષેત્રે મોટું પ્રદાન કર્યું છે.</comment>
      <origin>901016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13164" sha1="p787aonvz4ratygi8j0wpbckqwlijjt" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name          = મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી
| birth_date    = {{birth date|1934|4|15}}
| birth_place   = નારણપર, [[કચ્છ જિલ્લો]], [[ગુજરાત]], [[ભારત]]
| nationality   = ભારતીય
| religion      = [[હિન્દુ ધર્મ]]
| organization  = [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]
| known_for     = ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિરના મહંત
}}

'''મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી''' (જન્મ: ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૩૪) એ ભારતીય હિંદુ સંત છે અને [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]ના મહત્ત્વના ધાર્મિક નેતાઓમાં ગણાય છે. તેઓ [[સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ|ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિર]]ના મહંત તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે. ધાર્મિક પ્રવચનો, મંદિર વિકાસ, સામાજિક સેવા અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન માટે તેઓ જાણીતા છે.

== પ્રારંભિક જીવન ==
મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીનો જન્મ ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૩૪ના રોજ [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ જિલ્લા]]ના નારણપર ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ દેવરાજભાઈ નારણ ગાજીપરા અને માતાનું નામ અમરબા હતું. બાળપણથી જ તેઓ ધાર્મિક અને શાંત સ્વભાવ ધરાવતા હતા.

તેમણે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ કેરા ગામમાં પૂર્ણ કર્યું. દસમા ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યા પછી તેઓ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ અને મંદિર સેવાઓ તરફ વધુ આકર્ષાયા. યુવાનાવસ્થામાં તેમણે કડિયાકામનું કૌશલ્ય શીખ્યું અને પોતાના ગામના નૂતન મંદિર બાંધકામમાં ભાગ લીધો.

== સાધુ જીવન તરફ વળાંક ==
યુવાનીમાં સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીને સંન્યાસી જીવન પ્રત્યે ગાઢ રસ જાગ્યો. તેઓ [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]ના સંતોના સંપર્કમાં રહીને આધ્યાત્મિક શિક્ષણ મેળવ્યું અને અંતે સંન્યાસ સ્વીકારવાનો સંકલ્પ કર્યો.

== સંત દીક્ષા ==
૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૬ના રોજ [[અમદાવાદ]] ખાતે [[દેવેન્દ્રપ્રસાદજી મહારાજ|આચાર્ય દેવેન્દ્રપ્રસાદજી મહારાજ]] પાસેથી તેમણે ભગવતી દીક્ષા પ્રાપ્ત કરી. દીક્ષા પછી તેમને '''સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી''' નામ આપવામાં આવ્યું. [[મહંત શાસ્ત્રી સ્વામી ધર્મજીવનદાસજી]]ના શિષ્ય થઈને ભુજ મંદિરની સેવામાં રહ્યા.

દીક્ષા પછી તેમણે [[સંસ્કૃત ભાષા]], સંસ્કૃત વ્યાકરણ, સાહિત્ય, ન્યાય અને વેદાંત જેવા વિષયોનો અભ્યાસ કર્યો.

== ધાર્મિક અભ્યાસ ==
દીક્ષા પછી સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીએ વિવિધ ધાર્મિક ગ્રંથોનું ગહન અધ્યયન પોતાના ગુરુ [[મહંત શાસ્ત્રી સ્વામી ધર્મજીવનદાસજી]] પાસે કર્યું, જેમાં નીચેના ગ્રંથોનો સમાવેશ થાય છે:

* [[શ્રીમદ્ ભાગવત]]
* [[વચનામૃત]]
* [[શિક્ષાપત્રી]]
* [[સત્સંગીજીવન]]
* [[પુરાણ]]ો
* [[ઉપનિષદ]]ો

== પ્રવચન અને કથાસેવા ==
સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી પૌરાણિક કથાઓ અને ધાર્મિક પ્રવચનો માટે જાણીતા છે. તેઓ ભારતના વિવિધ શહેરો અને ગામોમાં સત્સંગ સભાઓ, કથા કાર્યક્રમો અને ધાર્મિક સભાઓમાં ભાગ લેતા આવ્યા છે. તેમની કથાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ, નૈતિક મૂલ્યો, ભક્તિ અને સેવા જેવા વિષયોનો સમાવેશ થાય છે.

== ટ્રસ્ટી તરીકે સેવા ==
૨૮ માર્ચ ૧૯૮૮ના રોજ તેમને ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિરના ટ્રસ્ટી તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવ્યા. ટ્રસ્ટી તરીકે તેમણે મંદિરના વહીવટ, વિકાસ અને ધાર્મિક કાર્યક્રમોના આયોજનમાં મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું.

== ઉપમહંત તરીકે નિમણૂક ==
૧૪ ઓગસ્ટ ૧૯૯૭ના રોજ સંતો અને હરિભક્તોની હાજરીમાં તેમને ભુજ મંદિરના ઉપમહંત તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. ઉપમહંત તરીકે તેમણે મંદિરમાં અનેક નવા પ્રકલ્પો શરૂ કર્યા.

== મહંત પદ ==
૮ નવેમ્બર ૨૦૦૬ના રોજ સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીને [[સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ|ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિર]]ના મહંત તરીકે ગાદી પર બિરાજમાન કરવામાં આવ્યા.

=== મંદિર વિકાસ ===
તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ભારત અને વિદેશોમાં અનેક સ્વામિનારાયણ મંદિરોનું નિર્માણ થયું. વિદેશમાં સ્થાપિત મંદિરોમાં નીચેના સ્થળોનો સમાવેશ થાય છે:

; ઓસ્ટ્રેલિયા
* [[મેલ્બોર્ન]]
* [[પર્થ, ઓસ્ટ્રેલિયા|પર્થ]]
* [[સિડની]]
* [[એડિલેઇડ]]

; આફ્રિકા
* [[નૈરોબી]] ([[કેન્યા]])
* [[એલ્ડોરેટ]] ([[કેન્યા]])
* [[કેરુગોયા]] ([[કેન્યા]])
* [[કંપાલા]] ([[યુગાન્ડા]])

; યુ.કે.
* ઓલ્ડહામ, [[લંડન]]
* વુલવિચ, [[લંડન]]

; અન્ય
* [[ઓકલેન્ડ]], [[ન્યૂઝીલેન્ડ]]

તેમણે ભારત અને વિદેશ મળી કુલ ૭૪ મંદિરોમાં મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા કરાવી છે.

=== આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસ ===
સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીએ [[યુ.કે.]]માં લગભગ ૨૪ વખત અને [[આફ્રિકા]]માં લગભગ ૨૧ વખત પ્રવાસ કર્યો. ઉપરાંત [[અમેરિકા]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને [[ન્યૂઝીલેન્ડ]]માં પણ સત્સંગ કાર્યક્રમો યોજ્યા.

=== ધાર્મિક મહોત્સવો ===
તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ઉજવવામાં આવેલ નોંધપાત્ર મહોત્સવો:
* ભુજ નૂતન મંદિર મહોત્સવ
* વચનામૃત દ્વિશતાબ્દી મહોત્સવ
* શિક્ષાપત્રી મહોત્સવ
* [[જન્માષ્ટમી]] મહોત્સવ
* અન્નકૂટ ઉત્સવ
* [[રથયાત્રા]]
* નરનારાયણદેવ દ્વિશતાબ્દી મહોત્સવ (૨૦૨૩)

=== સામાજિક સેવા ===

==== મેડિકલ કેમ્પ ====
ભુજ મંદિર દ્વારા ૮ મેગા મેડિકલ કેમ્પ આયોજિત કરવામાં આવ્યા, જેમાં ૩૬,૦૦૦થી વધુ દર્દીઓને નિઃશુલ્ક સારવાર આપવામાં આવી. ૨૦૨૩ના કેમ્પોમાં ૧૯,૫૨૨ દર્દીઓએ સારવાર મેળવી.

==== રક્તદાન ====
ભુજ મંદિર દ્વારા આયોજિત રક્તદાન કેમ્પોમાં કુલ ૪,૩૦૭ બોટલ રક્ત એકત્રિત થયું.

==== ભૂકંપ રાહત (૨૦૦૧) ====
[[૨૦૦૧ ભૂજ ભૂકંપ]] પછી ભુજ મંદિર દ્વારા આશરે ₹૮.૨૫ કરોડનું સહાય કાર્ય કરવામાં આવ્યું.

==== COVID-19 સેવા ====
[[COVID-19]] મહામારી દરમિયાન આશરે ₹૨.૧૫ કરોડનું સહાય કાર્ય કરવામાં આવ્યું, જેમાં ખોરાક વિતરણ અને આરોગ્ય સેવાઓ સામેલ હતી.

=== શિક્ષણ ક્ષેત્રે કાર્ય ===
તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ૯ સ્થળે [[ગુરુકુળ|ગુરુકુળો]]ની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેમાં ૮,૫૦૦ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. ભુજ અને [[માંડવી, કચ્છ|માંડવી]]માં કન્યા વિદ્યામંદિર, છાત્રાલય અને શિક્ષણ સંસ્થાઓ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા. એક કેમ્પસમાં ૬૦૦ વિદ્યાર્થીનીઓ માટે રહેવાની વ્યવસ્થા છે અને ૭૦૦ વિદ્યાર્થીનીઓ અભ્યાસ કરે છે.

=== સાધુ દીક્ષા ===
મહંત પદ પ્રાપ્ત કર્યા પછી તેમણે કુલ ૧૨૪ યુવાનોને સાધુ દીક્ષા આપી છે.

== વારસો ==
મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીનો વારસો ધાર્મિક સેવા, સામાજિક કાર્ય અને આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શન સાથે જોડાયેલ છે. તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ભુજ મંદિર માત્ર ધાર્મિક કેન્દ્ર જ નહીં, પરંતુ સામાજિક સેવા માટે પણ મહત્ત્વની સંસ્થા બની છે.

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [https://www.swaminarayan.org સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]

{{સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય}}

[[શ્રેણી:૧૯૩૪માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:ભારતીય સંત]]
[[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]
[[શ્રેણી:કચ્છ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાત]]</text>
      <sha1>p787aonvz4ratygi8j0wpbckqwlijjt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901039</id>
      <parentid>901016</parentid>
      <timestamp>2026-05-18T09:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <comment>રદ કરવા માટે અંકિત</comment>
      <origin>901039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13363" sha1="b8fr1bubxkzzoum0ckmaq5ix6jnr5hq" xml:space="preserve">{{હટાવો|કારણ=સંભવતઃ જાહેરાત, સ્વપ્રશસ્તિ, નોંધપાત્રતાનો અભાવ|તારીખ=૨૦૨૬-૦૫}}
{{Infobox person
| name          = મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી
| birth_date    = {{birth date|1934|4|15}}
| birth_place   = નારણપર, [[કચ્છ જિલ્લો]], [[ગુજરાત]], [[ભારત]]
| nationality   = ભારતીય
| religion      = [[હિન્દુ ધર્મ]]
| organization  = [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]
| known_for     = ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિરના મહંત
}}

'''મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી''' (જન્મ: ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૩૪) એ ભારતીય હિંદુ સંત છે અને [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]ના મહત્ત્વના ધાર્મિક નેતાઓમાં ગણાય છે. તેઓ [[સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ|ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિર]]ના મહંત તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે. ધાર્મિક પ્રવચનો, મંદિર વિકાસ, સામાજિક સેવા અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન માટે તેઓ જાણીતા છે.

== પ્રારંભિક જીવન ==
મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીનો જન્મ ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૩૪ના રોજ [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ જિલ્લા]]ના નારણપર ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ દેવરાજભાઈ નારણ ગાજીપરા અને માતાનું નામ અમરબા હતું. બાળપણથી જ તેઓ ધાર્મિક અને શાંત સ્વભાવ ધરાવતા હતા.

તેમણે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ કેરા ગામમાં પૂર્ણ કર્યું. દસમા ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યા પછી તેઓ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ અને મંદિર સેવાઓ તરફ વધુ આકર્ષાયા. યુવાનાવસ્થામાં તેમણે કડિયાકામનું કૌશલ્ય શીખ્યું અને પોતાના ગામના નૂતન મંદિર બાંધકામમાં ભાગ લીધો.

== સાધુ જીવન તરફ વળાંક ==
યુવાનીમાં સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીને સંન્યાસી જીવન પ્રત્યે ગાઢ રસ જાગ્યો. તેઓ [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]ના સંતોના સંપર્કમાં રહીને આધ્યાત્મિક શિક્ષણ મેળવ્યું અને અંતે સંન્યાસ સ્વીકારવાનો સંકલ્પ કર્યો.

== સંત દીક્ષા ==
૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૬ના રોજ [[અમદાવાદ]] ખાતે [[દેવેન્દ્રપ્રસાદજી મહારાજ|આચાર્ય દેવેન્દ્રપ્રસાદજી મહારાજ]] પાસેથી તેમણે ભગવતી દીક્ષા પ્રાપ્ત કરી. દીક્ષા પછી તેમને '''સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી''' નામ આપવામાં આવ્યું. [[મહંત શાસ્ત્રી સ્વામી ધર્મજીવનદાસજી]]ના શિષ્ય થઈને ભુજ મંદિરની સેવામાં રહ્યા.

દીક્ષા પછી તેમણે [[સંસ્કૃત ભાષા]], સંસ્કૃત વ્યાકરણ, સાહિત્ય, ન્યાય અને વેદાંત જેવા વિષયોનો અભ્યાસ કર્યો.

== ધાર્મિક અભ્યાસ ==
દીક્ષા પછી સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીએ વિવિધ ધાર્મિક ગ્રંથોનું ગહન અધ્યયન પોતાના ગુરુ [[મહંત શાસ્ત્રી સ્વામી ધર્મજીવનદાસજી]] પાસે કર્યું, જેમાં નીચેના ગ્રંથોનો સમાવેશ થાય છે:

* [[શ્રીમદ્ ભાગવત]]
* [[વચનામૃત]]
* [[શિક્ષાપત્રી]]
* [[સત્સંગીજીવન]]
* [[પુરાણ]]ો
* [[ઉપનિષદ]]ો

== પ્રવચન અને કથાસેવા ==
સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી પૌરાણિક કથાઓ અને ધાર્મિક પ્રવચનો માટે જાણીતા છે. તેઓ ભારતના વિવિધ શહેરો અને ગામોમાં સત્સંગ સભાઓ, કથા કાર્યક્રમો અને ધાર્મિક સભાઓમાં ભાગ લેતા આવ્યા છે. તેમની કથાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ, નૈતિક મૂલ્યો, ભક્તિ અને સેવા જેવા વિષયોનો સમાવેશ થાય છે.

== ટ્રસ્ટી તરીકે સેવા ==
૨૮ માર્ચ ૧૯૮૮ના રોજ તેમને ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિરના ટ્રસ્ટી તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવ્યા. ટ્રસ્ટી તરીકે તેમણે મંદિરના વહીવટ, વિકાસ અને ધાર્મિક કાર્યક્રમોના આયોજનમાં મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું.

== ઉપમહંત તરીકે નિમણૂક ==
૧૪ ઓગસ્ટ ૧૯૯૭ના રોજ સંતો અને હરિભક્તોની હાજરીમાં તેમને ભુજ મંદિરના ઉપમહંત તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. ઉપમહંત તરીકે તેમણે મંદિરમાં અનેક નવા પ્રકલ્પો શરૂ કર્યા.

== મહંત પદ ==
૮ નવેમ્બર ૨૦૦૬ના રોજ સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીને [[સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ|ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિર]]ના મહંત તરીકે ગાદી પર બિરાજમાન કરવામાં આવ્યા.

=== મંદિર વિકાસ ===
તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ભારત અને વિદેશોમાં અનેક સ્વામિનારાયણ મંદિરોનું નિર્માણ થયું. વિદેશમાં સ્થાપિત મંદિરોમાં નીચેના સ્થળોનો સમાવેશ થાય છે:

; ઓસ્ટ્રેલિયા
* [[મેલ્બોર્ન]]
* [[પર્થ, ઓસ્ટ્રેલિયા|પર્થ]]
* [[સિડની]]
* [[એડિલેઇડ]]

; આફ્રિકા
* [[નૈરોબી]] ([[કેન્યા]])
* [[એલ્ડોરેટ]] ([[કેન્યા]])
* [[કેરુગોયા]] ([[કેન્યા]])
* [[કંપાલા]] ([[યુગાન્ડા]])

; યુ.કે.
* ઓલ્ડહામ, [[લંડન]]
* વુલવિચ, [[લંડન]]

; અન્ય
* [[ઓકલેન્ડ]], [[ન્યૂઝીલેન્ડ]]

તેમણે ભારત અને વિદેશ મળી કુલ ૭૪ મંદિરોમાં મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા કરાવી છે.

=== આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસ ===
સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીએ [[યુ.કે.]]માં લગભગ ૨૪ વખત અને [[આફ્રિકા]]માં લગભગ ૨૧ વખત પ્રવાસ કર્યો. ઉપરાંત [[અમેરિકા]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને [[ન્યૂઝીલેન્ડ]]માં પણ સત્સંગ કાર્યક્રમો યોજ્યા.

=== ધાર્મિક મહોત્સવો ===
તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ઉજવવામાં આવેલ નોંધપાત્ર મહોત્સવો:
* ભુજ નૂતન મંદિર મહોત્સવ
* વચનામૃત દ્વિશતાબ્દી મહોત્સવ
* શિક્ષાપત્રી મહોત્સવ
* [[જન્માષ્ટમી]] મહોત્સવ
* અન્નકૂટ ઉત્સવ
* [[રથયાત્રા]]
* નરનારાયણદેવ દ્વિશતાબ્દી મહોત્સવ (૨૦૨૩)

=== સામાજિક સેવા ===

==== મેડિકલ કેમ્પ ====
ભુજ મંદિર દ્વારા ૮ મેગા મેડિકલ કેમ્પ આયોજિત કરવામાં આવ્યા, જેમાં ૩૬,૦૦૦થી વધુ દર્દીઓને નિઃશુલ્ક સારવાર આપવામાં આવી. ૨૦૨૩ના કેમ્પોમાં ૧૯,૫૨૨ દર્દીઓએ સારવાર મેળવી.

==== રક્તદાન ====
ભુજ મંદિર દ્વારા આયોજિત રક્તદાન કેમ્પોમાં કુલ ૪,૩૦૭ બોટલ રક્ત એકત્રિત થયું.

==== ભૂકંપ રાહત (૨૦૦૧) ====
[[૨૦૦૧ ભૂજ ભૂકંપ]] પછી ભુજ મંદિર દ્વારા આશરે ₹૮.૨૫ કરોડનું સહાય કાર્ય કરવામાં આવ્યું.

==== COVID-19 સેવા ====
[[COVID-19]] મહામારી દરમિયાન આશરે ₹૨.૧૫ કરોડનું સહાય કાર્ય કરવામાં આવ્યું, જેમાં ખોરાક વિતરણ અને આરોગ્ય સેવાઓ સામેલ હતી.

=== શિક્ષણ ક્ષેત્રે કાર્ય ===
તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ૯ સ્થળે [[ગુરુકુળ|ગુરુકુળો]]ની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેમાં ૮,૫૦૦ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. ભુજ અને [[માંડવી, કચ્છ|માંડવી]]માં કન્યા વિદ્યામંદિર, છાત્રાલય અને શિક્ષણ સંસ્થાઓ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા. એક કેમ્પસમાં ૬૦૦ વિદ્યાર્થીનીઓ માટે રહેવાની વ્યવસ્થા છે અને ૭૦૦ વિદ્યાર્થીનીઓ અભ્યાસ કરે છે.

=== સાધુ દીક્ષા ===
મહંત પદ પ્રાપ્ત કર્યા પછી તેમણે કુલ ૧૨૪ યુવાનોને સાધુ દીક્ષા આપી છે.

== વારસો ==
મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીનો વારસો ધાર્મિક સેવા, સામાજિક કાર્ય અને આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શન સાથે જોડાયેલ છે. તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ભુજ મંદિર માત્ર ધાર્મિક કેન્દ્ર જ નહીં, પરંતુ સામાજિક સેવા માટે પણ મહત્ત્વની સંસ્થા બની છે.

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [https://www.swaminarayan.org સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]

{{સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય}}

[[શ્રેણી:૧૯૩૪માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:ભારતીય સંત]]
[[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]
[[શ્રેણી:કચ્છ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાત]]</text>
      <sha1>b8fr1bubxkzzoum0ckmaq5ix6jnr5hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>શ્રેણી:રદ કરવા માટેનાં પાનાં ૨૦૨૬-૦૫</title>
    <ns>14</ns>
    <id>154515</id>
    <revision>
      <id>901040</id>
      <timestamp>2026-05-18T09:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <comment>+[[શ્રેણી:રદ કરવા માટેનાં પાનાં]]</comment>
      <origin>901040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="9xk72ido1nyj7nda8ncxgboje9ep7ac" xml:space="preserve">[[શ્રેણી:રદ કરવા માટેનાં પાનાં]]</text>
      <sha1>9xk72ido1nyj7nda8ncxgboje9ep7ac</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>