વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 1395 901051 900308 2026-05-18T22:00:58Z Omarius257 86394 /* */ સાચા રંગોમાં સૂર્યમંડળનું ચિત્ર ઉમેરવામાં આવ્યું છે 901051 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Solar System size to scale mul.svg|right|upright=1.5|thumb|સુર્યમંડળના ગ્રહો અને નાના ગ્રહોકદને માપવાના છે, પરંતુ સૂર્થી સંબધિત અંતર નથી. ]] [[ચિત્ર:Solar System True Color GU.png|right|upright=1.5|thumb|વાસ્તવિક રંગ, ચિત્રણ અને કદમાં સૌરમંડળ.]] '''સૂર્યમંડળ''' માં [[સૂર્ય]] તેમજ [[ગુરૂત્વાકર્ષણ]]ના નિયમને આધિન કેટલાક [[અવકાશી પદાર્થો]]નો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ પદાર્થોનો ઉદ્ભવ અંદાજે 4.6 અબજ વર્ષો પહેલાં [[સૂક્ષ્મ કણોથી બનેલાં મોટાં વાદળાં|સૂક્ષ્મ કણોથી બનેલાં મોટાં વાદળો]]નાં તૂટી પડવાને કારણે થયો છે. આ તમામ અવકાશી પદાર્થોનો [[સમૂહ]] સૂર્યની આસપાસ [[પરિભ્રમણ]] કરે છે. આ સૂર્યમંડળ પરિવારના લગભગ 8 જેટલા [[ગ્રહો]]ની પરિભ્રમણ કક્ષા ગોળાકાર હોય છે. આ પ્રકારના ગ્રહોની સપાટી સમતળ હોય છે, જેને [[કાન્તિવૃત્ત]] કહેવામાં આવે છે. અંદરની બાજુના ચાર નાના ગ્રહોઃ [[બુધ]], [[શુક્ર]], [[પૃથ્વી]] અને [[મંગળ]]ને [[પાર્થિવ ગ્રહો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ગ્રહો ખડકો અને ધાતુઓના બનેલા હોય છે અને સપાટીની દ્રષ્ટિએ ઠોસ હોય છે. બહારની બાજુના ચાર ગ્રહોઃ આ ગ્રહોમાં [[ગુરૂ]],[[શનિ]], [[યુરેનસ]] અને [[નેપ્ચ્યુન]]નો સમાવેશ થાય છે. આ ગ્રહોને [[ગેસના ગોળાઓ]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ ગ્રહો મુખ્યત્વે હાઇડ્રોજન અને હિલીયમ વાયુના બનેલા હોય છે તેમજ તેઓ પાર્થિવ ગ્રહો કરતા વિશાળ કદના હોય છે. સૂર્યમંડળને નાના અવકાશી પદાર્થોથી બનેલા બે અન્ય પ્રાંતોનું પણ ઘર માનવામાં આવે છે. [[મંગળ અને ગુરૂ ગ્રહની વચ્ચે ઉલ્કા ઓના સમૂહનો એક પટ્ટો]] પથરાયેલો હોય છે જેમાં રહેલા અવકાશી પદાર્થો પાર્થિવ ગ્રહો જેવા જ હોય છે. આ ગ્રહો પણ ધાતુ તેમજ ખડકોના બનેલા હોય છે. નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણકક્ષાથી આગળ [[ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યુનિયન]] અવકાશી પદાર્થોનો સમૂહ આવેલો છે. આ તમામ પદાર્થો મુખ્યત્વે ઠંડા પદાર્થો જેવા કે પાણી, બરફ, એમોનિયા અને મિથેન જેવા પદાર્થોના બનેલા છે. આ પ્રદેશોમાં પાંચ સ્વતંત્ર અવકાશી પદાર્થો જેવા કે [[સેરેસ]], [[પ્લુટો]], [[હાઉમિયા]], [[મેકેમેક]] અને [[એરિસ]] આવેલા છે. આ પદાર્થોનું ઘનત્વ ખૂબ જ વધારે હોય છે તેમજ તેમનું ગુરૂત્વાકષર્ણ બળ પણ વધારે હોય છે. એટલે જ તેમને [[વામન કદના વિશાળ તારાઓ]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ બે પ્રદેશોમાં હજારોની સંખ્યામાં નાના [[અવકાશી તત્વો]] ઉપરાંત નાના અવકાશી પદાર્થોની વસતી પણ રહેલી છે. જેમાં [[કોમેટ્સ]], [[સેન્ટાર્સ]] અને [[અંતિરક્ષની રજકણો]]નો સમાવેશ થાય છે. આ પદાર્થો બંને પ્રદેશોની વચ્ચે મુક્તપણે અવર-જવર કરતાં હોય છે. [[સૂર્ય પવનો]]માં [[આયન અને વીજાણુઓની સરખી સંખ્યા ધરાવતો વાયુ]] ધરાવે છે. આ વાયુ [[તારાઓની વચ્ચેના રહેલા માધ્યમ]]માં એક [[પરપોટા]]નું નિર્માણ કરે છે જેને [[હિલિઓસ્ફિયર]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જેનું વિસ્તરણ સમતળ સપાટી સુધી થાય છે. પૂર્વપક્ષાત્મક [[ઊર્ટ વાદળ]] [[લાંબાગાળાના ધૂમકેતુ]]ના સ્રોત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. આ વાદળ હિલોસ્ફિયર કરતાં હજારો ગણું દૂર હોઇ શકે છે. છ ગ્રહો અને ત્રણ દ્વાર્ફ ગ્રહોની ફરતે [[કુદરતી ઉપગ્રહો]] પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. સામાન્યતઃ તેમને [[ચંદ્ર]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પૃથ્વીના ચંદ્ર બાદ તમામ ચાર બહારના ગ્રહો [[અવકાશી રજકણ અને અન્ય પદાર્થોથી બનેલી રિંગ]]થી ઢંકાયેલા હોય છે. == શોધ અને નીરિક્ષણ == {{Main|Discovery and exploration of the Solar System}} હજારો વર્ષો સુધી માનવજાતિમાં કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતાં સૂર્યર્મંડળના અસ્તિત્વનો કોઇને ખ્યાલ નહોતો. તેઓ માનતા હતા કે પૃથ્વી સ્થિર છે અને તે [[બ્રહ્માંડ]]ની મધ્યમાં આવેલી છે. તેમજ અવકાશમાં વિહરતા પવિત્ર પદાર્થોથી તે નિરપવાદપણે અલગ છે. જોકે [[ભારતીય]] ગણિતશાસ્ત્રી અને ખગોળશાસ્ત્રી [[આર્યભટ્ટ]] અને ગ્રીકના તત્ત્વચિંતક [[એરિસ્ટ્રેશસ ઓફ સામોસે]] સૂર્યકેન્દ્રી બ્રહ્માંડ અંગેનું અનુમાન લગાવ્યું હતું. પરંતુ [[નિકોલસ કોપરનિકસ]] ગાણિતિક દ્રષ્ટિએ સૂર્યકેન્દ્રી વ્યવસ્થાનું ભાવિ ભાખનાર પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક હતો.<ref>{{cite journal|title= The astronomical system of Copernicus|author=WC Rufus|journal=Popular Astronomy|Volume=31|pages=510|url=http://adsabs.harvard.edu/full/1923PA.....31..510R|access-date= 2009-05--09}}</ref> સત્તરમી સદીના તેના અનુગામીઓ [[ગેલિલિયો ગેલિલી]],[[જ્હોન્સ કેપલર]] અને [[આઇસેક ન્યૂટન]] આ બધાએ [[ભૌતિકશાસ્ત્ર]] અંગેની સમજ ઊભી કરી હતી જેના કારણે ધીમે-ધીમે લોકોને ખ્યાલ આવ્યો કે પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે તેમજ પૃથ્વી જે રીતે સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે તેવી જ રીતે અન્ય ગ્રહો પણ સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે. તાજેતરના સમયમાં ટેલિસ્કોપમાં આવેલાં પરિવતર્નો અને [[માનવરહિત અવકાશયાન]]ના ઉપયોગ મારફતે ગ્રહો કે અવકાશી પદાર્થો ઉપર રહેલા [[ખડકો]] અને [[ક્રેટર્સ]] જેવા ભૂસ્તરશાસ્ત્રને લગતા પદાર્થોના અભ્યાસ અને સંશોધન સક્ષમ બન્યાં છે. આ ઉપરાંત ગ્રહો કે અવકાશી પદાર્થો ઉપર રહેલા [[વાદળો]], [[રજકણનાં તોફાનો]] અને [[આઇસ કેપ્સ]] જેવા મોસમગત સંશોધનો પણ સરળ બન્યાં છે. == માળખું == [[ચિત્ર:Oort cloud Sedna orbit.svg|thumb|upright=1.5|સૂર્ય મંડળના શરીરમાંના ગ્રહોને માપવાના છ (ઘડિયાળના કાંટા પ્રમાણે ટોચથી ડાબી તરફ)]] સૂર્યમંડળનો મુખ્ય ઘટક સૂર્ય છે. સૂર્યમંડળનો [[જી2]] પ્રકારનો આ [[મુખ્ય તારો|મુખ્ય [[તારો]]]] મંડળના 99.86 ટકા જેટલા ભાગ ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવે છે અને તેમના ઉપર ગુરૂત્વાકર્ષણ બળથી પ્રભુત્વ ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |author=M Woolfson |title=The origin and evolution of the solar system |doi= 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |year=2000 |journal=Astronomy & Geophysics |volume=41 |pages=1.12}}</ref> સૂર્યની ભ્રમણકક્ષાના ચાર મુખ્ય અંગો છે. [[ગેસના ગોળાઓ]] બાકીના 99 ટકા પદાર્થોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમાં પણ ગુરૂ અને શનિનું પ્રદાન 90 ટકા જેટલું રહેલું છે.{{Ref label|C|c|none}} સૂર્યની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા વિશાળ કદના પદાર્થો પૃથ્વીની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા છે. જેને [[કાન્તિવૃત્ત]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગ્રહો કાન્તિવૃત્તની ખૂબ જ નજીક આવેલા હોય છે જ્યારે ધૂમકેતુઓ અને ક્વાઇપર પટ્ટે તેના કરતાં નોંધપાત્ર રીતે દૂર આવેલો છે.<ref>{{cite web|title=The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration|author=Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli|url=http://www.obs-nice.fr/morby/stuff/NATURE.pdf|format=PDF|year=2003|access-date=2007-06-25|archive-date=2012-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204020651/http://www.obs-nice.fr/morby/stuff/NATURE.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|title=From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets|author=Harold F. Levison, Martin J Duncan|journal=Icarus issue=1|year=1997|pages=13–32|doi=10.1006/icar.1996.5637|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-45M91DF-24&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=6fa927eab9338038f6678e6fd538d2f5|access-date=2008-07-18|volume=127|archive-date=2011-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310073723/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-45M91DF-24&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=6fa927eab9338038f6678e6fd538d2f5|url-status=dead}}</ref> તમામ ગ્રહો અને મોટા ભાગના અન્ય અવકાશી પદાર્થો સૂર્યની સાથે જ અને તેની દિશામાં જ પરિભ્રમણ કરે છે. (સૂર્યના ઉત્તર ધ્રુવ ઉપરથી જોઇ શકાય છે તે રીતે દક્ષિણાવર્ત). જોકે આમાં [[હેલીના ધૂમકેતુ]] જેવા અપવાદો પણ છે. વધારે પડતાં અંતર સાથે તાલ મિલવવા માટે સૂર્યમંડળના ઘણા અવકાશી પદાર્થો સરખા અંતરે આવેલા હોય છે. હકીકતમાં જોઇએ તો થોડા અપવાદો સાથે ગ્રહો કે પટ્ટાનું અંતર સૂર્યથી અને તેની આગલી ભ્રમણકક્ષાથી વધારે હોય છે. દા.ત. શુક્ર બુધ કરતાં સૂર્યથી 0.33 [[એસ્ટ્રો યુનિટ (એયુ)]] (AU){{Ref label|D|d|none}} દૂર આવેલો છે. જ્યારે શનિ ગુરૂ કરતાં 4.3 એયુ અને નેપ્ચ્યુન યુરેનસ કરતા 10.5 એયુ દૂર આવેલો છે. ભ્રમણ કક્ષા વચ્ચે રહેલાં અંતર વચ્ચેનો સહસબંધ જાણવા અંગેના [[ટિટિયસ બોડે નિયમ]] જેવા પ્રયાસો થઇ રહ્યા છે <ref>{{cite web|title=Dawn: A Journey to the Beginning of the Solar System|work=Space Physics Center: UCLA|url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|year=2005|access-date=2007-11-03|archive-url=https://archive.is/20120524184638/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|archive-date=2012-05-24|url-status=dead}}</ref>પરંતુ કોઇ ચોક્કસ અભ્યાસને માન્યતા આપીને સ્વીકારવામાં આવ્યો નથી. [[કેપલરના ગ્રહોની ગતિના નિયમ]]માં સૂર્યની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા પદાર્થોની ભ્રમણ કક્ષાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. કેપલરના નિયમ અનુસાર દરેક પદાર્થ સૂર્ય સાથે એક જ [[કેન્દ્ર]]ની આસપાસ [[દીર્ઘ વર્તુળાકારે]] ફરે છે. નાની તેમજ [[મધ્યમ ધરી]] ધરાવનારા અને સૂર્યની નજીક રહેલા ગ્રહોનાં [[વર્ષો]] ટૂંકા હોય છે. લંબગોળાકારે પરિભ્રમણ દરમિયાન દરેક ગ્રહનું સૂર્યથી અંતર તેનાં વર્ષોને આધારે અલગ અલગ થાય છે. જ્યારે કોઇ ગ્રહ સૂર્યની સૌથી વધુ નજીક આવી જાય તેને ''[[પેરિહિલિયન]]'' કહેવામાં આવે છે જ્યારે તે સૂર્યથી ખૂબ જ દૂર જતો રહે તેને ''[[એફેલિયન]]'' કહેવામાં આવે છે. પેરિહિલિયન દરમિયાન દરેક ગ્રહો ઝડપી ગતિએ ભ્રમણ કરતા હોય છે જ્યારે એફિલિયન દરમિયાન તેઓ ધીમી ગતિએ પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. મોટાભાગના અવકાશી પદાર્થોની ભ્રમણકક્ષા લગભગ ગોળાકાર જેવી હોય છે પરંતુ ધૂમકેતુઓ, એસ્ટોઇડ્સ અને ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા અવકાશી પદાર્થો અતિશય લંબગોળાકારે પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. સૂર્યમંડળમાં રહેલા દરેક ગ્રહોને પોતાનું એક ગૌણ મંડળ પણ હોય છે. ઘણા બધા પદાર્થો ગ્રહોની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતા હોય છે જેમને [[કુદરતી ઉપગ્રહો]] અથવા તો ચંદ્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પૈકીના કેટલાક તો [[બુધ ગ્રહ]] કરતાં પણ વિશાળ હોય છે. મોટાભાગના વિશાળ કુદરતી ઉપગ્રહો [[સરખી ગતિએ ફરતા]] હોય છે તેમનો એક ભાગ તે જે ગ્રહની આસપાસ ફરતો હોય તેની તરફ રહે છે. ચાર વિશાળ ગ્રહોને એટલે કે [[ગેસના ગોળાઓ]]ને ફરતે [[અવકાશી પદાર્થોથી બનેલી એક રિંગ]] આવેલી હોય છે. આ રિંગો અવકાશી પદાર્થોની બનેલી પાતળી પટ્ટી જેવી હોય છે અને તે ગ્રહોને ફરતે એકાકારે ફરતી હોય છે. == પરિભાષા == કેટલીક વખત સૂર્યમંડળને વિવિધ પ્રાંતોમાં વહેંચવામાં આવે છે. અંદરનાં સૂર્યમંડળમાં ચાર ટેરેસ્ટેરિયલ એટલે કે પાર્થિવ ગ્રહો અને મુખ્ય એસ્ટરોઇડ પટ્ટાનો સમાવેશ થાય છે. ચાર ગેસના વિશાળ ગોળાઓ સહિતનું બહારનું સૂર્યમંડળ એસ્ટરોઇડ પટ્ટાની બહાર આવેલું હોય છે.<ref>{{cite web |title=An Overview of the Solar System |author=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/overview.html |access-date= 2007-02-15}}</ref> સૂર્યમંડળના સૌથી બહારના કે દૂરના ભાગ તરીકે ક્વાઇપર પટ્ટાને ઓળખવામાં આવે છે. આ પટ્ટો સ્પષ્ટપણે જોઇ શકાય તેવો છે અને તેમાં નેપ્ચ્યુનની પેલે પાર આવેલા પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |title=New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt |author=Amir Alexander |work=The Planetary Society |year=2006 |url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |access-date=2006-11-08 |archive-date=2006-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060222080327/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |url-status=dead }}</ref> ગતિની દૃષ્ટિએ અને સ્થૂળ રીતે સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતા પદાર્થોનું વર્ગીકરણ ત્રણ ભાગમાં કરી શકાય ''ગ્રહો'' , ''દ્વાર્ફ ગ્રહો'' અને ''સૂર્યમંડળના નાના પદાર્થો'' . [[ગ્રહ]] એ સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતો એ પ્રકારનો પદાર્થ છે કે જેની પાસે પોતાને [[ગોળાકાર]] આકાર આપવા માટે પૂરતાં તત્વો ધરાવે છે અને તેણે તેની [[આસપાસના નાના અવકાશી પદાર્થોને સાફ કરી નાખ્યા છે.]] આ વ્યાખ્યા અનુસાર જોવામાં આવે તો સૂર્ય મંડળમાં 8 જાણીતા ગ્રહો આવેલા છે બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી, મંગળ, ગુરૂ, શનિ, યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન. આ વ્યાખ્યા પ્લુટોને લાગુ નથી પડતી, કારણ કે તેણે તેની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા અવકાશી પદાર્થોને સાફ નથી કર્યા.<ref name="FinalResolution"/> [[દ્વાર્ફ ગ્રહ]] એ સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતો એવો અવકાશી પદાર્થ છે કે જે પોતાના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળને આધારે પરિભ્રમણ કરવાને સક્ષમ છે પરંતુ તેણે તેની આસપાસના [[અવકાશી પદાર્થોના સમૂહ]]ને સાફ નથી કર્યા તેમજ તે ઉપગ્રહ પણ નથી.<ref name="FinalResolution"/> આ વ્યાખ્યા પ્રમાણે જોઇએ તો સૂર્યમંડળમાં કુલ પાંચ દ્વાર્ફ ગ્રહો આવેલા છે. સેરેસ, પ્લુટો, હાઉમિયા, મેકેમેક અને એરિસ<ref name="name">{{cite web|date=2008-11-07 <!--11:42:58-->|title=Dwarf Planets and their Systems|work= Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html#DwarfPlanets| access-date= 2008-07-13 | publisher= U.S. Geological Survey }}</ref> ભવિષ્યમાં કેટલાક અવકાશી પદાર્થોને પણ દ્વાર્ફ ગ્રહો તરીકે ગણવામાં આવી શકે છે જેમાં [[સેધા]], [[ઓર્કસ]] અને [[ક્વાઓર]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=IAU Planet Definition Committee|author=Ron Ekers|publisher=International Astronomical Union|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|access-date=2008-10-13|archive-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|url-status=dead}}</ref> જે દ્વાર્ફ ગ્રહો ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યુનિયન પ્રદેશમાં પરિભ્રમણ કરે છે તેમને "[[પ્લુટોઇડ]]"ના નામે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="IAU0804">{{cite web |date=June 11, 2008, Paris |title=Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto |publisher=[[International Astronomical Union]] (News Release - IAU0804) |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804 |access-date=2008-06-11 |archive-date=2008-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613121232/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804/ |url-status=dead }}</ref> આ સિવાયના સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરી રહેલા અવકાશી પદાર્થોને [[સૂર્યમંડળના નાના પદાર્થો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="FinalResolution">{{cite news |title=The Final IAU Resolution on the definition of "planet" ready for voting |publisher=IAU |date=2006-08-24 |url=http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |access-date=2007-03-02 |archive-date=2009-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107044134/http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |url-status=dead }}</ref> ખગોળ વૈજ્ઞાનિકો સૂર્યમંડળમાં મળી આવેલા વિવિધ પદાર્થોને ધ્યાનમાં રાખીને ગ્રહોનું વર્ગીકરણ કરતી વખતે ''વાયુ'' , ''બરફ'' અને ''ખડક'' જેવી પરિભાષાનો પ્રયોગ કરે છે.<ref name="Podolak2000">{{cite journal|last= Podolak|first=M.|coauthors=Podolak, J.I.; Marley, M.S.|title=Further investigations of random models of Uranus and Neptune |journal=Planet. Space Sci.|volume=48|pages=143–151|year=2000| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P|doi=10.1016/S0032-0633(99)00088-4}}</ref> ''ખડક'' શબ્દનો પ્રયોગ [[ઊંચુ તાપમાન ધરાવતા વરાળ જેવા પદાર્થો]]થી બનેલા તત્વોના કે ગલનબિંદુના વર્ણન માટે વાપરવામાં આવે છે. આ પ્રકારના તત્વો [[અવકાશી પદાર્થોના સમૂહ]]ની વચ્ચે તમામ પ્રકારની સ્થિતિમાં સખત રહે છે.<ref name="Podolak2000"/> ખડકોમાં રહેલા પદાર્થોમાં [[સિલિકેટ્સ]] અને નિકલ તેમજ લોખંડ જેવી ધાતુઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Podolak1995">{{cite journal|last=Podolak|first=M.|coauthors=Weizman, A.; Marley, M.|title=Comparative models of Uranus and Neptune|journal=Planet. Space Sci.|volume=43|issue=12|pages=1517–1522|year=1995| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P|doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5}}</ref> સામાન્યતઃ અંદરના સૂર્યર્મંડળમાં અમુક વસ્તુઓ સૌથી વધારે જોવા મળે છે. મોટાભાગના પાર્થિવ ગ્રહો અને [[એસ્ટરોઇડ]] તેનાથી બનેલા હોય છે. ''વાયુઓ'' અત્યંત નીચું ગલનબિંદુ અને [[વરાળનું ખૂબ જ ઊંચું દબાણ]] ધરાવતા પદાર્થો છે. જેમાં [[રાસાયણિક રૂપલ ગુમાવ્યા વિનાનો હાઇડ્રોજન]], [[હિલિયમ]], [[નિયોન]] વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આ પદાર્થો અવકાશના ગેસવાળા વિસ્તારોમાં રહે છે.<ref name="Podolak2000"/> આ તમામ સૂર્યમંડળના મધ્યભાગ ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવે છે જેમાં ગુરૂ અને શનિનો સમાવેશ થાય છે. [[પાણી]], [[મિથેન]], [[એમોનિયા]], [[હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ]] અને [[કાર્બન ડાયોક્સાઇડ]]<ref name="Podolak1995"/> વગેરે જેવા ''બરફ'' નું ગલનબિંદુ અમુક સો કેલ્વિન જેટલું હોય છે. જ્યારે તેમની કળા પરિસરતું દબાણ અને તાપમાન ઉપર આધાર રાખે છે.<ref name="Podolak2000"/> આ તમામ પદાર્થો સૂર્યમંડળની વિવિધ જગ્યાઓ ઉપર બરફ, પ્રવાહી અને વાયુના સ્વરૂપે જોવા મળે છે. જ્યારે સૂર્યમંડળથી દૂરના પ્રદેશોમાં તેઓ સખત કે ગેસવાળા પદાર્થો તરીકે જોવા મળે છે.<ref name="Podolak2000"/> મોટા ભાગના વિશાળ ઉપગ્રહો ઉપર બર્ફીલા પદાર્થો વિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન (કહેવાતા [[બરફના વિશાળ ગોળાઓ]]) ઉપરાંત નેપ્ચ્યુનની પેલે પાર રહેલા અસંખ્ય અવકાશી પદાર્થો ઉપર તે જોવા મળે છે.<ref name="zeilik">{{cite book | pages=240 | author=Michael Zellik| title=Astronomy: The Evolving Universe | edition=9th | year=2002 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0521800900 | oclc=223304585 46685453}}</ref><ref name="Podolak1995"/> ગેસ અને બરફ બંનેને સંયુક્ત રીતે વોલેટાઇલ એટલે કે ''[[અસ્થિર]] '' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="Placxo">{{cite book|last=Placxo|first=Kevin W.|coauthors=Gross, Michael|title=Astrobiology: a brief introduction|year=2006|publisher=JHU Press|page=66|isbn=9780801883675|url=http://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&pg=PA66&dq=inventory+volatiles+hydrogen&lr=&hl=ru#v=onepage&q=inventory%20volatiles%20hydrogen&f=false}}</ref> == સૂર્ય == [[ચિત્ર:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|right|સંકેતસ્થાનનું વહન, ગ્રાહની તુલનામાં સૂર્યનું કદ દર્શાવે છે. ]] [[સૂર્ય]] એ સૂર્યમંડળનો એક તારો છે. તે તેના મુખ્ય ઘટકોથી દૂર આવેલો છે. તેનું [[વિશાળ કદ પૃથ્વી કરતાં લગભગ 3,32,900 ગણું મોટું છે. તે પોતાના ગર્ભ|<ref>{{cite web|title=Sun: Facts & Figures|publisher=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric|access-date=2009-05-14|archive-date=2008-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric|url-status=dead}}</ref>વિશાળ કદ પૃથ્વી કરતાં લગભગ 3,32,900 ગણું મોટું છે. તે પોતાના [[[[ગર્ભ]]]][[સૂર્યમંડળ#cite note-16|<span class="mw-reflink-text">[16]</span>]]<nowiki/>વિશાળ કદ પૃથ્વી કરતાં લગભગ 3,32,900 ગણું મોટું છે. તે પોતાના <nowiki>[[ગર્ભ]]</nowiki>માં તાપમાન અને ઘનત્વ પેદા કરે છે જે પરમાણુ સંયોજનનો ભાર ઝીલવાને સક્ષમ હોય છે. સૂર્ય પ્રચંડ ઉર્જા પેદા કરે છે. મોટાભાગની ઊર્જા અવકાશમાં રેલાઇ જતી હોય છે. ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક રેડિયેશનથી 400 થી 700 NM બેન્ડ જેટલો પ્રકાશ ઉત્પાન્ન થાય છે જેને આપણે દૃશ્યમાન પ્રકાશ તરીકે ઓળખીએ છીએ. સૂર્યનું વર્ગીકરણ [[પીળા રંગના દ્વાર્ફ]] ગ્રહ તરીકે જી2 પ્રકારના તારા તરીકે કરી શકાય. પરંતુ આના કારણે ગેરસમજ થશે કારણ કે [[આપણી આકાશગંગા]]ના મોટાભાગના તારાઓ આ જ પ્રકારના છે. સૂર્ય તેના કરતા જરા વિશાળ અને વધારે પ્રકાશમાન છે.<ref name="sun">{{cite news |first=Ker |last=Than |title=Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single |publisher=SPACE.com |date=January 30, 2006 |url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |access-date= 2007-08-01}}</ref> તારાઓનું વર્ગીકરણ [[હર્ટ્ઝસ્પ્રુન્ગ રસેલની આકૃતિ]] પ્રમાણે કરી શકાય. આ આકૃતિ તારાની જમીન પર તેના [[તાપમાન]]ની સરખામણીએ તેની તેજસ્વીતા દર્શાવે છે. સામાન્યતઃ ગરમ તારાઓ વધારે તેજસ્વી હોય છે. તારાઓ દ્વારા અનુસરવામાં આવતી આ પ્રક્રિયાને [[મુખ્ય ઘટના ક્રમ]] કહેવામાં આવે છે. સૂર્ય બરાબર તેની મધ્યમાં રહેલો હોય છે. જોકે સૂર્ય કરતાં પણ તેજસ્વી અને ગરમ તારાઓ ખૂબ જ ઓછા છે. પરંતુ નોંધપાત્ર રીતે ઝાંખા અને ઠંડા તારાઓને [[લાલ દ્વાર્ફ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રકારના ગ્રહો સામાન્ય છે. આકાશગંગામાં લગભગ 85 ટકા આ પ્રકારના ગ્રહો આવેલા છે.<ref name="sun"/><ref>{{cite web |year=2001 |author=Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A. |title=The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars |work=Perkins Observatory |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |access-date= 2006-12-26}}</ref> એમ માનવામાં આવે છે કે સૂર્ય મુખ્ય ઘટના ક્રમમાં તેની સ્થિતિ તેને તારાઓના જીવનનો અગત્યનો સ્રોત બનાવે છે. આ કારણોસર તેણે તેનું પરમાણુ સંયોજન માટે જરૂરી એવું હાઇડ્રોજનનું તત્વ ગુમાવ્યું નથી. સૂર્યની તેજસ્વિતા સતત વિકાસ પામતી રહી છે. અગાઉ તેના ઇતહાસમાં સૂર્ય આજે જેટલો છે તેના કરતા 70 ટકા જેટલો તેજસ્વી હતો.<ref>{{cite journal|title=Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind|author=Nir J. Shaviv|journal=Journal of Geophysical Research|doi=10.1029/2003JA009997|url=http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2|access-date= 2009-01-26|year=2003|volume=108|pages=1437}}</ref> સૂર્ય એ [[પોપ્યુલેશન]] I પ્રકારનો તારો છે. તેનો ઉદ્ભવ [[બ્રહ્માંડના વિકાસ]]ના અંતિમ ચરણમાં થયો હતો. અને તેથી જ તે જૂના પોપ્યુલેશન II ગ્રહોની સરખામણીએ હાઇડ્રોજન, [[ધાતુઓ]] (ખગોળીય ભાષામાં) અને હિલિયમ કરતાં વધારે ભારે પદાર્થો ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |author=T. S. van Albada, Norman Baker |title=On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters |journal=Astrophysical Journal |volume=185 |year=1973 |pages=477–498 |doi=10.1086/152434}}</ref> હાઇડ્રોજન અને હિલિયમ કરતા પણ ભારે તત્વોનું નિર્માણ જૂના તેમજ ધડાકા સાથે ફાટતા તારાઓના [[ગર્ભ]]માં થાય છે. એટલે બ્રહ્માંડ જ્યારે નવાતારાઓથી ભરાઇ જાય ત્યારે જૂના તારાઓ નષ્ટ થઇ જશે. જૂના તારાઓમાં ધાતુઓનું પ્રમાણ ઓછુ હોય છે જ્યારે નવા તારામાં તેનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. ધાતુનું વધારે પડતું પ્રમાણ સૂર્ય માટે [[ગ્રહમંડળ]]ની રચનામાં મહત્તવનું સાબિત થાય છે. કારણ કે ગ્રહોનું નિર્માણ દ્રવ્ય પ્રકારના ધાતુઓથી થતું હોય છે.<ref> {{cite web |title=An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect |author=Charles H. Lineweaver |work=University of New South Wales |date=2001-03-09 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |access-date= 2006-07-23}}</ref> [[ચિત્ર:Heliospheric-current-sheet.gif|left|thumb|હેલીસ્ફિયરીક પ્રવર્તમાન પત્રક]] === આંતરગ્રહીય માધ્યમ === [[પ્રકાશ]] ઉપરાંત સૂર્ય સતત સૂક્ષ્મકણોથી બનેલા પવનો રેલાવતો રહે છે જેને [[સૂર્યપવન]]ના નામે ઓળખવામાં આવે છે. આ સૂક્ષ્મકણોનો પ્રવાહ અંદાજે 15 લાખ કિલોમિટર પ્રતિ કલાક<ref>{{cite web |title=Solar Physics: The Solar Wind |work=Marshall Space Flight Center |date=2006-07-16<!--Internet Archive estimate--> |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |access-date=2006-10-03 |archive-date=2015-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |url-status=dead }}</ref>ની ઝડપે ગતિ કરતો હોય છે. જેના કારણે સૂક્ષ્મ વાતાવરણ (હિલોસ્ફિયર)નું નિર્માણ થાય છે. રજકણોનો આ પ્રવાહ સૂર્યમંડળને કમ સેકમ 100 AU બહાર લઇ જાય છે. (જુઓ [[હેલિયોપોઝ]])<ref name="Voyager"/> આને [[આંતરગ્રહીય માધ્યમ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સૂર્યની સપાટી ઉપર આવતા [[સોલાર ફ્લેર]] અને [[કોરોનલ માસ ઇજેક્શન]] જેવા [[ચુંબકીય]] તોફાનો હિલોસ્ફિયરને [[અવકાશનું વાતાવરણ]] નિર્માણ કરવામાં નડતરરૂપ બને છે.<ref name="SunFlip">{{cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |title=The Sun Does a Flip |access-date=2007-02-04 |last=Phillips |first=Tony |date=2001-02-15 |work=Science@NASA |archive-date=2009-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512121817/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |url-status=dead }}</ref> હિલોસ્ફિયરમાં રહેલું સાૈથી વિશાળ માળખું [[હિલોસ્ફેરિક કરન્ટ શીટ]] તરીકે ઓળખાય છે. શંકુ અાકારના ગૂંચળા જેવો અવકાશી પદાર્થ આંતરગ્રહીય માધ્યમ ઉપર રહેલા સૂર્યના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાંથી બને છે.<ref>રીલે, પેટે; લિંકર, જે.એ.મિકીક, ઝેડ., "[https://archive.is/20120524184639/adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA.107g.SSH8R હિલીયોસ્ફિયરીક પ્રવર્તમાન પત્રકનો નૂનો આપે છે: સૂર્ય ચક્રમાં ફેરફાર]", (2002) ''જર્ન ઓફ જિયોફીઝીકલ રિસર્ચ'' (સ્પેસ ફિઝીક્સ), વોલ્યુમ 107, ઇસ્યુ એ A7, પૃષ્ઠ એએસએચ 8-1, સાઇટઆઇડી 1136, ડીઓટી 10.1029/2001જેએ000299. એનિમલ કંઝર્વેશન (61): 141-146 સંપૂર્ણ પાઠ્ય</ref><ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm બે ઉત્તર છેડાઓ સાથેનો તારો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090718014855/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |date=2009-07-18 }}, એપ્રિલ 22, 2003, સાયંસ @ નાસા</ref> [[પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] [[તેના વાતાવરણને]] સૂર્યપવનોથી ધોવાઇ જતાં બચાવે છે. શુક્ર અને મંગળને પોતાનાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર હોતા નથી જેના કારણે સૂર્યપવન તેના વાતાવરણને અવકાશમાં દૂર સુધ ઢસડી જાય છે.<ref>{{cite journal |last=Lundin |first=Richard |date=2001-03-09 |title=Erosion by the Solar Wind |author=Rickard Lundin |journal=Science |volume=291 |issue=5510 |pages=1909 |doi=10.1126/science.1059763 |url=http://sciencemag.org/cgi/content/full/291/5510/1909 |access-date=2006-12-26 |archive-date=2007-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070310225740/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/291/5510/1909 |url-status=dead }}</ref> [[કોરોનલ માસ ઇજેક્શન]] અને તેના જેવી ઘટનાઓ સૂર્યની સપાટી ઉપરથી ચુંબકીય ક્ષેત્રોને સાફ કરી નાખે છે તેમજ જંગી જથ્થામાં વિવિધ પ્રકારના પદાર્થોને ફૂંકી મારે છે. આ ચુંબકીય ક્ષેત્રોની જ્યારે પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે પ્રતિક્રિયા થાય છે ત્યારે પૃથ્વીના ઉપરના વાતાવરણમાં આ કણોની પ્રતિક્રિયા થાય છે જેના પરિણામે [[ચુંબકીય ધ્રુવ]]ની નજીક જોવા મળતા [[ઓરોરે]]નું નિર્માણ થાય છે. [[બ્રહ્માંડના કિરણો]]નો ઉદ્ભવ સૂર્યમંડળની બહાર થાય છે. હિલોસ્ફિયર સૂર્યમંડળ અને ગ્રહોનાં (જે ગ્રહોને પોતાના ચુંબકીય ક્ષેત્રો હોય છે તેવા ગ્રહોના) ચુંબકીય વિસ્તારોનું આંશિક રીતે રક્ષણ કરે છે. તેમજ તેમને સુરક્ષા પણ પૂરી પાડે છે. બ્રહમાંડના [[ઇન્ટરસ્ટેલર]]માં રહેલા કિરણોની ક્ષમતા અને સૂર્યના ચુંબકીય ક્ષેત્રોની તાકાત લાંબા સમયગાળા ાદ હદલાય છે. એટલે સૂર્યમંડળમાં કોસ્મિક રેડિયેશનનું પ્રમાણ બદલાતું રહે છે જોકે તે કટલા પ્રમાણમાં બદલાય છે તે જાણી કાયું નથી.<ref name="Langner_et_al_2005">{{cite journal |last=Langner |first=U. W. |coauthors=M.S. Potgieter |year=2005 |title=Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays |journal=Advances in Space Research |volume=35 |issue=12 |pages=2084–2090 |doi=10.1016/j.asr.2004.12.005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L |access-date= 2007-02-11}}</ref> આંતરગ્રહીય માધ્યમ એ [[બ્રહ્માંડની રજકણો]]થી બનેલા અને થાળી જેવો આકાર ધરાવતા કમ સેકમ બે પ્રાંતોનું ઘર છે. તેમાંનો પ્રથમ પ્રાંત [[ઝોડિયેકલ રજકણો]]થી બનેલાં વાદળોનો બનેલો હોય છે જે સૂર્યમંડળના અંદરના ભાગમાં આવેલો હોય છે અને જેનાં પરિણામે [[ઝોડિયેકલ પ્રકાશ]]નું નિર્માણ થાય છે. તેનું ઉદ્ભવ સ્થાન એસ્ટરોઇડ પટ્ટામાં ઊભા થતા પ્રતિરોધને કારણે થતું હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ પ્રતિરોધ ગ્રહો સાથે સંપર્ક થવાને કારણે થાય છે.<ref>{{cite web |year=1998 |title=Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |access-date=2007-02-03 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |url-status=dead }}</ref> જ્યારે બીજા પ્રાંતનો ઉદ્ભવ 10થી 40 પ્રકાશવર્ષ દૂર [[ક્વાઇપર પટ્ટા]]માં થતાં આ જ પ્રકારનાં પ્રતિરોધથી થાય છે.<ref>{{cite journal |last=Landgraf |first=M. |coauthors=Liou, J.-C.; Zook, H. A.; Grün, E. |month=May |year=2002 |title=Origins of Solar System Dust beyond Jupiter |journal=The Astronomical Journal |volume=123 |issue=5 |pages=2857–2861 |doi=10.1086/339704 |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/123/5/2857/201502.html |access-date= 2007-02-09}}</ref><ref>{{cite web |year=2003 |title=ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets |work=ESA Science and Technology |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |access-date= 2007-02-03}}</ref> == આંતરિક સૂર્યમંડળ == જે પ્રાંતમાં પાર્થિવ ગ્રહો અને એસ્ટરોઇડ આવેલા છે તેવા પ્રાંતનું પરંપરાગત નામ આંતરિક સૂર્યમંડળ છે.<ref name="inner">{{cite web |title=Inner Solar System |publisher=NASA Science (Planets) |url=http://nasascience.nasa.gov/planetary-science/exploring-the-inner-solar-system |access-date=2009-05-09 |archive-date=2009-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090511182050/http://nasascience.nasa.gov/planetary-science/exploring-the-inner-solar-system |url-status=dead }}</ref> મુખ્યત્વે [[સિલિકેટ]] અને ધાતુઓથી બનેલા આંતરિક સૂર્યમંડળના તમામ પદાર્થો સૂર્યની વધારે નજીક આવેલા છે. === આંતરિક ગ્રહો === [[ચિત્ર:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|આંતરિક ગ્રહો ડાબથી જમણી તરફઃ મર્ક્યુરી, વેનુ, પૃથ્વી અને મંગળનો ગ્રહ (કદ માપવાના છે)]] અંદરના ચાર પાર્થિવ ગ્રહોનું બંધારણ ઘન અને [[ખડકોનું]] હોય છે. આ ગ્રહોને ઓછા [[ચંદ્ર]] હોય છે અથવા તો હોતા જ નથી તેમજ તેમની ફરતે [[રિંગ]] પણ હોતી નથી. તેઓ મુખ્યત્વે [[ઉષ્ણ પ્રતિકારક]] પદાર્થો જેવા કે [[સિલિકેટ]] કે જે તેમના ઉપરના [[પોપડા]]નું નિર્માણ કરે છે. આ ઉપરાંત તેઓ [[પ્રવાહી]] અને [[લોખંડ]] અને [[નિકલ]] જેવી ધાતુઓના બનેલા હોય છે કે જે તેમના [[ગર્ભ]]નું નિર્માણ કરે છે. અંદરની ભાગે આવેલા ચાર પૈકી ત્રણ ગ્રહો શુક્ર, પૃથ્વી અને મંગળને સુવ્યવસ્થિત [[વાતાવરણ]] હોય છે. તમામ ગ્રહોને [[જ્વાળામુખીનાં મુખો]], [[ટેક્ટોનિક]] ઉપરાંત ભૂમિગત લાક્ષણિકતાઓ જેવી કે [[ખીણ]] અને [[જ્વાળામુખીઓ]] વગેરે હોય છે. અત્રે એ નોંધવું જરૂરી છે કે ''આંતરિક ગ્રહો'' અને ''[[લઘુ ગ્રહો]]'' વચ્ચે તફાવત છે જે અંગે ગેરસમજ ન થવી જોઇએ. આંતરિક ગ્રહો જે ગ્સૂરહો પૃથ્વી કરતાં સૂર્નીયની વધારે નજીક આવેલા ગ્રહોને કહેવામાં આવે છે. (દા. ત. બુધ અને શુક્ર) ==== બુધ ==== : [[બુધ]] એ સૂર્યની સૌથી વધુ નજીક આવેલો ગ્રહ છે (0.4 પ્રકાશવર્ષ) બુધ સૂર્યમંડળનો સૌથી નાનો ગ્રહ છે અને તેનું કદ 0.055 માસ (અવકાશી પદાર્થોનું કદ માપવાનો એકમ) જેટલું છે. બુધને કોઇ જ કુદરતી ઉપગ્રહો નથી.અગાઉ તેના ઇતિહાસમાં થયેલા પ્રતિરોધોને કારણે તેના ઉપર જ્વાળામુખીના મુખો ધરાવતી [[ગીરિમાળા]]ઓ આવેલી છે.<ref>શેન્ક પી., મેલોશ એચ.જે. (1994), ''લાબોટે થ્રશ્ટ સ્ક્રેપ્સ અને મર્ક્યુરીના લિથોસ્ફીયર'' , 25મા ગ્રહણ અને પ્લાનેટરી સાયંસ કોન્ફરન્સનો સાર, 1994 એલપીઆઇ....25.1203S</ref> બુધ ઉપર નગણ્ય પ્રકારનું વાતાવરણ હોય છે. જેમાં વિસ્ફોટોનો સમાવેશ થાય છે. સૂર્યપવનોના કારણે તેની સપાટી નષ્ટ થઇ જાય છે.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=Mercury |work=The Nine Planets |url=http://www.nineplanets.org/mercury.html |access-date= 2006-09-14}}</ref> તેના ગર્ભમાં વિશાળ માત્રામાં લોખંડ રહેલું છે અને થોડું પ્રવાહી પણ રહેલું છે જોકે પ્રવાહી કેટલી માત્રામાં છે તેનો અંદાજ હજી મળ્યો નથી. એક પૂર્વધારણા અનુસાર મોટી તેમજ ગંભીર અસરોના કારણે તેનું બહારનું વાતાવરણ નાશ પામ્યું હતું પરંતુ હવે તેની રક્ષા સૂર્યની ઊર્જા દ્વારા થાય છે.<ref>કેમેરોન, એ.જી.ડબ્લ્યુ.(1985), ''ધી પાર્શિયલ વોલેટીનાઇઝેન ઓફ મર્ક્યુરી '' , ઇકારસ, વી. 64, પૃ. 285–294.</ref><ref>બેન્ઝ, ડબ્લ્યુ., સ્લેટરી, ડબ્લ્યુ.એલ., કેમેરોન, એ.જી.ડબ્લ્યુ (1988), ''કોલીઝનલ સ્ટ્રીપીંગ ઓફ મર્ક્યુરીઝ મેન્ટલ'' , ઇકારસ , વી. 74, પૃ. 516–528.</ref>બુધ પર આજ સુધી મા સૌથી વધુ તાપમાન રાત મા -૧૯૫ અને દિવસ મા ૩૬૦ સુધી નોધાયુ છે. ==== શુક્ર ==== : [[શુક્ર]] એ વધુ ચમકતો ગ્રહ છે. તેના વાતાવરણ માં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ ૯૭% હોય છે. શુક્રને પૃથ્વીનો જોડિયો પણ કહેવાય છે (આકાર અને દ્રવ્યમાનના આધારે). એ પૃથ્વીના કદ જેટલો સૂર્યની નજીક આવેલો છે (૦.૭ એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) અને તેનું કદ ૦.૮૧૫ અર્થ માસ જેટલું છે. પૃથ્વીની જેમ જ શુક્રની ફરતે સિલિકેટ પ્રવાહીનું આવરણ આવેલું છે તેમજ તેનું ગર્ભ લોખંડનું છે. શુક્રને સુવ્યવસ્થિત વાતાવરણ છે તેમજ તેની ઉપર આંતરિક ખગોળીય ઘતિવિધિઓના પણ પુરાવાઓ છે. જોકે પૃથ્વીની સરખામણીએ તે એકદમ સૂકોગ્રહ છે અને તેનું વાતાવરણ પૃથ્વીની સરખામણીએ ૯૦ ગણું ઘનતા વાળું છે. શુક્રને પણ કોઇ જ કુદરતી ઉપગ્રહ નથી. શુક્ર સૌથી ગરમ ગ્રહ છે તેની સપાટી ઉપરનું તાપમાન ૪૦૦ અંશ [[સેલ્સિયસ]] જેટલું છે. જેની પાછળ શુક્રનાં વાતાવરણમાં રહેલા વધારે પડતા [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ]]ઓ જવાબદાર ગણાવી શકાય. બીજી રસપ્રદ વાત એ છે કે શુક્ર ગ્રહ પૃથ્વીની નજીકનો ગ્રહ હોવાને કારણે તેને રાત્રીના સમયે આકાશમાં તારા સ્વરૂપે જોઈ શકાય છે. <ref>{{cite paper |author=Mark Alan Bullock |title=The Stability of Climate on Venus |publisher=Southwest Research Institute |year=1997 |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] |access-date=2006-12-26 |journal= |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |url-status=dead }}</ref> હાલના તબક્કે શુક્ર ઉપર કોઇ નિશ્ચિત ખગોળીય ગતિવિધિઓ બની રહી હોય તેવું નોંધાયું નથી. પરંતુ શુક્રને પોતાનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર ન હોવાને કારણે તેના સુવ્યવસ્થિત વાતાવરણમાં થતો ઘટાડો અટકે છે. જેનો સ્પષ્ટ મતલબ એ થાય છે કે તેના ઉપર ફાટતા જ્વાળા મુખીઓને કારણે તેનું વાતાવરણ ફરી ફરીને નિર્માણ પામે છે.<ref>{{cite web |year=1999 |author=Paul Rincon |title=Climate Change as a Regulator of Tectonics on Venus |work=Johnson Space Center Houston, TX, Institute of Meteoritics, University of New Mexico, Albuquerque, NM |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |format=PDF |access-date=2006-11-19 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202807/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |url-status=dead }}</ref> ગ્રીક સંસ્કૃતિમાં શુક્રને પ્રેમ અથવા સૌન્દર્યની દેવી કહેવામાં આવે છે. ==== પૃથ્વી ==== :[[પૃથ્વી]] પર જળની ઉપસ્થિતિને કારણે તે ભૂરા રંગનો દેખાય છે. પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ૨૩° નમેલી છે. પોતાની ધરી પર પશ્ચિમથી પૂર્વ ફરી ને ૧૬૧૦0 કિ.મિ./કલાકની ગતિથી ૨૩ કલાક ૫૬ મિનિટ અને ૪ સેકન્ડમાં એક ચક્કર લગાવે છે જેને પૃથ્વીનું પરિભ્રમણ કહેવાય છે. સૂર્યની પરિક્રમા પૂરી કરતા તેને ૩૬૫ દિવસ ૫ કલાક ૪૮ મિનિટ અને ૪૬ સેકન્ડનો સમય લાગે છે. તેને પૃથ્વીની પરિક્રમા કહે છે. સૂર્ય પછી પૃથ્વીને સૌથી નજીકનો તારો પ્રોકિસમાં સૅનચુરી છે જે આલ્ફા સેન્ચ્યુરી સમૂહનો તારો છે. તે પૃથ્વીથી ૪.૨૨ પ્રકાશવર્ષ દૂર છે. (૧ એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) આંતરિક ગ્રહોમાં પૃથ્વી સહુથી વિશાળ કદની અને ઘનતા ધરાવતી છે. આ એકમાત્ર એવો ગ્રહ છે કે જેના ઉપર ખગોળીય ગતિવિધિઓ ચાલી રહી છે. ઉપરાંત સમગ્ર [[બ્રહ્માંડ]]માં એક માત્ર એવો ગ્રહ છે કે જેના ઉપર [[જીવસૃષ્ટિ]] અસ્તિત્વ ધરાવે છે.<ref name="life">{{cite web |title=Is there life elsewhere? |publisher=NASA Science (Big Questions) |url=http://nasascience.nasa.gov/big-questions/is-there-life-elsewhere |access-date=2009-05-21 |archive-date=2009-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090528004804/http://nasascience.nasa.gov/big-questions/is-there-life-elsewhere |url-status=dead }}</ref> પૃથ્વીમાં રહેલું પ્રવાહી [[હાઇડ્રોસ્ફિયર]] તમામ પાર્થિવ ગ્રહો કરતાં અલગ છે. આ એકમાત્ર એવો ગ્રહ છે કે જેના ઉપર [[પ્લેટ કેક્ટોનિક્સ]] જોવા મળે છે. અન્ય ગ્રહોની સરખામણીએ પૃથ્વી ઉપરનું વાતાવરણ ધરમૂળથી અલગ હોય છે. તેનું વાતાવરણ જીવસૃષ્ટિઓથી બદલાયા કરે છે અને તેમાં ૨૧ ટકા જેટલો મુક્ત [[પ્રાણવાયુ]] રહેલો હોય છે.<ref>{{cite web |title=Earth's Atmosphere: Composition and Structure |author=Anne E. Egger, M.A./M.S. |work=VisionLearning.com |url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=&mid=107&l= |access-date=2006-12-26 |archive-date=2007-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221231635/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=107&l=&c3= |url-status=dead }}</ref> [[ચંદ્ર]] એ પૃથ્વીનો કુદરતી ઉપગ્રહ છે. જેનું પૃથ્વીથી અંતર ૩,૮૫,૫૦૦ કિમિ છે. પાર્થિવ ગ્રહને મળેલો આ સહુથી મોટો ઉપગ્રહ છે. ==== મંગળ ==== : [[મંગળ]] (1.5 પ્રકાશવર્ષ) એ શુક્ર અને પૃથ્વી કરતા નાના કદનો ગ્રહ છે અને તેનું કદ 0.107 અર્થ માસ જેટલું છે.તેની વેરનભૂમિ આયન ઓક્સાઇડને કારણે લાલ છે.આથી તેને લાલ ગ્રહ અથવા યુદ્ધનો દેવતા પણ કહે છે.પૃથ્વી સમાન ઋતુપરિવર્તન થાય છે કારણકે તે ધરી પર 25°ખૂણે નમેલો છે.ફોબોસ અને ડિમોસ એમ બે ઉપગ્રહ છે.માઉન્ટ એવરેસ્ટથી ત્રણ ગણો ઉંચો પર્વત 'નિક્સ ઓલપિયા' છે.જે સોંરમંડલ નો સોંથી ઉંચો પર્વત છે. સોંરમંડલ નો મોટો જ્વાળામુખી ઓલિપ્સ મેસી મંગળ પર અતિથ છે. તેના ઉપર મુખ્યત્વે [[કાર્બન ડાયોક્સાઇડ]]નું વાતાવરણ હોય છે. અને તેની સપાટી ઉપરનું દબાણ 6.1 મિલિબાર્સ જેટલું (અંદાજે પૃથ્વીની સરખામણીએ 0.6 ટકા) હોય છે.<ref>{{cite book|title= Encyclopaedia of the Solar System|editor=Lucy-Ann McFadden et. al.|chapter=Mars Atmosphere: History and Surface Interactions|author=David C. Gatling, Conway Leovy|pages=301-314|year=2007}}</ref> તેની સપાટી [[ઓલિમ્પસ મોન્સ]] જેવા જ્વાળામુખીઓથી પથરાયેલી છે. તેમજ [[વેલ્સ મારિનરિઝ]] જેવી ઊંડી ખીણો પણ મંગળ ઉપર આવેલી છે. આ બાબત ઉપરથી સાબિત થાય છે કે મંગળ ઉપર ખગોળીય ગતિવિધિઓ 20 લાખ વર્ષો પૂર્વે શરૂ થઇ છે.<ref>{{cite web |year=2004 |title=Modern Martian Marvels: Volcanoes? |author=David Noever |work=NASA Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1360&mode=thread&order=0&thold=0 |access-date=2006-07-23 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313020403/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload |url-status=dead }}</ref> મંગળની ધરતી ઉપર રહેલા [[આયર્ન ઓક્સાઇડ]]ની ધૂળને કારણે તેનો રંગ લાલ દેખાય છે.<ref>{{cite web|title=Mars: A Kid's Eye View|publisher=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids|access-date=2009-05-14|archive-date=2014-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020111930/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids|url-status=dead}}</ref> મંગળને [[દેઇમોસ]] અને [[ફોબોસ]] નામના બે ખૂબ જ નાના કુદરતી ઉપગ્રહો છે. જે [[મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલા પટ્ટા]]માં રહે છે.<ref>{{cite web |year=2004 |title=A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness |author=Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna |work=The Astronomical Journal |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/128/5/2542/204263.html |access-date= 2006-12-26}}</ref> === મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલો પટ્ટો === [[ચિત્ર:InnerSolarSystem-en.png|upright=1.5|thumb|મુખ્ય મંગળ અને ગુરુની વચ્ચેના અંસંખ્ય તારાઓનો પટ્ટો અને ત્રોજન મંગળ અને ગુરના અસંખ્ય તારાઓ ]] [[મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલો પટ્ટો]] (એસ્ટરોઇડ) સૂર્યમંડળના નાના અવકાશી પદાર્થોનો સમૂહ છે. આ પદાર્થો મુખ્યત્વે [[ઉષ્ણતાના પ્રતિરોધક]], ખડકો અને ધાતુઓ જેવા [[ખનીજ]]ના બનેલા છે.<ref>{{cite web|title=Are Kuiper Belt Objects asteroids? Are large Kuiper Belt Objects planets? |publisher=[[Cornell University]]|url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=601|access-date= 2009-03-01}}</ref>એસ્ટરોઇડ પટ્ટાનો મુખ્ય ભાગ મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલો છે. તે સૂર્ય કરતાં 2.3થી 3.3 પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલો છે. ગુરૂના ભારે ગુરૂત્વાકર્ષણને કારણે સૂર્યમંડળ તેના આસપાસના તમામ પદાર્થોને એકત્રિત કરી રાખવામાં નિષ્ફળ જાય છે.<ref>{{cite journal | author=Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. | title=The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt | journal=Icarus | year=2001 | volume=153 | pages=338–347 | url=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf | format=PDF | access-date=2007-03-22 | doi=10.1006/icar.2001.6702 | archive-date=2007-02-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf | url-status=dead }}</ref> સ્ટરોઇડનું કદ માઇક્રોસ્કોપિકથી અમુક સો કિલોમિટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલું હોય છે. સમગ્ર એસ્ટરોઇડ વિશાળ કદના સેરેસને બચાવે છે. જેનું વર્ગીકરણ સૂર્યમંડળના નાના પદ્રાથો તરીકે કરવામાં આવે છે. પરંતુ [[વેસ્ટા]], [[હાઇજિયા]], વગેરે જેવા કેટલાક એસ્ટરોઇડ [[સ્થિરપ્રવાહીતા જેવું સંતુલન]] જાળવવામાં પાર ઉતરે તો તેમનું વર્ગીકરણ બદલીને દ્વાર્ફ ગ્રહો તરીકે પણ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|title=IAU Planet Definition Committee|publisher=International Astronomical Union|year=2006|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|access-date=2009-03-01|archive-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|url-status=dead}}</ref> એસ્ટરોઇડ પટ્ટો પોતાના એક કિલોમિટરના વ્યાસમાં જ હજારો અને કરોડોની સંખ્યામાં અવકાશી પદાર્થો ધરાવે છે.<ref>{{cite web |year=2002 |title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed |work=ESA |url=http://www.esa.int/esaCP/ESAASPF18ZC_index_0.html|access-date= 2006-06-23}}</ref> આમ છતાં પણ મુખ્યપટ્ટામાં રહેલા પદાર્થો પૃથ્વીની ફરતે રહેલા પદાર્થોના હજારમાં ભાગ જેટલા પણ નહીં હોય.<ref name="Krasinsky2002">{{cite journal |authorlink=Georgij A. Krasinsky |first=G. A. |last=Krasinsky |coauthors=[[Elena V. Pitjeva|Pitjeva, E. V.]]; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I. |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=4326fb2cf906949 |title=Hidden Mass in the Asteroid Belt |journal=Icarus |volume=158 |issue=1 |pages=98–105 |month=July |year=2002 |doi=10.1006/icar.2002.6837}}</ref> મુખ્યપટ્ટા ઉપર રહેલા અવકાશી પદાર્થો ખૂબ જ છૂટાછવાયયેલા હોય છે. [[અવકાસયાન]] તેની વચ્ચેથી વિના કોઇ અકસ્માતે પસાર થઇ શકે છે. 10 અને 10^-4 [[એમ]] જેટલો વ્યાસ ધરાવતા એસ્ટરોઇડને [[મિટરોઇડ]] કહેવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal |author=Beech, M. |coauthors=Duncan I. Steel |year=1995 |month=September |title=On the Definition of the Term Meteoroid |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |volume=36 |issue=3 |pages=281–284 |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1995QJRAS..36..281B&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=44b52c369007834 |access-date= 2006-08-31}}</ref> ==== સેરેસ ==== : [[સેરેસ]] (2.77 પ્રકાશવર્ષ) એસ્ટરોઇડ પટ્ટામાં રહેલો સહુથી મોટો અવકાશી પદાર્થ છે અને તેનું વર્ગીકરણ દ્વાર્ફ ગ્રહ તરીકે કરવામાં આવે છે. તેનો વ્યાસ 1000 કિલોમિટર કરતા થોડો નાનો છે ગુરૂત્વાકર્ષણ બળના આધારે પોતાનો આકાર ગોશ રાખવા માટે તેની પાસે પૂરતું કદ રહેલું છે. 19મી સદીમાં જ્યારે સેરેસની શોધ થઇ ત્યારે તેને એક ગ્રહ તરીકે સ્વીકૃતી આપવામાં આવી હતી પરંતુ જ્યારે 1850માં અન્ય એસ્ટરોઇડની શોધ થઇ ત્યારે તેનું વર્ગીકરણ બદલી નાખવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |title=History and Discovery of Asteroids |format=DOC |work=NASA |url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |access-date= 2006-08-29}}</ref> ત્યાર બાદ ફરીથી 2006માં તેનું વર્ગીકરણ દ્વાર્ફ ગ્રહ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. ==== એસ્ટરોઇડ જૂથો ==== : મુખ્ય પટ્ટામાં આવેલા એસ્ટરોઇડને બે વિભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે. [[એસ્ટરોઇડ જૂથો]] અને એસ્ટરોઇડ [[:Category:Asteroid groups and families|કુટુંબો]]. તેમનું વર્ગીકરણ તેમની ભ્રમણકક્ષાની લાક્ષણિકતાઓને આધારે કરવામાં આવે છે. [[એસ્ટરોઇડ ચંદ્રો]] એસ્ટરોઇડેઝ છે કે જેઓ એસ્ટરોઇડના વિશાળ વિસ્તારમાં પરિભ્રમણ કરે છે. ખરા અર્થમાં જોઇએ તો આ પ્રકારના ચંદ્રોને ગ્રહો પ્રકારના ચંદ્રો ન કહી શકાય કારણ કે ઘણી વખત તેઓ તેના ભાગીદારો જેટલા જ વિશાળ હોય છે. એસ્ટરોઇડમાં [[મુખ્ય પટ્ટાના ધૂમકેતુ]]ઓ પણ આવેલા હોય છે. તેઓ પૃથ્વી ઉપર રહેલા પાણીના મુખ્ય સ્રોતો પણ હોઇ શકે.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Phil Berardelli |title=Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water |work=SpaceDaily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |access-date=2006-06-23 |archive-date=2011-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816083413/http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |url-status=dead }}</ref> [[ટ્રોજાન એસ્ટરોઇડ]] ગુરૂના [[L4 અથવા તો L5 બિંદુઓ|L4 અથવા તો L5 બિંદુઓ]] પાસે આવેલો હોય છે. (ગુરૂત્વાકર્ષણની દ્રષ્ટિએ આ વિસ્તાર સ્થિર માનવામાં આવે છે. તે ગ્રહોને પોતાની ભ્રમણ કક્ષામાં રાખે છે.) ટ્રોજાન શબ્દનો પ્રયોગ નાના અવકાશી પદાર્થો અને ઉપગ્રહ લેગ્રેન્જ પોઇન્ટ માટે પણ પ્રયોજવામાં આવે છે. [[હિલ્દા એસ્ટરોઇડ્સ]] ગુરૂ સાથે 2:3 [[રેઝનન્સ]] ઉપર આવેલા હોય છે. જેના કારણે તેઓ ગૂરૂના દર બે પરિભ્રમણે સૂર્યના ત્રણ પરિભ્રમણ કરે છે.<ref name="Barucci">{{cite book|last=Barucci|first=M.A.|coauthors=Kruikshank, D.P.; Mottola S.; Lazzarin M.|year=2002 |chapter=Physical Properties of Trojan and Centaur Asteroids|title=Asteroids III|publisher=University of Arizona Press|pages=273–87|location=Tucson, Arizona}}</ref>આંતરિક સૂર્યમંડળ [[રોગ એસ્ટરોઇડ]]થી પણ ઘેરાયેલું હોય છે. જેમાંના કેટલાક ગ્રહો આંતરિક ગ્રહોની ભ્રમણ કક્ષા ઓળંગી જતા હોય છે.<ref name="MorbidelliAstIII">{{cite journal|url = http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf|title = Origin and Evolution of Near-Earth Objects|author = A. Morbidelli, W. F. Bottke Jr., Ch. Froeschlé, P. Michel|journal = Asteroids III|editor = W. F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, and R. P. Binzel|pages = 409–422|month = January | year = 2002|publisher = University of Arizona Press|format=PDF}}</ref> == બાહ્ય સૂર્યમંડળ == સૂર્યમંડળની બહારની બાજુએ આવેલો વિસ્તાર ગેસના ગોળાઓનું અને તેમના વિશાળ ચંદ્રોનું આશ્રયસ્થાન છે. [[સેન્ટોર્સ]] સહિતના અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓ આ પ્રાંતમાં પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. સૂર્યથી ખૂબ જ દૂરના અંતરે હોવાને કારણે બાહ્ય સૂર્યમંડળના અવકાશી પદાર્થો ''બરફ'' ના (જેમ કે પાણી, એમોનિયા, મિથેન વગેરે જેવા પદાર્થોને ખગોળીય વિજ્ઞાનની ભાષામાં બરફ કહેવામાં આવે છે.) બનેલા હોય છે. જ્યારે આંતરિક સૂર્યમંડળના ગ્રહો ખડકોના બનેલા હોય છે. બાહ્ય સૂર્યમંડળનું તાપમાન ખૂબ જ નીચું હોવાને કારણે આ પદાર્થો બરફની જેમ જામી રહે છે. === બાહ્ય ગ્રહો === [[ચિત્ર:Gas giants in the solar system.jpg|thumb|ટોચથી નીચે સુધીઃ નેપ્ચ્યુન, યુરેનસ, સેટર્ન અને ગુરુ(કદ માપવાના નથી)]] ચાર બાહ્ય ગ્રહો અથવા તો ગેસના ગોળાઓ (ક્યારેક તેમને જોવેઇન ગ્રહો પણ કહેવામાં આવે છે.) સંયુક્ત રીતે જોઇએ તો સૂર્યની પરિભ્રમણ કક્ષાનો લગભગ 99 ટકા વિસ્તાર આવરી લે છે.{{Ref label|C|c|none}} ગુરૂ અને શનિ પ્રચુર માત્રામાં હાઇડ્રોજન અને હિલિયમનો જથ્થો ધરાવે છે. જ્યારે યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન પુષ્કળ માત્રામાં બરફ ધરાવે છે. કેટલાક ખગોળશાસ્ત્રીઓએ એવું સૂચન કર્યું હતું કે તેમને વિશાળ બરફના ગોળાઓ તરીકે ઓળખવા જોઇએ.<ref>{{cite web |title=Formation of Giant Planets |author=Jack J. Lissauer, David J. Stevenson |work=NASA Ames Research Center; California Institute of Technology |year=2006 |url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer&stevenson(PPV).pdf |format=PDF |access-date=2006-01-16 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326060004/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer%26stevenson%28PPV%29.pdf |url-status=dead }}</ref> ગેસના વિશાળ એવા દરેક ગોળાઓની ફરતે [[વલયો]] આવેલા છે પરંતુ માત્ર શનિને ફરતે આવેલાં વલયોને જ પૃથ્વી ઉપરથી નરી આંખે નિહાળી શકાય છે. ''બાહ્યગ્રહો'' ને ''[[ગુરૂ ગ્રહો]]'' માની લેવાની ભૂલ ન કરવી જોઇએ.બાહ્ય ગ્રહો એ પૃથ્વીની ભ્રમણ કક્ષાની બહાર આવેલા ગ્રહો છે જેમાં મંગળ અને બાહ્ય ગ્રહોનો સમાવેશ થાય છે. ==== ગુરુ ==== : [[ગુરુ (ગ્રહ)|ગુરુ]] (5.2 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) નું કદ 318 અર્થ માસિઝ જેટલું છે.તમામ ગ્રહોનાં સંયુક્ત કદ કરતાં પણ તેનું કદ 2.5 ગણું વધારે છે. ગુરૂ મુખ્યત્વે [[હાઇડ્રોજન]] અને [[હિલિયમ]]નો બનેલો છે. ગુરૂમાં રહેલી પ્રચંડ ગરમીના કારણે તેના વાતાવરણમાં વાદળોના પટ્ટાઓ તેમજ [[ગ્રેટ રેડ સ્પોટ]] જેવી ઘણી અસ્થાયી વસ્તુઓનું નિર્માણ થાય છે. :: ગુરૂને [[63 જાણીતા ઉપગ્રહો]] છે. [[ગેનિમિડ]], [[કેલિસ્ટો]], [[આઇઓ]] અને [[યુરોપા]] જેવા ચાર વિશાળ ઉપગ્રહો જ્વાળા મુખી અને આંતરિક ગરમી પ્રકારની પાર્થિવ ગ્રહો જેવી સમાનતા ધરાવે છે.<ref>{{cite web |title=Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies |author=Pappalardo, R T |work=Brown University |year=1999 |url=http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |access-date=2006-01-16 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930165551/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |url-status=dead }}</ref> ગેનિમિડ સૂર્યમંડળનો સહુથી વિશાળ ઉપગ્રહ છે. તે બુધ કરતાં પણ મોટો છે. ==== શનિ ==== : [[શનિ]] (9.5 પ્રકાશવર્ષ) તેની ફરતે આવેલા વિશાળ [[વલયો]]ને કારણે પ્રખ્યાત છે. ગુરૂમાં અને શનિમાં વાતાવરણ તેમજ ચુંબકીય ક્ષેત્રની દૃષ્ટિએ ઘણી સામ્યતા રહેલી છે. શનિનું વોલ્યૂમ ગુરૂના 60 ટકા જેટલું હોવા છતાં પણ કદમાં તે ત્રીજા ભાગનો એટલે કે 95 અર્થ માસિસ (ગ્રહોના કદ માપવાનો એક એકમ) જેટલો છે. તેથી તે સૂર્યમંડળમાં સહુથી ઓછું ઘનત્વ ધરાવતો ગ્રહ માનવામાં આવે છે. :: શનિને [[પાકે પાયે 60 ઉપગ્રહો]] છે. જે પૈકીના [[ટાઇટન]] અને [[એન્સિલેડસ]] પ્રખ્યાત છે. આ બંને ઉપગ્રહો [[બરફના બનેલા]] હોવા છતાં પણ તેમના ઉપર ખગોળીય ગતિવિધિ થતી હોવાના સંકેતો મળ્યા છે.<ref>{{cite web |title=Cryovolcanism on the icy satellites |author=J. S. Kargel |work=U.S. Geological Survey |year=1994 |url=http://www.springerlink.com/content/n7435h4506788p22/ |access-date=2006-01-16 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ટાઇટન બુધ કરતાં પણ વિશાળ ઉપગ્રહ છે અને સૂર્યમંડળમાં રહેલો તે એકમાત્ર ઉપગ્રહ છે કે જે નોંધપાત્ર વાતાવરણ ધરાવતો હોય છે, ==== યુરેનસ ==== : [[યુરેનસ]] (19.6 પ્રકાશવર્ષ)નું કદ 14 અર્થ માસિસ જેટલું છે અને તે બાહ્ય ગ્રહોમાં સહુથી ઓછું વજન ધરાવતો ગ્રહ છે. અન્ય ગ્રહોની સરખામણીએ આ ગ્રહની વિશેષતા એ છે કે તે પોતાની દિશામાં રહીને સૂર્યની ફરતે પરિભ્રમણ કરે છે. તેની [[ધરીની સ્થિતિ]] [[કાન્તિવૃત્ત]]થી 90 અંશના ખૂણે નમેલી હોય છે. અન્ય ગેસના ગોળાઓની સરખામણીએ તેનું ગર્ભ વધારે ઠંડું હોય છે. તેમજ અવકાશમાં તે ખૂબ જ નહિવત માત્રામાં ગરમી છોડે છે.<ref>{{cite web |title=10 Mysteries of the Solar System |author=Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart |work=Astronomy Now |year=2005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |access-date= 2006-01-16}}</ref> :: યુરેનસને [[27 જાણીતા ઉપગ્રહો]] આવેલા છે જે પૈકી સહુથી મોટા ઉપગ્રહોમાં [[ટાઇટાનિયા]], [[ઓબેરોન]], [[અમ્બ્રિયલ]], [[એરિયલ]] અને [[મિરાન્ડા]]નો સમાવેશ થાય છે. ==== નેપ્ચ્યુન ==== : [[નેપ્ચ્યુન]](30 પ્રકાશવર્ષ) યુરેનસ કરતા નાનો હોવા છતાં પણ તેનું કદ મોટું છે.(લગભગ 17 પૃથ્વીઓ જેટલું) જેના કારણે તેનું [[ઘનત્વ]] વધારે છે. તે આંતરિક ગરમી પુષ્કળ પ્રમાણમાં અવકાશમાં ફેકે છે જોકે ગુરૂ અને શનિ જેટલી માત્રામાં તો નહીં જ<ref>{{cite web |title=Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune |author=Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R. |work=NASA, Ames Research Center |year=1990 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |access-date= 2006-01-16}}</ref> :: નેપ્ચ્યુનને [[13 જાણીતા ઉપગ્રહો]] છે. તે પૈકીનો [[ટ્રાઇટોન]] સહુથી વિશાળ ઉપગ્રહ છે કે જે ખગોળીય રીતે સક્રિય છે. તેના ઉપર [[પ્રવાહી નાઇટ્રોજન]]ના [[ઝરા]]ઓ આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=The Plausibility of Boiling Geysers on Triton |author=Duxbury, N.S., Brown, R.H. |work=Beacon eSpace |year=1995 |url=http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |access-date=2006-01-16 |archive-date=2009-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |url-status=dead }}</ref> ટ્રાઇટોન [[અધોગામી રીતે પરિભ્રમણ]] કરતો એકમાત્ર વિશાળ ઉપગ્રહ છે. નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણ કક્ષામાં ઘણા [[નાના ગ્રહો]] પણ આવેલા છે જેમને [[નેપ્ચ્યુન ટ્રોજાન]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ નેપ્ચ્યનના 1:1 રેઝનન્સ સાથે હોય છે. === ધૂમકેતુઓ === [[ચિત્ર:Comet c1995o1.jpg|right|thumb|કોમેટ હેલ બોપ]] ધૂમકેતુઓ એ સૂર્યમંડળમાં આવેલા નાના પદાર્થો છે. તેઓ થોડા કિલોમિટરના અંતરે જ આવેલા છે અને મુખ્યત્વે અસ્થિર બરફના બનેલા હોય છે. તેમની ભ્રમણ કક્ષા ખૂબ જ અનિયમિત હોય છે. સામાન્ય રીતે તેમની ભ્રમણ કક્ષા આંતરિક ગ્રહોની ભ્રમણ કક્ષાની માફક સૂર્યની નજીકમાં નજીકથી લઇને પ્લુટોની પેલે પાર સુધીની હોય છે. ધૂમકેતુ જ્યારે આંતરિક સૂર્યમંડળમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે સૂર્ય સાથેની તેની નિકટતાના કારણે તેની બરફથી બનેલી સપાટી [[પીગળે]] છે. જેના કારણે [[આયન]] અણુઓ દ્વારા એક [[કોમા]] અને ગેસ તેમજ રજકણોની બનેલી એક લાંબી પૂંછડીનું નિર્માણ થાય છે. મોટે ભાગે આ પૂંછડીને નરી આંખે પણ જોઇ શકાય છે. અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓની ભ્રમણ કક્ષાનો સમયગાળો 200 વર્ષ કરતાં ઓછો હોય છે. જ્યારે દીર્ઘાયુ ધૂમકેતુઓની પરિભ્રમણ કક્ષાનો સમયગાળો હજારો વર્ષોનો હોય છે. અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓએ ક્ાઇપર પટ્ટાનું સર્જનકર્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે જ્યારે [[હેલી બોપ]] જેવા દીર્ઘાયુ ધૂમકેતુઓએ ઊર્ટ વાદળનું સર્જન કર્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. [[ક્રેયુટ્ઝ સનગ્રેઝર્સ]] જેવા કેટલાક ધૂમકેતુના જૂથોનું સર્જન એક જ ગ્રહના તૂટી પડવાને કારણે થયું હોવાનું અનુમાન છે.<ref>{{cite journal |author=Sekanina, Zdenek |year=2001 |title=Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration? |journal=Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic |volume=89 p.78–93}}</ref> [[શંકુ આકાર]]ની પરિભ્રમણ કક્ષા ધરાવતા કેટલાક ધૂમકેતુઓનું સર્જન સૂર્યમંડળની બહાર થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. પરંતુ તેમની ભ્રમણકક્ષાનું ચોક્કસ માપ કાઢવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.<ref name="hyperbolic">{{cite journal |last=Królikowska |first=M. |year=2001 |title=A study of the original orbits of ''hyperbolic'' comets |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=376 |issue=1 |pages=316–324 |doi=10.1051/0004-6361:20010945 |url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_base_ora&url=articles/aa/full/2001/34/aa1250/aa1250.right.html&access=standard&Itemid=81 |access-date= 2007-01-02}}</ref> સૂર્ય ઊર્જાને કારણે ઘણા ધૂમકેતુઓ ઉપર વરાળ ઉત્પન્ન થતી જોવા મળે છે જેના કારણે તેનો સમાવેશ એસ્ટરોઇડ્ઝમાં પણ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.springerlink.com/content/x0358l71h463w246/ |title=The activities of comets related to their aging and origin |author=Fred L. Whipple |access-date=2006-12-26 |date=1992-04 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== સેન્ટોર્સ ==== સેન્ટોર્સ એ બર્ફીલા ધૂમકેતુઓ જેવા અવકાશી પદાર્થો હોય છે. તેમની ધરી ગુરૂ કરતા મોટી (5.5 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) અને નેપ્ચ્યુન કરતા નાની ( 30 પ્રકાશ વર્ષ) જેટલી હોય છે. સહુથી વધુ જાણીતો અને વિશાળ સેન્ટોર્સ [[10199 ચારિક્લો]] છે તેનો વ્યાસ આશરે 250 કિલોમિટરનો છે.<ref name="spitzer">{{cite web |title=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |author=John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |year=2007 |access-date= 2008-09-21}}</ref> પ્રથમ સેન્ટોર તરીકે [[2060 શિરોન]]ની શોધ કરવામાં આવી હતી જેનું વર્ગીકરણ ધૂમકેતુ તરીકે પણ કરવામાં આવે છે. (95P) જેવી રીતે ધૂમકેતુ સૂર્યની નજીક જાય તેમ તેમની પૂંછડી લાંબી થતી જાય તેમ શિરોનમાં પણ તે જ લાક્ષણિકતાઓ છે.<ref>{{cite web |year=1995 |author=Patrick Vanouplines |title=Chiron biography |work=Vrije Universitiet Brussel |url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |access-date=2006-06-23 |archive-date=2009-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502122306/http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |url-status=dead }}</ref> == ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યુનિયન પ્રદેશ == નેપ્ચ્યુનથી આગળનો વિસ્તાર અથવા તો [[ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યનિયન પ્રદેશ]] એવો વિસ્તાર છે કે હજી સુધી આ પ્રાંત બાજુ ખાસ [[મોટાપાયે નીરિક્ષણ કરવામાં આવ્યું નથી.]] આ પ્રદેશ કદમાં ખૂબ જ નાનો છે તેનો વ્યાસ પૃથ્વી કરતાં પાંચમા ભાગનો છે અને તેનું કદ ચંદ્ર કરતાં પણ ઓછું છે. તે મુખ્યત્વે ખડકો અને બરફનો બનેલો છે. આ પ્રદેશને ક્યારેક બાહ્ય સૂર્યમંડળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જોકે ઘણા લોકો બાહ્ય સૂર્યમંડળ પરિભાષાનો પ્રયોગ એસ્ટરોિડ પટ્ટાની પેલે પાના વિસ્તારો માટે ઉપયોગમાં લેતા હોય છે. === ક્વાઇપર પટ્ટો === [[ચિત્ર:Outersolarsystem objectpositions labels comp.png|left|thumb|upright=1.5|તમામ જાણીતા કુઇપીર પટ્ટા પદાર્થોનો પ્લોટ, ચાર બહારના ગ્રહોની સામે બેસાડેલ]] ક્વાઇપર પટ્ટાનાં બંધારણમાં અેસ્ટરોઇડ પટ્ટે જેવા જ કાટમાળથી ભરેલા વલયો આવેલા હોય છે જે બધા મુખ્યત્વે બરફના બનેલા હોય છે.<ref name="physical">{{cite book|title=Encyclopedia of the Solar System|editor=Lucy-Ann McFadden et. al. |chapter=Kuiper Belt Objects: Physical Studies|author=Stephen C. Tegler|pages=605-620|year=2007}}</ref> આ તમામ સૂર્યથી 30થી 50 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) દૂર ફેલાયેલા હોય છે. ક્વાઇપર પટ્ટો મુખ્યત્વે સૂર્યમંડળના નાના અવકાશી પદાર્થોનો બનેલો હોય છે પરંતુ તેમાં રહેલા [[ક્વાઓઆર]], [[વરૂણ]] અને [[ઓરકસ]] જેવા મોટા અવકાશી પદાર્થોને દ્વાર્ફ ગ્રહો તરીકે પમ ઓળખવામાં આવે છે. ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા 1 લાખ કરતાં પણ વધારે અવકાશી પદાર્થોનો વ્યાસ 50 કિલોમિટર જેટલો હોય છે પરંતુ સમગ્ર ક્વાઇપર પટ્ટાનું કદ પૃથ્વી કરતાં 10 કે 100 માસ ઓછું માનવામાં આવે છે.<ref name="Delsanti-Beyond_The_Planets">{{cite web |year=2006 |author=Audrey Delsanti and David Jewitt |title=The Solar System Beyond The Planets |work=Institute for Astronomy, University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |format=PDF |access-date=2007-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060525051103/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |archive-date=2006-05-25 |url-status=live }}</ref> ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા ઘણા અવકાશી પદાર્થોને બહુવિધ <ref>{{cite web|title=Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects|author=M. E. Brown, M. A. van Dam, A. H. Bouchez, D. Le Mignant, R. D. Campbell, J. C. Y. Chin, A. Conrad, S. K. Hartman, E. M. Johansson, R. E. Lafon, D. L. Rabinowitz, P. J. Stomski, Jr., D. M. Summers, C. A. Trujillo, and P. L. Wizinowich|url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0510029|year=2006|access-date= 2007-06-24}}</ref>ઉપગ્રહો હોય છે. આ પૈકીના મોટાભાગના ઉપગ્રહોની ભ્રમણકક્ષા તેમને કાન્તિવૃત્તની બહાર લઇ જાય છે.<ref name="trojan">{{cite journal | url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/126/1/430/203022.html | author=Chiang ''et al.'' | title=Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances | journal=The [[Astronomical Journal]] | volume=126 | issue=1 | pages=430–443 | year=2003 | doi=10.1086/375207 | access-date= 2009-08-15}}</ref> ક્વાઇપર પટ્ટાને [[ક્લાસિકલ]] અને [[રેઝનન્સિસ]] એમ બે ભાગમાં વહેચવામાં આવે છે.<ref name="physical"/> રેઝનન્સની ભ્રમણ કક્ષા નેપ્ચ્યુન સાથે સંકળાયેલી છે. (દા. ત. નેપચ્યુનની ત્રણ ભ્રમણ કક્ષાએ બે અવા તો દર બે ભ્રમણ કક્ષાએ એક) પ્રથમ રેઝનન્સની શરૂઆત નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણકક્ષામાંથી જ થાય છે. ક્લાસિકલ પટ્ટામાં એ પ્રકારના પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે કે જેમને નેપ્ચ્યુન સાથે કોઇ રેઝનન્સ નથી તેઓ 39.4થી 47.7 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) સુધી ફેલાયેલા હોય છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=M. W. Buie, R. L. Millis, L. H. Wasserman, J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, E. I. Chiang, A. B. Jordan, K. J. Meech, R. M. Wagner, D. E. Trilling |work=Lowell Observatory, University of Pennsylvania, Large Binocular Telescope Observatory, Massachusetts Institute of Technology, University of Hawaii, University of California at Berkeley |title=Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey |url=http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |access-date=2006-09-07 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118131015/http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |url-status=dead }}</ref> પ્રથમ વખત જ્યારે શોધ થઇ{{mpl|(15760) 1992 QB|1}} ત્યારે ક્લાસિકલ ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા પદાર્થોનું વર્ગીકરણ [[ક્યુબ્યુનોસ]] તરીકે પણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમની ભ્રમણકક્ષા હજી પણ ઓછી અનિયમિત માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf |format=PDF |title=Beyond Neptune, the new frontier of the Solar System |author=E. Dotto1, M.A. Barucci2, and M. Fulchignoni |access-date=2006-12-26 |date=2006-08-24 |archive-date=2014-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825122005/http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== પ્લુટો અને શેરોન ==== <imagemap> [[એરિસ]], [[પ્લુટો]], [[મેકેમેક]], [[હાઉમિયા]], [[સેડના]], [[ઓરકસ]], [[ક્વાઓઆર]], [[વરૂણ]] અને [[પૃથ્વી]] (all to scale) # પૃથ્વી આરઇસીટી 646 1714 2142 1994 [[પૃથ્વી]] # એરિસ અને ડિસ્નોમિયા વર્તુળ 226 412 16 [[ડિસ્નોમિયા]] વર્તુળ 350 626 197 [[એરિસ]] # પ્લુટો અને શેરોન વર્તુળ 1252 684 86 [[શેરોન]] વર્તુળ 1038 632 188 [[પ્લુટો]] # મેકેમેક વર્તુળ 1786 614 142 [[મેકેમેક]] # હાઉમિયા વર્તુળ 2438 616 155 [[હાઉમિયા]] # સેડના વર્તુળ 342 1305 137 [[સેડના]] # ઓરકસ વર્તુળ 1088 1305 114 [[ઓરકસ]] # ક્વાઓઆર વર્તુળ 1784 1305 97 [[ક્વાઓઆર]] # વરૂણ વર્તુળ 2420 1305 58 [[વરૂણ]] # છબી પરની લિંક (તમામ લિંક્સ સાથે) આરઇસીટી 0 0 2749 1994 ડીઇએસસી નન # આને છેક નીચે જમણી બાજુએ ગોઠવો જરૂર જણાય તો આ ચિત્ર સાથે સંકળાયેલા આઇકોન મોટા બનાવો # નોંધ # ક્લિક કરીને જોઇ શકાય તેવા ચિત્રોના નવા કોડિંગ અહીં દરાશાવાયા છે.[[mw:Extension:ImageMap]] # આ જર અજુગતું લાગશે પરંતુ એ બાબત અગત્યની છે કે જે તે સિસ્ટમને સુવ્યવસ્થિત રાખો. ક્લિક કરી શકાય તેવા કોડિંગનો મતલબ એ થાય છે કે તે વિસ્તારમાં તૈયાર કરવામાં આવેલો પ્રથમ વિષય સૌથી ઉપર છે. # ચંદ્રને સહુથી ઉપર રાખવા જોઇએ જેથી કરીને તેના નાના વર્તુળો પ્રિમારિઝમાં ઢંકાઇ ન જાય </imagemap> : [[પ્લુટો]] (સરેરાશ 39 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) દ્વાર્ફ ગ્રહ, ક્વાઇપર પટ્ટામાંનો સહુથી વધુ જાણીતો ગ્રહ જ્યારે 1939માં તેની શોધ કરવામાં આવી ત્યારે તેને નવમો ગ્રહ માનવામાં આવતો હતો. પરંતુ વર્ષ 2006માં [[ગ્રહોની વ્યાખ્યા]]નો સ્વીકાર કરવામાં આવતા આ માન્યતા બદલાઇ છે. પ્લુટો લંબગોળાકારે પરિભ્રમણ કરે છે. તેની ધરી કાન્તિવૃત્તથી 17 ડિગ્રી જેટલી હોય છે અને તેનું અંતર સૂર્યથી 29.7 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) (નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણ કક્ષા નજીક)થી માંડીને 49.5 પ્રકાશ વર્ષ જેટલું હોય છે. : પ્લુટોના સહુથી વિશાળ ચંદ્ર [[શેરોન]]ને પણ દ્વાર્ફ ગ્રહ ગણવામાં આવે છે કે નહીં તે અંગે હજી સુધી કોઇ સ્પષ્ટતા થઇ શકી નથી. પોતાની સપાટી ઉપર રહેલા ગુરૂત્વાકર્ષણને આધારે પ્લુટો અને શેરોન બંને [[બારિસેન્ટર]]માં ભ્રમણ કરતા હોય છે. જેના કારણે પ્લુટો અને શેરોનની [[દ્વિસંગી સિસ્ટમ]] બને છે. [[નિક્સ]] અને [[હાઇડ્રા]] નામના બે નાના ચંદ્રો પ્લુટો અને શેરોનની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે. :: પ્લુટો રેઝનન્ટ પટ્ટામાં આવેલો છે અને તેની [[રેઝેનન્સ]] 3 :2ની છે એનો મતલબ એ થાય કે નેપ્ચ્યુન સૂર્યની ફરતે ત્રણ ચક્કર મારે ત્યારે પ્લુટોના બે ચક્કર પૂરાં થાય છે. ક્વાઇપર પટ્ટામાં વસતા અવકાશી પદાર્થો કે જેમની ભ્રમણ કક્ષા આ રેઝનન્સ સાથે વહેંચાયેલી હોય તેમને [[પ્લુટિનો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="Fajans_et_al_2001">{{Cite journal |last=Fajans |first=J. |coauthors=L. Frièdland |month=October |year=2001 |title=Autoresonant (nonstationary) excitation of pendulums, Plutinos, plasmas, and other nonlinear oscillators |journal=American Journal of Physics |volume=69 |issue=10 |pages=1096–1102 |doi=10.1119/1.1389278 |url=http://scitation.aip.org/journals/doc/AJPIAS-ft/vol_69/iss_10/1096_1.html |access-date= 2006-12-26}}</ref> ==== હાઉમિયા અને માકેમાકે ==== : [[હાઉમિયા]] (સરેરાશ 43.34 પ્રકાશવર્ષ) અને [[માકેમાકે]] (સરેરાશ 45.79 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) પ્લુટો કરતા કદમાં નાના છે. આ પદાર્થો [[ક્લાસિકલ|''ક્લાસિકલ'']] ક્વાઇપર પટ્ટામાંના વિશાળ પદાર્થો માનવામાં આવે છે. તેથી તેમનું નેપ્ચ્યુન સાથેનું [[રેઝનન્સ]] નક્કી નથી. હાઉમિયા ઇંડાં આકારનો બે ચંદ્રો ધરાવતો અવકાશી પદાર્થ છે. પ્લુટો બાદ મેકેમેક ક્વાઇપર પટ્ટાનો સહુથી વધારે પ્રકાશિત પદાર્થ છે. મૂળ અનુક્રમે '''2003 ઇએલ ₆₁''' અને '''2005 એફવાય ₉''' તરીકે જાણીતા બનેવા આ અવકાશી પદાર્થોને 2008માં દ્વાર્ફ ગ્રહોનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો.<ref name="name"/> તેમની ભ્રમણ કક્ષા પ્લુટો કરતાં વધારે નમતી એટલે કે 28 અને 29 અંશની હોય છે.<ref name="Buie">{{cite web |author=[[Marc W. Buie]] |date=2008-04-05 |title=Orbit Fit and Astrometric record for 136472 |publisher=SwRI (Space Science Department) |url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |access-date= 2008-07-13}}</ref> === સ્કેટર્ડ ડિસ્ક === સ્કેટર્ડ ડિસ્ક ક્વાઇપર પટ્ટાને ઢાંકી દે છે અને તે ખૂબ જ દૂર સુધી ફેલાયેલી છે. અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓના ઉદ્ભવ સ્થાન તરીકે તેની ગણના કરવામાં આવે છે. [[નેપ્ચ્યુનની અગાઉ બહારની તરફ કરવામાં આવેલી હિજરત]]ને કારણે તેના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળથી પ્રભાવિત થઇને સ્કેટર્ડ ડિસ્કના અવકાશી પદાર્થોની પરિભ્રમણ કક્ષા અવ્યવસ્થિત બની ગઇ હોવાનું માનવામાં આવે છે. સ્કેટર્ડ ડિસ્કના મોટાભાગના પદાર્થો (એસઓડી)નો પેરિહિલિયા ક્વાઇપર પટ્ટામાં આવેલો હોય છે પરંતુ તેમનો એફેલિયા સૂર્યથી 150 પ્રકાશવર્ષ જેટલો દૂર આવેલો છે. એસઓડીની ભ્રમણ કક્ષા કાન્તિવૃત્ત તરફ નમેલી હોય છે. મોટાભાગે તે લંબગોળાકારની હોય છે. કેટલાક ખગોળ શાસ્ત્રીઓ સ્કેટર્ડ ડિસ્કને ક્વાઇપર પટ્ટાનો બીજો પ્રાંત માનતા નથી અને તેઓ સ્કેટર્ડ ડિસ્કના અવકાશી પદાર્થોને સ્કેટર્ડ ક્વાઇપર પટ્ટાના અવકાશી પદાર્થો તરીકે ઓળખે છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=David Jewitt |title=The 1000 km Scale KBOs |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |access-date=2006-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021215074450/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |archive-date=2002-12-15 |url-status=live }}</ref> કેટલાક ખગોળશાસ્ત્રીઓ સેન્ટોર્સનું વર્ગીકરણ પણ ક્વાઇપર પટ્ટાની અંદરની બાજુએ આવેલા પદાર્થો તરીકે કરે છે.એવા અવકાશી પદાર્થો કે જે સ્કેટર્ડ ડિસ્કમાં જેમનું ઠેકાણું બહારની બાજુએ આવેલું હોય.<ref>{{cite web |url=http://cfa-www.harvard.edu/iau/lists/Centaurs.html |title=List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects |work=IAU: Minor Planet Center |access-date= 2007-04-02}}</ref> ==== એરિસ ==== : એરિસ (સરેરાશ 68 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) ને સ્કેટર્ડ ડિસ્કના સૌથી મોટા અવકાશી પદાર્થ તરીકે ગણવામાં આવે છે. આ પદાર્થ શેનો બનેલો છે તે અંગે અનેક તર્ક વિતર્કો થઇ રહ્યા છે. આ પદાર્થ પ્લુટો કરતાં 5 ટકા જેટલો મોટો છે અને તેનો વ્યાસ 2400 કિમી છે. જાણીતા દ્વાર્ફ ગ્રહો પૈકીનો આ સૌથી મોટો ગ્રહ છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=Mike Brown |title=The discovery of <s>2003 UB313</s> Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet. |work=CalTech |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |access-date= 2006-09-15}}</ref> આ ગ્રહના ચંદ્રને [[ડાયસ્નોમિયા]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પ્લુટોની જેમ જ આ ગ્રહની ઙ્રમણ કક્ષા ખૂબ જ અનિયમિત કે અવ્યવસ્થિત હોય છે.તેનું પેરિહિલિયન 38.2 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) (અંદાજે પ્લુટોથી સૂર્ય જેટલા અંતરે) એ એફિલિયન 97.6 પ્રકાશ વર્ષ જેટલું હોય છે. તેની ભ્રમણ કક્ષા કાન્તિવૃત્ત તરફ ખૂબ જ નમેલી હોય છે. == દૂરના પ્રદેશો == સૂર્યમંડળના અંત અને તારાઓ વચ્ચેનું અંતરિક્ષ શરૂ થવાના બિંદુ ઉપર આવેલી જગ્યાની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા આપી શકાઇ નથી. જોકે તેની સીમારેખાઓનું નિર્માણ સૂર્યપવનો અને સૂર્યના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળ દ્વારા કરવામાં આવે છે. સૂર્યપવનોનો પ્રભાવ સૂર્યથી પ્લુટોના અંતર કરતાં ચારગણો વધારે દૂર સુધી ફેલાયેલો હોય છે. આ ''[[હેલિયોપોઝ]]'' ને [[તારાઓ વચ્ચેના માધ્યમ]]ની શરૂઆતનો ભાગ માનવામાં આવે છે.<ref name="Voyager"/> જોકે સૂર્યનું [[રોશેસ્ફિયર]], તેના ગુરૂત્વાકર્ષણની પ્રભુત્વતા તેના કરતા હજારો ગણી દૂર ફેલાયેલી હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Littmann">{{cite book|last=Littmann|first=Mark|title=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System|year=2004|pages=162–163|publisher=Courier Dover Publications|isbn=9780486436029}}</ref> === હેલિયોપોઝ === [[ચિત્ર:Voyager 1 entering heliosheath region.jpg|left|thumb|વોયેજરો હિલીયોશિયાથમાં પ્રવેશે છે. ]] હેલિયોસ્ફિયરને બે અલગ પ્રાંતમાં વહેચવામાં આવે છે. તારાઓ વચ્ચે રહેલી જગ્યા (ઇન્ટરસ્ટેલર)ના પવનો જે [[ઇન્ટર સ્ટેલર મિડિયમ]]માં ફૂંકાતા વાયુઓ છે. તેની સાથે અથડાય નહીં ત્યાં સુધી સૂર્ય પવનોની ઝડપ અંદાજે 400 કિ.મિ. જેટલી હોય છે. આ બંને પવનો વચ્ચેની અથડામણ [[ટર્મિનેશન શોક]]માં થાય છે. આ ઘટના ઇન્ટર સ્ટેલર માધ્યમથી 80થી 100 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) ઉપર વહેતા સૂર્ય પવનો અને નીચેથી વહેતા સૂર્ય પવનોથી 200 પ્રકાશ વર્ષ દૂર બને છે.<ref name="fahr"/> અહીં પવન નાટકીય ઢબે ધીમો પડી જાય છે અને તે સંકોચાઇને વધુ તોફાની બને છે.<ref name="fahr"/>અહીં તે મોટા ઇંડાકાર માળખાંની રચના કરે છે જેને [[હેલિયોશિથ]]ના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. તેનો દેખાવ અને તેમાં થતી પ્રક્રિયા ધૂકેતુંની પૂંછડી જેવી હોય છે. તે ઉપરના સૂર્યપવનોથી 40 પ્રકાશવર્ષ પરંતુ તેની પૂંછડી ઘમી વખત નીચેના પવનો તરફ વળેલી હોય છે. ''[[વોયેજર 1]]'' અને ''[[વોયેજર 2]]'' એ ટર્મિનેશન શોક પસાર કરીને હિલિયોશિથમાં પ્રવેશ કરી લીધો છે. સૂર્યથી વોયેજર 1નું અંતર 94 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) અને વોયેજર 2નું અંતર 84 પ્રકાશ વર્ષનું છે.<ref>{{cite journal | doi=10.1038/nature07022 | year=2008 | month=July | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; McDonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=An asymmetric solar wind termination shock | volume=454 | issue=7200 | pages=71–4 | pmid=18596802 | journal=Nature }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1126/science.1117684 | year=2005 | month=September | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; McDonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond | volume=309 | issue=5743 | pages=2017–20 | pmid=16179468 | journal=Science (New York, N.Y.)}}</ref> હિલિયોસ્ફિયરની સીમારેખા તરીકે ઓળખાતા [[હેલિયોપોઝ]]ને એક એવું બિંદુ માનવામાં આવે છે કે જ્યાં સૂર્યપવનોનો અંત આવે છે અને તારાઓ વચ્ચેનાં અવકાશ (ઇન્ટર સ્ટેલર સ્પેસ)ની શરૂઆત થાય છે.<ref name="Voyager">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |title=Voyager Enters Solar System's Final Frontier |work=NASA |access-date=2007-04-02 |archive-date=2020-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |url-status=dead }}</ref> હિલોસ્ફિયરની બહારની ધરીનો આકાર તેમજ તેનું બંધારણ ઇન્ગટર સ્તિટેલર મિડિયમ સાથેના સંપર્શીકથી ઉદદ્ભવનારા [[ગતિશીલ પ્રવાહી]]થી અસરગ્રસ્ત છે. તેવી જ રીતે સૂર્યનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર દક્ષિણ ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહીએ તો તેનો આકાર ઉત્તરીય હેમિસ્ફિયરમાં થાય છે. જે દક્ષિણ હેમિસ્ફિયરથી 9 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) અંદાજે 90 કરોડ માઇલ) દૂર આવેલું છે.<ref name="fahr">{{cite journal |year=2000 |author=Fahr, H. J.; Kausch, T.; Scherer, H. |title=A 5-fluid hydrodynamic approach to model the Solar System-interstellar medium interaction |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=357 |pages=268 |url=http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf |format=PDF |bibcode=2000A&A...357..268F |access-date=2010-01-05 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107010928/http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf%20 |url-status=dead }} આંકડાઓ 1 અને 2 જુઓ.</ref> હેલિયોપોઝથી 230 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)ના અંતરે [[બો શોક]] આવેલું છે. એવા પ્રકારની રજકણોનો બનેલો અવકાશી પદાર્થ કે જે સૂર્ય [[આકાશ ગંગા]]માંથી પસાર થતી વખતે છોડતો જાય છે.<ref>{{cite web | date=June 24, 2002 |author=P. C. Frisch (University of Chicago) |title=The Sun's Heliosphere & Heliopause | work=[[Astronomy Picture of the Day]] | url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020624.html |access-date= 2006-06-23}}</ref> હેલિયોપોઝની પેલેપાર કોઇ જ અવકાશ યાન જઇ શક્યું નથી એટલે સ્થાનિક ઇન્ટર સ્ટેલર સ્પેસની સ્થિતિ કેવી છે તે ચોક્કસપણે જાણી શકાયું નથી. એવી આશા રાખવામાં આવી રહી છે કે [[નાસા]]નું [[વોયેજર અવકાશયાન]] આગામી દાયકા સુધીમાં હેલિયોપોઝ સુધી પહોંચશે ત્યારબાદ સૂર્યપવનો દ્વારા પૃથ્વી તરફ કેટલી માત્રામાં કિરણોત્સર્ગ કરવામાં આવે છે તેની માહિતી મેળવી શકાશે.<ref>{{cite web | year=2007 | title=Voyager: Interstellar Mission | work=NASA Jet Propulsion Laboratory | url=http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |access-date= 2008-05-08}}</ref> બ્રહ્માંડના કિરણોથી હેલિયોસ્ફિયર સૂર્યમંડળનું રક્ષણ કેવી રીતે કરે છે તે બાબત ખૂબ જ નજીવી માત્રામાં જાણી શકાઇ છે. નાસા દ્વારા ભંડોળ આપવામાં આવેલી એક ટુકડી વિઝન મિશન નામનો એક કોન્સેપ્ટ બનાવી રહી છે જેનું ધ્યેય હિલિયોસ્ફિયર અંગેનું સંશોધન કરવાનું છે.<ref>{{cite web |year=2007 |title=Interstellar space, and step on it! |work=New Scientist |url=http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |date=2007-01-05 |access-date=2007-02-05 |author=Anderson, Mark |archive-date=2008-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416024531/http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite conference |title=Innovative Interstellar Explorer |author=R. L. McNutt, Jr. et al. | booktitle= Physics of the Inner Heliosheath: Voyager Observations, Theory, and Future Prospects |publisher=AIP Conference Proceedings |volume=858 |pages=341–347 |year=2006 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AIPC..858..341M |doi=10.1063/1.2359348}}</ref> === ઊર્ટ વાદળ === [[ચિત્ર:Kuiper oort-en.svg|thumb|upright=1.3|ઉર્ટ ક્લાઉડ, ધી હિલીસ ક્લાઉડ અને કુઇપીર બેલ્ટ(ઇનસેટ)નું કલાકારનું ચિત્ર]] પૂર્વપક્ષાત્મક ઊર્ટ વાદળ એ લાખો કરોડો બર્ફીલા પદાર્થોનું બનેલું ગોળાકાર વાદળ છે. આ વાદળને દીર્ઘાયુ ધૂમકેતુઓના સ્રોત તરીકે માનવામાં આવે છે. આ વાદળ સૂર્યમંડળમાં 50,000 AU (એક [[પ્રકાશ વર્ષ]]) સુધી ફેલાયેલું છે અને તેનો વિસ્તાર 1,00,000 AU સુધી (1.87 પ્રકાશ વર્ષ સુધી પણ હોઇ શકે છે. બાહ્ય ગ્રહો સાથે સર્જાતી ગુરૂત્વાકર્ષણ પ્રક્રિયાને કારણે આંતરિક સૂર્યમંડળમાંથી બહાર ધકેલાઇ આવતા ધૂમકેતુઓથી ઊર્ટ વાદળનું નિર્માણ થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઊર્ટ વાદળમાં રહેલા અવકાશી પદાર્થોની ગતિ ખૂબ જ ધીમી હોય છે. તેમજ અથડામણો, પસાર થતાં તારાની ગુરૂત્વાકર્ષણ અસરો, [[આકાશ ગંગા]]માંથી [[ઉછળતા મોજાંઓ]] કે તેના [[બળ]] વગેરે જેવી અનિશ્ચિત ઘટનાને કારણે તેની ગતિમાં અવરોધો આવે છે.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=The Kuiper Belt and the Oort Cloud |work=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/kboc.html |access-date= 2006-06-23}}</ref><ref>{{cite web |year=2001 |author=Stern SA, Weissman PR. |title=Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud. |work=Space Studies Department, Southwest Research Institute, Boulder, Colorado| url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11214311&dopt=Citation |access-date= 2006-11-19}}</ref> ==== સેડના ==== [[90377 સેડના]] (સરેરાશ 525.86 AU) એક વિશાળ, લાલાશ પડતો પ્લુટો પ્રકારનો અવકાશી પદાર્થ છે. તેની પરિભ્રમમ કક્ષા ખૂબ જ વિશાળ અને લંબગોળ છે.તે પેરિહિલિયનથી 76 AU અને એફેલિયનથી 928 AU દૂર આવેલો છે.તેની ભ્રમણ કક્ષા પૂરી કરતાં 12,050 વર્ષનો સમય લાગે છે. આ પદાર્થની શોધ [[માઇક બ્રાઉને]] વર્ષ 2003માં કરી હતી. તેના મતાનુસાર નેપ્ચ્યુનની હિજરતથી અસરગ્રસ્ત થઇને તેનું પેરિહિલિયન ખૂબ જ દૂર હોવાને કારણે સેડના [[સ્કેટર્ડ ડિસ્ક]] કે ક્વાઇપર પટ્ટાનો ભાગ નથી. તેના સહિત અન્ય કેટલાક ખગોળ શાસ્ત્રીઓના મતાનુસાર આ એક નવા પ્રકારનો પદાર્થ છે. તેના પોતાના પણ અવકાશી {{mpl|2000 CR|105}}પદાર્થો હોઇ શકે જેનું પેરિહિલિયન 45 AU અને એફિલિયન 415 AU નું હોઇ શકે છે તેમજ તેનો ભ્રમણ કાળ 3,420 વર્ષ સુધીનો હોઇ શકે છે.<ref>{{cite web |year=2004 |author=David Jewitt |title=Sedna – 2003 VB₁₂ |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |access-date=2006-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040624224040/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |archive-date=2004-06-24 |url-status=live }}</ref> આ પ્રકારના પદાર્થોને બ્રાઉને ઊર્ટ વાદળની અંદરના પદાર્થો તરીકે ઓળખાવ્યા છે. કારણ કે સૂર્યની ખૂબ જ નજીક હોવા છતાં પણ તે એક જ પ્રકારની પ્રક્રિયામાંથી બનેલા છે.<ref>{{cite web |title=Sedna |author=Mike Brown |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ |work=CalTech |access-date= 2007-05-02}}</ref> સેડનાનો આકાર ચોક્ક્સપણે માપી શકાયો નથી તેમ છતાં પણ તે દ્વાર્ફ ગ્રહો જેવો જ પદાર્થ છે. === સીમારેખાઓ === આપણા મોટાભાગના સૂર્યમંડળને હજી પૂરી રીતે જાણી શકાયું નથી. સૂર્યનું ગુરૂત્વાકર્ષણ ક્ષેત્ર તેની [[આસપાસ રહેલા તારાઓ]]ના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળને પ્રભાવિત કરે છે. તેની અસર બે પ્રકાશ વર્ષ (1,25,000 AU) સુધી ફેલાયેલી છે. ઊર્ટ વાદળની ત્રિજ્યાનો ઓછામાં ઓછો અંદાજ 50,000 AU થી વધારે નથી તેમ માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |title=The Solar System: Third edition |author=T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka |publisher=Springer |year=2004 |pages=1}}</ref> સેડના જેવા પદાર્થોનું સંશોધન થયું હોવા છતાં પણ ક્વાઇપર પટ્ટો અને ઊર્ટ વાદળની વચ્ચે આવેલો હજારો AU જેટલા વિસ્તારનું સંશોધન કરી શકાયું નથી. બુધ અને સૂર્યની વચ્ચે આવેલા પ્રદેશનો અભ્યાસ પણ ચાલી રહ્યો છે.<ref>{{cite web |year=2004 |author=Durda D.D.; Stern S.A.; Colwell W.B.; Parker J.W.; Levison H.F.; Hassler D.M. |title=A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images |url=http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml |access-date=2006-07-23 |archive-date=2014-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830021911/http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike%3A%2F%2Fap%2Fis%2F2000%2F00000148%2F00000001%2Fart06520&unc=ml |url-status=dead }}</ref> જે પ્રદેશો અંગે સૂર્યમંડળમાં હજી સુધી સંશોધન થયું નથી કે ચાલી રહ્યું છે તેમાંથી પણ નવા પદાર્થો અંગેની જાણકારી મળવાની શક્યતા છે. == આકાશ ગંગા સાથે સંબંધ == [[ચિત્ર:Milky Way Spiral Arm.svg|left|thumb|આપણી આકાશગંગામાં સૂર્ય મંડળનું સ્થાન ]] આપણું સૂર્યમંડળ [[આકાશગંગા]]માં આવેલું છે. આ એક [[ગૂંચળા જેવો આકાર ધરાવતી]] [[આકાશગંગા]] છે જેનો વ્યાસ 1,00,000 [[પ્રકાશ વર્ષ]] સુધી ફેલાયેલો છે અને આકાશ ગંગામાં 200 અબજ જેટલા તારાઓ આવેલા છે.<ref name="fn9"> {{cite press |last=English |first=J. |title=Exposing the Stuff Between the Stars |url = http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |publisher=Hubble News Desk |year=2000 |access-date = 2007-05-10 }}</ref> સૂર્ય આકાશ ગંગાની બહારની બાજુએ આવેલા ગૂંચળાવાળા વિસ્તારમાં આવેલો છે. આ વિસ્તારને [[ઓરિયન આર્મ]] અથવા તો સ્થાનિક ધાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |title=Three Dimensional Structure of the Milky Way Disk |author=R. Drimmel, D. N. Spergel |year=2001 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0101259 |access-date= 2006-07-23}}</ref> સૂર્ય [[આકાશ ગંગાના કેન્દ્ર]]થી,<ref name="distance2"> {{cite journal |last=Eisenhauer |first=F. |coauthors=et al. |title=A Geometric Determination of the Distance to the Galactic Center |journal=[[Astrophysical Journal]] |volume=597 |issue=2 |pages=L121–L124 |year=2003 |doi=10.1086/380188 |bibcode=2003ApJ...597L.121E }}</ref> 25,000થી 28,000 પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલો છે. આકાશ ગંગામાં તેની પરિભ્રમણની ઝડપ 220 [[કિ.મિ. પ્રતિ સેકન્ડ]]ની છે. તેથી તેને આખું પરિભ્રમણ પૂરૂં કરતાં 22.5 કરોડથી 25 કરોડ વર્ષનો સમય લાગે છે. સૂર્યના આ પરિભ્રમણને સૂર્યમંડળના [[બ્રહ્માંડ વર્ષ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |title=Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year |first=Stacy |last=Leong |url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |year=2002 |work=The Physics Factbook |access-date= 2007-04-02}}</ref> ઇન્ટર સ્ટેલર સ્પેસમાંથી [[સૂર્યપથ]]ની શરૂઆત થાય છે તે [[હરક્યુલિસ]] નાં ઝૂમખાં પાસેથી નીકળીને [[વેગા]] તારાના હાલના સ્થાન ભણી ગતિ કરે છે.<ref>{{cite web |year=2003 |author=C. Barbieri |title=Elementi di Astronomia e Astrofisica per il Corso di Ingegneria Aerospaziale V settimana |work=IdealStars.com |url=http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt |access-date=2007-02-12 |archive-date=2005-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514103931/http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt |url-status=dead }}</ref> પૃથ્વી ઉપર [[જીવન]]ની જે [[ઉત્ક્રાન્તિ]] થઇ તેના માટે આકાશ ગંગામાં સૂર્યમંડળની સ્થિતિ પણ ખૂબ જ અગત્યનું પાસું ગણાવી શકાય. તેની પરિભ્રમણ કક્ષા એકદમ ગોળ છે અને અંદાજે તેની ઝડપ પણ આકાશ ગંગાના સ્પાઇરલ આર્મ જેટલી જ છે. તેથી પૃથ્વી સ્પાઇરલ આર્મને ક્યારે વટાવતી નથી. સ્પાઇરલ આર્મ [[સુપરનોવા]] જેવા ખતરનાક પદાર્થોનું આશ્રયસ્થાન હોવાને કારણે પૃથ્વીને લાંબા સમય સુધી જીવનકાળ ચલાવવાનો મોકો મળ્યો છે.<ref name="astrobiology">{{cite web |year=2001 |author=Leslie Mullen |title=Galactic Habitable Zones |work=Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=139 |access-date= 2006-06-23}}</ref> સૂર્યમંડળ આકાશ ગંગાના સહુથી વધારે તારાઓથી ભરેલા ગીચ વિસ્તારથી પણ દૂર આવેલું છે. કેન્દ્રની નજીક તારાઓના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળથી ખેંચાઇને કેટલાય અવકાશી પદાર્થો ઊર્ટ વાદળમાં આવે છે. જેમાંથી આંતરિક સૂર્યમંડળમાં અનેક પ્રકારના ધૂમકેતુઓનું નિર્માણ થાય છે અને તે ધડાકાઓ સાથે અવકાશમાં અથડાય છે. જેના કારણે પૃથ્વી ઉપર જોખમ હોવાની શક્યતા છે. આકાશ ગંગાના મધ્ય ભાગમાંથી આવતા પ્રચંડ કિરણોત્સર્ગને કારણે પણ જટિલ જીવનના વિકાસમાં અવરોધ આવી શકે છે.<ref name="astrobiology"/> સૂર્યમંડળની હાલની સ્થિતિને જોતાં ખગોળશાસ્ત્રીઓએ એવું અનુમાન કર્યું છે કે તાજેતરના સુપરનોવે છેલ્લા 35,000 વર્ષો દરમિયાન પૃથ્વી ઉપરનાં જીવનને સૂર્યના વાતાવરણમાં મોટા ધૂમકેતુઓ તેમજ અન્ય અવકાશી પદાર્થો ફેંકીને ખૂબ જ નુકસાન પહોંચાડ્યું છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=|title=Supernova Explosion May Have Caused Mammoth Extinction |work=Physorg.com |url=http://www.physorg.com/news6734.html |access-date= 2007-02-02}}</ref> === પડોશીઓ === [[સ્થાનિક ઇન્ટર સ્ટેલર વાદળ]]ને આકાશ ગંગાનું પ્રથમ પડોશી માનવામાં આવે છે. આ વાદળને લોકલ ફ્લફ તેમજ આ વાદળના વિસ્તારને [[સ્થાનિક પરપોટો]] એટલે કે લોકલ બબલ તરીકે પણઓળખવામાં આવે છે. તેનો આકાર રેતીની ઘડિયાળ જેવો છે અને તેનું સ્થાન [[ઇન્ટર સ્ટેલર મિડિયમ]]થી 300 પ્રકાશ વર્ષ સુધી ફેલાયેલો છે. આ પરપોટાનું નિર્માણ અતિશય ગરમ કિરણો દ્વારા થયું છે. આ પરપોટાનું નિર્માણ કેટલાક સુપરનોવા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હોય તેમ જણાઇ રહ્યું છે.<ref>{{cite web |title=Near-Earth Supernovas |work=NASA |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |access-date=2006-07-23 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313214652/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |url-status=dead }}</ref> સૂરેયની આસપાસ [[દસ પ્રકાસ વર્ષના વિસ્તાર (95 લાખ કરોડ કિ.મિ.)]]ના વિસ્તારમાં ખૂબ જ ઓછાં તારાઓ આવેલાં છે. સૂર્યની સૌથી નજીક ત્રેવડા તારાની એક સિસ્ટમ [[આલ્ફા સેન્ટાઉરી]] આવેલી છે જેનું અંતર સૂર્યથી 4.4 પ્રકાશ વર્ષ જેટલું છે. આલ્ફા સેન્ટાઉરીમાં એ અને બી તારાની જોડી નજીકમાં આવેલી છે. તેઓ સૂર્ય પ્રકારના જ તારાઓ છે. જ્યારે ત્રીજો [[લાલ રંગનો તારો નાનો દ્વાર્ફ]] ગ્રહ જેવો છે. જેને આલ્ફા સેન્ટોરી સી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આલ્ફા સેન્ટોરીને [[પ્રોક્સિમા સેન્ટોરી]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ બે તારાની જોડી 0.2 પ્રકાશ વર્ષના અંતરે પરિભ્રમણ કરે છે. ત્યારબાદ [[બર્નાર્ડ તારા]] નામનો અન્ય એક લાલ દ્વાર્ફ સૂર્યની સહુથી નજીક આવેલો તારો છે.(5.9 પ્રકાશ વર્ષ) ત્યાર બાદ [[વુલ્ફ 359]] (7.8 પ્રકાશ વર્ષ), [[લેલેન્ડે 21185]] (8.3 પ્રકાશ વર્ષ) સૂર્યના કરતા દસ પ્રકાશ વર્ષ કરતાં પણ નજીક આવેલા તારાઓ પૈકીનો સહુથી મોટો તારો [[સાઇરિયસ]] માનવામાં આવે છે. તે ખૂબ જ ચળકતો અને [[મેઇન સિક્વન્સ]] તારો છે તેનું માસ સૂર્ય કરતાં બમણું છે.તેની આસપાસ [[સફેદ રંગનો દ્વાર્ફ]] ગ્રહ પરિભ્રમણ કરે છે. તેને સાઇરિયસ બીના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. તે 8.6 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે. દસ પ્રકાશ વર્ષમાં બાકી રહેલાં મંડળને લાલ દ્વાર્ફ મંડળ કહેવામાં આવે છે. જેમાં [[લુઇટેન 726-8]] (8.7 પ્રકાશ વર્ષ), તેમજ એકલવાયો લાલ દ્વાર્ફ [[રોઝ 154]] (9.7 પ્રકાશ વર્ષ) આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=Stars within 10 light years |url=http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |work=SolStation |access-date=2007-04-02 |archive-date=2007-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070216125505/http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |url-status=dead }}</ref> આપણી નજીક સૂર્ય જેવો એક માત્ર તારો [[તાઉ સેટી]] છે. જે 11.9 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે. તેની પાસે સૂર્યનું 80 ટકા જેટલું માસ છે પરંતુ તેની તેજસ્વીતા માત્ર 60 ટકા જેટલી છે.<ref>{{cite web |title=Tau Ceti |url=http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |work=SolStation |access-date=2007-04-02 |archive-date=2007-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103202726/http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |url-status=dead }}</ref> [[એપ્સિલોન ઇરેડાની]] નામનો ગ્રહસૂર્યથી 10.5 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે જેને [[અધિક સઉર ગ્રહ]] પણ કહેવામાં આવે છે. આ તારો સૂર્ય કરતાં થોડો ઝાંખો અને લાલાશ પડતો છે જે 10.5 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે. એક નિશ્ચિત ગ્રહ [[એપ્સિલોન ઇરેડાની બી]] છે તેનું માસ ગુરૂના માસ કરતા 1.5 ગણું છે તે દર 6.9 વર્ષે તેના તારાનું પરિભ્રમણ કરે છે.<ref>{{cite web |title=HUBBLE ZEROES IN ON NEAREST KNOWN EXOPLANET |work=Hubblesite |year=2006 |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2006/32/text/ |accessdate-2008-01-13}}</ref> {{wide image|Universe Reference Map (Location) 001.jpeg|1000px|alt=A series of five star maps that show from left to right our location in the Solar System, in the Sun's neighborhood of stars, in the local area of the Milky Way galaxy, in the Local Group of galaxies, and in the Supercluster of galaxies|A diagram of our location in the [[Local Supercluster]]{{ndash}} [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a7/Universe_Reference_Map_%28Location%29_001.jpeg click here] to view more detail}} == બંધારણ અને ઉત્ક્રાન્તિ == {{wide image|Sun Life.png|upright=2|alt=Projected timeline of the Sun's life.}} સૂર્યમંડળનું સર્જન 4.6 અબજ વર્ષો પહેલા [[મોટાં વાદળ]]નું ગુરૂત્વાકર્ષણના કારણે તૂટી પડવાથી થયું હતું શરૂઆતમાં આ વાદળ દ્વારા કેટલાક તારાઓનો જન્મ થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Arizona">{{cite web |title=Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System |url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |work=University of Arizona |access-date=2006-12-27 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/617GeDn2a?url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |url-status=dead }}</ref> જેના હાલમાં સૂર્યમંડળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેને અગાઉ [[પ્રિ સોલાર નેબ્યુલા]]ના નામથી ઓળખવામાં આવતી હતી. [[તીત્ર્ણ ઝડપમાં]] વાદળ તૂટી પડવાને કારણે તેની ગતિ વધારે ઝડપી બની ગઇ હતી.<ref>{{cite web |title=The chemical composition of the pre-solar nebula |author=Irvine, W. M. |work=Amherst College, Massachusetts |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983coex....1....3I |access-date= 2007-02-15}}</ref> કેન્દ્ર સ્થાનમાં જ મોટાભાગના અવકાશી પદાર્થો ભેગા થતાં તે ભાગ આજુ બાજુના વલયો કરતાં વધારે ગરમ બની ગયો.<ref name="Arizona"/> જેમ જેમ નેબ્યુલા પરિભ્રમણ કરવા માેડી તેમ તેમ તેણે [[પ્રોટો પ્લેનેટરી ડિસ્ક]]ને સમતળ કરી નાખી આ ડિસ્કનો વ્યાસ 200 AU<ref name="Arizona"/>નો હતો અને તે ઘટ્ટ તેજ ગરમ હતી તેની મધ્યમાં [[પ્રોટો સ્ટાર]] આવેલો હતો.<ref>{{cite web |date=2000-04-05 |url=http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |title=Present Understanding of the Origin of Planetary Systems |publisher=National Academy of Sciences |access-date=2007-01-19 |archive-date=2009-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803020055/http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Greaves |first=Jane S. |date=2005-01-07 |title=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems |journal=Science |volume=307 | issue=5706 |pages=68–71 |doi=10.1126/science.1101979 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/307/5706/68 |access-date= 2006-11-16}}</ref> હાલની [[ઉત્ક્રાન્તિ]] અનુસાર સૂર્યને [[ટી ટોરી તારો]] માનવામાં આવી રહ્યો છે. ટી ટોરી તારાના અભ્યાસ ઉપરથી માલુમ પડે છે કે તેઓની આસપાસ 0.001થી 0.1 [[સોલાર માસ]] ધરાવતા પ્રિ પ્લેનેટરી અવકાશી પદાર્થો જોવા મળે છે. આ પ્રકારના પદાર્થો નેબ્યુલામાંથી કે તે તારામાંથી જ છૂટા પડેલા હોય છે.<ref name="Kitamara">{{cite conference | author=M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida | title=Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm | booktitle=The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I | year=2003 | publisher=Astronomical Society of the Pacific Conference Series | volume=289 | editor=Ikeuchi, S., Hearnshaw, J. and Hanawa, T. (eds.) | pages=85 | url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf | format=PDF}}</ref> [[સેન્દ્રિય વૃદ્ધિ]]થી જન્મેલાં ગ્રહો આ પ્રકારની ડિસ્કનું નિર્માણ કરે છે.<ref>{{cite journal | doi= 10.1086/429160 | title= Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation | year= 2005 | author= Boss, A. P. | journal= The Astrophysical Journal | volume= 621 | pages= L137}}</ref> પાંચ કરોડ વર્ષો સુધીમાં પ્રોટોસ્ટારની મધ્યમાં રહેલા [[હાઇડ્રોજન]]ની ઘનતા તેને [[થર્મોન્યુક્લિયર મિશ્રણ]] બનાવવાને પર્યાપ્ત હતાં.<ref name="Yi2001">{{cite journal | author= Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes | title=Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture | journal=Astrophysical Journal Supplement | id={{arXiv|astro-ph|0104292}} | year=2001 | volume=136 | pages=417 | doi=10.1086/321795 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y}}</ref> [[હાઇડ્રોસ્ટેટિક સમતુલા]]નું નિર્માણ ન થાય ત્યાં સુધી દબાણ, તાપમાન, પ્રતિક્રિયાનો દર અને ઘનતા વધતા રહે છે. થર્મલ એનર્જી ગુરૂત્વાકર્ષણનો પ્રતિકાર કરે છે. આ મુદ્દે સૂર્ય એક પૂર્ણરૂપી [[મેઇન સિક્વન્સ]] તારો બને છે.<ref>{{cite journal | author=A. Chrysostomou, P. W. Lucas | title=The Formation of Stars | journal=Contemporary Physics | year=2005 | volume=46 | pages=29 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C | doi=10.1080/0010751042000275277}}</ref> [[હર્ટ્જસ્પ્રન્ગ રસેલની આકૃતિ]]ની મુખ્ય શ્રેણી સુધી સૂર્ય તેનો વિકાસ શરૂ કરશે ત્યાં સુધી આજે આપણે જાણઈએ છીએ તેમ સૂર્ય મંડળ અસ્તિત્વમાં રહેશે. જેમ સૂર્ય તેના હાઇડ્રોજન ઇંધણ મારફતે બળે છે, તેમ ઉર્જા ઉત્પાદન ઘટાડાના કડક વલણને ટેકો આપે છે, જે તેને તેની પર જ પડી ભાંગવામાં પરિણમે છે. દબાણમાં વધારો કોરને ગરમ કરે છે, તેથી વધુ ઝડપથી બળે છે. પરિણામે, સૂર્ય દરરોજના આશરે 1.1 અબજ વર્ષોના દરે તેજસ્વી વૃદ્ધ પામે છે.<ref>{{cite web|title=Science: Fiery future for planet Earth |author=Jeff Hecht |work=NewScientist |url=http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900.html |year=1994 |access-date= 2007-10-29}}</ref> અત્યારથી આશરે 5.4 અબજ વર્ષો પછી સૂર્યના ગર્ભની અંદરનો હાઇડ્રોજન સંપૂર્ણ રીતે હિલીયમમાં રૂપાંતર પામશે, જે મુખ્ય શ્રેણીના તબક્કાનો અંત લાવશે. આ સમયે, સૂર્યના બહારના આવરણ તેના પ્રવર્તમાન વ્યાથી આરે 260 ગણા સુધી વિસ્તરશે; સૂર્ય [[રેડ જાયંટ (લાલ ગોળો)]] બની જશે. તેની બહોળા પ્રમાણમાં વધેલી સપાટી વિસ્તારને કારણે, સૂર્યની સપાટી, મુખ્ય શ્રેણી (ઠંડામાં ઠંડુ 26000 કે) ની તુલનામાં નોંધપાત્ર રીતે ઠંડો થઇ જશે. <ref>{{cite journal|author=K. P. Schroder, Robert Cannon Smith|title=Distant future of the Sun and Earth revisited|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=386 |pages=155–163 |year=2008 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S}}</ref> આખરે, સૂર્યના બહારના સ્તરો ખરી જશે, અને [[સફેદ નાનો તારો]] છોડી દેશે, જે અત્યંત અદભૂત ઘન પદાર્થ છે, અને સૂર્યના મૂળ જથ્થાથી અર્ધો છે, પરંતુ પૃથ્વીના કદ જેટલો છે. <ref>{{cite web|author=Pogge, Richard W.|year=1997|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html|title=The Once & Future Sun|format=lecture notes|work=[http://www-astronomy.mps.ohio-state.edu/Vistas/ New Vistas in Astronomy]|access-date= 2005-12-07}}</ref> ખરી ગયેલા બહારના સ્તરો [[ગ્રહને લગતો નિહારીકા]]તરીકે જાણીતાનું સર્જન કરશે, જે તારાઓની વચ્ચે જે સમાગ્રીઓથી સૂર્યની રચના થઇ હતી તેમાંથી થોડી સામગ્રી પરત કરશે. == નોંધ == <div class="references-small"> <ol type="a"> <li>નામનું {{Note label|A|a|none}}[[મૂડીકરણ]] બદલાય છે, ખગોળશાસ્ત્રીય સ્મૃતિસહાયકને લગતું સત્તાવાર શરીર, [http://www.iau.org/public_press/themes/naming/ તમામ વ્યક્તિગત ખગોળશા્ત્રીય પદાર્થોના નામનું મોટા અક્ષરમાં લખાણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216024716/http://www.iau.org/public_press/themes/naming/ |date=2008-12-16 }} ('''સૂર્ય મંડળ''' )નિશ્ચિત કરે છે. જોકે, નામો લોઅર કેસ ('''સૂર્ય મંડળ''' )માં સામાન્ય રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જેમ કે ઉદા. તરીકે ''[[ઓક્સફોર્ડ ઇંગ્લીશ ડિક્શનરી]]'' માં, [http://www.m-w.com/dictionary/solar%20system ''મેરીયન-વેબસ્ટર્સ 11મી કોલીજિયેટ ડિક્શનરી'' ], અને[http://www.britannica.com/eb/article-9110143 ''એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211122208/http://www.britannica.com/eb/article-9110143 |date=2007-12-11 }}.</li> </ol></div> <li>આઠ ગ્રહ અને પાંચ નાના ગ્રહોની કુદરતી ઉપગ્રહોની સંપૂર્ણ યાદી માટે {{Note label|B|b|none}}જુઓ [[કુદરતી ઉપગ્રહોની યાદી]]</li> <li>{{Note label|C|c|none}}સૂર્ય, ગુરુ અને સેટ્રન સિવાયના સૂર્ય મંડળના સમૂહને ગણતરીપૂર્વકના તમામ સમૂહોના મોટા પદાર્થોનો એકી સાથે ઉમેરો કરીને અને ઉર્ટ ક્લાઉડ (આશરે 3 પૃથ્વી સમૂહો અંદાજત)ના સમૂહો માટે કાચી ગણતરીનો ઉપયોગ કરીને,<ref>{{cite web|title=Origin and dynamical evolution of comets and their reservoirs|author=Alessandro Morbidelli|work=CNRS, Observatoire de la Côte d’Azur|year=2006|url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0512256v1|access-date= 2007-08-03}}</ref> કુપીયર બેલ્ટ (આશરે 0.1 પૃથ્વી સમૂહને અંદાજિત)<ref name="Delsanti-Beyond_The_Planets"/>અને મંગળ અને ગુરુની કક્ષાની વચ્ચેના પટ્ટાનો એક ગ્રહ (0.0005 પૃથ્વી સમૂહ હોવાનો અંદાજ)<ref name="Krasinsky2002"/> આમ કુલ થઇને, 37 પૃથ્વી સમૂહોના ઉપર ગોળાકાર, અથવા સૂર્યની ફરતેના ગ્રહમાં 8.1 ટકા સમૂહ યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન(~31 પૃથ્વી સમૂહો)ના સંલગ્ન સમૂહોની બાદબાકી કરાઇ છે ત્યારે, બાકીના ~6 પૃથ્વી સમૂહ સામગ્રીઓમાં કુલના 1.3 ટકાનો સમાવેશ થાય છે. </li> <li>{{note label|D|d|none}}ખગોળશા્ત્રીઓ [[ખગોળશાસ્ત્રીય એકમ]](AU)માં સૂર્યમંડળ સુધીનું અતર માપે છે. એક AU બરાબર પૃથ્વી અને સૂર્યના કેન્દ્રની વચ્ચેનું સરેરાશ અંતર અથવા 149,598,000કીમી થાય છે. સૂ્ર્યથી પ્લુટો આશરે 38 AU છે અને સૂર્ય ગુરુથી આશરે 5.2 AU છે. એક [[પ્રકાશ વર્ષ]]એ 63,240 AU.</li> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} {{સૌરમંડળ}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == * [http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm નાસાના સોલર સિસ્યમ એક્સપ્લોરેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425235742/http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm |date=2006-04-25 }} દ્વારા [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&amp;Display=Overview સોલર સિસ્ટમ પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview |date=2007-07-01 }} * [http://space.jpl.nasa.gov નાસાના સોલર સિસ્ટમ સિમ્યુલેટર ] * [http://www.jpl.nasa.gov/solar_system નાસા/જેપીએલ સોલર સિસ્ટમ મુખ્ય પાનું ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161217011615/http://www.jpl.nasa.gov/solar_system |date=2016-12-17 }} * [http://www.nineplanets.org/ નવ ગ્રહો- બીલ આર્નેટ્ટ દ્વારા વ્યાપક સૂર્ય મંડળ સાઇટ ] * [http://www.space.com/solarsystem/ SPACE.com: સૂર્ય મંડળ વિશે તમામ ] * [http://www.classzone.com/books/earth_science/terc/content/visualizations/es2701/es2701page01.cfm?chapter_no=27 ગ્રહો વચ્ચેના અંતરનું વર્ણન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091209085341/http://www.classzone.com/books/earth_science/terc/content/visualizations/es2701/es2701page01.cfm?chapter_no=27 |date=2009-12-09 }} * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html ગ્રહોનું એક બીજા સૂર્ય અન્ય તારાઓ, એકબીજા સાથેનું કદને સમાવતું વર્ણન ] * [http://www.psrd.hawaii.edu/ પ્લાનેટરી સાયંસ રિસર્ચ ડિસકવરીઝ] સૂર્ય મંડળ બોડી વિશે લેખો સાથેની શૈક્ષણિક જર્નલ [[શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] ra9gzqjgdk4vfn2qdhhbb3p4lav4av8 0 12775 901050 875101 2026-05-18T21:48:23Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901050 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[ચિત્ર:Flower poster 2.jpg|right|250px|thumb|ફૂલોની ૧૨ પ્રજાતિ સાથેનું ચિત્ર કે જુદી-જુદી પ્રજાતિના ફૂલોનું ઝૂમખુંં]] ઘણી વખત મ્હોર કે ખીલેલા ફૂલ તરીકે જાણીતા '''ફૂલ''' સપુષ્પ વનસ્પતિનું પ્રજનન અંગ છે. બીજ ઉત્પાદનની જૈવિક પ્રક્રિયામાં ફૂલ નર પરાગરજને માદા અંડકોષના મિલનમાં મધ્યસ્થી બને છે. આ પ્રક્રિયાની શરૂઆત પરાગનયનથી થાય છે અને તેના પછી પરાગાધાન થતાં બીજોની સંરચના અને ફેલાવો થાય છે. ઊંચા છોડ માટે જોઈએ તો તેના બીજ આગામી પેઢીના છે અને તેનો મુખ્ય ધ્યેય તેઓ જે ખાસ પ્રજાતિના છે તેનો વ્યાપ વિસ્તારવાનો છે. છોડ પરના ફૂલોના સમૂહને પુષ્પવિન્યાસ કહેવાય છે. વધુમાં સપુષ્પ વનસ્પતિનાં પ્રજનનાંગોની સેવા કરતાં ફૂલો લાંબા સમય સુધી તાજા રહે તે જરૂરી છે. તેનો ઉપયોગ માણસો મુખ્યત્વે વાતાવરણને પ્રફુલ્લિત કરવાની સાથે ખોરાક તરીકે પણ કરે છે. == ફૂલોનો વિકાસ અને પરાગરજનો ફેલાવો == ફૂલોના છોડે સામાન્ય રીતે તેની પરાગરજ ([[:en:pollen|pollen]])ના ટ્રાન્સફર માટે ઠીક-ઠીક કહી શકાય તેવું દબાણ કરવું પડતું હોય છે. તેનું પ્રતિબિંબ ફૂલોના આકાર અને છોડવાઓની વર્તણૂકમાં પણ પડે છે. ઘણા બધા વાહકો દ્વારા છોડવાઓ વચ્ચે પરાગરજ ટ્રાન્સફર થતી હોવાની શક્યતા છે. કેટલાક છોડ ([[એનએમોફિલી|એનઇમોફિલી]] ([[:en:anemophily|anemophily]])) પવનનો અને કેટલાક ([[હાઇડ્રોફિલી]] ([[:en:hydrophily|hydrophily]])) પાણીનો ઉપયોગ કરે છે. આ સિવાય બીજા વાહકોમાં જંતુઓ ([[એન્ટોમોફિલી|એન્ટોમિફિલી]] ([[:en:entomophily|entomophily]])), પક્ષીઓ ([[ઓર્નિથોફિલી]] ([[:en:ornithophily|ornithophily]])), ચામાચિડીયા ([[ચિરોપ્ટરોફિલી|ચિરોપ્ટેરોફિલી]] ([[:en:chiropterophily|chiropterophily]])) કે અન્ય પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક બહુવિધ વાહકોનો ઉપયોગ કરે છે, પરંતુ ઘણા હાઇલી સ્પેશિયલાઇઝડ્ છે. [[ક્લેઇસ્ટોગામી|ક્લેઇસ્ટોગેમસ ફૂલ]] ([[:en:Cleistogamy|Cleistogamous flower]]) પોતાનું પરાગનયન જાતે જ કરે છે, તેના પછી તે સંભવતઃ ખૂલતા નથી.વાયોલા અને સાલ્વિયાની ઘણી પ્રજાતિઓ આ પ્રકારના ફૂલો તરીકે જાણીતી છે. પરાગ રજ માટે વીજાણુ વાહકોનો ઉપયોગ કરતાં છોડવાના ફૂલોમાંથી સામાન્ય રીતે [[રસ|દ્રવ્ય]] ([[:en:nectar|nectar]]) ઝરતું હોય છે અને આ દ્રવ્યના લીધે પ્રાણીઓ તેની તરફ ખેંચાય છે. કેટલાક ફૂલોમાં પેટર્ન હોય છે, જેને [[નેક્ટર- ગાઇડ|નેક્ટર ગાઇડ્સ]] ([[:en:Nectar_guide|nectar guides]]) કહેવાય છે, જે દર્શાવે છે કે પરાગ રજ વાહકો ક્યાંથી દ્રવ્ય પાસે આવે છે. ફૂલો સુગંધ અને રંગ દ્વારા પરાગ રજ વાહકોને આકર્ષે છે. બીજા કેટલાક ફૂલો તો પરાગ રજ વાહકોને આકર્ષવા માટે તેનું અનુકરણ કરે છે.ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો ઓર્કિડની કેટલીક પ્રજાતિઓ રંગ, આકાર અને ગંધની રીતે માદા બીજ સાથે સામ્યતા ધરાવતા ફૂલોનું ઉત્પાદન કરે છે. આકારમાં વિશિષ્ટતા ધરાવતા અને [[પુકેસર|પુંકેસર]] ([[:en:stamen|stamen]]) સાથે વ્યવસ્થા ધરાવતા ફૂલો પરાગ રજની વાહકના શરીરમાં થયેલી ટ્રાન્સફર સુનિશ્ચિત કરે છે, વાહક ત્યાં દ્રવ્ય, પરાગ રજ કે સહયોગીના લીધે ત્યાં આકર્ષાઈને આવ્યો હોય છે.વાહક એક જ પ્રજાતિના ફૂલોથી આકર્ષાયા પછી તેની તલાશ આદરે છે અને પરાગ રજને તે ફૂલની [[પુષ્પયોનિ]] ([[:en:stigma|stigma]])માં ટ્રાન્સફર કરે છે, આ જ પ્રક્રિયા ક્રમશઃ તે બીજા પૂલો પર કરે છે. [[ચિત્ર:Callistemon citrinus JPG2F.jpg|thumb|right| ''કોલિસ્ટરમોન સિટ્રીનસ'' ફૂલ]] [[એનેમોફિલી|એનેમોફિલસ ફૂલો]] ([[:en:Anemophily|Anemophilous flower]]) એક ફુલથી બીજા ફૂલ સુધી પરાગ રજના પ્રસાર માટે પવનનો ઉપયોગ કરે છે.ઉદાહરણોમાં ઘાસ, ભોજપત્રના ઝાડ, રાગવીડ અને મેપલ્સનો સમાવેશ થાય છે. તેઓને પોલીનેટર્સને આકર્ષવાની કોઈ જરૂર પડતી નથી, આથી તેઓના ફૂલો આકર્ષક હોતા નથી. જુદા-જુદા ફૂલોમાં નર અને માદાના રિપ્રોડક્ટિવ ઓર્ગન્સ મળી આવતા હોય છે, નર ફૂલોમાં લાંબા તંતુ હોય છે જે તે પુંકેસર હોવાનો નિર્દેશ પૂરો પાડે છે, માદા ફૂલોમાં પુષ્પયોનિ જેવા લાંબા પીછા હોય છે. પ્રાણી દ્વારા ફળીકૃત થયેલા ફૂલો વધારે દાણાદાર, ભેજવાળા અને [[પ્રોટીન]] ([[:en:protein|protein]])ની રીતે સમૃદ્ધ હોય છે. એનેમોફિલસ ફૂલ ઓછા દાણાદાર, અત્યંત હળવા અને પ્રાણીઓ માટે ઓછું પોષણમૂલ્ય ધરાવતા હોય છે. == મોર્ફોલોજી == ફ્લાવરિંગ પ્લાન્ટ્સ ''હીટરોસ્પોરેન્ગિયેટ'' બે પ્રકારના રિપ્રોડક્ટિવ [[બીજ|બીજકણ]] ([[:en:spore|spore]])નું ઉત્પાદન કરે છે. [[પરાગ રજ]] ([[:en:pollen|pollen]]) (નર બીજ) અને [[બીજાંડ, રજોગોલ|બીજાંડ]] ([[:en:ovule|ovule]]) (માંદા બીજ) જુદા-જુદા [[અંગ (શરીરરચના)|અંગો]] ([[:en:Organ (anatomy)|organs]])નું ઉત્પાદન કરે છે, પરંતુ ''બિસ્પોરેન્ગિયેટ સ્ટ્રોબિલસ'' નામનું ખાસ ફૂલ બંને પ્રકારના અંગ ધરાવે છે. ટૂંકા ઇન્ટરનોડ્સ અને બેરિંગની સાથે સુધારેલી [[છોડની દાંડી|દાંડી]] ([[:en:Plant stem|stem]]) ધરાવતા ફૂલના [[ડાળખા જ્યાં ફૂટે છે(વનસ્પતિશાસ્ત્ર)|નોડ્સ]] ([[:en:node (botany)|nodes]]) અને બંધારણોના લીધે [[પાંદડું|પાંદડા]] ([[:en:leaf|leaves]]) સંભવતઃ મોટાપાયા પર એકદમ અલગ જ આવે છે.<ref>અર્નેસ, એ. જે. (1961)એન્જિયોસ્પર્મ્સની મોર્ફોલોજી મેકગ્રો-હિલ બૂક કો., ન્યૂ યોર્ક</ref>અર્કની રીતે જોઈએ તો ફૂલનું માળખુ નવી વિકસેલી કળી કે [[મેરીસ્ટેમ|મેરિસ્ટેમ]] ([[:en:meristem|meristem]])ની અણિયાળી ''કલ્પિત ધરી'' પર આધારિત છે, જે સતત વિકસતી નથી(વિકાસનો ''અંત'' આવી જાય છે).કેટલાક માર્ગ દ્વારા ફૂલો સંભવતઃ છોડવા સાથે જોડાય છે. જે ફૂલો પાસે દાંડી ન હોય પરંતુ પાંદડાના સ્વરૂપમાં હોય તેને સેસિલ કહેવાય છે. જ્યારે એક ફૂલ બને છે ત્યારે તેને ટેકો આપતી દાંડીને મુખ્ય [[ફૂલનું ડીંટુ(વનસ્પતિશાસ્ત્ર)|દીંટુ]] ([[:en:peduncle (botany)|peduncle]]) કહેવાય છે. આ મુખ્ય દીંટાનો અંત ફૂલોના જૂથે આવે છે, અહીં દરેક દાંડી ફૂલને ટેકો આપે છે, જેને [[પેડિસેલ(વનસ્પતિશાસ્ત્ર)|પેડિસેલ]] ([[:en:pedicel (botany)|pedicel]]) કહેવાય છે. આમ ફૂલના અંતે તેની દાંડીના સ્વરૂપને ''ટોરસ'' કે રિસેપ્ટેબલ કહેવાય છે. ફૂલોના અમુક જથ્થાની વ્યવસ્થા ટોરસ પર [[પાંદડાના દીંટાની ફરતે વલય|પાંદડા ફરતા વલય]] ([[:en:whorl|whorl]]) આકારના ચક્રમાં થાય છે. ચાર મહત્વના હિસ્સા(ફૂલના શરૂઆતના આધાર કે નીચેના નોડથી તથા ઉપર તરફ કામ કરતાં) નીચે મુજબ છેઃ [[ચિત્ર:Mature flower diagram.svg|thumb|400px|right|ડાયેગ્રામ પરિપક્વ ફૂલના મુખ્ય હિસ્સા દર્શાવે છે. ]] [[ચિત્ર:Crateva religiosa.jpg|thumb|"સંપૂર્ણ ફૂલ ''નું જો કોઈ ઉદાહરણ હોય તો તે ''[[ક્રાટેવા રેલિગિઓસા]] ([[:en:Crateva religiosa|Crateva religiosa]])'' છે. ફૂલને પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસર બંને હોય છે.]] * ''વજ્ર પત્ર [[:en:sepal|sepal]])ના'' બહાર વલયરૂપી ''[[વનસ્પતિની પાંદડી|પુષ્પકોશ]] ([[:en:sepal| Calyx]])'' સામાન્ય રીતે લીલો હોય છે, પરંતુ કેટલીક પ્રજાતિઓમાં તેને પુષ્પદળ હોય છે. * ''દલ પત્ર ([[પુષ્પદળ]])'' ([[:en:petal|petal]])નો ''[[પુષ્પદળ|ફૂલમણિ]] ([[:en:petal| Corolla]])'' સામાન્ય રીતે પાતળો, હળવો અને રંગીન હોય છે, જેથી જંતુઓ [[બીજ ઉત્પત્તિ|બીજ ઉત્પાદન]] ([[:en:pollination|pollination]])ની પ્રક્રિયા માટે તેના તરફ આકર્ષિત થાય છે. * ''[[એન્ડ્રોસિયમ]] ([[:en:Androecium|Androecium]])'' (ગ્રીક ''એન્ડ્રોસઓઇકિયા'')ને એક કે બે [[પુકેસર|પુંકેસર]] ([[:en:stamen|stamen]]) હોય છે અને દરેકના [[તંતુ]] ([[:en:filament|filament]])ના છેડે આવેલા [[પરાગ કોશ|પરાગકોશ]] ([[:en:anther|anther]]) દ્વારા [[પરાગ રજ]] ([[:en:pollen|pollen]])નું ઉત્પાદન થાય છે. પરાગ રજમાં નર [[પરિપક્વ બીજકોષ|બીજકોષ]] ([[:en:gamete|gamete]])નો સમાવેશ થાય છે. * ''[[જિનોસિયમ]] ([[:en:Gynoecium|Gynoecium]])'' (ગ્રીક ''ગિનેકૌસ ઓઇકિયા'' - માદા જાત) માં એક કે બે [[સ્ત્રીકેસર]] ([[:en:pistil|pistil]]) હોય છે. માંદાનું પુનઃઉત્પાદન કરતું અંગ [[કાર્પેલ]] ([[:en:carpel|carpel]]) છે, તેમાં અંડાશય અને રજોગોલનો સમાવેશ થાય છે (જેમાં માદા બીજકોષ હોય છે) દરેક ફૂલમાં એક જ સ્ત્રીકેસર હોય તેવા સંજોગોમાં કે એક કાર્પેલ હોય તેવી સ્થિતિમાં સ્ત્રીકેસરમાં સંભવતઃ મોટાપાયે કાર્પેલ્સ એકબીજા સાથે ભળેલા હોય છે (આ પ્રકારના ફૂલને ''અપોકાર્પસ'' કહેવાય છે)સ્ત્રીકેસરની ભેજવાળી ટોચ પર [[પુષ્પયોનિ]] ([[:en:stigma|stigma]]) પરાગ રજ માટેની રિસેપ્ટર છે. ટેકારૂપ દાંડી, સ્ત્રીકેસરના દીંટા તરફનો ભાગ [[પરાગ રજની ભૂંગળી|પરાગ રજની નળી]] ([[:en:pollen tube|pollen tube]]) માટેનો માર્ગ બને છે, જે સ્ત્રીકેસરને ચોંટેલા પરાગ રજના દાણામાંથી વિકસી છે, તે બીજકોષથી રિપ્રોડક્ટિવ મટીરિયલ લઈ જાય છે. ઉપર દર્શાવેલા ફ્લોરલ સ્ટ્રકચરને રાબેતા મુજબનો સ્ટ્રકચરલ પ્લાન કહી શકાય. આ પ્લાનમાં છોડવાઓની જુદી-જુદી પ્રજાતિઓએ વ્યાપક સુધારા અને વૈવિધ્યતા દર્શાવી છે. આ પ્રકારના સુધારા ફૂલોના છોડવાની ઉત્ક્રાંતિ માટે અત્યંત મહત્વના છે અને વનસ્પતિશાસ્ત્રીઓ પ્રજાતિઓ વચ્ચે સંબંધ સ્થાપિત કરવા માટે તેનો મોટાપાયે ઉપયોગ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો ફ્લાવરિંગ પ્લાન્ટના બે પેટા વર્ગને ઘણા બધા ફ્લોરલ ઓર્ગન્સમાં દરેકના વલયના આધારે જુદા પાડી શકાય છે. [[ડિકોટિલેડોન]] ([[:en:dicotyledon|dicotyledon]])માં ચારથી પાંચ અંગ હોય છે ( અથવા ચારથી પાંચના ગુણાંકમાં હોય છે.) અને [[મોનોકોટિલેડોન|મોનોકોટીલેડોન]] ([[:en:monocotyledon|monocotyledon]])માં ત્રણ અથવા ત્રણના ગુણાંકમાં હોય છે.સ્ત્રીકેસરમાં કાર્પેલ્સની સંખ્યા ફક્ત બે હોય છે અથવા તેનો ઉપરોક્ત મોનોકોટ્સ અને ડિકોટ્સના જનરલાઇઝેશન સાથે સંબંધ હોતો નથી. ફૂલોની મોટાભાગની પ્રજાતિઓમાં દરેક ફૂલમાં ઉપર દર્શાવ્યા મુજબ [[સ્ત્રીકેસર]] ([[:en:pistil|pistil]]) અને પુંકેસર હોય છે. વનસ્પતિશાસ્ત્રીઓ આ ફૂલને ''સંપૂર્ણ'' ''બાયસેક્સ્યુઅલ'' ફૂલ કહે છે અથવા ''[[હર્માફ્રોડાઇટ]] ([[:en:hermaphrodite|hermaphrodite]])'' કહે છે. આમ છતાં ફૂલોની કેટલીક પ્રજાતિઓ ''અપૂર્ણ'' અથવા ''યુનિસેક્સ્યુઅલ'' હોય છે કે તેમાં માત્ર સ્ત્રીકેસર કે પુંકેસર જ હોય છે. બીજા કિસ્સામાં જોઈએ તો નર કે માંદા પ્રજાતિના છોડોને ''[[છોડવાની જાતીયતા|ડાયોસિયસ]] ([[:en:Plant sexuality|dioecious]])'' કહેવાય છે. નર કે માંદા પ્રજાતિના ફૂલો એક જ છોડ પર આવતા હોય તો તે પ્રજાતિને ''[[છોડવાની જાતીયતા|મોનોસિયસમ]] ([[:en:Plant sexuality|monoecious]])'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મૂળભૂત આયોજનથી ફ્લોરલ મોડિફિકેશન્સ પર વધારાની ચર્ચા ફૂલના મૂળભૂત ભાગના લેખોમાં રજૂ કરવામાં આવી છે. ધરી પર એક કરતાં વધારે ફૂલો હોય તેવી પ્રજાતિને ''કોમ્પોઝિટ ફ્લાવર'' કહેવાય છે. ફલોના આ પ્રકારના ઝૂમખાને ''[[છોડ પર ફૂલ બેસવા|ઇન્ફ્લોરન્સ]] ([[:en:inflorescence|inflorescence]])'' કહેવાય છે, આ ટર્મનો ઉપયોગ પુંકેસરના આધારે ફૂલોની ખાસ વ્યવસ્થાને ટાંકવા માટે કરવામાં આવે છે. આ સંદર્ભમાં જોઈએ તો ફૂલ શું છે તેની વિચારણા વખતે તેની સાવધાની દાખવી જોઈએ. વનસ્પતિશાસ્ત્રની શબ્દાવલિ મુજબ ઉદાહરણરૂપે સિંગલ [[ડેઝી]] ([[:en:daisy|daisy]]) કે [[સૂર્યમુખી]] ([[:en:sunflower|sunflower]]) ફૂલો ન હોવા છતાં પણ ''[[શીર્ષક (વનસ્પતિશાસ્ત્ર)|ફૂલ]] ([[:en:head (botany)|head]])'' છે. તેની ટોચ પર ઘણા બધા નાના ફૂલ બેઠેલા હોય છે (જેને ઘણી વખત ફ્લોરેસ્ટ કહેવાય છે) આમાના દરેક ફૂલોને તેના અંગના આધારે ઉપર મુજબ વર્ણવી શકાય છે. ઘણા ફૂલો એકસરખા હોય છે, ઘણા પુષ્પાવરણ કોઈપણ પોઇન્ટે ધરીની વચ્ચેથી વિભાજીત થયેલા હોય છે ત્યારે એકસમાન ભાગનું ઉત્પાદન થાય છે. આ પ્રકારના ફૂલોને નિયમિત કે એક્ટિનોમોર્ફિક કહેવાય છે, ઉદાહરણ તરીકે ગુલાબ કે ટ્રિલિયમજ્યારે ફૂલો વિભાજીત હોય અને એકસમાન ભાગનું ઉત્પાદન કરતાં હોય તેવા ફૂલને અનિયમિત કે ઝિગોમોર્ફિક કહેવાય છે. ઉદાહરણ તરીકે સ્નેપડ્રેગન કે મોટાભાગના ઓર્કિડ્સ === ફ્લોરલ ફોર્મ્યુલા === ''ફ્લોરલ ફોર્મ્યુલા'' ફૂલના માળખાની રજૂઆત કરવાનો માર્ગ છે, જેમા ખાસ પ્રકારના પત્રો, આંકડાઓ અને પ્રતીકોનો સમાવેશ થાય છે. કોઈ ખાસ પ્રજાતિઓના બદલે પ્લાન્ટ [[કુટુંબ(જીવવિજ્ઞાન)|ફેમિલીના ફ્લાવર સ્ટ્રકચરની રજૂઆત માટે સાધારણ]] ([[:en:family (biology)|family]]) ફોર્મ્યુલા ઉપયોગમાં લેવાશે. નીચેની રજૂઆતોનો તેમાં ઉપયોગ થાય છે. '''સીએ''' - કેલિક્સ(સેપલ વ્હોર્લઃ ઉદાહરણ)સીએ ^{(પાંચ)} - પાંચ સેપલ્સ<br />'''સીઓ''' = ફૂલમણિ (પેટલ વ્હોર્લ, ઉદાહરણ, સીઓ^{3 (x)} = 3ના ગુણાંકમાં પાંદડા)<br />'''ઝેડ''' = જો ''ઝિગોમોર્ફિક'' ઉમેરો (ઉદાહરણ તરીકે કોઝ ⁶ = 6 સ્ત્રીકેસર સાથે ઝિગોમોર્ફિક)<br />'''એ''' = ''એન્ડ્રોએસિયમ'' (પુંકેસરનું વલય; ઉદાહરણ, એ ^∞ = અનેક પુંસેકસર)<br />'''જી''' = ''જીનોએસિયમ'' (કાર્પેલ અથવા કાર્પેલ્સ; ઉદાહરણ, જી ¹ = મોનોકાર્પસ)<br /> ''એક્સ'' : અલગ અલગ સંખ્યાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.<br />∞ : “અનેક”નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.<br /> વનસ્પતિની ફોર્મ્યુલા કંઇક અંશે આ પ્રકારની હોય છે. :'''Ca⁵Co⁵A^{10 - ∞}G¹''' કેટલીક વખત વધારાના સિમ્બોલ્સનો ઉપયોગ થતો હોય છે. ([http://botit.botany.wisc.edu/courses/systematics/key.html ફૂલોની મહત્તવની ફોર્મ્યુલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706225936/http://botit.botany.wisc.edu/courses/systematics/key.html |date=2018-07-06 }} જૂઓ) == વિકાસ == === ફૂલોની સંક્રમણ સ્થિતિ === એક છોડ તેના જીવન દરમિયાન અનેક મહત્તવના પરિવર્તન તબક્કાઓનો સામનો કરે છે તેમાં ફૂલોની [[સંક્રન્તિ]] ([[:en:transition|transition]])નો પણ સમાવેશ થાય છે.સંક્રન્તિ તેના સમયે જ થવી જોઇએ, જેથી સફળતાપૂર્વક મહત્તમ [[પુનઃઉત્પાદન|પુનઃ ઉત્પાદન]] ([[:en:reproductive|reproductive]]) થઇ શકે.આ જરૂરિયાત પૂરી કરવા છોડ અંદરથી વિકાસ થવાના અને પર્યાવરણીય સંકેતો સફળતાપૂર્વક વ્યાખ્યાઇત કરે તે જરૂરી છે, જેવા કે [[પ્લાન્ટ હોર્મોન્સ|છોડના હોર્મોન્સ]] ([[:en:plant hormones|plant hormones]])ની સપાટી અને મૌસમી [[તાપમાન]] ([[:en:temperature|temperature]])માં થતા ફેરફાર અને [[ફોટોપેરીઓડ]] ([[:en:photoperiod|photoperiod]])માં થતા ફેરફારો.અનેક બારમાસી અને મોટાભાગના દ્વિવાર્ષિક છોડના ફૂલોને [[વર્નલાઇઝેશન]] ([[:en:vernalization|vernalization]]) જરૂરી હોય છે.કોન્સ્ટન્સ અને એફએલસી જેવા જનીનો મારફત આ સંકેતોનું મોલેક્યુલરમાં પરિવર્તન એ બાબતની ખાતરી કરે છે કે [[બીજ]] ([[:en:seeds|seeds]])ની રચના અને [[પરાગાધાન]] ([[:en:fertilization|fertilization]]) માટે સમય એકદમ યોગ્ય હોય તેવા સમયે ફ્લાવરિંગ થાય છે.<ref>ઓસિન ઇટી એલ(2005), ફૂલો માટેનો પર્યાવરણીય અંકુશઇન્ટ જે ડેવ બિઓલ2005;49(5-6):689-705</ref>દાંડીના અંતે ફૂલોની રચના શરૂ થાય છે અને તેમાં અનેક સાયકોલોજિકલ અને મોર્ફોલોજિકલ પરિવર્તનોનો સમાવેશ થાય છે.આદિકાળમાં પરિવર્તનનું પ્રથમ પગલું વનસ્પતિની દાંડીનું ફૂલની દાંડીમાં રૂપાંતર થયું તે છે. આ ફેરફારો જૈવરાસાયણિક સ્વરૂપમાં થાય છે,પાંદડા, [[અંકુર|બીજ]] ([[:en:bud|bud]]) અને દાંડીના કોષમાં ફેરફાર થવાની સાથે તે અલગ પડે છે અને તેના ટિસ્યૂ તે જ સ્વરૂપમાં બીજી રીતે પુનઃઉત્પતિ થાય છે.દાંડીના ટોચના મધ્યભાગનો વિકાસ અટકી જાય છે કે સપાટ રહે છે અને તે બાજુએથી સ્પાઇરલ ફેશનના સ્વરૂપમાં ટોચના અંતે બહારની બાજુએ ઉપસી આવે છે. આ પ્રકારે બહાર ઉપસી આવેલો હિસ્સા સેપલ્સ, સ્ત્રીકેસર,પુંકેસર અને [[કાર્પેલ]] ([[:en:carpel|carpel]]) તરીકે વિકસે છે.એક વખત આ પ્રક્રિયાની શરૂઆત થયા પછી મોટાભાગના પ્લાન્ટ તેને ઉલ્ટાવી શકતા નથી અને દાંડી ફૂલ તરીકે િવકસે છે, જો કે ફૂલની સંરચનાની પ્રારંભિક શરૂઆતનો આધાર કેટલીક કુદરતી [[સ્થિતિ]] ([[:en:cue|cue]]) પર આધારિત છે.<ref>[http://www.genesdev.org/cgi/content/abstract/20/7/898?ck=nck એફએલસીનું નકલરૂપ પરિબળ વસંતઋતુનો પ્રતિસાદ પાડતા મેરીસ્ટેમ કોમ્પીટન્સને દબાવે છે અને અર્બિડોપ્સિસ-સર્લ એટ અલને પદ્ધતિસરના સંકેત પાઠવે છે.20 (7): 898 ...<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>એક વખત પ્રક્રિયાની શરૂઆત થયા પછી આ સંકેત દાંડીને નાબૂદ કરશે અને તે ફૂલ તરીકે વિકસશે. === અંગોનો વિકાસ === [[ચિત્ર:ABC flower development.svg|thumb|120px|ફૂલના વિકાસનું એબીસી મોડેલ.]] ફ્લોરલ ઓર્ગન આઇડેન્ટિટી નક્કી કરવામાં મોલેક્યુલર કંટ્રોલ સમજી શકાય તેવી બાબત છે.સરળ મોડેલમાં ત્રણ જનીનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ ફ્લોરલ [[મેરીસ્ટેમ]] ([[:en:meristem|meristem]])માં અંગેના થયેલા વિકાસની ઓળખ નક્કી કરવા માટે મહત્વનું પરિબળ છે. આ જનીનોના કામકાજને એ,બી અને સી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ડીંટાની ફરતે પાંદડાના વલયમાં ફક્ત એ જનીન જ અભિવ્યક્ત થાય છે. તેના લીધે સેપલ્સની રચનાનો માર્ગ મોકળો થાય છે. બીજા વલયમાં એ અને બી જનીન અભિવ્યક્ત થતાં સ્ત્રીકેસરની રચનાની દિશામાં કૂચ થાય છે. ત્રીજા વલયમાં બી અને સી જનીનના મિલનથી પુંકેસરની રચના થાય છે અને ફૂલની મધ્યમાં એકલા સી જનીન કાર્પેલ્સનું સર્જન કરે છે. આ મોડેલ ''[[એરાબિડોપ્સિસ|આર્બિડોપ્સિસ]] ([[:en:Arabidopsis|Arabidopsis]]) થલિયાના'' અને સ્નેપડ્રેગનમાં [[હોમીઓટિક|હોમિયોટિક]] ([[:en:homeotic|homeotic]]) મ્યુટન્ટ્સ, ''[[એન્ટીર્રહિનમ મજુસ|એન્ટિરરહિનીયમ મજુસ]] ([[:en:Antirrhinum majus|Antirrhinum majus]])''ના અભ્યાસના આધારે રચાયું છે.ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો બી-જનીનને નુકસાન થાય તો મ્યુટન્ટ ફૂલો પ્રથમ વલયમાં સેપલ્સનું ઉત્પાદન કરે છે, પરંતુ બીજા વલયમાં તેઓ પણ તેઓ સામાન્ય સ્ત્રીકેસરની રચનાના બદલે સેપલ્સનું જ ઉત્પાદન કરે છે. ત્રીજા વલયમાં બી ફંકશનનો અભાવ જોવા મળે છે, પરંતુ સીની હાજરીના લીધે ત્રીજા વલયની જેમ ચોથા વલયમાં પણ કાર્પેલ્સની સંરચના થાય છે. [[ફૂલના વિકાસનું એબીસી મોડેલ]] ([[:en:The ABC Model of Flower Development|The ABC Model of Flower Development]]) પણ જૂઓ આ મોડેલમાં મોટાભાગના જનીન [[એમએડીએસ-બોક્સ]] ([[:en:MADS-box|MADS-box]]) જનીન ધરાવે છે અને તેમાં [[ટ્રાન્સસ્ક્રિપ્શન ફેક્ટર્સ]] ([[:en:transcription factors|transcription factors]]) હોય છે, જે ફૂલોના પ્રત્યંક અંગ માટે જનીનની ચોક્કસ વર્તણૂક નિયંત્રીત કરે છે. == પરાગ રજનું ઉત્પાદન == [[ચિત્ર:Bees Collecting Pollen cropped.jpg|right|thumb|આ મધમાખીઓ પર ચોંટી જતા પરાગના બીજ મધમાખી અન્ય ફૂલો પર બેસતાં તેના પર ટ્રાન્સફર થાય છે.]] ફૂલનો પ્રાથમિક હેતુ [[પુનઃ ઉત્પાદન]] ([[:en:reproduction|reproduction]]) છે.ફૂલો છોડના પુનઃ ઉત્પાદિત અંગો હોવાથી તે પરાગમાં રહેલા શુક્રવિર્યને ગર્ભાશયમાં રહેલા રજોગોલને જોડવામાં મધ્યસ્થી બને છે.પરાગની પરાગકોશમાંથી પુષ્પયોનિમાં પરિવર્તિત થવાની પ્રક્રિયાને પરાગ રજનું ઉત્પાદન કહે છે.શુક્રવિર્યના રજોગોલ સાથે જોડાણને પરાગાધાન કહે છે.સામાન્ય રીતે પરાગ એક છોડમાંથી બીજા છોડમાં જાય છે, પરંતુ અનેક છોડ આત્મપરાગાધાન માટે સક્ષમ હોય છે.પરાગાધાન રજોગોલ બીજનું ઉત્પાદન કરે છે, જે આગામી પેઢી હોય છે.સેક્સ્યુ્અલ રિપ્રોડકશન જનીનની રીતે અતુલ કહી શકાય તેવી ઓલાદનું સર્જન કરે છે અને [[એડપ્શન|એડેપ્શન]] ([[:en:adaptation|adaptation]]) માટે મંજૂરી આપે છે.ફૂલોની ચોક્કસ ડિઝાઇન હોય છે, જે પરાગને એક છોડમાંથી સમાન જાતિના અન્ય છોડમાં ટ્રાન્સફર થવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.અનેક છોડ પરાગાધાન માટે બાહ્ય પરિબળો પર આધાર રાખતા હોય છે, જેમાં પવન અને પશુઓ, ખાસ કરીને [[જંતુ]] ([[:en:insect|insect]])ઓનો સમાવેશ થાય છે.પક્ષીઓ, ચામાચિડીયા અને [[પીગ્મી પોસમ]] ([[:en:pygmy possum|pygmy possum]]) જેવા મોટા પ્રાણીઓ પણ આ પ્રક્રિયામાં કામ આવી શકે છે.જે સમય દરમિયાન આ પ્રક્રિયા થતી હોય છે (ત્યારે ફૂલ સંપૂર્ણ પણે ખીલેલું હોય છે) તેને ''એન્થેસીસ'' કહે છે. === આકર્ષણની પદ્ધતિ === [[ચિત્ર:Ophrys apifera flower1.jpg|thumb|left|[[ઓફ્રિસ એપિફેરા|ઓર્કિડના બીજ]] ([[:en:Ophrys apifera|Bee orchid]])ની ડિઝાઇન જ એવી રીતે થઈ છે કે તે માદા બીજ લાગે અને નર બીજફલકો]]ને આકર્ષી શકે. છોડવાઓ પોતે એકથી બીજા સ્થળે જઈ શકતા નથી, તેના લીધે ફૂલો એવા પ્રાણીઓને આકર્ષે છે જે તેમની પરાગ રજ વ્યક્તિગત ધોરણે બીજા ફૂલમાં ટ્રાન્સફર કરે અને તેમનો વ્યાપ વિસ્તારી શકે.જંતુઓ મારફત પરાગાધાન થતા ફૂલોને ''એન્ટોમોફિલસ'' કહે છે; લેટિનમાં “જંતુ-પ્રેમી”[[સહ-ઉત્ક્રાંતિ]] ([[:en:co-evolution|co-evolution]]) દ્વારા પરાગાધાન કરતા જંતુઓ સાથે તેમાં ઘણા સુધારા થતા રહે છે.સામાન્ય રીતે રસગ્રંથિ ધરાવતા ફૂલોને ''નેક્ટરીઝ'' કહેવાય છે અને તેના જુદા-જુદા હિસ્સા પોષક [[રસ]] ([[:en:nectar|nectar]]) માટે પ્રાણીઓને આકર્ષે છે.[[પક્ષી|પક્ષીઓ]] ([[:en:Bird|Bird]]) અને [[મધમાખી]] ([[:en:bee|bee]])ઓમાં રંગ દૃષ્ટિ હોવાથી તેઓ “રંગબેરંગી” ફૂલો શોધી કાઢે છે.કેટલાક ફૂલો [[નેક્ટર ગાઇડ]] ([[:en:nectar guide|nectar guide]]) નામની પેટર્ન ધરાવતા હોય છે, જે દર્શાવે છે કે પરાગરજ વાહકોએ દાંડી માટે ક્યાં તપાસ કરવી, તે [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ]] ([[:en:ultraviolet|ultraviolet]]) પ્રકાશ હેઠળ જ જોઇ શકાય છે અને મધમાખીઓ તથા અન્ય જંતુઓ તેને જોઇ શકે છે.કેટલાક ફૂલો પરાગરજ વાહકોને [[ગંધ|સુગંધ]] ([[:en:odor|scent]]) દ્વારા પણ આકર્ષે છે અને તેમાંની કેટલીક સુગંધ આપણને પણ આનંદ આપતી હોય છે.બધા જ ફુલોની સુગંધ માણસોને આકર્ષતી નથી, અનેક ફુલો અણગમતા માવાથી આકર્ષાતા જંતુઓ દ્વારા પરાગાધાન થાય છે અને મૃત પ્રાણીઓ જેવી ગંધ ધરાવતા ફૂલોને [[કેરીઅન ફ્લાવર|કેરિઅન ફ્લાવર]] ([[:en:Carrion flower|Carrion flower]]) કહે છે, જેમાં ''[[રાફ્લેસિઆ]] ([[:en:Rafflesia|Rafflesia]])'', [[ટીટન અરુમ]] ([[:en:titan arum|titan arum]]) અને ઉત્તર અમેરિકન [[પપૈયુ|પપૈયા]] ([[:en:pawpaw|pawpaw]]) (''અસિમિના ટ્રિલોબા'')નો સમાવેશ થાય છે. ચામાચિડિયા અને પતંગિયા સહિત રાત્રે આવતા પક્ષીઓ દ્વારા પરાગાધાન થતા ફૂલો પરાગરજ વાહકોને આકર્ષવા જંતુઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરે છે અને આવા મોટાભાગના ફૂલો સફેદ હોય છે. અન્ય ફૂલો પરાગરજ વાહકોને આકર્ષવા માટે અનુકરણનો ઉપયોગ કરતા હોય છે.જેમકે, ઓર્ચિડની કેટલીક જાત એવા ફૂલોનું ઉત્પાદન કરે છે, જે રંગ, આકાર અને ગંધમાં માદા મધમાખી સાથે મળતા આવે છે.નર મધમાખીઓ પ્રજોત્પાદન માટે આવા એક ફૂલ પરથી બીજા ફર પર જાય છે. === પરાગ રજ ઉત્પાદનની પ્રક્રિયા === છોડ પરાગરજ ઉત્પાદનની કઇ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે, તેના પર પરાગ રજ ઉત્પાદનની પ્રક્રિયાનો આધાર હોય છે. મોટાભાગના ફૂલોને પરાગ રજ ઉત્પાદનના બે વિસ્તૃત જૂથમાં વિભાજિત કરી શકાય છે. ''એન્ટોમોફિલસ'' ફૂલો પરાગને એક ફૂલ પરથી બીજા ફૂલ પર ટ્રાન્સફર કરવા જંતુઓ, ચામાચિડિયા, પક્ષીઓ અને અન્ય પ્રાણીઓને આકર્ષી તેમનો ઉપયોગ કરે છે.આકારમાં વિશિષ્ટતા ધરાવતા અને પુંકેસરની વિશેષ વ્યવસ્થા ધરાવતા ફૂલો પરાગ રજની વાહકના શરીર પર થયેલી ટ્રાન્સફર સુનિશ્ચિત કરે છે, વાહક ત્યાં દ્રવ્ય, પરાગ રજ કે સહયોગીના લીધે ત્યાં આકર્ષાઈને આવ્યો હોય છે.વાહક એક જ પ્રજાતિના ફૂલોથી આકર્ષાયા પછી તેની તલાશ આદરે છે અને પરાગ રજને તે ફૂલની પુષ્પયોનિમાં ટ્રાન્સફર કરે છે, આ જ પ્રક્રિયા ક્રમશઃ તે બીજા પૂલો પર કરે છે. કેટલાક ફૂલો પરાગાધાન માટે ફૂલો વચ્ચે ગીચતા પર જ આધાર રાખતા હોય છે.''[[સેરેસેનિયા ફૂલો|સેરેસેનિયા]] ([[:en:Sarracenia#Flowers|Sarracenia]])'' અથવા [[લેડીસ સ્લિપર|લેડી સ્લિપર ઓર્ચિડ]] ([[:en:Lady's Slipper|lady-slipper orchid]]) જેવા અન્ય ફૂલો [[સ્વયં પરાગ રજ ઉત્પાદન|સ્વંય પરાગ રજ ઉત્પાદન]] ([[:en:self-pollination|self-pollination]])ને અટકાવતાં પરાગ રજના ઉત્પાદન માટે ચોક્કસ ડિઝાઇન તૈયાર કરે છે. [[ચિત્ર:Grass Anthers.JPG|left|thumb|<Center>પરાગકોશ મીડોવ ફોક્સટેલ ફૂલોને છૂટા પાડે છે.]] [[ચિત્ર:Flowering Grass.JPG|right|thumb|<Center>ગ્રાસ ફ્લાવરની ટોચ [[મિડોવ ફોક્સટેલ|મીડો ફોક્સટેઇલ]] ([[:en:Meadow Foxtail|Meadow Foxtail]]) અણીશુદ્ધ રંગીન ફૂલો મોટા પરાગકોશ સાથે દર્શાવે છે.]] ''એનેમોફિલસ'' ફૂલો એક ફુલથી બીજા ફૂલ સુધી પરાગ રજના પ્રસાર માટે પવનનો ઉપયોગ કરે છે, જેમ કે, [[પૌસીએ|ઘાસ]] ([[:en:Poaceae|grasses]]), બ્રિચ ટ્રી, રાગવીડ અને મેપ્લેસતેઓને પોલીનેટર્સને આકર્ષવાની કોઈ જરૂર પડતી નથી, આથી તેઓના ફૂલો આકર્ષક હોતા નથી. એન્ટોમોફિલસ ફૂલોની પરાગરજ વધારે દાણાદાર, ભેજવાળા અને [[પ્રોટીન]] ([[:en:protein|protein]])ની રીતે સમૃદ્ધ હોય છે. એનેમોફિલસ ફૂલ ઓછા દાણાદાર, અત્યંત હળવા અને [[જંતુ]] ([[:en:insect|insect]])ઓ માટે ઓછું પોષણમૂલ્ય ધરાવતા હોય છે, છતાં પણ અછતના સમયમાં તેનો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.મધના બી અને ભમરો એનએમોફિલસ કોર્ન [[મકાઈ|મકાઈ]] ([[:en:maize|maize]])ની પરાગરજનું તેમના માટે ખાસ મહત્વ ન હોવા છતાં તેને સક્રિયપણે એકત્રિત કરે છે. કેટલાક ફૂલો સ્વયં પરાગરજ ઉત્પાદન કરે છે અને ક્યારેય ખીલ્યા ન હોય તેવા ફૂલોનો ઉપયોગ કરે છે અથવા ફૂલ ખીલે તે પહેલાં સ્વયં પરાગ રજ ઉત્પાદન કરે છે. આવા ફૂલોને ક્લેઇસ્ટોગેમસ કહે છે.વાયોલા અને સાલ્વિયાની ઘણી પ્રજાતિઓ આ પ્રકારના ફૂલો તરીકે જાણીતી છે. === ફૂલ-પરાગરજ વાહકના સંબંધો === અનેક ફૂલો એક અથવા કેટલીક ચોક્કસ પરાગ રજ વાહક જીવો સાથે ગાઢ સંબંધો ધરાવે છે.જેમ કે, અનેક ફૂલો માત્ર ચોક્કસ જાતિના જંતુઓને આકર્ષતા હોય છે અને તેથી સફળ પરાગાધાન માટે તેઓ તે જ જંતુઓ પર આધાર રાખતા હોય છે.આવા ગાઢ સંબંધોને અનેક વખત [[સહ-ઉત્ક્રાંતિ]] ([[:en:coevolution|coevolution]])નું ઉદાહરણ આપવામાં આવે છે, કારણ કે આવા ફૂલો અને પરાગ રજ વાહકો લાંબા સમયથી એકબીજાની જરૂરિયાતો પૂરી કરતાં એક સાથે વિકાસ પામ્યા હોવાનું મનાય છે. આવા ગાઢ સંબંધો [[વિનાશ]] ([[:en:extinction|extinction]])ની નકારાત્મક અસરોને બમણી કરે છે.આવા સંબંધોમાં એક સભ્યના વિનાશનો અર્થ છે કે લગભગ બીજા સભ્યનો પણ વિનાશ[[વિનાશના આરે આવેલી પ્રજાતિઓ|વિનાશના આરે આવેલી ફૂલોની કેટલીક જાતિઓ]] ([[:en:endangered species|endangered plant species]])ના વિનાશનું કારણ [[પરાગ રજ વાહકોમાં ઘટાડો|પરાગ રજ વાહકોની વસતીમાં થતો ઘટાડો]] ([[:en:pollinator decline|shrinking pollinator populations]]) છે. == પરાગાધાન અને ફેલાવો == {{main|biological dispersal}} [[ચિત્ર:Red Flower.JPG|thumb|[[ક્રોકોસ્મિઆ]] ([[:en:Crocosmia|Crocosmia]]) ફૂલો.આ ચિત્રમાં ફૂલોનું પુંકેસર સ્પષ્ટપણે જોઇ શકાય છે.]] પુંકેસર અને રજોગોલ સાથે કેટલાક ફૂલો સ્વયં પરાગાધાન માટે સક્ષમ હોય છે, જે બીજ રજૂ કરવાની તકો વધારે છે, પરંતુ જીનેટિક વેરિયેશન મર્યાદિત બનાવે છે.ફૂલોમાં સ્વયં પરાગાધાન થતું હોય તેવો આત્યંતિક કેસ હંમેશા [[ડેન્ડેલિઅન|ડેન્ડિલિયન]] ([[:en:dandelion|dandelion]]) જેવા સ્યંત પરાગાધાન થતા ફૂલોમાં જોવા મળે છે.તેનાથી વિપરિત છોડની અનેક જાતિઓ સ્વયં પરાગાધાનના માર્ગો અટકાવે છે.નર અને માદા એમ બંને પ્રકારના ફૂલો ધરાવતો છોડ એક જ સમયે પરિપક્વતા હાંસલ કરતો નથી અથવા તે જ છોડ તેના બીજાંડનું પરાગાધાન કરવામાં અસમર્થ નીવડી શકે છે. માદા ફૂલો, કે જે પોતાના જ પરાગમાં રાસાયણિક અવરોધો ધરાવે છે, તેને સેલ્ફ સ્ટરિલ અથવા સેલ્ફ-ઇનકમ્પેટિબલ ([[છોડની જાતીયતા|છોડની જાતિયતા]] ([[:en:Plant sexuality|Plant sexuality]]) જૂઓ) તરીકે ઓળખાવાય છે. == ઉત્ક્રાંતિ == [[ચિત્ર:Lomatium parryi.jpg|thumb|right|લોમેટિયમ પેરી]] એવો છોડ છે જેનો ઉપયોગ [[અમેરિકામાં મૂળ અમેરિકનો|મૂળ અમેરિકનો]] ([[:en:Native Americans in the United States|Native Americans]]) કરતા હતા.]] જમીન પર ફૂલોનું અસ્તિત્વ 42.50 કરોડ વર્ષ જૂનું છે ત્યારે સૌપ્રથમ ફૂલની [[છોડની જાતીયતા|પુનઃ ઉત્પત્તિ]] ([[:en:plant sexuality|reproduced]]) પાણીમાંની તેની સમાન જાતિના [[બીજ]] ([[:en:spore|spore]]) દ્વારા થઇ હતી.દરિયામાં છોડવા અને કેટલાક પ્રાણી સ્પષ્ટપણે પોતાના [[કોલેન્સ|ક્લોન્સ]] ([[:en:clones|clones]]) લઈ દૂર નીકળી જાય છે અને પછી તે ગમે ત્યાં વિકસે છે. આ રીતે પૌરાણિક છોડની પુનઃ ઉત્પત્તિ થઇ છે.પણ છોડવાઓ સૂકાપણાને પહોંચી વળવા માટે તેમની આ નકલોનું રક્ષણ કરવાની પદ્ધતિઓ સાથે પણ સંકળાયેલા છે અને દરિયાના બદલે જમીન પર સડાની શક્યતા વધારે રહે છે. [[બીજ]] ([[:en:seed|seed]])નું સંરક્ષણ થવા છતાં પણ તે હજી સુધી ફૂલ બનાવવાની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલું ન હતું.પૌરાણિક સમયમાં બીજ ધરાવતા છોડમાં [[ગિન્કગો]] ([[:en:ginkgo|ginkgo]]) અને [[કોનિફર]] ([[:en:conifer|conifer]])નો સમાવેશ થાય છે.ફૂલોની સૌથી પુરાણી અશ્મીઓ ''[[આર્ચાએફ્રુક્ટ્સ|આર્ચાએફ્રુક્ટ્સ લૈઓનિન્જેનસીસ]] ([[:en:Archaefructus|Archaefructus liaoningensis]])'' 12.50 કરોડ વર્ષ જૂની છે.<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/nova/flower/anatomy.html આધુનિક અને પૌરાણિક ફૂલો] </ref>કેટલાક જૂથો જીમ્નોસ્પર્મ્સને ખાસ કરીને [[બીજ ફર્ન]] ([[:en:seed fern|seed fern]])ને ફૂલોના પૂર્વજ તરીકે રજૂ કરે છે, પરંતુ ફૂલોની ઉત્ક્રાંતિ કેવી રીતે થઇ તે દર્શાવતા કડીબદ્ધ અશ્મિજન્ય પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી.અશ્મિજન્ય નોંધમાં આધુનિક ફૂલોના અચાનક જ પ્રગટીકરણે ઉત્ક્રાંતિની થિયરી સામે મુશ્કેલી ઊભી કરી છે, જેને [[ચાર્લ્સ ડાર્વિન|ચાર્લ્સ ડાર્વિને]] ([[:en:Charles Darwin|Charles Darwin]]) ગૂઢ બાબત કહી હતી. તાજેતરમાં મળી આવેલા એન્ગિયોસ્પર્મ ફોસિલ્સ જેવા કે ''આર્કાફ્રુક્ટુસ''ની સાથે વધુમાં જિમ્નોસ્પર્મ્સના મળી આવેલા અશ્મિ સૂચવે છે કે એન્ગિયોસ્પર્મની લાક્ષણિકતાને તેણે કેવી રીતે શ્રેણીબદ્ધ પગલાં દ્વારા અપનાવી લીધી છે. તાજેતરમાં [[ડીએનએ]] ([[:en:DNA|DNA]]) એનાલિસીસમાં ([[મોલેક્યુલર સિસ્ટેમેટિક્સ|મોલેક્યુલર સિસ્ટમેટિક્સ]] ([[:en:molecular systematics|molecular systematics]]))<ref>[http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/3405_flower.html સૌપ્રથમ ફૂલ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.amjbot.org/cgi/content/full/91/6/997 |title=એમ્બોરેલ્લા “બેસલ એન્જિઓસ્પર્મ” નથી?અત્યંત ઝડપી નહીં |access-date=2009-06-15 |archive-date=2010-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100626061431/http://www.amjbot.org/cgi/content/full/91/6/997 |url-status=dead }}</ref> દર્શાવાયું છે કે [[એમ્બોરેલ્લા|એમ્બોરેલ્લા ત્રિચોપોડા]] ([[:en:Amborella|''Amborella trichopoda'']]) [[ન્યૂ કેલેડોનિઆ|ન્યુ કેલેડોનિયા]] ([[:en:New Caledonia|New Caledonia]])ના પેસિફિક ટાપુમાં મળી આવ્યું છે, તે બાકીના બધા ફૂલોના છોડની જાતનું [[સિસ્ટર ગ્રુપ|સિસ્ટર ગ્રૂપ]] ([[:en:sister group|sister group]]) છે. મોર્ફોલોજિકલ અભ્યાસ<ref>{{Cite web |url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2006-05/uoca-spp051506.php |title=ફૂલોની ઉત્ક્રાંતિમાં દક્ષિણ પેસિફિક છોડ કદાચ ગુમ કડી હોઇ શકે. |access-date=2009-06-15 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514101042/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2006-05/uoca-spp051506.php |url-status=dead }}</ref> સૂચવે છે કે તેની પાસે પૌરાણિક કાળના ફૂલોના છોડની લાક્ષણિકતા છે. [[જાપાન]] ([[:en:Japan|Japan]])ના [[કામાકુરા, કાનાગાવા]] ([[:en:Kamakura, Kanagawa|Kamakura, Kanagawa]])માં [[ચિત્ર:Kamakuraflower.jpg|thumb|right|[[હાઇડ્રેજ]] ([[:en:Hydrangea|Hydrangea]]) ફૂલો]] [[ગ્રેપ હાયસિન્થ]] ([[:en:Grape hyacinth|Grape hyacinth]]) પર [[ચિત્ર:Syrphid fly on Grape hyacinth.jpg|thumb|એક [[સિરફિડ ફ્લાય]] ([[:en:Syrphid fly|Syrphid fly]])]] ફૂલોની સંરચના અંગેની સામાન્ય સમજ એવી છે કે તેમાં શરૂઆતથી પુનઃઉત્પાદનની પ્રક્રિયા સુધી પ્રાણીઓ સંકળાયેલા હોય છે. પરાગ રજ તેજસ્વી રંગો કે આકાર વગરપણ ફેલાઈ શકે છે. પણ આમ થાય તો તે જવાબદારી બની જાય. તે બીજા અન્ય ફાયદા મળે નહીં ત્યાં સુધી છોડના સંસાધનોનો ઉપયોગ કરે છે. આમ સાવ અચાનક અને સંપૂર્ણપણે ફૂલોના નવા વિકસી આવેલા ફાલનું કારણ તેઓ ટાપુઓ પર ટાપુઓની શ્રૃંખલામાં એકલા પડી ગયેલા હોઈ શકે, જ્યાં છોડ કોઈ ખાસ પ્રાણી સાથે ખાસ સંબંધ બાંધી બેસે છે. ટાપુઓ પર ફૂલોની ઘણી પ્રજાતિઓ આ જ રીતે વિકસી છે. [[ફિગ વાસ્પ|ભમરી]] ([[:en:fig wasp|fig wasp]]) સાથેના પૂર્વપક્ષાત્મક પરસ્પરાવલંબનના લીધે પરાગ રજ એક છોડથી બીજા છોડ પર આજે સરળતાથી જઈ શકે છે, તેના લીધે છોડ અને તેના સહયોગીઓ બંનેએ ઉચ્ચસ્તરીય વિશિષ્ટતાપૂર્વક વિકસ્યા છે.[[આઇલેન્ડ જિનેટિક્સ|આઇલેન્ડ જેનેટિક્સ]] ([[:en:Island genetics|Island genetics]]) સામાન્ય રીતે વિશિષ્ટતા માટેનો સામાન્ય સ્ત્રોત મનાય છે, તેમાં પણ ખાસ કરીને ધરમૂળથી ફેરફાર કરવાના હોય ત્યારે તેના આંતરિક પરિવર્તનીય સ્વરૂપની જરૂર પડે છે. ભમરાનું ઉદાહરણ યોગાનુયોગ નથી, બીજ પણ આ પ્રકારના છોડવાના પરસ્પરાવલંબનના સંબંધ સાથે સંકળાયેલા હોય છે, જે તેને ભમરામાંથી સંક્રાત થઈ મળ્યા હોય છે. છોડવાના પુનઃઉત્પાદનમાં મોટાભાગના [[ફળ|ફળો]] ([[:en:fruit|fruit]])નો ઉપયોગ ફૂલોના ભાગના એન્લાર્જમેન્ટ દ્વારા થાય છે. ફળ એવોપદાર્થ છે, જેને પ્રાણીઓ ખાવા ઇચ્છતા હોય છે અને તેના પરિણામે તેના બીજનો ફેલાવો થાય છે. મુખ્ય ભૂમિના પ્રાણીઓ માટે અસ્તિત્વના સંઘર્ષમાં ટકી રહેવા માટે આ પ્રકારના [[પરસ્પરાવલંબનના સંબંધો]] ([[:en:symbiotic relationship|symbiotic relationship]]) એકદમ નાજુક હોય છે. ફેલાવો કરવામાં ફૂલો ઉત્પાદનમાં અસામાન્ય રીતે અસરકારક સાબિત થયા છે, જમીનના છોડવા માટે વિસ્તરણ અત્યંત પ્રભાવી સ્વરૂપ છે. કેટલાક ફૂલો 13 કરોડ વર્ષ અગાઉ ભાગ્યે જ અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા તેવા પુરાવા ભાગ્યે જ ઉપલબ્ધ છે ત્યારે કેટલાક સાંયોગિક પુરાવા ઉપલબ્ધ છે કે તે 25 કરોડ વર્ષ અગાઉ અસિત્વ ધરાવતા હતા.છોડવાઓ દ્વારા તેમના ફૂલોના [[ઓલેઆનાને|ઓલિઆન્સ]] ([[:en:oleanane|oleanane]]) રક્ષણ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા રસાયણો છોડવાના અશ્મિમાંથી મળી આવ્યા છે, તેમાં [[ગિગાન્ટોપ્ટેરીડ|ગિગાનટોપ્ટેરિડ]] ([[:en:gigantopterid|gigantopterid]])નો<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2001/04/010403071438.htm ઓલી અશ્મીઓ ફૂલોની ઉત્ક્રાંતિના સંકેતો પૂરા પાડે છે.]</ref> સમાવેશ થાય છે. તે સમયનું આ રસાયણ આજના આધુનિક ફૂલોના છોડનું પ્રણેતા કહી શકાય. જો કે છતાં પણ તે ફૂલોના છોડ તરીકે જાણીતા નથી, કારણ કે તેમની દાંડી અને ધારદાર ધરી સારી રીતે જળવાયેલી માલૂમ પડી હતી, આમ [[પેટ્રીફાઇડ વૂડ|પેટ્રિફિકશન]] ([[:en:petrified wood|petrification]])નું આ જૂનામાં જૂનું ઉદાહરણ છે. [[પાંદડું|પાંદડા]] ([[:en:leaf|leaf]]) અને [[છોડની દાંડી|દાંડી]] ([[:en:Plant stem|stem]])ની રચનામાં સમાનતા ઘણી જ મહત્ત્વની છે, કારણ કે ફૂલો સામાન્ય પાંદડાઓ અને છોડ પર દાંડીના હિસ્સાનું માત્ર જિનેટિકલી અડેપ્શન છે. સામાન્ય રીતે જનીનોનું સંયોજન નવા અંકુરની રચના માટે જવાબદાર હોય છે.<ref>[http://unisci.com/stories/20012/0615015.htm ફૂલોની ઉત્ક્રાંતિના સદીઓ જૂના પ્રશ્નનો જવાબ]</ref>જૂના સમયના ફૂલોને ઘણા બધા હિસ્સા હોવાનું માનવામાં આવતું હતું, ઘણી વખત તો તે હિસ્સા એકબીજાથી અલગ હતા. નળાકાર રીતે વિકસનારા ફૂલો [[ઉભયલિંગી]] ([[:en:bisexual|bisexual]]) હોય છે (છોડવામાં આનો અર્થ એમ થાય કે તે જ ફૂલમાં નર અને માદાં બંને હિસ્સા છે) અને તેમાં [[અંડાશય (છોડ)|અંડાશય]] ([[:en:ovary (plants)|ovary]]) (માદા હિસ્સો)નું પ્રભુત્વ હોય છે.ફૂલોનો વધારે વિકાસ થવાની સાથે તેના હિસ્સાઓમાં કેટલીક વૈવિધ્યતાઓ પણ એકસાથે વધારે નિર્દિષ્ટ આંકડા તથા ડિઝાઈન સાથે વિકસે છે. ફૂલ કે છોડની ખાસ પ્રકારની જાતિ કે કમસેકમ અંડાશયમાં આ જોવા મળે છે. હાલના દિવસોમાં પણ ફૂલોમાં ઉત્ક્રાંતિ ચાલુ છે, આધુનિક ફૂલો પર માનવીનો પ્રભાવ એટલો છે કે ઘણા તો હવે કુદરતી રીતે પરાગાધાન પણ કરી શકતા નથી. ઘણા આધુનિક અને ડોમેસ્ટિકેટેડ ફૂલોનો ઉપયોગ નીંદણ તરીકે થાય છે, જે જમીન પર કોઈ મુશ્કેલી આવે ત્યારે જ ઉખડે છે. કેટલાક તો માનવીય પાકની સાથે વિકસે છે અને તેના સૌંદર્યના કારણે તેને ચૂંટવામાં આવતા નથી. આમ તેમણે માનવીય અસર અને તેના તેની પરના પ્રભાવ તથા પરાવલંબનને મંજૂરીની મ્હોર મારી દીધી છે.<ref>[http://www.livescience.com/othernews/050526_flower_power.html ફૂલોની ઉત્ક્રાંતિના માનવીને સંસ્પર્શે અસર પાડી છે.]</ref> == પ્રતિકાત્મક == [[ચિત્ર:Liliumbulbiferumflowertop.jpg|thumb|250px|જીવન દાન અથવા પુનર્જીવન માટે વારંવાર [[લીલી (આઇરિસ ફૂલ)|લીલી]] ([[:en:Lily|Lilies]])નો ઉપયોગ થાય છે.]] [[ચિત્ર:flordeju.svg|thumb|કપડા પર ભાત પાડવા માટે ફૂલોનો ઉપયોગ]] [[ચિત્ર:Ambrosius Bosschaert, the Elder 04.jpg|thumb|250px|ફૂલો [[ચેતનાવિહીન જીવન|સ્ટિલ લીફ]] ([[:en:still life|still life]]) ચિત્રકામનો એક સામાન્ય વિષય છે, જેમાં [[એમ્બ્રોસિયસ બોસ્ચેર્ટ એલ્ડર|એમ્બ્રોસિઅસ બોસ્ચાર્ટ ધ એલ્ડર]] ([[:en:Ambrosius Bosschaert the Elder|Ambrosius Bosschaert the Elder]])નો સમાવેસ થાય છે.]] [[ચિત્ર:boysmellsflower.jpg|thumb|250px|ફૂલો તેમની વિવિધ સુગંધોને કારણે ખૂબ જ વહાલા લાગે છે.]] પશ્ચિમી સંસ્કૃતિમાં ઘણા ફૂલો [[પ્રતિક|પ્રતિકાત્મક]] ([[:en:symbol|symbol]]) મહત્વ ધરાવતા હોય છે. ફૂલોને ઓળખવાની પ્રક્રિયા કે પ્રેક્ટિસ [[ફ્લોરિઓગ્રાફી|ફ્લોરોગ્રાફી]] ([[:en:floriography|floriography]]) તરીકે જાણીતી છે. કેટલાક વધારે સામાન્ય ઉદાહરણોનો સમાવેશ * લાલ [[ગુલાબ]] ([[:en:rose|rose]])ને પ્રેમ, સૌંદર્ય અને ઉત્કટતાનું પ્રતિબિંબ મનાય છે. * મૃત્યુ સમયે [[ખસખસનો છોડ|ખસખસ]] ([[:en:Poppy|Poppies]])ના છોડનો આશ્વાસનના પ્રતીક તરીકે ઉપયોગ કરાય છે[[યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ|યુકે]] ([[:en:United Kingdom|UK]]), [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ|ન્યૂઝીલેન્ડ]] ([[:en:New Zealand|New Zealand]]), [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] ([[:en:Australia|Australia]]) અને [[કેનેડા]] ([[:en:Canada|Canada]])માં લાલ ખસખસનો છોડ યુદ્ધમાં માર્યા ગયેલા સૈનિકોના સ્મારક પર મૂકવામાં આવે છે. * [[આયરિસ (છોડ)|આયરિસ]] ([[:en:Iris (plant)|Irises]]) કે [[લિલી]] ([[:en:Lily|Lily]])નો ઉપયોગ દફનવિધિમાં થાય છે અને તે જીવનના પુનરોત્થાનનું પ્રતીક છે.તે તારાઓ(સૂર્ય) સાથે સંકળાયેલું છે અને તેના સ્ત્રીકેસર ચળકતા હોય છે. * [[એસ્ટરસી|ડેઇઝી]] ([[:en:Asteraceae|Daisies]])ને નિર્દોષતાનું પ્રતીક મનાય છે. [[જ્યોર્જિયા ઓ'કીફે]] ([[:en:Georgia O'Keeffe|Georgia O'Keeffe]]), [[ઇમોજેન કનિંગહામ]] ([[:en:Imogen Cunningham|Imogen Cunningham]]), [[વેરોનિકા રુઇઝ ડી વેલાસ્કો|વેરોનિકા રૂઈઝ ડી વેલાસ્કો]] ([[:en:Veronica Ruiz de Velasco|Veronica Ruiz de Velasco]]) અને [[જુડી શિકાગો]] ([[:en:Judy Chicago|Judy Chicago]]) અને એશિયન તથા પશ્ચિમી ક્લાકલામાં ફૂલો [[માદાની જનનેન્દ્રિયો|મહિલાની જનનેનિન્દ્રયો]] ([[:en:female genitalia|female genitalia]])નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. વિશ્વની ઘણી સંસ્કૃતિઓમાં [[માદા|મહિલાઓ]] ([[:en:female|femininity]])ને ફૂલો સાથે જોડવાનું વલણ જોવા મળ્યું છે. ફૂલોમાં જોવા મળતી વૈવિધ્યસભર નજાકતતા અને સૌંદર્યએ ઘણી બધી કવિતાઓની રચના માટે પ્રેરણા આપી છે અને તેમાં પણ ખાસ કરીને 18થી 19મી સદીના [[રોમેન્ટિક પોએટ્રી|રોમેન્ટિક]] ([[:en:Romantic poetry|Romantic]]) યુગમાં આ પ્રમાણ વધારે જોવા મળે છે. તેના પ્રખ્યાત ઉદાહરણોમાં [[વિલિયમ વર્ડસવર્થ]] ([[:en:William Wordsworth|William Wordsworth]])ની ''[[હું દિશાવિહીન એકલા વાદળની જેમ રઝળપાટ કરું છું.|હું દિશાવિહીન એકલા વાદળ]] ([[:en:I Wandered Lonely as a Cloud|I Wandered Lonely as a Cloud]])''ની જેમ રઝળપાટ કરું છું અને [[વિલિયમ બ્લેક]] ([[:en:William Blake|William Blake]])ની ''આહ! નો સમાવેશ થાય છે.સૂર્યમુખી'' વૈવિધ્યસભર અને રંગીન દેખાવના લીધે ફૂલો વિઝ્યુઅલ આર્ટિસ્ટની મુખ્ય પસંદગી રહ્યા છે.જાણીતા ચિત્રકારોએ ફૂલોને લઈને પ્રખ્યાત ચિત્રો બનાવ્યા છે, જેવા કે [[વિન્સેન્ટ વાન ગોઘ|વાન ગોફ]] ([[:en:Vincent van Gogh|Van Gogh]])ના [[સૂર્યમુખીઓ(શ્રેણીબદ્ધ ચિત્રો)|સૂર્યમુખીના ફૂલો]] ([[:en:sunflowers (series of paintings)|sunflowers]])ના શ્રેણીબદ્ધ ચિત્રો કે [[ક્લાઉડ મોનેટ|મોનેટ]] ([[:en:Claude Monet|Monet]])ના વોટર લિલીઝ છે. [[ફ્લાવર આર્ટ]] ([[:en:flower art|flower art]])ના ત્રિપરિમાણીય નમૂનાનું કાયમી સર્જન કરવા માટે તેને સૂકવવામાં આવે છે અને થીજાવીને તેના પર દબાણ કરાય છે. [[ફ્લોરા(દેવી)|ફ્લોરા]] ([[:en:Flora (goddess)|Flora]]) ફૂલો, બગીચાઓ અને વસંત ઋતુની રોમન દેવી હતી. [[ક્લોરિસ]] ([[:en:Chloris|Chloris]]) વસંત, ફૂલો અને પ્રકૃતિની ગ્રીક દેવી હતી. [[હિન્દુ|હિંદુ]] ([[:en:Hindu|Hindu]]) દંતકથાઓમાં ફૂલોને મહત્વનો દરજ્જો અપાયો છે. [[હિન્દુ|હિંદુ]] ([[:en:Hindu|Hindu]]) પરંપરાના ત્રણ મહત્વના ભગવાનમાં એક [[વિષ્ણુ]] ([[:en:Vishnu|Vishnu]])ને ઘણા ચિત્રોમાં [[કમળ]] ([[:en:lotus|lotus]])ના ફૂલમાં સીધા ઊભેલા દર્શાવાયા છે.<ref>[http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/deities/vishnu.shtml વિષ્ણુ]</ref>[[વિષ્ણુ]] ([[:en:Vishnu|Vishnu]]) ઉપરાંત હિંદુ પરંપરામાં કમળનું આધ્યાત્મિક મહત્વ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.hinduismtoday.com/archives/1999/7/1999-7-13.shtml |title=આજનો હિંદુવાદઃ ઇશ્વરનું પ્રિય ફૂલ |access-date=2009-06-15 |archive-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413163953/http://www.hinduismtoday.com/archives/1999/7/1999-7-13.shtml |url-status=dead }}</ref>ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો સર્જન અંગેની હિંદુ વાર્તાઓમાં પણ તેનું સ્થાન છે.<ref>[http://www.theosociety.org/pasadena/sunrise/49-99-0/ge-mrook.htm કમળ]</ref> == ઉપયોગ == [[ચિત્ર:Aikya Linga in Varanasi.jpg[[વારાણસી|વારાણસી]] ([[:en:Varanasi|Varanasi]])ના [[લિંગમ]] ([[:en:Lingam|Lingam]]) મંદિરમાં [[ફૂલ]] ([[:en:flower|flower]]) વેરતો |thumb|180px|મહિલાનો હાથ]] આધુનિક સમયમાં લોકોએ સંવર્ધન, ખરીદી, વીયર કે ફૂલો અને છોડોના મોરમાંથી તેને લેવાના વિકલ્પો શોધી કાઢ્યા છે, કારણ કે તેનો દેખાવ સુંદર અને [[ગંધ|સુગંધીદાર]] ([[:en:odor|smell]]) છે. સમગ્ર વિશ્વમાં લોકો જુદા-જુદા પ્રકારના કાર્યક્રમો અને સમારંભોમાં ફૂલોનો ઉપયોગ કરે છે, આમ વ્યક્તિના જીવનકાળમાં કોઈને કોઈ રીતે ફૂલોનું સ્થાન તો હોય છે. * નવા જન્મો કે [[ક્રિસનિંગ]] ([[:en:Christening|Christening]]) * સામાજિક સમારંભો કે રજાના દિવસોમાં [[ખભા પર પહેરાતો પુષ્પગુચ્છ|ખભા પર પુષ્પગુચ્છ]] ([[:en:corsage|corsage]]) કે [[બાઉટોનિઅર- અંગરખા પરના ગાજમાં પુરુષો દ્વારા પહેરવામાં આવતું ફૂલ|પુરુષોના અંગરખા પરના ગાજમાં ફૂલ]] ([[:en:boutonniere|boutonniere]]) ધારણ કરવામાં આવે છે. * પ્રેમ કે પ્રતિષ્ઠાનું પ્રતીક * વરરાજા માટે ફૂલો અને હોલને શણગારવામાં પણ ફૂલોનો ઉપયોગ * ઘરની અંદર સાજસજાવટ માટે * પાર્ટીઓમાં, વેલકમ હોમ પાર્ટીઓમાં અને પ્રેમના પ્રતીક તરીકે અપાતી ભેટોમાં પુષ્પગુચ્છ યાદગાર ભેટ * [[અંતિમવિધિ]] ([[:en:funeral|funeral]])માં [[લાગણી]] ([[:en:sympathy|sympathy]]) દર્શાવવા માટે પણ ફૂલોનો ઉપયોગ કરાય છે. * [[હિન્દુ|હિંદુ]] ([[:en:Hindu|Hindu]]) સંસ્કૃતિઓમાં દેવીઓની પૂજા સામાન્ય છે અને આ માટે [[મંદિર|મંદિરમાં તેમના પર]] ([[:en:temple|temple]])ફૂલો ચઢાવાય છે. લોકો તેમના ઘરની જોડે ફૂલોનું સંવર્ધન કરે છે અને તેમની પાસેની જમીનનો હિસ્સો [[ફૂલોનો બગીચો]] ([[:en:flower garden|flower garden]]) વિકસાવવા માટે આપી દે છે. જંગલી આ માટે જંગલી ફૂલો લેવામાં આવે છે અથવા [[ફ્લોરિસ્ટ]] ([[:en:florist|florist]]) પાસેથી ફૂલો ખરીદવામાં આવે છે, જે કમર્સિયલ ગ્રોઅર્સ અને શિપર્સના નેટવર્ક પર આધારિત છે. ફૂલો બીજા છોડના બીજની હિસ્સા [[બીજ]] ([[:en:seed|seed]]), [[ફળ|ફળો]] ([[:en:fruit|fruit]]), [[મૂળ]] ([[:en:root|root]]), [[છોડની દાંડી|દાંડી]] ([[:en:plant stem|stem]]) અને [[પાંદડુ|પાંદડા]] ([[:en:leaf|leaves]])ની સરખામણીએ ઓછો ખોરાક આપે છે, પરંતુ તેઓ કેટલોક અગત્યનો ખોરાક અને [[તેજાના]] ([[:en:spice|spice]]) આપે છે. ફ્લાવર વેજીટેબલ્સમાં [[ફૂલગોબી]] ([[:en:broccoli|broccoli]]), [[કોબીજ]] ([[:en:cauliflower|cauliflower]]) અને [[કાંટાળી ખાદ્ય વનસ્પતિ]] ([[:en:artichoke|artichoke]])નો સમાવેશ થાય છે.[[ક્રોકસ]] ([[:en:crocus|crocus]])ની સૂકાઈ ગયેલી પુષ્પયોનિમાં સૌથી મોંઘા તેજાના, [[કેસરી|કેસર]] ([[:en:saffron|saffron]]) હોય છે.અન્ય ફ્લાવર સ્પાઇસીસમાં [[લવિંગ]] ([[:en:clove|clove]]) અને [[એક જાતનું કાંટાળું ઝાડવું|કેપર્સ]] ([[:en:caper|caper]]) છે.[[હોપ્સ]] ([[:en:Hops|Hops]]) ફ્લાવરનો ઉપયોગ [[જવનો શરાબ|બીયર]] ([[:en:beer|beer]])ને સુગંધીદાર બનાવવા કરાય છે. [[ગલગોટો|ગલગોટા]] ([[:en:Marigold|Marigold]])ના ફૂલનો ઉપયોગ [[મરઘીનું બચ્ચું|મરઘી]] ([[:en:chicken|chicken]])નું બચ્ચુ સોનેરી રંગના ઇંડા આપે તે માટે તેને ખવડાવવા કરાય છે, તેના ગ્રાહકો સોનેરી ઇંડુ ઇચ્છતા હોય છે.[[પીળા ફૂલનો જંગલી છોડ|ડેન્ડિલિઅન]] ([[:en:Dandelion|Dandelion]]) ફૂલોનો ઉપયોગ ઘણી વખત દારૂ બનાવવા કરાય છે. બીજની [[પરાગ રજ]] ([[:en:Pollen|Pollen]]), બીજમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવેલી પરાગ રજને કેટલાક લોકો હેલ્થ ફૂડ માને છે. ફ્લાવર નેક્ટરના બીજ પર પ્રક્રિયા કરીને બનાવાતા [[મધ]] ([[:en:Honey|Honey]])ને ઘણી વખત ફૂલનું નામ અપાય છે, ઉદાહરણ તરીકે [[નારંગી|ઓરેન્જ]] ([[:en:orange (fruit)|orange]]), બ્લોસમ હની, [[ક્લોવર]] ([[:en:clover|clover]]), હની એન્ડ [[ટુપેલો]] ([[:en:tupelo|tupelo]]) હની. હજારો તાજા ફૂલ ખાદ્ય હોય છે, પરંતુ કેટલાકનું જ ખોરાક તરીકે મોટાપાયે માર્કેટિંગ કરાય છે. સલાડમાં રંગ અને સુગંધ ઉમેરવા માટે તેનો ઘણી વખત ઉપયોગ કરાય છે. [[કોળુ(ફળ)|કોળુ]] ([[:en:Squash (fruit)|Squash]])ના ફૂલ બ્રેડક્રમ્બસમાં ઊંડે સુધી મૂકીને શેકવામાં આવે છે. ખાદ્ય ફૂલોમાં [[નાસ્તુર્ટિયમ]] ([[:en:nasturtium|nasturtium]]), [[ક્રાયસેન્થેમમ|ક્રાયસન્થેમમ]] ([[:en:chrysanthemum|chrysanthemum]]), [[કાર્નેશન]] ([[:en:carnation|carnation]]), [[કેટ્ટેઈલ]] ([[:en:cattail|cattail]]), [[હનીસકલ]] ([[:en:honeysuckle|honeysuckle]]), [[ચિકોરી]] ([[:en:chicory|chicory]]), [[કોર્ન ફ્લાવર]] ([[:en:cornflower|cornflower]]), [[કેન્ના(છોડ)|કેન્ના]] ([[:en:Canna (plant)|Canna]]) અને [[સૂર્યમુખી]] ([[:en:sunflower|sunflower]])નો સમાવેશ થાય છે.કેટલાક ખાદ્ય ફૂલો ઘણી વખત કેન્ડિડ હોય છે, જેવા કે [[ડેઇઝી]] ([[:en:daisy|daisy]]) અને [[ગુલાબ]] ([[:en:rose|rose]]) (તમે [[પેન્સી]] ([[:en:pansy|pansy]])ને પણ કેન્ડિડ તરીકે ગણી શકો) [[હર્બલ ટી]] ([[:en:herbal tea|herbal tea]])માં પણ ફૂલોનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ક્રાયસન્થેમમ, ગુલાબ, જસ્મીન, કાર્નોમાઇલના સૂકાયેલા ફૂલોને ચામાં નાખીને તેની સુગંધી અને તબીબી ગુણવત્તા પણ વધારી શકાય છે. કેટલીક વખત સુગંધમાં ઉમેરો કરવા તેનુ [[કેમિલિયા સિનેસિસ|ચા]] ([[:en:camellia sinensis|tea]])ના પાંદડા સાથે મિશ્રણ કરવામાં આવે છે. == સંદર્ભ == {{reflist|1}} * અર્નેસ, એ. જે.(1961) ''એન્જિયોસ્પર્મ્સની મોર્ફોલોજી'' મેકગ્રો-હિલ બૂક કો., ન્યૂ યોર્ક * ઇસા કેથરિન(1965), ''પ્લાન્ટ એનાટોમી'' (બીજી આવૃતિ)જોન વિલી એન્ડ સન્સ ન્યૂ યોર્ક == બાહ્ય કડીઓ == * [http://wildflower.utexas.edu/ નેટિવ પ્લાન્ટ ઇન્ફોર્મેશન નેટવર્ક] * [http://www.gardenguide-uk.co.uk/garden-flower-colours.html ગાર્ડન ગાઇડ યુકે- ફૂલો અને રંગો અંગેની માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081231162833/http://www.gardenguide-uk.co.uk/garden-flower-colours.html |date=2008-12-31 }} {{wiktionary|flower}} <br /> {{commonscat|Flowers}} ndyviuyd7s6eybu21muws6um4putvlv 0 12778 901047 900228 2026-05-18T18:55:36Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901047 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[ચિત્ર:Nrborderborderentrythreecolorsmay05-1-.JPG|thumb|right|300px|પ્રક્રિયા કર્યા વિનાનું ગટરનું પાણી તથા ઔદ્યોગિક કચરો ન્યૂ રિવરનાં પ્રવાહ સાથે મેકિસકોમાંથી યુ.એસ. તરફ તણાઈ આવે છે.]] '''જળ પ્રદૂષણ''' એટલે માનવની પ્રવૃત્તિઓના કારણે જયારે [[સરોવર]], [[નદી|નદીઓ]], [[મહાસાગર]] અને ભૂગર્ભજળ જેવાં જળસ્ત્રોતો દૂષિત થાય છે, અને તેથી આ જળાશયોમાંની વનસ્પતિઓ અને સજીવોને નુકસાન થાય છે અથવા તો નુકસાન થવાની સંભાવનાઓ સર્જાય છે તે સ્થિતિ. == પરિચય == જળ પ્રદૂષણ એ આખા વિશ્વ સંદર્ભે એક મોટી સમસ્યા છે. એવું અનુમાન છે કે જળ પ્રદૂષણ એ વિશ્વવ્યાપક સ્તરે મૃત્યુ અને રોગચાળા પાછળ રહેલું એક અગત્યનું કારણ છે, <ref name="death">{{cite news |url=http://finance.yahoo.com/columnist/article/trenddesk/3748 |author=Pink, Daniel H. |publisher=Yahoo |title=Investing in Tomorrow's Liquid Gold |date=April 19, 2006}}</ref><ref name="death2">{{cite news |url=http://environment.about.com/od/environmentalevents/a/waterdayqa.htm |author=West, Larry |publisher=About |title=World Water Day: A Billion People Worldwide Lack Safe Drinking Water |date=March 26, 2006 |access-date=જૂન 15, 2009 |archive-date=ડિસેમ્બર 27, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227153137/http://environment.about.com/od/environmentalevents/a/waterdayqa.htm |url-status=dead }}</ref>અને એક ગણતરી મુજબ દરરોજ 14,000 લોકોનો જીવ લે છે.<ref name="death2"/> [[વિકાસશીલ દેશો]] ([[:en:developing country|developing countries]]) તો જળ પ્રદૂષણની તીવ્ર સમસ્યાનો સામનો કરી જ રહ્યા છે પણ તે ઉપરાંત [[ઔદ્યોગિક દેશો]] ([[:en:industrialized countries|industrialized countries]]) પણ પ્રદૂષણની સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમી રહ્યા છે. [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] ([[:en:United States|United States]])માં [[પાણીની ગુણવત્તા|જળ ગુણવત્તા]] ([[:en:water quality|water quality]]) અંગેના તાજેતરના રાષ્ટ્રીય અહેવાલમાં નમૂના લેવામાં આવ્યા હોય તેવા 45 ટકા [[ઝરણું|ઝરણાં]] ([[:en:stream|stream]])-વહેળાના [[વહેળો|માઈલ]] ([[:en:mile|mile]]), 47 ટકા સરોવરના [[એકર|એકરો]] ([[:en:acre|acre]]), અને 32 ટકા [[ઉપસાગર / અખાતની ખાડી|ખાડી]] ([[:en:bay|bay]]) અને [[નદીમુખ/નદીના મુખ આગળની ખાડી|નદીમુખ આગળની ખાડી]] ([[:en:estuary|estuarine]])ઓના [[ચોરસ માઈલ]] ([[:en:square mile|square mile]]) પ્રદૂષિત તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યાં હતાં. <ref>યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ પર્યાવરણ સંરક્ષણ સંસ્થા (યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયર્મેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સી - ઈપીએ (EPA))વોશિંગ્ટન, ડી.સી.[http://www.epa.gov/305b/2002report/factsheet2002305b.pdf ''રાષ્ટ્રીય જળ ગુણવત્તા યાદીઃ 2002ના સમયગાળા માટે કૉંગ્રેસને અહેવાલ - એક રૂપરેખા."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091103195738/http://www.epa.gov/305b/2002report/factsheet2002305b.pdf |date=2009-11-03 }}ઑકટોબર 2007. તથ્ય પૃષ્ઠ નં. ઈપીએ (EPA) 841-F-07-003.</ref> જયારે પાણી [[માનવ-ઉત્ત્પતિને લગતું|માનવજનક]] ([[:en:anthropogenic|anthropogenic]]) દૂષણોથી ડહોળાઈ જાય અને/અથવા જયારે તેનો મનુષ્ય માટેના [[પેય જળ]] ([[:en:drinking water|drinking water]]) તરીકે ઉપયોગ ન થઈ શકે અને/અથવા જયારે તે [[માછલી]] ([[:en:fish|fish]]) જેવા તેના અંગભૂત જીવ સમુદાયો ટકાવવા માટે અસમર્થ બને ત્યારે લાક્ષણિક રીતે પાણીને પ્રદૂષિત ગણવામાં આવે છે. [[જવાળામુખી]] ([[:en:volcano|volcano]]), [[શેવાળની અતિવૃદ્ધિ|વડવાનલ]] ([[:en:algae bloom|algae bloom]]), [[તોફાન]] ([[:en:storm|storm]]) અને [[ભૂકંપ]] ([[:en:earthquake|earthquake]]) જેવા કુદરતી ઘટનાઓના કારણે પણ જળની ગુણવત્તામાં અને તેની પર્યાવરણને લગતી સ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર આવે છે. જળ પ્રદૂષણ પાછળ અનેક કારણો રહેલાં છે તેમ જ તે અનેક લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે. == જળ પ્રદૂષણના પ્રકારો == સપાટી પરનાં જળ અને પાતાળ જળ આંતરિક રીતે સંકળાયેલાં હોવા છતાં મોટા ભાગે તેમનો એકબીજાથી અલગ હોય તેવા સ્રોત તરીકે અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે તથા એકબીજાથી ભિન્ન હોય તેવા સ્રોત ગણવામાં આવ્યા છે.<ref name="circ1139">યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સનું ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ (યુએસજીએસ- USGS)ડેન્વેર, સીઓ.[http://pubs.water.usgs.gov/circ1139/ ''પાતાળ જળ અને સપાટી પરના જળઃ એક જ સ્રોત." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200409011836/https://pubs.usgs.gov/circ/circ1139/ |date=2020-04-09 }}યુએસજીએસ (USGS) પરિપત્ર 1139. 1998.</ref>સપાટી પરનાં જળને પ્રદૂષિત કરતા સ્રોતોને તેમના ઉદ્ભવના આધારે સામાન્ય રીતે બે પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવે છે. === ચોક્કસ સ્રોતથી થતું પ્રદૂષણ === જયારે [[પાણીની પાઈપ|પાઈપ]] ([[:en:water pipe|pipe]]) અથવા [[ખાડો / ખાઈ|ખાડા]] ([[:en:ditch|ditch]]) જેવા કોઈ સ્પષ્ટ અલગ એવા માર્ગે પરિવહન પામી, કચરો પાણીના માર્ગમાં દાખલ થાય છે ત્યારે તેને [[ચોક્કસ સ્રોતથી થતું પ્રદૂષણ|ચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ]] ([[:en:Point source pollution|Point source pollution]]) તરીકે ગણવામાં આવે છે. [[સ્યુઈજ ટ્રીટમેન્ટ (કચરા પર પ્રક્રિયા)|સ્યૂઈજ ટ્રીટમેન્ટ]] ([[:en:sewage treatment|sewage treatment]]) પ્લાન્ટ, [[કારખાનું|કારખાના]] ([[:en:factory|factory]]) અથવા શહેરની [[વરસાદી ગટરો|વરસાદી પાણીની ગટરો]] ([[:en:storm drain|storm drain]]) વગેરે જેવા સ્રોતોથી થતા વિસર્જન આ પ્રકારના પ્રદૂષણનાં ઉદાહરણ છે. યુ.એસ.નો [[સ્વચ્છ પાણી ધારો]] ([[:en:Clean Water Act|Clean Water Act]]) આ પ્રકારના ચોક્કસ સ્રોતને [[નિયમન]] ([[:en:regulation|regulatory]])ના હેતુઓ માટે ઇચ્છનીય ગણાવે છે.<ref>સ્વચ્છ પાણી ધારો, વિભાગ 502(14), {{USC|33|1362}} (14). </ref> === અચોક્કસ સ્રોતથી થતું પ્રદૂષણ === કોઈ એક ચોક્કસ સ્રોતથી વિસર્જિત ન થતું હોય તેવા ચોમેરથી કે વિસ્તૃત રીતે ભળતા કચરાને [[અચોક્કસ સ્રોતથી થતું પ્રદૂષણ|અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ]] ([[:en:Nonpoint source pollution|Non-point source]]) (એનપીએસ- NPS- નોન-પોઈન્ટ સોર્સ) તરીકે ગણવામાં આવે છે.મોટા ભાગે કોઈ મોટા વિસ્તારમાંથી ધીમે ધીમે એકઠા થયેલા થોડા થોડા કચરાની એકત્રિત અસર એ અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણમાં પરિણમે છે. ઘણી વાર [[ખેતરો (ખેતીનાં મેદાનો)|ખેતરો]] ([[:en:agricultural field|agricultural field]]) અથવા [[જંગલ]] ([[:en:forest|forest]])માંથી ભારે વરસાદને કારણે ફળદ્રુપ દ્રવ્યો તાણીને "(પાણી વહેવા માટે બનેલા) સપાટી પરના [[સપાટી પરના કાંસ|કાંસ]] ([[:en:surface runoff|runoff]])" વાટે વહેતાં [[વરસાદી/તોફાનનું પાણી|વરસાદી પાણી]] ([[:en:stormwater|stormwater]])ને અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણનાં ઉદાહરણ ગણાવી શકાય. [[પાર્કિંગનાં સ્થળો]] ([[:en:parking lot|parking lot]]), [[રસ્તા]] ([[:en:road|road]]) અને [[ધોરી માર્ગ|ધોરી માર્ગો]] ([[:en:highway|highway]]) ધોઈને વહી જતાં પ્રદૂષિત વરસાદી પાણીને [[શહેરી કાંસ]] ([[:en:urban runoff|urban runoff]]) કહેવામાં આવે છે, જેને કયારેક અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ હેઠળ ગણવામાં આવે છે.જો કે આ કાંસને, તેમાંથી વહેતાં વરસાદી પાણીને ચોક્કસ ઢબે વરસાદી ગટર વ્યવસ્થામાં દોરવામાં આવે છે, જે પાછળથી સ્થાનિક સપાટી પરનાં જળાશયોમાં પાઈપથી વિસર્જિત કરવામાં આવે છે, જે ચોક્કસ સ્રોતથી થતું પ્રદૂષણ છે. 1987માં સ્વચ્છ પાણી ધારામાં ચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણની વ્યાખ્યા સુધારવામાં આવી અને તેમાં મ્યુનિસિપલ [[વરસાદી નાળાં / ગટર|વરસાદી પાણીની ગટરો/નાળા]] ([[:en:storm sewer|storm sewer]])ની વ્યવસ્થા તેમ જ [[બાંધકામ]] ([[:en:construction|construction]]) સ્થળો જેવા ઔદ્યોગિક ગંદાપાણીના નિકાલ માટેની વ્યવસ્થાઓનો સમાવેશ કરી લેવામાં આવ્યો.<ref>સ્વચ્છ પાણી ધારો, કલમ 402 (પી), {{USC|33|1342(p)}}</ref> === પાતાળ જળ અથવા ભૂજળ પ્રદૂષણ === પાતાળજળ અને સપાટી પરના જળ વચ્ચેનો સંબંધ જટિલ છે. પરિણામે, જેને કયારેક કચરો ભળેલું પાતાળજળ પણ કહેવામાં આવે છે તે પાતાળજળ પ્રદૂષણને, સપાટી પરનાં જળ પ્રદૂષણની જેમ વ્યાખ્યાયિત કરવું એટલું સહેલું નથી.<ref name="circ1139" />છતાં, તેની કુદરતી લાક્ષણિકતાઓ અનુસાર, પાતાળજળના [[ભૂજળ માર્ગો (એકિવફર)|ઘટકો]] ([[:en:aquifer|aquifer]]) ચેપ માટે સંવેદનશીલ હોય છે, પછી ભલે આ સ્રોતો સપાટી પરનાં જળને સીધી અસર ન કરતા હોય. આથી ચોક્કસ સ્રોત અને અચોક્કસ સ્રોત જેવા પ્રકારો પણ અહીં અપ્રસ્તુત બની જાય છે. સપાટી પરનાં જળાશયોથી સેંકડો માઈલ દૂર માટી પર ઢોળાતા રાસાયણિક પદાર્થથી ભલે ચોક્કસ કે અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ ન સર્જાય પરંતુ તેની નીચેના તળને તો તેનાથી ચેપ લાગે જ છે. પાતાળજળ પ્રદૂષણનું પૃથક્કરણ, [[માટી]] ([[:en:soil|soil]])ની લાક્ષણિકતાઓ અને [[જલશાસ્ત્ર|જળશાસ્ત્ર]] ([[:en:hydrology|hydrology]]) તેમ જ પ્રદૂષકનો પોતાનો કુદરતી સ્વભાવ પર ભાર મૂકી શકે. == જળ પ્રદૂષણનાં કારણો == પાણીને પ્રદૂષિત બનાવતાં ચોક્કસ પ્રદૂષકોમાં અનેક [[રાસાયણિક|રસાયણો]] ([[:en:chemical|chemical]]) અને [[પૅથોજન]] ([[:en:pathogen|pathogen]])ની વિશાળ શ્રેણીનો તથા ઊંચા તાપમાન અને રંગવિહીનતા જેવા ભૌતિક અથવા ઈન્દ્રિયગમ્ય ફેરફારોનો પણ સમાવેશ થાય છે.[[કૅલ્સિઅમ]] ([[:en:calcium|calcium]]), [[સોડિયમ]] ([[:en:sodium|sodium]]), [[લોહતત્ત્વ]] ([[:en:iron|iron]]), [[મેંગનીઝ]] ([[:en:manganese|manganese]]) વગેરે જેવા ઘણા રાસાયણિક પદાર્થો અને તત્ત્વો પાણીમાં કુદરતી રૂપે હોવા સહજ છે પરંતુ સામાન્ય રીતે તેમના પ્રમાણ અથવા [[કેન્દ્રીકરણ]] ([[:en:concentration|concentration]]) પરથી તે પાણીના કુદરતી અંગ છે કે પ્રદૂષક છે તે પારખી શકાય છે. [[ઑકિસજન]] ([[:en:Oxygen|Oxygen]]) ઘટાડતાં તત્ત્વો- જેમાં [[વનસ્પતિ / છોડ|વનસ્પતિ]] ([[:en:plant|plant]])જન્ય કચરો (દા.ત. પાંદડાં અને ઘાસ) જેવાં કુદરતી પદાર્થો પણ આવી જાય તથા માનવસર્જિત રસાયણો પણ આવે. અન્ય કેટલાક કુદરતી અને માનવજન્ય તત્ત્વો વાતાવરણ અથવા પાણીને [[ડહોળાયેલું|ડહળાયેલું]] ([[:en:turbidity|turbidity]]) (ઘટ્ટ) બનાવે છે જે પ્રકાશને અને તેથી વનસ્પતિના વિકાસને અવરોધે છે અને કેટલીક માછલીઓની [[ચૂઈ]] ([[:en:gill|gill]])ને રૂંધે છે. <ref name="EPA-AGFact">યુ.એસ. ઈપીએ(EPA). [http://www.epa.gov/owow/nps/Ag_Runoff_Fact_Sheet.pdf " ખેતરોમાંથી કાંસ વાટે વહેતાં વરસાદી પાણીથી, પાણીની ગુણવત્તાને બચાવવી." ]તથ્ય પૃષ્ઠ નં. ઈપીએ (EPA)-841-F-05-001. માર્ચ 2005. </ref> મોટા ભાગના રાસાયણિક તત્ત્વો [[ઝેરી]] ([[:en:toxic|toxic]]) હોય છે. માનવ અથવા પ્રાણીનાં શરીરમાં પૅથોજન [[પાણીજન્ય રોગો]] ([[:en:waterborne diseases|waterborne diseases]]) પેદા કરી શકે છે. આમ્લીયતા ([[pH]] ([[:en:pH|pH]]) આંકમાં ફેરફાર), [[વિદ્યુતવાહકતા]] ([[:en:electrical conductivity|electrical conductivity]]), તાપમાન અને યુટ્રોફિકેશન જેવા પાણીના મૂળભૂત બંધારણમાં ફેરફાર. પહેલાં જેનો [[અભાવ/ અપૂરતું|અભાવ]] ([[:en:scarce|scarce]]) હતો તેવા [[ફળદ્રુપ દ્રવ્યો]] ([[:en:nutrients|nutrients]])થી [[સપાટી પરનાં જળ|સપાટી પરનું પાણી]] ([[:en:surface water|surface water]]) [[ફળદ્રુપ બનાવવું|ફળદ્રુપ બને]] ([[:en:fertilization|fertilization]]) તેને [[યુટ્રોફિકેશન]] ([[:en:Eutrophication|Eutrophication]]) કહેવામાં આવે છે. === પૅથોજન્સ === [[ચિત્ર:Sewer overflow RI EPA.jpg|thumb|240px|right|[[ગટર ઉભરાવી|ગટર ઉભરાવા]] ([[:en:sanitary sewer overflow|sanitary sewer overflow]])થી [[ગટરનું મોં|ગટરના મોં]] ([[:en:manhole|manhole]])નું ઢાંકણ ઊડી જવું. ]] રોગનું મૂળ કારણ ન હોવા છતાં, [[કોલિફોર્મ બેકટેરિયા]] ([[:en:Coliform bacteria|Coliform bacteria]]) સામાન્ય રીતે જળ પ્રદૂષણ માટે [[સૂચક બેકટેરિયા]] ([[:en:indicator bacteria|bacterial indicator]]) તરીકે જાણીતા છે.મનુષ્યમાં સ્વાસ્થ્યને લગતી સમસ્યાઓ સર્જતા, સપાટી પરનાં પાણીમાં મળી આવતા અન્ય કેટલાક [[સૂક્ષ્મજંતુ]] ([[:en:microorganism|microorganism]])ઓઃ * ''[[ક્રાયપ્ટોસ્પોરિડીયમ પારવુમ]] ([[:en:Cryptosporidium parvum|Cryptosporidium parvum]])'' * ''[[ગીઅરડિયા લામ્બીયા]] ([[:en:Giardia lamblia|Giardia lamblia]])'' * ''[[સાલ્મોનેલ્લા]] ([[:en:Salmonella|Salmonella]])'' * ''[[નોવોવાઈરસ]] ([[:en:Novovirus|Novovirus]])'' અને અન્ય [[વિષાણુ (વાઈરસ)|વિષાણુ]] ([[:en:virus|virus]])ઓ * [[પરોપજીવી જંતુ]] ([[:en:Parasitic worm|Parasitic worm]])ઓ (હેલમિન્થ્સ).<ref>યુએસજીએસ (USGS). રેસ્ટોન, વીએ. [http://pubs.usgs.gov/fs/fs-027-01/ "પાણીની ગુણવત્તા અંગેની પ્રવેશિકા."]FS-027-01.માર્ચ 2001. </ref><ref>સ્ચુએલેર, થોમસ આર. [http://www.cwp.org/Resource_Library/Center_Docs/PWP/ELC_PWP17.pdf " સૂક્ષ્મજીવો અને શહેરી જલવિભાજકોઃ કેન્દ્રીકરણ, સ્રોતો અને રસ્તાઓ." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319130037/http://www.cwp.org/Resource_Library/Center_Docs/PWP/ELC_PWP17.pdf |date=2009-03-19 }}[http://www.cwp.org/Store/guidance.htm "જલવિભાજક સંરક્ષણની પદ્ધતિ/પ્રયોગ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223004441/http://www.cwp.org/Store/guidance.htm |date=2008-12-23 }} નામે પુનર્મુદ્રણ. 2000.જલવિભાજક સંરક્ષણ કેન્દ્ર ઈલ્લીકોટ સિટિ, એમડી.</ref> જો [[મળમૂત્ર, ઈત્યાદિ કચરો|મળમૂત્ર, ઈત્યાદિ કચરા]] ([[:en:sewage|sewage]])ને પૂરતો ઉપચાર કર્યા વિના વિસર્જિત કરવામાં આવે તો તે મોટા પ્રમાણમાં પૅથોજન ઉપજાવે છે.<ref>યુ.એસ. ઈપીએ (EPA). [http://www.epa.gov/npdes/sso/control/diseases.htm " પાણીમાં મળમૂત્ર, ઈત્યાદિ કચરાથી સંબંધિત માંદગી."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427093431/http://www.epa.gov/npdes/sso/control/diseases.htm |date=2006-04-27 }}2009-02-20ના પ્રવેશ.</ref>[[ગૌણ પ્રક્રિયા]] ([[:en:secondary treatment|secondary treatment]]) કરતાં ઊતરતી કક્ષાનો સ્યૂઈજ પ્લાન્ટ બનાવવામાં આવે ત્યારે આમ બનવું સંભવ છે (અવિકસિત અથવા ઓછા વિકસિત દેશોમાં આવું વધુ જોવા મળે છે).વિકસિત દેશોના જૂનાં શહેરોમાં જીર્ણ થયેલી [[માળખાકીય સુવિધાઓ]] ([[:en:infrastructure|infrastructure]]) નબળી પડી હોય અને ગટર વ્યવસ્થામાં (મળમૂત્ર ઇત્યાદિ લઈ જતા પાઈપ, પમ્પ અથવા વાલ્વમાં) ભંગાણ અથવા કાણાં પડ્યાં હોય ત્યારે [[ગટર ઉભરાવી|ગટર ઉભરાવા]] ([[:en:sanitary sewer overflow|sanitary sewer overflow]])ના બનાવો બને છે. ઘણાં શહેરોમાં વરસાદી પાણી અને મળમૂત્ર ઈત્યાદિની [[જોડાયેલી ગટરો|ગટરો જોડાયેલી]] ([[:en:combined sewer|combined sewer]]) હોય છે, જેના પરિણામે વરસાદી તોફાનોમાં સારવાર થયા વિનાનો કચરો સીધો જ વિસર્જિત થઈ જાય તેવું બની શકે છે. <ref name="EPARTC">યુ.એસ. ઈપીએ (EPA). " [http://cfpub.epa.gov/npdes/cso/cpolicy_report2004.cfm કૉંગ્રેસ માટે અહેવાલઃ સીએસઓઝ (CSOs) અને એસએસઓઝ(SSOs)ની અસરો અને નિયંત્રણ." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070918131424/http://cfpub.epa.gov/npdes/cso/cpolicy_report2004.cfm |date=2007-09-18 }}ઑગસ્ટ 2004. દસ્તાવેજ ક્રમાંકઃ ઈપીએ(EPA)-833-R-04-001.</ref> પાળેલાં [[પશુધન]] ([[:en:livestock|livestock]])ની યોગ્ય રીતે સારસંભાળ લેવામાં ન આવે તો પણ પૅથોજન વિસર્જિત થઈ શકે છે. === રાસાયણિક અને અન્ય પ્રદૂષકો === [[ચિત્ર:muddy USGS.jpg|thumb|240px|right|તળિયે ભેગા થયેલા કચરાથી પ્રદૂષિત નદી મડિ તસવીર સૌજન્ય [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સનું ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ]] ([[:en:United States Geological Survey|United States Geological Survey]]). ]] પ્રદૂષકોમાં [[સજીવ સંયોજન|સજીવ]] ([[:en:organic compound|organic]]) અને [[નિર્જીવ / અજૈવ|નિર્જીવ]] ([[:en:inorganic|inorganic]]) તત્ત્વોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. પાણીના સજીવ પ્રદૂષકોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છેઃ * [[કપડાં ધોવાનો પાવડર]] ([[:en:Detergents|Detergents]]) * રાસાયણિક રીતે [[જંતુરહિત/ચેપરહિત કરવું|જંતુરહિત/ચેપરહિત]] ([[:en:disinfection|disinfected]]) બનાવાયેલાં [[પેય જળ]] ([[:en:drinking water|drinking water]])માં [[કલોરોફોર્મ]] ([[:en:chloroform|chloroform]]) જેવી [[જંતુરહિત/ચેપરહિત આડપેદાશ|જંતુરહિત રસાયણની આડપેદાશ]] ([[:en:Disinfection by-product|Disinfection by-product]]) જોવા મળે છે. * [[ખાદ્ય ઉત્પાદન વ્યવસ્થા]] ([[:en:Food processing|Food processing]])/એકમોમાંથી પેદા થતા કચરામાં ઑકિસજન ખેંચતા તત્ત્વો, ચરબી અને ગ્રીસ હોઈ શકે છે. * [[જંતુવિનાશક દવા|જંતુવિનાશક]] ([[:en:Insecticide|Insecticide]]) અને [[ન જોઈતી વનસ્પતિઓના નાશ માટેની દવા]] ([[:en:herbicide|herbicide]]), ખૂબ મોટી માત્રામાં [[ઓર્ગનોહૅલિડ]] ([[:en:organohalide|organohalide]]) અને અન્ય [[રાસાયણિક સંયોજનો]] ([[:en:chemical compounds|chemical compounds]]) * [[પેટ્રોલિયમ]] ([[:en:Petroleum|Petroleum]]) હાઈડ્રોકાર્બન્સમાં [[પેટ્રોલ]] ([[:en:gasoline|gasoline]]), [[ડીઝલ ઈંધણ|ડીઝલ]] ([[:en:diesel fuel|diesel fuel]]), જેટ અને [[ઈંધણ તેલ/ ખનિજ તેલ|ખનિજ તેલ]] ([[:en:fuel oil|fuel oil]]) જેવાં ઈંધણો તેમ જ ઊંજણ અને ઈંધણના [[જવલન]] ([[:en:combustion|combustion]])ની આડપેદાશોનો સમાવેશ થાય છે, જે [[વરસાદી પાણી]] ([[:en:stormwater|stormwater]])ના [[સપાટી પરના કાંસ|કાંસ]] ([[:en:surface runoff|runoff]])માં ભળે છે.<ref name="Burton & Pitt">{{cite book|title=Stormwater Effects Handbook: A Toolbox for Watershed Managers, Scientists, and Engineers|authors=G. Allen Burton, Jr., Robert Pitt|publisher=CRC/Lewis Publishers|location=New York|date=2001|isbn=0-87371-924-7|url=http://unix.eng.ua.edu/~rpitt/Publications/BooksandReports/Stormwater%20Effects%20Handbook%20by%20%20Burton%20and%20Pitt%20book/MainEDFS_Book.html|access-date=2009-06-15|archive-date=2009-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519035716/http://unix.eng.ua.edu/~rpitt/Publications/BooksandReports/Stormwater%20Effects%20Handbook%20by%20%20Burton%20and%20Pitt%20book/MainEDFS_Book.html|url-status=dead}}પ્રકરણ 2.</ref> * [[વૃક્ષ કાપવાની કામગીરી]] ([[:en:logging|logging]])માં વેરાયેલા [[ઝાડ / વૃક્ષ|ઝાડ]] ([[:en:Tree|Tree]])-પાન અને ઝાંખરાનો કચરો * અયોગ્ય સંગ્રહસ્થાનમાંથી ઔદ્યોગિક [[સૉલ્વન્ટ]] ([[:en:solvent|solvent]]) જેવા [[હવામાં ઊડી જતાં સજીવ સંયોજનો]] ([[:en:Volatile organic compounds|Volatile organic compounds]]). [[કલોરિનમિશ્રિત સૉલ્વન્ટ|કલોરિનમિશ્રિત સૉલ્વન્ટ્સ]] ([[:en:Chlorinated solvent|Chlorinated solvent]]) પાણીમાં ભળે નહીં તેવા ગાઢ પ્રવાહી ([[ડીએનએપીએલ|ડીએનએપીએલ-DNAPL]] ([[:en:DNAPL|DNAPL]])) હોય છે. આ કલોરિનમિશ્રિત સૉલ્વન્ટ્સ જો ઢોળાય તો જળાશયોના તળિયે ભેગા થાય છે, કારણ કે તે પાણીમાં ભળતા નથી તથા પ્રમાણમાં ગાઢા હોય છે. * અંગત [[સ્વચ્છતા]] ([[:en:hygiene|hygiene]]) અને [[સૌંદર્યવર્ધક પ્રસાધન|સૌંદર્યવર્ધક પ્રસાધનો]] ([[:en:cosmetic|cosmetic]])ને લગતાં ઉત્પાદનોમાં વિવિધ રાસાયણિક સંયોજનો જોવા મળ્યાં છે. પાણીના નિર્જીવ પ્રદૂષકોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છેઃ * અૌદ્યોગિક એકમોમાંથી ફેંકાતો કચરો (મુખ્યત્વે [[વીજમથકો]] ([[:en:power plants|power plants]])માંથી ફેંકાતો [[સલ્ફર ડાયોકસાઈડ]] ([[:en:sulfur dioxide|sulfur dioxide]])) [[અમ્લીયતા]] ([[:en:Acidity|Acidity]])નું કારણ બને છે. * ખાદ્યઉત્પાદન એકમોમાંથી [[એમોનિયા]] ([[:en:Ammonia|Ammonia]]) કચરારૂપે ફેંકાય છે. * ઔદ્યોગિક આડપેદાશો રૂપે [[રાસાયણિક કચરો]] ([[:en:Chemical waste|Chemical waste]]) * [[ખેતી/કૃષિ|ખેતરો]] ([[:en:agriculture|agriculture]]) તેમ જ વ્યાપારી અને રહેણાંક માટેના વિસ્તારોમાંથી વહેતા વરસાદી પાણીમાં [[નાઈટ્રેટ]] ([[:en:nitrates|nitrates]]) અને [[ફોસ્ફેટ]] ([[:en:phosphate|phosphate]]) જેવાં [[ખાતર]] ([[:en:Fertilizer|Fertilizer]])માં મળી આવતાં રસાયણો જોવા મળે છે.<ref name="Burton & Pitt" /> * [[શહેરી કાંસ|શહેરમાંથી નીકળતા વરસાદી પાણી]] ([[:en:urban runoff|urban stormwater runoff]])<ref name="Burton & Pitt" /><ref>સ્ચુએલેર, થોમસ આર. [http://www.cwp.org/Resource_Library/Center_Docs/PWP/ELC_PWP6.pdf " કેલિફોર્નિયામાં ધાતુના ઢગલાઓનો મુખ્ય સ્રોત મોટરગાડીઓ છે."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319130038/http://www.cwp.org/Resource_Library/Center_Docs/PWP/ELC_PWP6.pdf |date=2009-03-19 }}[http://www.cwp.org/Store/guidance.htm "જલવિભાજક સંરક્ષણની પદ્ધતિ/પ્રયોગ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223004441/http://www.cwp.org/Store/guidance.htm |date=2008-12-23 }} નામે પુનર્મુદ્રણ. 2000.જલવિભાજક સંરક્ષણ કેન્દ્ર ઈલ્લીકોટ સિટિ, એમડી.</ref>માં તણાઈ આવતા [[મોટર વાહનો]] ([[:en:motor vehicle|motor vehicle]])નો [[ભારે ધાતુઓ]] ([[:en:Heavy metals|Heavy metals]])નો ભંગાર તથા [[ઍસિડ માઈન ડ્રેનેજ]] ([[:en:acid mine drainage|acid mine drainage]]) * વહી આવતા વરસાદી પાણીમાં ચાલુ [[બાંધકામ]] ([[:en:construction|construction]])ના સ્થળો પરથી, [[વૃક્ષ કાપવાની કામગીરી]] ([[:en:logging|logging]])થી પેદા થયેલો કચરો, ઝાડી-ઝાંખરા [[કાપો અને બાળો]] ([[:en:slash and burn|slash and burn]]) જેવી પ્રચલિત પદ્ધતિઓ અથવા જમીન સાફ કરવાથી પેદા થયેલો કચરો જેવા [[કાંપ]] ([[:en:Silt|Silt]]) અને અન્ય [[પાણીને તળિયે બેઠેલો કચરો (ધૂળ અને અન્ય જૈવિક કચરો)|પાણીને તળિયે બેસી જાય તેવો ધૂળ અને અન્ય જૈવિક કચરો]] ([[:en:sediment|sediment]]) તણાઈ આવે છે. શહેરી વરસાદી પાણીના સંદર્ભે અથવા ખુલ્લા દરિયામાં મળી આવતો [[દરિયાઈ કાટમાળ]] ([[:en:marine debris|marine debris]])ના સંદર્ભે, પાણીને પ્રદૂષિત કરતી જોઇ શકાય તેવી મોટી ચીજવસ્તુઓ- બૃહદ્દર્શી પ્રદૂષણ- માટે "તરતો કચરો" એવો શબ્દ વાપરી શકાય, જેમાં નીચેના પ્રકારની વસ્તુઓનો સમાવેશ થઈ શકેઃ * લોકોએ જે [[નકામી વસ્તુઓ (સામગ્રી)|નકામી વસ્તુઓ]] ([[:en:trash (material)|Trash]]) (દા.ત. કાગળ, પ્લાસ્ટિક અથવા વધેલો/બગડી ગયેલો ખોરાક) જમીન પર બહાર ફેંકી દીધી હોય, તે [[વરસાદ]] ([[:en:rainfall|rainfall]])માં ધોવાઈને [[વરસાદી પાણીની ગટરો]] ([[:en:storm drain|storm drain]])માં અને પછી ત્યાંથી સપાટી પરનાં પાણીના સ્રોતોમાં વિસર્જિત થાય છે. * [[નર્ડલ]] ([[:en:Nurdle|Nurdle]]) એટલે નાની, સર્વવ્યાપક એવી પાણીની પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ. * મોટાં, જર્જરિત [[વહાણનો કાટમાળ|વહાણોનો કાટમાળ]] ([[:en:Shipwreck|Shipwreck]]) == જળ પ્રદૂષકોનું પરિવહન અને રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ == મોટા ભાગના જળ પ્રદૂષકો સમય જતાં નદીઓ થકી મહાસાગરમાં ઠલવાતા હોય છે. [[જલશાસ્ત્ર પરિવહન મૉડલ|જલશાસ્ત્ર પરિવહન મૉડલો]] ([[:en:hydrology transport model|hydrology transport model]])ના ઉપયોગથી હાથ ધરાયેલા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે વિશ્વના કેટલાક ભાગોમાં તેનો પ્રભાવ જયાંથી શરૂઆત થઈ હોય તેનાથી સેંકડો માઇલ દૂર પણ જોવા મળતો હોય છે.પાણીમાં આ પ્રદૂષકોનું શું થાય છે તેનું પરીક્ષણ કરવા માટે વિશ્વભરમાં અનેક સ્થળોએ [[એસડબલ્યુએમએમ (SWMM)]] ([[:en:SWMM|SWMM]]) અથવા [[ડીએસએસએએમ (DSSAM) મૉડલ|ડીએસએસએએમ (DSSAM)]] ([[:en:DSSAM Model|DSSAM Model]]) જેવા વધુ સક્ષમ [[કમ્પ્યૂટર મૉડલ|કમ્પ્યૂટર મૉડલો]] ([[:en:computer model|computer model]])ના ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[ન્યૂ યોર્ક ખાડી|ન્યૂ યોર્કની ખાડી]] ([[:en:New York Bight|New York Bight]])માં પ્રદૂષકોનું શું થાય છે તેનો અભ્યાસ કરવા માટે [[કૉપપોડ્સ]] ([[:en:copepods|copepods]]) જેવી સૂચક [[ફિલ્ટર ફિડિંગ]] ([[:en:filter feeding|filter feeding]]) જાતિઓનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. [[હડસન નદી]] ([[:en:Hudson River|Hudson River]])ના મુખ પાસે સૌથી વધુ [[વિષ]] ([[:en:toxin|toxin]])કારક દ્રવ્યો નહોતા જોવા મળ્યા, પણ તેની 100 કિ.મી. દક્ષિણે જોવા મળ્યા હતા, કારણ કે પાણીમાં [[પ્લેંકટન (દરિયાના કે મીઠા પાણીમાં તરતા સૂક્ષ્મ જંતુઓ)|પ્લેંકટોનિક]] ([[:en:plankton|plankton]]) ટીસ્યુનો સમાવેશ થતા થોડા દિવસો લાગે છે.[[કોરીઓલિસ ફોર્સ]] ([[:en:coriolis force|coriolis force]])ને કારણે હડસન નદીનો દરિયામાં વિસર્જિત થતો પ્રવાહ કિનારે કિનારે દક્ષિણમાં વહે છે. વધુ દક્ષિણમાં જતા ત્યાં [[હાપોકિસયા (પર્યાવરણને લગતું)|ઑકિસજન ખેંચનારા]] ([[:en:hypoxia (environmental)|oxygen depletion]]) વિસ્તારો આવે છે. આ વિસ્તારોમાં ઑકિસજન વાપરનારા રસાયણો અને શેવાળના મૃત કોષો અને તેના વિઘટનને કારણે પેદા થતા [[પોષક દ્રવ્યો]] ([[:en:nutrient|nutrient]])ના કારણે થતી [[શેવાળની અતિવૃદ્ધિ]] ([[:en:algae bloom|algae bloom]])થી ઑકિસજનની ખેંચ સર્જાય છે.નાની માછલી [[કૉપપોડ્સ]] ([[:en:copepods|copepods]]) આરોગે, પછી એ નાની માછલીને મોટી માછલી આરોગે, આમ આહાર-સાંકળમાં વિષ આગળ વધતું જાય. જેના પરિણામે માછલીઓ અને [[ઝીંગા / છીપમાં રહેતાં દરિયાઈ પ્રાણી|ઝીંગા કે છીપમાં રહેતા પ્રાણી]] ([[:en:shellfish|shellfish]])ઓના મૃત્યુ નોંધાયા છે. આહાર-સાંકળમાંના આવા પ્રત્યેક પગથિયે આહારમાં [[ભારે ધાતુઓ]] ([[:en:heavy metals|heavy metals]]) (દા.ત. [[પારો (ઘટક)|પારો]] ([[:en:mercury (element)|mercury]])) અને [[ડીડીટી (DDT)|ડીડીટી(DDT)]] ([[:en:DDT|DDT]]) જેવા [[નિરંતર સજીવ પ્રદૂષકો]] ([[:en:persistent organic pollutants|persistent organic pollutants]])નું કેન્દ્રીકરણ વધતું જાય છે. આ ઘટનાને બાયોમેગ્નેફિકેશન કહેવામાં આવે છે. કયારેક બાયોએકયુમ્યુલેશનની અદલાબદલીમાં પણ આ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. મહાસાગરમાંના વિશાળ ચક્રવાતી ([[ગાઈરે]] ([[:en:gyre|gyre]])) [[વમળ|વમળો]] ([[:en:vortex|vortex]]) દરિયામાં તરતા [[પ્લાસ્ટિકનો ભંગાર|પ્લાસ્ટિકના ભંગાર]] ([[:en:plastic debris|plastic debris]])ને ફાંસે છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[ઉત્તર પૅસિફિક ગાઈરે]] ([[:en:North Pacific Gyre|North Pacific Gyre]])એ હવે ટેકસાસના ક્ષેત્રફળ કરતાં 100 ગણા મોટા કહેવાતા "[[મહાન પૅસિફિક કચરાનું થીંગડું (ગ્રેટ પૅસિફિક ગારબેજ પૅચ)|મહાન પૅસિફિક કચરાના થીંગડા]] ([[:en:Great Pacific Garbage Patch|Great Pacific Garbage Patch]])"માં આવો કચરો એકઠો કર્યો છે. લાંબું આયુષ્ય ધરાવતા આવા ઘણા ટુકડાઓ છેવટે દરિયાઈ પક્ષીઓ અને દરિયાઈ પ્રાણીઓના પેટમાં જઈને અટકે છે. એનાથી પશુપંખીઓના પાચનતંત્રમાંના આંતરડામાં અવરોધ ઊભો થાય છે અને છેવટે તે ખૂબ ઓછો ખોરાક લઈ શકાય અથવા તો લગભગ ભૂખે મરવું પડે તેવી સ્થિતિ સર્જે છે. લાંબા સમય સુધી [[ભૂજળ / પાતાળજળ|ભૂજળ]] ([[:en:groundwater|groundwater]]) અથવા જળાશય/સરોવરમાં રહેવાથી ઘણા રસાયણો પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા કરી [[વિઘટન/ સડવું|વિઘટન]] ([[:en:decay|decay]]) પામે છે અથવા તેમનું રાસાયણિક બંધારણ બદલાય છે. આ પ્રકારનાં રસાયણોમાં [[ટ્રાઈકલોરોઈથિલિન]] ([[:en:trichloroethylene|trichloroethylene]]) (ઈલેકટ્રોનિકસ ઉત્પાદન અને ઔદ્યોગિક ધાતુ તેલવિહીન બનાવવા માટે વપરાય છે) અને [[ટેટ્રાકલોરોઈથિલિન]] ([[:en:tetrachloroethylene|tetrachloroethylene]]) (જે ડ્રાયકિલનિંગ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં વપરાય છે) જેવા [[કલોરિનમિશ્રિત હાઈડ્રોકાર્બન્સ]] ([[:en:chlorinated hydrocarbons|chlorinated hydrocarbons]])નો સમાવેશ થાય છે. (જો કે એ નોંધવું જોઈએ કે હવે ડ્રાયકિલનિંગ માટે વપરાતા આધુનિક પ્રવાહી કાર્બન ડાયોકસાઈડ તમામ પ્રકારના રસોયણોના ઉપયોગને ટાળે છે.) આ બંને રસાયણો જે ખુદ [[કાર્સિનજિન્સ (કર્કરોગ પેદા કરતો પદાર્થ)|કાર્સિનજિન્સ]] ([[:en:carcinogens|carcinogens]]) છે તે આંશિક રીતે વિઘટન પામે છે અને તેમ કરીને નવા નુકસાનકારક રસાયણોમાં પરિણમે છે. (ડાયકલોરોઈથિલિન અને વાઈનિલ કલોરાઈડ પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.) સપાટી પરના જળ પ્રદૂષણ કરતાં ભૂતળનું જળ પ્રદૂષણ દૂર કરવું ખૂબ મુશ્કેલ છે, કારણ કે ભૂતળના જળ જોઈ ન શકાય તેવા અનેક ભૂજળ માર્ગોએ ([[ભૂજળ માર્ગો (ઍકિવફર)|એકિવફર]] ([[:en:aquifer|aquifer]])) ખૂબ લાંબું અંતર કાપી શકતાં હોય છે.[[ચીકણી માટી]] ([[:en:clay|clay]]) જેવા કેટલાક બિનછિદ્રાળુ એકિવફર માત્ર સાદી નિતાર પ્રક્રિયા (શોષવું અને ગાળવું), મોળા પાડવું અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ અને જૈવિક પ્રક્રિયાઓથી, પાણીને આંશિક રીતે બૅકટેરિયાથી શુદ્ધ બનાવે છે. જો કે કેટલાક કિસ્સાઓમાં, જળ પ્રદૂષકો માત્ર [[જમીન પ્રદૂષક|જમીનના પ્રદૂષકો]] ([[:en:soil contaminant|soil contaminant]])માં ફેરવાઈ જતા હોય છે. તિરાડો અને [[ગુફા / ભોંયરું|ગુફાઓ/ભોંયરા]] ([[:en:caverns|caverns]])ઓમાંથી પસાર થતું ભૂતળનું પાણી ગળાઈને શુદ્ધ બનતું નથી અને લગભગ સપાટી પરના પાણીની જેમ જ વહન પામે છે. [[કારસ્ત]] ([[:en:Karst|Karst]]) ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં બન્યું છે તેમ, આવી કુદરતી [[ખાલી જગ્યા]] ([[:en:sinkhole|sinkhole]])ઓનો કચરો ધરબવા માટે ઉપયોગ કરવાના માણસના વલણથી આ સમસ્યા વધુ વકરી શકે તેમ છે. મૂળ પ્રદૂષકમાંથી નહીં, પરંતુ વ્યુત્પન્ન પરિસ્થિતિના કારણે અનેક વિવિધ ગૌણ અસરો ઊભી થાય છે.આવી કેટલીક ગૌણ અસરોઃ * માટીથી ડહોળાયેલું [[સપાટી પરના કાંસ|સપાટી પરનું વરસાદી વહેણ (સપાટી પરના કાંસ)]] ([[:en:surface runoff|surface runoff]]), પ્રકાશના કિરણોને પાણીમાં પ્રવેશતા અવરોધે છે, અને પરિણામે પાણીની વનસ્પતિઓમાં [[પ્રકાશસંશ્ર્લેષણ|પ્પ્રકાશસંશ્ર્લેષણ]] ([[:en:photosynthesis|photosynthesis]])ની ક્રિયા અવરોધાય છે. * [[ઉષ્ણતા સંબંધી (થર્મલ) પ્રદૂષણ]] ([[:en:Thermal pollution|Thermal pollution]]) માછલીઓનું મૃત્યુ પ્રેરી શકે છે અને નવી [[થર્મોફિલિક]] ([[:en:thermophilic|thermophilic]]) જાતિઓ દ્વારા આક્રમણ પ્રેરી શકે છે. જે વળી પાછી પ્રવર્તમાન પ્રાણીસૃષ્ટિ માટે સમસ્યાઓ ઊભી કરે છે. == જળ પ્રદૂષણનું પ્રમાણ માપવું == {{Citations missing|date=August 2008}} {{see also|Water quality}} [[ચિત્ર:Research- water sampling equipment.jpg|thumb|240px|right|[[પર્યાવરણ વિજ્ઞાન|પર્યાવરણ વિજ્ઞાની]] ([[:en:environmental science|Environmental Scientists]])ઓ પાણીના આપમેળે નમૂના લેનાર સાધનો તૈયાર કરી રહ્યા છે. ]] એક જાડી ગણતરી પ્રમાણે જળ પ્રદૂષણનું અમુક મુખ્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા પૃથક્કરણ થઈ શકેઃ ભૌતિક, રાસાયણિક અને જીવવિજ્ઞાની. મોટા ભાગની પદ્વતિઓમાં પાણીના નમૂના એકત્રિત કરવા આવશ્યક છે, જેના પર પછી વિશિષ્ટ કસોટીઓ/પરીક્ષણો કરી વિશ્ર્લેષણ કરવામાં આવે છે. અમુક પદ્ધતિઓમાં, ''કોઈ પણ પ્રકારના નમૂના વિના, ''[[ઈન સિટુ (in situ)|ઈન સિટુ(in situ)]] ([[:en:in situ|in situ]]) નક્કી કરવામાં આવે છે, જેમ કે [[તાપમાન]] ([[:en:temperature|temperature]]). તદ્દન ભિન્ન (જગ્યાઓએ કરવામાં આવેલી) કસોટીઓના પરિણામોને સરખાવવામાં સરળતા રહે તે માટે સરકારી એજન્સીઓ અને સંશોધન સંસ્થાઓએ કસોટી માટેની નિયત, પ્રમાણભૂત પદ્ધતિઓ પ્રકાશિત કરી છે. <ref>ઉદાહરણ તરીકે, જુઓ કલેસસેર્લ, લિઓનોર એસ. ( તંત્રી), ગ્રીનબર્ગ, આર્નોલ્ડ ઈ. ( તંત્રી), ઈએટોન, એન્ડ્રુ ડી. ( તંત્રી).''પાણી અને નકામા પાણીના પરીક્ષણ માટેની નિયત પદ્ધતિઓ'' (20મી આવૃત્તિ) અમેરિકન પબ્લિક હેલ્થ એસોસિએશન, વોશિંગ્ટન, ડી.સી. આઈએસબીએન (ISBN) 0-87553-235-7.આ પ્રકાશન સીડી-રોમ પર તથા લવાજમ ભરવાથી [http://www.standardmethods.org/ ઓન-લાઈન] ઉપલબ્ધ છે. </ref> === નમૂના લેવા === પ્રદૂષકની લાક્ષણિકતાઓને અને જરૂરી ચોકસાઈને ધ્યાનમાં રાખીને ભૌતિક અને રાસાયણિક પરીક્ષણ માટે પાણીના નમૂના એકત્રિત કરવાની વિવિધ પદ્ધતિઓ છે. અમુક દૂષણ/ભેળસેળની ઘટનાઓ ચોક્કસપણે અમુક સમય સાથે, સૌથી સામાન્ય પણે ચોમાસા સાથે બંધાયેલી હોય છે. આ કારણોસર, લેવાયેલા નમૂના ઘણી વાર અપૂરતા હોય, યોગ્ય પ્રમાણમાં પ્રદૂષકો ન ધરાવતા હોય તેવું બની શકે છે.આ પ્રકારના નમૂના એકઠા કરવા માટે વિજ્ઞાનીઓ સ્વચાલિત સાધનનો ઉપયોગ કરે છે જે ગમે ત્યારે થતા પાણીના વધારાના નમૂના ખેંચે છે અથવા [[વિસર્જન / ખાલી થવું (જલશાસ્ત્ર)|વિસર્જન / ખાલી થવા]] ([[:en:Discharge (hydrology)|discharge]])ના અંતરાલો વખતે નમૂના લે છે. પાણીના જીવવિજ્ઞાની પરીક્ષણ માટે જળાશયના સપાટી પરના પાણીમાંથી વનસ્પતિઓ અને/અથવા પ્રાણીઓના નમૂના પણ લેવા રહે છે. મૂલ્યાંકનના પ્રકારના આધારે, જે-તે વનસ્પતિ-જીવોને [[જીવ સર્વેક્ષણ]] ([[:en:biosurvey|biosurvey]]) (તેમનો વસતિ આંક) માટે અલગ તારવ્યા બાદ તેમને પાછા જળાશયોમાં મૂકી દેવામાં આવે છે; અથવા તો તેમની [[વિષકારકતા]] ([[:en:toxicity|toxicity]]) નિશ્ચિત કરતા [[જીવ આલોચના]] ([[:en:bioassay|bioassay]])ઓ માટે તેમને ચીરવામાં આવે છે. === ભૌતિક પરીક્ષણ === સામાન્ય ભૌતિક પરીક્ષણોમાં પાણીનું તાપમાન, ઘન કેન્દ્રીકરણ અને તેનું ડહોળાયેલાપણું માપવામાં આવે છે. === રાસાયણિક પરીક્ષણ === [[વિશ્ર્લેષણાત્મક રસાયણશાસ્ત્ર]] ([[:en:analytical chemistry|analytical chemistry]])ના સિદ્ધાન્તો અનુસાર પાણીના નમૂનાઓનું પરીક્ષણ કરી શકાય. સજીવ અને નિર્જીવ એમ બંને પ્રકારનાં સંયોજનો માટે પ્રકાશિત થઈ હોય તેવી ઘણી પરીક્ષણ-પદ્ધતિઓ મોજૂદ છે. વારંવાર વપરાતી પદ્ધતિઓમાં [[pH]] ([[:en:pH|pH]]), [[જીવ રાસાયણિક ઑકિસજન માંગ]] ([[:en:biochemical oxygen demand|biochemical oxygen demand]]) (BOD), [[રાસાયણિક ઑકિસજન માંગ]] ([[:en:chemical oxygen demand|chemical oxygen demand]]) (COD), પોષક દ્રવ્યો ([[નાઈટ્રેટ]] ([[:en:nitrate|nitrate]]) અને [[ફોસ્ફરસ]] ([[:en:phosphorus|phosphorus]]) બંધારણો), ધાતુઓ ([[તાંબુ]] ([[:en:copper|copper]]), [[ઝિંક]] ([[:en:zinc|zinc]]), [[કૅડમિઅમ]] ([[:en:cadmium|cadmium]]), [[સીસું]] ([[:en:lead|lead]]) અને [[પારો (ઘટક)|પારો]] ([[:en:mercury (element)|mercury]])), તેલ અને તૈલીય પદાર્થો, કુલ પેટ્રોલિયમ હાઈડ્રોકાર્બન્સ (TPH) અને [[જંતુનાશક|જંતુનાશકો]] ([[:en:pesticide|pesticide]])ના પ્રમાણને માપવામાં આવે છે. {{see also|Environmental chemistry}} === જીવવિજ્ઞાન સંબંધી પરીક્ષણ === {{main|Bioindicator}} જીવવિજ્ઞાન સંબંધી પરીક્ષણમાં વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ અને/અથવા [[પાણીમાંનું જીવતંત્ર|પાણીમાંના જીવતંત્ર]] ([[:en:aquatic ecosystem|aquatic ecosystem]])નું સ્વાસ્થ્ય સૂચવતાં સૂક્ષ્મજીવોનું પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. {{for|microbial testing of drinking water|Bacteriological water analysis}} == જળ પ્રદૂષણ પર નિયંત્રણ == === ઘરગથ્થુ કચરો-મળમૂત્ર ઈત્યાદિ. === {{main|Sewage treatment}} [[ચિત્ર:Deer Island MA.JPG|right|thumb|[[બોસ્ટન, મેસેચ્યુસેટ્ટસ]] ([[:en:Boston, Massachusetts|Boston, Massachusetts]]) અને તેની આસપાસના વિસ્તારોને [[ડિઅર આઈલૅન્ડ વેસ્ટ વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ]] ([[:en:Deer Island Waste Water Treatment Plant|Deer Island Waste Water Treatment Plant]]) સેવાઓ આપે છે. ]] શહેરી વિસ્તારોમાં, ઘરગથ્થુ કચરો-મળમૂત્ર ઇત્યાદિને લાક્ષણિક ઢબે કેન્દ્રીકૃત [[કચરો-મળમૂત્ર ઈત્યાદિ પર પ્રક્રિયા|સ્યુઈજ ટ્રીટમેન્ટ]] ([[:en:sewage treatment|sewage treatment]]) પ્લાન્ટમાં મોકલીને તેના પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. અમેરિકામાં મોટા ભાગના આવાં એકમો, સ્થાનિક સરકારી સંસ્થાઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. આ મ્યુનિસિપલ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટો વિશેષરૂપે, [[રૂઢિગત પ્રદૂષકો]] ([[:en:conventional pollutant|conventional pollutant]]) : બીઓડી (BOD) અને પાણીમાં તરતા ઘનપદાર્થોને નિયંત્રિત કરે તે પ્રકારે બનાવવામાં આવ્યા હોય છે.આવી સુ-આયોજિત અને સુ-સંચાલિત (એટલે કે ગૌણ પ્રક્રિયા અથવા તેથી વધુ માટે સક્ષમ) વ્યવસ્થાઓ પાણીમાંથી આ પ્રકારના 90 ટકા કે તેથી વધુ પ્રદૂષકોને દૂર કરે છે.કેટલાક એકમોમાં (પ્લાન્ટમાં) પોષક દ્રવ્યો અને પૅથોજન્સને લેવા માટે વધારાની પેટા-વ્યવસ્થા હોય છે. મોટા ભાગના મ્યુનિસિપલ એકમો, ઔદ્યોગિક ગંદાપાણીમાં મળી આવતા ઝેરી પ્રદૂષકો પર પ્રક્રિયા કરવા માટે સક્ષમ હોતા નથી. <ref>યુ.એસ. ઈપીએ (EPA) (2004). [http://www.epa.gov/npdes/pubs/primer.pdf " મ્યુનિસિપલ ગંદાપાણી પરની પ્રક્રિયા માટેની પદ્ધતિઓ અંગેની પ્રવેશિકા."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510053309/http://www.epa.gov/npdes/pubs/primer.pdf |date=2009-05-10 }} દસ્તાવેજ ક્રમાંક ઈપીએ (EPA) 832-R-04-001.</ref> જે શહેરોમાં ગટરો ઉભરાતી હોય અથવા તો જોડાયેલી ગટરો ઉભરાતી હોય પ્રક્રિયા કર્યા વિનાનું ગંદુ પાણી વિસર્જિત થતું અટકાવવા કે ઓછું કરવા માટે એક અથવા વધુ [[પર્યાવરણ સંબંધી એન્જિનિયરિંગ|એન્જિનિયરિંગ]] ([[:en:environmental engineering|engineering]]) અભિગમ અપનાવી શકે છે, જેમ કેઃ * સમગ્ર તંત્રમાં વરસાદી પાણીના નિકાલ અંગેની વ્યવસ્થાપન ક્ષમતા સુધારવા માટે [[ગ્રીન માળખાકીય સુવિધાઓ (પર્યાવરણમિત્ર માળખાં)|ગ્રીન માળખાકીય સુવિધાઓ]] ([[:en:green infrastructure|green infrastructure]]) અંગેના અભિગમનો ઉપયોગ કરવો.<ref>યુ.એસ. ઈપીએ(EPA). [http://cfpub.epa.gov/npdes/greeninfrastructure/gicasestudies_specific.cfm?case_id=62 " ગ્રીન માળખાકીય સુવિધાને લગતા અભ્યાસ કરવા યોગ્ય દાખલાઓઃ ફિલાડેલફિયા."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515152807/http://cfpub.epa.gov/npdes/greeninfrastructure/gicasestudies_specific.cfm?case_id=62 |date=2009-05-15 }} ડિસેમ્બર 9, 2008.</ref> * ચૂતાં હોય તેવાં અને બરાબર ધાર્યું કામ ન આપતાં હોય તેવાં સાધનોને સમારવા અને બદલવા.<ref name="EPARTC" /> * સ્યૂઈજ એકત્રિત કરતી વ્યવસ્થાની એકંદર [[હાઈડ્રોલિક (જલશકિત સાથે સંબંધિત)|હાઈડ્રોલિક]] ([[:en:hydraulic|hydraulic]]) ક્ષમતા વધારવી (મોટા ભાગે આ વિકલ્પ ઘણો ખર્ચાળ હોય છે). જે ઘર અથવા ધંધાકીય એકમ, મ્યુનિસિપલ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટની સુવિધાઓથી વંચિત હોય તે પોતાને ત્યાં વ્યકિતગત [[સેપ્ટિક ટેન્ક (મળ-ટાંકી)|મળ-ટાંકી]] ([[:en:septic tank|septic tank]]) બનાવી શકે છે. આ મળ-ટાંકી મળમૂત્ર/ગંદાપાણીને સ્થળ પર જ પ્રક્રિયા કરી માટીમાં વિસર્જિત કરે છે. વૈકલ્પિક ધોરણે, ઘરગથ્થુ ગંદુ પાણી નજીકના ખાનગી ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ પર પણ મોકલી શકાય (દા.ત. ગામડાંઓ માટે આ શકય છે). === ઔદ્યોગિક ગંદું પાણી === {{main|Industrial wastewater treatment}} [[ચિત્ર:REDOX DAF unit 225 m3-h-1000 GPM.jpg|right|thumb|ઔદ્યોગિક ગંદા પાણી પર પ્રક્રિયા કરવા માટે [[ડિસોલ્વ્ડ ઍર ફલોટેશન]] ([[:en:Dissolved air flotation|Dissolved air flotation]]) વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ]] જયારે કેટલાક ઔદ્યોગિક એકમોમાંથી સામાન્ય ઘરગથ્થુ કચરા જેવું જ ગંદું પાણી નીકળે છે, જેના પર મ્યુનિસિપલ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં પ્રક્રિયા કરી શકાય છે. જે ઔદ્યોગિક એકમો સારા એવા પ્રમાણમાં રૂઢિગત પ્રદૂષકો (દા.ત. તેલ અને અન્ય તૈલીય પદાર્થો), ઝેરી પ્રદૂષકો (દા.ત. ભારે ધાતુઓ, હવામાં ઊડી જતા સજીવ સંયોજનો) અથવા ઍમોનિયા જેવા અન્ય અરૂઢિગત પ્રદૂષકો ધરાવતું ગંદું પાણી કાઢે છે તેમના માટે વિશિષ્ટ ટ્રીટમેન્ટ વ્યવસ્થાઓની આવશ્યકતા રહે છે. આ પ્રકારની કેટલીક સુવિધાઓમાં, પહેલાં એ ગંદા પાણીમાંથી ઝેરી તત્ત્વો દૂર કરવા માટેની પ્રિ-ટ્રીટમેન્ટ (પ્રક્રિયા કરતાં પહેલાંની) ગોઠવવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ આ આંશિક રીતે પ્રક્રિયા કરેલા ગંદા પાણીને મ્યુનિસિપલ એકમોમાં મોકલવામાં આવે છે. જે ઔદ્યોગિક એકમો ખૂબ મોટા જથ્થામાં આવું ગંદું પાણી કાઢે છે, તેઓ તેમના ઉદ્યોગના સ્થળ પર જ, તેમની પોતાની વિશિષ્ટ પ્રક્રિયા (ટ્રીટમેન્ટ) વ્યવસ્થાઓ ઊભી કરે છે. [[પ્રદૂષણ નિવારણ]] ([[:en:pollution prevention|pollution prevention]]) નામની એક પ્રક્રિયાના ઉપયોગથી લઘુત્તમ પ્રદૂષકો પેદા થાય કે પછી બિલકુલ પ્રદૂષકો પેદા ન થાય તે પ્રકારે પોતાની ઉત્પાદન વ્યવસ્થાઓની ફેરગોઠવણી કરવામાં કેટલાંક ઔદ્યોગિક એકમોએ સફળતા મેળવી છે. <div style="clear:right;"> === ખેતીમાં પેદા થતું ગંદું પાણી === {{main|Agricultural wastewater treatment}} [[ચિત્ર:Riparian buffer on Bear Creek in Story County, Iowa.JPG|right|150px|thumb|[[આઈઓવા]] ([[:en:Iowa|Iowa]])માં [[નદી કાંઠા પરનો ધક્કો|નદી કાંઠા પરના ધક્કા]] ([[:en:Riparian buffer|Riparian buffer]]) પાસે નાના પ્રવાહને ગાળવા-અટકાવવાનું કામ આપે છે.]] '''અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ પર નિયંત્રણ'''<br /> [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] ([[:en:United States|United States]])માં ખેતરોમાંથી ધોવાઈ જતી [[ધૂળ અને અન્ય જૈવિક કચરો|ધૂળ]] ([[:en:Sediment|Sediment]]) (બંધાયેલી નહીં એવી છૂટ્ટી [[માટી]] ([[:en:soil|soil]])) એ ખેતીથી થતું સૌથી મોટું પ્રદૂષણ છે.<ref name="EPA-AGFact" /> ખેડૂતો [[જમીનનું ધોવાણ નિયંત્રિત કરતાં પગલાં]] ([[:en:erosion control|erosion control]]) લઈને પોતાના ખેતરનું ધોવાણ અટકાવી શકે તથા ખેતરમાં માટી રોકી રાખી શકે. [[ઢાળ પર વાવણી]] ([[:en:contour plowing|contour plowing]]), પાકના મૂળ [[છોડના મૂળને લીલાં ઘાસ-પાંદડાથી ઢાંકવું|લીલાં ઘાસ-પાંદડાંથી ઢાંકવા]] ([[:en:mulch|mulch]]), [[પાક ફેરબદલ]] ([[:en:crop rotation|crop rotation]]), [[બારમાસી]] ([[:en:perennial|perennial]]) પાક વાવવા અને [[નદી કાંઠા પરનો ધક્કો|નદી કાંઠા પર ધક્કા]] ([[:en:riparian buffer|riparian buffer]]) બનાવવા એ જમીનનું ધોવાણ અટકાવવા માટેની સામાન્ય પદ્ધતિઓ છે.<ref name="EPA-agmm">ઈપીએ(EPA). [http://www.epa.gov/owow/nps/agmm/ " ખેતરો પરથી થતા અચોક્કસ સ્રોતના પ્રદૂષણને નિયંત્રણમાં લેવા માટે રાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાપનનાં પગલાં."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090717145847/http://www.epa.gov/owow/nps/agmm/ |date=2009-07-17 }} જુલાઈ 2003. દસ્તાવેજ ક્રમાંક- ઈપીએ (EPA)-841-B-03-004</ref>{{rp|pp. 4-95–4-96}} પાકને પૂરતાં પોષક તત્ત્વો આપવા માટે ખેતરમાં [[નાઈટ્રોજન]] ([[:en:nitrogen|nitrogen]]) અને [[ફોસ્ફરસ]] ([[:en:phosphorus|phosphorus]])ના તત્ત્વો ધરાવતું ધંધાદારી [[ખાતર]] ([[:en:fertilizer|fertilizer]]) આપવાની પદ્ધતિ ઘણી પ્રચલિત છે, તે સિવાય [[છાણિયું ખાતર]] ([[:en:manure|manure]]) અથવા પ્રક્રિયા થયેલું મ્યુનિસિપલ કે ઔદ્યોગિક ગંદા પાણીનો કે ગંદા પાણીના ગાળ/નિતારનો છંટકાવ પણ કરવામાં આવે છે.[[પાકના અવશેષ|પાકના અવશેષો]] ([[:en:crop residue|crop residue]]), [[સિંચાઈ]] ([[:en:irrigation|irrigation]])ના પાણી, આસપાસની [[કુદરતી પ્રાણીસૃષ્ટિ]] ([[:en:wildlife|wildlife]]) અને [[થર જામવા (ઍરોસોલ ભૌતિકશાસ્ત્ર)|વાતાવરણમાં જામતા થર]] ([[:en:Deposition (Aerosol physics)|atmospheric deposition]]) થકી પણ પોષક દ્રવ્યો વરસાદી પાણીના વહેણમાં દાખલ થઈ શકે છે. <ref name="EPA-agmm" />{{rp|p. 2-9}}પોષક તત્ત્વોના વધુ પડતા ઉપયોગને રોકવા માટે ખેડૂતો જાતે પોતાના ખેતર સાપેક્ષે [[પોષક તત્ત્વોનું વ્યવસ્થાપન|પોષક તત્ત્વોના વ્યાવસ્થાપન]] ([[:en:nutrient management|nutrient management]])નું આયોજન વિકસાવીને અમલમાં મૂકી શકે છે.<ref name="EPA-agmm" />{{rp|pp. 4-37–4-38}} જંતુનાશકોની ઝેરી અસરોને લઘુત્તમ બનાવવા માટે ખેડૂતો [[સંકલિત જંતુ વ્યવસ્થાપન]] ([[:en:Integrated Pest Management|Integrated Pest Management]])ની ([[જૈવિક જંતુનિયંત્રકો]] ([[:en:biological pest control|biological pest control]]) જેવી) પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને જંતુઓ પર નિયંત્રણ જાળવી શકે છે, રાસાયણિક જંતુનાશકો પરનું આલંબન ઘટાડી શકે છે અને પાણીની ગુણવત્તાનું રક્ષણ કરી શકે છે.<ref>ઈપીએ(EPA). [http://www.epa.gov/opp00001/factsheets/ipm.htm " સંકલિત જંતુ નિયંત્રણ/વ્યવસ્થાપન માટેના સિદ્ધાન્તો." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150810160633/http://www.epa.gov/opp00001/factsheets/ipm.htm |date=2015-08-10 }} માર્ચ 13, 2008.</ref><br /><br /> [[ચિત્ર:Confined-animal-feeding-operation.jpg|left|thumb|[[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] ([[:en:United States|United States]])માં બંધન/અટકાયતમાં રખાયેલાં પ્રાણીઓને ખોરાક આપવાની કામગીરી]] '''ચોક્કસ સ્રોતથી આવતા ગંદા પાણી પર પ્રક્રિયા'''<br /> અમેરિકામાં, ખૂબ મોટા જથ્થામાં [[પશુધન]] ([[:en:livestock|livestock]]) ધરાવતાં અને [[ખેતર કારખાનું|ખેતર કારખાના]] ([[:en:factory farm|factory farm]]) જેવાં [[પાળેલાં મરઘાં-બતકાં|મરઘાં-બતકાં પાળવા]] ([[:en:poultry|poultry]])નો વ્યવસાય ધરાવતા ખેતરોને ''એકત્રિત પ્રાણીઓને ખોરાક આપવાની કામગીરી'' તરીકે અથવા ''બંધન/અટકાયતમાં રખાયેલાં પ્રાણીઓને ખોરાક આપવાની કામગીરી'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેમણે સતત વધતાં જતાં સરકારી [[નિયમન|નિયમનો]] ([[:en:regulation|regulation]])નું પાલન કરવું રહે છે.<ref>ઈપીએ(EPA). [http://cfpub.epa.gov/npdes/home.cfm?program_id=7 " પ્રાણીઓને ખોરાક આપવાની કામગીરી." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100608194023/http://cfpub.epa.gov/npdes/home.cfm?program_id=7 |date=2010-06-08 }}ડિસેમ્બર 15, 2008.</ref><ref>આઈઓવાનો કુદરતી સંસાધનોનો વિભાગ દેસ મોઈનેસ, આઈએ. [http://www.iowadnr.gov/afo/ " આઈઓવામાં પ્રાણીઓને ખોરાક આપવાની કામગીરી." ]2009-03-05ના ઉપયોગ. </ref> પ્રાણીઓનાં છાણ-મૂત્રના [[પાતળો રગડો|પાતળા રગડા]] ([[:en:slurry|slurries]])નો ખેતરમાં છંટકાવ કરતાં પહેલાં તેના પર સામાન્ય રીતે નાનાં ખારા સરોવરમાં પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. [[ઍનારોબિક ખારા પાણીનું સરોવર|ઍનારૉબિક ખારાં સરવરો]] ([[:en:anaerobic lagoons|anaerobic lagoons]])ની જેમ, પ્રાણીઓના છાણ-મૂત્રના કચરા પર પ્રક્રિયા કરવા માટે ઘણી વાર [[બાંધેલી ભીનીજમીન|બાંધકામ કરેલી ભીની જમીન]] ([[:en:Constructed wetland|Constructed wetland]])નો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેટલાંક પ્રાણીઓનાં છાણ-મૂત્રના પાતળા રગડા સાથે [[પરાળ]] ([[:en:straw|straw]]) કે ઘાસ મિશ્ર કરીને ઊંચા તાપમાને તેમાંથી [[ખાતર]] ([[:en:compost|compost]]) બનાવવામાં આવે છે, જે જીવાણુરહિત અને સહેલાઈથી માટીમાં ભળી જાય તેવું હોવાથી જમીન સુધારણા માટે વાપરવામાં આવે છે. </div> <div style="clear:left;"> === ચાલુ બાંધકામના સ્થળ પરથી વહેતું પાણી === [[ચિત્ર:Silt fence EPA.jpg|right|thumb|ચાલુ બાંધકામના સ્થળ પર [[કાંપ અટકાવતી વાડ]] ([[:en:Silt fence|Silt fence]]) ઊભી કરવામાં આવે છે.]] ચાલુ બાંધકામ સ્થળો પરથી ધૂળ અને અન્ય કચરો નીચેની પદ્ધતિથી અટકાવવામાં આવે છેઃ * [[લીલાં ઘાસ-પાંદડાંનું આવરણ]] ([[:en:mulch|mulch]]) અને [[હાઈડ્રોસિડિંગ]] ([[:en:hydroseeding|hydroseeding]]) જેવી પદ્ધતિઓથી [[જમીન ધોવાણ નિયંત્રણ|જમીનનું ધોવાણ નિયંત્રિત]] ([[:en:erosion control|erosion control]]) કરી શકાય છે, અને * [[ધૂળનો ઊંડો હોજ|ધૂળના ઊંડા હોજ]] ([[:en:sediment basin|sediment basin]]) અને [[કાંપ અટકાવતી વાડ]] ([[:en:silt fence|silt fence]]) જેવી પદ્ધતિઓથી [[ધૂળ નિયંત્રણ]] ([[:en:sediment control|sediment control]]).<ref>પર્યાવરણ અને સંરક્ષણ માટેનો ટેન્નીસ્ઝી વિભાગ. નાશવિલે, ટીએન. [http://www.state.tn.us/environment/wpc/sed_ero_controlhandbook/ " જમીન ધોવાણ અને ધૂળ નિયંત્રણ માટેની ટેન્નીસ્ઝી માર્ગદર્શિકા." ]2002.</ref> મોટર માટેના ઈંધણ અને રેતી-ચૂનાના ધોવાણ જેવા ઝેરી રસાયણોના વિસર્જનને નીચેની પદ્વતિઓથી રોકી શકાયઃ * ઢોળાતું કે વેરાતું નિવારવાના અને નિયંત્રણના આયોજનો, અને * વિશેષ રૂપે ડિઝાઈન કરવામાં આવેલાં પાત્રો (ઉદાહરણ તરીકે રેતી-કપચી-ચૂનાના ધોવાણ માટેના) તથા ઢળવું કે ઊભરાવું નિયંત્રિત કરતા અને બીજી તરફ વાળતાં માળખાંઓ. <ref>યુ.એસ. ઈપીએ (EPA) (2006). [http://cfpub.epa.gov/npdes/stormwater/menuofbmps/index.cfm?action=min_measure&min_measure_id=4 "ચાલુ બાંધકામના સ્થળ પરથી વહેતા વરસાદી પાણીનું નિયંત્રણ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618233338/http://cfpub.epa.gov/npdes/stormwater/menuofbmps/index.cfm?action=min_measure&min_measure_id=4 |date=2009-06-18 }} વરસાદી પાણીની શ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓની રાષ્ટ્રીય યાદી.</ref> </div> <div style="clear:right;"> === શહેરી કાંસ (વરસાદી પાણી) === {{main|Urban runoff}} [[ચિત્ર:Trounce Pond.jpg|right|thumb|[[શહેરી કાંસ]] ([[:en:urban runoff|urban runoff]])વાટે વહેતાં વરસાદી વહેણને રોકવા માટેના [[મલાવરોધ હોજ/કુંડ]] ([[:en:Retention basin|Retention basin]]) ]] શહેરી કાંસ વાટે વહેતા વરસાદી વહેણના અસરકારક નિયંત્રણમાં, વરસાદી વહેણનો વેગ અને પ્રવાહ ઓછા કરવા તેમ જ તેમાં પ્રદૂષકો ભળતાં અટકાવવા, એ મુખ્ય બાબતો છે. શહેરી કાંસ વાટે વહેતા વરસાદી પાણીની અસરો ઓછી કરવા માટે સ્થાનિક સરકારો વિવિધ પ્રકારની વરસાદી પાણીના વ્યવસ્થાપન માટેની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે.યુ.એસ.માં આ પદ્ધતિઓને [[જળ પ્રદૂષણ માટે શ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિ|શ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ]] ([[:en:Best management practice for water pollution|best management practices]]) (બીએમપી- BMPs) કહેવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિઓ પાણીના જથ્થાને નિયંત્રિત કરવા પર ભાર મૂકે છે, જયારે અન્ય પદ્ધતિઓ પાણીની ગુણવત્તા પર અને કેટલીક પદ્ધતિઓ બંને બાબતો પર ભાર મૂકે છે. <ref>યુ.એસ. ઈપીએ (EPA) (1999). [http://epa.gov/guide/stormwater/ " શહેરી વરસાદી પાણીના શ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થાપન માટેની પદ્ધતિઓની માહિતીના પ્રાથમિક મુખ્ય મુદ્દા. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100802064730/http://epa.gov/guide/stormwater/ |date=2010-08-02 }} પ્રકરણ 5. દસ્તાવેજ ક્રમાંક ઈપીએ (EPA)-821-R-99-012.</ref> [[ઓછો પ્રભાવ ઊભો કરવો|ઓછો પ્રભાવ ઊભો કરતી પદ્ધતિઓ]] ([[:en:low impact development|low impact development]]), [[લીલું છાપરું|લીલાં છાપરાં]] ([[:en:green roof|green roof]]) નાખવા તથા રસાયણો(દા.ત. મોટર ઈંધણ અને ઊંજણ, જંતુનાશકો અને ખાતરો)-ના સંભાળપૂર્વકનો ઉપયોગ પ્રદૂષણ નિવારણ માટેની પદ્ધતિઓમાં સામેલ છે.<ref>ઈપીએ(EPA). [http://cfpub.epa.gov/npdes/stormwater/menuofbmps/index.cfm?action=factsheet_results&view=specific&bmp=124 " તથ્ય પૃષ્ઠઃ લૉ ઈમ્પેકટ ડેવલપમેન્ટ અને અન્ય ગ્રીન ડિઝાઈન વ્યૂહનીતિઓ." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207202334/http://cfpub.epa.gov/npdes/stormwater/menuofbmps/index.cfm?action=factsheet_results&view=specific&bmp=124 |date=2013-12-07 }} ઑકટોબર 9, 2008.</ref> વરસાદી વહેણ ઓછું/હળવું કરવા માટે [[ક્રમિક પ્રસરણ કુંડ|ક્રમિક પ્રસરણ કુંડો]] ([[:en:infiltration basin|infiltration basin]]), [[જીવ-અવરોધ]] ([[:en:bioretention|bioretention]]) વ્યવસ્થાઓ, બાંધકામ કરેલી ભીની જમીનો, [[મલાવરોધ કુંડ|મલાવરોધ કુંડો]] ([[:en:retention basin|retention basin]]) અને એ પ્રકારનાં બીજાં સાધન/પદ્વતિઓનો ઉપયોગ થાય છે. <ref>કેલિફોર્નિયા સ્ટ્રોમ વોટર કવોલિટી એસોસિએશન. મેન્લો પાર્ક, સીએ. [http://www.cabmphandbooks.com " વરસાદી પાણીની શ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિ(બીએમપી -BMP) માટેની માર્ગદર્શિકાઓ."] 2003.</ref><ref>ન્યૂ જર્સીનો પર્યાવરણ સંરક્ષણ વિભાગ. ટ્રેન્ટોન, એનજે. [http://www.njstormwater.org/bmp_manual2.htm " ન્યૂ જર્સીની વરસાદી પાણીના શ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થાપન માટેની પદ્વતિઓની માર્ગદર્શિકા."] એપ્રિલ 2004.</ref> {{See also|Green infrastructure}} </div> == નિયામક માળખું == છેલ્લા કેટલાક દસકાઓમાં, વિકસિત દેશોમાં જળ પ્રદૂષણ કચડી નાખવા માટેના પ્રયત્નો અને વૈધાનિક જોગવાઈઓ સૌથી પહેલાં ચોક્કસ સ્રોતોથી થતા પ્રદૂષણો પણ કેન્દ્રિત રહી.મોટા કારખાનાં અને સ્યુઈજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ જેવા પ્રદૂષણ માટેના ઘણા બધા ચોક્કસ સ્રોતોને અસરકારક રીતે નિયમન હેઠળ લાવ્યા બાદ, મ્યુનિસિપલ અને ઔદ્યોગિક ગંદા પાણીના નિકાલ અને અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું. <ref>કૉપલૅન્ડ, કલાઉડિયા. [http://www.ncseonline.org/NLE/CRSreports/water/h2o-26.cfm "વરસાદી પાણી માટેની પરવાનગીઓઃ ઈપીએ (EPA)ના નિયંત્રક કાર્યક્રમની સ્થિતિ." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508154621/http://www.ncseonline.org/NLE/CRSreports/water/h2o-26.cfm |date=2009-05-08 }}યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ કૉંગ્રેશનલ રિસર્ચ સર્વિસ, વોશિંગ્ટન, ડીસી. 1998. સીઆરએસ (CRS) અહેવાલ ક્રમાંક 97-290 ENR.</ref> === યુનાઈટેડ કિંગડમ્ === [[યુનાઈટેડ કિંગડમ્|યુકે]] ([[:en:United Kingdom|UK]])માં જમીન પરથી પસાર થતા પાણીના રસ્તા(કાંસ)ને સંરક્ષવા અંગેના [[સર્વસામાન્ય કાયદો|સર્વસામાન્ય કાયદા]] ([[:en:common law|common law]]) અધિકારો (નાગરિક અધિકારો) છે. છેક 16મી સદીમાં પણ ત્યાં જળ-પ્રદૂષણ અંગે ફોજદારી કાયદાઓ અસ્તિત્વમાં હતા, પરંતુ જયાં સુધી ''રિવર્સ અધિનિયમ (પ્રદૂષણ નિવારણ માટેનો કાયદો) 1951 - 1961'' ઘડાયો નહીં ત્યાં સુધી જળ પ્રદૂષણ પર કોઈ પ્રકારનું વ્યવસ્થિત નિયંત્રણ અમલમાં નહોતું. આ કાયદાઓ પણ ''કંટ્રોલ ઓફ પોલ્યુશન ઍકટ 1984'' થકી વધુ મજબૂત અને વિસ્તૃત બનાવવામાં આવ્યા અને એ પછી પણ અનેક બીજા કાયદાઓ થકી તેમાં સુધારા-વધારા કરવામાં આવ્યા.તળાવ, સરોવર, નદી, ભૂતળના જળ અથવા દરિયાના પાણીને કોઈ પણ રીતે પ્રદૂષિત કરવા અથવા તો યોગ્ય અધિકાર વિના આ પ્રકારના જળાશયોમાં કોઈ પણ પ્રવાહી વિસર્જિત કરવું એ એક ફોજદારી ગુનો બને છે. ઈંગ્લૅન્ડ અને વૅલ્સમાં માત્ર [[પર્યાવરણ સંસ્થા]] ([[:en:Environment Agency|Environment Agency]]) અને સ્કોટલૅન્ડમાં [[સ્કોટિશ પર્યાવરણ સુરક્ષા સંસ્થા|એસઈપીએ (SEPA)]] ([[:en:Scottish Environment Protection Agency|SEPA]]) જ આ પ્રકારની પરવાનગી જારી કરી શકે છે. === યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ === {{main|Clean Water Act}} 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં, [[યુએસએ]] ([[:en:USA|USA]])માં જળ પ્રદૂષણ બાબતે ઊભી થયેલી ચિંતાને પરિણામે રાજયમાં પ્રદૂષણ-વિરોધી કાયદાઓ ઘડવામાં આવ્યા, જેના ભાગરૂપે 1899માં ફેડરલ લેજિસલેશન ઘડવામાં આવ્યા. 1899નો [[રિફયુઝ ઍકટ|રિફયુઝ એકટ]] ([[:en:Refuse Act|Refuse Act]]) ઓફ ફેડરલ [[1899નો રિવર્સ એન્ડ હાર્બર્સ એકટ|રિવર્સ એન્ડ હાર્બર્સ એકટ]] ([[:en:Rivers and Harbors Act of 1899|Rivers and Harbors Act of 1899]]), પહેલેથી પરવાનગી મેળવ્યા સિવાય રાષ્ટ્રની કોઈ પણ નાવ્ય નદીઓ, તળાવો, ઝરણાંઓ અને અન્ય નાવ્ય જળાશયો અથવા આ જળાશયોની ઉપનદીમાં કોઈ પણ પ્રકારનો નકામો કચરો-મળ-એંઠવાડ નાખવા પર બંધી ફરમાવે છે. 1948માં પસાર થયેલો [[વોટર પોલ્યુશન કંટ્રોલ એકટ (જળ પ્રદૂષણ નિયમન ધારો)|વોટર પોલ્યુશન કંટ્રોલ એકટ]] ([[:en:Water Pollution Control Act|Water Pollution Control Act]]) અનુસાર જળ પ્રદૂષણ ઘટાડવાની સત્તા [[સર્જન જનરલ ઓફ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ|સર્જન જનરલ]] ([[:en:Surgeon General of the United States|Surgeon General]])ને આપવામાં આવી છે. જો કે, આ કાયદાના કારણે પ્રદૂષણમાં મહત્ત્વનો કહેવાય તેવો કોઈ ઘટાડો થયો નહીં. જળ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અંગે લોકોની વધતી જતી જાગૃતિ અને ચિંતાથી પ્રેરાઈને 1972માં, [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ કૉંગ્રેસ|કૉંગ્રેસે]] ([[:en:United States Congress|Congress]]) જળ પ્રદૂષણ ધારાને મહત્ત્વના ફેરફારો કરી ફરીથી ઘડ્યો. સામાન્ય રીતે [[સ્વચ્છ પાણી ધારો|સ્વચ્છ પાણી ધારો (ક્લિન વોટર એક્ટ- CWA)]] ([[:en:Clean Water Act|Clean Water Act]]) (સીડબલ્યુએ) નામે જાણીતા, 1972ના ફેડરેલ વોટર પોલ્યુશન કંટ્રોલ એકટના સુધારા વડે ચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરતી પાયાની વહીવટી રચનાઓ ઊભી કરવામાં આવી.<ref>Pub.L. 92-500,ઓક્ટોબર 18, 1972. {{USC|33|1251}} ''et seq.''</ref> [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ પર્યાવરણ સુરક્ષા સંસ્થા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ પર્યાવરણ સંરક્ષણ સંસ્થા (EPA)]] ([[:en:United States Environmental Protection Agency|United States Environmental Protection Agency]])ને, ઔદ્યોગિક અને મ્યુનિસિપિલ સ્યુઈજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટો માટે ગંદા પાણીનાં માનાંકો પ્રકાશિત/જાહેર કરવાની અને તેનું પાલન કરાવવાની આ કાયદાએ ફરજ પાડી. આ ઉપરાંત, ઈપીએ (EPA)તથા યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સપાટી પરનાં જળાશયોમાં [[સ્વચ્છ પાણી ધારો#જળ ગુણવત્તાના માનાંકોનો કાર્યક્રમ|પાણીની ગુણવત્તા અંગેના માનાંકો]] ([[:en:Clean Water Act#Water Quality Standards Program|water quality standards]])/ધારાધોરણો જાહેર કરે તેવો આગ્રહ પણ આ કાયદાએ ચાલુ રાખ્યો. મ્યુનિસિપલ સ્યુઈજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ બનાવવા માટે મુખ્ય જાહેર નાણાંના ઉપયોગ અંગે પણ અધિકાર વણી લીધો. જો કે, 1972ના સ્વચ્છ પાણી ધારામાં, અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણના નિયંત્રણ માટે આ પ્રકારની કોઈ કાયદાકીય જોગવાઈઓની જરૂર જણાઈ નહીં. 1987માં, જળ ગુણવત્તા ધારો ઘડીને કૉંગ્રેસે સ્વચ્છ પાણી ધારાને વધુ વિસ્તૃત સ્વરૂપ આપ્યું.<ref>Pub.L. 100-4, ફેબ્રુઆરી 4, 1987. </ref> આ સુધારાઓએ મ્યુનિસિપલ અને ઔદ્યોગિક ગંદા પાણીના વિસર્જનને ચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ હેઠળ ઠેરવ્યા, અને આ સુવિધાઓએ વિસર્જન માટે પરવાનગી લેવાનું ઠેરવવામાં આવ્યું. 1987ના કાયદા હેઠળ મ્યુનિસિપલ ટ્રીટમેન્ટ પ્રોજેકટો માટે જાહેર નાણાંની જોગવાઈઓને પણ ફરીથી ગોઠવવામાં આવી તથા અચોક્કસ સ્રોતથી થતા પ્રદૂષણ માટેના નિદર્શન કાર્યક્રમ માટે ગ્રાન્ટની જોગવાઈ કરવામાં આવી.સ્વચ્છ પાણી ધારામાં થતા રહેલા સુધારાઓ-ઉમેરાઓમાં 2002માં ઘડાયેલા ગ્રેટ લેકસ લેગસિ એકટ(મહાન તળાવોની વારસા-જાળવણી ધારો)નો પણ સમાવેશ થાય છે. <ref>Pub.L. 107-303, નવેમ્બર 27, 2002 </ref> == આ પણ જોશો == {{portalpar|Water|Drinking water.jpg}} {{portal|Environment}} * [[પાણીનું વિષવિદ્યા વિજ્ઞાન]] ([[:en:Aquatic toxicology|Aquatic toxicology]]) * [[સાંસ્કૃતિક યુટ્રોફિકેશન]] ([[:en:Cultural eutrophication|Cultural eutrophication]]) * [[તેલ ઢોળાવાના બનાવ]] ([[:en:Oil spills|Oil spills]]) * [[દરિયાઈ કાટમાળ]] ([[:en:Marine debris|Marine debris]]) * [[દરિયાઈ પ્રદૂષણ]] ([[:en:Marine pollution|Marine pollution]]) * [[કાગળ પ્રદૂષણ]] ([[:en:Paper pollution|Paper pollution]]) * [[ટોચનું પાણી]] ([[:en:Peak water|Peak water]]) * [[ટ્રોફિક સ્ટેટ ઈન્ડેકસ]] ([[:en:Trophic state index|Trophic state index]]) == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય લિન્ક == {{external links}} {{commons|Water pollution|Water pollution}} * [http://reportpollution.com ReportPollution.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606114027/http://reportpollution.com/ |date=2009-06-06 }}- વહાણોમાંથી ફેલાતા પ્રદૂષણની ખબર કરો * [http://www.black-tides.com www.black-tides.com- તેલ ઢોળાવાથી સર્જાતા પ્રદૂષણ અંગે, વિશેષ રૂપે યુવાનો માટેની શૈક્ષણિક સાઈટ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.whoi.edu/page.do?pid=12049 ઓસન પોલ્યુશન ટોપિકસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171231221812/http://www.whoi.edu/page.do?pid=12049 |date=2017-12-31 }} - વુડ્સ હોલે ઓસેનોગ્રાફિક ઈન્સ્ટિટયૂશન * [http://cfpub.epa.gov/caddis/ ઈપીએ (EPA) કેઝ્યુઅલ એનાલિસિસ/ડાયગ્નોસિસ ડિસિઝન ઈન્ફર્મેશન સિસ્ટમ (સીએડીડીઆઈએસ-CADDIS) - સ્ટ્રેસર આઈડેન્ટીફિકેશન ] * [http://www.nrdc.org/water/pollution/default.asp નેચરલ રિસોર્સિસ ડિફેન્સ કાઉન્સિલ (એનઆરડીસી-NRDC): જળ પ્રદૂષણ પરનાં નિરીક્ષણો, સમાચારો અને અહેવાલો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517202718/http://www.nrdc.org/water/pollution/default.asp |date=2008-05-17 }} * [http://www.pbs.org/strangedays/episodes/troubledwaters/ ટ્રબ્લ્ડ વોટર્સઃ નેશનલ જિઓગ્રાફિક/પીબીએસ(PBS)ના "ધરતી પરના વિચિત્ર દિવસો"ના ઍપિસોડ અને વેબસાઈટ ] * [http://www.epa.sa.gov.au/water_quality.html દક્ષિણ ઓસ્ટ્રલિયામાં જળ ગુણવત્તા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000349/http://www.epa.sa.gov.au/water_quality.html |date=2007-09-27 }} - પર્યાવરણ સુરક્ષા ઑથોરિટી (દક્ષિણ ઓસ્ટ્રલિયા) * [http://www.thetripflare.org/ ચેમેટ્કો દ્વારા મિસ્સીસિપીની ઉપનદી લોંગ લેકમાં જળવાયેલા પ્રદૂષણના મૂળ કિસ્સાનો અભ્યાસ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011205253/http://www.thetripflare.org/ |date=2007-10-11 }} * [http://www.beyondpesticides.org/documents/water.pdf ભયગ્રસ્ત પાણીઃ જંતુનાશક પ્રદૂષકો, જંતુનાશકોની પાર] * [http://ralfengel.com/humanity/water-pollution-a-letter-written-in-the-year-2070 ભવિષ્યમાં પાણીની તંગી અને તેની પરિણામી અસરો (સ્લાઈડ શો) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325060422/http://ralfengel.com/humanity/water-pollution-a-letter-written-in-the-year-2070 |date=2009-03-25 }} * [http://www.ppl.nl/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=82 જળ સ્રોતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ પરની ગ્રંથસૂચિ] - પિસ પૅલેસ લાયબ્રેરી * [http://www.csmate.colostate.edu/dwel/ ડીડબલ્યુઈએલ(DWEL)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217154515/http://csmate.colostate.edu/dwel/ |date=2009-02-17 }}- ડિજિટલ વોટર એજયુકેશન લાયબ્રેરી, એનએસડીએલ(NSDL)માં તેની એન્ટ્રી જોવી. [http://nsdl.org/search/?q=digital%20water%20education%20library&verb=Search&s=0&n=10&item_num=0&brand_identifier=oai:nsdl.org:crs:380599]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.eugris.info યુરોપમાં જમીન અને જળ વ્યવસ્થાપન માટેનું પૉર્ટલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812102235/http://www.eugris.info/ |date=2020-08-12 }} - મૂળભૂત રીતે યુરોપિયન કમિશન દ્વારા નાણાકીય સહયોગ મેળવતો, જમીન અને પાણી સંબંધિત વિષયો અને પ્રદૂષિત જમીન, માટી અને પાણીના વ્યવસ્થાપનના વિષયોને પણ સમાવતો સ્વતંત્ર માહિતી ગેટવે. {{Pollution}} [[શ્રેણી:Aquatic ecology]] [[શ્રેણી:Aquifers]] [[શ્રેણી:Environmental science]] [[શ્રેણી:Water chemistry]] [[શ્રેણી:Water pollution|જળ પ્રદૂષણ]] [[શ્રેણી:Water supply]] t5aztom3jgupljui9e4974vxwhy7dlh 0 25122 901059 880960 2026-05-19T10:27:46Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901059 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} ઉપયોગી પદાર્થોનો બગાડ અટકાવવા, નવા કાચા માલસામાનનો વપરાશ ઘટાડવા, [[ઊર્જા]]નો ઉપયોગ ઘટાડવા, પરંપરાગત કચરાના નિકાલ માટેની જરૂરિયાત ઘટાડીને (વિવિધ પદાર્થો સળગાવવાને કારણે થતું) હવાનું પ્રદૂષણ ઘટાડવા અને જમીન પૂરાણને કારણે જલ પ્રદૂષણ ઘટાડવા તેમજ શુદ્ધ ઉત્પાદનની તુલનાએ [[ગ્રીનહાઉસ]] ગેસનું ઉત્સર્જન ઘટાડવાના ઉદેશ સાથે વપરાયેલા પદાર્થોને નવા ઉત્પાદનોમાં ફેરવવાની પ્રક્રિયાને '''રિસાયક્લિંગ''' કહે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.letsrecycle.com/legislation/news.jsp?story=6231 PM Advisor hails recycling as climate change action | title=Lets recycle | access-date=2006-11-08 | archive-date=2009-01-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090112202343/http://www.letsrecycle.com/legislation/news.jsp?story=6231 | url-status=dead }}</ref><ref name="gar"></ref> રિસાયક્લિંગ એ કચરો ઘટાડવા માટેની આધુનિક પદ્ધતિનું મુખ્ય ઘટક છે અને કચરો અધિશ્રેણી "ઘટાડો, પુનઃઉપયોગ કરો/0}, રિસાયકલ"નો ત્રીજો ઘટક છે. પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી સામગ્રીમાં ઘણા પ્રકારના કાચ, [[કાગળ]], [[ધાતુ]], [[પ્લાસ્ટિક]], [[કાપડ]], અને [[ઇલેક્ટ્રોનિક્સ]] વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. અસરમાં સમાન હોવા છતાં, જૈવિક રીતે વિઘટન પામતો કચરો – જેમ કે [[ખોરાક]] અથવા બગીચાનો કચરોના કમ્પોસ્ટિંગ અથવા પુનઃઉપયોગને રિસાયક્લિંગ નથી ગણવામાં આવતું.<ref name="gar">{{cite book | last = The League of Women Voters | title = The Garbage Primer | publisher = Lyons & Burford | year = 1993 | location = New York | pages = 35–72 | isbn = 1558218507}}</ref> રિસાયકલ કરી શકાય તેવી સામગ્રીને એકત્રીકરણ કેન્દ્દમાં લાવવામાં આવે છે અથવા કર્બસાઇડમાંથી એકત્રકરવામાં આવે છે, બાદમાં તેની છટણી, સફાઇ અને ઉત્પાદન માટે ઉપયોગમાં લેવાનારા નવા પદાર્થ માટે ફેરપ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. આમ જોવા જઇએ તો, કોઇ એક પદાર્થનું રિસાયક્લિંગ તે જ પદાર્થ માટે નવો પુરવઠો પુરો પાડે છે. દાખલા તરીકે ઓફિસમાં વપરાયેલા કાગળ ઉત્પાદન માટે વધુ પુરવઠો આપશે અને તેવી જ રીતે વપરાયેલા ફોમ્ડ પોલિસ્ટાયરિન વધુ પોલિસ્ટાયરિન આપશે. જો કે ઘણીવાર (કાચા માલસામાન અથવા અન્ય સંસાધનમાંથી તે જ પ્રોડક્ટના ઉત્પાદનની તુલનાએ) રિસાયક્લિંગ કરવું ઘણું મુશ્કેલ અથવા મોંઘું હોય છે. માટે ઘણી પ્રોડક્ટ અથવા સામગ્રીના રિસાયક્લિંગમાં અલગ મટિરીયલના ઉત્પાદનમાં તેનો '''પુનઃઉપયોગ''' સંકળાય છે (દા.ત. પેપરબોર્ડ). રિસાયક્લિંગનું અન્ય સ્વરૂપ જટીલ પ્રોડક્ટ્સમાંથી નિશ્ચિત પદાર્થોનો બચાવ કરવાનું છે. આવા પદાર્થોના આંતરિક મૂલ્ય (દા.ત. કાર બેટરીમાંથી [[કલાઇ]] અથવા [[કમ્પ્યુટર]] કમ્પોનન્ટ્સમાંથી [[સોનું]] કાઢવું)અથવા તેમના ઝેરી સ્વભાવને (દા.ત. વિવિધ સામગ્રીમાંથી [[પારો]] દૂર કરવો અને તેનો પુનઃઉપયોગ કરવો) કારણે તેમનો બચાવ કરવામાં આવે છે. સમીક્ષકો રિસાયક્લિંગના ખચર્ની સામે તેના ચોખ્ખા આર્થિક અને પર્યાવરણીય લાભ અંગે મતભેદ ધરાવે છે અને સૂચવે છે કે રિસાયક્લિંગની હિમાયત ઘણીવાર બાબતે વધુ ગંભીર બનાવે છે અને પુષ્ટી પૂર્વાગ્રહથી પીડાય છે. ખાસ કરીને વિવેચકોએ દલીલ કરી છે કે કચરાના એકત્રીકરણ અને પરિવહન પર કરવામાં આવતો ખર્ચ ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં બચેલા ખર્ચ અને ઊર્જા કરતા ઘણી વધુ છે. વધુમાં રિસાયક્લિંગને કારણે લોગિંગ, માઇનિંગ અને નવા ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલા અન્ય ઉદ્યોગોમાં ઉભી થનારી બેકારી રિસાયક્લિંગ ઉદ્યોગને કારણે ઉભી થયેલી રોજગારી કરતા વધુ છે. વધુમાં પેપર પલ્પ જેવી સામગ્રીને માત્ર અમુક વખત જ રિસાયકલ કરી શકાય છે. રિસાયક્લિંગની હિમાયત આ તમામ દાવાઓને પડકારે છે અને દલીલોની માન્યતા બંને પક્ષોના વિવાદને વધુ ઘેરો બનાવે છે. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક રિસાયક્લિંગ === રિસાયક્લિંગ માનવ ઇતિહાસમાં ખૂબ જ લાંબા સમયથી ઊપયોગમાં લેવામાં આવતી પદ્ધતિ છે, જેના પૂરાવા ઇ.સ. પૂર્વે 400માં [[પ્લેટો]]ના સમયથી મળે છે. રાખ, તૂટેલા સાધનો અને માટીના વાસણો જેવા પ્રાચીન ઘરગથ્થુ કચરા અંગેનું પુરાતત્વીય સંશોધન દર્શાવે છે કે આ સમય દરમિયાનના જયારે સ્ત્રોત ખૂબ જ મર્યાદિત હોવાને કારણે નવી સામગ્રીની ગેરહાજરીમાં નકામી વસ્તુઓનો પુનઃઊપયોગ વધારે પ્રમાણમાં કરવામાં આવતો હતો.<ref name="guide">{{Cite book | last = Black Dog Publishing | publisher = Black Dog Publishing | year = 2006 | location = London, UK | isbn = 1904772366 | title = Recycle : a source book}}</ref> ઔદ્યોગિક યુગ પૂર્વેના સમયમાં યુરોપમાં જસત અને અન્ય ધાતુઓના ભંગારને એકઠો કરીને તેને પુનઃ ઊપયોગમાં લેવા માટે તેને ગાળવામાં આવતો હોવાના પૂરાવાઓ મળે છે.<ref name="economisttruth"></ref> બ્રિટનમાં પણ લાકડા અને કોલાસાનો ભૂકો અને રાખ ડસ્ટમેન દ્વારા એકઠા કરીને તેને ઈંટ બનાવવામાં મુખ્ય ઘટક તરીકે ડાઉનસાયકલ કરવામાં આવતા હતા. કાચા માલ તરીકે નવી સામગ્રીને બદલે પુનઃઊપયોગમાં લેવામાં આવતી સામગ્રીને કારણે થતા આર્થિક લાભ તેમજ ખૂબ જ મોટા પ્રમાણમાં વસતિ ગીચતા ધરાવતા વિસ્તારમાં પણ કચરાના નિકાલની જાહેર વ્યવસ્થાના અભાવ વસ્તુના પુનઃઊપયોગ માટેના મહત્ત્વના પરિબળો ગણી શકાય.<ref name="guide"></ref> ઈ.સ. 1813 માં બેન્જામિન લોએ યોર્કશાયરના બેટલી શહેરમાં કાપડના નકામા ટુકડાઓમાંથી ‘શોડી’ અને ‘મન્ગો’ પ્રકારનું ઊન બનાવવાની પ્રક્રિયા વિકસાવી. આ મટીરીયલ નવા ઉન સાથે પુનઃઊપયોગમાં લેવામાં આવતા કાપડને ઊપયોગમં લઇને તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. વેસ્ટ યોર્કશાયરનો શોડી ઉદ્યોગ બેટલી અને ડ્યુઝબરી જેવા નગરોમાં 19મી સદીથી પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ સુધી અસ્તિત્વમાં રહ્યો હતો.[[File:salvage.jpg|thumb|યુએસ એલ્યુમિનિયમ સાલ્વેજ ઝુંબેશ, 1942ની જાહેરાતનો ફોટો]] === યુદ્ધ સમયનું રિસાયક્લિંગ === [[વિશ્વયુદ્ધ]] ઊપરાંત વિશ્વમાં પરિવર્તન લાવનારી આ પ્રકારની અન્ય ઘટનાઓને કારણે ઉભી થયેલી સ્ત્રોતની અછતને કારણે રીસાયકિલંગને ખૂબ જ ઉત્તેજન મળ્યું હતું.<ref>''આઉટ ઓફ ધ ગાર્બેજ-પેઇલ ઇનટુ ફાયર: ફ્યુઅલ બ્રિક્સ નાવ એડેડ ટુ ધ લિસ્ટ ઓફ થિંગ્સ સાલ્વેજ્ડ બાય સાયન્સ ફોર ધ નેશન્સ વેસ્ટ'', પોપ્યુલર સાયન્સ મન્થલી, ફેબ્રુઆરી 1919, પાનું 50-51, ગૂગલ બૂક્સ દ્વારા સ્કેન થયેલું: http://books.google.com/books?id=7igDAAAAMBAJ&amp;pg=PA50</ref> દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, યુદ્ધમાં જોડાયેલા દરેક દેશમાં દેશદાઝને ધ્યાનમાં રાખીને ધાતુઓની વસ્તુઓને દાનમાં આપવા તથા કાપડને સાચવી રાખવા માટે મોટા પ્રમાણમાં ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી હતી. યુદ્ધ સમયે ચાલુ કરવામાં આવેલી સ્ત્રોતની સાચવણીની પ્રવૃત્તિ યુદ્ધ પછી પણ કુદરતી સ્ત્રોતની વિપુલતા નહીં ધરાવતા જાપાન જેવા કેટલાક દેશોમાં ચાલુ રાખવામાં આવી. === વિશ્વયુદ્ધ બાદનું રિસાયક્લિંગ === ઊર્જાની વધતી જતી કિંમતને કારણે 1970ના દાયકામાં રિસાયક્લિંગમાં મોટા પ્રમાણમાં રોકાણ કરવામાં આવ્યું. નવા ઉત્પાદનની સરખામણીએ એલ્યુમિનિયમના રિસાયક્લિંગમાં માત્ર 5% ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે, જયારે કાચ, કાગળ અને અન્ય ધાતુઓમાં આ પ્રમાણ આટલું ઓછું ન હોવા છતાં જયારે કાચી સામગ્રી તરીકે જે તે વસ્તુઓનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવે છે ત્યારે ખૂબ જ ઓછી ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે.<ref name="economistrecycle"></ref> સમગ્ર અમેરિકામાં ન્યુજર્સીના વડૂબરી શહેરે સૌ પ્રથમ વખત રિસાયક્લિંગને ફરજિયાત બનાવ્યું.<ref>[http://www.njbiz.com/view_release.asp?aID=2706 રોવાન એન્ડ એસોસિયેટ્સ ગો ગ્રીન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123134746/http://www.njbiz.com/view_release.asp?aID=2706 |date=2009-01-23 }}: જુલાઈ 18, 2007 અખબારી નિવેદન - NJBiz.com. સુધારો જુલાઈ 22, 2007</ref> 1970ના દાયકાના પ્રારંભના વર્ષોમાં રોઝ રોવાની આગેવાની હેઠળ<ref>કરન્ટલી ધ પ્રેસિડન્ટ ઓફ ધ પ્રમોશનલ પ્રોડકટ્સ બુટિક [http://www.rowanassoc.com/ રોવાન એન્ડ એસોસિયેટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215163828/http://www.rowanassoc.com/ |date=2010-12-15 }}.</ref> કચરા અને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓને એકસાથે એકઠી કરી શકાય તે માટે કચરાના વ્યવસ્થાપન અંગેના વાહનની પાછળ રિસાયક્લિંગ ટ્રેલર જોડવાનો વિચાર અમલમાં આવ્યો. અન્ય નગરો અને શહેરોએ પણ આ વ્યવસ્થાને અનુસરવાનું શ કર્યું અને આજે અમેરિકાના ઘણાં શહેરોમાં રિસાયક્લિંગ જરૂરિયાત બની ગયું છે. 1987માં મોર્બો 4000 નામની નૌકામાં કચરો [[ન્યૂ યોર્ક]]થી ઉત્તર કેલિફોર્નિયા લઇ જવામાં આવ્યો, જેને ત્યાં સ્વીકારવામાં ન આવ્યો. ત્યાંથી આ કચરો [[બેલિઝ]] લઇ જવામાં આવ્યો, જે ત્યાં પણ સ્વીકારાયો નહી. અંતે આ કચરો ન્યૂ યોર્ક પાછો લાવવામાં આવ્યો, જયાં તેને સળગાવીને નિકાલ કરવામાં આવ્યો. આ ઘટનાને કારણે મિડિયામાં કચરાના નિકાલ અને રિસાયક્લિંગ અંગે ખૂબ જ ઊગ્ર ચર્ચાઓ કરવામાં આવી. આ ઘટનાનો ઊલ્લેખ ઘણી વખત 1990ના દાયકાના રિસાયક્લિંગના "હિસ્ટેરીયા"ને પેદા કરવાના સંદર્ભમાં કરવામાં આવે છે.<ref name="economisttruth"></ref> == કાયદો == === પુરવઠો === [[File:Recycling can.JPG|thumb|કેલિફોર્નિયા સ્થિત હાફ મૂન બેની એક રિસાયકલ બિન]] રિસાયક્લિંગનો કાર્યક્રમ ચાલુ રહી શકે તે માટે રિસાયકલ કરી શકાય તેવા પદાર્થોનો ખૂબ જ મોટો અને લાંબા સમય સુધી ચાલે તેવો સાતત્યપૂર્ણ પુરવઠો હોવો ખૂબ જ જરૂરી છે. આ પ્રકારના પુરવઠાના સર્જન માટે ત્રણ કાનૂની વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. રિસાયક્લિંગનું ફરજિયાત એકત્રીકરણ, કન્ટેઈનરને જમા કરાવવાનો કાયદો અને પ્રતિબંધને નકાર. ફરજિયાત એકત્રીકરણ શહેરોના રિસાયક્લિંગનું લક્ષ્યાંક નક્કી કરે છે, જેમાં સામાન્ય રીતે નક્કી કરેલી તારીખ સુધીમાં શહેરના કચરાનો નક્કી કરેલો ભાગ રિસાયક્લિંગમાં લઈ આવવો. આ લક્ષ્યાંકને પાર પાડવાની જવાબદારી શહેરની રહેલી છે.<ref name="gar"></ref> કન્ટેઈનર ડિપોઝીટ કાયદામાં કાચ, પ્લાસ્ટિક અથવા તો ધાતુના કન્ટેઈનર (ડબ્બા) પાછા આપવાની સામે થોડા પ્રમાણમાં નાણાં પાછા આપવાનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારના કન્ટેઈનરમાં કોઇ વસ્તુ ખરીદવામાં આવે ત્યારે તેની કિંમતમાં સરચાર્જ ઊમેરવામાં આવે છે. જયારે ગ્રાહક આ કન્ટેઈનર કલેકશનના સ્થળે કન્ટેઈનર જમા કરાવે ત્યારે તે આ સરચાર્જની રકમ પાછી માંગી શકે છે. આ કાર્યક્રમ ઘણો સફળ રહ્યો છે અને કેટલીક વખત તો લગભગ 80% ટકા કન્ટેઈનર રિસાઈક્લિંગ માટે પરત આવે છે. આટલા સારા પરિણામ આવવા છતાં પણ કેટલાક વિસ્તારોમાં ઊદ્યોગો અને ગ્રાહકો તરફથી આ પ્રકારના કાર્યક્રમ અંગે સ્થાનિક સરકાર સામે વિરોધ પ્રર્દિશત કરવામાં આવે છે.<ref name="gar"></ref> રિસાયકલ કરી શકાય તેવી વસ્તુઓનો ઉપયોગ વધારવાની ત્રીજી પદ્ધતિ છે તેલ, જૂની બેટરી, ટાયર તથા બગીચાના કચરા સહિતની વસ્તુઓના કચરા તરીકેને નિકાલ પર પ્રતિબંધ ફરમાવવો. આ વ્યવસ્થાનો એક ઊદ્દેશ પ્રતિબંધિત વસ્તુઓના નિકાલ માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા ઉભી કરવી. આ પ્રકારના રિસાયક્લિંગ માટેની પૂરતી [[સેવા]] ઉપલબ્ધ બની રહે તે જરી છે, અન્યથા આ પ્રકારનો પ્રતિબંધ ગેરકાયદે કચરો ઠાલવવાની પ્રવૃતિમાં વધારો કરાવશે.<ref name="gar"></ref> === સરકારી આદેશ મુજબની માગ === રિસાયકલ કરી શકાય તેવી વસ્તુઓની માગ વધે તેમજ જળવાઇ રહે તે માટે કાયદાનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારના કાયદાની ચાર પદ્ધતિઓ અમલમાં છેઃ પુનઃ ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી વસ્તુઓના લઘુતમ ઉપયોગનો આદેશ, ઉપયોગના દર, ખરીદી, પુનઃઉપયોગ કરાયેલી વસ્તુઓનું લેબલિંગ.<ref name="gar"></ref> પુનઃઉપયોગમાં લેવામાં આવતી વસ્તુઓના લઘુતમ ઉપયોગ અંગેના આદેશ અને ઉપયોગ દરને કારણે ઉત્પાદકને તેની કામગીરીમાં વસ્તુઓના પુનઃઉપયોગની ફરજ પાડવા દ્વારા માંગમાં સીધો જ વધારો થાય છે. વસ્તુઓના ઉપયોગના આદેશમાં એવી સ્પષ્ટતા કરવામાં આવે છે કે કેટલીક નવી વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં નિશ્ચિત પ્રમાણમાં વસ્તુઓનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવે. વપરાશ દર વધારે સાનુકૂળ વિકલ્પ છેઃ આ વિકલ્પમાં ઉદ્યોગને પોતાનો લક્ષ્યાંક ગમે ત્યારે પૂરો કરવાની અથવા તો વેચાઇ શકે તેવી ક્રેડિટ સામે રિસાયક્લિંગ બદલવાની સુવિધા મળે છે. આ બંને પદ્ધતિઓનો વિરોધ કરનારાઓ રીપોર્ટીંગની જરૂરીયાતમાં થતા અનેકગણા વધારા તરફ ધ્યાન દોરતાં એવો દાવો કરે છે કે આ પ્રકારના નિયમો ઉદ્યોગો માટેની જરી સાનુકૂળતા છીનવી લે છે.<ref name="gar"></ref><ref name="DeLong">{{cite web | url=http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html | title=Regulatory Policy Center - PROPERTY MATTERS - James V. DeLong | access-date=2008-02-28 | archive-date=2008-04-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080414205905/http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html | url-status=dead }}</ref> સરકારોએ રિસાયક્લિંગની માગં વધારવા માટે "ખરીદ નીતિ"ઓ દ્વારા પોતાની [[ખરીદ શકિત]]નો ઉપયોગ કર્યો છે. આ નીતિઓમાં સરકાર રિસાયકલ કરેલી વસ્તુઓના ઉપયોગ માટે કેટલી નિશ્ચિત રકમ "બાજુમાં રાખે" છે અથવા તો જયારે રિસાયકલ કરવામાં આવેલી વસ્તુઓની ખરીદી કરવાની હોય ત્યારે "કિંમત અગ્રતા" કાર્યક્રમ મારફતે મોટું ભંડોળ પુરું પાડે છે. વધારાના નિયમનો કેટલાક નિશ્ચિત કિસ્સાઓને લક્ષ્યાંક બનાવે છેઃ દા.ત. [[અમેરિકા]]માં એન્વાયરમેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સીએ જયાં પણ શકય હોય ત્યાં રિસાયકલ કરેલા અથવા તો રિ-રિફાઈન્ડ કરેલા ઓઈલ, પેપર, ટાયર અને બિલ્ડિંગ અવાહકોનો ઉપયોગ કરવાનો આદેશ આપેલો છે.<ref name="gar"></ref> રીસાયકલ પ્રોડકટની માગ વધારવા માટેનું સરકારી નિયમન રીસાયકલ કરવામાં આવેલી વસ્તુઓના લેબલિંગ અંગેનું છે. જયારે ઉત્પાદકો માટે તેમના ઉત્પાદનોમાં (પેકેજિંગ સહિત) કેટલા પ્રમાણમાં વસ્તુઓનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે તેનું લેબલ લગાવવાનું ફરજિયાત બનાવવામાં આવે તો ગ્રાહક જાણી વિચારીને યોગ્ય પસંદગી કરી શકે છે. પૂરતા પ્રમાણમાં ખરીદ શકિત ધરાવતો ગ્રાહક પર્યાવરણની અંગે વધારે સભાન બનીને વિકલ્પની પસંદગી કરીને ઉત્પાદકને વધારે પ્રમાણમાં રીસાયકલ્ડ વસ્તુઓના ઉપયોગ માટે પ્રોત્સાહિત કરીને આડકતરી રીતે માંગમાં વધારો કરે છે. જો લેબલમાં વસ્તુઓને કયાં અને કઇ રીતે રીસાયકલ કરવામાં આવે છે તે અંગેની માહિતી પૂરી પાડવામાં આવે તો આ પ્રકારનું સ્ટાન્ડર્ડાઈઝ રિસાયક્લિંગ લેબલગ રીયાકલ કરી શકાય તેવી વસ્તુઓના પુરવઠા પર હકારાત્મક અસર પાડી શકે છે.<ref name="gar"></ref> == પ્રક્રિયા == === એકત્રીકરણ === [[File:DeutscheBahnRecycling20050814 CopyrightKaihsuTai Rotated.jpg|thumb|જર્મન રેલવે સ્ટેશન પરની એક રિસાયકલ બિન]] સામાન્ય કચરામાંથી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના એકત્રીકરણ માટે અનેકવિધ પદ્ધતિઓનો અમલ કરવામાં આવ્યો છે. આ પદ્ધતિઓ સામાન્ય લોકોની સગવડ અને સરકારની અનુકૂળતા અને ખર્ચના દાયરામાં રહીને કરવામાં આવે છે. સંગ્રહની મુખ્ય ત્રણ કક્ષા છેઃ "ડ્રોપ-ઓફ સેન્ટર", "બાય-બેક સેન્ટર" અને "કર્બસાઈડ કલેકશન". ડ્રોપ-ઓફ સન્ટર્સમાં કચરો પેદા કરનારે આ વસ્તુઓને સ્થાપિત કે હરતાં ફરતાં મધ્યસ્થ સ્થાન અથવા તો પ્રોસેસગ પ્લાન્ટ સુધી લઇ જવી પડે છે. આ પદ્ધતિ સૌથી સરળ છે પરંતુ તેમાં રિસાયકલ કરવામાં આવતી વસ્તુઓનું એકત્રીકરણ ઓછું હોવા ઉપરાંત અનિશ્ચિત પણ હોય છે. બાય-બેક સેન્ટર્સ ડ્રોપ ઓફ સેન્ટર્સથી એ રીતે અલગ પડે છે કે તેમાં સાફ કરવામાં આવેલી રિસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓની ખરીદી કરવામાં આવે છે અને આ રીતે ઉપયોગ અને સાતત્યપૂર્ણ પુરવઠો પૂરો પાડવા માટે સ્પષ્ટ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. પ્રોસેસ બાદની સામગ્રીને વેચીને તેમાંથી નફો પણ મેળવી શકાય છે. બાય-બેક સેન્ટર્સને આર્થિક દ્રષ્ટિએ યોગ્ય બનાવવા માટે સરકારી સબસીડી જરી બને છે કારણકે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નેશન સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ એસોસિયેશન મુજબ એક ટન સામગ્રીના પ્રોસેસિંગ માટે 50 અમેરિકન ડોલરનો ખર્ચ થાય છે, જયારે તેના પુનઃ વેચાણથી માત્ર 30 અમેરિકન ડોલર મેળવી શકાય છે.<ref name="gar"></ref> ==== કર્બસાઈડ કલેક્શન (એકત્રીકરણ) ==== કર્બસાઈડ કલેકશનમાં ઘણી વિભિન્ન પદ્ધતિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે, જે રીસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓને અલગ કરવાની અને તેની સફાઇની બાબતમાં અન્ય પદ્ધતિથી અલગ પડે છે. મુખ્ય કક્ષામાં મિશ્રિત કચરા, રિસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓના સંમીશ્રણ અને સ્થળ પર અલગ કરવાનો કરવાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="gar"></ref> કચરો ઉપાડવાનું કાર્ય કચરો એકત્રિત કરનાર વાહન દ્વારા કરવામાં આવે છે. [[File:ACT recycling truck.jpg|thumb|ઓસ્ટ્રેલિયાના કેનબેરામાં એક રિસાયક્લિંગ ટ્રક રિસાયકલ બિનમાંથી સામગ્રી એકત્ર કરી રહી છે.]] સ્પેકટ્રમના એક છેડે મિશ્રિત કચરો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે, જેમાં બાકીના કચરા સાથે મિકસ થયેલી હોય તેવી તમામ પ્રકારની રિસાયકલ થઇ શકે તેવી વસ્તુઓ એકત્ર કરવામાં આવે છે અને મધ્યસ્થ છટણી કેન્દ્ર પર તેમાંથી ઈચ્છીત વસ્તુઓ છૂટી પાડીને તેને સાફ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા મોટા પ્રમાણમાં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના સંગ્રહમાં પરીણમે છે, ખાસ કરીને કાગળ જે પુનઃઉપયોગમાં લેવા માટે ખૂબ જ ગંદા હોય છે, પરંતુ આ પ્રક્રિયાના કેટલાક ફાયદા પણ છેઃ શહેરના વહીવટી તંત્રને અલગથી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના એકત્રીકરણ વ્યવસ્થા માટે નાણાં ખર્ચવા પડતા નથી અને લોકોમાં આ અંગે શિક્ષણની પણ જરીયાત ઉભી થતી નથી. વસ્તુઓની છટણી મધ્યસ્થ કેન્દ્રમાં થતી હોવાને કારણે પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓમાં કરવો જરી ફેરફાર સરળતાથી થઇ શકે છે.<ref name="gar"></ref> મિશ્રિત અથવા તો સિંગલ-સ્ટ્રીમ સિસ્ટમમાં, પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓ એકસાથે જ હોય છે પરંતુ તેને બાકીના કચરાથી અલગ રાખવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં એકત્રીકરણ બાદની સફાઇની જરૂરીયાતમાં ઘટાડો થાય છે પરંતુ તેના માટે કઇ વસ્તુઓને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેમ છે તે અંગે લોકજાગૃતિ હોવી ખૂબ જરૂરી છે.<ref name="gar"></ref><ref name="economisttruth"></ref> અન્ય એક વૈકલ્પિક પદ્ધતિ છે સ્ત્રોત પર જ છટણી, જેમાં એકત્રીકરણ પહેલાં જ દરેક વસ્તુની સફાઇ કરીને છટણી કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિમાં એકત્રીકરણ બાદની છટણીની સૌથી ઓછી જરૂર ઉભી થાય છે. અને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓ શુદ્ધતમ સ્વપમાં પેદા થાય છે, પરંતુ દરેક સામગ્રી અલગ-અલગ રીતે એકત્ર કરવામાં આવતી હોવાને કારણે એકત્રીકરણની કામગીરીનો ખર્ચ વધી જાય છે. આ પદ્ધતિમાં લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટેનો બહોળો પ્રચાર-પ્રસાર કાર્યક્રમ જરૂરી બને છે, જે પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના પ્રદૂષણને રોકવા માટે સફળ થવો અનિવાર્ય છે.<ref name="gar"></ref> મિશ્રિત કચરાના એકત્રીકરણની પદ્ધતિમાં છટણી માટેના ઊંચા ખર્ચનો સમાવેશ થતો હોવાથી સ્ત્રોત પરની છટણીની પદ્ધતિને વધારે પસંદગી આપવામાં આવે છે. જોકે, છટણીની ટેકનોલોજીમાં થયેલી પ્રગતિને કારણે ખર્ચમાં ઘણો ઘટાડો થયો છે - સ્ત્રોત પર છટણી કરવાની પદ્ધતિ અપનાવેલા ઘણાં વિસ્તારોએ હવે મિશ્રિત કચરાના એકત્રીકરણની પદ્ધતિ અપનાવી છે.<ref name="economisttruth"></ref> === છટણી === [[File:Glass and plastic recycling 065 ubt.JPG|thumb|250px|રિસાયક્લેબલ સામગ્રીની પ્રારંભિક છટણીઃ કાચ અને પ્લાસ્ટિક બોટલ (પોલેન્ડ)]] પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓને મિશ્રિત અવસ્થામાં એકત્ર કરીને મધ્યસ્થ એકત્રીકરણ સુવિધા કેન્દ્ર પર લઇ ગયા બાદ વિવિધ પ્રકારની સામગ્રીની છટણી કરવી પડે છે. આ પ્રક્રિયા ઘણાં તબક્કામાં કરવામાં આવે છે, જેમાંથી કેટલાક તબક્કામાં ઓટોમેટીક પ્રક્રિયાનો પણ સમાવેશ થાય છે જે એક ટ્રક જેટલા સામાનની છટણી માત્ર એકાદ કલાક જેટલા સમયમાં કરી શકે છે.<ref name="economisttruth"></ref> કેટલાક પ્લાન્ટમાં સામગ્રીની છટણી ઓટોમેટીક રીતે કરી શકાય છે, જેને સિંગલ-સ્ટ્રીમ રિસાયકલિંગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રકારના પ્લાન્ટ અસ્તિત્વ ધરાવતા હોય તેવા વિસ્તારોમાં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓમાં લગભગ ૩૦ ટકાનો વધારો જોવા મળ્યો છે.<ref>સાયન્સડેઈલી. (2007). [http://www.sciencedaily.com/videos/2007/1002-recycling_without_sorting.htm રિસાયક્લિંગ વગર છટણીઃ એન્જિનયરોએ એવા રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટનું નિર્માણ કર્યું જેમાં છટણીની જરૂર રહેતી નથી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080831095259/http://www.sciencedaily.com/videos/2007/1002-recycling_without_sorting.htm |date=2008-08-31 }}.</ref> સૌ પ્રથમ પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી સામગ્રીને મિશ્રિત અવસ્થામાં વાહનમાંથી ઉતારીને એક જ સ્તરમાં પથરાયેલા કન્વેયર બેલ્ટ પર મૂકવામાં આવે છે. આ તબક્કામાં કોરૂગેટેડ ફાયબરબોર્ડના મોટા ટુકડાઓ અને પ્લાસ્ટિકની થેલીઓને હાથે વિણીને દૂર કરવામાં આવે છે, કારણ કે તેના કારણે મશીન જામ થઇ શકે છે.<ref name="economisttruth"></ref> ત્યારબાદ, ઓટોમેટિક મશીનરી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓને તેના વજન પ્રમાણે હળવા વજનના કાગળ અને પ્લાસ્ટિકને વધારે વજન ધરાવતા કાચ અને ધાતુઓથી અલગ પાડે છે. કાર્ડબોર્ડને પેપરથી અલગ કરવામાં આવે છે અને સૌથી સામાન્ય ગણવામાં આવતા પ્લાસ્ટિક પીઇટી (#1) અને એચડીપીઇ (#2)ને એકત્ર કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારની છટણી મોટાભાગે હાથથી કરવામાં આવે છે, પરંતુ કેટલાક છટણી કેન્દ્રોમાં તેને ઓટોમેટિક પણ બનાવવામાં આવી છેઃ સ્પેકટ્રોસ્કોપિક સ્કેનરનો ઉપયોગ વિવિધ પ્રકારના કાગળ અને પ્લાસ્ટિકને તેની વેવલેન્થના આધારે અલગ કરવા માટે કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ દરેક પ્રકારની સામગ્રીને યોગ્ય એકત્રીકરણ ચેનલ તરફ મોકલવામાં આવે છે.<ref name="economisttruth"></ref> [[લોખંડ]], [[સ્ટીલ]] અને ટીન-પ્લેટેડ સ્ટીલના ડબાઓ "(ટિન કેન)" જેવી લોહ ધાતુઓને અલગ કરવા માટે પ્રબળ ચુંબકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. બિનલોહયુકત ધાતુઓને અલગ કરવા માટે મેગ્નેટિક ઈડી કરન્ટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમાં ફરતું [[ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] એલ્યુમિનિયમના ડબામાં ઈલેકટ્રીક કરન્ટ પેદા કરે છે, જે ડબામાં મેગ્નેટિક ઈડી કરન્ટ પેદા કરે છે. આ મેગ્નેટિક ઈડી કરન્ટનો વિશાળ ચુંબકીય ક્ષેત્ર દ્વારા પ્રતિકાર થાય છે અને એલ્યુમિનિયમના ડબા અન્ય સામગ્રીથી અલગ થઇ જાય છે.<ref name="economisttruth"></ref> અંતે, કાચને તેના વિવિધ કલર જેમ કે બદામી, લીલા વગેરેને આધારે હાથથી જ અલગ કરવામાં આવે છે.<ref name="economisttruth"></ref> == ખર્ચ-લાભ પૃથક્કરણ == {| class="wikitable" border="1" style="float:right;font-size:85%;margin-left:15px" |- style="background:#efefef" | + રિસાયક્લિંગની પર્યાવરણીય અસરો<ref>આ આંકડા {{cite book | last = The League of Women Voters | title = The Garbage Primer | publisher = Lyons & Burford | year = 1993 | location = New York | pages = 35–72 | isbn = 1558218507}}માંથી લેવામાં આવ્યા છે, "''ગાર્બેજ સોલ્યુશન્સ: એ પબ્લિક ઓફિસિયલ ગાઇડ ટુ રિસાયક્લિંગ એન્ડ અલ્ટરનેટિવ સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ ટેકનોલોજીસ,'' દર્શાવે છે. ''એનર્જી સેવિંગ્સ ફ્રોમ રિસાયક્લિંગ,'' જાન્યુઆરી/ફેબ્રુઆરી&nbsp;1989માં દર્શાવ્યા મુજબ; અને વર્લ્ડવોચ 76 ''માઇનિંગ અર્બન વેસ્ટઃ પોટેન્શિયલ ફોર રિસાયક્લિંગ,'' એપ્રિલ 1987."</ref> |- !દ્રવ્ય !ઊર્જા બચત !વાયુ પ્રદૂષણ બચત |- | એલ્યુમિનિયમ | 95%<ref name="gar"></ref><ref name="economistrecycle"></ref> | 95%<ref name="gar"></ref><ref name="WasteOnline"></ref> |- | કાર્ડબોર્ડ (પૂંઠા) | 24 | — |- | કાચ | 5-30% | 20% |- | કાગળ | 40%<ref name="economistrecycle"></ref> | 73% |- | પ્લાસ્ટિક | 70%<ref name="economistrecycle"></ref> | — |- | સ્ટીલ (પોલાદ) | 60%<ref name="economisttruth"></ref> | — |} રિસાયક્લિંગ આર્થિક રીતે કાર્યક્ષમ છે કે નહીં તે અંગે વિવાદ છે. લેન્ડફીલ ખર્ચમાં ઘટાડો થતો હોવાને કારણે મહાનગરપાલિકાઓને રિસાયક્લિંગ પ્રોગ્રામના અમલમાં ઘણીવાર નાણાકીય ફાયદો દેખાય છે.<ref>લાવી ડી. (2007). [http://www.springerlink.com/content/r461lju585760316/ મ્યુનિસિપલ ઘન કચરો રિસાયક્લિંગ આર્થિક રીતે કાર્યક્ષમ છે?]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''એનવાયર્નમેન્ટલ મેનેજમેન્ટ'' .</ref> [[ટેકનિકલ યુનિવર્સિટી ઓફ ડેન્માર્કે]] હાથ ધરેલા અભ્યારમાં એવું જાણવા મળ્યું કે 83 ટકા કિસ્સાઓમાં ઘરગથ્થુ કચરાના નિકાલમાં રિસાયક્લિંગ સૌથી કાર્યક્ષમ પદ્ધતિ છે.<ref name="economisttruth">{{cite news | title = The truth about recycling | date = June 7, 2007 | url = http://www.economist.com/opinion/displaystory.cfm?story_id=9249262 | publisher = ''The Economist''}}</ref><ref name="economistrecycle">{{cite news | title = The price of virtue | date = June 7, 2007 | url = http://www.economist.com/opinion/displaystory.cfm?story_id=9302727 | publisher = ''The Economist''}}</ref> જો કે, ઈ.સ. 2004માં ડેનિશ એન્વાયરમેન્ટલ એસેસમેન્ટ ઈન્સ્ટીટ્યુટે એવું તારણ કાઢ્યું હતું કે, એલ્યુમિનિયમ સહીતના પીણાંના કન્ટેઈનરના નિકાલ માટે દહન (વૈજ્ઞાનિક ઢબે કચરો બાળવો) સૌથી કાર્યક્ષમ પદ્ધતિ હતી.<ref name="Vigso2004">{{cite journal | last = Vigso | first = Dorte | year = 2004 | title = Deposits on single use containers - a social cost-benefit analysis of the Danish deposit system for single use drink containers | journal = Waste Management & Research | volume = 22 | issue = 6 | pages = 477 | doi = 10.1177/0734242X04049252 | url = http://wmr.sagepub.com/cgi/content/abstract/22/6/477 | pmid = 15666450 | access-date = 2010-07-15 | archive-date = 2009-01-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090131115635/http://wmr.sagepub.com/cgi/content/abstract/22/6/477 | url-status = dead }}</ref> નાણાકીય કાર્યક્ષમતા આર્થિક કાર્યક્ષમતાથી અલગ છે. રિસાયક્લિંગના આર્થિક પૃથક્કરણમાં અર્થશાસ્ત્રીઓ દ્વારા એકસટર્નાલીટીઝ (બાહ્યતત્વો) તરીકે ઓળખાવવામાં આવતા વ્યકિતને વ્યકિતગત વ્યવહાર બહાર થતા હોય તેવા કિંમત ના આંકી શકાય તેવા ખર્ચ અને ફાયદાનો સમાવેશ થાય છે. દા.ત. હવાના પ્રદૂષણમાં ઘટાડો અને ગ્રીનહાઉસ ગેસનો નિકાલ, લેન્ડફીલ સાઈટમાં જોખમી કચરામાં ઘટાડો, [[ઉર્જા]]ના વપરાશમાં ઘટાડો અને કચરા અને સંસાધનના વપરાશમાં ઘટાડો, જે પર્યાવરણને નુકસાન કરતી [[ખનન]] અને જંગલ કાપવાની પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો કરે છે. આશરે 4,000 જેટલા ખનિજોની ઓળખ કરવામાં આવી છે, જેમાંથી 100 ખનિજોને સામાન્ય ગણવામાં આવ્યા છે, જયારે બીજા સકડો ખનિજો અન્યની સરખામણીએ સામાન્ય ગણવામાં આવ્યા છે અને બાકીના ખનિજોને અલભ્ય માનવામાં આવ્યા છે.<ref>"[http://faculty.uml.edu/Nelson_Eby/89.215/Assignments/Mineral%20Identification.pdf મિનરલ્સ એન્ડ ફોરેન્સિક સાયન્સ]" (PDF). [[યુનિવર્સિટી ઓફ મેસાચુશેટ્સ લોવેલ]], ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ, અર્થ, એન્ડ એટ્મોસ્ફેરિક સાયન્સ.</ref> જો રિસાયક્લિંગ કરવામાં ન આવે તો [[કલાઈ]]નો ઉપયોગ 2037 સુધી કરી શકાય તેમ છે, [[ઈન્ડિયમ]] અને [[હાફિનયમ]] બંને 2017માં ખતમ થઇ જશે અને ટર્બિયમ તો 2012 પહેલાં જ નહીં હોય.<ref>"[http://www.newscientist.com/article/mg19426051.200-earths-natural-wealth-an-audit.html?page=1 અર્થ્સ નેચરલ વેલ્થ: એન ઓડિટ]". ન્યૂ સાયન્ટિસ્ટ્સ. મેં 23, 2007</ref> એકસટર્નાલિટીઝને સમાવી લે તેવા ટેકસ અથવા સબસીડી જેવા મેકેનિઝમ વિના ભલે સમાજ પર તેનો ખર્ચ નાંખવામાં આવતો હોય તો પણ ઉદ્યોગો તેને નજરઅંદાજ કરશે. આ પ્રકારના બિન-નાણાકીય ફાયદાઓને આર્થિક રીતે સાંપ્રત બનાવવા માટે, હિતધારકો રિસાયકલ્ડ સામગ્રીની માગમાં વધારો થાય તે માટે કાનૂની પગલાં માટે માંગણી કરી રહ્યા છે.<ref name="gar"></ref> ધ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયરમેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સી (ઈપીએ) એ રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરતાં જણાવ્યું છે કે રિસાયક્લિંગ માટેના પ્રયાસોથી 2005માં દેશના કાર્બન ઉત્સર્જનમાં 49 મિલિયન [[મેટ્રિક ટન]]નો ચોખ્ખો ઘટાડો નોંધાયો હતો.<ref name="economisttruth"></ref> યુનાઈટેડ કિંગડમમાં વેસ્ટ એન્ડ રીસોર્સિસ એકશન પ્રોગ્રામે જણાવ્યું હતું કે ગ્રેટ બિ્રટેનના રિસાયક્લિંગના પ્રયત્નોને પરિણામે દર CO₂ ઉત્સર્જનમાં દર વર્ષે 10-15 મિલિયન ટનનો ઘટાડો થાય છે.<ref name="economisttruth"></ref> વધારે વસતિ ગીચતા ધરાવતા પ્રદેશોમાં મોટા પાયે ઉત્પાદનનો લાભ મળતો હોવાને કારણે આવા પ્રદેશોમાં રિસાયક્લિંગ વધારે કાર્યક્ષમ બને છે.<ref name="gar"></ref> રિસાયક્લિંગને આર્થિક રીતે યોગ્ય અને પર્યાવરણીય રીતે કાર્યક્ષમ બનાવવા માટે કેટલીક જરૂરીયાતો પૂરી કરવી જ રહી. આ જરૂરીયાતોમાં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો પૂરતો સ્ત્રોત, વેસ્ટ સ્ટ્રીમમાંથી આ સામગ્રીને અલગ કરી શકે તેવી વ્યવસ્થા, નજીકમાં એવું કારખાનું જે સામગ્રીને પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકે અને પુનઃઉત્પાદિત વસ્તુઓની માગની શકયતાઓનો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લી બે જરૂરીયાતોને ઘણી વખત નજર અંદાજ કરવામાં આવે છે - એકત્રિત સામગ્રીના ઉપયોગ માટે ઔદ્યોગિક બજાર અને ઉત્પાદિત વસ્તુઓ માટે ગ્રાહક બજાર આ બંને સિવાય રિસાયક્લિંગ અધુરું છે અને માત્ર એકત્રીકરણ જ છે.<ref name="gar"></ref> ઘણાં અર્થશાસ્ત્રીઓ રિસાયક્લિંગ સેવા પૂરી પાડવા માટે સરકાર તરફથી પ્રમાણસરના હસ્તક્ષેપની તરફેણ કરે છે. આ પ્રકારના વિચાર ધરાવતા અર્થશાસ્ત્રીઓ કદાચ પ્રોડકટના નિકાલને એકસટર્નાલિટીઝ તરીકે જુએ છે અને તેના પરીણામે એવી દલીલ કરે છે કે આ દ્વીધા ઉકેલવામાં સરકાર જ સૌથી વધારે સક્ષમ છે. જોકે, મ્યુનિસિપલ રિસાયક્લિંગ અંગેના લેસીઝ ફેર વિચારો પ્રોડકટના નિકાલને ગ્રાહકો મૂલ્ય સમજતા હોય તેવી સર્વિસ તરીકે ઓળખાવે છે. મુકત-બજારનો સિદ્ધાંત કદાચ ગ્રાહકોની પસંદગીને વધારે અનુકૂળ આવે કારણ કે નફો મેળવવા માંગતા વ્યવસાય સરકારની સરખામણીએ ઉચ્ચ ગુણવત્તા ધરાવતી વસ્તુઓ કે સેવા પૂરી પાડવામાં વધારે લાભ જુએ છે. વધુમાં અર્થશાસ્ત્રીઓ થોડી કે એક્સ્ટર્નાલિટીઝ વગરના કોઇ પણ બજારમાં સરકારની દરમિયાનગીરીની વિરોધમાં હંમેશા સલાહ આપે છે. <ref>ગુન્ટર, મેથ્યૂ. "અર્થશાસ્ત્રીઓ ઘરેલુ અને મ્યુનિસિપલ રિસાયક્લિંગ અંગે કોઇ તારણ પર પહોંચ્યાં?" (જાન્યુઆરી 2007). [http://econjwatch.org/issues/volume-4-number-1-january-2007 ]</ref> === પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો વેપાર === [[File:Computer Recycling.JPG|thumb|ઓલિમ્પિયા, વોશિંગ્ટન, અમેરિકામાં એક પિકઅપ ઇવેન્ટ સમયે રિસાયક્લિંગ માટે એકત્ર કરાયેલા કમ્પ્યુટરો]] કેટલાક દેશોમાં પ્રક્રિયા કરવામાં ન આવી હોય તેવી પુનઃવપરાશમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો વેપાર કરવામાં આવે છે. કેટલાક લોકોએ એવી પણ ફરિયાદ કરી છે કે અન્ય દેશોને વેચવામાં આવી હોય તેવી પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓનો આખરે શેમાં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હશે તે જાણી શકાતું નથી અને તેના પર પ્રક્રિયા કરીને વસ્તુના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગ કરવાને બદલે તેને લેન્ડફીલ સાઈટમાં ધરબી દેવામાં આવતી હોય તેવી પણ શકયતા છે. એક અહેવાલ મુજબ, અમેરિકામાં પુનઃઉપયોગમાં લેવામાં આવનારા કમ્પ્યુટરમાંથી 50થી 80 ટકા કમ્પ્યુટરનો પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી.<ref>[http://www.usatoday.com/tech/news/2002/02/25/computer-waste.htm ઘણો ઝેરી કમ્પ્યુટર કચરો ત્રીજા વિશ્વમાં પહોંચે છે]</ref><ref>{{Cite web |url=http://svtc.igc.org/media/articles/2002/time_march.htm |title=Environmental and health damage in China |access-date=2003-11-09 |archive-date=2003-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031109231707/http://svtc.igc.org/media/articles/2002/time_march.htm |url-status=dead }}</ref> ચીનમાં ગેરકાનૂની રીતે બિનઉપયોગી ચીજોની આયાત કરીને કામદારોના આરોગ્ય કે પર્યાવરણથી થતી હાનિને ધ્યાનમાં લીધા સિવાય માત્ર નાણાંકીય હિત માટે તેને પુનઃઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. ચીનની સરકારે આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકયો હોવા છતાં સરકાર તેને નિર્મૂળ કરવામાં અસમર્થ રહી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.cbc.ca/mrl3/23745/thenational/archive/ewaste-102208.wmv |title=ગેરકાયદે ડમ્પિંગ અને આરોગ્ય અને પર્યાવરણને નુકસાન |access-date=2010-07-15 |archive-date=2008-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217063630/http://www.cbc.ca/mrl3/23745/thenational/archive/ewaste-102208.wmv |url-status=dead }}</ref> ઈ.સ. 2009માં પુનઃઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવા વસ્તુઓની કિંમતઓમાં સુધારો આવ્યો તે પહેલાં ઈ.સ. 2008માં તેમાં કડાકો બોલાયો હતો. ઈ.સ.2004-2008 દરમિયાન કાર્ડબોર્ડની સરેરાશ કિંમત 53 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન રહી હતી, જે ઘટીને 19 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન થઇ હતી, જે મે 2009માં 59 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન સુધી ઉછળી હતી. પેટ પ્લાસ્ટિકની સરેરાશ કિંમત 156 પાઉન્ડ પ્રતિથી ઘટીને 75 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન સુધી નીચે આવીને મે 2009માં 195 પાઉન્ડ પ્રતિ ટન સુધી પહોંચી હતી.<ref>હોગ એમ. [http://www.ft.com/cms/s/0/feebdb2a-419d-11de-bdb7-00144feabdc0.html વેસ્ટ આઉટશાઇન્સ ગોલ્ડ એઝ પ્રાઇસિસ સર્જ]. ''ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ'' .{{Registration required}}</ref> કેટલાક પ્રદેશો જેટલા પ્રમાણમાં બિનઉપયોગી સામગ્રીના વપરાશથી નવું ઉત્પાદન કરે છે તેના ઉપયોગ અને નિકાસમાં મુશ્કેલી અનુભવે છે. આ પ્રકારની સમસ્યા મોટાભાગે કાચના કિસ્સામાં જોવા મળે છેઃ બ્રિટન અને અમેરિકા બંને લીલા રંગના કાચની વાઈનની બાટલીઓની મોટા પ્રમાણમાં આયાત કરે છે. આમાંથી મોટાભાગનો કાચ પુનઃઉત્પાદન માટે મોકલવામાં આવે છે, પરંતુ અમેરિકન મિડવેસ્ટમાં ફરી પ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન કરવામાં આવેલી કાચની બાટલીઓનો ઉપયોગ થઇ શકે તેટલા પ્રમાણમાં વાઈનનું ઉત્પાદન થતું નથી. વધારાના જથ્થાને બાંધકામ સામગ્રી તરીકે અથવા તો પછી સામાન્ય કચરા તરીકે નિકાલ કરવામાં આવે છે.<ref name="gar"></ref><ref name="economisttruth"></ref> તેવી જ રીતે, વાયવ્ય અમેરિકાના પ્રદેશોને પુનઃપ્રક્રિયા કરવામાં આવેલાં છાપાંનું બજાર મેળવવામાં મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડે છે અને તેના મુખ્ય કારણે આ પ્રદેશમાં આવેલી સંખ્યાબંધ પલ્પ મિલ્સ અને એશિયાના બજારોની નિકટતા ગણી શકાય. જોકે, અમેરિકાના બીજા પ્રદેશોમાં વપરાયેલી ન્યુઝપ્રિન્ટની માગમાં ઘણો જ ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યો છે.<ref name="gar"></ref> અમેરિકાના કેટલાક રાજયોમાં રિસાયકલબેન્ક કાર્યક્રમ હેઠળ લેન્ડફીલ સાઈટની જગ્યામાં ઘટાડો કરવાના હેતુથી મ્યુનિસિપાલિટી પાસેથી નાણાં મેળવીને વસ્તુઓના પુનઃવપરાશ માટે લોકોને કૂપનથી ચૂકવણી કરવામાં આવે છે, કારણ કે લેન્ડફીલ સાઈટ માટેની જગ્યા ખરીદવી પડે છે. આ રાજયો સિંગલ સ્ટ્રીમ પ્રોસેસનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જેમાં તમામ પ્રકારની સામગ્રીની છટણી સ્વયંસંચાલિત રીતે થાય છે.<ref>બોની ડીસિમોન. 2006). [http://www.nytimes.com/2006/02/21/business/businessspecial2/21recycle.html?_r=2&amp;oref=slogin&amp;oref=slogin રિવોર્ડિંગ રિસાયક્લર્સ, એન્ડ ફાઇન્ડિંગ ગોલ્ડ ઇન ધ ગાર્બેજ]. ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ.</ref> == વિવેચન == વસ્તુઓને પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉપયોગમાં લેવામાં સૌથી મોટી મુશ્કેલી એ છે કે મોટા ભાગની વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરતી વખતે તેની ડિઝાઈનમાં તેના પુનઃવપરાશને ધ્યાનમાં લેવાતો નથી. સસ્ટેઈનેબલ ડિઝાઈનના ખ્યાલનો ઉદ્દેશ આ સમસ્યાનો ઉકેલ છે અને આ ખ્યાલ પ્રથમ વખત આર્કિટેક્ટ વિલિયમ મેકડોનોફ અને કેમિસ્ટ માઈકલ બ્રૌગાર્ટના પુસ્તક "''[[Cradle to Cradle: Remaking the Way We Make Things]]'' "માં કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે ચૂકવ્યું હતું કે દરેક વસ્તુ (અને તેના માટે જરૂરી તમામ પેકેજિંગ )ની દરેક કોમ્પોનેન્ટ માટેની કલોઝ્ડ-લૂપ સાયકલની માપણી કરવામાં આવેલી હોવી જોઇએ - જ દર્શાવે કે [[જૈવિકવિઘટન]] કે વારંવારની પુનઃપ્રક્રિયા પછી દરેક કોમ્પોનેન્ટ પોતાની કુદરતી અવસ્થામાં પાછો ફરી શકશે કે નહીં.<ref name="economisttruth"></ref> પર્યાવરણીય અર્થશાસ્ત્રની રીતે પ્રક્રિયામાં સમાવિષ્ટ તમામ પ્રકારના ખર્ચ અને ફાયદાઓ અંગેનું સંપૂર્ણ ચિત્ર મળી રહે તે અંગે ખાતરી કરવી જ રહી. દા.ત. ખાદ્યપદાર્થના પેકેજિંગમાં વાપરવામાં આવતા કાર્ડબોર્ડ પર પ્લાસ્ટિકની સરખામણીએ સરળતાથી પ્રક્રિયા કરીને તેને પુનઃવપરાશમાં લઇ શકાય છે, પરંતુ તેનું વજન વધારે હોવાને કારણે વહાણ દ્વારા પરિવહનમાં તે વધારે બગાડમાં પરિણમે છે.<ref name="Tierney">{{cite news | first = John | last = Tierney | title = Recycling Is Garbage | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE1DF1339F933A05755C0A960958260&sec=&spon=&pagewanted=1 | publisher = New York Times | location = New York | page = 3 | date = June 30, 1996 | access-date = 2008-02-28}}</ref> પુનઃપ્રક્રિયામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા ઘણા લોકપ્રિય મુદ્દાઓની ટીકા-ટીપ્પણી નીચે મુજબ છે. ===ઊર્જાની બચત=== રિસાયક્લિંગ દ્વારા [[ઊર્જા]]ની કેટલી બચત થાય છે તે અંગે પણ વિવાદ છે. એનર્જી ઈન્ફોર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન (ઈઆઈએ) તેની વેબસાઈટ પર જણાવે છે કે, "નવા સામગ્રીની જગ્યાએ વપરાયેલા કાગળના ઉપયોગથી નવા કાગળનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે તો પેપર મિલ લગભગ 40 ટકા જેટલી ઊર્જાની બચત કરી શકે છે."<ref>એનર્જી ઇન્ફર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન [http://www.eia.doe.gov/kids/energyfacts/saving/recycling/solidwaste/paperandglass.html#SavingEnergy રિસાયક્લિંગ પેપર અને કાચ]. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.</ref> કેટલાક વિવેચકો એવી પણ દલીલ કરે છે કે સામગ્રીને પુનઃઉપયોગમાં લઇને નવી વસ્તુઓના ઉત્પાદનની પ્રક્રિયામાં આ સામગ્રીને પરંપરાગત લેન્ડફીલ સાઈટમાં નિકાલ કરવાની પ્રક્રિયા કરતાં વધારે પ્રમાણમાં ઊર્જા વપરાય છે. આ દલીલ પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી વસ્તુઓના એકત્રીકરણની કર્બસાઈડ એકત્રીકરણ પદ્ધતિને ધ્યાનમાં રાખીને આ દલીલ કરવામાં આવતી હોવાનું માની શકાય કારણ કે આ પદ્ધતિમાં સામગ્રીના એકત્રીકરણ માટે સામાન્ય કચરો લઇ જતી ટ્રક સિવાય અન્ય એક વેસ્ટ ટ્રકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જયારે રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરનારો વર્ગ જણાવે છે કે જયારે પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન સામગ્રી તરીકે વાપરવામાં કાગળને એકત્ર કરવામાં આવે છે ત્યારે લાકડા અથવા તો લોગિંગ ટ્રકનો ઉપયોગ તેમાંથી દૂર થાય છે. કચરાના નિકાલમાં કેટલા પ્રમાણમાં ઊર્જાનો વપરાશ થાય છે કે ઊર્જા ઉત્પન્ન થાય છે નિશ્ચિત આંક જાણવો ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. કેટલા પ્રમાણમાં ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે તેનો આધાર પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન સામગ્રી તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવનાર વસ્તુઓ અને સમગ્ર પ્રક્રિયાના પ્રકાર પર રહેલો છે. જયારે પુનઃપ્રક્રિયા દ્વારા [[એલ્યુમિનિયમ]]નું ઉત્પાદન કરવામાં આવે ત્યારે નવી સામગ્રીના ઉપયોગથી કરવામાં આવતા ઉત્પાદન કરતાં ઘણી ઓછી ઊર્જાનો વપરાશ થતો હોવાનું સ્વીકારાયું છે. ઈપીએ જણાવે છે કે, "બોકસાઈટમાંથી કરવામાં આવતા એલ્યુમિનિયમના ઉત્પાદનની સરખામણીએ એલ્યુમિનિયમના ડબા પર પુનઃપ્રક્રિયા કરવાથી લગભગ 95 ટકા જેટલી ઊર્જાની બચત થાય છે."<ref>એનવાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી [http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 રિસાયક્લિંગ અને કચરા વ્યવસ્થાપન અંગે અનેકવાર પૂછાયેલા પ્રશ્નો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927081802/http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 |date=2006-09-27 }}. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.</ref> અર્થશાસ્ત્રી સ્ટીવન લેન્ડ્સબર્ગે એવું સૂચન કર્યું હતું કે લેન્ડફીલ સાઈટની જગ્યામાં થતા ઘટાડાનો એકમાત્ર લાભ રિસાયક્લિંગની પ્રક્રિયામાં થતા ઊર્જાના વપરાશ અને તેને પરીણામે થતાં પ્રદૂષણ કરતાં ઘણો ચઢિયાતો છે.<ref name="landsburg">લેન્ડસબર્ગ, સ્ટીવન એ.''ધ આર્મચેર ઇકોનોમિસ્ટ.'' પાનું 86.</ref> જો કે અન્ય લોકોએ જીવનચક્રના આકરણી દ્વારા ગણતરી કરી છે કે ઝાડને વાવવા, તેનો માવો બનાવવા, તેના પર પ્રક્રિયા કરવા અને તેના પરિવહનમાં વપરાતા ઊર્જા અને પાણી કરતાં વપરાયેલા કાગળ પર પ્રક્રિયા કરીને તેમાંથી કાગળનું ફરી ઉત્પાદન કરવામાં ઓછા પાણી અને ઊર્જા વપરાય છે.<ref>સેલ્કી 116</ref> પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદન કરાયેલા કાગળના ઓછા વપરાશને કારણે ઉગાડવામાં આવેલા જંગલો આત્મનિર્ભર ન બને ત્યાં સુધી તેની જાણવણીમાં વધારાની ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે. જાહેર નીતિના વિશ્લેષક જેમ્સ વી ડીલોન્ગ દર્શાવે છે કે રિસાયક્લિંગ પણ ઉત્પાદનની પ્રક્રિયા છે અને ઘણી પ્રક્રિયામાં ઊર્જાની બચત કરતાં વપરાશ વધારે થાય છે. ઊર્જાના વપરાશથી વધારે રિસાયક્લિંગમાં નકામી વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં નાણાં અને શ્રમની પણ જરૂર પડતી હોવાનું તેમણે નાધ્યું છે. આ પ્રક્રિયા નૂતન કાચી સામગ્રીમાંથી કરવામાં આવતા ઉત્પાદન કરતાં વધારે કાર્યક્ષમ હોવી જોઇએ અને પરંપરાગત કચરાના નિકાલની પદ્ધતિ રિસાયક્લિંગ કરતાં વધારે શ્રેષ્ઠ ગણી શકાય.<ref name="RPC">રેગ્યુલેટરી પોલિસી સેન્ટર [http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html વેસ્ટિંગ અવે: મિસમેનેજિંગ મ્યુનિસિપલ સોલિડ વેસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080414205905/http://jamesvdelong.com/articles/environmental/wasting-away.html |date=2008-04-14 }}. સુધારો નવેમ્બર 4, 2006.</ref> ===નાણાંની બચત=== રિસાયક્લિંગ દ્વારા થતી નાણાંની ખરેખર બચત રિસાયક્લિંગ પ્રોગ્રામની કાર્યક્ષમતા પર આધારિત છે. ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ લોકલ સેલ્ફ-રિલાયન્સે એવી દલીલ કરી છે કે રીસાયકિલંગનો ખર્ચ લેન્ડફીલની ફી અને સમુદાય દ્વારા કરવામાં આવતા રિસાયકલના પ્રમાણ સહિતના ઘણાં પરીબળો પર રહેલો છે. જયારે સમુદાય તેના એકત્રીકરણના સમયપત્રક અને અથવા ટ્રકની વ્યવસ્થામાં પરીવર્તન કરીને નકામી વસ્તુઓની પરંપરાગત વ્યવસ્થામાં ઉમેરો કરવાને બદલે રિસાયક્લિંગને તેના વિકલ્પ તરીકે જોવાનું ચાલુ કરે ત્યારે જ સમુદાય રીસાયકિલંગ દ્વારા નાણાંની બચત કરી શકતો હોવાનું સંસ્થાએ નાધ્યું છે.<ref>વેસ્ટ ટુ વેલ્થ [http://www.ilsr.org/recycling/wrrs/fivemyths.html રિસાયક્લિંગ અંગે પાંચ સૌથી ખતરનાક માન્યતાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090529062928/http://www.ilsr.org/recycling/wrrs/fivemyths.html |date=2009-05-29 }}. સુધારો ઓક્ટોબર 18, 2006.</ref> ઘણાં કિસ્સાઓમાં, પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉત્પાદનમાં વાપરવામાં આવનારી સામગ્રીની કિંમત નવી કાચી સામગ્રી કરતાં વધી જાય છે. નવા પ્લાસ્ટિક રેઝિનની કિંમત પુનઃવપરાશમાં લેવાતા રેઝિન કરતાં 40 ટકા જેટલી ઓછી છે.<ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનર્જી [http://www.eia.doe.gov/kids/energyfacts/saving/recycling/solidwaste/plastics.html ઊર્જા-રિસાયક્લિંગ પ્લાસ્ટિક્સનું સંરક્ષણ]. સુધારો 10 નવેમ્બર 2006.</ref> વધુમાં, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયરમેન્ટલ પ્રોટેકશન એજન્સી (ઈપીએ)એ 15 જુલાઈથી 2 ઓગસ્ટ 1991 દરમિયાન શુદ્ધ કુલેટની કિંમતના અભ્યાસ બાદ શોધી કાઢ્યું કે ટનદીઠ સરેરાશ કિંમત 40-60 ડોલર હતી,<ref>એનવાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી [http://www.epa.gov/msw/pubs/cok.pdf મેળવાયેલા કાચ માટેના બજારો]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. સુધારો 10 નવેમ્બર 2006.</ref> જયારે યુએસજીએસનો અહેવાલ દર્શાવે છે કે 1993થી 1997 દરમિયાન કાચી સિલિકાની કિંમત ટન દીઠ 17.33 ડોલર અને 18.10 ડોલરની વચ્ચે હતી.<ref>યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીયોલોજિકલ સરવે [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/silica/780398.pdf મિનરલ કોમોડિટી સમરીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531203302/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/silica/780398.pdf |date=2010-05-31 }}. સુધારો 10 નવેમ્બર 2006.</ref> ''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ]]'' માટેના 1996ના લેખમાં જહોન ટીર્નીએ દલીલ કરી હતી કે ન્યૂ યોર્ક સીટીના કચરાને લેન્ડફીલ સાઈટમાં ધરબી દેવા કરતાં તેને રિસાયકલ કરવામાં વધારે નાણાંનો ખર્ચ થાય છે. ટીર્નીએ દલીલ કરી હતી કે રીસાયકિલંગની પ્રક્રિયામાં વધારાના કચરાના નિકાલ, તેની છટણી, ચકાસણી માટે વધારાના લોકો રોકવામાં આવે છે અને વસ્તુની ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં કરવામાં આવતો ખર્ચ વસ્તુના વેચાણથી થતાં નફા કરતાં વધારે હોવાને કારણે તેમાં ઘણી ફી વસુલવામાં આવે છે.<ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=98638760 રિસાયક્લિંગ અચાનક મોંઘું થયું : એનપીઆર]</ref> ટીર્નીએ તેની દલીલમાં સોલિટ વેસ્ટ એસોસિયેશન ઓફ નોર્થ અમેરિકા (એસડબલ્યુએએનએ) દ્વારા હાથ ધરાવામાં આવેલા અભ્યાસનો સંદર્ભ આપ્યો જેમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, અભ્યાસમાં સાંકળવામાં આવેલા છ સમુદાયમાં માત્ર એક જ સમુદાય કર્બસાઈડ રિસાઈકલગ પ્રોગ્રામનો ઉપયોગ કરતો હતો અને કચરાને કમ્પોસ્ટ કરવાની અને કચરાથી ઊર્જા ઈન્સીનરેટરની કામગીરીને કારણે કચરાના નિકાલનો ખર્ચ વધી જતો હતો.<ref name="A">ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE1DF1339F933A05755C0A960958260&amp;sec=&amp;spon=&amp;partner=permalink&amp;exprod=permalink રિસાયક્લિંગ... ][http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE1DF1339F933A05755C0A960958260&amp;sec=&amp;spon=&amp;partner=permalink&amp;exprod=permalink ઇસ ગાર્બેજ (nytimes.com 30 જૂન 1996ના રોજ પ્રકાશિત)] [http://www.williams.edu/HistSci/curriculum/101/garbage.html રિસાયક્લિંગ... ][http://www.williams.edu/HistSci/curriculum/101/garbage.html ઇસ ગાર્બેજ (લેખનું પુનઃપ્રકાશન)] [http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 રાસાયક્લિંગ... ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929092546/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 |date=2007-09-29 }}[http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 ઇસ ગાર્બેજ (લેખનું પુનઃપ્રકાશન)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929092546/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=4037 |date=2007-09-29 }}. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.</ref> ટર્નીએ એમ પણ દર્શાવ્યું હતું કે ભંગારની સામગ્રી માટે ચૂકવવામાં આવતી કિંમત તેને પુનઃપ્રક્રિયા કરીને ઉપયોગમાં લેવા માટેનું પર્યાવરણીય મૂલ્ય છે. ભંગારના એલ્યુમિનિયમની કિંમત વધારે ચૂકવવામાં આવે છે કારણ કે નવા એલ્યુમિનિયમની સરખામણીએ તેમાં ભંગાર પર પુનઃપ્રક્રિયા કરવામાં ઓછી ઊર્જા વપરાય છે. ===કામના સ્થળ પરની પરિસ્થિતિ=== વિવેચકો ઘણીવાર દલીલ કરે છે કે રિસાયક્લિંગના કારણે રોજગારીનું સર્જન થતું હશે, પરંતુ આ નવી તકોમાં વેતન ખૂબ જ ઓછું હોવા ઊપરાંત કામના સ્થળ પરની પરિસ્થિતિ ખૂબ જ કથળેલી હોય છે.<ref>હાર્ટલેન્ડ ઇન્સ્ટિટ્યુટ [http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 રિયાક્લિંગઃ તે ન્યૂ યોર્કમાં ખરાબ વિચાર છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929102252/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 |date=2007-09-29 }}. સુધારો 18 ઓક્ટોબર 2006.</ref> આ પ્રકારની રોજગારીની તકો [[પરાણે કરવામાં આવતા કામ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં કામ માટે ચૂકવવા પડતા વેતન જેટલું પણ વળતર મળતું હોતું નથી. પર્યાવરણ અંગેના કોઇ નિયંત્રણો અને અથવા કામદારોની સુરક્ષા અંગેની વ્યવસ્થા સિવાયના વિસ્તારોમાં, [[શિપબ્રેકિંગ]] જેવી રિસાયક્લિંગ જેવા વ્યવસાયમાં પરિસ્થિતિ કામદાર અને આજુબાજુના માનવ સમાજ એમ બંને માટે ખૂબ જ હાનિકારક હોય છે. રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરનારા લોકો વળતી દલીલ કરે છે કે સમાન પ્રમાણમાં શુદ્ધ સામગ્રી મેળવવા માટેના વ્યવસાયમાં ઉભી થતી રોજગારીની તકોમાં પરિસ્થિતિ રિસાયક્લિંગ કરતાં પણ ખરાબ હોય છે. લાકડું મેળવવા કે ખાણમાં કામ કરવું તે કાગળ કે ધાતુના રિસાયક્લિંગ કરતાં ઘણું વધારે જોખમી હોય છે.{{Citation needed|date=December 2008}} ===વૃક્ષ બચાવે છે=== [[અર્થશાસ્ત્રી]] [[સ્ટીવન લેન્ડ્સબર્ગે]] દાવો કર્યો છે કે પેપર રિસાયક્લિંગ ઝાડની સંખ્યામાં ઘટાડો કરે છે. તેણે દલીલ કરી છે કે પેપર કંપનીઓને તેમની માલિકીના જંગલોમાં ફરીથી ઝાડ ઊગાડવા માટે મોટી રાહતો આપવામાં આવતી હોવાને કારણે કાગળની વધારે પડતી માગ વધારે પ્રમાણમાં મોટા જંગલો પેદા કરે છે. બીજી બાજુ, કાગળની માગમાં ઘટાડો થતાં વાવવામાં આવતા જંગલોમાં ઘટાડો થાય છે.<ref name="autogenerated1">લેન્ડસબર્ગ, સ્ટીવન એ. ''ધ આર્મચેર ઇકોનોમિસ્ટ.'' પાનું 81.</ref> આ પ્રકારની દલીલ તેમણે 1995માં ધ ફ્રી માર્કેટ માટેના લેખમાં કરી હતી.<ref name="FM">ધ ફ્રી માર્કેટ [http://www.mises.org/freemarket_detail.aspx?control=212 રિયાકલ ના કરોઃ તેને ફેંકી દો!]. સુધારો 4 નવેમ્બર 2006.</ref> જયારે ફોરેસ્ટિંગ કંપનીઓ ઝાડ કાપે છે ત્યારે તેની જગ્યાએ વધારે ઝાડ ઊગાડવામાં આવે છે. મોટાભાગના કાગળ ખાસ કાગળના ઊત્પાદન માટે જ ઊગાડવામાં આવતા પલ્પ ફોરેસ્ટ (માવો મળી શકે તેવા ઝાડના જંગલ)માંથી બનાવવામાં આવે છે.<ref name="RPC"></ref><ref name="A"></ref><ref name="FM"></ref><ref name="JWR">જેવિશ વર્લ્ડ રિવ્યૂ [http://www.jewishworldreview.com/cols/hart110599.asp રિસાયક્લિંગનો બગાડ]. સુધારો 4 નવેમ્બર 2006.</ref> જો કે, ઘણાં [[પર્યાવરણવાદી]]ઓએ ધ્યાન દોર્યું છે કે આ પ્રકારના ફાર્મ ફોરેસ્ટ (ઊગાડવામાં આવેલા જંગલો) કુદરતી જંગલો કરતાં ઘણી રીતે ઊતરતી કક્ષાના હોય છે. ફાર્મ ફોરેસ્ટ કુદરતી જંગલો જેટલાં ઝડપથી જમીન સાથે ચોટી જતાં નથી, તેના કારણે મોટા પ્રમાણમાં જમીનનું ધોવાણ થાય છે અને ઘણી વાર નાના ઝાડ અને ઓછી વન્ય-જીવ જૈવિવિવિધતા ધરાવતા વિસ્તારમાં પણ કુદરતી જંગલની સરખામણીએ મોટા પ્રમાણમાં [[ખાતર]]ની જરૂર પડતી હોય છે.<ref name="baird">બૈર્ડ, કોલિન (2004) ''એનવાયર્નમેન્ટલ કેમિસ્ટ્રી'' (3જી આવૃત્તિ) ડબલ્યુ. એચ. ફ્રીમેન ISBN 0-7167-4877-0</ref> વધુમાં, નવા રોપવામાં આવેલા ઝાડ કાપવામાં આવેલા ઝાડ જેટલા મોટા હોતા નથી અને જયારે રોપાને ગણતરીમાં લઇને દલીલ કરવામાં આવતી હોય કે કાગળની માગમાં વધારો થતાં જંગલોમાં વધારો થાય છે તો તે દલીલ ગળે ઊતરે તેમ નથી. પેપર રિસાયક્લિંગને વિષુવવૃત્તીય જંગલોના બચાવ સાથે જોડીને ગેરસમજ ઉભી કરવી જોઇએ નહીં. ઘણાં લોકોમાં એવો ખોટો ખ્યાલ હોય છે કે કાગળના ઊત્પાદન માટે વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશના વરસાદી જંગલોનો નાશ કરવામાં આવે છે કારણ કે કાગળના ઉત્પાદનમાં ભાગ્યે જ વિષુવવૃત્તીય પ્રકારના ઝાડનો ઊપયોગ કરવામાં આવે છે. જંગલોનો નાશ વધતી જતી વસતિને કારણે ખેતી કે બાંધકામ માટે જમીનની માગને કારણે થાય છે. તેથી પેપર રિસાયક્લિંગથી લાકડાની માગમાં ઘટાડો થતો હોવા છતાં તેના કારણે વરસાદી જંગલોને મોટો ફાયદો થતો નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/faq.htm|title=All About Paper|publisher=[[Paper University]]|access-date=2009-02-12|archive-date=2007-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070510055250/http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/faq.htm|url-status=dead}}</ref> ===સંભવિત આવક નુકસાન અને સામાજિક ખર્ચ=== વિશ્વના કેટલાક સમૃદ્ધ અને ઘણાં ઓછા સમૃદ્ધ દેશમાં રીસાકલગનો વ્યવસાય પરંરાગત રીતે [[કારુન્ગ ગુની]], ઝબાલીન, ધ રેગ એન્ડ બોન મેન, કચરો વીણનારા અને ભંગારીયા જેવા ગરીબ લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે. કાયદા અથવા તો [[મોટા પ્રમાણમાં ઉત્પાદનના ધોરણે]] નફાકારક બની શકે તેવી મોટી રિસાયક્લિંગ સંસ્થાના નિર્માણથી<ref>{{Cite web |url=http://www.nrdc.org/cities/recycling/recyc/appenda.asp |title=એનઆરડીસી: ફેંકી દેવા જેટલું ઉત્તમ- એપેન્ડિક્સ એ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124024350/http://www.nrdc.org/cities/recycling/recyc/appenda.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sfgov.org/site/uploadedfiles/police/stations/ParkStation/2007/07feb08%20park%20newsletter.pdf |title=મિશન પોલીસ સ્ટેશન |access-date=2010-07-15 |archive-date=2007-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070915081514/http://www.sfgov.org/site/uploadedfiles/police/stations/ParkStation/2007/07feb08%20park%20newsletter.pdf |url-status=dead }}</ref> ગરીબ લોકો રિસાયક્લિંગના અને[પુનઃઉત્પાદનના વ્યવસાયમાંથી બહાર ધકેલાઈ જાય તેવી શકયતા વધારે છે. ગરીબ લોકોને થનારી આ ખોટને ભરપાઈ કરવા માટે સમાજને ગરીબોને સહાયરૂપ બનવા માટે સામાજિક કાર્યક્રમોના વધારાના સ્વપનું નિર્માણ કરવાની જરૂર પડશે<ref>પીબીએસ ન્યૂઝઅવર, ફેબ્રુઆરી 16,2010. ઝબાલીન અંગે અહેવાલ</ref>. બ્રોકન વિન્ડોની પરીકથાની જેમ ગરીબોને ચોખ્ખી ખોટ છે અને સમગ્ર સમાજે રિસાયક્લિંગને કાયદાના માધ્યમથી કા ત્રિમ રીતે નફાકારક બનાવવી પડશે. રિસાયક્લિંગ કરતાં ગરીબ લોકોને થનારી ખોટની સમખામણીએ દેશ તરફથી મળતી સામાજિક સહોય ઓછી હોવાની શકયતાથી ગરીબ લોકો મોટી રિસાયક્લિંગ સંસ્થાઓ સાથે સંઘર્ષમાં આવે તેવી પ્રબળ શકયતા છે.<ref>[http://www.zwire.com/site/news.cfm?newsid=16878461&amp;BRD=1698&amp;PAG=461&amp;dept_id=21849&amp;rfi=6 ધ ન્યૂઝ હેરાલ્ડ- સ્ક્રેપ મેટલ એ સ્ટીલ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92705125 વિસ્તારને આરક્ષિત કરવા કરતા રિસાયક્લિંગ બિન પર દરોડા મોંઘા : એનપીઆર]</ref> અર્થાત ઓછા લોકો એ નક્કી કરી શકે કે કેટલોક કચરો રીસાયકલ કરવાને બદલે તેના વર્તમાન સ્વપમાં વધારે ર્આિથક લાભ સાથે પુનઃવપરાશમાં લઇ શકાય છે. કેટલીક વસ્તુઓના રિસાયક્લિંગ બાબતમાં રિસાયક્લિંગ સાથે સંકળાયેલા ગરીબોની કાર્યક્ષમતા વધારે સારી હોય છે કારણ કે કચરા તરીકે ઓળવામાં આવતી વસ્તુઓ પર વ્યકિતગત રીતે લોકોનું જ્ઞાન વધારે સારું હોય છે.<ref>પીબીએસ ન્યૂઝઅવર, ફેબ્રુઆરી 16,2010. ઝબાલીન પર અહેવાલ</ref> ઈલેકટ્રોનિક અને કમ્પ્યુટર વેસ્ટ મજૂરલક્ષી ઓછા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા કચરામાં સ્થાન ધરાવે છે. કચરામાં ગણના થતી આ પ્રકારની વસ્તુઓ ચાલુ હાલતમાં હોવાથી અને ગરીબોને તેની સૌથી વધારે જરૂર હોવાને કારણે તેઓ તેને મોટા રીસાયકલર કરતાં વધારે સારી રીતે વેચાણ કરી શકે છે કે તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે. રિસાયક્લિંગની તરફેણ કરનારા ઘણાં લોકો માને છે કે લેસીઝ-ફેર પ્રકારનું આ વ્યકિતઆધારીત રિસાયક્લિંગ તમામ સમાજની રિસાયક્લિંગ જરીયાતોને પૂરી કરી શકતું નથી. તેથી તે ઓર્ગેનાઈઝ્ડ રિસાયક્લિંગ પ્રોગ્રામની જરીયાતને નકારી શકે નહીં.<ref>પીબીએસ ન્યૂઝઅવર, ફેબ્રુઆરી 16,2010. ઝબાલીન પર અહેવાલ</ref>. ઘણી સ્થાનિક સરકારો ગરીબ લોકો દ્વારા કરવામાં આવતી રિસાયક્લિંગની પ્રવૃત્તિને સમૃદ્ધિ પર દાગ સમાન ગણે છે. ===ન્યૂઝપ્રિન્ટ=== રિસાયકલ કરેલા રેસાઓમાંથી ઉત્પાદન કરવામાં આવતી [[ન્યૂઝપ્રિન્ટ]]ના વિશ્વસ્તરે થતા ઉત્પાદનના ટકાની એક ટોચ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવેલી છે. સૌથી મહત્ત્વની ટોચ મર્યાદા તો રિસાયક્લિંગના સ્વપે જ લાદેલી છે. કેટલાક રેસાઓ તો રીસાકલ કરવામાં આવેલા પલ્પની મીલમાં જતા જ તેની પ્રક્રિયાની બિનકાર્યક્ષમતાને કારણે નષ્ટ થઇ જાય છે. ફ્રેન્ડ્સ ઓફ ધ અર્થના યુકે ચેપ્ટની વેબસાઈટ અનુસાર રેસાઓને થતા નુકસાનને કારણે લાકડાના રેસાઓને માત્ર પાંચ જ વાર રીસાયકલ કરી શકાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.foe.co.uk/resource/briefings/paper_recycling.html |title=પૃથ્વીના મિત્રો |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529034114/http://www.foe.co.uk/resource/briefings/paper_recycling.html |url-status=dead }}</ref> તેથી વિશ્વમાં દરવર્ષે વપરાતી ન્યૂઝપ્રિન્ટનો જથ્થો નષ્ટ થયેલા રેસાઓના પ્રમાણમાં ન ઘટે ત્યાં સુધી, વ્યકિતગત રીતે ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલો 100 ટકા રીસાયકલ ફાયબર વાપરે તો નવા ફાયબરની કેટલાક અંશે જરૂર પડે જ. ઉપરાંત, ઘરગથ્થુ વપરાશ અથવા તો ઔદ્યોગિક વપરાશ અથવા લેન્ડફીલ સાઈટમાં ધરબાઈ જતા હોવાને કારણે ઘણાં જૂના છાપાં રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટ સુધી પહાચી શકતા નથી. રિસાયકલનો દર (ર્વાિષક ન્યૂઝપ્રિન્ટનો વપરાશનો દર જે તે સમયે રીસાયકલ કરવાં આવ્યો હતો) દરેક દેશમાં અને દેશમાં પણ શહેરની સરખામણીએ ગ્રામ્ય વિસ્તાર અને શહેર પ્રમાણે અલગ-અલગ હોય છે. ધ અમેરિકન ફોરેસ્ટ એન્ડ પેપર એસોસીયેશનના અંદાજ પ્રમાણે 2006માં ઉત્તર અમેરીકામાં ઉત્પાદન કરવામાં આવેલી 72 ટકા ન્યૂઝપ્રિન્ટ ફરીથી ઉપયોગમાં લેવા અથવા નિકાસ કરવા માટે પાછી મેળવવામાં આવી હતી, જેમાંથી 58 ટકા પેપર કે પેપરબોર્ડ મિલમાં પુનઃઉપયોગ માટે પાછી ગઇ હતી, 16 ટકાનો ઉપયોગ મોલ્ડેડ પલ્પ મિલ્સમાં (ઈંડાના કાર્ટન સહિતની વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં ) કરવામાં આવ્યો હતો અને બાકીની વિદેશમાં મોકલવામાં આવી હતી. એએફપીએના અંદાજ મુજબ ઉત્તર અમેરિકાની પેપર કે પેપરબોર્ડ મિલ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલી ન્યૂઝપ્રિન્ટનો ત્રીજો ભાગ ન્યૂઝપ્રિન્ટના ઉત્પાદનમાં પાછો ગયો હતો. રિસાયકલ દરમાં સમયની સાથે પણ ફેરફાર આવી શકે છે કારણ કે બજારમાં જૂનાં છાપાં માટે ચૂકવવામાં આવતી કિંમતમાં ઘણો વધારો-ઘટાડો જોવા મળે છે. દા.ત. તાજેતરના વર્ષોમાં ચીન અમેરીકા અને અન્ય દેશોમાંથી આયાત કરવામાં આવેલા રિસાયકલ કરેલા રેસાઓના મોટા જથ્થાનો ઉપયોગ કરીને વિવિધ પ્રકારના પેપર અને પેકેજિંગના ઉત્પાદક તરીકે વિકસી રહ્યું છે ત્યારે તેની જૂના છાપાંઓની માગ વિશ્વના રિસાયકલ કરેલા રેસાઓની કિંમત પર પ્રભાવ પાડવા જેટલી મજબૂત બની છે. રિસાયકલ કરેલા રેસાઓની ઊંચી કિંમત લેન્ડફીલ સાઈટનો જથ્થો ઘટાડવા માટેના લક્ષ્યને પૂરા કરવામા સારા સમાચાર કહી શકાય પરંતુ તેના કારણે રિસાયકલ કરેલા રેસાઓનો ઉપયોગ કરતી ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલની નફાકારતા પર તેની અવળી અસર પડે છે. કિંમત ઉપરાંત ઉચ્ચતમ ઝડપ ધરાવતા આધુનિક ન્યૂઝપ્રિન્ટ મશીન અને આધુનિક ન્યૂઝપેપર પ્રિન્ટગ પ્રેસ એમ બંને પણ ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલની રેસાઓની પસંદગીમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. ઉદ્યોગની માહિતી આપતા ગ્રૂપ આરઆઈએસઆઈ ઈન્ક અનુસાર અમેરિકામાં 1400 મીટર પ્રતિ મિનિટથી કામ કરતાં જયારે વિશ્વના નવા મશીનો (ચીનમાં તાજેતરમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવનારા મશીનો સહિત) લગભગ 1800 મીટર પ્રતિ મિનિટની ઝડપે કામ કરે છે. આધુનિક ન્યૂઝપેપર પ્રેસ કલાકની 90000 કોપીની ઝડપે કામ કરે છે (પ્રકાશન ઉદ્યોગના એસોસિયેશન આઈએફઆરએ મુજબ), જયારે કેટલાક મશીન કલાકના એક લાખ કોપીની ઝડપે પણ પહોંચી ગયા છે. પેપરનું ઉત્પાદન કરતાં મશીનો અને પ્રિન્ટગ કરતાં મશીનો એમ બંને આટલી ઊંચી ઝડપે કાર્ય કરવાની ક્ષમતા ધરાવતા હોવાને કારણે કાગળ મજબૂત હોવો જોઈએ તેના પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. વિશ્વમાં એવી ઘણી બધી ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલો છે જે 100 ટકા રિસાયકલ કરેલા રેસાઓનો ઉપયોગ કરીને પણ વ્યાપારીક દૃષ્ટિએ સ્વીકાૃત ન્યૂઝપ્રિન્ટનું ઉત્પાદન કરે છે. જો કે, આ મિલના સંચાલકો કચરાની શુદ્ધતા અંગે ચોકસાઈ રાખીને ઓછામાં ઓછા દૂષિત થયેલા કચરા ઉપરાંત શકય હોય ત્યાં સુધી લાંબા રેસાઓ ધરાવતી ન્યૂઝપ્રિન્ટ ધરાવતા હોય કચરાની પસંદગી કરે છે નવી ન્યૂઝપ્રિન્ટ લાંબા રેસા ધરાવતા સ્પ્રૂસ, ફર, બોલસમ અને પાઈન સહિતના પોચું લાકડું ધરાવતા ઝાડમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જયારે કેટલાક પેપર અને પેપરબોર્ડનું ઉત્પાદન ટૂંકારેસા ધરાવતા કઠણ લાકડું ધરાવતા વાૃક્ષોમાંથી બનાવવામાં આવે છે. ન્યૂઝપ્રિન્ટ મિલો જૂનાં છાપાઓ અને મેગેઝિનના મિશ્રણને અન્ય પ્રકારના કાગળ કરતાં વિશેષ પસંદગી આપે છે. અમેરિકન મ્યુનિસિપાલિટીઓ તાજેતરમાં સિંગલસ્ટ્રીમ રિસાયક્લિંગ તરફ વળી હોવાને કારણે મિલોને પલ્પ બનવવા માટે શુદ્ધ કરેલી યોગ્ય સામગ્રી ખરીદવા માટે વધારે નાણાં ખર્ચવા પડે છે. ===અમેરિકામાં પરિસ્થિતિ=== [[જહોન ટીર્ની]]એ 1996માં ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ]]'' માટેના લેખમાં દાવો કર્યો હતો કે સરકારી આદેશ પ્રમાણેનું રિસાયક્લિંગ સ્ત્રોત બચાવવા કરતાં તેને વધારે વેડફે છે.<ref name="Tierney"></ref> આ લેખના મુખ્ય અંશો નીચે મુજબ છે. * એલ્યુમિનિયમનો ભંગારના જથ્થા સહિતના કિસ્સાઓમાં જયાં રિસાયક્લિંગથી સ્ત્રોતની ખરેખર બચત થાય છે તેની બજાર કિંમત પર અસર દેખાય છે અને પોતાની મેળે જ રિસાયક્લિંગ થવા લાગે છે. આમ, સરકારની આદેશની કોઇ જરૂર નથી. * કચરો આપવાની સામે વળતરની યોજનાનો સ્વીકાર કરવાથી લોકોને કઈ વસ્તુઓ રિસાયકલ કરવામાં ઉપયોગ કરી શકાય છે તે શોધી કાઢવામાં પ્રોત્સાહન મળશે અને રિસાયક્લિંગ માટેના કાયદાની કોઇ જરૂર નહીં પડે. આ યોજનાને કેટલાક પર્યાવરણવાદી જૂથોએ પણ ટેકો આપ્યો છે. * ઝાડ ઉગાડવા સાથે સંકળાયેલા ખેડૂતો તેઓ કાપે છે તેના કરતાં વધારે ઝાડ રોપે છે. * કચરાને લેન્ડફીલ સાઈડમાં લઈ જવા કરતાં સરકારી આદેશ મુજબના રિસાયક્લિંગમાં વધારે ખર્ચ થાય છે. * લેન્ડફીલ સાઈટ ધરાવતા કેટલાક નાના શહેરો મોટા શહેરો અને રાજયોમાંથી કચરો આયાત કરવાથી ખુશ છે કારણ કે તેના કારણે વધારે પ્રમાણમાં રોજગારીનું સર્જન થાય છે અને ટેકસની આવક પણ મળે છે. * આજના યુગની લેન્ડફીલ સાઈટ્સ ભૂતકાળની સરખામણીએ વધારે ચોખ્ખી અને સુરક્ષિત છે અને તેમાથી લીકેજ કે પ્રદૂષણની શકયતાઓ ઓછી છે. * રિસાયક્લિંગથી બચતી ઉર્જા કરતાં [[ઈન્સીનરેટર]] વધારે ઉર્જા પેદા કરે છે. વધુમાં, કેટલીક વસ્તુઓ જેમ કે ગ્લોસી પેપર રિસાયકલ કરી શકાતા નથી અને તેને ઉર્જા મેળવવા માટે બાળી દેવા એ વધારે સારો વિકલ્પ છે. * અમેરિકામાં લેન્ડફીલ સાઈટની જગ્યા ખૂટી પડશે તેવા દાવા અંગે ટીર્નીએ લખ્યું છે કે, વોશિંગ્ટનના સ્પોકોનમાં આવેલી ગોન્ઝગા યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રી એ કલાર્ક વાઈમેનની ગણતરી અનુસાર જો અમેરિકા વર્તમાન દરે 1000 વર્ષ સુધી કચરો પેદા કરવાનું ચાલુ રાખે અને આ તમામ કરચરો ઊંડી લેન્ડફીલ સાઈટમાં નાંખવામાં આવે{{convert|100|yd|m}} તો વર્ષ 3000 સુધી દેશના તમામ કચરાનો ઢગલો દરેક સાઈડ પર માત્ર એક જ ચાર રસ્તા જેટલી જગ્યા ભરાશે.{{convert|35|mi|km}} તેની અમેરિકા જેવડા મોટા દેશ પર ખાસ અસર થાય તેમ લાગતું નથી. પર્યાવરણવાદીઓએ સોલર પેનલના રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉપયોગ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં સૂચવવામાં આવેલી જમીનના માત્ર પાંચ જ ટકા જગ્યા આ કચરો રોકશે. મિલેનિયલ લેન્ડફીલ સાઈટ હાલમાં કોન્ટિનેન્ટલ અમેરિકામાં પશુઓને ચરવા માટે ઉપલબ્ધ જમીનના દસમા ભાગના માત્ર એક જ ટકા જમીન રોકશે. તેમ છતાં પણ જો આટલી નાનકડી જગ્યા ગુમાવવાનો આપને રંજ થયો હોય{{convert|35|mi|km|adj=on}} તો યાદ રાખો કે આ નુકસાન પણ માત્ર થોડા સમય પુરતું હશે. આખરે, અગાઉની લેન્ડફીલ સાઈટની જેમ, કચરાનો આ ઢગલો લીલાછમ ઘાસથી છવાઇ જશે અને પાર્કલેન્ડની નાની આવૃત્તિ બનશે.{{convert|150000|sqmi|km2}} ટીર્નીના આ લેખની એન્વાયરમેન્ટલ ડિફેન્સ ફંડે આકરી ટીકા કરતાં નાધ્યું કે, આ લેખમાં રિસાયક્લિંગની સામે સખત સૈદ્ધાંતિક વિરોધ ધરાવતા કન્સલ્ટન્ટ્સ અને વિચારકોના ગ્રૂપ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી માહિતી અને અભિપ્રાયો પર આધાર રાખવામાં આવ્યો છે.<ref name="edf">{{cite web|url=http://www.edf.org/documents/611_ACF17F.htm|title=Anti-Recycling Myths|date=July 16, 1996|author=Richard A. Dension, Ph.D.|coauthor=John F. Ruston|publisher=Environmental Defense Fund|access-date=જુલાઈ 15, 2010|archive-date=જાન્યુઆરી 30, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090130110918/http://www.edf.org/documents/611_ACF17F.htm|url-status=dead}}</ref> 2003માં [[કેલિફોર્નિયાના સાન્ટા કલેરીટા]] શહેર લેન્ડફીલ સાઈટમાં કચરો લઇ જવા માટે ટન દીઠ 28 ડોલર ચૂકવતું હતું. ત્યારબાદ આ શહેરે ફરજિયાત રીતે ડાયપર રિસાયક્લિંગ કાર્યક્રમ હાથ ધર્યો જેમાં ટનદીઠ 1800 ડોલરનો ખર્ચ થતો હતો.<ref>[http://www.freeliberal.com/archives/000001.html કેલિફોર્નિયામાં ડાયપર રિસાયક્લિંગ] ધ ફ્રી લિબરલ, સપ્ટેમ્બર 8, 2003</ref> [[ડ્યુક યુનિવર્સિટી]]ના પોલિટીકલ સાયન્સ વિભાગના અધ્યક્ષ માઈકલ મુન્ગરે 2007માં એક લેખમાં લખ્યું હતું કે "...જો રિસાયક્લિંગ નવી સામગ્રી કરતાં વધારે ખર્ચાળ હોય તો તે કાર્યક્ષમ બને તેવી શકયતા રહેતી નથી... કોઈપણ વસ્તુ સ્ત્રોત... કે માત્ર કચરો છે તે નક્કી કરવા માટેની સરળ પરીક્ષા છે... જો કોઈ વ્યકિત કોઈ વસ્તુના બદલામાં નાણાં ચૂકવવા તૈયાર હોય તો તે સ્ત્રોત છે... પરંતુ તે વસ્તુના નિકાલ માટે તમારે નાણાં ચૂકવવા પડતા હોય તો તે કચરો છે."<ref>[http://econlib.org/library/Columns/y2007/Mungerrecycling.html "વૈશ્વિક રીતે વિચારો, અતાર્કિક રીતે વર્તો: રિસાયક્લિંગ]</ref> [[કેટો ઈન્સ્ટિટ્યુટ]]ના કુદરતી સ્ત્રોત અભ્યાસના ડિરેકટર જેરી ટેલરે 2002માં ધ હાર્ટલેન્ડ ઈન્સ્ટિટ્યુટ માટેના એક લેખમાં લખ્યું હતું કે, "દા.ત. જો નવા પ્લાસ્ટિકને બજારમાં વેચાણ માટે મૂકવામાં ઠ કિંમત લાગતી હોય, પરંતુ ફરીથી વપરાશમાં લેવાયેલા પ્લાસ્ટિકને બજારમાં મૂકવામાં 10ઠ ખર્ચ થાય તો આપણે એવા તારણ પર આવી શકીએ કે પ્લાસ્ટિકના રિસાયક્લિંગ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા સ્ત્રોતની ભંગારમાંથી બનાવવામાં આવતા પ્લાસ્ટિકની સરખામણીએ 10 ગણી અછત છે. અને રિસાયક્લિંગ સ્ત્રોતના બચાવા અંગેની પ્રવૃત્તિ હોવાને કારણે આ પ્રકારની પરિસ્થિતિમાં રિસાયક્લિંગને ફરજિયાત બનાવવું સ્ત્રોતને ફાયદા કરતાં વધારે નુકસાન કરશે."<ref>[http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 રિસાયક્લિંગ: તે ન્યૂ યોર્કમાં ખરાબ વિચાર છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929102252/http://www.heartland.org/Article.cfm?artId=402 |date=2007-09-29 }} ધ હાર્ટલેન્ડ ઇન્સ્ટિટ્યુટ, મે 1, 2002</ref> 2002માં [[ડબલ્યુએનવાયસી]]ના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ન્યૂ યોર્ક શહેરના રહેવાસીઓ દ્વારા રિસાયક્લિંગ માટે અલગ કરવામાં આવેલો લગભગ 40 ટકા કચરો અંતે તો લેન્ડફીલ સાઈટમાં જ જાય છે.<ref>[http://www.wnyc.org/news/articles/38735 રિસાયક્લિંબ બચાવવા અંગે સિટી કાઉન્સિલે સુનાવણી યોજી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302105210/http://www.wnyc.org/news/articles/38735 |date=2009-03-02 }}, ડબલ્યુએનવાયસી, એપ્રિલ 18, 2002</ref> == રિસાયકલ કરી શકાય તેવી સામાન્ય સામગ્રી == ઘણી વસ્તુઓને રિસાયકલ કરી શકાય છે, પરંતુ દરેક માટે અલગ-અલગ પ્રકારની તકનિકની જર પડે છે. === કોન્ક્રિટ અને છારોડી === [[File:Concreteblocks.jpg|thumb|કોંક્રીટ બ્લોક્સ]] બાંધકામ તોડીને સાઈટ પરથી એકઠા કરવામાં આવેલા [[મિશ્ર]] કોન્ક્રિટને ડામર, ઈંટ, ધૂળ અને પથ્થર એમ તમામ વસ્તુઓને એક સાથે ભૂકો કરવા માટે [[ક્રશિંગ મશીન]]માં નાંખવામાં આવે છે. કોન્ક્રિટના નાના ટુકડાઓનો ઉપયોગ નવા બાંધકામમાં કપચી તરીકે કરવામાં આવે છે જો ભૂકો કરવામાં આવેલો કોન્ક્રિટ દૂષિત થયો ન હોય તો તેનો ઉપયોગ છારોડી તરીકે ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. આમ કરવાથી નવા પથ્થરો ખોદવાની પ્રવૃત્તિ પર અંકુશ આવે છે જે અંતે ઝાડ અને તેના પર નિર્ભર જીવસૃષ્ટિને બચાવે છે.<ref>{{cite web | title=Concrete Recycling | url=http://acppubs.com/article/CA484296.html | publisher=Associated Construction Publications | access-date=2008-02-21 | archive-date=2008-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080618050050/http://www.acppubs.com/article/ca484296.html | url-status=dead }}</ref> ===બેટરી=== [[File:Varta batteries.JPG|thumb|કેટલીક બેટરીઓ ઝેરી ભારે ધાતુઓ ધરાવે છે જેને કારણે તેનું અગ્રતાના ધોરણે રિસાયક્લિંગ અથવા નિકાલ કરવો જરૂરી બની જાય છે.]] [[બેટરી]]ના કદ અને તેના પ્રકારમાં રહેલી વિવિધતા તેના [[રિસાયક્લિંગ]]ને ખૂબ જ મુશ્કેલ બનાવે છેઃ તેથી જ તેને તેના પ્રકાર મુજબ અલગ કરવામાં આવવી જોઈએ અને દરેક પ્રકારની બેટરીને અલગ પ્રકારની રિસાયક્લિંગ પ્રક્રિયાની જર પડે છે. વધુમાં જૂની બેટરીમાં પારો અને કેડમિયમ જેવા હાનિકારક મટીરીયલ હોવાથી ખૂબ જ કાળજી રાખવી પડે છે. પર્યાવરણ પર થતી હાનિકારક અસરને કારણે ઘણાં વિસ્તારોમાં તેના યોગ્ય નિકાલ માટે કાયદા પણ બનાવવામાં આવ્યા છે. કમનસીબે આ કાયદાઓનું પાલન કરાવવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.<ref name="batt">{{cite web | url=http://www.epa.gov/garbage/battery.htm | title=Batteries | 3=Municipal Solid Waste (MSW) | 4=U.S. EPA | access-date=2008-02-21 | publisher=[[United States Environmental Protection Agency]] | archive-date=2008-07-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080726071707/http://www.epa.gov/garbage/battery.htm | url-status=dead }}</ref> [[વાહનો]]માં ઉપયોગમાં લેવાતી લેડ એસિડ બેટરીઓનું રિસાયક્લિંગ પ્રમાણમાં સરળ હોય છે અને ઘણાં પ્રદેશોમાં વેપારીઓ માટે આ પ્રકારની વપરાયેલી બેટરીઓ પાછી લેવાનું કાયદા દ્વારા ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે. અમેરિકામાં રિસાયક્લિંગનો દર 90 ટકા છે, જયારે નવી બેટરીમાં 80 ટકા રીસાયકલ્ડ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="batt"></ref> === જૈવિક રીતે વિઘટન પામી શકે તેવો કચરો === [[File:compost.jpg|thumb|કમ્પોસ્ટિંગ માટે બગીચાનો કચરો]] રસોડા, બગીચા અને અન્ય જગ્યાઓ પરથી પેદા થતો [[હરિત કચરો]] [[કંપોસ્ટ]] કરીને ઉપયોગી સામગ્રી તરીકે રિસાયકલ કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયામાં ઓક્સિજન પર આધાર રાખતા બેકટેરીયા કચરાનું વિઘટન કરીને ફળદ્રુપ [[જમીની સપાટી]] રચે છે. મોટા પ્રમાણમાં કંપોસ્ટગ ઘરગથ્થુ રીતે જ કરવામાં આવે છે, પરંતુ લીલા કચરાને એકત્ર કરવાનો કાર્યક્રમ મ્યુનિસિપાલિટી લેવલે પણ કરવામાં આવે છે. આ કાર્યક્રમ જૈવિક વિઘટનને કારણે રચાયેલી ફળદ્રૂપ જમીનની સપાટીનું વેચાણ કરીને તેમની ભંડોળ જરૂરીયાત સંતોષી શકે છે. === કપડાં === [[કન્સાઈનમેન્ટ]] અથવા સ્વેપિંગના માધ્યમથી [[કપડાં]]નું રિસાયક્લિંગ ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. [[ક્લોથિંગ સ્વેપમાં]] લોકોનું એક જૂથ એક સ્થળ પર એકત્ર થઇને એકબીજા સાથે કપડાંની અદલા-બદલી કરે છે. કલોધિંગ સ્વેપ ઈન્ક જેવી સંસ્થાઓમાં કોઈએ પસંદ ન કરેલા કપડાંને સ્થાનિક સ્તરે દાનમાં આપવામાં આવે છે. === ઈલેકટ્રોનિકસ વસ્તુઓમાંથી સ્પેરપાર્ટસ છૂટા પાડવા અને પાછા મેળવવા === [[File:Monitor in gutter.jpg|thumb|ત્યજી દેવાયેલું કમ્પ્યુટર મોનિટર]] ઝેરી તત્વોના ઉપયોગને કારણે જૂના [[કમ્પ્યુટર]] અને મોબાઈલ ફોન જેવા ઈલેક્ટ્રિકલ સાધનોનો સીધો નિકાલ ઘણાં વિસ્તારોમાં પ્રતિબંધિત છે. આ પ્રકારના સાધનોમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા પ્લાસ્ટિક, ધાતુ અને [[સર્કિટ બોર્ડ]]ને મશીનથી અલગ કરીને રિસાયક્લિંગની પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. ઈલેકટ્રોનિક વેસ્ટ રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટ પર આ પ્રક્રિયા મોટા પાયા પર કરવામાં આવે છે ત્યારે વિવિધ ભાગોને પાછા મેળવવાની પ્રક્રિયા ઓછા ખર્ચે કરી શકાય છે. === લોહયુકત ધાતુઓ === [[File:Steel recycling bales.jpg|thumb|રિસાયક્લિંગ માટે તૈયાર સ્ટીલને કચડીને તૈયાર કરાયેલી ગાંસડીઓ]] લોખંડ અને સ્ટીલ વિશ્વમાં સૌથી વધારે રિસાયકલ થતી ધાતુઓ હોવા ઉપરાંત પુનઃપ્રક્રિયા કરવામાં સૌથી સરળ ધાતુમાં સમાવેશ પામે છે કારણ કે કચરામાંથી તેને ચુંબકનો ઉપયોગ કરીને અલગ કરી શકાય છે. (લગભગ 90થી 100 ટકા) સ્ટીલ ભંગારને [[ઈલેક્ટ્રિક આર્ક ભઠ્ઠી]]માં ઓગાળી નાંખવામાં આવે છે અથવા તો (લગભગ 25 ટકા) બેઝીક ઓક્સિજન ફર્નેસમાં ચાર્જના ભાગરૂપે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.cisc.ca/content/sustainable/default.aspx | title=Sustainable Development and Steel, Canadian Institute of Steel Construction | access-date=2006-11-16 | archive-date=2011-07-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706172800/http://www.cisc.ca/content/sustainable/default.aspx | url-status=dead }}</ref> કોઈપણ ગ્રેડના સ્ટીલને ઉચ્ચગુણવત્તાયુકત નવી ધાતુમાં રિસાયકલ કરી શકાય છે અને તેની ગુણવત્તામાં કોઈ પણ પ્રકારના ઘટાડા વિના કારણ કે સ્ટીલને વારંવાર રિસાયકલ કરી શકાય છે. લગભગ 42 ટકા ક્રૂડ સ્ટીલ રિસાયકલ કરેલી સામગ્રીમાંથી બનાવવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.worldsteel.org/pictures/storyfiles/SR05%20Final.pdf | title=Steel: The Foundation of a Sustainable Future—Sustainability Report of the World Steel Industry 2005 | access-date=2006-11-16 | format=PDF | archive-date=2010-07-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100705041952/http://www.worldsteel.org/pictures/storyfiles/SR05%20Final.pdf | url-status=dead }}</ref> === બિનલોહયુકત ધાતુઓ === એલ્યુમિનિયમ સૌથી કાર્યક્ષમ અને બહોળા પ્રમાણમાં રિસાયકલ કરવામાં આવતી ધાતુઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.dnr.state.oh.us/recycling/awareness/facts/factsheets/aluminum.htm |title=DRLP Fact Sheets |access-date=2007-06-29 |archive-date=2007-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629154846/http://www.dnr.state.oh.us/recycling/awareness/facts/factsheets/aluminum.htm |url-status=live }}</ref><ref>એનવાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી [http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 રિસાયક્લિંગ અને કચરા વ્યવસ્થાપન અંગે અનેકવાર પૂછાયેલા પ્રશ્નો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927081802/http://www.epa.gov/msw/faq.htm#5 |date=2006-09-27 }}</ref> [[એલ્યુમિનિયમ]]ને નાના ટુકાઓમાં કે ગાંસડીમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. આ ટુકડાઓ કે ગાંસડીને મોલ્ટન એલ્યુમિનિયમ બનાવવા માટે એલ્યુમિનિયમ સ્મેલ્ટરમાં પીગળાવવામાં આવે છે. આ તબક્કા સુધીમાં રિસાયકલ કરવામાં આવેલા એલ્યુમિનિયમને બોકસાઈટમાંથી મેળવવામાં આવેલા નવા એલ્યુમિનિયમથી અલગ પાડવું મુશ્કેલ બની જાય છે અને ત્યારબાદની પ્રક્રિયા બંનેમાં સરખી જ છે. આ પ્રક્રિયામાં ધાતુમાં કોઇ પ્રકારનો બદલાવ લાવતી ન હોવાથી એલ્યુમિનિયમને અંનત વખત રિસાયકલ કરી શકાય છે. નવા એલ્યુમિનિયમ પર પ્રક્રિયા કરવાની સરખામણીએ એલ્યુમિનિયમના રિસાયક્લિંગમાં 95 ટકા જેટલી ઉર્જાની બચત થાય છે.<ref name="economistrecycle"></ref> તેનું કારણ એ છે કે રિસાયકલ કરેલા એલ્યુમિનિયમ પર પ્રક્રિયા કરવા માટે લગભગ 600 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાનની જર પડે છે, જે ખાણમાંથી ખોદી કાઢવામાં આવેલા એલ્યુમિનિયમ ઓર પર પ્રક્રિયા કરવા માટે લગભગ 900 ડિગ્રી સેલ્સિયસ જેટલું હોય છે. અમેરિકાના વ્યવસાયિક વિમાનોના કાફલાને ફરીથી બનાવી શકાય તેટલું એલ્યુમિનિયમ અમેરિકનો દર વર્ષે ફેંકી દે છે. ઉપરાંત, એલ્યુમિનિયમના ડબાને રિસાયકલ કરવામાં બચતી ઉર્જાથી ટેલિવિઝન ત્રણ કલાક ચાલી શકે છે.<ref name="WasteOnline">{{cite web | title = Recycling metals - aluminium and steel | url = http://www.wasteonline.org.uk/resources/InformationSheets/metals.htm | access-date = 2007-11-01 | archive-date = 2007-10-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071016051136/http://www.wasteonline.org.uk/resources/InformationSheets/metals.htm | url-status = dead }}</ref> === કાચ === [[File:Glass-recycling.jpg|thumb|કાચનો કચરો એકત્ર કરવા માટેનું જાહેર એકત્રીકરણ કેન્દ્ર જે પારદર્શક, લીલી અને એમ્બર રંગના કાચને છૂટા પાડે છે.]] કર્બસાઈડ સંગ્રહ ટ્રક અને બોટલ બેન્ક દ્વારા કાચની બોટલ અને બરણીઓ એકત્ર કરવામાં આવે છે, જયાં તેને રંગ પ્રમાણે અલગ કરવામાં આવે છે. એકત્ર કરવામાં આવેલા કાચના ''કલેટ'' ને કાચ રિસાયકલ કરવાની ફેકટરી પર લઇ જવામાં આવે છે, જયાં તેની શુદ્ધતાની ચકાસણી કરીને તેના પ્રદૂષિત કરતી વસ્તુઓને દૂર કરવામાં આવે છે. કલેટને ભૂકો કરીને કાચી સામગ્રી સાથે મિશ્ર કરીને પીગળવા માટે ભઠ્ઠીમાં નાંખવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેને મશીન દ્વારા મોલ્ડ કરીને કે ફુલાવીને કાચની બરણીઓ કે બાટલીઓ બનાવવામાં આવે છે. કાચની કલેટનો ઉપયોગ બાંધકામ ઉદ્યોગમાં એગ્રેગેટ તરીકે અથવા તો ગ્લાસફાલ્ટ તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. [[ગ્લાસફાલ્ટ]] રોડપર પાથરવામાં આવતું મટિરીયલ છે જેમાં લગભગ 30 ટકા જેટલા રિસાયકલ કરેલા કાચનો ઉપયોગ થાય છે. કાચ પર પ્રક્રિયા કરવાથી તેના બંધારણમાં ફેરફાર થતો ન હોવાને કારણે તેને અનેક વખત રિસાયકલ કરી શકાય છે. === પેઈન્ટ === પેઈન્ટને સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતા ઘરગથ્થુ જોખમી કચરા સંગ્રહ કેન્દ્ર પર એકત્રિત કરવામાં આવે છે. આ કેન્દ્ર પરથી તેને પેઈન્ટ રિસાયકલ કેન્દ્ર પર લઈ જઈને તેની ગુણવત્તાને આધારે તેની છટણી કરવામાં આવે છે. ફરીથી પ્રક્રિયા કરી શકાય કે વેચી શકાય નહીં તેવા પેઈન્ટનો ઉપયોગ રિસાયકલ કરનારી વ્યકિતને આધારે અલગ-અલગ હોય છે. === કાગળ === કાગળને પલ્પ (માવો) બનાવી લાકડામાંથી બનાવેલા પલ્પ સાથે મિશ્ર કરીને રિસાયકલ કરી શકાય છે. રિસાયક્લિંગની પ્રક્રિયામાં કાગળના રેસાઓ તૂટી જતા હોવાને કારણે કાગળને જયારે પણ રિસાયકલ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થાય છે. અર્થાત વધારે પ્રમાણમાં નવા રેસાઓ ઉમેરવામાં આવવા જોઈએ અથવા તો કાગળ હલકી ગુણવત્તા ધરાવતી વસ્તુઓ બનાવવામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે. કાગળને રિસાયકલ કરતાં પહેલાં તેના પરથી કોઈપણ પ્રકારનો કલર હોય તેને [[ડિઇન્કિંગ]] દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે, જે ફીલર, માટી અને રેસાના ટુકડાઓને પણ દૂર કરે છે.<ref name="paper">{{cite web |url=http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/earth_answers/Recycle1.htm |title=EarthAnswers - How is Paper Recycled? |access-date=2008-02-23 |archive-date=2008-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413010043/http://www.tappi.org/paperu/all_about_paper/earth_answers/Recycle1.htm |url-status=dead }}</ref> આજના યુગમાં લગભગ દરેક પ્રકારના કાગળને રિસાયકલ કરી શકાય છે પરંતુ કાગળના કેટલાક પ્રકાર અન્યની સરખામણીએ રિસાયકલ કરવામાં મુશ્કેલ હોય છે. પ્લાસ્ટિક અથવા એલ્યુમિનિયમ ફોઈલ ચડાવેલા અથવા તો મીણ લગાવેલા, ચીપકાવેલા અથવા ગુંદરવાળા કાગળને સામાન્ય રીતે રિસાયકલ કરવામાં આવતા નથી કારણ કે આ પ્રક્રિયા મોંઘી પડે છે. ગીફટ પેક કરવામાં વાપરવામાં આવતા કાગળ હલકી ગુણવત્તા ધરાવતા હોવાને કારણે તેને પણ રિસાયકલ કરવામાં આવતા નથી.<ref name="paper"></ref> રિસાયકલની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા લોકો કેટલીકવાર છાપામાંથી ગ્લોસી (ચળકતા) કાગળ દૂર કરવાનું જણાવે છે કારણ કે તેનો પ્રકાર છાપાના સામાન્ય કાગળથી અલગ પડી જાય છે. ચળકતા કાગળ ધરાવતી પૂર્તીઓ પર મોટા પ્રમાણમાં કલે કોટિંગ થયેલું હોવાને કારણે કાગળની મિલો તેને સ્વીકારતી નથી. મોટાભાગની કલે રિસાયકલ કરેલા પલ્પમાંથી દૂર કરીને ફેંકી દેવામાં આવે છે. જો કોટેડ પેપરના વજનમાં કલેનું વજન 20 ટકા જેટલું હોય તો એક ટન ગ્લોસી પેપરમાંથી 200 કિલો કાદવ અને 800 કિલો કરતાં ઓછા રેસા નીકળે.<ref name="paper"></ref> === પ્લાસ્ટિક === [[File:Rectangular plastic shipping crates in an Italian recycling plant.jpg|thumb|પ્લાસ્ટિક શિપિંગ ક્રેટ્સ]] પ્લાસ્ટિક રિસાયકલગ પ્લાસ્ટિકના ભંગારને ફરીથી પ્રક્રિયા કરીને તૈયાર કરવામાં આવેલી સામગ્રીમાંથી ઉપયોગી વસ્તુઓ બનાવવાની પ્રક્રિયા છે. કાચ અથવા ધાતુની સરખામણીએ પ્લાસ્ટિક રીસાયકિલંગમાં અલગ પડકારો રહેલા છે. પ્લાસ્ટિકની અનેક જાતો હોવાને કારણે દરેકના [[રેઝિન આઈડેન્ટીફીકેશન કોડ]] (ઓળખ સંજ્ઞા) રહેલી હોય છે અને આ તમામ પ્રકારના પ્લાસ્ટિકને રીસાયકલ કરતાં પહેલાં અલગ કરવું પડે છે. આ પ્રક્રિયા ખર્ચાળ છે, જયારે ધાતુને ઈલેકટ્રોમેગ્નેટ્સની મદદથી અલગ કરી શકાય છે, જયારે પ્લાસ્ટિકની બાબતમાં આ પ્રકારની કોઈ સરળ છટણી પ્રક્રિયા અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી. વધુમાં, બાટલીઓના રિસાયકલગમાં લેબલ દૂર કરવાની જર પડતી નથી, ઢાંકણા અલગ પ્રકારના રીસાયલ ન થઇ શકે તેવા પ્લાસ્ટિકમાંથી બનવવામાં આવતા હોવાથી તેને દૂર કરવા પડે છે. વિવિધ પ્રકારની પ્લાસ્ટિકની વસ્તુઓમાં વપરાયેલી સામગ્રીને ઓળખવામાં મદદ કરવાના હેતુથી છ પ્રકારના સામાન્ય રિસાયકલ કરી શકાય તેવા રેઝીનને 1-6 રેઝીન ઓળખ સંજ્ઞા આપવામાં આવી છે, તેની સાથે નંબર 7 તેનાથી અલગ પ્રકારના પ્લાસ્ટિકની ઓળખ માટે આપવામાં આવેલી છે, ભલે તે રિસાયકલ થઇ શકે તેમ હોય કે નહીં. આ દરેક રેઝીન સંજ્ઞાને સમાવી લેતા સ્ટાન્ડર્ડ સિમ્બોલ ઉપલબ્ધ છે. === કાપડ === જયારે કાપડ રિસાયક્લિંગની વાત કરવામાં આવે ત્યારે તેમાં રહેલી સામગ્રી અંગે સમજણ મેળવવી જરૂરી છે. મોટાભાગના ટેકસટાઈલ્સ સુતર (બાયોડિગ્રેડેબલ મટીરીયલ) અને સિન્થેટિક પ્લાસ્ટિકનું મિશ્રણ છે. કાપડમાં આ બંને તત્વોનાં મિશ્રણનું પ્રમાણ રિસાયક્લિંગના ટકાઉપણા અને પદ્ધતિને અસર કરે છે. કામદારો એકત્ર કરવામાં આવેલા કાપડને સારી ગુણવત્તા ધરાવતા કપડાં અને જૂતાં જેને ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય કે ફકી દેવામાં આવે તે ધ્યાનમાં રાખીને અલગ કરે છે. આ પ્રકારની કામગીરીને વિકસીત દેશોમાંથી વિકસતા દેશોમાં લઈ જવાનો ટ્રેન્ડ ચાલી રહ્યો છે, જે કયારેક સખાવતનો ભાગ હોય છે અથવા તો પછી સસ્તા દરે આ માલ વેચી દેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6232 UK in 'frightening' reliance on foreign textile sorting | title=www.letsrecycle.com | access-date=2006-11-08 | archive-date=2009-01-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090113095253/http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6232 | url-status=dead }}</ref> ઘણી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ ત્રીજા વિશ્વના દેશોમાં દાન કરવાના હેતુથી વિકસીત દેશોમાંથી કાપડ ભેગું કરે છે. આ પ્રક્રિયાને એટલા માટે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે કે તેના કારણે વણજોઈતા કચરામાં ઘટાડો થવા ઉપરાંત જરૂરીયાતમંદ લોકોને કપડાં મળી રહે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.salvationarmy.org/ihq/www_sa.nsf/vw-dynamic-index/2F2892552ED40F1585256E3D006A9BC7?openDocument Salvation Army | title=Salvation Army | access-date=2008-02-29 | archive-date=2010-05-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100523175248/http://www.salvationarmy.org/ihq/www_sa.nsf/vw-dynamic-index/2F2892552ED40F1585256E3D006A9BC7?openDocument | url-status=dead }}</ref> નુકાસાની ધરાવતા કાપડને તેના ગ્રેડ પ્રમાણે કારખાનાઓમાં પોતું કરવાના કપડાં બનાવવા અને કાગળના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગમાં લેવામાં કે રેસાઓ રીકલેઈમ કરવા અને ફિલગ મટીરીયલ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવા અલગ કરવામાં આવે છે. જો કાપડનું રિસાયક્લિંગ કરતાં લોકોને ભીનાં કે માટીવાળા કપડાં મળે તો તેને લેન્ડફીલ સાઈટમાં નિકાલ કરવામાં આવે છે કારણ કે વસ્તુઓને અલગ કરવાની જગ્યાએ કપડાંને ધોવા કે સૂકવવાની સગવડ હોતી નથી.<ref>{{cite web | url=http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6294 Councils "need to understand" importance of textile quality | title=www.letsrecycle.com | access-date=2006-11-24 | archive-date=2009-01-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090112170201/http://www.letsrecycle.com/materials/textiles/news.jsp?story=6294 | url-status=dead }}</ref> રેસા પુનઃમેળવતી મીલો કાપડને તેના રેસાઓના પ્રકાર અને કલર પ્રમાણે અલગ કરે છે. કલર પ્રમાણે કાપડને અલગ કરવાને કારણે રિસાયકલ કરેલા કાપડને ફરીથી કલર કરવાની જર પડતી નથી. કાપડને શોડી ફાયબરમાં લીરા કરવામાં આવે છે અને રિસાયકલ કરવામાં આવનારા યાર્નના ઉપયોગને આધારે પસંદ કરવામાં આવેલા ફાયબર (રેસા) સાથે મિકસ કરી દેવામાં આવે છે. આ રીતે વણીને તૈયાર કરવામાં આવેલા રેસાઓનું મિશ્રણ સફાઈ કરીને ફાયબર સાથે મિકસ કરીને વણાટ અથવા ગૂંથણ માટે તૈયાર થાય છે. સાદડીઓ (મેટ્રેસ)ના ઉત્પાદન માટે રેસાઓને કામ્પ્રેસ પણ કરવામાં આવે છે. સંગ્રહ ઉદ્યોગમાં મોકલવામાં આવતા કાપડને કાર ઈન્સ્યુલેશન માટે, ફિંગ ફેલ્ટ્સ, લાઉડસ્પીકના ખોખા, પેનલ લાઈનિંગ અને ર્ફિનચરમાં પેડગ કરવા માટે લીરા કરીને ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. === લાકડું === [[File:Tidy Stacks of Pallets.jpg|thumb|પુનઃઉપયોગ અથવા રિસાયક્લિંગની રાહ જોતો લાકડાનો ભંગાર]] લાકડાનું રિસાયક્લિંગ ખૂબ જ લોકપ્રિય બન્યુ છે કારણ કે તેની છાપ પર્યાવરણને જાળવવામાં મદદ કરતા હોવાની છે, કેમ કે ગ્રાહકો સામાન્ય રીતે એવી માન્યતા ધરાવે છે કે રિસાયકલ કરેલા લાકડાને ખરીદવાથી ''લીલાં લાકડા'' ની માગમાં ઘટાડો થાય છે અને અંતે પર્યાવરણને ફાયદા થાય છે. ગ્રીનપીસ પણ રિસાયકલ કરેલા લાકડાને પર્યાવરણ જાણવણીમાં મદદ કરતી પ્રોડકટ તરીકે જુએ છે અને તેને તેમની વેબસાઈટ પર લાકડાના સૌથી વધારે પસંદગીના સ્ત્રોત તરીકે ગણાવે છે. બાંધકામની સામગ્રી તરીકે રિસાયકલ કરેલા લાકડાનું આગમન આ ઉદ્યોગ અને ગ્રાહક બંનેમાં ઘટતાં જંગલો અંગે જાગૃતિ ફેલાવવા અને લાકડાની મીલોને પર્યાવરણની જાળવણી કરતી પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવા પ્રોત્સાહન આપવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ બન્યું છે. લાકડાના રિસાયકલગે અત્યાર સુધીમાં આપણાં જીવનમાં કયારેય ન મેળવ્યું હોય તેટલું મહત્ત્વ મેળવ્યું છે. જો કે મુખ્ય સમસ્યા એ છે કે ઘણી સ્થાનિક સત્તાઓને રિસાયક્લિંગનો વિચાર ગમ્યો છે પરંતુ તેઓ તેને સહાય કરતાં નથી. આ પ્રકારના અનેક ઉદાહરણોમાં સ્થાન ધરાવતું અને હાલમાં સમાચારોમાં રહેલું ઉદાહરણ એ છે કે લાકડાનું રિસાયક્લિંગ શહેરોમાં વિકાસ પામી રહ્યું છે. જેમ કે,રિસાયકલ કરેલું લાકડું, ઝાડ અને અન્ય સ્ત્રોત.<ref> , www.citywood.co.uk. સુધારો નવેમ્બર 24, 2006.</ref> === અન્ય તકનિકો === અન્ય ઘણી સામગ્રી સામાન્ય સંજોગોમાં રિસાયકલ કરવામાં આવે છે અને તેમાંથી મોટાભાગની વ્યકિતગત ધોરણે રિસાયકલ થાય છે. [[શીપબ્રેકિંગ]] ઉદ્યોગ એવું ઉદાહરણ છે જેમાં પર્યાવરણ, આરોગ્ય અને જે વિસ્તારમાં કામગીરી કરવામાં આવતી હોય તેની સુરક્ષાના ખતરાને સાંકળી લે છે, આ તમામ ચતાઓનું સમતોલપણું એ [[પર્યાવરણીય ન્યાય]]ની સમસ્યા છે. [[ટાયરનું રિસાયક્લિંગ]] પણ સામાન્ય છે. વપરાયેલા ટાયરનો પુનઃઉપયોગ [[ડામર]] સાથે મેળવીને રોડને રીસરફેસ કરવા અથવા રમતના મેદાનમાં સુરક્ષા માટે [[રબર મલ્ક]]નો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ઉપરાંત [[અર્થશીપ્સ]] તરીકે ઓળખવામાં આવતા ખાસ રીતે બાંધવામાં આવતા ઘરોમાં ગરમીને બહાર કાઢવા કે અંદરથી બહાર નહીં જવા દેવા માટે ઈન્સ્યુલેશન તરીકે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે. ==રિયાક્લિંગના પ્રકાર== * સર્જનાત્કમ પુનઃઉપયોગ * ફૂલ ડેપ્થ રિસાયક્લિંગ * શિપ-સબમરિન રિસાયક્લિંગ કાર્યક્રમ * સિંગલ-સ્ટ્રીમ રિસાયક્લિંગ * થર્મલ ડિપ્લોયમરાઇઝેશન * કેમિકલ રિક્લેમેશન, દાખલા તરીકે, હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ રિજનરેશન == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == વધુ વાંચન == * એકરમેન, ફ્રાન્ક. (1997). ''વ્હાય ડુ વી રિસાયકલ?: માર્કેટ્સ, વેલ્યૂઝ એન્ડ પબ્લિક પોલિસી'' . આયલેન્ડ પ્રેસ ISBN 1-55963-504-5, 9781559635042 * પોર્ટર રિચાર્ડ સી. (2002). ''ધ ઇકોનોમિક્સ વેસ્ટ'' . [[રિસોર્સિસ ફોર ફ્યુચર]]. ISBN 1-891853-42-2, 9781891853425 jas9gwghlnpbqtdev4qt8s737uwfuzo 0 26326 901056 893700 2026-05-19T05:20:48Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901056 wikitext text/x-wiki '''માર્શલ આર્ટસ''' અથવા '''લડાઇની કલાઓ''' એ લડાઇની સંકેતાત્મક કવાયતો અને પરંપરાઓ છે. દરેક માર્શલ આર્ટસ, જે તે વ્યક્તિના બચાવ અથવા અન્યોથી શારિરીક ખતરાઓ સામે સમાન પ્રકારનો ઉદ્દેશ ધરાવે છે. વધુમાં, કેટલીક માર્શલ આર્ટસ અમુક માન્યતાઓ સાથે જોડાયેલી છે જેમ કે [[હિંદુવાદ]], [[બુદ્ધવાદ]], [[ડાઓવાદ]], [[કોન્ફશિયાસિઝમ]] અથવા [[શિન્ટો]] જ્યારે અન્યો ચોક્કસ માનની સંજ્ઞાને અનુસરે છે. માર્શલ આર્ટસને એક કલા અને [[વિજ્ઞાન]] એમ બન્ને રીતે ગણવામાં આવે છે. માર્શલ આર્ટનો પણ સ્પર્ધાત્મક રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, સર્વસામાન્ય પણે લડાઇ રમતમાં, પરંતુ તે [[નૃત્ય]]નું સ્વરૂપ પણ લઇ શકે છે. શબ્દ ''માર્શલ આર્ટસ'' યુદ્ધની પરિસ્થિનું નિરૂપણ કરે છે (જે [[રોમન]] યુદ્ધ દેવતા [[માર્સ]] (મંગળનો ગ્રહ) પરથી મેળવવામાં આવ્યું છે) અને 15મી સદીના યુરોપીયન શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યો છે જે ઐતિહાસિક યુરોપીયન માર્શલ આર્ટસ તરીકે જાણીતા એવાનો ઉલ્લેખ કરે છે. માર્શલ આર્ટસનો ઉપયોગ કરનારને ''માર્શલ આર્ટિસ્ટ'' તરીકે સંબોધવામાં આવે છે.. શબ્દ 'માર્શલ' ચોક્કસ વ્યક્તિનો ઉલ્લેખ કરે છે ( જોકે માન્યતા સ્વરૂપે) અને જો 'માર્શલ'નો વપરાશ મૂળભૂત રીતે ધારેલા તરીકે કરવામાં આવ્યો હોય તો આવો 'માર્શલ' મોટો (કેપિટલ) હોવો જોઇએ. જોકે, જો શબ્દ "માર્શલ"નો ઉપયોગ સામાન્ય અર્થમાં લડાઇનું વર્ણન કરવા માટે થયો હોય તો 'માર્શલ' લખાણ નાના અક્ષરોમાં યોગ્ય છે. જ્યારે મૂળભૂત રીતે 1920માં શાબ્દીકકરણ કરાયું હતુ ત્યારે શબ્દ ''માર્શલ આર્ટસ'' નો ઉલ્લેખ ખાસ કરીને [[એશિયન લડાઇ કલાઓ]]માં, ખાસ કરીને પૂર્વ એશિયામાં મૂળ ધરાવતી લડાઇ પદ્ધતિઓમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. જોકે અક્ષરસઃ અર્થ અને તેના બાદના ઉપયોગમાં બન્ને શબ્દોને કોઇપણ સંકેતાત્મક લડાઇ પદ્ધતિના સંદર્ભ તરીકે લઇ શકાય, જેમાં ઉત્પત્તિને કોઇ લેવા દેવા નથી. ઉદાહરણ તરીકે, [[યુરોપ]] ઘણી લડાઇની વિસ્તરિત પદ્ધતિઓનું ઘર છે, બન્ને જીવંત પરંપરાઓએ વર્તમાન દ્વારા અસ્તિત્વ જાળવી રાખ્યું છે અને અન્યની હાલમાં રચના થઇ રહી છે. અમેરિકામાં, નેટિવ અમેરિકનો ખુલ્લા હાથની જેમ કે [[કુસ્તી]] જેવી માર્શલ આર્ટસ ધરાવે છે, જ્યારે [[હવાઇયન્સ]] ભૂતકાળથી જ એવી કલાનો ઉપયોગ કરતા આવ્યા છે, જેમાં નાના અને મોટા સંયુક્ત ખોટી રીતનો ઉપયોગ થાય છે. ઉત્પત્તિનું મિશ્રણ [[કેપોએઇરા]]ની વ્યાયામની હલચલમાં મળી આવે છે, જેને આફ્રિકન ગુલામોએ આફ્રિકાથી લઇ આવેલી કુશળતાને આધારે વિકસાવી હતી. દરેક પ્રકાર વિશિષ્ટ પાસુ ધરાવે છે જે અન્ય માર્શલ આર્ટથી અલગ પડે છે, તેમાં સમાન લક્ષણ જોઇએ તો લડાઇની તરકીબો છે. તાલીમની પદ્ધતિઓ અલગ પડે છે અને તેમાં [[સ્પેરીંગ]] (તાલીમનો એક ભાગ) (સમાન લડાઇ) અથવા ઔપચારીક સેટ્સ અથવા વારંવારની તરકીબો જે સ્વરૂપો અથવા ''કાટા'' તરીકે ઓળખાય છે. સ્વરૂપો ખાસ કરીને એશિયન અને એશિયામાંથી પ્રાપ્ત કરવામા આવેલી માર્શલ આર્ટસમાં સામાન્ય છે. <ref>{{Cite web |url=http://martialarts.about.com/od/formsandkatas/Forms_Katas_Extended_Martial_Arts_Sets.htm |title=વિવિધ કલાઓના સ્વરૂપોના નમૂનાઓ |access-date=2010-08-25 |archive-date=2008-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081020024514/http://martialarts.about.com/od/formsandkatas/Forms_Katas_Extended_Martial_Arts_Sets.htm |url-status=dead }}</ref> == તફાવત અને તક == માર્શલ આર્ટસ વિશાળ રીતે અલગ પડે છે, અને તે ખાસ વિસ્તાર અથવા વિસ્તારોના મિશ્રણ પર પ્રકાશ પાડી શકે છે, પરંતુ તેને [[ફટકાઓ]], [[પક્કડ]] અથવા શસ્ત્રોની તાલીમ પર પ્રકાશ પાડતા વ્યાપક રીતે જૂથ કરી શકાય છે. નીચે ઉદાહરણોની યાદી આપવામાં આવી છે જે આ વિસ્તારોમાંથી એકનો વિસ્તરિત ઉપયોગ કરે છે; તે તમામ વિસ્તારોને આવરી લેતી આ સંપૂર્ણ યાદી નથી કે આર્ટ દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલા તેજ ફક્ત જરૂરી વિસ્તારો હોય, પરંતુ તે આ વિસ્તારના ઉદાહરણ તરીકે સૌથી વધુ ભાર મૂકાયેલ અથવા જાણીતાનો એક ભાગ છે. '''[[ફટકાઓ]]''' * [[પંચીગ]]: [[બોક્સીંગ (પશ્ચિમ)]], [[વિંહ ચુન]] * [[કિકીંગ:]][[ કેપોઇરા]], [[સાવટે]], [[ટેકવોન્ડો]] * અન્ય ફટકાઓ: [[કરાટે]], [[મુઆય થાઇ]] '''[[પક્કડ]]''' * [[થ્રોઇંગ]]: [[ગ્લિમા]], [[જુજુત્સુ]], [[સામ્બો]] * [[જોઇન્ટ લોક]]/[[સબમિશન હોલ્ડસ]]: [[આઇકિડો]], [[બ્રાઝિલીયન જિયુ-જિત્સુ]], [[હેપકિડો]] * [[પીનીંગ તરકીબો]]: [[જૂડો]], [[કુસ્તી]] '''વેપનરી (એક કરતા વધુ શસ્ત્રો)''' * [[પરંપરાગત વેપનરી]]: [[એસ્ક્રિમા]], [[ફેન્સીંગ]], [[ગટકા]], [[કેન્ડો]], [[ક્યુડો]] * આધુનિક વેપનરી: [[જૂકેન્ડો]] ખાસ કરીને એશિયાની અસંખ્ય માર્શલ આર્ટસ બાજુની શિસ્ત પણ શીખવે છે, જે ઔષધને લગતા ઉપયોગોને લાગે વળગે છે. આ ખાસ કરીને પરંપરાગત [[ચાઇનીઝ મારશલ આર્ટસ]]માં જોવા મળે છે, જે [[બોન-સેટ્ટીંગ]], [[કીગોન્ગ]], [[એક્યુપંક્ચર]], [[એક્યપ્રેશર]], [[તૂઇ ના]] અને અન્ય [[પરંપરાગત ચાઇનીઝ ઔષધ]]ના તબક્કાઓ શીખવાડી શકે છે <ref>[http://www.chiflow.com/html/gas_kungfu.htm આંતરિક કૂંગ ફુ]</ref>. માર્શલ આર્ટસને ધર્મ અને આસ્થા સાથે પણ જોડી શકાય છે. વિખ્યાત અસંખ્ય પદ્ધતિઓ મળી આવી છે, તેનો પ્રચાર કરવામાં આવ્યો છે અથવા તેનો ઉપયોગ સાધુઓ અથવા સંન્યાસિનીઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[ગટકા]] એ [[શાખવાદ]]નો આંતરિક ભાગ છે, કારણ કે આ સમાજને યુદ્ધમાં જવાની લાંબા સમયથી ફરજ પાડવામાં આવી છે. જાપાનીઝ પ્રકારો જેમ કે [[આઇકિડો]], ઉર્જા અને શાંતિના પ્રવાહની મજબૂત તત્ત્વજ્ઞાની માન્યતા ધરાવે છે. == ઇતિહાસ == === આફ્રિકા === આફ્રિકાની છરીઓને કદાચ તેના આકારને પ્રમાણે વર્ગીકૃત્ત કરી શકાય—ખાસ કરીને "એફ" જૂથમાં અને "સર્ક્યુલર" જૂથ—અને તેને ઘણી વખત અયોગ્ય રીતે ફેંકવાની છરીઓ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. <ref>{{cite book | last = Spring | first = Christopher | authorlink = | coauthors = | title = Swords and Hilt Weapons | publisher = Weidenfeld and Nicolson |year=1989 | location = London | pages = 204–217 | url = | doi = | id = | isbn = ???? }}</ref> દક્ષિણ આફ્રિકામાં લાકડી યુદ્ધે ઝુલુ સંસ્કૃતિમાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો અને દક્ષિણ [[બોટ્સવાના]] અને ઉત્તર દક્ષિણ આફ્રિકામાં થતી હતી તેવી લડાઇ [[ઓબનુ બિલેટ]]નો નોંધપાત્ર ભાગ છે. આ ઉપરાંત લાકડી યુદ્ધ પ્રાચીન ઇજિપ્તીયન સમાધિઓ પર પણ વર્ણવવામાં આવ્યું હતું, તેનો હજુ પણ ઉપલા ઇજિપ્ત ([[તાહટિબ]])<ref>{{cite book | last=Brewer | first=Douglas J. | title=Egypt and the Egyptians | edition=2nd ed. | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | year=2007 | isbn=0521851505}} પૃષ્ઠ 120</ref><ref>{{cite book | last=Shaw | first=Ian | title=Egyptian Warfare and Weapons | publisher=Shire Publications | location=Oxford | year=1999 | isbn=0747801428}}, સીએચ, 5</ref>માં ઉપયોગ થાય છે અને આધુનિક સંગઠન 1970માં રચવામાં આવ્યું હતું. રફ એન્ડ ટમ્બલ (આરએટી) આધુનિક આફ્રિકન માર્શલ આર્ટ છે, જેમાં ઝુલુ અને સોથો સ્ટિકફાઇટીંગના તત્વોનો સમાવેશ થાય છે. === અમેરિકા === ઉત્તર અને દક્ષિણ અમેરિકાના વતનીઓ તેમની પોતાની માર્શલ તાલીમ ધરાવતા હતા જેનો પ્રારંભ બાળપણથી જ થયો હતો. કિશોરાવસ્થાના પ્રારંભમાં તીર, છરીઓ, બ્લોગન્સ, ભાલાઓ અને વોર ક્લબના વપરાશ માટેની તાલીમમાં મોટા ભાગના જૂથોએ વિવિધ લોકોની પસંદગી કરી હતી. પ્રથમ રાષ્ટ્રના પુરુષો અને ભાગ્યેજ કેટલીક સ્ત્રીઓને તેમણે લડાઇમાં પુરવાર કરતા યોદ્ધાઓ કહેવાતા હતા. યુદ્ધ ક્લબો પસંદગીનું શસ્ત્ર ગણાતુ હતું કારણ કે અમેરિકન યોદ્ધાઓ આમને સામને એક જ લડાઇમાં દુશ્મનોને મારી નાખીને પોતાનો સામાજિક દરજ્જો ઊંચો લાવી શક્યા હોત. {{Citation needed|date=February 2007}} યોદ્ધાઓએ જીવનપર્યંત તાલીમ દરમિયાન તેમની શસ્ત્ર કુશળતા અને ચોરી છૂપીથી શિકાર સુધી પહોંચવાની ક્રિયાની તીક્ષ્ણ કરી હતી. યુરોપીયન વસાહતીઓ અને સ્થાપિતોના આવ્યા બાદ નેટિવ અમેરિકન વસતીમાં ભારે ઘટાડો થયો હતો અને ભલજબરીથી તેમને અનામત પ્રદેશમાં ધકેલી દેવાયા હતા. આગ-શસ્ત્રોની રજૂઆતથી પરંપરાગત ઉત્તર અમેરિકન માર્શલ આર્ટસ બિનવપરાશી સાબિત થઇ હતી. 16મી સદીથી, પોર્ટુગીઝ વસાહતીઓને બ્રાઝિલમાં ગુલામ તરીકે રહેવા માટે પશ્ચિમ આફ્રિકાથી લાવવામાં આવ્યા હતા. આફ્રિકામાં ભારે ઊંડા મૂળ ધરાવતા બ્રાઝિલીયન લડાઇના પ્રકાર કેપોએઇરા જેવા નૃત્યની જેમ ગુલામી વિકસી હતી. સાનુકૂળતા અને સહનશીલતાનું ઊંચુ સ્તર સમાવતા તેમાં કિક્સ, એલ્બો સ્ટ્રાઇક, હેન્ડ સ્ટ્રાઇક, હેડ બુટ્ટસ, કાર્ટવ્હીલ્સ અને સ્વીપ્સનો સમાવેશ થાય છે. ===તાજેતરનો ઇતિહાસ=== એશિયામાં પશ્ચિમના પ્રભાવમાં વધારો થતા મોટા ભાગના લશ્કરી કર્મચારીઓએ બીજા વિશ્વ યુદ્ધ [[કોરીયન યુદ્ધ]] દરમિયાન ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરીયામાં સમય વીતાવ્યો હતો અને સ્થાનિક લડાઇના પ્રકારો સામે જોખમ ઊભુ કર્યું હતું. જુજુત્સુ, જૂડો અને કરાટે 1950-60ના દાયકાની વિચારધારામાં લોકપ્રિય બન્યા હતા. એશિયન અને હોલીવુડ માર્શલ આર્ટસ ચલ-ચિત્રોમાં ભાગલા હોવાથી આધુનિક અમેરિકન માર્શલ આર્ટસ ક્યાં તો એશિયન અથવા એશિયનના પ્રભાવમાંથી પ્રાપ્ત કરવામા આવી હતી. બ્રાઝિલીયન [[જિયુ જિત્સુ]], અથવા ગ્રેસી જિયુ-જિત્સુ બીજા વિશ્વ યુદ્ધના જુડો પહેલા સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું જે બે ભાઈઓ [[કાર્લોસ]] અને [[હેલીયો]] [[ગ્રેસી]] દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હતું, જેમણે મોટે ભાગે ગ્રાઉન્ડવર્ક પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને કલાનું રમતમાં પુનઃસ્થાપન કર્યું હતું. આ પદ્ધતિ લોકપ્રિય બની હતી અને મિશ્ર માર્શલ આર્ટસ સ્પર્ધાઓ જેમ કે [[યુએફસી]] અને પ્રાઇડમાં અસરકારક સાબિત થઇ હતી. <ref name="UNCstyles">[http://www.ufc.com/index.cfm?fa=LearnUFC.Styles યુએફસીમાં વપરાતી લડાયક કલા]</ref> 1960 અને 1970 બાદમાં ચાઇનીઝ લડાઇ પદ્ધતિઓમાં માધ્યમોની આ પ્રત્યેની રુચિ અનુભવાઇ હતી, જેમાં માર્શલ આર્ટસ અને હોલીવુડ અભિનેતા [[બ્રુસ લી]]નો પ્રભાવ રહ્યો હતો. [[જિત કૂન ડો]]એ જે પદ્ધતિ શોધી હતી તેના મૂળ [[વિંગ ચૂન]], પશ્ચિમી [[બોક્સીંગ]], [[સાવટે]] અને ફેન્સીંગમાં હતા, જેમાં નકામુ હોય. અથવા એક માર્ગ તરીકે કોઇ માર્ગે ઉપયોગ ન કરવો તેવી માન્યતા પ્રવર્તતી હતી. === એશિયા === [[File:Shaolin-wushu.jpg|thumb|200px|પ્રાચીન શાઓલીન સાધુનું નિરૂપણ, જે સ્વ-બચાવની કલાનો ઉપયોગ કરે છે.]] [[એશિયન માર્શલ આર્ટસ]]ની સ્થાપના કદાચ પ્રારંભિક ચાઇનીઝ અને [[ભારતીય માર્શલ આર્ટસ]]નું મિશ્રણ હોવાની શક્યતા છે. રાજદ્વારીઓ, વેપારીઓ અને સાધુઓએ [[દક્ષિણ ભારત]]થી અને સુધી દરિયાઇ માર્ગે તેમજ [[સિલ્ક રોડ]] માર્ગે મુસાફરી કરતા આશરે 600 બીસીની આસપાસ આ રાષ્ટ્રો વચ્ચે વેપાર તીવ્ર બન્યો હતો. ચાઇનીઝ ઇતિહાસના ગાળામાં લડી રહેલા રાજ્યો સમયે (480-221 બીસી) માર્શલ માન્યતામાં તીવ્ર વિકાસ થયો હતો અને વ્યૂહરચના ઉભરી આવી હતી, આવું વર્ણન ''[[ધી આર્ટ ઓફ વોર]]'' માં [[સન ઝુ]] દ્વારા પણ કરવામાં આવ્યું છે. (સદી. 350 બીસી). <ref>http://www.sonshi.com/why.html{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અગાઉની માર્શલ આર્ટની દંતકથા દક્ષિણ ભારતીય પલ્લવા રાજકુમારની વાર્તા કહે છે, જે બોધીધર્મા નામના સાધુ બન્યા હતા, જેઓ 550 એડીની આસપાસ સુધી જીવ્યા હોવાનું મનાય છે. તેમને [[ઝેન]] બુદ્ધવાદના સ્થાપક, શિસ્તનો લડાયક ગુણ, માનવતા, આત્મસંયમ અને માન આ માન્યતાને આભારી છે. <ref>રેઇડ, હોવર્ડ અને ક્રાઉચર, મિશેલ. ''ધ વે ઓફ ધી વોરિયર-ધી પેરાડોક્સ ઓફ ધી માર્શલ આર્ટસ" ન્યુ યોર્ક '' ''ઓવરલૂક પ્રેસ 1983.'' </ref> આમ નૈતિક વર્તણૂંકના મૂલ્યો અને આત્મશિસ્ત પ્રારંભિક કાળથીજ માર્શલ વ્યવહાર સાથે સંકળાયેલા છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.cs.virginia.edu/~alb/zen/bodhidharma.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-25 |archive-date=2009-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090818075850/http://www.cs.virginia.edu/~alb/zen/bodhidharma.html |url-status=dead }}</ref> એશિયામાં માર્શલ આર્ટનું શિક્ષણ ઐતિહાસિક રીતે જ શિક્ષક-શિસ્ત એપ્રેન્ટીસશીપની સાસ્કૃતિક પરંપરાને અનુસર્યું છે. વિદ્યાર્થીઓને સખત રીતે સ્તરીકરણ વ્યવસ્થામાં ઇન્સ્ટ્રક્ટર દ્વારા તાલીમ આપવામાં આવે છે: કેન્ટોનેસેમાં ''[[સિફુ]]'' અથવા [[મેન્ડ્રેઇન]]માં ''શિફુ'' ; જાપાનીઝમાં ''[[સેન્સેઇ]]'' ; કોરીયનમાં ''સેબેઓમ-નિમ'' ; [[સંસ્કૃત]]માં ''[[ગુરુ]]'' , [[હિન્દી]], [[તેલુગુ]] અને મલય; ખમેરમાં ''[[ક્રુ]]'' ; [[તાગાલોગ]]માં ''[[ગુરો]]'' ; [[મલયાલમ]]માં ''[[કાલારી ગુરુક્કલ]]'' અથવા ''કાલારી આસાન'' ; [[તામિલ]]માં ''આસાન'' ; [[થાઇ]]માં ''[[અચાન]]'' અથવા ''[[ખ્રુ]]'' ; અને [[બર્મીસ]]માં ''[[સાયા]]'' . આ તમામ શબ્દોનું માસ્તર, શિક્ષણ અથવા સલાહકાર તરીકે ભાષાંતર કરી શકાય. <ref>http://www.thefreedictionary.com/Asia</ref> ==== તાજેતરનો ઇતિહાસ ==== એશિયન દેશોની યુરોપની વસાહતે પણ સ્થાનિક માર્શલ આર્ટસમાં, ખાસ કરીને ફાયરઆર્મસની રજૂઆતથી ઘટાડો આણ્યો હતો. આ બાબત 19મી સદીમાં [[બ્રિટીશ રાજ]]ની સંપૂર્ણ સ્થાપના બાદ ભારતમાં સ્પષ્ટપણે જોઇ શકાય છે. <ref name="Zarilli 98">[[ઝામલી, ફિલીપ બી.]] (1998). વ્હેન ધ બોડી બિકમ્સ ઓલ આઇઝ: કાલારીપ્પાયટ્ટુ, દક્ષિણ ભારતની માર્શલ આર્ટની શક્તિનો નમૂનો, વાર્તાલાપ અને ઉપયગો ઓક્સફોર્ડ: ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ભારત ISBN 9780761933250.</ref> પોલીસ, લશ્કર અને સરકારી સંસ્થાઓનું સંચાલન કરવાની વધુ યુરોપીયન પદ્ધતિઓ અને ફાયરઆર્મસના વધતા જતા ઉપયોગે જ્ઞાતિ આધારિત ફરજો સાથે સંકળાયેલી પરંપરાગત લડાઇ તાલીમની જરૂરિયાત ઘટાડી હતી <ref name="Zarilli 98"></ref> અને 1804માં [[બ્રિટીશ વસાહત]] સરકારે અસંખ્ય બળવાઓના પ્રતિભાવમાં કાલારીપાયત પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. <ref>{{cite book |last=Luijendijk |first=D.H. |title=Kalarippayat: India's Ancient Martial Art |url=http://www.martialartssupermarket.com/index.cfm?action=showProd&subid=1083 |year=2005 |publisher=Paladin Press |location=Boulder |isbn=1581604807 |access-date=2010-08-25 |archive-date=2009-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090818031453/http://www.martialartssupermarket.com/index.cfm?action=showProd&subid=1083 |url-status=dead }}</ref> [[કાલારીપાયત]] અને અન્ય [[દ્રવીડીયન માર્શલ આર્ટસ]]નું આખા [[દક્ષિણ ભારત]]માં પ્રસર્યુ તે પહેલા [[તેલ્લીચેરી]]માં 1920માં પુનરુત્થાન અનુભવાયું હતું, <ref name="Zarilli 98"></ref> જ્યારે અન્ય પરંપરાગત પદ્ધતિઓ જેમ કે [[થાન્ગટા]]નું 1950માં પુનુરુત્થાન અનુભવાયું હતું. <ref>http://sports.indiapress.org/thang_ta.php</ref> સમાન પ્રકારની અસાધારણ ઘટના દક્ષિણ પૂર્વની એશિયન વસાહતો જેમ કે [[મલેશિયા]], [[ઇન્ડોનેશિયા]], [[વિયેતનામ]] અને ફિલીપીન્સમાં બની હતી. એશિયન માર્શલ આર્ટસમાં પશ્ચિમી રુચિ ભૂતકાળમાં 19મી સદીના અંતમાં જોવા મળી હતી, કારણ કે યુનાઇટેડ સ્ટેટસની સાથે ચીન અને જાપાનના વેપારમાં વધારો થયો હતો. સંબધિત રીતે ઓછા પશ્ચિમી લોકોએ ફક્ત કામગીરી તરીકેનું વિચારતા માર્શલ આર્ટનો ખરેખર ઉપયોગ કર્યો હતો. જાપાનમાં કામ કરતી વખતે 1894-97ની વચ્ચે રેલવે એન્જિનીયર એડવર્ડ વિલીયમ બાર્ટોન રીટે [[જુજુત્સુ]]નો અભ્યાસ કર્યો હતો, તેઓ યુરોપમાં એશિયન માર્શલ આર્ટનું શિક્ષણ આપનારા પ્રથમ વ્યક્તિ હોવાનું મનાય છે. તેમણે [[બાર્ટીત્સુ]] નામની સંકલનાત્મક પ્રકારની પણ શોધ કરી હતી, જેમાં જુજુત્સુ, [[જૂડો]], બોક્સીંગ, સાવટે અને લાકડી લડાઇનું મિશ્રણ છે. ચાઇનીઝ માર્શલ આર્ટસને પશ્ચિમી લોકોને શીખવનાર પ્રથમ ઇન્સ્ટ્રક્ટર તરીકે બ્રુસ લીને યશ આપવામાં આવે છે. [[જેકી ચાન]] અને [[જેટ લી]] ચલચિત્રના આગવા વ્યક્તિત્વ હતા, જેઓ ચાઇનીઝ માર્શલ આર્ટસને તાજેતરના વર્ષોમાં પ્રોત્સાહન આપવા માટે જવાબદાર છે. === યુરોપ === [[File:Young_boxers_fresco,_Akrotiri,_Greece.jpg|thumb|left|200px|પ્રાચીન મધ્યયુગીનમાં બોક્સીંગનો ઉપયોગ કરાતો હતો.]] માર્શલ આર્ટસ મોટે ભાગે ગ્રીસમાં પ્રાચીન યુરોપ સંસ્કૃતિમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી હતી, જ્યાં રમતો એ જીવનનો એક આંતરિક માર્ગ હતો. [[બોક્સીંગ]] (''પિગ્મે'' , ''પિક્સ'' ), કુસ્તી (''પાલે'' ) અને [[પંક્રેશન]] (''પાન'' પરથી, "દરેક" અર્થ થાય છે, અને ''ક્રેટોસ'' નો, અર્થ "શક્તિ" અથવા "મજબૂતાઇ")ની રજૂઆત પ્રાચીન ઓલિમ્પીક રમતોમાં કરવામાં આવી હતી. રોમનોએ જાહેર પ્રદર્શન તરીકે [[ગ્લેડીયેટોરીયલ લડાઇ]] (પ્રાચીન રોમન તમાશાઓમાં જીવને સાટે લડનાર યોધ્ધાઓને લગતું) પેદા કરી હતી. અસંખ્ય ઐતિહાસિક ફેન્સીંગ સ્વરૂપો અને મેન્યુઅલો અસ્તિત્વમાં રહ્યા છે અને અનેક જૂથો યુરોપીયન માર્શલ આર્ટસના પુનઃગઠન દિશામાં કામ કરી રહ્યા છે. પુનઃગઠનની પ્રક્રિયામાં 1400-1900 એ.ડી.માંથી ઉત્પન્ન થયેલી વિગતવાર લડાઇ સંધિઓનો ઉગ્ર અભ્યાસ અને વ્યવહારુ તાલીમ અથવા વિવિધ તરકીબો અને દાવપેચના મિશ્રણનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં પ્રકારો જેમ કે તલવાર અને કવચ, બે ધારી તલવાર લડાઇ, ભાલા અને [[ફરસી]]નું સંયુક્ત હથિયારની લડાઇ, ઘોડે સવારોનું ભાલાયુદ્ધ અને અન્ય ઝપાઝપીના હથિયારોની લડાઇના અન્ય પ્રકારોનો સમાવેશ થાય છે. આ પુનઃગઠનનો પ્રયત્ન અને ઐતિહાસિક પદ્ધતિઓનો આધુનિક ભારે વિકાસ સામાન્ય રીતે પશ્ચિમ માર્શલ આર્ટસનો ઉલ્લેખ કરે છે. ઘણી મધ્યયુગીન માર્શલ આર્ટસ મેન્યુઅલ્સમાં, મુખ્યત્વે જર્મની અને ઇટાલીના સચવાઇ રહ્યા છે. આમાંથી સૌથી વિખ્યાત 14મી સદીની જોહાન્નેસ [[લિચટેનૌર]]ના ''ફેચબુચ'' (ફેન્સીંગ બુક) છે, જે આજે [[જર્મન સ્કુલ ઓફ સ્વોર્ડમેનશીપ]]ના પાયાનો સમાવેશ કરે છે. યુરોપમાં, માર્શલ આર્ટસમાં [[ફાયરઆર્મસ]]ના ઉદભવ બાદ ઘટાડો થયો હતો. પરિણામે, યુરોપમાં ઐતિહાસિક મૂળ ધરાવતી માર્શલ આર્ટસ આજે અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી, જેવું અન્ય પ્રદેશોમાં પણ થયુ છે, કેમ કે પરંપરાગત માર્શલ આર્ટસ નાશ પામી છે અથવા રમતમાં વિકાસ પામી છે. સ્વોર્ડમેનશીપ ફેન્સીગમાં વિકાસ પામી હતી. બોક્સીંગ તેમજ કુસ્તીના સ્વરૂપો ટકી રહ્યા છે. યુરોપીયન માર્શલ આર્ટસે મોટે ભાગે બદલાતી જતી ટેકનોલોજીને સ્વીકારી છે, જેથી અન્ય કેટલીક પરંપરાગત કલાઓ હજુ પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, લશ્કરી કર્મચારીઓને [[બેયોનેટ]] (બંદૂક કે જેમાં છરી આગળ રાખવામાં આવે છે) લડાઇ અને માર્કસેમેનશીપ જેવી કુશળતાઓમાં તાલીમ આપવામાં આવે છે. કેટલીક યુરોપીયન શસ્ત્ર પદ્ધતિ પણ લોક રમતો અને સ્વ-બચાવની પદ્ધતિઓ તરીકે અસ્તિત્વમાં રહી છે. તેમાં લાકડીની લડાઇની પદ્ધતિઓ જેમ કે ઇંગ્લેંડની [[ક્વાર્ટરસ્ટાફ]], આયર્લેન્ડની [[બાટેઇરિચ]], પોર્ટુગલની [[જોગો ડો પાઉ]] અને [[કેનરી આઇલેન્ડ]]ની [[જ્યુગો ડેલ પાલો]] (પાલો કેનારિયો) પ્રકારનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય માર્શલ આર્ટસને રમતોમાં સ્વીકારવામાં આવી હતી, જે આજે લડી શકાય તેવા સ્વરૂપમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી. તેનું એક ઉદાહરણ પુરુષોના વ્યાયામમાં પોમેલ હોર્સ (ઘોડા પર જીનનો આગળો ભાગ) છે, આ એવી કવાયત છે જેને ઘોડા પરથી કૂદકો મારવાની રમત પરથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવી છે. [[અશ્વ]]દળના સવારોને તેમના ઘોડા પર ઝડપથી તેમની સ્થિતિમાં ફેરફાર કરવાની, પડી જતા સાથીઓને બચાવવાની, ઘોડાની પાછળ લડાઇ કરવાની અને ઝડપથી દોડતા ઘોડા પરથી ઉતરી જવાની જરૂર છે. સ્ટેશનરી બેરલ પર આ કુશળતાઓની તાલીમ મેળવવાની ક્રિયા વ્યાયામની રમતોમાં પોમેલ હોર્સ કસરતમાં વિકાસ પામી હતી. શોટ પુટ (દોડની સ્પર્ધા જેમાં વધુમા વધુ મોટો ગોળો દોડવીરની સાથે લગાવવામાં આવે છે) અને હલકા ભાલાનો ઘા બન્ને વધુ પ્રાચીન ઉત્પત્તિ ધરાવે છે, બન્ને શસ્ત્રોનો રોમનો દ્વારા તીવ્ર રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. === પૂર્વ નજીક === મલ્લકુસ્તી અને સશસ્ત્ર લડાઇ બન્નેના સચિત્ર રેકોર્ડ [[તામ્ર યુગ]] પ્રાચીન પૂર્વ નજિકtના છે, જેમ કે બેની હાસન ખાતે [[એમેનેમહેટ]]ની સમાધિ અથવા 26મી સદીના "[[સ્ટાન્ડર્ડ ઓફ યુઆર]]"માં 20મી સદીના ભીંતચિત્ર. === આધુનિક ઇતિહાસ === કુસ્તી, હલકો ભાલો ફેંકવો, [[ફેન્સીંગ]] (1896 ઉનાળુ ઓલિમ્પીક), [[બાણવિદ્યા]] (1900), [[બોક્સીંગ]] (1904) અને તાજેતરની [[જૂડો]] (1964) અને [[તા ક્વોન ડો]] (2000)ને આધુનિક ઉનાળુ ઓલિમ્પીક રમતોમાં સમાવવામાં આવી છે. માર્શલ આર્ટસનો લશ્કર અને [[પોલીસ]] દળમાં ધરપકડ કરવા માટે અને સ્વ બચાવની પદ્ધતિઓ તરીકે વિકાસ થયો હતો જેમાં ''[[યુનિફાઇટ]]'' , ''[[કાપાપ]]'' અને ''[[ક્રાવ મેગા]]'' નો સમાવેશ થાય છે અને તે ઇઝરાયેલી સંરક્ષણ દળોમાં વિકસી હતી; ચાઇનીઝમાં ''[[સાન શૌ]]'' ; ''[[સિસ્ટેમા]]'' : જેનો વિકાસ રશિયન સશસ્ત્ર દળો અને ''રફ એન્ડ ટમ્બલ (આરએટી) માટે થયો હતો.'' : મૂળભૂત રીતે દક્ષિણ આફ્રિકન ખાસ દળો ([[રેકોન્નાઇસન્સ કમાન્ડોઝ]]) માટે વિકાસ કરવામાં આવ્યો હતો (હવે તેના શહેરી મર્યાદામાં શીખવવામાં આવે છે). નજીકના ગાળાના લડાઇ યુદ્ધોમાં વપરાતી વ્યૂહાત્મક કલાઓ એટલે કે [[લશ્કરી માર્શલ આર્ટસ]] ઉદાહરણ તરીકે [[યુએસી]] (બ્રિટીશ), એલઆઇએનઇ (યુએસએ). અન્ય લડાઇ પદ્ધતિઓ કે જે આધુનિક લશ્કરમાં તેમની ઉત્તપ્તિત ધરાવતી હતી તેમાં સોવિયેત બોજેવોજે (લડાઇ) [[સામ્બો]]નો સમાવેશ થાય છે. પાર્સ ટેક્ટીકલ ડિફેન્સ (તૂર્કી સલામતી વ્યક્તિગત સ્વ-બચાવ પદ્ધતિ) પ્રથમ અલ્ટીમેટ ફાઇટીંગ ચેમ્પીયનશીપ સાથે ફરીથી 1993માં આંતરિક કલા સ્પર્ધાઓ અમલમાં આવી હતી, ત્યારથી તેનો વિકાસ આધુનિક મિશ્ર માર્શલ આર્ટસની રમતોમાં થયો છે. == આધુનિક યુદ્ધમેદાન પર == [[File:ArmyMilCombativesChokehold.jpg|thumb|200px|યુ.એસ. લશ્કરના લડાઇખોર શિક્ષક મેટ્ટ લાર્સન ચોકહોલ્ડનું નિદર્શન કરે છે]] કેટલાક પરંપરાગત માર્શલ ખ્યાલોને આધુનિક [[લશ્કરી]] તાલીમમાં થતા હોવાનું જોવામાં આવ્યા છે. કદાચ તેનું અત્યંત તાજેતરનું ઉદાહરણ [[પોઇન્ટ શૂટીંગ]] છે, જે વિવિધ પ્રકારની વિચિત્ર પરિસ્થિતિઓમાં [[ફાયરઆર્મ]]નો વધુ અસરકારક રીતે ઉપયોદ કરવા માટે બાવડાની તાકાત પર નિર્ભર છે, આ સંજોગોમાં આઇડોકા તેમની તલવાર સાથે શ્રેષ્ઠ હલચલ કરતા હતા. બીજા વિશ્વ યુદ્ધના યુગ દરમિયાનમાં શાઘાઇના પોલીસમેન [[વિલીયમ ઇ ફેયરબેઇર્ન]], અને એશિયન લડાઇ તરકીબોમાં અગ્રણી પશ્ચિમી નિષ્ણાતની [[યુ.કે.]], [[યુ.એસ.]] અને કેનેડીયન ખાસ દળોને જુજુત્સુ શીખવવા માટે સ્પેશિયલ ઓપરેશન્સ એક્ઝિક્યુટિવ (એસઓઇ) દ્વારા ભરતી કરવામં આવી હતી. કર્નલ [[રેક્સ એપ્પલેગેટ]] દ્વારા લખાયેલા પુસ્તક ''કિલ ઓર ગેટ કિલ્ડ'' , હાથોહાથની લડાઇ પરનો સુંદર લશ્કરી કરાર બની ગયો હતો. આ લડાઇની પદ્ધતિ [[ડિફેન્ડુ]] કહેવાતી હતી. પરંપરાગત હેન્ડ ટુ હેન્ડ, છરી અને ભાલો મારવાની યુક્તિઓ આજના યુદ્ધો માટે વિકસાવવામાં આવેલી સંયુક્ત પદ્ધતિઓમાં સતત વપરાશમાં જોવામાં આવી રહી છે. તેના ઉદાહરણોમાં યુરોપીયન યુનિફાઇટ, મેટ લાર્સન દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી [[યુ.એસ. લશ્કર]]ની તકરારી પદ્ધતિ, [[ઇઝરાયેલી લશ્કર]] તેના સૈનિકોને [[કાપાપ]] અને [[ક્રાવ માગા]]માં તાલીમ આપે છે અને યુએસ મરીન કોર્પસના ''[[મરીન કોર્પસ માર્શલ આર્ટસ પ્રોગ્રામ]]'' (એમસીએમએપી)નો સમાવેશ થાય છે. તે સમયે શસ્ત્રો વિનાના કટાર બચાવ ઓળખી શકાય તેવા છે, જે [[ફિઓરે ડેઇ લિબેરી]]ના મેન્યુઅલમાં મળી આવ્યા હતા અને [[કોડેક્ક વોલરસ્ટેઇન]]ને યુ.એસ. આર્મીના [[તાલીમ મેન્યુઅલ]] સાથે 1942માં સંકલિત કરવામાં આવ્યા હતા <ref>{{cite book | last = Vail | first = Jason | authorlink = | coauthors = | title = Medieval and Renaissance Dagger Combat | publisher = Paladin Press |year=2006 | location = | pages = 91–95 | url = | doi = | id = | isbn = }}</ref> અને આજની અન્ય પરંપરાગત પદ્ધતિઓ જેમ કે [[એસ્ક્રિમા]] સાથે પ્રભાવ દર્શાવવામાં સતત રહ્યા છે. બંદૂક પરની [[છરી]], જે [[ભાલા]]માં પોતાની ઉત્પત્તિ ધરાવે છે, તેનો ઉપયોગ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આર્મી, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ મરીન કોર્પસ, અને [[બ્રિટીશ આર્મી]] દ્વારા તાજેતરના ઇરાક યુદ્ધમાં જોવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite web|url= http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2004/06/13/wirq113.xml|title= British battalion 'attacked every day for six weeks'|access-date= 11 December 2008|author= Sean Rayment|date= 12/06/2004|work= [[The Daily Telegraph]]|publisher= [[Telegraph Media Group Limited]]|archive-url= https://web.archive.org/web/20080103232432/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2004%2F06%2F13%2Fwirq113.xml|archive-date= 3 જાન્યુઆરી 2008|url-status= live}}</ref> == પરીક્ષણ અને સ્પર્ધા == જેઓને પોતાની પ્રગતિ અથવા ખાસ સંદર્ભમાં પોતાનું સ્તર નક્કી કરવા માગતા હોય તેમના માટે ઘણા પ્રવાહોમાં માર્શલ આર્નો ઉપયોગ કરનારાઓ માટે પરીક્ષણ અથવા મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. વ્યક્તિગત માર્શલ આર્ટ વ્યવસ્થામાં રહેલા વિદ્યાર્થીઓ ઘણી વખત ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રમાણિત સિદ્ધિઓ જેમ કે વિવિધ બેલ્ટ કલર અથવા ટાઇટલ પ્રાપ્ત કરવા માટે અગાઉથી તૈયારી કરવા પોતાના શિક્ષક પાસે સમયાંતરે પરીક્ષણ અને સ્તરીકરણ કરાવતા હોય છે. પરીક્ષણમાં વપરાતા પ્રકારો વ્યવસ્થાથી વ્યવસ્થામાં અલગ પડે છે, પરંતુ તેમાં સ્વરૂપો અથવા તાલીમના ભાગનો સમાવેશ થઇ શકે છે. [[File:Steven Ho Martial Arts Kick.jpg|thumb|right|સ્ટીવન હો જમ્પ સ્પિન હૂક કિક મારતા હતા.]] વિવધ સ્વરૂપો અને તાલીમના પ્રકારોનો માર્શલ આર્ટ પ્રદર્શનો અને ટૂર્નામેન્ટોમાં સામાન્ય ઉપયોગ થાય છે. નિયમોના સામાન્ય સેટનો ઉપયોગ કરીને કેટલીક સ્પર્ધાઓમાં વિવિધ પ્રવાહોના પ્રેક્ટિશનરોને એકબીજા સામે લડવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે, તેને મિશ્ર માર્શલ આર્ટસ સ્પર્ધાઓ તરીકે ઉલ્લેખવામાં આવે છે. લડાઇની તાલીમના નિયમો કલા અને સંસ્થાઓ વચ્ચે અલગ હોય છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે તેને ''હળવા-પકડ'' , ''મધ્યમ પકડ'' , અને ''સંપૂર્ણ પકડ'' પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવે છે, વિરોધી સામે વપરાશમાં લેવાનાર શક્તિની માત્રાને છતી કરે છે. === હળવા અને મધ્યમ પકડ === આ પ્રકારની લડાઈની તાલીમ વિરોધીને મારવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા શકિતને મર્યાદામાં રાખે છે, હળવી લડાઇના તાલીમના પ્રકારમાં 'સ્પર્શ' પકડ સામાન્ય હોય છે, ઉદાહરણ તરીકે પકડ થયા પહેલા પંચને પહેલા 'ખેંચવો' જોઇએ. મધ્યમ પકડમાં (તેને કેટલીકવાર અર્ધ પકડ પણ કહેવામાં આવે છે)પંચને ખેચવામાં નહી આવે પરંતુ સંપૂર્ણ બળથી મારવામાં આવશે. વાપરવામાં આવનાર બળની માત્રા મર્યાદિત છે ત્યારે, આ પ્રકારની તાલીમના પ્રકારનો ઉદ્દેશ વિરોધીને બળપૂર્વક પછાડી દેવાનો હોતો નથી, સ્પર્ધાઓમાં પોઇન્ટ પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. રેફરી ફાઉલ થાય છે કે તેની પર દેખરેખ રાખે છે અને મેચને અંકુશમાં રાખે છે, જ્યારે જજો બોક્સીંગની જેમ સ્કોર નોંધે છે. કોઇ ખાસ લક્ષ્યાંક પર પ્રતિબંધ આવી શકે છે (જેમને શિર પર મારવું અથવા જાંઘમૂળ પર પ્રહાર કરવો), ચોક્કસ પ્રકારની ટેકનિકો પર મનાઇ હોઇ શકે છે અને લડવૈયાઓને તેમના શિર, હાથોમાં, છાતીમાં, જાંઘ પર અથવા પગલમાં [[રક્ષણાત્મક સાધનો]] પહેરવાની જરૂર રહે છે. પકડી લેવાની કલા અકીડો પણ સમાન પ્રકારની ફરિયાદ તાલીમનો ઉપયોગ કરે છે, જે હળવા કે મધ્યમ પકડની જેવી જ હોય છે. કેટલાક પ્રકારોમાં (જેમ કે ફેન્સીંગ અને કેટલીક ટાએકવોન્ડો લડાઇની તાલીમો) સ્પર્ધકો રેફરી દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે તે રીતે એક જ તરકીબના પ્રહાર અથવા પ્રહાર પર આધારિત પોઇન્ટ સ્કોર કરે છે, જેની પર રેફરી થોડા સમય માટે મેચ બંધ કરી દેશે, પોઇન્ટ આપશે અને મેચને ફરીથી શરૂ કરશે. વૈકલ્પિક રીતે, લડાઇ જજે નોંધેલા પોઇન્ટ સાથે ચાલુ રહી શકે છે. પોઇન્ટ આપવાની પદ્ધતિના કેટલાક ટીકાકારો માને છે તે આ તાલીમની પદ્ધતિ એવી રીતે શીખવાડે છે જે નીચા સ્તરની લડાઇ અસરકારકતામાં પરિણમે છે. હળવા પકડ વાળી લડાઇની તાલીમનો ઉપયોગ વિશિષ્ટ રીતે થઇ શકે છે, બાળકો અથવા અન્ય સ્થિતિઓ જ્યારે ભારે પકડ અયોગ્ય હોય છે (જેમ કે પ્રારંભિક લડવૈયાઓ), મધ્યમ પકડવાળી લડાઇની તાલીમનો ઘણી વાર સંપૂર્ણ પકડ માટેની તાલીમ માટે ઉપયોગ થાય છે. === સંપૂર્ણ પકડ === સંપૂર્ણ પકડ લડાઇની તાલીમ અથવા લડાઇને કેટલાક દ્વારા ખરેખર નામ વિનાની લડાઇમાં જરૂરી હોવા તરીકે માનવામાં આવે છે. <ref name="SB">{{cite web|url= http://www.straightblastgym.com/aliveness101.html|title= [[Aliveness]] 101|access-date= 2008-11-03|publisher= Straight Blast gym|archive-date= 2009-01-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20090107052738/http://www.straightblastgym.com./aliveness101.html|url-status= dead}} - તાલીમમાં પકડ સ્તર પરનો નિબંધ</ref> સંપૂર્ણ પકડ લડાઇની તાલીમ કેટલીક રીતે હળવા અને મધ્યમ પકડ કરતા અલગ હોય છે, જેમાં પ્રહારના ઉપયોગ કે જેને ખેંચવામાં આવતા નથી પરંતુ પૂરતા બળથી ફેંકવામાં આવે છે, આવું તેનું નામ જ દર્શાવે છે. સંપૂર્ણ પકડ લડાઇની તાલીમમાં સ્પર્ધાત્મક મેચનો ઉદ્દેશ ક્યાં તો વિરોધીને પછાડી દેવાનો અથવા વિરોધીને શરણે આવવા માટે ફરજ પાડવાનો હોય છે. સંપૂર્ણ પકડવાળી લડાઇની તાલીમમાં સ્વીકૃત્ત હૂમલાઓની વિશાળ શ્રેણી અને શરીર પરના પકડ કરાનાર વિસ્તારોનો સમાવેશ થઇ શકે છે. જ્યાં સ્કોરીંગ સ્થાન લે છે તે ગૌણ માપદંડ હોઇ શકે છે, ત્યારે તે ત્યારે જ વપરાય છે જ્યારે અન્ય હેતુ દ્વારા કોણ જીત્યું છે તે સ્થાપિત થયું ન હોય; અન્ય સ્પર્ધાઓમાં જેમ કે યુએફસી 1માં, સ્કોરીંગ હોતું નથી, જોકે હાલમાં મોટા ભાગના લોકો બેકઅપ તરીકે નક્કી કરવાના કોઇક સ્વરૂપનો ઉપયોગ કરે છે. <ref name="UFC1">{{cite web |url= http://sports.yahoo.com/mma/news;_ylt=AuvUi2TrSN_ILBVsuNLmsjk9Eo14?slug=dm-earlyufc111207&prov=yhoo&type=lgns |title= First UFC forever altered combat sports |access-date= 2008-11-03 |publisher= Yahoo! Sports |date= November 12, 2007 |author= Dave Meltzer, |archive-date= 2010-05-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100512183116/http://sports.yahoo.com/mma/news |url-status= dead }}</ref> આ પરિબળોને લીધે, સંપૂર્ણ પકડવાળી મેચો પાત્રની દ્રષ્ટિએ વધુ આક્રમક હોઇ શકે છે, પરંતુ નિયત કરવામાં આવેલા નિયમો હજુ પણ રક્ષણાત્મક હાથ મોઝાને ફરજિયાત બનાવે છે અને ચોક્કસ પ્રકારની તરકીબો અથવા પગલાંની મેચ દરમિયાન મનાઇ ફરમાવે છે, જેમ કે શિરના પાછળના ભાગમાં પ્રહાર કરવો. મોટે ભાગે તમામ મિશ્ર માર્શલ આર્ટસ લીગ જેમ કે યુએફસી, પાનક્રેસ, શૂટો જેમ વ્યાવસાયિક બોક્સીંગ સંસ્થાઓ અને કે-૧ કરે છે તેમજ સંપૂર્ણ પકડના નિયમોનો ઉપયોગ કરે છે. [[ક્યોકુશીન]] [[કરાટે]]માં ખુલ્લા આંગળના સાંધા પરના હાડકા સાથેના શ્રેષ્ઠ પ્રેક્ટિશનરની જરૂર પડે છે, જ્યારે સંપૂર્ણ પકડ વાળી તાલીમના પ્રકારમાં ફક્ત કરાટે ''ગી'' અને જંઘામૂળના રક્ષક પહેરેલા હોય છે, પરંતુ તે ફક્ત લાત અને ઢીંચણ પર જ પંચની મંજૂરી આપે છે, ચહેરા પર નહી. બ્રાઝિલીયન જિયુ-જિત્સુ અને જૂડો મેચોમાં પ્રહારનો સમાવેશ કરાતો નથી, પરંતુ સંપૂર્ણ પકડનો એવો અર્થ થાય છે કે પૂર્ણ બળને પક્કડ અને તરકીબો અપનાવવા માટે થાય છે. === લડાઇની તાલીમની ચર્ચાઓ === કેટલાક પ્રેક્ટિશનર માને છે કે નિયમો સાથેની રમત મેચો હાથોહાથની લડાઇ ક્ષમતા માટે સારો માંપદંડ નથી અને આ નિયંત્રણો માટેની તાલીમ વાસ્તવિક જીવનમાં સ્વ બચાવની સ્થિતિઓમાં અસરકારતામાં ઘટાડો કરે છે. આ પ્રેક્ટિશનરો નિયમ આધારિત માર્શલ આર્ટ સ્પર્ધાઓના મોટા ભાગના પ્રકારોમાં ભાગ નહી લેવાનું પસંદ કરી શકે છે (એટલું નજ નહી જેમ કે [[વાલે ટ્યુડો]]માં પણ, જેમાં ઓછામાં ઓછા નિયમો હોય છે), ઓછી રીતે લડાઇની તરકીબોનો અભ્યાસ અથવા સ્પર્ધાત્મક નિયમો અથવા નૈતિક ચિંતાઓ અને કાયદાને બદલે પણ પસંદગી કરી શકે છે. (જે તરકીબોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તેનો ઉદ્દેશ કદાચ વિરોધીને મારી નાખવાનો કે ગંભીર હાનિ પહોંચાડવાનો હોઇ શકે છે) અન્યો એવું જણાવે છે કે રેફરી અને રીંગ ડોકટર જેવી યોગ્ય અગમચેતીઓ આપવામાં આવી હોવા છતા, લડાઇની તાલીમનો પ્રકાર, ખાસ કરીને મૂળ નિયમો સાથેની સંપૂર્ણ પકડ વાળી મેચો જે તે વ્યક્તિની એકંદર લડાઇની ક્ષમતાના ઉપયોગી માનદંડ તરીકેનું પ્રમાણ પૂરું પાડે છે અને પ્રતિકાર કરતા વિરોધી સામે તરકીબોનું પરીક્ષમ કરવામાં નિષ્ફળતા સ્વ બચાવની પરિસ્થિતિમાં ક્ષમતામાં અંતરાય ઊભો કરી શકે છે. === માર્શલ આર્ટ === [[File:050907-M-7747B-002-Judo.jpg|thumb|160px|વિવિધ માર્શલ આર્ટસ જેમ કે જૂડો ઓલિમ્પીકની રમતો છે.]] માર્શલ આર્ટસે જ્યારે લડાઈની તાલીમના પ્રકારો સ્પર્ધાત્મક બની ગયા હતા ત્યારે રમતોમાં સ્થાન લીધુ હતું, અને પોતાની રીતે જ એક રમત તરીકે ઉભરી આવી હતી, જે મૂળ લડાયક મૂળ જેમ કે પશ્ચિમી ફેન્સીંગથી અલગ પડી ગઇ હતી. ઉનાળુ ઓલિમ્પીક રમતોમાં જૂડો, ટાએકવોન્ડો, પશ્ચિમી બાણવિદ્યા, બોક્સીંગ, હલકો ભાલો ફેંકવાની રમત, કુસ્તી અને ફેન્સીંગનો ઘટનાઓ તરીકે ઉપયોગ થાય છે, જ્યારે ચાઇનીઝ વુશુ તાજેતરમાંજ તેમાં સમાવવામાં નિષ્ફળ ગયું હતું, પરંતુ હજુ પણ વિશ્વભરમાં સક્રિયપણે તેનો ઉપયોગ થાય છે. કેટલીક કલાઓના પ્રેક્ટિશનરો જેમ કે [[કિકબોક્સીંગ]] અને બ્રાઝિલીયન જિયુ-જિત્સુ ઘણી વાર રમત મેચો માટે તાલીમ આપે છે, જ્યારે અન્ય કલાઓ જેમ કે [[ઐકીડો]] અને [[વિંગ ચુન]] સામાન્ય રીતે આવી સ્પર્ધાઓનો અનાદર કરે છે. કેટલીક શાળાઓ માને છે કે સ્પર્ધાઓથી સારી રીતે ઉછેર થાય છે અને પ્રેક્ટિશનરો વધુ કાર્યક્ષમ બને છે અને ખેલદીલીની સારી સમજ આપે છે. અન્યો માને છે કે જે નિયમો હેઠળ સ્પર્ધાઓ યોજાય છે તેણે માર્શલ આર્ટની લડાયક અસરકારકતાનો નાશ કર્યો છેઅથવા તો એવી પ્રેક્સિસને ઉત્તેજન આપે છે જે ખાસ જુસ્સાવાળા પાત્રને કંડારવા કરતા ફક્ત ટ્રોફીઓ જીતવા પર જ ભાર મૂકે છે. "કઇ શ્રેષ્ઠ માર્શલ આર્ટ છે" તેવા પ્રશ્નો સ્પર્ધાઓના નવા સ્વરૂપમાં પરિણમ્યા છે; મૂળ [[અલ્ટીમેટ ફાઇટીંગ ચેમ્પીયનશીપ]] અમેરિકામાં બહુ જ ઓછા નિયમો સાથે યોજાતી હતી, જેમાં લડાઇની દરેક પદ્ધતિને દાખલ કરવાની છૂટ અપાતી હતી અને તેમાં નિયમોનો સેટની મર્યાદા ન હતી. આ હવે અલગ લડાઇ રમત બની ગઇ છે જે [[મિશ્ર માર્શલ આર્ટસ]] (એમએમએ) તરીકે જાણીતી છે. સમાન પ્રકારની સ્પર્ધાઓ જેમ કે [[પાનક્રેસ]], [[ડ્રીમ]], અને [[શૂટો]]એ પણ જાપાનમાં સ્થાન લીધુ છે. કેટલીક માર્શલ આર્ટસ બિન-લડાઇ તાલીમ સ્પર્ધાઓમાં સ્પર્ધા કરે છે જેમ કે બ્રેકીંગ અથવા કોરિયોગ્રાફ્ડ વારંવારની તરકીબો જેમ કે પૂમ્સે, [[કાટા]] અને આકા, અથવા માર્શલ આર્ટસના આધુનિક સ્વરૂપો કે જેમાં નૃત્ય આધારિત સ્પર્ધાઓ જેમ કે ટ્રીકીંગનો સમાવેશ થાય છે. માર્શલ પરંપરાઓ પર સરકારનો પ્રભાવ છે જેથી રાજકીય હેતુ તરીકે વધુ રમત તરીકે વિકસાવી શકાય; રિપબ્લિક ઓફ ચાઇના દ્વારા ચાઇનીઝ માર્શલ આર્ટસને સમિતિ સંચાલિત વુશુની રમતમાં સ્થાપિત કરવા માટેના પ્રયત્ન તરીકે કેન્દ્રિત ઉત્તેજન, ખાસ કરીને પારિવારીક વંશવેલાની પદ્ધતિ હેઠળ માર્શલ તાલીમના શક્યતઃ વિધ્વંશક તરીકે જોયુ હતુ તે દબાણ કરતું હતું. <ref name="Mastering Yang Style Taijiquan">{{cite book |last=Fu |first=Zhongwen |translator=Louis Swaine |title=Mastering Yang Style Taijiquan |year=1996, 2006 |publisher=Blue Snake Books |location=Berkeley, California |isbn= (trade paper)}}</ref> == નૃત્ય == ઉપર જણાવ્યા અનુસાર વિવિધ સંસ્કૃતિઓમાં જેમ કે લડાઇ માટેની તૈયારીમાં ક્રૂરતા દર્શાવવા અથવા વધુ શૈલીયુક્ત રીતે કુશળતા દર્શાવવા માટે કેટલીક માર્શલ આર્ટસને વિવિધ કારણોસર નૃત્યની જેમ સેટ્ટીંગ્સમાં દર્શાવી શકાય. આ પ્રકારની ઘણી માર્શલ આર્ટસમાં સંગીત, ખાસ કરીને મજબૂત પદાર્થ અથડાવીને રિધમનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારના '''યુદ્ધ નૃત્યોમાં''' નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: [[File:Capoeira-three-berimbau-one-pandeiro.jpg|thumb|કેપોરીયા એ માર્શલ આર્ટ છે, જે પરંપરાગત રીતે નૃત્ય કરતા કરતા જેમ કે ફ્લેવર અને સંગીતની સાથે કરવામાં આવે છે, જેમ અહીં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.]] : :* [[બ્રુનેઇ]]ના અડુક અડુક :* [[કુવૈત]] અને [[કતાર]]ના આર્ડા :* રશિયાના બુઝા :* બ્રાઝિલના [[કેપોઇરા]], તેમજ તેના જેવી જ કેટલીક [[એફ્રો-કેરીબિયન]] કલાઓ :* [[યુક્રેઇન]]ની [[કોમ્બેટ હોપાક]] :* યુરોપીયન [[તલવાર નૃત્ય]] અથવા વિવિધ પ્રકારના [[શસ્ત્ર નૃત્ય]] :* પ્રાચીન [[સ્પાર્ટા]]ની [[જિમનોપાઇડીઆઇ]] :* ન્યુ ઝીલેન્ડની [[હાકા]] :* હવાઇની [[હુલા]] અને [[લુઆ]] :* [[ખટ્ટાક નૃત્ય]] - [[અફઘાનિસ્તાન]] અને ઉત્તરપૂર્વ [[પાકિસ્તાન]] :* [[માસાઇ]] મોરાન (યોદ્ધો [[એઇજ સેટ ]]) નૃત્યો :* [[કોલોમ્બિયા]]ના માચેટેરો :* બર્મીસ [[બાનશાય]]ના પેન્થર સ્વોર્ડ નૃત્ય ;* [[ઇન્ડોનેશિયા]]નું [[રાંડાઇ]] : :* [[ખાચાતુરીયન]]ના બેલેટ ''[[ગયાને]]'' માં વર્ણવેલ [[સાબ્રે નૃત્ય]] :* [[સ્કોટ્ટીશ તલવાર નૃત્યો]] જેમ કે [[દાનલા બાયોડેગ]] :* ઉપલા [[ઇજિપ્ત]]માં [[તાહટિબ]] :* [[વેનેઝુએલા]]ના તામુનેન્ગ :* [[ઓમાન]] અને [[યુએઇ]]ના યોલાહ == ઉપયોગો અને ફાયદાઓ== પ્રાથમિક રીતે માર્શલ આર્ટનો ઉદ્દેશ સ્વ બચાવ અને જીવન ટકાવી રાખવાનો હતો. આજે, એ જરૂરિયાતો ચાલુ રહી છે પરંતુ કોઇ વ્યક્તિએ તેની સાથે તેની જાતને શા માટે વ્યસ્ત ન રાખવી જોઇએ તેવું પ્રાથમિક કારણ રહ્યું નથી. માર્શલ આર્ટસમા તાલીમ તાલીમ લેનારને શરીરસંબંધી અને આધ્યાત્મિક એમ બન્ને રીતે ફાયદાઓ પૂરા પાડે છે. માર્શલ આર્ટસમાં પદ્ધતિસરની કવાયતથી જે તે વ્યક્તિની શારીરિક તંદુરસ્તીમાં (મજબૂતાઇ, સહનશક્તિ, અનુકૂળતા, હલચલની ક્રિયા વગેરે) વધારો થાય છે કેમ કે આખા શરીરને કસરત મળે છે અને સમગ્ર સ્નાયુ પદ્ધતિ સક્રિય થઇ જાય છે. સાચી શ્વાસોચ્છવાસની તરકીબ શીખવાના અને સુધરેલો અને સંપૂર્ણ ખોરાકના સંદર્ભમાં માર્શલ આર્ટ અસંખ્ય સમસ્યાઓ અને સમકાલીન સમાજના રોગો સામે અને બેઠાડુ જીવન સામે લડવાનો અને સામાન્ય રીતે રોગ મુક્ત વ્યવસ્થાનો અસરકારક માર્ગ છે. સ્વ-નિયંત્રણ, નિશ્ચય અને કેન્દ્રિતતા તાલીમ લેનારને અલગ પાડે છે, જે હંમેશા પરિસ્થિતિમાં જરૂરી હોય ત્યારે પરિણામલક્ષી રીતે અને તાણ વિહીન પ્રતિભાવ આપે છે. સ્વ બચાવ અને ત્યાર બાદ મજબૂત સ્વ નિયંત્રણ ગંભીર તાલીમ બાદ પરિણમે છે. દરેક વ્યક્તિ પોતાની જાત વિશે શીખે છે અને તેમની ક્ષમતાઓમાં સુધારો કરે છે એટલું જ નહી પરંતુ તેમની માન આપવાની અને ન્યાય કરવાની ક્રિયામાં પણ સુધારો લાવે છે. [[બ્રુસ લી]]ના અનુસાર, માર્શલ આર્ટસ લાગણીયક્ત સંદેશાવ્યવહાર અને સંપૂર્ણ પ્રતિભાવ દર્શાવતા હોવાથી કલાનો એક પ્રકાર ધરાવે છે. માર્શલ આર્ટને જે તે વ્યક્તિને પોતાની જાતને અને તેમના વાતાવરણને શોધવા માટેના જે તે વ્યક્તિના એક માર્ગ તરીકે પણ વર્ણવી શકાય. ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} oieeu6h3tr968jaxpewv9avtrdimjf4 0 30081 901052 854265 2026-05-18T22:04:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901052 wikitext text/x-wiki {{For|an earlier house owned by the Dukes of Buckingham and also called Buckingham Palace|Macclesfield Castle}} [[ચિત્ર:Buckingham Palace, London - April 2009.jpg|thumb|right|350px|બકિંગહામ પેલેસ.પૂર્વનો મોખરાનો ભાગ એ મુખ્ય હિસ્સો છે; વાસ્તવમાં તેનું બાંધકામ એડવર્ડ બ્લોરે કર્યું હતું અને તે 1850માં પૂરું થયું હતું, 1913માં સર એસ્ટન વૅબે તેની ફરીથી રચના કરી હતી. ]] [[ચિત્ર:Dronning victoria.jpg|thumb|upright|બકિંગહામ પેલેસમાં રહેનાર સૌપ્રથમ શાસક રાણી વિક્ટોરીયા હતી, જે 1837માં પોતાના રાજ્યારોહણ બાદ તે નવા જ તૈયાર થયેલા આ મહેલમાં રહેવા ગઈ.]] '''બકિંગહામ પેલેસ''' એ બ્રિટિશ રાજાનું લંડન ખાતેનું સત્તાવાર નિવાસસ્થાન છે.<ref>પરંપરાગતપણે, બ્રિટિશ શાહી દરબારનું સરનામું હજુ પણ સેંટ જેમ્સ' પેલેસ છે. જ્યારે વિદેશી રાજદૂતો તેમનો નવો કાર્યભાર સંભાળે છે ત્યારે તેમને બ્રિટિશ શાસન દ્વારા બકિંગહામ પેલેસ ખાતે સત્કારવામાં આવે છે, તેમને "સેંટ જેમ્સ પેલેસ"ના દરબારની સ્વીકૃતિ આપવામાં આવે છે. આ વિચિત્રકતા પરંપરાને ખાતર ચાલુ રહી છે કારણ કે બકિંગહામ પેલેસ તમામ રીતે સત્તાવાર રહેઠાણ છે. જુઓ [http://www.royal.gov.uk/output/Page589.asp સેંટ જેમ્સ' પેલેસનો ઇતિહાસ] (શાહી વૅબસાઇટ). </ref> વેસ્ટમિન્સ્ટર શહેરમાં આવેલો આ મહેલ રાજ્યના પ્રસંગો અને રાજકીય આગતાસ્વાગતા માટે ઊભો કરવામાં આવ્યો હતો. રાષ્ટ્રીય ઉજવણી અને કટોકટીના સમય વખતે બ્રિટનના લોકો માટે આ મહેલ રેલીનું સ્થળ રહ્યો છે. આજના મહેલનાં મહત્વના ભાગો વડે બનેલી ઇમારત આરંભમાં '''બકિંગહામ હાઉસ''' તરીકે ઓળખાતી હતી જે 1703માં બકિંગહામના ઉમરાવ માટે બનાવવામાં આવેલું ટાઉનહાઉસ હતું અને આ ઇમારત લગભગ 150 વર્ષ સુધી ખાનગી માલિકી હેઠળ રહેલા સ્થળે બનાવવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 1761માં<ref name="rob14">રોબિન્સન, પેજ 14</ref> તેને જ્યોર્જ IIIએ આ સ્થળને રાણી ચારલેટના ખાનગી નિવાસસ્થાન તરીકે મેળવ્યું અને તે "રાણીના ઘર" તરીકે ઓળખાતું હતું. 19મી સદી દરમિયાન તેમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો, મુખ્યત્વે આર્કિટેક્ટ જોન નૅશ અને એડવર્ડ બ્લોર દ્વારા વચ્ચેના આંગણની આસપાસ ત્રણ ભાગ બનાવીને ઇમારતને વધુ મોટી બનાવવામાં આવી. આખરે 1837માં રાણી વિક્ટોરિયાની રાજપ્રાપ્તિ વખતે બકિંગહામ પેલેસ બ્રિટિશ રાજાનો સત્તાવાર શાહી મહેલ બન્યો. 19મી સદીના અંતભાગમાં અને 20મી સદીના આરંભમાં, ઇમારતના માળખામાં છેલ્લો મહત્વનો વધારો કરવામાં આવ્યો જેમાં પૂર્વતરફના મોખરાના ભાગનો સમાવેશ થાય છે જે એ પ્રખ્યાત ઝરૂખો ધરાવે છે કે જ્યાં શાહી પરિવાર બહાર ઉભેલી ભીડના અભિવાદન માટે ભેગો થાય છે. જો કે, બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જર્મનીના બોમ્બને લીધે મહેલનું દેવઘર નાશ પામ્યું હતું; તે સ્થળે રાણીની ગૅલેરી બનાવવામાં આવી અને 1962માં તેને લોકો માટે શાહી સંગ્રહની કલાકૃતિઓના પ્રદર્શન માટે ખુલ્લી મૂકવામાં આવી. 19મી સદીના આરંભની ઇન્ટીરિયર મૂળ રચનાઓ પૈકીની ઘણી હજું પણ જળવાયેલી છે જેમાં બહોળો વપરાશ ધરાવતા ઉજ્જવળ રંગોભર્યા સ્કાગ્લિયોલા અને સર ચાર્લ્સ લોન્ગની સલાહના આધારે બનાવાયેલા વાદળી તથા ગુલાબી લેપિસનો સમાવેશ થાય છે. રાજા એડવર્ડ સાતમાંની દેખરેખ હેઠળ ''બેલે ઇપોક'' ક્રીમ અને સોનેરી રંગ વડે આ મહેલની પુનઃસજાવટની આંશિક કામગીરી થઇ હતી. મહેલના નાના સ્વાગત ખંડો ચીનની રિજન્સી શૈલીમાં સજાવવામાં આવ્યા છે જેનું રાચરચીલું અને ફિટીંગ્સ બ્રાઇગ્ટન ખાતે આવેલું રોયલ પૅવેલિયન તેમજ કાર્લટન હાઉસ ખાતેથી લાવવામાં આવ્યા છે. બકિંગહામ પેલેસનો બગીચો એ લંડનમાં આવેલો સૌથી વિશાળ ખાનગી બગીચો છે. આ મહેલના સમર ઓપનિંગના ભાગરૂપે, પ્રત્યેક વર્ષે ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બરના મોટાભાગના હિસ્સા દરમિયાન સત્તાવાર અને રાજ્ય સ્વાગત માટે વપરાતા સ્ટેટ રૂમ જાહેર જનતા માટે ખુલ્લાં રહે છે. ==ઇતિહાસ== [[ચિત્ર:Buckingham House 1710.jpeg|thumb|left|350px|બકિંગહામ હાઉસની, સ્થાપનાઃ 1710, રચના વિલિયમ વાઇન્ડે બકિંગહામ અને નોર્મનબાયના પ્રથમ ડ્યુક માટે કરી હતી.અંદરના ચોકની પશ્ચિમ (આંતરિક) બાજુએ મુખ્ય ભાગને વિકસાવીને વર્તમાન મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર તથા ઉપર ગ્રીન ડ્રોઇંગ રૂમ બનાવવામાં આવ્યો. ]] ===સ્થળ=== મધ્ય યુગમાં, બકિંગહામ પેલેસનું સ્થળ મેનોર ઓફ એબરી (ઇયા તરીકે પણ ઓળખાય છે)ની મિલકતનો એક ભાગ હતું. આ સ્થળની છિદ્રાળ અને પોચી જમીનને ટાયબર્ન નદીનું પાણી સિંચતું હતું જે હજુ પણ આંગણા અને મહેલના દક્ષિણ ભાગ નીચેથી થઇને વહે છે.<ref>ગોરિંગ, પેજ 15</ref> આ નદીને જ્યાં ગાયની પીઠ પર બેસીને પાર કરી શકાય તેવા છીછરાં સ્તરે વહે છે તે સ્થળે આઈ ક્રોસ ગામ વિકસ્યું. આ સ્થળની માલિકીમાં ઘણીવાર પરિવર્તન થયા; જેના માલિકોમાં સૅક્સન સમયગાળાના ઉત્તરાર્ધમાં આવેલા એડવર્ડ ધ કન્ફેસર અને તેની રાણી કેનસોર્ટ એડિથ ઓફ વૅસેક્સ તથા નોર્મન વિજય બાદ આવેલા વિલિયમ ધ કોન્કરરનો સમાવેશ થાય છે. વિલિયમે આ સ્થલ જ્યોફ્રે દ મેન્દેવિલને આપ્યું, જેણે તેને વૅસ્ટમિન્સ્ટર એબીના સાધુઓને વારસામાં આપી દીધું.<ref>આ સાઇટની વિગતવાર માહિતી અને તેની માલિકી વ્રાઇટની છે, ચૅપ્ટર 1–4</ref> 1531માં, હેનરી VIIIએ એટન કૉલેજ પાસેથી સેંટ જૅમ્સની (બાદમાં સેંટ જેમ્સનો મહેલ)<ref>ગોરિંગ, પેજ.28</ref> હોસ્પિટલને હસ્તગત કરી, અને 1536માં તેણે વૅસ્ટમિન્સ્ટર એબી પાસેથી મેનોર ઓફ એબરી મેળવ્યું.<ref>ગોરિંગ, પૅજ 18</ref> લગભગ 500 વર્ષ પૂર્વે વિલિયમ ધ કોન્કરરે આ સ્થળ અન્યને આપી દીધું હતું ત્યારપછી સૌપ્રથમવાર બકિંગહામ પેલેસનું સ્થળ ફરીથી તેની માલિકીમાં થયેલા ફેરફારોને લીધે શાહી પરિવાર પાસે આવ્યું.<ref>''[http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=41820 ધ એક્વિઝિશન ઓફ ધ એસ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213074652/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=41820 |date=13 ડિસેમ્બર 2009 }}'' , ''સર્વે ઓફ લંડન'' : અંક 39: ધ ગ્રોસવેનોર એસ્ટેટ ઇન મૅફેર, ભાગ 1 (સામાન્ય ઇતિહાસ) (1977), પેજ 1–5. પ્રાપ્તિ તારીખ: 3 ફેબ્રુઆરી 2009</ref> ઘણાં માલિકોએ આ સ્થળને તેના શાહી માલિકો પાસેથી ભાડે મેળવ્યું. 17મી સદી દરમિયાન કોઇપણ પ્રકારના બંધન વિનાની મુક્ત માલિકી એ આવેશમય અનુમાનનો વિષય જ હતો. તે સમય સુધીમાં, જૂનું આઇ ક્રોસ ગામ અવનતિની ગર્તામાં સરી પડ્યું હતું, અને આ વિસ્તારમાં મોટેભાગે પડતર જમીન હતી.<ref>વ્રાઇટ, પેજ 76–8</ref> નાણાંની જરૂરિયાતમાં, જેમ્સ Iએ તાજની મુક્ત માલિકીની આ જમીનનો કેટલોક હિસ્સો વેચી નાખ્યો પરંતુ આ સ્થળનો કેટલોક હિસ્સો પોતાની પાસે રાખ્યો, જેના ઉપર તેણે રેશમી કાપડના ઉત્પાદન માટે શેતૂરનો બગીચો{{convert|4|acre|m2|adj=on}} સ્થાપ્યો. (આ બગીચો વર્તમાન મહેલના ઉત્તરપશ્ચિમ ખૂણે છે)<ref>ગોરિંગ, પેજ 31 અને 36</ref> ''એનાર્કિયા એન્ગ્લિકાના'' (1649)માં ક્લેમેન્ટ વૉકર એસ. જેમ્સના સ્થળે શેતૂરના બગીચામાં નવા બનાવવામાં આવેલા સોડોમ અને સ્પિન્ટ્રીઝનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો; આના પરથી એવો સંકેત મળે છે કે આ એક ભોગવિલાસનું સ્થળ રહેલું હોઇ શકે છે. આખરે 17મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં સ્થળની મુક્ત માલિકી સંપત્તિવાન વ્યક્તિ હ્યુ ઔડલી પાસેથી શાહી સ્ત્રી વારસદાર મૅરી ડેવિયસની પાસે આવી.<ref>એબરી મેનોર અને ગ્રોસવેનોર એસ્ટેટના વિકાસમાં ઓડલી અને ડેવિસ મુખ્ય પરિબળરૂપ હતા (જુઓ ડ્યુક્સ ઓફ વેસ્ટમિન્સ્ટર), જે આજે પણ હયાત છે. (તેમને ગલીઓના નામમાં યાદ રખાયા છેઃ નોર્થ ઓડલી સ્ટ્રીટ, સાઉથ ઓડલી સ્ટ્રીટ, અને ડેવિસ સ્ટ્રીટ, આ તમામ ગલીઓ મૅફેરમાં છે.) </ref> ===આ સ્થળે સૌપ્રથમ ઘર=== ====ગોરિંગ હાઉસ==== 1624માં સર વિલિયમ બ્લેકનું જે ઘર બન્યું હતું તે આ સ્થળે બનેલું કદાચ સૌપ્રથમ ઘર હતું.<ref>વ્રાઇટ, પૅજ 83</ref> ત્યારપછીનો માલિક લોર્ડ ગોરિંગ હતો જેણે 1633થી બ્લેકના ઘરનો વિસ્તાર કર્યો અને વર્તમાન બગીચાનો મોટાભાગનો હિસ્સો વિકસાવ્યો, જે ગોરિંગ ગ્રેટ ગાર્ડન તરીકે જાણીતો બન્યો.<ref>ગોરિંગ, પ્રકરણ પાંચ</ref><ref name="Harris, p.21">હેરિસ, પૅજ 21</ref> જો કે, આ શેતૂરના બગીચામાં તે સ્વતંત્ર હિતો જાળવી શક્યો નહિ. ગોરિંગથી અજાણ 1640માં કિંગ ચાર્લ્સ પ્રથમ લંડન ભાગી ગયો તે પહેલા દસ્તાવેજ ગ્રેટ સીલ મંજૂર કરાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યો હતો. જે કાનૂની અમલ માટે જરૂરી હતું.<ref>વ્રાઇટ, પૅજ 96</ref> (આ એવી મહત્ત્વની બાબત બાકાત રખાઇ હતી જેણે બ્રિટીશ શાહી પરિવારને રાજા જ્યોર્જ ત્રીજા હેઠળ મુક્ત કબજો મેળવવામાં મદદ કરી હતી.)<ref>ગોરિંગ, પૅજ 62</ref> ====આર્લિંગ્ટન હાઉસ==== ઉડાઉ ગોરિંગ ભાડુ ચૂકવવામાં નિષ્ફળ રહ્યો હતો<ref>ગોરિંગ, પૅજ 58</ref> આર્લિંગ્ટનના પ્રથમ ઉમરાવ હેન્રી બેનેટએ હવેલી મેળવી હતી અને 1674માં જ્યારે તેને સળગાવી દેવામાં આવી હતી ત્યારે તે તેમાં રહેતો હતો. આ હવેલી અત્યારે ગોરિંગ હાઉસ તરીકે જાણીતી છે.<ref name="Harris, p.21"/> બીજા વર્ષે આજના મહેલની દક્ષિણ તરફની વિંગ પર આર્લિંગ્ટન હાઉસ ઉભું કરાયું હતું<ref name="Harris, p.21"/> અને તેનો ફ્રીહોલ્ડ 1702માં ખરીદવામાં આવ્યો હતો. ====બકિંગહામ હાઉસ==== હાલના મહેલના બાંધકામનો મહત્વનો ભાગ ધરાવતા ઘરને સૌપ્રથમવાર 1703માં બકિંગહામના ઉમરાવ અને નોર્મનબાય માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું, તેની રચના વિલિયમ વાઇન્ડે કરી હતી. આ માટે પડખે બે નાની સર્વિસ વિંગ ધરાવતા ત્રણ માળના વિશાળ મધ્યસ્થ બ્લોકની શૈલી પસંદ કરવામાં આવી હતી.<ref>હેરિસ, પૅજ 22</ref> આખરે 1761<ref name="rob14"/>માં બકિંગહામના વંશજ સર ચાર્લ્સ શેફિલ્ડે £21,000<ref>નૅશ, પૅજ 18, અલબત્ત પૅજ 142માં વ્રાઇટે આપેલો ખરીદભાવ £28,000 છે.</ref>ની (£{{Formatnum:{{Inflation|UK|21000|1761|{{CURRENTYEAR}}|r=-4}}}} પ્રમાણે{{CURRENTYEAR}}) કિંમતે બકિંગહામ હાઉસને જ્યોર્જ ત્રીજાને વેચી દીધું હતું.{{Inflation-fn|UK}} પોતાના દાદા જ્યોર્જ બીજાની જેમ જ, જ્યોર્જ ત્રીજાએ પણ શેતૂરના બગીચાને વેચવાનો ઇનકાર કરી દીધો, જેથી શેફિલ્ડ આ સ્થળની સંપૂર્ણ માલિકી ખરીદવામાં નિષ્ફળ રહ્યો હતો. જ્યારે શેફિલ્ડે બકિંગહામ હાઉસનું વેચાણ કરતા તે રાજવી કુટુંબના હાથમાં આવ્યું. [[ચિત્ર:Buckingham palace 1897.jpg|thumb|right|300px|1897માં બકિંગહામ પેલેસ અને બગીચા.]] ===રાણીના ઘરથી મહેલ સુધી=== આ ઘરનો મૂળ હેતુ ખાનગી એકાંતવાસ માટેનો હતો, અને ખાસ કરીને રાણી ચારલેટના કિસ્સામાં તે રાણીના ઘર<ref>1775માં, સંસદના એક કાયદા વડે સોમરસેટ હાઉસ પર રાણીના અધિકારના બદલામાં રાણી ચારલેટને મિલ્કત આપવામાં આવી હતી. (જુઓ ''જૂનું અને નવું લંડન'' (નીચે) </ref> તરીકે જાણીતું બન્યું હતું - તેના 15 બાળકો પૈકીના 14 આ ઘરમાં જન્મ્યાં હતા. સેંટ જેમ્સ પેલેસ સત્તાવાર અને ઔપચારિકપણે શાહી રહેઠાણ તરીકે રહ્યો.<ref>''[http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=45183 વેસ્ટમિન્સ્ટરઃ બકિંગહામ પેલેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101008025710/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=45183 |date=8 ઑક્ટોબર 2010 }}'' , ''જૂનું અને નવું લંડન'' : અંક 4 (1878), પૅજ 61–74. પ્રાપ્તિ તારીખ: 3 ફેબ્રુઆરી 2009. વિદેશના રાજદૂતો નિમણૂંક પામ્યા બાદ રાણી અને તેમના કર્મચારીઓ સમક્ષ તેમના માનપત્રો જ્યાં રજૂ કરે છે તે સ્થળ બકિંગહામ પેલેસ હોવા છતાં પણ વિદેશી રાજદૂતને "કોર્ટ ઓફ સેંટ જેમ્સ'"ની ઔપચારિક સ્વીકૃતિ આપવાની પરંપરા ચાલુ રહી છે.</ref> 1762માં આ માળખાના પુનઃઘડતરની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ.<ref>હેરિસ, પેજ 24</ref> 1820માં પોતાના રાજ્યારોહણ બાદ, પંચમા જ્યોર્જે એક નાના અને આરામદાયક ઘરના વિચાર સાથે આ ઘરના પુનરોદ્ધારને આગળ ધપાવ્યું. આ ઘરનું કામ ચાલી રહ્યું હતું તે દરમિયાન, 1826માં, રાજાએ પોતાના સ્થપતિ જોન નેશની મદદ વડે આ ઘરમાં ફેરફાર કરીને તેને એક મહેલ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો.<ref>હેરિસ, પેજ 30–31</ref> કેટલુંક રાચરચીલું કાર્લટન હાઉસથી લાવવામાં આવ્યું અને બાકીનું ફ્રાન્સની ક્રાંતિ બાદ ફ્રાન્સમાં ખરીદવામાં આવ્યું હતું.<ref>જોન્સ, પૅજ 42</ref> આ મહેલનો બાહ્ય હિસ્સામાં પંચમ જ્યોર્જની પસંદગી પ્રમાણે ફ્રેન્ચ નિયો-ક્લાસિકલ શૈલીમાં બનાવવામાં આવ્યો હતો. પુનરોદ્ધારના ખર્ચમાં અસામાન્યપણે વધારો થયો અને 1829 સુધીમાં, ડિઝાઇનોમાં નેશે કરેલા અતિરેકને કારણે સ્થપતિપદેથી તેમની હકાલપટ્ટી કરવામાં આવી. 1830માં પંચમ જ્યોર્જના મૃત્યુ સમયે, તેના નાના ભાઈ વિલિયમ પાંચમાએ આ કામને પૂરું કરાવવા માટે એડવર્ડ બ્લોરને રોક્યો.<ref>હેરિસ, પેજ 33</ref><ref>{{cite web |url=http://www.royal.gov.uk/output/Page568.asp |title=The Royal Residences > Buckingham Palace > History|publisher=www.royal.gov.uk|access-date=2 February 2009}}</ref> 1834માં એક આગમાં વર્તમાન નેમસેક નાશ પામ્યા બાદ, એક તબક્કે, વિલિયમે આ મહેલને સંસદના નવા ગૃહમાં રૂપાંતરિત કરવાનો વિચાર કર્યો હતો.<ref>{{cite book|last=Ziegler|first=Phillip|title=King William IV|publisher=Collins|year=1971|page=280|isbn=0-00-211934-X.}}</ref> ==સમ્રાટનું ઘર== [[ચિત્ર:Buckingham Palace engraved by J.Woods after Hablot Browne & R.Garland publ 1837 edited.jpg|thumb|right|300px|આ મહેલ, 1837, આરસપહાણની કમાન ધરાવે છે જે સમારોહમાં મહેલના પરિસરના પ્રવેશદ્વાર તરીકેની ભૂમિકા ભજવતી હતી.1847માં અંદરના ચોકના પૂર્વીય હિસ્સાનું બાંધકામ કરવા માટે તેને હટાવી લેવાઇ હતી. ]] આખરે 1837માં, રાણી વિક્ટોરિયાના રાજ્યારોહણ વખતે,<ref>{{cite web|url=http://www.royal.gov.uk/output/page555.asp|title=The Royal Residences > Buckingham Palace|publisher=www.royal.gov.uk|access-date=2 February 2009|archive-date=27 જાન્યુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090127102112/http://www.royal.gov.uk/output/Page555.asp|url-status=dead}}</ref> બકિંગહામ પેલેસ મુખ્ય શાહી રહેઠાણ બન્યું, તેમનો પૂર્વગામી વિલિયમ ચોથો આ મહેલનું ચણતર પૂરું થાય તે પૂર્વે જ મૃત્યુ પામ્યો હતો તેથી રાણી વિક્ટોરિયા આ મહેલમાં રહેનાર સૌપ્રથમ સમ્રાટ બન્યા.<ref>હેડલી, પેજ 10</ref> સ્ટેટ રૂમમાં સૌંદર્ય અને રંગોની ભરમાર હતી તેવા સમયે, નવા મહેલમાં જરૂરિયાતની ચીજો વત્તાઓછાં અંશે ઓછી વૈભવી હતી. એક વસ્તુ માટે નોંધવામાં આવ્યું હતું કે ચીમનીનો એટલો બધો ધૂમાડો ઓકતી હતી કે અગ્નિને શાંત પાડવી પડતી હતી અને બાદમાં કોર્ટ બર્ફિલા ભભકામાં શરકી જતો હતો.<ref name="ws249">વૂડહેમ-સ્મિથ, પૅજ 249</ref> હવાની અવરજવરની વ્યવસ્થા એટલી તો ખરાબ હતી કે રાસરચીલામાં દુર્ગંધ આવતી, અને જ્યારે ગેસથી ટમટમતાં દીવા બેસાડવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો, ત્યારે નીચેના માળોમાં ગેસ ભરાવા અંગેની ગંભીર દહેશત જાગી હતી. એવું પણ કહેવાતું હતું કે આ મહેલના કર્મચારીઓ બેદરકાર અને આળસુ હતા અને મહેલ ગંદો હતો.<ref name="ws249"/> 1840માં રાણીના લગ્ન બાદ, ખુદ તેમના પતિ પ્રિન્સ આલ્બર્ટને હાઉસહોલ્ડ ઓફિસો અને કર્મચારીઓ, તથા આ મહેલની રચનામાં રહેલી ખામીઓ અંગે ચિંતા થઇ આવી. વર્ષ 1840 પૂરું થતા સુધીમાં તમામ ખામીઓ સુધારી લેવામાં આવી. જો કે, એક દશકની અંદર જ બાંધકામની કામગીરી પુનઃ શરૂ થઈ. 1847 સુધીમાં, આ દંપતિને પોતાના કોર્ટ જીવન અને તેમના વધતા જતા કુટુંબ માટે આ મહેલ નાનો જણાવા લાગ્યો,<ref>હેરિસ, દ બેલાઇગ અને મિલર પેજ, p. 33</ref> અને પરિણામે એડવર્ડ બ્લોરની ડિઝાઇનને આધારે થોમસ ક્યુબિટે<ref>''હોલેન્ડ અને હેન્નેન અને ક્યુબિટ્સ- ધ ઇન્સેપ્શન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓફ અ ગ્રેટ બિલ્ડીંગ ફર્મ'' , 1920માં પ્રસિદ્ધ થયું, પૅજ 35</ref> વચ્ચેના ચોકની ફરતે નવાં હિસ્સાનું બાંધકામ કર્યું. ધ મોલની સામેનો વિશાળ પૂર્વ ભાગ આજે બકિંગહામ પેલેસનો "જાહેર ચહેરો" બની ગયો છે અને આ ભાગ એક અટારી ધરાવે છે જેમાંથી શાહી પરિવાર યાદગાર પ્રસંગોએ અને દર વર્ષે ટ્રૂપિંગ ધ કલર બાદ જાહેર જનતાનું અભિવાદન સ્વીકારે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન બૉલરૂમનો ભાગ અને સ્ટેટ રૂમ્સનો વધુ એક ઓરડો પણ બનાવવામાં આવ્યો, જેની રચના નૅશના વિદ્યાર્થી સર જેમ્સ પેનેથ્રોને બનાવી હતી. પ્રિન્સ આલ્બર્ટના મૃત્યુ પૂર્વે, આ મહેલમાં વારંવાર સંગીતમય મનોરંજનના દૃશ્યો જોવા મળતા,<ref>હેડલી, પૅજ 19</ref> અને તત્કાલીન મહાન સંગીતકારોએ બકિંગહામ પેલેસમાં મનોરંજન પીરસ્યું હતું. સંગીત કમ્પોઝર ફેલિક્સ મેન્ડેલ્સોહને આ મહેલમાં ત્રણ વખત સંગીત પીરસ્યું હોય તેવું જાણવા મળ્યું છે.<ref>હિલી, પૅજ 137–138</ref> જોહન સ્ટ્રોસ બીજો અને તેમનું સંગીત મંડળ જ્યારે ઇંગ્લેન્ડમાં હતું ત્યારે તેમણે આ મહેલમાં સંગીત આપ્યું હતું.<ref>હિલી, પૅજ 122</ref> 1849માં રાણીની પુત્રી રાજકુમારી એલિસના સન્માનમાં આ મહેલ ખાતે યોજાયેલા એક સમારોહમાં સ્ટ્રોસનું "એલિસ પોલ્કા" સૌપ્રથમવાર રજૂ થયું હતું.<ref>એલન'સ ઇન્ડિયન મેઇલ, એન્ડ રજિસ્ટર ઓફ બ્રિટિશ એન્ડ ફોરેન ઇન્ડિયા, ચાઇના એન્ડ ઓલ પાર્ટ્સ ઓફ ધ ઇસ્ટ. 1850, અંક 8. [http://books.google.ca/books?id=axgYAAAAYAAJ&amp;pg=PA117&amp;dq=%22Alice+polka%22&amp;num=30&amp;client=firefox-a#PPA117,M1 ગૂગલ બૂક લિંક]</ref> વિક્ટોરીયાના સત્તાકાળ દરમિયાન, બકિંગહામ પેલેસમાં રોજીંદા શાહી સમારોહ, પદવી સમારોહ અને રજૂઆતો ઉપરાંત અવારનવાર કોસ્ચ્યુમ બૉલ્સના દૃ્શ્યો જોવા મળતા. 1861માં વિધવા થયા બાદ, શોકાતુર રાણીએ જાહેર જીવન ત્યજીને બકિંગહામ પેલેસ છોડીને વિન્ડસર કૅસલ, બાલ્મોરલ કૅસલ અને ઓસ્બોર્ન હાઉસ ખાતે રહ્યાં. ઘણાં વર્ષો સુધી આ મહેલનો ભાગ્યે જ ઉપયોગ થતો, અને તેના પ્રત્યે બેદરકારી સેવવામાં આવી. આખરે, જાહેર અભિપ્રાયને કારણે રાણીએ લંડન પરત આવવું પડ્યું, તેમ છતાં તેણે શક્ય હતું ત્યા સુધી અન્યત્ર રહેવાનું પસંદ કર્યું. દરબારના સમારોહ હજુ પણ આ મહેલના બદલે વિન્ડસર કૅસલ ખાતે યોજાતા હતા, જેના પ્રમુખ સ્થાને હંમેશા મુજબ સાદા અને શોકના કાળા વસ્ત્રોમાં તૈયાર થયેલા રાણી રહેતા, જ્યારે બકિંગહામ પેલેસ મોટાભાગના વર્ષો દરમિયાન બંધ રહ્યો.<ref name="rob9">રોબિન્સન, પૅજ 9</ref> ===આંતરિક રચના=== [[ચિત્ર:Plan of Buckingham palace.gif|thumb|350px|બકિંગહામ પેલેસના મુખ્ય ભાગોએઃ સ્ટેટ ડાઇનિંગ રૂમ; બીઃ બ્લ્યૂ ડ્રોઇંગ રૂમ; સીઃ મ્યુઝિક રૂમ; ડીઃ વ્હાઇટ ડ્રોઇંગ રૂમ; ઇઃ રોયલ ક્લોસેટ; એફઃ થ્રોન રૂમ; જીઃ ગ્રીન ડ્રોઇંગ રૂમ; એચઃ ક્રોસ ગેલેરી; જેઃ બોલ રૂમ; કેઃ ઇસ્ટ ગેલેરી; એલઃ યલો ડ્રોઇંગ રૂમ; એમઃ સેન્ટર/બાલ્કની રૂમ; એનઃ ચાઇનીઝ લંચિયન રૂમ; ઓઃ પ્રિન્સીપલ કોરિડોર; પીઃ પ્રાઇવેટ એપાર્ટમેન્ટ્સ; ક્યુઃ સર્વિસ એરિયા; ડબ્લ્યુઃ ધ ગ્રાન્ડ સ્ટેરકેસ. ભોંયતળિયેઃ આરઃ રાજદૂતોનું પ્રવેશદ્વાર; ટીઃ મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર.નીચેનાં ભાગોની દિવાલો દ્વારા ભાગોની હદ સ્પષ્ટપણે નક્કી થાય છે. નોંધઃ આ સંદર્ભ માટેનો સચોટ માપ નહીં ધરાવતો કેવળ એક સ્કૅચ પ્લાન જ છે.કેટલાક રૂમનું માપ હકીકતમાં સ્હેજ અલગ હોઇ શકે છે.]] આ મહેલનું માપ 108 મીટર ગુણ્યાં 120 મીટરનું છે, તે 24 મીટરની ઊંચાઇ અને 77,000 ચોરસ મીટર (828,818 ચોરસફીટ)ની ભોંયતળિયાની જગ્યા ધરાવે છે.<ref>[http://www.royal.gov.uk/LatestNewsandDiary/Factfiles/40factsaboutBuckinghamPalace.aspx ] ફ્લોરસ્પેસ માટે સંદર્ભ. </ref> આ મહેલની પાછળના પશ્ચિમમુખી બગીચાની પાછળ મુખ્ય ઓરડાઓ ''પિયાનો નોબાઇલ'' ધરાવતા હતા. અત્યંત અલંકૃત સ્ટેટ રૂમ્સની મધ્યમાં સંગીત કક્ષ છે, આ ભાગની મુખ્ય વિશેષતા તેની વિશાળ કમાન છે. સંગીત કક્ષની પડખે વાદળી અને સફેદ રંગમાં રંગાયેલા ઓરડાઓ છે. આ ઓરડાની મધ્યમાં, પિક્ચર ગૅલેરી આવેલી છે જે સ્ટેટ રૂમ સાથે સાંકળતી પરસાળની ભૂમિકા ભજવે છે, આ ગૅલેરી ટોપ-લિટ અને 55 વાર (50 મીટર) લાંબી છે.<ref name="Harris, p.41">હૅરિસ, પૅજ 41</ref> આ ગૅલેરી વિખ્યાત કલાકૃતિઓ છે જેમાં રેમ્બ્રાન્ડ, વૅન ડાયેક, રુબેન્સ અને વેર્મિઅર;<ref>હૅરિસ, પૅજ 78–79</ref><ref>હિલી, પૅજ 387–388</ref>ની કૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે, પિક્ચર ગૅલેરીમાં થઈને થ્રોન રૂમ અને ગ્રીન ડ્રોઇંગ રૂમમાં જવાય છે. ગ્રીન રૂમ જે છે તે થ્રોન (તાજ) રૂમમાં પ્રવેશવા માટેના વિશાળ પ્રવેશદ્વારની પણ ગરજ સારે છે, અને તે ગ્રાન્ડ સ્ટેરકેસ (દાદરા)ની ઉપર આવેલા ગાર્ડ રૂમથી રાજગાદી ઓરડા સુધી જવા માટેના ઔપચારિક માર્ગનો હિસ્સો છે.<ref name="Harris, p.41"/> ગાર્ડ રૂમમાં રાણી વિક્ટોરીયા અને પ્રિન્સ આલ્બર્ટની આરસપહાણમાંથી બનેલી મૂર્તિઓ છે, જે રોમન પહેરવેશમાં છે. આ મૂર્તિઓ એક ઓટલા પર છે જેની પાછળની ભીંત પર નકશીદાર કાપડ છે. આ ઔપચારિક ઓરડાઓ સત્તાવાર અને ઔપચારિક મનોરંજન કાર્યક્રમ માટે જ વપરાય છે, પરંતુ આ ઓરડાઓ દર વર્ષે ઊનાળામાં જાહેર જનતા માટે ખુલ્લાં રહે છે. સ્ટેટ એપાર્ટમેન્ટ્સની બરોબર નીચે ગ્રાન્ડ રૂમથી સ્હેજ ઉતરતી કક્ષાનો ઓરડો આવેલો છે જે સેમી-સ્ટેટ એપાર્ટમેન્ટ તરીકે ઓળખાય છે. આ ઓરડાઓની શરૂઆત આરસપહાણના હોલથી શરૂ થાય છે, આ ઓરડાઓ બપોરના ભોજન અને ખાનગી લોકોના ઓછાં ઔપચારિક મનોરંજક કાર્યક્રમો માટે વપરાય છે. કેટલાક રૂમોને ખાસ મુલાકાતીઓનું નામ આપીને અંલકૃત કરવામાં આવ્યો છે, દાખલા તરીકે ''1844 રૂમ'' , આ નામ એ વર્ષ પરથી આપવામાં આવ્યું છે જે વર્ષે રશિયાના સમ્રાટ નિકોલસ પહેલાએ સત્તાવાર મુલાકાત લીધી હતી, બો રૂમની બીજી બાજુએ ''1855 રૂમ'' આવેલો છે, આ નામ ફ્રાન્સના નેપોલિયન ત્રીજાની મુલાકાતના માનમાં આપવામાં આવેલું છે.<ref>હૅરિસ, પૅજ 81</ref> આ ઓરડાની મધ્યમાં બો રૂમ આવેલો છે, દર વર્ષે આ રૂમમાં થઈને પેલી તરફ આવેલા બગીચામાં રાણીની ગાર્ડન પાર્ટીઓમાં સેંકડો મહેમાનો જતા હોય છે.<ref>હૅરિસ, પૅજ 40</ref> ઉત્તર ભાગમાં આવેલા ઓરડાઓ પૈકીના એક નાના રૂમનો રાણી અંગતપણે ઉપયોગ કરે છે. [[ચિત્ર:Salon de musica.jpg|thumb|left|પ્રિન્સ આલ્બર્ટનો સંગીત કક્ષ, આ મહેલનો નાનાં અને ઓછાં ઔપચારિક ઓરડાઓ પૈકીનો એક, 1887માં]] 1847 અને 1850ની વચ્ચેના ગાળામાં, જ્યારે બ્લોર પૂર્વ તરફના નવા ભાગનું બાંધકામ કરી રહ્યો હતો ત્યારે, બ્રાઇટન પૅવિલિયનનુ રાચરચીલું ફરી એકવાર ચોરાઇ ગયું હતું. પરિણામરૂપે, નવા હિસ્સાના ઓરડાઓ પૈકીના ઘણાં ઓરડાઓ દેખીતી રીતે જ પૂર્વીય વાતાવરણ ધરાવે છે. લાલ અને બ્લ્યૂ ચાઇનીઝ લંચિયન રૂમ બ્રાઇટન બેન્ક્વેટિંગ અને સંગીત કક્ષના ભાગોમાંથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ આ રૂમમાં એક ચીમની છે જેની રચના ડબ્લ્યૂ. એમ. ફીથમે બનાવી છે.પીળા દીવાન ખંડમાં વૉલપેપર છે જે 1817માં બ્રાઇટન સલૂન માટે આવ્યું હતું, અને આ ખંડમાં ચીમનીનો નમૂનો છે તે ચીનનાં સમકક્ષના દેખાવ અંગેનું યુરોપીયન રૂપ છે, આ ચીમની શાખાઓ ધરાવતા મન્ડારિનના છોડની સાથે અનોખા અને બિહામણાં ડ્રેગનોની કલાકૃતિથી ભરપૂર છે, તેની રચના રોબર્ટ જોન્સે કરી હતી.<ref>હિલી, પૅજ 159–160</ref> [[ચિત્ર:Pynequeensbreakfastroombuckinghamhouse edited.jpg|thumb|રાણીનો નાસ્તાનો ઓરડો]] આ વિન્ગની મધ્યમમાં મધ્ય ખંડની સાથે પેલી પ્રસિદ્ધ અટારી છે, તેના કાચના દરવાજાની પાછળ સેન્ટર રૂમ આવેલો છે. આ એક ચાઇનીઝ-શૈલીનું સલૂન છે જેમાં રાણી મેરી દ્વારા વધારો કરવામાં આવ્યો હતો, તેઓએ ડિઝાઇનર સર ચાર્લ્સ એલમ સાથે મળીને 1920ના દશકના આખરી ભાગમાં વધુ "મહત્વપૂર્ણ"<ref>હૅરિસ, દ બેલાઇગ અને મિલર, પૅજ 93</ref> ચાઇનીઝ થીમનું સર્જન કર્યું હતું, અલબત્ત આ રૂમના લાખના દરવાજા 1873માં બ્રાઇટનથી લાવવામાં આવ્યા હતા. પૂર્વ વિન્ગના ''મુખ્ય ભાગો'' ની જોડે જોડે ગ્રેટ ગેલેરી લંબાય છે, જેને સામાન્યરીતે મુખ્ય માર્ગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે મહેલની પૂર્વ બાજુએ પથરાયેલી છે.<ref>હૅરિસ, દ બેલાઇગ અને મિલર, પૅજ 91</ref> તેમાં અરીસાવાળાં દરવાજા છે, અને અરીસાવાળી ક્રોસ દીવાલો પોર્સિલિન પેગોડાને પ્રતિબિંબિત કરે છે તથા અન્ય પૂર્વીય ફર્નિચર બ્રાઇટનથી લાવવામાં આવ્યું છે. બપોરનું ભોજન લેવા માટેનો ચીની શૈલીન ખંડ તથા પીળો દીવાન ખંડ આ ગેલેરીના સામસામાં છેડે આવેલો છે, જ્યારે મધ્ય ખંડ દેખીતી રીતે જ મધ્યમાં આવેલો છે. 19મી સદીના પ્રારંભ દરમિયાનની આંતરિક સજાવટની મૂળ રચનાઓ પૈકીની ઘણી હજુ પણ જળવાઇ રહી છે જેમાં ઉજળા રંગોનો વ્યાપક ઉપયોગ ધરાવતા સ્કાગ્લિયોલા અને સર ચાર્લ્સ લોન્ગની સલાહના આધારે બનેલા વાદળી તથા ગુલાબી લેપિસનો પણ સમાવેશ થાય છે. રાજા એડવર્ડ સાતમાંએ બેલે એપોક ક્રીમ અને સોનેરી રંગની સ્કીમમાં કરાયેલી પુર્નસજાવટ પર આંશિકપણે દેખરેખ રાખી હતી.<ref name="Jones43">જોન્સ, પૅજ 43</ref> બ્રિટનમાં સત્તાવાર મુલાકાત દરમિયાન, વિદેશી રાષ્ટ્રના વડાઓને રાણી દ્વારા સામાન્યરીતે બકિંગહામ પેલેસ ખાતે સત્કારવામાં આવે છે. તેમને ઓરડાઓના એક મોટા સમૂહની ફાળવણી કરવામાં આવે છે જેને બેલ્જિયન સ્યૂટ કહેવામાં આવે છે, જે મિનિસ્ટરની સીડીની નીચે અને ઉત્તરે બગીચાની સામેની મહેલની વિન્ગના ભોંયતળિયે આવેલો છે. ઓરડાઓના આ જૂથને સાંકડા માર્ગો પરસ્પર સાંકળે છે. સોસર ડોમની રચના નૅશે સોઆન શૈલીમાં કરી છે.<ref name="harrisp82">હેરિસ, પૅજ 82.</ref> આ ઓરડાઓના બીજા માર્ગમાં ગોથિક સ્થાપત્યનો પ્રભાવ ધરાવતું ક્રોસ ઓવર વૌલ્ટિંગ જોવા મળે છે.<ref name="harrisp82"/> બેલ્જિયન ઓરડાઓને તેમની વર્તમાન શૈલીમાં સજાવવામાં આવેલા છે અને તે ઓરડાઓનું નામ પ્રિન્સ આલ્બર્ટના કાકા અને બેલ્જિયનનાં પહેલા રાજા લિયોપોલ્ડ પહેલોના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. જો કે, તે વખતે આ ઓરડાઓ માત્ર વિદેશી રાષ્ટ્રોના વડાઓ માટે જ આરક્ષિત રાખવામાં આવતા નહોતા; 1936માં, આ ઓરડાઓ ટૂંક સમય માટે મહેલના ખાનગી ખંડ બની ગયા હતા, તે વખતે એડવર્ડ આઠમો આ ઓરડાઓ વાપરતો હતો.<ref name="fact">''[http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page5495.asp 40 ફેક્ટ્સ અબાઉટ બકિંગહામ પેલેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211161552/http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page5495.asp |date=11 ડિસેમ્બર 2008 }}'' (રોયલ ઇનસાઇટઃ ધ બ્રિટિશ મોનાર્કી મિડીયા સેન્ટર) પ્રાપ્તિ તારીખઃ 3 ફેબ્રુઆરી 2009</ref> ===દરબારના સમારંભો=== [[ચિત્ર:Louis Haghe The New Ballroom 1856.jpg|thumb|left|300px|બકિંગહામ પેલેસમાં બોલરૂમ એ સૌથી વિશાળ ઓરડો છે.તેને રાણી વિક્ટોરીયાએ બનાવરાવ્યો હતો અને તેને પદવીદાન સમારંભ અને તેનો સત્તાવાર ભોજન સમારંભ જેવા સમારોહમાં ઉપયોગ થાય છે. આ ચિત્ર 1856નું છે. બહુરંગીય દેખાવને બદલીને મુખ્યત્વે સોનેરી અને લાલ રંગની કલાકૃતિ સહિત સફેદ રંગના શણગાર કરવામાં આવ્યો. ]] ====દરબારનો પોશાક==== ઔપચારિકરીતે, લશ્કરી ગણવેશ નહીં પહેરેલ વ્યક્તિ 18મી સદીની જેવો ઘૂંટણ નીચે તંગ બેસતો ચોરણો પહેરે છે. સ્ત્રીઓના સાંજના પોશાકમાં મુશ્કેટાટ અને ઝૂલવાળો પોશાક અને શંકુ આકારનો મુગટ અથવા વાળમાં પીંછા (અથવા બન્ને)નો સમાવેશ થાય છે. પોશાકની સંહિતામાં દરબારના ઔપચારિક ગણવેશ અને પોશાકમાં જમાના સાથે છૂટછાટ આપવામાં આવી છે. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ બાદ, રાણી મેરીને સ્કર્ટને જમીનથી થોડાક ઈંચ ઉંચે સુધી ટૂંકુ કરવાની ફેશનને અનુસરવાની ઇચ્છા થઇ, તેણે રાજાની પ્રતિક્રિયા જાણવા માટે લેડી-ઇન-વેઇટિંગને તેના પોતાના સ્કર્ટને ટૂંકું કરવા વિનંતી કરી. રાજા પંચમા જ્યોર્જને આ જોઈને આઘાત લાગ્યો અને રાણીના સ્કર્ટની લાઇન કોઇ ફેશન વિના નીચી જ રહી.<ref>હિલી, પૅજ 233, અવતરણ ''ધ મેમરીઝ ઓફ માબેલ, કાઉન્ટેસ ઓફ એરલાઇ'' , જેનિફર એલિસ દ્વારા સંપાદન અને વ્યવસ્થાપન, લંડનઃ હચિન્સન, 1962.</ref> ત્યારબાદ, રાજા પંચમ જ્યોર્જ અને તેમની પત્ની રાણી એલિઝાબેથે દિવસમાં પહેરવામાં આવતા સ્કર્ટની લંબાઈ ઘટાડવાની છૂટ આપી. આજે કોઇ જ સત્તાવાર પોશાક સંહિતા નથી.<ref>એચએમના પ્રતિનિધિઓ દ્વારા અપાયેલી સલાહ </ref> દિવસના સમયગાળામાં બકિંગહામ પેલેસમાં આમંત્રિત કરાતા મોટાભાગના લોકો સર્વિસ ગણવેશ અથવા મોર્નિંગ કોટ અને સાંજે સમારંભની ઔપચારિકતાના આધારે બ્લેક ટાઇ અથવા વ્હાઇટ ટાઇ પહેરવાનું પસંદ કરે છે. જો સમારંભ "વ્હાટ ટાઇ"નો હોય તો સ્ત્રીઓ, જો તેમની પાસે હોય તો, શંકુ આકારનો મુગટ પણ પહેરે છે.<ref name="fact"/> ====આંગુતકની વિધિસરની ઓળખાણ==== રાજા સમક્ષ થ્રોન રૂમમાં ઉમરાવવર્ગની કન્યાઓની દરબારમાં વિધિસરની ઓળખાણ થાય છે. આ કન્યાઓ ડેબ્યુટન્ટ તરીકે ઓળખાય છે, અને આ સમારંભને "કમિંગ આઉટ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે સમાજમાં તેમના સૌપ્રથમ પ્રવેશના પ્રતીકરૂપ છે. ડેબ્યુટન્ટ્સ સંપૂર્ણપણે દરબારનો પોશાક પહેરે છે, અને પોતાના વાળમાં શાહમૃગના ત્રણ ઊંચા પીંછા ધારણ કરે છે. અહીં તેઓ દરબારમાં પ્રવેશ કરે છે, ઘૂંટણિયે પડીને ઔપચારિક સલામ કરે છે, એક નૃત્યસભર બૅકવર્ડ વૉક કરે છે અને વધુ એક ઔપચારિક સલામ કરે છે, તે દરમિયાન તેમણે નિર્ધારિત લંબાઈ ધરાવતો ઝૂલવાળો ડ્રેસ પહેરેલો હોય છે. (આ સમારંભ ઇવનિંગ કોર્ટસ તરીકે ઓળખાય છે, અગાઉના સત્તાકાળોમાં આ સમારંભ "કોર્ટ ડ્રોઇંગ રૂમ્સ"માં થતો હતો.) 1958માં, રાણીએ ડેબ્યુટન્ટ્સની વિધિસરની ઓળખાણ માટેના સમારંભો નાબૂદ કર્યાં,<ref>{{cite web|url=http://www.royal.gov.uk/output/page5299.asp|title=Mailbox|publisher=Royal Insight Magazine|access-date=25 May 2007}}</ref> તેના સ્થાને ગાર્ડન પાર્ટીઓ શરૂ કરી.<ref>સ્વર્ગીય રાજકુમારી માર્ગારેટ પ્રારંભિક રજૂઆતોની ટિપ્પણી માટે જાણીતા છેઃ "આપણે આની પર પૂર્ણવિરામ મૂકવાનું હતું, લંડનની પ્રત્યેક ખરાબ વ્યક્તિ અંદર આવી રહી છે." જુઓ બ્લાઇકી, થોમસ (2002). ''યુ લૂક ઓવફૂલી લાઇક ધ ક્વીનઃ વિટ એન્ડ વિઝડમ ફ્રોમ ધ હાઉસ ઓપ વિન્ડસર'' . લંડનઃ હાર્પર કોલિન્સ. આઇએસબીએન 0-14-200226-7</ref> આજે, થ્રોન રૂમનો ઉપયોગ રાણી પોતાની જયંતી પર આપે છે તે પ્રકારના ઔપચારિક સંબોધન માટે થાય છે. શાહી લગ્નના ચિત્ર અને પરિવારના ફોટોગ્રાફ્સ આ થ્રોનનાં મંચ ઉપર જ લેવામાં આવે છે. ====પદવી સમારંભ ==== 1854માં બનેલા મહેલના બૉલરૂમમાં પદવીદાન સમારંભ, જેમાં તલવાર સહિત નાઇટહૂડનો ખિતાબ એનાયત કરાય છે, અને અન્ય પુરસ્કાર સમારંભો યોજાય છે. {{convert|36.6|m|2|abbr=on|lk=out}} લંબાઇ, {{convert|18|m|2|abbr=on|lk=out}}પહોળાઇ તથા {{convert|13.5|m|2|abbr=on|lk=out}} ઊંચાઇ<ref>{{cite web|url=http://www.royal.gov.uk/LatestNewsandDiary/Factfiles/40factsaboutBuckinghamPalace.aspx |title=Fact files > 40 facts about Buckingham Palace |publisher=Royal.gov.uk |date= |access-date=11 August 2010}}</ref> (120' X 59' X 44' 3.5")ની દ્રષ્ટિએ, મહેલનો આ સૌથી વિશાળ ખંડ છે. મહત્વ અને વપરાશની દ્રષ્ટિએ આ ખંડે થ્રોન રૂમનું સ્થાન લીધું છે. પદવી સમારંભ દરમિયાન, રાણી થ્રોનના મંચ ઉપર એક વિશાળ, ગુંબજ આકારના ચંદરવાની હેઠળ ઊભી રહે છે. આ ચંદરવાને શામિયાણા અથવા બાલ્દેચિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે અને 1911માં [[દિલ્હી]] ખાતે યોજાયેલા શાહી દરબારમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>હેરિસ, પૅજ 72</ref> પુરસ્કાર સ્વીકારનારાઓ રાણીની નજીક પહોંચીને તેમનો ખિતાબ મેળવે એટલે સંગીતકારોની અટારીમાં સૈન્યનું બૅન્ડ સંગીત ગાડે છે અને તેમના કુટુંબીજનો અને મિત્રો તેમને નીહાળે છે.<ref name="Healey, p.364">હિલી, પૅજ 364</ref> ====સત્તાવાર ભોજનસમારંભ==== [[ચિત્ર:Buckingham Palace Grand Staircase The Graphic 1870.jpg|thumb|right|200px|1870માં મુખ્ય સીડી ચઢી રહેલા મહેમાનો.]] બૉલરૂમમાં સત્તાવાર ભોજનસમારંભ પણ યોજાય છે; આ ઔપચારિક રાત્રિ ભોજન સમારંભો બ્રિટનની મુલાકાતે આવેલા કોઇ રાષ્ટ્રના વડાની મુલાકાતની પ્રથમ રાત્રિએ યોજાય છે.<ref name="Healey, p.364"/> આ પ્રસંગે, 150 અથવા તેથી વધુ મહેમાનો ઔપચારિક "સફેદ ટાઇ અને શોભાત્મક પહેરવેશ"માં અને સ્ત્રીઓ શંકુ આકારના મુગટમાં સજ્જ હોય છે, તેઓ સોનાની પ્લેટોમાં ભોજન લઇ શકે છે. પ્રત્યેક નવેમ્બરમાં બકિંગહામ પેલેસમાં સૌથી વિશાળ અને સૌથી ઔપચારિક સત્કાર સમારંભ યોજાય છે, તે વખતે રાણી લંડનમાં રહેતા વિદેશી રાજનીતિજ્ઞોના જૂથના સદસ્યોને સત્કારે છે.<ref>હિલી, પૅજ 362</ref> આ પ્રસંગે, તમામ સ્ટેટ રૂમોનો ઉપયોગ થાય છે, કારણ કે શાહી પરિવાર તેમાં થઈને પસાર થાય છે<ref>હેડલી, પૅજ 16</ref>, તેની શરૂઆત ચિત્ર ગૅલેરીના ઉત્તરીય દરવાજામાંથી થાય છે. નૅશની કલ્પના અનુસાર, તમામ વિશાળ તથા બે અરીસા ધરાવતા દરવાજા ખુલ્લા રહે છે, જેઓ અસંખ્ય ક્રિસ્ટલ દીવાઓ, મીણબત્તીઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેને લીધે આકાશ અને પ્રકાશના યુક્તિપૂર્વકના દૃષ્ટિગમ્ય ભ્રમણા ઊભી થાય છે. ====અન્ય સમારંભો અને પ્રસંગો==== નવા રાજદૂતોના સત્કાર જેવા નાના સમારંભો "1844 રૂમ"માં યોજાય છે. અહીં પણ રાણી નાની લંચ પાર્ટીનું આયોજન કરે છે, અને ઘણીવાર પ્રિવી કાઉન્સિલની બેઠક પણ યોજે છે. ઘણીવાર કમાનાકાર અને ગુંબજ ધરાવતા સંગીત ખંડ અથવા સ્ટેટ ભોજન ખંડમાં વિશાળ લંચ પાર્ટીઓ યોજાય છે. તમામ ઔપચારિક પ્રસંગોએ યોજાતા સમારંભોમાં યોમેન ઓફ ધ ગાર્ડ પણ તેમના ઐતિહાસિક ગણવેશમાં ઉપસ્થિત રહે છે, અને દરબારના લોર્ડ ચેમ્બરલિન જેવા અન્ય અધિકારીઓ પણ ઉપસ્થિત રહે છે.<ref>હિલી, પૅજ 363–365</ref> બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં મહેલના દેવઘર પર બોમ્બમારો થયો ત્યારથી શાહી પરિવારમાં નામકરણની વિધિ ક્યારેક સંગીત ખંડમાં યોજાય છે. રાણીના પ્રથમ ત્રણ સંતાનોની ધર્મ દીક્ષાની વિધિ અહીં<ref>રોબિન્સન, પૅજ 49</ref>ના પવિત્ર પાણી માટેના ખાસ સોનેરી પાત્રમાં યોજાઇ હતી. રાજકુમાર વિલિયમની નામકરણની વિધિ પણ સંગીત ખંડમાં યોજાઇ હતી, જો કે, તેમના ભાઈ, રાજકુમાર હેરીની વિધિ વિન્ડસરના સેંટ જ્યોર્જ'સ ચૅપલ ખાતે થઇ હતી. વર્ષના સૌથી વિશાળ સમારંભોમાં રાણીની બગીચાની પાર્ટીઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં બગીચામાં 8,000 સુધીની સંખ્યામાં આમંત્રિતો ઉમટે છે. ==આધુનિક ઇતિહાસ== [[ચિત્ર:Buckingham palace 1909.jpg|thumb|left|400px|બકિંગહામ પેલેસ પેનોરામા, 1909]] 1901માં, એડવર્ડ VII ના રાજ્યાભિષેકને પગલે આ મહેલમાં નવેસરથી પ્રાણ પૂરાયા. નવા રાજા અને તેમની પત્ની રાણી એલેક્ઝાન્ડ્રા હંમેશા લંડનના ઉચ્ચ વર્તુળો, અને તેમના મિત્રોમાં મોખરે રહેતા આવ્યા હતા, તેઓ "માર્લબોરો હાઉસ સેટ" તરીકે ઓળખાતા હતા, તેઓ તેમના યુગમાં સૌથી જાણીતા અને ફેશનેબલ માનવામાં આવતા હતા. રાજા એડવર્ડ સાતમાએ બકિંગહામ પેલેસના- બોલરૂમ, મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર, માર્બલ હોલ, મુખ્ય સીડી, વૅસ્ટિબ્યુલીસ અને ગેલેરીઓની પુનઃ સજાવટ કરાવી હતી, આ ખંડોમાં આજે જે બેલે ઇપોક ક્રીમ અને સોનેરી રંગનું પ્રયોજન જોવા મળે છે તે હજુપણ રાજવી વૈભવ અને ઠાઠની અનુભતિ કરાવે છે. ઘણા લોકો એવું માને છે કે રાજા એડવર્ડે ભારે પ્રમાણમાં મહેલની પુનઃ સજાવટ કરાવી તે નૅશની મૂળભૂત કામગીરી સાથે બંધબેસતી નથી.<ref>રોબિન્સન (પૅજ 9) જણાવે છે કે પ્લાસ્ટરના શોભાત્મક ફૂલો અને અન્ય શોભાત્મક ભાત સહિતની શોભા, "વધારે પડતી ચોકસાઇવાળા" અને "નૅશના મૂળ કામગીરી સાથે વિચિત્ર લાગે તેવા" છે.</ref> જો કે, તે આશરે એકસો વર્ષથી ટકી રહેલી છે. {{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=1910_Buckingham_Palace.png|image2=Buckingham Palace - May 2006.jpg|width=200|caption1=The east front of Buckingham Palace was completed in 1850, seen here in 1910|caption2=...it was remodelled to its present form in 1913.}} 1913માં રાજા પંચમ જ્યોર્જના સત્તાકાળ દરમિયાન, છેલ્લું સૌથી મહત્વનું બાંધકામ થયું, ત્યારે સર એસ્ટન વૅબએ બ્લોરે 1850માં પૂર્વમાં બનાવેલા આગળના હિસ્સાની પુર્નરચના કરી હતી, જે ચેશાયરમાં જિયાકોમો લેઓનીના લાયમે પાર્કને આંશિકપણે મળતી આવે છે. મહેલનાં નવા બાહ્ય ભાગ (પોર્ટલેન્ડ પથ્થરનો)ની રચના વિક્ટોરિયા સ્મારકની પાશ્ચાદભૂમિ તરીકે કરવામાં આવી હતી, વિક્ટોરીયા સ્મારક એ રાણી વિક્ટોરિયાની એક વિશાળ સ્મારક પ્રતિમા છે, જે મુખ્ય દરવાજાની બહાર મૂકવામાં આવી છે.<ref>હેરિસ, પૅજ 34</ref> એડવર્ડ સાતમાં પછી 1910માં આવેલા પંચમ જ્યોર્જ તેમના પિતા કરતા વધુ ગંભીર વ્યક્તિત્વ ધરાવતા હતા; તેમણે વૈભવી પાર્ટીઓને બદલે સત્તાવાર સત્કાર અને રાજવી ફરજો પર વધુ ભાર મૂક્યો.<ref>હિલી, પૅજ 185</ref> તેમણે જાઝ સંગીતકારો ધરાવતા ઓરિજિનલ ડિક્સીલેન્ડ જાઝ બૅન્ડ (1919) - રાષ્ટ્રના વડા માટેનું સૌપ્રથમ જાઝ પરફોર્મન્સ, સિડની બેકેટ અને લ્યુઇસ આર્મસ્ટ્રોન્ગ (1932) જેવા શ્રેણીબદ્ધ કમાન્ડ પરફોર્મન્સ યોજ્યાં, લ્યુઇસ આર્મસ્ટ્રોન્ગના પરફોર્મન્સને પગલે 2009માં મહેલને બ્રેકન જાઝ ફેસ્ટિવલ દ્વારા યુનાઇટેડ કિંગડમમાં જાઝ સંગીતમાં સૌથી વધુ યોગદાન આપનારા સ્થળો પૈકીના એક સ્થળ તરીકે (કાઇન્ડ ઓફ) બ્લ્યૂ પ્લાક માટેનું નોમિનેશન મેળવી આપ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23727267-buckingham-palace-hits-right-note-with-jazz-fans.do |title=Buckingham Palace hits right note with jazz fans |work=London Evening Standard |date=3 August 2009) |publisher=Thisislondon.co.uk |access-date=11 August 2010 |archive-date=26 એપ્રિલ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100426000757/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23727267-buckingham-palace-hits-right-note-with-jazz-fans.do |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|author=Stephen Bates |url=http://www.guardian.co.uk/music/2009/aug/03/buckingham-palace-jazz-plaque-brecon |title= By royal approval: Buckingham Palace's place in jazz history|work=The Guardian |date= 3 August 2009|access-date=11 August 2010 | location=London}}</ref> જ્યોર્જ પાંચમાની પત્ની રાણી મેરી કલાની કદરદાન હતી, અને તેણે ફર્નિચર તથા કલાના શાહી સંગ્રહની પુર્નસ્થાપના અને તેની વૃદ્ધિમાં ગંભીર રસ લીધો. રાણી મેરીએ ઘણાં નવા ફિક્સ્ચર અને જડતરકામ કરાવ્યું હતું જેમાં આરસપહાણના એમ્પાયર-શૈલીના બેન્જામિન વુલિયમીએ બનાવેલા અને 1810ના સમયની ચીમનીની જોડી જેવા નમૂનાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેને રાણીએ બો રૂમના ભોંયતળિયે બગીચાની સામેના ખંડની મધ્યે વિશાળ લો રૂમમાં મૂકાવી હતી. રાણી મેરીએ બ્લ્યૂ દીવાન ખંડની સજાવટ પણ કરાવી હતી.<ref>હિલી, પૅજ 221–222</ref> આ ખંડ 69 ફીટ (21 મીટર) લાંબો છે, જે અગાઉ દક્ષિણનો દીવાન ખંડ તરીકે ઓળખાતો હતો. નૅશે તેની છતની રચના ખાસ વિશાળ સોનાના ઢોળવાળાં કોન્સોલ બ્રેકેટ વડે કરી હતી.<ref>હેરિસ, પૅજ 63</ref> 1999માં રોયલ કલેક્શન ડિપાર્ટમેન્ટ દ્વારા એક પુસ્તક પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું જેમાં એવો અહેવાલ હતો કે આ મહેલ 19 સ્ટેટ રૂમ, 62 મુખ્ય શયનખંડ, 188 કર્મચારીઓના શયનખંડ, 92 ઓફિસો અને 78 સ્નાનઘર ધરાવે છે.<ref>રોબિન્સન, પૅજ 11</ref> આમ આ સંખ્યા ઘણી મોટી લાગે છે, તેવા સમયે સેન્ટ પિટર્સબર્ગમાં આવેલા રશિયાના શાહી મહેલો અને રોમમાં સાર્કોઝી સેલો, પેપલ પેલેસ, મેડ્રિડના શાહી મહેલ, સ્ટોકહોમ પેલેસ, અથવા તો ભૂતપૂર્વ પેલેસ ઓફ વ્હાઇટહોલ, ફોરબિડન સિટી અને પોટાલા પેલેસની સાથે તેની તુલના કરવામાં આવે તો આ મહેલ ઘણો જ નાનો છે. આ મહેલનાં આંતરિક ચતુષ્કોણને નજર સમક્ષ રાખવામાં આવે તો, નાનું કદ હોવા છતાં તેની સરાહના કરી શકાય. 1938માં એક નાનો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. મહેલના ઉત્તર-પશ્ચિમે નૅશે ઉછેરકેન્દ્ર તરીકે રચેલા અને 1911-13માં એક રેક્વેટ્સ કોર્ટમાં પરિવર્તિત કરી દેવાયેલા એક પેવેલિયનને તરણ હોજમાં ફેરવી દેવામાં આવ્યું હતું. [[ચિત્ર:victoria.memorial.london.arp.jpg|thumb|upright|left|200px|વિક્ટોરીયા સ્મારકનું સર્જન શિલ્પી સર થોમસ બ્રોકે 1911માં કર્યું હતું અને તેને બકિંગહામ પેલેસના મુખ્ય દરવાજાની સામે ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું, તેની આસપાસનું બાંધકામ સ્થપતિ સર એસ્ટન વૅબ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.]] પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, તે સમયના રાજા પંચમા જ્યોર્જ અને રાણી મેરીનું નિવાસસ્થાન રહેલો આ મહેલ સહીસલામત હતો. મહેલનો વધુ મૂલ્યવાન સામગ્રી ત્યાંથી વિન્ડસર લઇ જવાયો પરંતુ શાહી કુટુંબ ''ત્યાં જ'' રહ્યું. પોતાના મહેમાનો અને ઘરના લોકો માટે રાજાએ આ મહેલમાં રેશનીંગ લાદ્યું હતું.<ref>{{cite book|authorlink=Kenneth Rose|last=Rose|first=Kenneth|title=King George V|publisher=Weidenfeld and Nicolson|location=London|year=1983|isbn=0297782452|pages=176–177}}</ref> ડેવિડ લોઈડ જ્યોર્જે રાજાને શરાબનું વિતરણ સ્થગિત કરાવવા અને આલ્કોહોલથી દૂર રહેવા આગ્રહ કરીને સંમત કર્યા, જેથી નશાની લતે ચડી ગયેલા કામદાર વર્ગ માટે એક સારા દષ્ટાંતનું નિર્માણ કરી શકાય. કામદારોએ દારૂનું સેવન ચાલુ રાખ્યું અને રાજા પોતાના આ પગલાને લઈને વ્યથિત રહ્યો.<ref>રોઝ, પૅજ 178–179</ref> બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, આ મહેલે ખરાબ સમય જોયો; તેના પર ઓછામાં ઓછી સાત વખત બોમ્બમારો કરવામાં આવ્યો, આ પૈકીના સૌથી ગંભીર અને સૌથી વધુ ચર્ચાનાં ચકડોળે ચઢેલા 1940મા થયેલા બોમ્બ હુમલામાં મહેલનું દેવઘર નાશ પામ્યું હતું. અમીર અને ગરીબની એકસમાન પીડાને વ્યક્ત કરવા માટે આ ઘટનાનું કવરેજ સમગ્ર યુકે (UK)નાં સિનેમાઘરોમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. રાજા પંચમ જ્યોર્જ અને રાણી એલીઝાબેથ જયારે મહેલમાં હતા ત્યારે મહેલના ચોરસ પરિસરમાં એક બોમ્બ પડ્યો હતો, અને સંખ્યાબંધ બારીઓ ફૂંકાઈ ગયી હતી તેમજ દેવઘર નાશ પામ્યું હતું.<ref>{{cite book|title=Royal Feud|last=Thornton|first=Michael|year=1984|publisher=M.Joseph|page=216}}</ref> આ પ્રકારના યુદ્ધ-સમયના બનાવોનું કવરેજ કરવા ઉપર જો કે સખત પ્રતિબંધ હતો. રાજા અને રાણીને બોમ્બ હુમલો પામેલા તેમના ઘરનું નિરીક્ષણ કરતા દર્શાવવામાં આવ્યા હતા, જેમાં હસી રહેલા રાણી હંમેશની માફક તેમના ચોખ્ખાં વસ્ત્રો, સુમેળભર્યા રંગના કોટ તથા માથે હેટમાં સજ્જ થયેલા અને પોતાની આસપાસ થયેલા નુકશાનથી અલિપ્ત જણાતા હતા. તે સમયે રાણીએ તેમની પ્રસિદ્ધ ઘોષણા કરી હતી: "મને ખુશી છે કે અમારી પર બોમ્બ હુમલો થયો. હવે હું આ ભાગના પૂર્વીય છેડાને જોઈ શકું છું." ''ધ સંડે ગ્રાફિક'' નાં અહેવાલમાં શાહી કુટુંબને તેમની સંપત્તિના નુકસાન વ્યક્ત કરતુ જોઈ શકાય છે: {{quote|By the Editor: The King and Queen have endured the ordeal which has come to their subjects. For the second time a German bomber has tried to bring death and destruction to the home of Their Majesties...When this war is over the common danger which King George and Queen Elizabeth have shared with their people will be a cherished memory and an inspiration through the years.<ref>The Sunday Graphic, 18 September 1939, p. 1</ref>}} 15 સપ્ટેમ્બર 1940ના રોજ આરએએફ (RAF)નાં ચાલક રે હોલ્મ્સે મહેલ પર બોમ્બ હુમલો કરવાનો પ્રયાસ કરી રહેલા એક જર્મન પ્લેનને તોડી પડ્યું હતું.<ref>"[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/leicestershire/4398484.stm પાયલટ વ્હૂ 'સેવ્ડ પેલેસ' હોનર્ડ]" 2 નવેમ્બર 2005, ''બીબીસી ન્યૂઝ'' . પુન:પ્રાપ્તિ: 6 એપ્રિલ 2008</ref> હોલ્મસ પાસે દારૂગોળો ખાલી થઇ ગયો હતો અને તાત્કાલિક તેણે એ પ્લેનને તોડી પડવાનો નિર્ણય કર્યો. બંને પ્લેન અથડાયા અને તેમના ચાલક બચી ગયા, અને આ બનાવ ફિલ્મમાં ઝીલાયો હતો. બાદમાં લંડનના ઇમ્પિરિઅલ વોર મ્યુઝીયમ ખાતે આ પ્લેનના એન્જિનને પ્રદર્શિત કરાયું હતું. આ યુદ્ધ બાદ, તે બ્રિટીશ ચાલક રાજાનો સંદેશવાહક બન્યો, અને 2005માં 90 વર્ષની વયે મૃત્યુ પામ્યો.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/leicestershire/4398484.stm|title=Pilot who 'saved Palace' honoured |date= 2 November 2005|work=BBC news website|publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)|access-date=18 March 2009}}</ref> વિજયના દિવસ- 8 મે 1945 -નાં રોજ આ મહેલ બ્રિટનમાં થયેલી ઉજવણીનું કેન્દ્ર રહ્યો હતો, તે વખતે રાજા, રાની, અને રાજકુમારી એલીઝાબેથ, ભાવી રાણી અને રાજકુમારી માર્ગરેટ અટારીમાં ઉપસ્થિત રહ્યા હતા, તેમની પછવાડે મહેલની બારીઓ જોવા મળતી હતી, અને તેઓએ ધ મોલમાં રહેલી વિશાળ જનમેદનીનું અભિવાદન ઝીલ્યું હતું.<ref>''[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/8/newsid_3580000/3580163.stm 1945: રિજોઇસીંગ એટ એન્ડ ઓફ વૉર ઇન યુરોપ]'' (બીબીસી ''ઓન ધિસ ડૅ'' .) પુનઃ પ્રાપ્તિ 17 ફેબ્રુઆરી 2008</ref> ચાર્લ્સ ડિકન્સ દ્વારા કરાયેલી નોંધ પ્રમાણે, આજથી 40 વર્ષ પૂર્વે ધ બોય જોન્સ નામની એક વ્યક્તિ 1838 અને 1841 દરમિયાન ત્રણ વખત આ મહેલમાં ઘુસવામાં સફળ રહી હતી.<ref name="dickens">ડિકન્સ, ચાર્લીઝ (5 જુલાઈ 1885) "[http://john-adcock.blogspot.com/2008/10/boy-jones.html ધ બોય જોનેઝ]", ''ઓલ ધ યર રાઉન્ડ'' , પૅજ 234–37.</ref> 1982માં માઈકલ ફેગન નામની વ્યક્તિએ બે વખત આ મહેલમાં ઘુસવામાં સફળતા મેળવી હતી અને તે પૈકીના એક પ્રયાસ દરમ્યાન તેણે રાણી સાથે વાત પણ કરી હતી.<ref>''[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,922952,00.html ગોડ સેવ ધ ક્વીન, ફાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101015070151/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,922952,00.html |date=15 ઑક્ટોબર 2010 }}'' સ્પેન્સર ડેવિડસન અને આર્થર વ્હાઇટ ''ટાઇમ મેગેઝિન'' 26 જુલાઈ 1982 પ્રાપ્તિ 3 February 2009</ref> અહેવાલોમાં જણાવવામાં આવ્યા પ્રમાણે, મહેલની પોલીસ જયારે રસ્તામાં હતી ત્યારે પણ રાણીએ સ્વસ્થતા જાળવી રાખી હતી અને ફેગને રાણી સામે કોઈ પડકારજનક પ્રયાસ કર્યો નહોતો. ===બગીચો, શાહી ઘોડાર અને રાજમાર્ગ === [[ચિત્ર:West facade of Buckingham Palace.JPG|thumb|350px|બકિંગહામ પેલેસનો પશ્ચિમી બાહ્ય હિસ્સો, પેલેસના બગીચામાંથી દેખાય છે.]] {{details|Buckingham Palace Garden}} આ મહેલની સામે, વિશાળ અને ઉદ્યાન જેવો બગીચો આવેલો છે, જે તેના તળાવ સાથે, લંડનનો સહુથી વિશાળ ખાનગી બગીચો છે.<ref>''[http://www.museumoflondon.org.uk/English/Collections/OnlineResources/X20L/Themes/1381/1092/ બકિંગહામ પેલેસ]'' (મ્યુઝિયમ ઓફ લંડન.) પુનઃપ્રાપ્તિ 17 ફેબ્રુઆરી 2008</ref> પ્રત્યેક ઉનાળામાં રાણી અહિયાં પોતાની વાર્ષિક ગાર્ડન પાર્ટી યોજે છે, અને પોતાના જયંતી જેવા શાહી સીમાંચિહ્નોની ઉજવણી કરવા માટેનાં વિશાળ સમારંભો પણ યોજે છે. આ બગીચાની મૂળ કલ્પના કેપેબીલીટી બ્રાઉન દ્વારા કરવામાં આવી હતી, તેની પુનર્રચના જોન નેશ અને કયું ગાર્ડન્સનાં વિલિયમ ટાઉનસેન્ડ એટનએ કરી હતી. કુત્રિમ તળાવ 1828માં સંપન્ન થયું હતું અને હાઈડ પાર્કમાં થઈને વહેતી સર્પેનટાઈનનાં પાણી વડે તેણે ભરવામાં આવ્યું. મહેલને અડીને શાહી ઘોડાર આવેલો છે, જેની રચના પણ નેશે કરી હતી, ત્યાં ગોલ્ડ સ્ટેટ કોચ સહિતના શાહી વાહનો રાખવામાં આવે છે. આ જૂનવાણી ઢબના શણગારેલા અને [[સોનું|સોનાનો ઢોળ]] ધરાવતા કોચની રચના સર વિલીયમ ચેમ્બર્સે 1760માં કરી હતી, તેની પેનલો જી. બી. સીપ્રીઅની દ્વારા રંગવામાં આવી છે.1762માં સંસદના સત્તાવાર પ્રારંભ માટે જ્યોર્જ ત્રીજાએ આનો સર્વપ્રથમવખત ઉપયોગ કર્યો હતો અને રાજા તેનો ઉપયોગ ફક્ત પદવીદાન અથવા જયંતીની ઉજવણીઓ માટે જ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.royal.gov.uk/output/page1210.asp|title=Kid's Zone:The Gold State Coach|publisher=The official website of the British Monarchy|access-date=25 May 2007}}</ref> આ ઘોડારમાં શાહી સમારોહના સરઘસમાં વપરાતા વાહક ઘોડાઓ પણ રાખવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.royal.gov.uk/output/page556.asp|title=The Royal Residences > The Royal Mews|publisher=www.royal.gov.uk|access-date=2 February 2009}}</ref> રાજમાર્ગ એ કોઈ સમારોહ દરમિયાન મહેલ તરફ જવા માટેનો રસ્તો છે, જેની રચના સર એસ્ટન વેબે કરી હતી. રાણી વિક્ટોરિયાના મુખ્ય સ્મારકના એક ભાગરૂપ આ માર્ગ 1911માં પૂરો થયો હતો. આ માર્ગ એમીરાલીટી આર્કથી, વિક્ટોરિયા મેમોરીઅલની ફરતે થઇ, કેનેડા ગેટ, સાઉથ આફ્રિકા ગેટ, અને ઓસ્ટ્રેલિયા ગેટ થઈને મહેલના આંગણ સુધી લંબાય છે. બ્રિટનની મુલાકાતે આવેલા અન્ય રાષ્ટ્રોના વડાઓનાં ઘોડેસવાર પલટન, મોટરકાફલા દ્વારા, અને દરવર્ષે સંસદના સત્તાવાર પ્રારંભ તેમજ ટ્રુપીંગ ધ કલર જેવા અધિકારીક પ્રસંગોએ રાજવી પરિવાર દ્વારા આ માર્ગનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ===21મી સદી: શાહી ઉપયોગ અને જાહેર જનતા માટે સુલભતા === [[ચિત્ર:Buckinghampalacebalcony.jpg|left|thumb|300px|1986માં શાહી પરિવાર અટારીમાં. ]] દર વર્ષે આશરે 50,000 આમંત્રિત મહેમાનોને મહેલના બગીચામાં યોજાતી પાર્ટીઓ, સત્કાર સમારોહો, સભાઓ અને ભોજન સમારોહોમાં આવકારવામાં આવે છે. મહેલના બગીચામાં યોજાતી પાર્ટીઓની સંખ્યા સામાન્ય રીતે 3 હોય છે અને તે સામાન્યરીતે ઉનાળાની ઋતુમાં જુલાઈ મહિનામાં યોજાતી હોય છે. બકિંગહામ પેલેસનું આંગણ ચેન્જીંગ ઓફ ધ ગાર્ડસ માટે વપરાય છે, આ એક મહત્વનો સમારોહ છે અને તે પ્રવાસીઓ માટેનું આકર્ષણ છે (આ વિધિ ઉનાળુ મહિનાઓમાં દરરોજ અને શિયાળામાં એક દિવસ છોડીને યોજવામાં આવે છે). વિન્ડસર કેસલની જેમ જ આ મહેલ પણ બ્રિટીશ રાજ્યની માલિકીનો છે. સેન્દ્રિંગહામ હાઉસ અમે બાલમોરલ કેસલથી વિપરીત, આ મહેલ એ રાજાની અંગત મિલકત નથી. બકિંગહામ પેલેસ, વિન્ડસર કેસલ, કેન્સિંગટન પેલેસ અને સેન્ટ જેમ્સ પેલેસની સામગ્રી પૈકીની ઘણીખરી સામુદાયિક અર્થમાં રોયલ કલેક્શન તરીકે ઓળખાય છે; તેની માલિકી સ્વતંત્ર છે. ખાસ પ્રસંગોએ જાહેર જનતા તેને શાહી ઘોડારની નજીક આવેલી રાણીની ગેલેરીમાં જોઈ શકે છે. મહેલ અને કેસલથી વિપરીત, આ ગેલેરી સતત ખુલ્લી રહે છે અને તેમાં આ સંગ્રહમાંથી સતત બદલાતી રહેતી પસંદગીની વસ્તુઓ પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે. રાણીની ગેલેરીને સમાવતા ઓરડાઓ ભૂતપૂર્વ દેવધરના સ્થળે આવેલા છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન મહેલ પર પડેલા સાત બોમ્બ પૈકીના એક બોમ્બને લીધે તેને નુકસાન થયું હતું. 1993થી દર ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર દરમિયાન જાહેર જનતા માટે મહેલના સ્ટેટ રૂમ ખુલ્લા રાખવામાં આવે છે. 1992ના આગ અકસ્માતમાં ઘણાખરા સ્ટેટ રૂમ નાશ પામ્યા બાદ, મહેલના પ્રવેશ શુલ્ક દ્વારા એકત્ર કરાયેલા નાણાંને અગાઉ વિન્ડસર કેસલનાં પુન:નિર્માણ માટે અલગ રાખી દેવામાં આવતા હતા. મે 2009માં, મહેલમાં મરામતના કામોની યાદીનાં નિકાલ માટે નાણાંની સરકાર પાસે રાજવી પરિવારે કરેલી માંગનાં પ્રતિસાદરૂપે, જાહેર હિસાબ સમિતિ અંગેના સાંસદોનાં જૂથે, એવો પ્રસ્તાવ મુક્યો હતો કે વાર્ષિક ભંડોળ પેટે વધારાના વાર્ષિક £4 મિલિયનનાં બદલામાં આ મહેલને હાલના 60 દિવસ કરતા વધુ દિવસો માટે લોકો માટે ખુલ્લો રાખવો જોઈએ અને તે સમયે રાજવી પરિવારનાં સદસ્યો રહેઠાણમાં હોવા જોઈએ.<ref name="MPs 60 days">{{cite news |title = Queen must open palace more in return for extra funds |work = The Daily Telegraph |location = London |date = 30 May 2009 |url = http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/theroyalfamily/5407953/Queen-must-open-palace-more-in-return-for-extra-funds.html |access-date = 4 June 2009 |first = Andrew |last = Pierce |archive-date = 5 જૂન 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090605085936/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/theroyalfamily/5407953/Queen-must-open-palace-more-in-return-for-extra-funds.html |url-status = dead }}</ref> હાલમાં આ મહેલની નિભાવણી માટે બ્રિટીશ સરકાર દરવર્ષે £15 મિલિયન આપે છે. આથી, બકિંગહામ પેલેસ એ બ્રિટીશ રાજાશાહીનાં પ્રતીક અને ઘર સમાન છે, તેમજ તે એક આર્ટ ગેલેરી તથા પ્રવાસીઓ માટેનું એક આકર્ષણ પણ છે. બ્રોમ્સગ્રોવ ગુઈલ્ડ<ref name="rob9"/> દ્વારા બનાવવામાં આવેલ વૈભવી રેલીંગ અને દરવાજો અને વેબના પ્રસિદ્ધ ફેકેડ (બાહ્ય ભાગ)ની પાછળનો આ મહેલ એ કેવળ રાણી અને રાજકુમાર ફિલિપનું સાપ્તાહિક દિવસ માટેનું ઘર જ નથી પણ તે ડ્યુક ઓફ યોર્ક અને અર્લ તેમજ કાઉન્ટેસ ઓફ વેસેક્સનું લંડન ખાતેનું રહેઠાણ પણ છે. શાહી સંગ્રહ દ્વારા પ્રસિદ્ધ કરાયેલા એક પુસ્તકમાં વેબના પ્રસિદ્ધ ફેકેડનું વર્ણન "સહુકોઈ પોતાના મનમાં એક મહેલ માટે જેવી કલ્પના કરે છે તેવા મહેલ"<ref name="rob9"/> તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. આ મહેલ શાહી પરિવારના સભ્યોની ઓફીસ પણ છે અને તેમાં 450 લોકો કામ કરે છે. ==આ પણ જુઓ== {{Portal|London}} * બકિંગહામ પેલેસના ધ્વજ * બ્રિટિશ શાહી નિવાસસ્થાનોની યાદી ==નોંધ== {{Reflist|colwidth=30em}} ==સંદર્ભો== {{Refbegin}} * બ્લેઇકી, થોમસ (2002). ''યુ લૂક ઓવફૂલી લાઇક ધ ક્વીનઃ વિટ એન્ડ વિઝડમ ફ્રોમ ધ હાઉસ ઓફ વિન્ડસર'' . લંડનઃ હાર્પર કોલિન્સ. આઇએસબીએન 0-14-200226-7 * ગોરિંગ, ઓ.જી. (1937). ''ફ્રોમ ગોરિંગ હાઉસ ટુ બકિંગહામ પેલેસ''. લંડનઃ આઇવોર નિકોલ્સન એન્ડ વૉટસન. * હેરિસ, જોહન; દ બેલાગ, જ્યોફ્રે; અને મિલર, ઓલિવર (1968). ''બકિંગહામ પેલેસ''. લંડનઃ નેલ્સન. આઇએસબીએન 0-7407-5029-1 * હીલે, એડ્મા (1997). ''ધ ક્વીન'સ હાઉસઃ અ સોશિયલ હિસ્ટરી ઓફ બકિંગહામ પેલેસ'' . લંડનઃ પેન્ગ્વિન ગ્રૂપ. આઈએસબીએન 0415214483. * હેડલી, ઓલ્વેન (1971) ''ધ પિક્ટોરિયલ હિસ્ટરી ઓફ બકિંગહામ પેલેસ'' . પિટકિન, આઈએસબીએન 0-85372-086-X * {{cite book|last=Jones|first=Nigel R.|title=Architecture of England, Scotland, and Wales|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2005|isbn=0313318506}} * નૅશ, રોય (1980). ''બકિંગહામ પેલેસઃ ધ પેલેસ એન્ડ ધ પીપલ'' . લંડનઃ મેકડોનલ્ડ ફ્યુચુરા. આઈએસબીએન 0415214483. * રોબિન્સન, જોન માર્ટિન (1999). ''બકિંગહામ પેલેસ'' . રોયલ કલેક્શન, સેંટ જેમ્સ'સ પેલેસ, લંડન દ્વારા પ્રકાશિત આઈએસબીએન 1-902163-36-2. * વિલિયમ, નેવિલ (1971). ''રોયલ હોમ્સ'' . લટરવર્થ પ્રેસ. આઈએસબીએન ISBN 0-14-200226-7 * વૂધમ-સ્મિથ, સેસિલ (1973). ''ક્વીન વિક્ટોરીયા'' ''(અંક 1)'' હેમિશ હેમિલ્ટન લિ. * વ્રાઇટ, પેટ્રિસિયા (1999; સૌપ્રથમ પ્રકાશિત થઈ 1996). ''ધ સ્ટ્રેન્જ હિસ્ટરી ઓફ બકિંગહામ પેલેસ'' . સ્ટ્રોઉડ, ગ્લોઉસીઝ.: સ્યુટન પબ્લિશિંગ લિ. આઈએસબીએન 0-7509-1283-9 {{Refend}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{Commons category|Buckingham Palace}} * [http://www.royal.gov.uk/TheRoyalResidences/BuckinghamPalace/BuckinghamPalace.aspx બકિંગહામ પેલેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725122812/http://www.royal.gov.uk/theroyalresidences/buckinghampalace/buckinghampalace.aspx |date=25 જુલાઈ 2018 }}, બ્રિટિશ રાજાશાહીની સત્તાવાર વૅબસાઇટ * [http://www.royal.gov.uk/virtualtours/Flash%20Panoramas/ વાસ્તવમાં નેવિગેશન માટે બકિંગહામ પેલેસના ઓરડાઓની ડિરેક્ટરી (હાઇ અને લૉ રિઝોલ્યૂશન)] * [http://www.royalcollection.org.uk/default.asp?action=article&amp;ID=30 ધ સ્ટેટ રૂમ્સ, બકિંગહામ પેલેસ], રોયલ કલેક્શન: ઓપનિંગ ટાઇમ્સ એન્ડ ટિકિટ્સ * [http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/reference.aspx?uid=125895&amp;index=0&amp;mainQuery=buckingham%20palace&amp;searchType=all&amp;form=home બકિંગહામ પેલેસના ઐતિહાસિક ફોટા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913054231/http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/reference.aspx?uid=125895&index=0&mainQuery=buckingham%20palace&searchType=all&form=home |date=13 સપ્ટેમ્બર 2011 }} * [http://www.british-history.ac.uk/report.asp?compid=45183 એકાઉન્ટ ઓફ બકિંગહામ પેલેસ, વિથ પ્રિન્ટ્સ ઓફ આર્લિન્ગ્ટન હાઉસ એન્ડ બકિંગહામ હાઉસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927223226/http://www.british-history.ac.uk/report.asp?compid=45183 |date=27 સપ્ટેમ્બર 2007 }}, એડવર્ડ વૉલ્ફોર્ડ દ્વારા, ''જૂનું અને નવું લંડન'' , અંક 4, ચૅપ. VI (1878) * [http://www.british-history.ac.uk/report.asp?compid=41820 એકાઉન્ટ ઓફ ધ એક્વિઝિશન ઓફ ધ મેનોર ઓફ એબરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927222436/http://www.british-history.ac.uk/report.asp?compid=41820 |date=27 સપ્ટેમ્બર 2007 }}, એફ. એચ. ડબ્લ્યૂ. શેફર્ડ (એડ.) દ્વારા, ''સર્વે ઓફ લંડન'' , અંક. 39, "ધ ગ્રોસવેનોર એસ્ટેટ ઇન મૅફેર", ભાગ 1 (1977) * [http://www.earthpano.com/greatbritain/london/buckinghampalace/buckinghampalace1.htm ઇન્ટરેક્ટિવ પેનોરામાઃ બકિંગહામ પેલેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620214425/http://www.earthpano.com/greatbritain/london/buckinghampalace/buckinghampalace1.htm |date=20 જૂન 2010 }} * [http://tours.bayhometours.com/public/vtour/display/4715?idx=1 અહીં મેનુંમાં છઠ્ઠાં ક્રમના પેનોરામામાં આ પૅનોરામા ઉપલબ્ધ છે.] {{Royal palaces in the United Kingdom}} {{Coord|51.501|-0.142|scale:3000_region:GB-WSM_type:landmark|display=title}} {{Use dmy dates|date=August 2010}} {{EngvarB|date=August 2010}} [[શ્રેણી:બકિંગહામ પેલેસ]] [[શ્રેણી:લંડનમાં ગ્રેડ 1ની રક્ષિત ઇમારતો]] [[શ્રેણી:ગ્રેડ 1નાં રક્ષિત મહેલો]] [[શ્રેણી:લંડનની શાહી ઇમારતો]] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ કિંગડમમાં શાહી રહેઠાણો]] [[શ્રેણી:વૅસ્ટમિન્સ્ટરમાં ઇમારતો અને માળખાઓ]] [[શ્રેણી:1703ની સ્થાપત્યકલા]] [[શ્રેણી:1762ની સ્થાપત્યકલા]] [[શ્રેણી:લંડનમાં મહેલો]] [[શ્રેણી:વૅસ્ટમિન્સ્ટરમાં મુલાકાતીઓ માટેના આકર્ષણો]] [[શ્રેણી:લંડનમાં ઐતિહાસિક હાઉસ સંગ્રહાલયો]] [[શ્રેણી:વૅસ્ટમિન્સ્ટરમાં સંગ્રહાલયો]] [[શ્રેણી:ડાય અનધર ડે]] [[શ્રેણી:ઇંગ્લેન્ડમાં નિયોક્લાસિકલ સ્થાપત્યકલા]] [[શ્રેણી:નિયોક્લાસિકલ મહેલો]] j901rzfh2etsiude6c6gw14y237f23o 0 32956 901054 900657 2026-05-19T01:28:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901054 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[File:MumbaiPuneExpressway.jpg|thumb|મુંબઈ-પૂણે એક્સપ્રેસમાર્ગ, ભારતનો પ્રથમ એક્સપ્રેસ વે]] [[File:India Mumbai Bridge.jpg|thumb|[[બાંદ્રા-વરલી સમુદ્રસેતુ]]એ ભારતનો સૌથી લાંબો અને ઊંચો કેબલ આધારિત પૂલ છે.]] '''ભારતમાં પરિવહન''' દેશના [[ભારતીય અર્થતંત્ર|અર્થતંત્ર]]નો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. 1990ના આર્થિક ઉદારીકરણ બાદથી દેશમાં માળખાકીય સુવિધાઓનો ખુબ ઝડપી વિકાસ થયો, અને આજે જમીન, જલ અને વાયુ મારફતેના વિવિધ પરિવહન સાધનો વ્યવહારમાં ઉપલબ્ધ છે. તેમ છતાં, [[ભારત|ભારત]]ની અપેક્ષાકૃત ઓછા જીડીપી (GDP)ના કારણે પરિવહનના આ સાધનો બધા જ લોકો માટે સમાન બન્યા નથી. દેશના માર્ગો પર મોટર વાહનનો ધસારો માત્ર 13 મિલિયન કારો સાથે ઘણો નીચો છે.<ref name="india_cars">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2008/jan/11/india.carbonemissions|publisher=[www.guardian.co.uk guardian.co.uk]|title=India gears up for mass motoring revolution with £1,260 car|author=Randeep Ramesh | location=London | date=2008-01-11 | access-date=2010-05-26}}</ref> વધુમાં આશરે 10 ટકા ભારતીય પરિવારો પાસે જ મોટર સાઇકલ છે.<ref name="bicycles">{{cite web |url=http://www.bike-eu.com/news/1573/bicycle-ownership-in-india.html |title=Bicycle Ownership in India |publisher=Bike-eu.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2009-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090513081820/http://www.bike-eu.com/news/1573/bicycle-ownership-in-india.html |url-status=dead }}</ref> અને તે જ સમયે, 2.60 લાખ વાહનોના વાર્ષિક ઉત્પાદન સાથે ઑટોબોમાઈલ ઉદ્યોગ ભારતમાં ખૂબ ઝડપથી વધી રહ્યો છે,<ref>{{cite web |title=World Motor Vehicle Production by Country: 2008-2009 |publisher=[[Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles|OICA]] |url=http://oica.net/category/production-statistics/ |access-date=2011-06-23 |archive-date=2011-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501190306/http://oica.net/category/production-statistics/ |url-status=dead }}</ref> અને ભવિષ્યમાં વાહનોની માત્રામાં ખૂબ જ વધારો થવાની સંભાવના છે.<ref name="india_2050_cars">{{cite web|url=http://www.rediff.com/money/2004/oct/23car.htm|title=India to top in car volumes by 2050|author=S Kalyana Ramanathan|publisher=Rediff}}</ref> આ દરમિયાનમાં, જોકે સાર્વજનિક પરિવહન આજે પણ વસતીના મોટા ભાગના લોકો માટે પરિવહનનું પ્રથામિક સાધન રહ્યું છે. ભારતની સાર્વજનિક પરિવહન વ્યવસ્થા વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી પરિવહન વ્યવસ્થા છે.<ref name="wbtransport"></ref> ભારતીય રેલ નેટવર્ક વિશ્વની સૌથી લાંબી અને ચોથી સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી વ્યવસ્થા છે, જેમાં વાર્ષિક 6 બિલિયન મુસાફરો અને 350 મિલિયન ટન ભાડા માલની હેરેફેર થાય છે.<ref name="wbtransport">{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|title=India Transport Sector|publisher=World Bank|access-date=2011-06-23|archive-date=2015-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119002640/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="salient">{{cite web |title = Salient Features of Indian Railways |url = http://www.indianrail.gov.in/abir.html |access-date = 2007-05-12 |publisher = Indian Railways |archive-url = https://web.archive.org/web/20070430005127/http://www.indianrail.gov.in/abir.html |archive-date = 2007-04-30 |url-status = live }}</ref> ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલા સુધારાઓ છતાં, જુનું માળખું, રોકાણનો અભાવ, ભ્રષ્ટાચાર અને ઝડપથી વધતી વસતી જેવી સમસ્યાઓના કારણે પરિવહન ક્ષેત્રના ઘણાં પાસાઓ આજે કોયડા સમાન બન્યા છે. વર્તમાન માળખું આ વધતી માગોને પૂરી કરવામાં અસમર્થ રહી છે, સાથે જ પરિવહન માળખા અને સેવાઓ માટેની માગો પ્રતિ વર્ષ લગભગ 10 ટકાના દરે વધી રહી છે.<ref name="wbtransport"></ref> ગોલ્ડમેન સેચ્સના હાલના અનુમાનો મુજબ આર્થિક વિકાસમાં વધારો કરવા [[ભારત|ભારત]]ને માળખાકીય યોજનાઓ પર આવતા દસકા દરમિયાન {{USD}}1.7 ટ્રિલિયન (ખરબ) ખર્ચ કરવાની જરૂરીયાત રહેશે, જે અગાઉ અગિયારમી પંચવર્ષીય યોજના દરમિયાન {{USD}}500 લાખ કરોડ અંદાજેલા હતા.<ref name="bloomberg">{{cite web|title=U.S. Pension Funds May Invest in India Road Projects, Nath Says |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601091&sid=aRSTVq.5UVt8|publisher=Bloomberg|author=Shobana Chandra}}</ref> == પરંપરાગત સાધન == [[File:Sugar cane bullock cart2.jpg|thumb|ગ્રામીણ મહારાષ્ટ્રમાં શેરડીના વહન માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલું બળદ ગાડું.]] [[File:Cycle-Rickshaw.jpg|thumb|દિલ્હીના રસ્તાઓ પર દોડતી સાયકલ રિક્ષા ]] [[File:Kolkata Tram.jpg|thumb|right|કોલકત્તામાં ટ્રામ ]] === પગપાળા === પ્રાચીન સમયમાં લોકો લાંબુ અંતર મોટાભાગે પગપાળા કાપી નાખતા. ઉદાહરણ તરીકે, આદી શંકરાચાર્યએ પગપાળા સમગ્ર ભારતની યાત્રા કરી હતી.<ref name="Sankaracharya">{{cite book | last = Tapasyananda | first = Swami | title = Sankara-Dig-Vijaya: The Traditional Life of Sri Sankaracharya by Madhava-Vidyaranya | publisher = Sri Ramakrishna Math | year = 2002 | location = India | isbn = 81-7120-434-1 }}</ref> શહેરી વિસ્તારોમાં પગપાળા ચાલવું એ આજે પણ પરિવહનની એક મહત્વની રીત છે.<ref name="Tiwari">{{cite web|url=http://www.urban-age.net/0_downloads/archive/_mumbai/Newspaper-essays_Tiwari.pdf|title=URBAN TRANSPORT IN INDIAN CITIES|author=Geetam Tiwari|publisher=London School of Economics|access-date=2009-06-23|archive-date=2010-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713060350/http://www.urban-age.net/0_downloads/archive/_mumbai/Newspaper-essays_Tiwari.pdf|url-status=dead}}</ref> [[મુંબઈ|મુંબઈ]] મહાનગરમાં, પગપાળા પ્રવાસ કરનારાઓના પરાગમન સ્થિતિ સુધારવા હેતુથી મુંબઈ મહાનગર પ્રદેશિક વિકાસ સત્તામંડળે, મુંબઈ સ્કાયવોક પરિયોજના અંતર્ગત 50થી વધુ પગપાળા પુલોના<ref name="mmrdaskywalk">{{cite web|url=http://www.mmrdamumbai.org/skywalk.htm|title=MMRDA&nbsp;— Projects&nbsp;— Skywalk|publisher=[[MMRDA]]|access-date=2009-03-24|archive-date=2009-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314125705/http://mmrdamumbai.org/skywalk.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="hindubandrakurla">{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/iw/2008/11/23/stories/2008112350761700.htm|title=Mumbai pedestrians can walk safe in the sky|coauthors=S.Shanker|date=2008-11-23|publisher=[[The Hindu]] Business Line|page=1|access-date=2009-03-24}}</ref> નિર્માણનો પ્રારંભ કર્યો છે. === પાલખી === પાલખીઓ એ ''પાલકીઓ'' તરીકે પણ જાણીતી છે, જે પૈસાદાર અને ઉમરાવ લોકોલ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી વૈભવી પદ્ધતિઓમાંથી એક હતી. પહેલાના વખતમાં તેનો મુખ્ય ઉપયોગ દેવ અને ભગવાનની મૂર્તિઓને લઈ જવા માટે થતો હતો. કેટલાય મંદિરો માટે ભગવાનની શિલ્પકળાને ''પાલકી'' માં લઈ જવામાં આવતી હતી. પછીથી ભારતમાં રેલવેના આગમન પહેલાના કાળમાં તેનો મુખ્યત્વે ઉપયોગ યુરોપિયન ઉમરાવો અને સમાજના ઉપલા વર્ગોની મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવતો હતો.<ref name="Palanquin">{{cite web|url=http://www.1911encyclopedia.org/Palanquin|title=Palanquin|work=Encyclopaedia Britannica, 11th Ed., 1911|access-date=2009-06-18}}</ref> આધુનિક સમયમાં ભારતીય લગ્ન સમારંભોમાં નવવધૂના પ્રવેશ પૂરતો દેખાડા માટે જ પાલખીનો ઉપયોગ મર્યાદીત બન્યો છે. === બળદ ગાડું અને ઘોડા ગાડી === મુખ્યત: ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બળદ ગાડાઓનો ઉપયોગ પરંપરાગત રીતે પરિવહન માટે કરવામાં આવતો રહ્યો છે. મુખ્યત: ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં અંગ્રેજોના આગમની સાથે જ ઘોડા ગાડીમાં મોટા પાયે સુધારા જોવા મળ્યા, પ્રારંભિક દિવસોથી પરિવહન માટે તેનો ઉપયોગ થતો હતો. આજે પણ નાના નગરોમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે, તેને ટાંગો અથવા ''બગ્ગી'' કહેવામાં આવે છે. મુંબઈની વિક્ટોરિયા આજે પણ પ્રવાસન હેતુથી ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે, જોકે ભારતના મહાનગરોમાં ઘોડા ગાડીઓ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.<ref name="fadingtonga">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Delhi/Fading_tongas_on_their_last_ride/articleshow/3995122.cms|work=Online edition of the [[Times of India]], dated 2009-01-18|title=Fading tongas on their last ride|author= Rumu Banerjee|access-date=2009-04-13|date=2009-01-18}}</ref> હાલના જ વર્ષોમાં કેટલાક શહેરોના મુખ્ય માર્ગો પર બળદ ગાડા અને અન્ય ધીમા ચાલનારા વાહનો પર પ્રતિબંધ લગાવવામાં આવ્યો છે.<ref name="Bangaloreban">{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/08/stories/2002040800270100.htm|title=Imperial jhutka on an exit march|work=Online edition of The Hindu, dated 2002-04-08|author=Marianne De Nazareth|access-date=2009-06-18|archive-date=2007-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070225051501/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/08/stories/2002040800270100.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="Delhiban">{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900120300.htm|title=Road to nowhere|work=Online edition of The Hindu, dated 2002-12-19|author=Firoz Bakht Ahmed|access-date=2009-06-18|location=Chennai, India|date=2002-12-19|archive-date=2003-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20030702074452/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900120300.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="Ahmedabadban">{{cite web|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=89693|title=Starting today, tourist buses, trucks can’t drive into city|work=Online edition of The Indian Express, dated 2004-07-01|access-date=2009-06-13}}</ref> === સાઈકલ === સાઈકલ એ ભારતના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં મુસાફરીનું મુખ્ય સાધન છે. પહેલાની સરખામણીએ આજે વઘુ સંખ્યામાં લોકો સાઈકલ ખરીદવામાં સમર્થ બન્યા છે. 2005માં ભારતના 40% થી પણ વધુ પરિવારો પાસે ઓછામાં ઓછી એક સાઈકલ હતી. રાજ્યસ્તર પર સાઈકલ માલિકીનો દર લગભગ 30% થી 70%ની વચ્ચે છે. પગપાળાની સરખામણીમાં તે મોખરે છે. <ref name="bicycles"></ref> પગપાળા સાથે, શહેરી વિસ્તારોમાં અનૌપચારિક ક્ષેત્રોમાં નિત્યજનાર કર્મચારીઓની સફર માટે 50થી 75% જેટલા લોકો સાઈકલ ચલાવતા ગણતરીમાં લેવાયા છે.<ref name="Tiwari"></ref> ભારત વિશ્વમાં સાઇકલ ઉત્પાદનના શ્રેત્રે બીજું સ્થાન ધરાવે છે,<ref name="tribunecycle">{{cite news | url = http://www.tribuneindia.com/2006/20060709/spectrum/main1.htm | title = The changing cycle | publisher = The Tribune, India | date = 2006-07-09 | access-date = 2009-06-18}}</ref> તેમ છતાં કેટલાક લોકોમાં પરિવહનના સાધન તરીકે સાઇકલના ઉપયોગને લઇને એક મહત્વપૂર્ણ પૂર્વગ્રહ ઘરાવે છે, જે મુજબ તે મોટર વાહનો કરતા ઓછી સામાજિક પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે.<ref name="tribunecycle"></ref> ભારતમાં “બાઈક” શબ્દ સામાન્ય રીતે મોટર સાઈકલને સંદર્ભિત કરે છે, અને “સાઇકલ” શબ્દ બાઈસિકલને સંદર્ભિત કરે છે.<ref name="tribunecycle"></ref> [[પુના|પૂણે]] ભારતનું સૌપ્રથમ શહેર છે, જ્યાં સાઈકલ માટેના અલગથી માર્ગો ઉપલબ્ધ છે.<ref name="cylcetrackpune">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Cycle-track-proposed-on-three-city-roads/articleshow/1132506.cms|title=Cycle track proposed on three city roads|date=4 June 2005<!--, 07:49pm IST-->|work=Abhijit Atre, TNN|publisher=ToI|language=Eng|access-date=27 January 2010|location=Pune}}</ref> તેને 2008માં રાષ્ટ્ર મંડલ યુવા રમતો માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. તેમ છતા, [[દિલ્હી|દિલ્હી]]માં હાલમાં થયેલા ફેરફારો સૂચવે છે કે, સાઈકલની સવારી ઝડપથી ભારતના મેટ્રો શહેરોમાં લોકપ્રિય થઈ રહી છે. [[દિલ્હી|દિલ્હી]] સરકારે પ્રદુષણનો સામનો કરવા અને વાહન વ્યવહારની ભીડને હળવી કરવા તમામ મુખ્ય રસ્તાઓ પર અલગ સાઈકલના માર્ગો તૈયાર કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે.<ref name="Bicycle">{{cite web |last=Singh |first=Amit |url=http://www.mid-day.com/news/2010/jan/200110-cycle-lanes-Delhi-Cycling-Club.htm |title=Now, paddle your way across Delhi |publisher=Mid-day.com |date=2010-01-20 |access-date=2010-04-05 |archive-date=2011-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617081642/http://www.mid-day.com/news/2010/jan/200110-cycle-lanes-Delhi-Cycling-Club.htm |url-status=dead }}</ref> === હાથ રીક્ષા (હાથે ખેંચાતી રીક્ષા) === પરિવહનનો આ પ્રકાર આજે પણ [[કોલકાતા|કોલકાતા]]માં ઉપલબ્ધ છે, જેમાં એક વ્યક્તિ હાથથી રીક્ષાને ખેંચે છે. પશ્ચિમ બંગાળની સરકારે તેને “અમાનુષી” તરીકે ઠેરવીને 2005માં આવી રીક્ષાઓ પર પ્રતિબંધ લગાવવાનો પ્રસ્તાવ રાખ્યો.<ref name="inhuman">{{cite news | url = http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=52774 | title = Hand-pulled rickshaws to go off Kolkata roads | work = Online edition of The Indian Express, dated 2005-08-15 | access-date = 2009-04-23 | archive-date = 2012-10-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121014072754/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=52774 | url-status = dead }}</ref> આ મુદ્દાને ઉદ્દેશીને લક્ષ્યમાં રાખેલુ વિધેયક જે ‘કોલકત્તા હૅકનિ કેરિજ બિલ’ના રૂપમાં જાણીતુ હતુ, તે 2006માં પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભામાં પસાર કરવામાં આવ્યું હતું. તેમ છતાં હજુ સુધી તેને લાગુ કરવામાં આવ્યું નથી.<ref name="tele81031">{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1081031/jsp/calcutta/story_10035108.jsp | title = Rule review for rickshaw ban | work = Online edition of The Telegraph, dated 2008-10-31 | access-date = 2009-04-23 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પશ્ચિમ બંગાળની સરકાર છટકબારીઓ દૂર કરવા આ વિધેયકના સંશોધન પર કાર્ય કરી રહી છે, જ્યારે હાથ રીક્ષા માલિક સંઘે વિધેયક વિરુદ્ધ એક અરજી દાખલ કરી છે.<ref name="tele81031"></ref> === સાઈકલ રીક્ષા === ભારતમાં સાઈકલ રીક્ષા 1940ના દશકમાં શરૂ થઈ હતી.<ref name="TED-Taj">{{cite web|url=http://www1.american.edu/TED/taj.htm|title=The Taj Mahal: Pollution and Tourism|last=Farrell|first=Sean|publisher=Trade and Environment Database (TED)(American University)|access-date=29 November 2009|archive-date=26 સપ્ટેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090926060455/http://www1.american.edu/TED/taj.htm|url-status=dead}}</ref> તે ત્રણ પૈડાની સાઈકલ (ટ્રાઈસિકલ) કરતા આકારમાં મોટી હોય છે. જ્યાં બે વ્યક્તિઓ પાછળની ઉન્નતકૃત્ત બેઠક પર બેસતા હોય છે અને એક વ્યક્તિ આગળ રહી પેડલથી રીક્ષા ખેંચતો હોય છે. બાદમાં 2000ના દશકામાં વાહન વ્યવહાર ભીડના કારણે તેને ઘણાં શહેરોમાં પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી.<ref name="CRBanTOI">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2110773.cms|title=Rickshaw ban from today|work=Online edition of The Times of India, dated 2007-06-09|access-date=2009-06-18|date=2007-06-09}}</ref><ref name="CRbanTT">{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1060930/asp/guwahati/story_6811101.asp|title=Ban on slow vehicles in select areas likely|work=Online edition of The Telegraph, dated 2006-09-29|access-date=2009-06-18}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Chennaiban">{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/10/16/stories/2002101609010300.htm|title=Ban on fish-carts extended|author=|work=Online edition of The Hindu, dated 2002-10-15|access-date=2009-06-18|archive-date=2005-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20050306001710/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/10/16/stories/2002101609010300.htm|url-status=dead}}</ref> સાઈકલ રીક્ષા ભારતીય સ્વતંત્રતા બાદ [[દિલ્હી|દિલ્હી]]ના રસ્તાઓની એક લાક્ષણિક આકર્ષક ભાગ છે, જે રાજધાનીની આસપાસ સૌથી સોંઘીં પદ્ધતિ પ્રદાન કરે છે. દિલ્હી પોલીસે હાલમાં જ શહેરમાં વાહન વ્યવહાર ભીડને હળવી કરવા સાઈકલ રીક્ષાને ચલાવવા વિરુદ્ધ એક સોગંદનામું નિર્ણય માટે રજૂ કર્યું હતું. પરંતુ તેને [[દિલ્હી|દિલ્હી]] ઉચ્ચત્તમ ન્યાયાલયે દ્વારા તેને રદબાતલ ઠેરવવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/12/09/stories/2009120957670400.htm |title=New Delhi News : Police opinion on plying of cycle-rickshaws irks Court |publisher=The Hindu |date=2009-12-09 |access-date=2010-04-05 |location=Chennai, India |archive-date=2009-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091214110421/http://www.hindu.com/2009/12/09/stories/2009120957670400.htm |url-status=dead }}</ref> વધારામાં, બિન પ્રદૂષણકારી અને સસ્તા પરિવહનના સાધન તરીકે પર્યાવરણવાદીઓ સાઈકલ રીક્ષાને રાખવા સમર્થન આપે છે.<ref name="CSEBulletin">{{cite web|url=http://www.cseindia.org/campaign/apc/pdf/smog-2006-oct-3-rickshaw.pdf|title=Cycle rickshaws: Victims of car mania|publisher=[[Centre for Science and Environment]]|access-date=2009-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20070717090721/http://www.cseindia.org/campaign/apc/pdf/smog-2006-oct-3-rickshaw.pdf|archive-date=2007-07-17|url-status=dead}}</ref> === ટ્રામ === અંગ્રેજોના આગમનની સાથે મુંબઈ અને કોલકાત્તા સહિતના ઘણાં શહેરોમાં ટ્રામ ગાડીઓની શરૂઆત થઈ. કોલકાત્તામાં આજે પણ તે પ્રયોગમાં છે, અને પરિવહનનું પ્રદૂષણ-મુક્ત સાધન ઉપલબ્ધ કરાવે છે. રાષ્ટ્રીયકૃત કલકત્તા ટ્રામવેઝ કંપની {{INRConvert|24|c}}ના ખર્ચે વર્તમાન ટ્રામવે નેટવર્ક (ટ્રામ માર્ગો માટેની વ્યવસ્થા) {{INRConvert|24|c}}ના સુધાર અંગે કાર્યરત છે.<ref name="Trams">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Kolkatas-trams-to-sport-a-new-look-soon/rssarticleshow/4252168.cms|work=Online edition of the Times of India, dated 2009-03-11|title=Kolkata's trams to sport a new look soon|access-date=2009-04-17|date=2009-03-11}}</ref> == સ્થાનિક પરિવહન == સાર્વજનિક પરિવહન શહેરોમાં મોટર ગાડીઓથી સજ્જ કરેલું સ્થાનિક પ્રવાસનું ચલણ ધરાવનાર પ્રચલિત સાધન છે.<ref name="Tiwari"></ref> આ માર્ગો દ્વારા અસરકારક છે, કારણ કે, નિત્યજનાર કર્મચારીઓ માટે રેલ સેવાઓ [[મુંબઈ|મુંબઈ]], [[દિલ્હી|દિલ્હી]], [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]] અને [[કોલકાતા|કોલકાત્તા]] જેવા ચાર મહાનગરોમાં જ ઉપલબ્ધ છે. જ્યારે સમર્પિત સિટી બસ સેવાઓ દસ લાખથી વધુની જનસંખ્યા ધરાવતા ઓછામાં ઓછા 17 શહેરોમાં ચાલુ હોવાનું જાણીતું છે.<ref name="Singh">{{cite journal|url=http://www.nctr.usf.edu/jpt/pdf/JPT%208-1%20Singh.pdf|title=Review of Urban Transportation in India|author=Sanjay K. Singh|work=Journal of Public Transportation, Vol. 8, No. 1, 2005|access-date=2009-06-23|journal=|archive-date=2010-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615101216/http://www.nctr.usf.edu/jpt/pdf/JPT%208-1%20Singh.pdf|url-status=dead}}</ref> ટેમ્પો અને સાઈકલ રીક્ષા જેવા મધ્યમવર્તી સાર્વજનિક પરિવહનના સાધનો મધ્યમ કક્ષાના શહેરોમાં અગત્યના હોવાનું મનાય છે.<ref name="Tiwari"></ref> તેમ છતાં, ભારતના મોટાભાગના શહેરોમાં વ્યક્તિગત વાહનોની તુલનામાં બસોનો ફાળો નજીવો છે, જ્યારે મોટાભાગના મહાનગરોમાં વાહનોની સંખ્યાના 80 ટકાથી વધુ દ્વિચક્રી વાહનો અને કારોની સંખ્યા છે.<ref name="Singh"></ref> ભારતીય શહેરોમાં સામાન્ય રીતે વાહન વ્યવહાર ધીમી ગતિનો છે. જ્યારે વાહન વ્યવહારનો અટકાવ અને અકસ્માતોનું પ્રમાણ ઘણું સામાન્ય છે.<ref name="Poortraffic">{{cite web|url=http://www.enews20.com/news_Traffic_Accidents_Kill_At_Least_51_In_India_On_Monday_00221.html|title=Traffic Accidents Kill At Least 51 In India On Monday|publisher=ENews 2.0|author=Ted Moore|date=2007-05-14|access-date=2009-06-12|archive-date=2012-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120725102345/http://www.enews20.com/news_Traffic_Accidents_Kill_At_Least_51_In_India_On_Monday_00221.html|url-status=dead}}</ref> માર્ગ સુરક્ષા બાબતે ભારત ઘણું નબળું નોંધાયેલું છે, દર વર્ષે લગભગ 90,000 લોકો અકસ્માતથી મૃત્યુ પામે છે.<ref name="accidentvariableboard">{{cite web | url = http://www.dorth.gov.in/writereaddata/sublinkimages/VMS9535399253.pdf | format = PDF | title = Report of Committee for study of the applicability of Variable Message Sign (VMS) on NHs inter-alia for finalization of Interim Guidelines. | publisher = [[Ministry of Road Transport and Highways]] | page = 2 | date = 2007-10-24 | access-date = 2009-06-06 | archive-date = 2011-07-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110721160135/http://www.dorth.gov.in/writereaddata/sublinkimages/VMS9535399253.pdf | url-status = dead }}</ref> એશિયાના શહેરોમાં વાહન વ્યવહારની ભીડ અંગેના રિડર્સ ડાયજેસ્ટના એક સંશોધનમાં ભારતના કેટલાક શહેરો સૌથી ખરાબ વાહન વ્યવહાર માટે શ્રેણીમાં શીર્ષ દસની વચ્ચેના સ્થાન પર રહ્યા છે.<ref name="Poortraffic"></ref> === સાર્વજનિક પરિવહન === ==== બસો ==== ભારતના સાર્વજનિક પરિવહનમાં 90% બસોનો છે,<ref name="urbantransportcrisis">{{cite web|url=http://policy.rutgers.edu/faculty/pucher/FINALarticleTransportPolicy.pdf|format=PDF|title=Urban transport crisis in India|author=John Pucher, Nisha Korattyswaropam, Neha Mittal, Neenu Ittyerah|access-date=2011-06-23|archive-date=2007-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070314205253/http://www.policy.rutgers.edu/faculty/pucher/FINALarticleTransportPolicy.pdf|url-status=dead}}</ref> જે સમાજના તમામ વર્ગો માટે સસ્તા અને સુલભ પરિવહનના સાધન તરીકે સેવા આપે છે. તેની સેવાઓ મોટાભાગે રાજ્ય સરકારની માલિકીના પરિવહન નિગમ દ્વારા ચાલે છે.<ref name="Singh"></ref> તેમ છતાં, આર્થિક ઉદારીકરણ બાદ ઘણા પરિવહન નિગમોએ રસ્તાઓ પરની વાહન ભીડને ઓછી કરવા વિકલાંગો માટે નીચા મજલાની બસો અને ખાનગી કાર માલિકોને આકર્ષિત કરવા વાતાનુકૂલિત બસો જેવી વિવિધ પ્રકારની સુવિધાઓ રજૂ કરી છે.<ref name="bestlowacbus">{{cite web|url=http://bestundertaking.com/trans_land.asp|title=Landmarks in Transport|publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]]|access-date=2009-04-18|archive-date=2009-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329223824/http://www.bestundertaking.com/trans_land.asp|url-status=dead}}</ref><ref name="bmtcinfoatpresent">{{cite web|url=http://www.bmtcinfo.com/english/atpresent.htm|title=BMTC The Present|publisher=[[Bangalore Metropolitan Transport Corporation]]|access-date=2009-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517075730/http://www.bmtcinfo.com/english/atpresent.htm|archive-date=2008-05-17|url-status=dead}}</ref> જાન્યુઆરી 2006માં વોલ્વો બી7આરએલઈ (B7RLE) આંતર-શહેરી બસ સેવા શરૂ કરનાર બેંગલુરુ ભારતનું પ્રથમ શહેર હતું.<ref name="volvooper">{{cite web|url=http://www.volvo.com/bus/india/en-in/news_and_events/press+releases/NewsItemPage.htm?channelId=1700&ItemID=1387&sl=en-gb|title=Volvo's first city buses in India operating|date=2006-01-25|publisher=[[Volvo Buses]]|access-date=2009-06-23|archive-date=2009-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090809174716/http://www.volvo.com/bus/india/en-in/news_and_events/press%2Breleases/NewsItemPage.htm?channelId=1700&ItemID=1387&sl=en-gb|url-status=dead}}</ref><ref name="volvoforay">{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/blnus/02091502.htm|title=Volvo to foray into city bus segment in India|date=Monday, January 9, 2006|publisher=[[The Hindu]] Businessline|access-date=2009-06-23}}</ref><ref name="lwfloortohit">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/Volvo-intra-city-buses-to-hit-B'lore-roads-on-Jan-17/152460/|title=Volvo intra-city buses to hit B'lore roads on Jan 17|date=Posted: 2006-01-11 00:57:28+05:30 IST Updated: Jan 11, 2006 at 0057 hrs IST|publisher=[[The Financial Express]]|access-date=2009-06-23}}</ref> શહેરોમાં બસોની સાર્વજનિક પરિવહન વ્યવસ્થાના સુધારા માટે કેટલીક રાજ્ય સરકારોએ બસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ (ઝડપી પરિવહન વ્યવસ્થા) જેવી નવી પહેલ કરી છે. બેસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ હાલમાં પૂણે, દિલ્હી અને અમદાવાદમાં ઉપલબ્ધ છે, સાથે વિશાખાપટ્ટનમ અને હૈદરાબાદમાં તેની શરૂઆત કરવામાં આવી છે. હાઈ કેપેસિટી (ઊંચી કક્ષાની ધારણ શક્તિ ધરાવતી) બસો [[મુંબઈ|મુંબઈ]], બેંગલુરુ, [[નાગપૂર|નાગપુર]] અને [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]] જેવા શહેરોમાં જોઈ શકાય છે. બેંગલુરુ ભારતનું સૌપ્રથમ શહેરે છે, જે વાતાનુકુલિત બસ સ્ટોપની સેવા ધરાવે છે, આ બસ સ્ટોપ કુબ્બોન પાર્ક નજીક આવેલું છે. એરટેલ દ્વારા તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="hudsonacbusstop">{{cite web|url=http://www.efytimes.com/efytimes/30756/news.htm|title=India Gets First AC Bus Stop!|date=2008-12-15|publisher=EfyTimes|access-date=2009-04-05|archive-date=2009-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502165034/http://www.efytimes.com/efytimes/30756/news.htm|url-status=dead}}</ref> ચેન્નાઈ મોફુસ્સિલ બસ ટર્મિનસ સાથે [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]એ [[એશિયા|એશિયા]]નું સૌથી મોટું બસ ટર્મિનસ ધરાવતું શહેર છે.<ref name="thehindu20051228">{{cite news | url = http://www.hindu.com/2005/12/28/stories/2005122816740400.htm | author = S. Dorairaj | title = Koyambedu bus terminus gets ISO certification | work = Online edition of [[The Hindu]], dated 2005-12-28 | access-date = 2009-04-25 | location = Chennai, India | date = 2005-12-28 | archive-date = 2006-07-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060705012703/http://www.hindu.com/2005/12/28/stories/2005122816740400.htm | url-status = dead }}</ref> 2009માં કર્ણાટકની સરકાર અને બેંગલુરુ મહાનગર પરિવહન નિગમ અટલ સારિજ તરીકે ઓળખાતી ગરીબ સમર્થક બસ સેવા શરૂ કરી હતી. આ સેવાનો હેતુ સમાજના આર્થિક રીતે પછાત વર્ગને નજીકના મોટા બસ સ્ટેશન સુધી ઓછા ખર્ચે જોડાણક્ષમતા પ્રદાન કરવાનો છે.<ref name="atalsarigeexpress">{{cite news|url=http://www.expressbuzz.com/edition/story.aspx?Title=CM+flags+off+Atal+Sarige+for+the+poor&artid=O9Bsi9wfaRE=&SectionID=Qz/kHVp9tEs=&MainSectionID=Qz/kHVp9tEs=&SEO=&SectionName=UOaHCPTTmuP3XGzZRCAUTQ==|title=CM flags off Atal Sarige for the poor|date=31 May 2009<!-- 03:32:00 AM IST-->|publisher=[[Indian Express|Express Buzz]]|access-date=2009-06-08|archive-date=2009-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810175031/http://www.expressbuzz.com/edition/story.aspx?Title=CM+flags+off+Atal+Sarige+for+the+poor&artid=O9Bsi9wfaRE%3D&SectionID=Qz%2FkHVp9tEs%3D&MainSectionID=Qz%2FkHVp9tEs%3D&SEO=&SectionName=UOaHCPTTmuP3XGzZRCAUTQ%3D%3D|url-status=dead}}</ref><ref name="atallaunched">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/05/31/stories/2009053153650400.htm|title=‘Atal Sarige’ launched in Bangalore|date=Sunday, May 31, 2009|publisher=[[The Hindu]]|page=1|access-date=2009-06-08|location=Chennai, India|archive-date=2009-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701040059/http://www.hindu.com/2009/05/31/stories/2009053153650400.htm|url-status=dead}}</ref> ==== ઑટો રિક્ષા ==== [[File:Rickshaw.JPG|thumb|મુંબઈમાં ઑટોરિક્ષા]] ભાડાથી ચાલતી ઑટો રીક્ષા ત્રણ પૈડાનું વાહન છે. જેને દરવાજા હોતા નથી. અને સામાન્ય રીતે તે આગળની તરફ ચાલક માટે એક નાની કેબિન (નાની ઓરડી) અને પાછળની તરફ પ્રવાસીઓ માટે બેઠકની વિશિષ્ટતા ધરાવે છે.<ref name="AutoEncarta">{{cite web|url=http://www.encarta.es/dictionary_1861587891_1861695788/nextpage.html|title=Autorickshaw|publisher=[[MSN Encarta]]|access-date=2009-06-18|archive-date=2013-10-10|archive-url=https://archive.is/20131010083256/http://www.encarta.es/dictionary_1861587891_1861695788/nextpage.html|url-status=dead}}</ref> સામાન્ય રીતે તે પીળા, લીલા અથવા કાળા રંગથી રંગાયેલી હોય છે. અને ઉપર પીળા અથવા લીલા રંગની છત હોય છે, સ્થળે સ્થળે તેની રૂપરેખા નોંધપાત્ર જોવા મળે છે. [[મુંબઈ|મુંબઈ]] અને અન્ય મહાનગરોમાં, ‘ઑટો’ અથવા ‘રીક્ષા’ નિયંત્રિત કરેલા મીટરના ભાડા દ્વારા તે લોકપ્રિય રીતે જાણીતી છે. હાલનો જ કાયદો ઑટો રીક્ષા ચાલકો દ્વારા નિશ્ચિત કરેલા ભાડાથી વધારે વસુલવા પર અથવા મધ્યરાત્રી પહેલા રાત્રી ભાડુ વસુલવા પર મનાઈ ફરમાવે છે. સાથે જ નિશ્ચિત સ્થળ પર જવા માટે રીક્ષા ચાલકની અસંમતિ દર્શાવવા પર પણ મનાઈ ફરમાવે છે. [[મુંબઈ|મુંબઈ]] પણ એકમાત્ર એવું શહેર છે. જ્યાં શહેરના અમુક ભાગોમાં આ વાહનોના પ્રવેશ પર મનાઈ ફરમાવે છે. આ મામલામાં દક્ષિણ મુંબઈ ખાસ છે.<ref name="iguide">{{cite web|url=http://iguide.travel/Mumbai/Getting_Around/By_auto-rickshaw|title=Getting around Mumbai|publisher=iGuide|access-date=2009-03-12|archive-date=2009-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211063746/http://iguide.travel/Mumbai/Getting_Around/By_auto-rickshaw|url-status=dead}}</ref> [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]માં સહજપણે ઑટો રીક્ષા ચાલકો નિશ્ચિત કરેલા ભાડાથી વધારે ભાડુ માંગતા અને ભાડા મીટર લગાવવાની ના પાડતા જોવા મળે છે.<ref name="Chennai auto meter">{{cite news | url = http://www.hindu.com/2006/06/11/stories/2006061115400300.htm | title = Auto fares must be based on meter readings | date = 2007-03-30 | publisher = [[The Hindu]] | access-date = 2009-07-06 | location = Chennai, India | archive-date = 2006-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060613165018/http://www.hindu.com/2006/06/11/stories/2006061115400300.htm | url-status = dead }}</ref> બેંગલુરુ અને હુબલી-ધારવાડ પ્રાંતોમાં વિમાન મથક અને રેલ મથક પ્રિપેડ રીક્ષા બુથ (રીક્ષા મથક પરની કામચલાઉ દુકાનો) સુવિધા પૂરી પાડે છે. જ્યાં પ્રવાસીઓ સત્તાધિકારીઓ દ્વારા વિવિધ સ્થળો માટે નિશ્ચિત કરેલા ભાડાને ચૂકવે છે.<ref name="prepaidauto">{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/Cities/Bangalore/Vroom_enjoy_a_pre-paid_auto_ride/articleshow/1775578.cms | title = Vroom... enjoy a pre-paid auto ride | date = 2007-03-18 | publisher = [[The Times of India]] | access-date = 2009-04-10}}</ref> ==== ટેક્સીઓ ==== [[File:Bangalore Taxi.jpg|thumb|બેંગાલુરુમાં રેડિયો ટેક્સી ]] ભારતમાં પરંપરાગત ટેક્સીકેબ્સ મોટાભાગે કાં તો પ્રેમિયર પદ્મિનિ અથવા હિન્દુસ્તાન એમ્બેસેડર કાર છે.<ref name="amby">{{cite news | url = http://www.independent.co.uk/life-style/motoring/features/indias-amby-notches-up-half-century-411855.html | title = India's 'Amby' notches up half century | author = Chris Duggan | publisher = The Independent, UK | date = 2006-08-15 | access-date = 2009-06-23 | location = London | archive-date = 2009-11-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091124074804/http://www.independent.co.uk/life-style/motoring/features/indias-amby-notches-up-half-century-411855.html | url-status = dead }}</ref> હાલના જ વર્ષોમાં શેવરલેટ ટ્રવેરા, મારૂતિ એસ્ટિમ, મારૂતિ ઓમનિ, મહિન્દ્રા લોગન, ટાટા ઈન્ડિકા, ટોયોટા ઈનોવા અને ટાટા ઈન્ડિગો જેવા પ્રકારની કારો ટેક્સી ચાલકોમાં વ્યાજબીપણાને કારણે લોકપ્રિય બની રહી છે. ભારતમાં ટેક્સીઓનો પહેરવેશ (દેખાવ, રંગ) જુદા જુદા રાજ્યોમાં ભિન્ન હોય છે મુંબઈ અને મહારાષ્ટ્રમાં મોટાભાગની ટેક્સી ગાડીઓ પીળા-કાળા રંગની છે, જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળમાં પીળા રંગની હોય છે. ખાનગી ટેક્સી ચાલકોને ટેક્સી ગાડી પર વિશિષ્ટ રંગો લગાવવો જરૂરી નથી. તેમ છતાં, તેઓને કાયદા મુજબ વ્યાવસાયિક વાહનોની નોંધણી કરવી જરૂરી છે શહેર/રાજ્ય પર નિર્ભર છે, કે ટેક્સીને ટેક્સી-સ્ટેન્ડ પરથી હાંક મારીને બોલાવી શકાય અથવા ભાડે રાખી શકાય છે. બેંગલુરુ, [[હૈદરાબાદ|હૈદરાબાદ]] જેવા શહેરોમાં ફોન કરી ટેક્સીને ભાડે કરી શકાય છે,<ref name="hiring">{{cite news | url = http://www.hindu.com/thehindu/mp/2006/04/12/stories/2006041200610100.htm | title = When did you last call a taxi? | author = Anand Sankar | publisher = The Hindu | date = 2006-04-12 | access-date = 2009-06-23 | location = Chennai, India | archive-date = 2006-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060920104604/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2006/04/12/stories/2006041200610100.htm | url-status = dead }}</ref> જ્યારે [[કોલકાતા|કોલકાત્તા]] અને [[મુંબઈ|મુંબઈ]] જેવા શહેરોમાં ટેક્સીને રસ્તા પરથી ભાડે રાખી શકાય છે. ભારત સરકારના કાયદા પ્રમાણે તમામ ટેક્સી ગાડીઓ પર ભાડા મીટર લગાવેલું આવશ્યક છે.<ref>મોટર વ્હીકલ કાયદો, 1988 : એસ. 74(2)(વિલિ)</ref> વળી તેમાં સામાન, મોડી રાતની સવારી અને ટોલ ટેક્સ માટે વધારાનું ભાડુ પ્રવાસીઓ ચૂકવે છે. 2006 બાદથી સુરક્ષા અને સુવિધાના કારણે રેડિયો ધરાવતી ટેક્સી લોકોમાં વધુ લોકપ્રિય બની છે.<ref name="Radiotaxi">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/radio-taxis-in-india-to-go-up-to-174-000/233342/|work=Online edition of The Financial Express, dated 2007-10-28|title=Radio Taxis in India to go up to 174,000|access-date=2009-06-24|archive-date=2009-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090714153945/http://www.financialexpress.com/news/radio-taxis-in-india-to-go-up-to-174-000/233342|url-status=dead}}</ref> વિશિષ્ટ જગ્યા અને શહેરોમાં જ્યાં ટેક્સી ગાડીઓના ભાડા મોંઘા હોય અથવા સરકાર અથવા નગરપાલિકાના નિયમોને આધિન ભાડા પ્રમાણે ટેક્સીઓ ચાલતી ન હોય તેવા સમયે લોકો ભાગમાં (હિસ્સામાં) ટેક્સી ગાડીઓનો ઉપયોગ કરે છે. આવી ટેક્સી ગાડીઓ સામાન્ય જ હોય છે, જે નિર્ધારિત સ્થળ અથવા નિર્ધારિત અંતિમ સ્થળના માર્ગે આવતા સ્થળેથી એક કે તેથી વધુ પ્રવાસીઓને લઈ જાય છે. તેમાં પ્રવાસીઓનું ભાડુ, પ્રવાસીઓની સંખ્યા અને તેમના નિર્ધારિત સ્થળના હિસાબે હોય છે. આવી જ વ્યવસ્થા કે જે ભાગમાં ઑટો (શટલ) તરીકે ઓળખાય છે તે ઑટો રીક્ષાઓમાં પણ અસ્તિત્વમાં છે. નજીકના ભવિષ્યમાં મુંબઈ [[ભારત|ભારત]]નું સૌપ્રથમ શહેર હશે, જે “ટેક્સી માં” (ઈન-ટેક્સી) સામાયિક ધરાવશે. મુંબઈ શિર્ષક ધરાવતું આ સામાયિક ટેક્સી માટે બહાર પડાશે, જે મુંબઈ ટેક્સીમેન યુનિયનનો (મુંબઈ ટેક્સી ચાલક યુનિયન) ભાગ છે. આ સામાયિક 13 જુલાઈ 2009માં પ્રથમવાર તૈયાર થયું હતુ.<ref name="chennaivisionref1">{{cite news|url=http://news.chennaivision.com/index.php/2009/05/taxis-to-introduce-in-taxi-magazines-from-july/|title=Taxis to introduce ‘in-Taxi’ magazines from July|publisher=[[ChennaiVision]]|page=1|access-date=2009-05-21|archive-date=2009-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090923231843/http://news.chennaivision.com/index.php/2009/05/taxis-to-introduce-in-taxi-magazines-from-july|url-status=dead}}</ref> ==== મેટ્રો રેલ ==== [[File:DMRC Bombardier.jpg|thumb|right|2002થી અમલમાં આવેલી દિલ્હી મેટ્રો ]] હાલ ભારતમાં ઉપનગરીય રેલવે સેવા અત્યંત સીમિત છે અને ફક્ત મુંબઈ, કોલકાતા, ચેન્નાઈ અને દિલ્હીમાં જ કાર્યરત છે.<ref name="Singh"></ref> મુંબઈ ઉપનગરીય રેલવે સેવા ભારતમાં સૌપ્રથમ 1867માં શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેમાં પ્રતિદિન 6.3 મિલિયન મુસાફરો અવરજવર કરે છે અને તે વિશ્વમાં સૌથી વધુ મુસાફરોની ગીચતા ધરાવે છે.<ref name="subrefmumbai">{{cite web|url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm|title=Overview Of the existing Mumbai Suburban Railway|publisher=[[Mumbai Railway Vikas Corporation]]|access-date=2009-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm|archive-date=2008-06-20|url-status=live}}</ref> [[File:Mumbai Train.JPG|thumb|મુંબઈની જીવાદોરી સમાન મુંબઈ સુબુરબાન રેલવે ]] જ્યારે ભારતની પ્રથમ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ (તિવ્ર પરિવહન વ્યવસ્થા), કોલકાતા ઉપનગરીય રેલવેની સ્થાપના 1854માં કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2006/10/27/stories/2006102700310900.htm |title=Opening up new frontiers |publisher=The Hindu Business Line |date=2006-10-27 |access-date=2010-04-05}}</ref> હાવરા અને હુગલી વચ્ચે શરૂ થયેલી આ પહેલી સેવા હતી.{{convert|38.6|km|0|abbr=on}}. કોલકાતા ભારતનું પહેલું શહેર હતું જેની પાસે સબટેરેનિયરન રેપિડ ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ ''કોલકાતા મેટ્રો'' હતી, જેની શરૂઆત 1984માં થઈ હતી.<ref name="kolmetro">{{cite web|url=http://www.kolmetro.com/history.html|work=Official webpage of Metro Railway, Kolkata|title=History|access-date=2009-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604163712/http://www.kolmetro.com/history.html|archive-date=2008-06-04|url-status=dead}}</ref> ત્યાર પછી 2002માં દિલ્હી મેટ્રોની શરૂઆત કરાઈ, જેના ઉદ્ઘાટનથી અત્યાર સુધીના સાત જ વર્ષમાં કરોડો લોકો તેનો લાભ લઈ ચૂક્યા છે. <ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/11/28/stories/2009112858440100.htm|title=Delhi Metro crosses billion mark|date=2009-11-28|access-date=2010-01-25|location=Chennai, India|work=The Hindu|archive-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100203174230/http://www.hindu.com/2009/11/28/stories/2009112858440100.htm|url-status=dead}}</ref> ભારતમાં ત્રીજી મેટ્રો સિસ્ટમ બેંગલોર મેટ્રો છે, જે પ્રાથમિક ધોરણે શરૂ થઈ ગઈ છે, અને ટૂંક સમયમાં જ તે વ્યાવસાયિક ધોરણે ચાલુ થઈ જશે. આ સિવાય કોલકાતામાં સર્ક્યુલર રેલ લાઇન અને ચેન્નાઈમાં એલિવેટેડ રેલ ટ્રાન્ઝિટ એટલે કે એમઆરટીએસ (MRTS) સેવા પણ ઉપલબ્ધ છે. જ્યારે હૈદરાબાદ, બેંગલુરુ, ચેન્નાઈ, અમદાવાદ અને મુંબઈમાં પણ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમનું કામ ચાલુ છે. રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ થાણે,<ref name="thanemetro">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1050634|work=Online edition of [[DNA (newspaper)|DNA]], dated 2006-09-01|title=Centre returns three proposals for mega-projects|author=Surendra Gangan|access-date=2009-04-23}}</ref> પૂણે,<ref name="punemetro">{{cite web|url=http://www.business-standard.com/india/news/maha-govt-plans-spv-for-pune-metro/354537/|work=Online edition of Business Standard, dated 2009-04-09|title=Maha govt plans SPV for Pune metro|access-date=2009-04-23}}</ref>કાનપુર, <ref name="LKmetro">{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/metro-in-pipeline-for-lucknow-kanpur/360753|work=Online edition of the Indian Express, dated 2008-09-13|title=Metro in pipeline for Lucknow, Kanpur|access-date=2009-04-23}}</ref> લખનઉ, <ref name="LKmetro"></ref> અમૃતસર<ref name="ammetro">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/metro-rail-at-amritsar-and-mohali-too-badal/226713/|work=Online edition of The Financial Express, dated 2007-10-10|title=Metro rail at Amritsar and Mohali too: Badal|access-date=2009-06-06}}</ref> અને કોચી<ref name="kochimetroannounce">{{cite web|url=http://www.kerala.gov.in/metro_new.pdf|format=PDF|title=Kochi Metro Rail Project on BOT|publisher=[[Government of Kerala]]|access-date=2009-04-23|archive-date=2009-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090711062514/http://www.kerala.gov.in/metro_new.pdf|url-status=dead}}</ref>માં પણ સૂચિત કરાયેલી છે. હાલ મુંબઈમાં ભારતની સૌપ્રથમ શહેરી મોનોરેલ<ref name="Mumbaimono">{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/monorail-traffic-plan-in-place-to-avoid-inconvenience-to-motorists/451030/|work=Online edition of the Indian Express, dated 2009-04-25|title=Monorail: Traffic plan in place to avoid inconvenience to motorists|access-date=2009-04-27}}</ref> બાંધવાનું કામ ચાલી રહ્યું છે.<ref name="Mumbaimono"/> આ ઉપરાંત કોલકાતા અને દિલ્હીમાં પણ મોનોરેલનું આયોજન કરાઈ રહ્યું છે.<ref name="Kolkatamono">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/India-s-first-monorail-to-come-up-in-Kolkata/389010/|work=Online edition of the Financial Express, dated 2008-11-22|title=India’s first monorail to come up in Kolkata|access-date=2009-04-27}}</ref> કોંકણ રેલવે કોર્પોરેશને પોતે બંધ કરી દીધેલી મોનોરેલ સિસ્ટમની પેટન્ટ કરાવી હતી, જે મરગાઉમાં <ref name="skybuspatent">{{cite web |url=http://www.konkanrailway.com/website/ehtm/krcl_patent.htm |title=Patent of Skybus from |publisher=konkanrailway.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2006-03-12 |archive-url=https://archive.is/20060312010512/http://www.konkanrailway.com/website/ehtm/krcl_patent.htm |url-status=dead }}</ref> સ્કાયબસ મેટ્રોના નામે ઓળખાતી હતી, પરંતુ આ સિસ્ટમનો હજુ સુધી ક્યાંય વ્યવસાયિક ધોરણે અમલ કરાયો નથી, જ્યારે 2004 માં કેટલાક અકસ્માતનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.<ref name="skybus">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1050035.cms|work=Online edition of the Times of India, dated 2005-13-03|title=Skybus project: Fantasy or reality?|author=Vineeta Pandey|access-date=2009-04-24|date=2005-03-13}}</ref> મુંબઈમાં ચર્ચગેટ અને વિરાર વચ્ચે એર કન્ડિશન્ડ ઈએમયુ (EMUs) માટે હાલની પશ્ચિમ રેલવે લાઈન પર ટુ ટ્રેક એલિવેટેડ કોરિડોરનું સૂચન કરાયેલું છે.<ref name="wheretowhere">{{cite web|url=http://www.mid-day.com/news/2009/feb/160209-News,Mumbai-Virar-elevated-two-track-corridor-project-Western-Railway-French-firm-Systra.htm|work=Online edition of Mid-Day, dated 2009-02-16|title=First step toward the Mumbai-Virar elevated 2-track corridor project|author=Sanjeev Devasia|access-date=2009-04-24}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === દ્વિચક્રી વાહનો === [[File:Pulsar 220.jpg|thumb|અંદાજે 3.1% ભારતીય ઘરો મોટરસાઇકલ ધરાવે છે; 2010 સુધીમાં તેનું વાર્ષિક વેચાણ 10 મિલિયન સુધી પહોંતવાનો અંદાજ હતો.<ref name="bikestates">[150]</ref>]] સ્કૂટર, મોટરસાઈકલ અને મોપેડ જેવા દ્વિચક્રી વાહનો ઓછા બળતણે ચાલવાની ક્ષમતા અને ગીચ ટ્રાફિકમાં સરળતાથી જઈ શકવાના કારણે વાહનવ્યવહારનો સૌથી લોકપ્રિય પ્રકાર છે. દ્વિચક્રી વાહનોનું વેચાણ કાર કરતા અનેકગણું વધારે થાય છે. ભારતમાં 2003માં 4.75 કરોડ (47.5 મિલિયન) જેટલા દ્વિચક્રી વાહનો હતા, જ્યારે કારની સંખ્યા માત્ર 86 લાખ (8.6 મિલિયન) હતી.<ref name="transtatsin">{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/in|title=Transport in India|access-date=2009-02-17|work=International Transport Statistics Database|publisher=[[iRAP]] }}</ref> બજારના હિસ્સાની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો હીરો હોન્ડા, હોન્ડા, ટીવીએસ (TVS) મોટર્સ, બજાજ ઑટો અને મહિન્દ્રા ટુ વ્હિલર સૌથી મોટી દ્વિચક્રી વાહનો બનાવતી કંપનીઓ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2009/02/03/stories/2009020350970200.htm|work=Online edition of The Hindu Business Line, dated 2009-02-03|title=Honda tightens two-wheeler grip in India|access-date=2009-06-19}}</ref> જોકે દેશમાં બ્રાન્ડ ગણાતી રોયલ એન્ફિલ્ડ આજે પણ વિવિધ પ્રકારની બ્રિટિશ બુલેટ મોટરસાઈકલનું નિર્માણ કરે છે, આ એક ક્લાસિકલ મોટરસાઈકલ છે જેનું ઉત્પાદન હજુ પણ ચાલુ છે.<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/motoring/4751939/The-star-of-India.html|title=The star of India|work=Online edition of the Telegraph, dated 2001-07-28|author=Phil Woods|access-date=2009-06-19 | location=London | date=2001-07-28}}</ref> ''ઑટોમોબાઈલ પ્રોડક્ટ્સ ઓફ ઈન્ડિયા (એપીઆઈ)'' (API)ની [[મુંબઈ|મુંબઈ]]માં 1949માં સ્થાપના કર્યા પછી ભારતમાં સ્કૂટરનું ઉત્પાદનકાર્ય શરૂ થયું હતું. જેણે આઝાદી પહેલાં વિવિધ યંત્રો જોડીને લેમ્બ્રેટા સ્કૂટરો બનાવવાની શરૂઆત કરી હતી. બાદમાં તેમણે એલઆઈ 50 સીરિઝ માટે લાયસન્સ મેળવ્યું હતું, અને સાઠના દાયકાની શરૂઆતમાં પૂરજોશમાં ઉત્પાદનકાર્ય શરૂ કર્યું હતું. 1972માં [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશ]]ના [[લખનૌ|લખનઉ]]માં રાજ્ય સરકાર દ્વારા કાર્યરત ''સ્કૂટર્સ ઈન્ડિયા લિમિટેડે (એસઆઈએલ)'' (SIL) લેમ્બ્રેટા મોડેલનું ઉત્પાદન કરવાના તમામ હકો ખરીદી લીધા હતા. એપીઆઈ (API) પાસે મુંબઈ, ઓરંગાબાદ અને [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]માં માળખાગત સવલતો હતી, પરંતુ 2002થી તે બંધ કરવામાં આવ્યું હતું. એસઆઈએલએ (SIL) 1998માં સ્કૂટરનું ઉત્પાદન બંધ કર્યું હતું. મોટરસાઈકલ અને સ્કૂટર અનેક શહેરોમાં ભાડેથી લઈ શકાય છે. જે પૈકી મોટા ભાગના શહેરોમાં ડ્રાઈવર અને પાછળ બેઠેલી વ્યક્તિ માટે સુરક્ષાત્મક હેલમેટ ફરજિયાત છે. === મોટરગાડીઓ === [[File:Nano.jpg|right|thumb|ટાટા નેનો-દુનિયાની સૌથી સસ્તી કાર]] ભારતના શહેરી વિસ્તારોમાં કુલ વાહનવ્યવહારની જરૂરિયાતના 30 ટકા જેટલા ખાનગી વાહનો છે. માત્ર દિલ્હીમાં જ પ્રતિદિન 963 નવા વાહનોની નોંધણી થાય છે.<ref name="delhicar">{{cite news|last=Gentleman |first=Amelia |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A04EED9173DF934A35752C1A9619C8B63 |title=New Delhi Air Quality Is Worsening, Group Says |publisher=New York Times |date=2007-11-07 |access-date=2010-04-05}}</ref> ભારતમાં 2002-03માં 63 લાખ (6.3 મિલિયન) વાહનોના ઉત્પાદનની સરખામણીએ 2008-09માં આ આંક 1.1 કરોડે (11.2 મિલિયન) પહોંચ્યો હતો.<ref name="automobilesales0809">{{cite web|url=http://www.siamindia.com/scripts/production-trend.aspx|work=Official webpage of the Society of Indian Automobile Manufacturers|title=Production Trend|access-date=2009-04-13|archive-date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409000230/http://www.siamindia.com/scripts/production-trend.aspx|url-status=dead}}</ref> જોકે ભારતમાં કારમાલિકીનો દર હજુ ઘણો નીચો છે. બ્રીક (BRIC) વિકસશીલ દેશોની સરખામણીએ તે ચીનની સાથે છે,<ref name="transtatsin"></ref> જ્યારે [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]] અને [[રશિયા|રશિયા]]ને વટાવી જાય છે.<ref name="transtatsbz">{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/bz|title=Transport in Brazil|access-date=2009-02-17|work=International Transport Statistics Database|publisher=[[iRAP]] }}</ref> બળતણની ક્ષમતા, સંકડાશ અને પાર્કિંગના અભાવ જેવા કારણોસર મોટા ભાગના શહેરોમાં મારુતિ, હ્યુન્ડાઈ અને ટાટા મોટર્સ જેવી પાછળથી ખૂલી શકે એવા દરવાજા ધરાવતી કોમ્પેક્ટ કારનું વર્ચસ્વ છે. મારુતિ, હ્યુન્ડાઈ અને ટાટા મોટર્સ આ ત્રણેય કંપની તેમના બજારના હિસ્સા પ્રમાણે એ જ ક્રમમાં લોકપ્રિયતા ધરાવે છે. એક સમયે ભારતમાં એમ્બેસેડરનો ઈજારો હતો, પરંતુ હવે તે ઉદારીકરણ યુગ પહેલાનું પ્રતીક છે, પરંતુ આજે પણ ટેક્સી કંપનીઓ તેનો ઉપયોગ કરે છે. ભારતમાં 1984માં મારુતિ 800ની શરૂઆતથી ઑટો ક્ષેત્રમાં પ્રથમવાર ક્રાંતિ સર્જાઈ હતી, જેનું મુખ્ય કારણ તેની ઓછી બજારકિંમત હતી. 2004 સુધી તે બજારમાં સૌથી વધુ હિસ્સો ધરાવતી હતી. જોકે ત્યાર પછી મારુતિની અલ્ટો અને વેગન આર, ટાટા મોટર્સની ઈન્ડિકા અને હ્યુન્ડાઈની સાન્ટ્રોએ તેને પાછળ પાડી દીધી હતી. મારુતિ 800ના તેની ઉત્પાદનની શરૂઆતના અત્યાર સુધીના વીસ વર્ષના ગાળામાં 24 લાખ (2.4 મિલિયન) મોડલ વેચાઈ ચૂક્યા છે. <ref name="m800salestats">{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/iw/2005/02/13/stories/2005021300431500.htm|work=Online edition of The Hindu [[Business Line]], dated 2005-02-13|title=New face to good old Maruti 800|author=S. Muralidhar|access-date=2009-04-13}}</ref> જોકે હવે વિશ્વની સૌથી ઓછા ઉત્પાદન ખર્ચે તૈયાર થતી ઉત્પાદન કાર [[ટાટા નેનો|ટાટા નેનો]] છે.<ref name="driving.timesonline.co.uk">{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/article3164205.ece |title=Tata Nano&nbsp;— world's cheapest new car is unveiled in India |date=2008-01-11 |access-date=2008-01-21 |work=driving.timesonline.co.uk |location=London |first=Ashling |last=Oconnor |archive-date=2008-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080830073930/http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/article3164205.ece |url-status=dead }}</ref> સાદી મોટર અને નાનકડા સાધનોની મદદથી ગામડાંઓમાં [[wikt:innate#Adjective|સ્થાનિક]] કક્ષાએ બનતા વાહનો માટે પણ ભારત પ્રખ્યાત છે. જેમાંના કેટલાક આવિષ્કારોમાં જુગાડ, ''મારુતા'' , ''છકડા'' , ''પીટર રેહડા'' અને ''ફેમ'' <ref name="homemadenano">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/4328878.cms|title=Homemade Nano|last=Kurup|first=Saira|work=Online edition of [[The Times of India]], dated 2009-03-29|access-date=2009-04-10|date=2009-03-29}}</ref>નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="homemadenano"/> બેંગલુરુમાં રેડિયો વન અને બેંગલોર ટ્રાફિક પોલીસે કારપૂલિંગ ડ્રાઈવની શરૂઆત કરી છે, જેમાં લોકોને કારપૂલ માટે પ્રોત્સાહિત કરવા રોબિન ઉથપ્પા અને રાહુલ દ્રવિડ જેવી હસ્તીઓ પણ સામેલ છે.<ref name="blrcarpoolceleb">{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bangalores-car-pooling-venture-ropes-in-celebrities_100128752.html|title=Bangalore’s car pooling venture ropes in celebrities|publisher=[[Indo-Asian News Service|IANS]]|access-date=2009-05-28|archive-date=2010-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614064044/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bangalores-car-pooling-venture-ropes-in-celebrities_100128752.html|url-status=dead}}</ref><ref name="radioonecarpoooling">{{cite news|url=http://www.exchange4media.com/e4m/radio/radionews.asp?section_id=7&news_id=33267&tag=28213|title=Radio One, CommuteEasy partner to promote car pooling in Bangalore|access-date=2009-05-28|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720205258/http://www.exchange4media.com/e4m/radio/radionews.asp?section_id=7&news_id=33267&tag=28213|url-status=dead}}</ref><ref name="btpcarpool">{{cite web|url=http://bangaloretrafficpolice.gov.in/pressroom/pdf/pdf52.pdf|title=Car pooling kicks off in City|publisher=Bangalore Traffic Police|access-date=2009-05-28|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721155418/http://bangaloretrafficpolice.gov.in/pressroom/pdf/pdf52.pdf|url-status=dead}}</ref> આ પહેલને સારો એવો આવકાર મળ્યો છે, અને મે-2009ના અંત સુધીમાં જ શહેરમાં 10,000 લોકો કારપૂલના હિસ્સેદાર બન્યા હતા. <ref name="car10000pool">{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1257983|title=10,000 plunge into car pool|author=Shwetha S.|publisher=Online edition of DNA, dated 2009-05-22|access-date=2009-05-28}}</ref> === યુટિલિટી વ્હિકલ્સ === [[File:Mahindra Scorpio.jpg|thumb|મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો, ત્રીજી પેઢી ]] ભારતમાં સૌથી પહેલાં યુટિલિટી વ્હિકલનું નિર્માણ મહિન્દ્રા એન્ડ મહિન્દ્રા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ વાહન જીપની નકલ હતું, અને લાયસન્સ લઈને બનાવવામાં આવ્યું હતું. <ref name="mahindrajeep">{{cite web |url=http://www.film.queensu.ca/Cj3b/World/India.html |title=Mahindra Jeeps on The CJ3B Page |publisher=Film.queensu.ca |date=2007-01-31 |access-date=2010-04-05 |archive-date=1999-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/19990421062345/http://www.film.queensu.ca/CJ3B/World/India.html |url-status=dead }}</ref> [179]આ વાહન તરત જ લોકપ્રિયતા પામ્યું હતું અને મહિન્દ્રા ભારતની ટોચની કંપનીઓમાંની એક બની ગઈ હતી. [[ભારતીય ભૂમિ સેના|ભારતીય લશ્કર]] અને પોલીસ વ્યક્તિગત ઉપયોગ અને સાધનસરંજામની હેરફેર માટે મારુતિ જીપ્સી સાથે મહિન્દ્રાના વાહનોનો પણ જબરજસ્ત ઉપયોગ કરતા હતા. ટાટા સમૂહની ટાટા મોટર્સે 1994માં પોતાના પહેલા યુટિલિટી વ્હિકલ તરીકે ટાટા સૂમો કાર રજૂ કરી હતી. <ref name="Sumo1">{{cite web|url=http://www.tata.com/company/profile.aspx?sectid=a4Nd8IHyrqI=#ab|work=Official webpage of the Tata Group|title=Company Profile: Tata Motors|access-date=2009-06-23|archive-date=2009-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123025134/http://tata.com/company/profile.aspx?sectid=a4Nd8IHyrqI=#ab|url-status=dead}}</ref><ref name="Sumo2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/money/2009/mar/20slde7-from-trucks-to-nano-the-tata-motors-journey.htm|title=The historic Tata Motors journey|publisher=Rediff News|date=2009-03-20|access-date=2009-06-23}}</ref> એ સમયે આધુનિક ગણાતી ટાટા સૂમોએ તેની ડિઝાઈનના કારણે ફક્ત બે જ વર્ષમાં 31 ટકા બજાર કબજે કરી લીધું હતું. <ref name="Sumo3">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/19970528/14855013.html|work=Online edition of The Financial Express, dated 1997-05-28|title=Telco net spurts 44%, to pay Rs 8 a share|access-date=2009-06-23}}</ref> જ્યારે ફોર્સ મોટર્સનો ટેમ્પો ટ્રેક્સ આજે પણ ભારતના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં બજાર ધરાવે છે. પેસેન્જર વ્હિકલ માર્કેટમાં સ્પોર્ટ્સ યુટિલિટી વ્હિકલ પણ બહોળું બજાર ધરાવે છે. <ref name="SUV1">{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/SUVs_still_ruling_the_roads_in_India/rssarticleshow/3561336.cms|work=Online edition of the Economic Times, dated 2008-10-05|title=SUVs still ruling the roads in India|author=John Sarkar|access-date=2009-06-07}}</ref> [187] જેમાં ટાટા, હોન્ડા, હ્યુન્ડાઈ, ફોર્ડ, શેવરોલેટ અને અન્ય બ્રાન્ડ પણ ઉપલબ્ધ છે.<ref name="SUV2">{{cite web|url=http://www.blonnet.com/bline/2003/03/13/stories/2003031302520100.htm|work=Online edition of The Hindu Business Line, dated 2003-03-13|title=SUVs set to blaze new trail|author=N. Ramakrishnan|access-date=2009-06-07|archive-date=2004-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20040708091901/http://www.blonnet.com/bline/2003/03/13/stories/2003031302520100.htm|url-status=dead}}</ref> == લાંબા અંતરનું પરિવહન == === રેલવે === [[File:Darjeeling Himalayan Railway.jpg|thumb|right|દાર્જિલીંગ હિમાલય રેલવે એ વિશ્વના વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ છે,<ref name="944ter">[191]</ref> અને ભારતમાં ચાલતા ખૂબ ઓછા વરાળ સંચાલિત એન્જિનોમાંથી એક છે.]] [[File:RORO.jpg|thumb|કોંકણ રેલવે રોલિંગ ધોરીમાર્ગ પર ચાલતી ટ્રકો]] ભારતના આઝાદી વર્ષ, 1947માં 42 રેલવે વ્યવસ્થા હતી. 1951માં આ તમામ વ્યવસ્થાનું એક એકમ હેઠળ રાષ્ટ્રીયકરણ કરાયું, અને તે વિશ્વની સૌથી મોટું માળખું ધરાવતી રેલવે સેવા બની. ભારતીય રેલવેને કુલ 16 ઝોનમાં (વિભાગો) વહેંચવામાં આવી છે, જેને વધારાના 67 પેટા વિભાગમાં જુદી પાડવામાં આવી છે, જે દરેકનું એક વિભાગીય વડું મથક છે.<ref name="Bhandari_Chap7">{{cite book|title = Indian Railways: Glorious 150 years| author = R.R. Bhandari| publisher = Ministry of Information and Broadcasting, Government of India| pages = 44–52| isbn = 81-230-1254-3|year = 2005}}</ref><ref name="IRFCA_zones">{{cite web|title = Geography: Railway zones| url= http://www.irfca.org/faq/faq-geog.html| publisher = [[Indian Railways Fan Club]]| access-date = 2008-12-23}}</ref> ભારતમાં સૌપ્રથમ વાર 1853માં રેલ સેવાની શરૂઆત થઈ હતી. આ સેવાનો વહીવટ કેન્દ્રીય રેલવે મંત્રાલયની દેખરેખ હેઠળ રાજ્ય સરકારો દ્વારા સંચાલિત [[ઈન્ડિયન રેલવેસ|ભારતીય રેલવે]] દ્વારા કરવામાં આવતો હતો. ભારતીય રેલવેએ ભારતમાં વાહનવ્યવહાર ક્ષેત્રે અત્યંત મહત્ત્વની કામગીરી કરી છે. વિશ્વમાં સૌથી વધુ વ્યસ્ત એવી ભારતીય રેલવે પ્રતિદિન 18 મિલિયન મુસાફરો અને બે મિલિયન ટન કરતા પણ વધારે સરસામાનને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે લઈ જવામાં મદદરૂપ થાય છે.<ref name="Stats_2007">{{cite book|title = Indian Railways Year Book (2006-2007)| url = http://www.indianrailways.gov.in/deptts/stat-eco/YearBook_06_07.htm | publisher= [[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]], [[Government of India]]| year = 2007| pages = 2–3| access-date = 2008-12-23}}</ref><ref name="Freight_2007">{{cite book|title = Indian Railways Year Book (2006-2007)| url = http://www.indianrailways.gov.in/deptts/stat-eco/YearBook_06_07.htm | publisher= [[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]], [[Government of India]]| year = 2007| page = 53| access-date = 2008-12-23}}</ref> આ રેલવે માળખું સમગ્ર દેશના લંબાઈ અને પહોળાઈમાં તમામ રૂટમાં 6,909 સ્ટેશનોને આવરી લે છે. {{km to mi|63465|abbr=on|precision=0}}.<ref name="9manorama606"></ref> જે 1.4 મિલિયન કર્મચારીઓ ધરાવતું વિશ્વની સૌથી વધુ રોજગારી પૂરી પાડતી સંસ્થા છે.<ref name="Stats_2007"></ref><ref name="guiness">{{cite book|title=[[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]|publisher = Guinness World Records, Ltd |year =2005|page= 93|isbn =1892051222|author=}}</ref> રૉલિંગ સ્ટૉક તરીકે ભારતીય રેલવે 2,00,000 વેગન, 50,000 કોચ અને 8,000 આગગાડીની માલિકી ધરાવે છે.<ref name="Stats_2007"></ref> આ ઉપરાંત તેની પાસે આગગાડી અને કોચનું ઉત્પાદન કરવાની સુવિધાઓ પણ છે. ભારતીય રેલવે મલ્ટી-ગેજ એટલે કે બ્રોડ મીટર અને નેરો ગેજ બંને નેટવર્ક પર લાંબા અંતરની અને ઉપનગરીય રેલ વ્યવસ્થાની સેવા આપે છે. એટલું જ નહીં, તેની તમામ મીટર ગેજ ({{km to mi|14406|abbr=on|precision=0}}) સેવા બ્રોડ ગેજમાં તબદિલ કરવાનો પ્રક્રિયા પણ ચાલુ છે, જે પ્રોજેક્ટ યુનિગેજના નામે ઓળખાય છે. કાશ્મીર રેલવે વિશ્વની બીજા નંબરની સૌથી ઊંચાઈ પર કાર્યરત રેલ સેવા છે જેનો પ્રથમ તબક્કાનું કામ 2009માં જ પૂર્ણ થઈ ગયું હતું. <ref name="KashmirRailway">{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/kashmir-gets-rail-link-international-flights/85318-3.html|title=Kashmir gets rail link, international flights|author=Mufti Islah|publisher=CNN-IBN|date=2009-02-14|access-date=2009-06-23|archive-date=2009-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090217092330/http://ibnlive.in.com/news/kashmir-gets-rail-link-international-flights/85318-3.html|url-status=dead}}</ref> ભારતમાં હાઈ સ્પીડ રેલ સેવા રજૂ કરવાનું પણ સૂચન કરાયું છે. આ ઉપરાંત [[મુંબઈ|મુંબઈ]]માં રાજધાની નવી દિલ્હી સહિત [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]]ના મુંબઈ [[માંગલવ]] ના રૂપમાં અન્ય ભાગોને જોડતી માંગલવ ટ્રેક બાંધવાનું પણ સૂચન કરાયું છે.<ref name="maglev">{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1140245|title=Maglev plan starts chugging, at last|publisher=[[Daily News and Analysis]]|access-date=2009-03-29}}</ref> આ સિવાય જાપાનના શિન્કાનસેનની જેમ ભારતમાં અન્ય હાઈ સ્પીડ રેલ નાંખવાનું પણ સૂચન કરાયેલું છે.<ref name="bullet">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6179087.stm|title=India seeks nuclear help in Japan|publisher=BBC|access-date=2009-03-29 | date=2006-12-14}}</ref> કોંકણ રેલવે કોર્પોરેશને 1999માં મહારાષ્ટ્રના કોલાડ અને ગોવા<ref name="pibroro">{{cite web|url=http://pib.nic.in/release/rel_print_page1.asp?relid=949|work=Press release, Press Information Bureau, dated 2004-20-05|title=Road-Rail Synergy System|access-date=2008-12-22}}</ref>ના વર્ના વચ્ચે રોલ ઓન રોલ ઓફ (આરઓઆરઓ (RORO)) સેવા શરૂ કરી હતી,<ref name="pibroro"/> જે રોડ-રેલનું સંયોજન કરતી અનન્ય સેવા છે. 2004<ref name="busistdroro">{{cite web|url=http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=186663|work=Online edition of the Business Standard, dated 2004-06-16|title=New Konkan Rly service begins|access-date=2008-12-22}}</ref><ref name="hinduroro">{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2004/06/12/stories/2004061200931900.htm|work=Online edition of The Hindu Business Line, dated 2004-06-11|title=RORO service again on Konkan Railway|access-date=2008-12-22}}</ref>માં આ સેવા કર્ણાટકના સુરથકાલ સુધી લંબાઈ હતી.<ref name="busistdroro"/><ref name="hinduroro"/> આરઓઆરઓ (RORO) ભારતની પહેલી એવી સેવા છે કે, જે ટ્રકને પણ ટ્રેલર પર લઈ જવાની સુવિધા આપે છે. આ અત્યંત લોકપ્રિય<ref name="rorohindupopular">{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/11/14/stories/2003111402032000.htm|work=Online edition of The Hindu, dated 2003-14-11|title=Convergence on the Konkan Railway|author=S. Vydhianathan|access-date=2008-12-22|archive-date=2006-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20060627121821/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/11/14/stories/2003111402032000.htm|url-status=dead}}</ref> સેવાએ અત્યાર સુધી લગભગ 1,10,000 ટ્રકનું વહન કર્યું છે,{{INR}} અને 2007<ref>{{cite web|url=http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|format=PDF|work=Official webpage of the Konkan Railway Corporation|title=ROLL ON- ROLL OFF (RORO) SERVICE ON KONKAN RAILWAY|access-date=2008-12-22|archive-date=2009-03-04|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090304113259/http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|url-status=dead}}</ref> સુધીમાં જ કોર્પોરેશનને અંદાજે {{INR}} 74 કરોડ જેટલો માતબર નફો રળી આપ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|format=PDF|work=Official webpage of the Konkan Railway Corporation|title=ROLL ON- ROLL OFF (RORO) SERVICE ON KONKAN RAILWAY|access-date=2008-12-22|archive-date=2009-03-04|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090304113259/http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|url-status=dead}}</ref> ==== આંતરરાષ્ટ્રીય ==== ભારત અને પડોશી રાષ્ટ્રો વચ્ચેના રેલ વ્યવહારનો પૂરતો વિકાસ નથી થયો. પાકિસ્તાન સાથે દિલ્હી-લાહોર વચ્ચેની ''સમઝૌતા એક્સપ્રેસ'' અને જોધપુર-કરાચીની ''થાર એક્સપ્રેસ'' એમ બે ટ્રેન કાર્યરત છે. જ્યારે બાંગલાદેશ સાથે સપ્તાહમાં બે વાર ''મૈત્રી એક્સપ્રેસ'' થકી ભારત જોડાયેલું રહે છે. આ ઉપરાંત નેપાળ સાથે જયનગર અને બિજાલપુરમાં મુસાફરી સેવા ચાલુ છે, તથા રક્સોલ અને બિરગંજ<ref name="indianepal">{{cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/DEPTTS/O&M/Annexture_1_1_1.pdf|format=PDF|work=Official webpage of Indian Railways|title=Brief on the matter relating to Nepal|access-date=2009-06-01}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> વચ્ચે માલગાડીઓ કાર્યરત છે.<ref name="indianepal"/> હાલ મ્યાનમાર સાથે કોઈ રેલ જોડાણ ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ મણિપુરના જિરિબામથી તામુથી લઈ ઈમ્ફાલ અને મોરેહ સુધી રેલવે લાઈન બાંધવામાં આવશે.<ref name="imphalmorehline">{{cite news|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/IA03Df01.html|title=India's rail-building challenge|date=January 3, 2007|work=By Sudha Ramachandran|publisher=[[Asia Times]]|page=2|access-date=2009-04-16|archive-date=2007-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070104221436/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/IA03Df01.html|url-status=dead}}</ref> આરઆઈટીઈએસ (RITES) લિમિટેડે વિદેશી મંત્રાલય અંતર્ગત તૈયાર કરેલા એક અહેવાલ અનુસાર, આ રેલવે લાઈનના ખર્ચનું અનુમાન લગાવ્યું છે. {{INRConvert|2941|c}}.<ref name="tamujiribamrail">{{cite news|url=http://www.siliconindia.com/shownews/India_signs_transAsian_railways_pact-nid-36316.html|title=India signs trans-Asian railways pact|date=Monday,02 July 2007, 12:30 hrs|publisher=[[Indo-Asian News Service]]|page=1|access-date=2009-04-16}}</ref> ભૂતાન સુધીની એક રેલલાઈન નાંખવાનું પણ આયોજન છે. જ્યારે ચીન અને શ્રીલંકા સાથે કોઈ રેલવે વ્યવહાર ઉપલબ્ધ નથી,<ref>{{cite web | url = http://www.irfca.org/faq/faq-inter.html | title = IRFCA:Indian Railways FAQ:Geography:International | publisher = IRFCA, website of the Indian Railway Fan Club | access-date=2009-06-24}}</ref> જોકે વિવાદાસ્પદ વિસ્તારો ગિલગિટ-બાલિસ્તાનની જેની પાસે હાલ કમાન છે એવા પાકિસ્તાને ખુંજરાબ પાસથી ચીનને જોડતી રેલવે લાઈનનું સૂચિત આયોજન કર્યું છે. === માર્ગ === [[File:India roadway map.svg|thumb|350px|ભારતમાં રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોનું જાળુ ]] ભારત પાસે દરેક મોટા શહેરો અને રાજ્યની રાજધાનીઓને જોડતું રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગોનું માળખું છે, જે દેશના આર્થિક વિકાસની કરોડરજ્જુ સમાન છે. 2005ના આંકડા પ્રમાણે ભારત પાસે કુલ જેટલા {{convert|66590|km|0|abbr=on}} રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો છે તે બધા જ {{convert|200|km|0|abbr=on}} એક્સપ્રેસવે તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.<ref name="roadlengthref">{{cite web|url=http://www.nhai.org/roadnetwork.htm|title=Indian Road Network|publisher=[[National Highways Authority of India]]|access-date=2009-03-31|archive-date=2015-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414094555/http://www.nhai.org/roadnetwork.htm|url-status=dead}}</ref> રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગ વિકાસ યોજના એટલે કે નેશનલ હાઈ વે ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ (એનએચડીપી) અંતર્ગત કેટલાક મહત્ત્વના રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગોને ચાર માર્ગીય બનાવવાનું કામ ચાલુ છે, તે પૈકીના કેટલાક માર્ગોને છ માર્ગીય સુધી પહોળા કરવાની પણ યોજના છે.<ref name="sixlaning">{{cite web | url = http://india.gov.in/sectors/transport/national_highway.php | title = National Highways | publisher = Portal of Government of India | access-date = 2009-06-23}}</ref> ટ્રાફિક અને અમલદારશાહીના ગોરેગાંવથી [[મુંબઈ|મુંબઈ]]ના બંદરો સુધી ટ્રકોમાં માલ પહોંચતા દસ દિવસનો સમય વીતી જાય છે.<ref name="hobble">{{cite web|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/07_12/b4026001.htm|work=Online edition of BusinessWeek, dated 2007-03-19|title=The Trouble With India: Crumbling roads, jammed airports, and power blackouts could hobble growth|author=Nandini Lakshman|access-date=2009-06-06}}</ref> નેશનલ હાઈ વે ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયાના મતે, ભારતમાં 65 ટકા માલસામાન અને 80 ટકા જેટલા મુસાફરોની અવરજવર થાય માર્ગો પરથી છે. રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો 40% જેટલા માર્ગીય વાહનવ્યવહારનું વહન કરે છે, જ્યારે ફક્ત 2% જેટલા માર્ગોનું માળખું રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો સાથે જોડાયેલું છે.<ref name="roadlengthref"></ref> છેલ્લાં વર્ષોમાં વાહનોનો વાર્ષિક વૃદ્ધિદર 10.16 ટકા જેટલો રહ્યો છે.<ref name="roadlengthref"></ref> ઘોરી માર્ગો થકી વિકાસના પંથ પર આગળ વધવામાં સરળતા રહે છે, અને મોટા ઘોરી માર્ગોની આસપાસ અનેક શહેરોનો પણ આપોઆપ ઉદ્ભવ થાય છે. મોટા ભાગના રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો ધાતુનો ઉપયોગ કરીને બનાવેલા છે, અને ખૂબ ઓછાનું બાંધકામ કોંક્રિટથી કરાયું છે, જેમાં સૌથી જાણીતો મુંબઈ-પૂના એક્સપ્રેસવે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં સમગ્ર દેશમાં બહુમાર્ગીય ઘોરી માર્ગો બનાવવાનું કામ ચાલુ કરાયું છે, જેમાં સુવર્ણ ચતુર્ભુજ તથા ઉત્તર-દક્ષિણ અને પૂર્વ-પશ્ચિમ કોરિડોર જેવા દેશના મહાનગરોને જોડતા માર્ગનો પણ સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં આશરે 40% જેટલા ગામડાં મુખ્ય માર્ગો સાથે જોડાયેલા ન હોવાના કારણે ચોમાસા દરમિયાન અનેક વિસ્તારો વિખૂટા પડી ગયા છે. <ref name="wbtransport"></ref><ref name="wbtransportpdf">{{cite web | url = http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:21755700~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html | format = PDF <!-- click the link to verify --> | title = Rural Roads: A Lifeline for Villages in India | publisher = World Bank | page = 3 | access-date = 2009-06-03 | archive-date = 2019-01-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190106050627/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:21755700~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html | url-status = dead }}</ref> ગ્રામ્ય વિસ્તારો સાથેના માર્ગીય જોડાણોમાં સુધારો કરવા 2000માં ''પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના'' (પ્રાઈમ મિનિસ્ટર્સ રૂરલ રોડ પ્રોગ્રામ) શરૂ કરવામાં આવી હતી. કેન્દ્ર સરકાર અને વિશ્વ બેંકના આર્થિક સહયોગથી શરૂ કરાયેલી આ યોજના અંતર્ગત તમામ પ્રકારનું હવામાન ધરાવતા વિસ્તારો કે જ્યાં 500 કરતા વધુ વસતી હશે, ત્યાં માર્ગ (પર્વતીય વિસ્તારો માટે 250થી વધુ) બાંધવાનું આયોજન છે.<ref name="wbtransportpdf"></ref><ref name="pgmsy">{{cite web | url = http://www.pmgsy.nic.in/pmg31.asp | title = Pradhan Mantri Gram Sadak Yojana (PGMSY) | publisher = Ministry of Rural Development, Government of India | date = 2004-11-02 | access-date = 2009-06-03 | archive-date = 2009-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090619065218/http://pmgsy.nic.in/pmg31.asp | url-status = dead }}</ref> 2009ના એક અંદાજ પ્રમાણે, ભારતના માર્ગોની કુલ લંબાઈ {{convert|3320410|km|mi|abbr=on}};<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |title=CIA World Factbook, India |access-date=2011-06-23 |archive-date=2008-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |url-status=dead }}</ref> તેને વિશ્વનો ત્રીજા નંબરનો સૌથી લાંબું માર્ગીય માળખું ધરાવતો દેશ બનાવે છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના પ્રતિ સ્ક્વેર કિલોમીટરે 0.66 કિલોમીટર હાઈ વેની સરખામણીમાં ભારત પાસે 0.66 કિલોમીટર હાઈ વે છે, જ્યારે ચીન (0.16) બ્રાઝિલ (0.20) કરતા તો અનેકગણો વધુ છે.<ref name="wbtransport"></ref> {| class="wikitable" |- align="center" ! માર્ગનો પ્રકાર ! લંબાઈ |- align="center" | એક્સપ્રેસવે | {{convert|650|km|mi|abbr=on}} 2006ના અંદાજ પ્રમાણે |- align="center" | રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો | {{convert|66590|km|mi|abbr=on}} |- align="center" | રાજ્ય હાઈવે | {{convert|131899|km|mi|abbr=on}} |- align="center" | મોટા જિલ્લાના માર્ગો | {{convert|467763|km|mi|abbr=on}} |- align="center" | ગ્રામ્ય અને અન્ય માર્ગો | {{convert|2650000|km|mi|abbr=on}} |- align="center" ! કુલ લંબાઈ ! {{convert|3300000|km|mi|abbr=on}} (અંદાજિત) |} ભારતમાં બસો પણ જાહેર પરિવહનનું અત્યંત મહત્ત્વનું અંગ છે, ખાસ કરીને ગ્રામ્ય અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં જ્યાં રેલવે કે હવાઈ સેવા હજુ સુધી પહોંચી શકી નથી અથવા તો જ્યાં તેનું અસ્તિત્વ જ નથી. આ સામાજિક મહત્ત્વના કારણે જ જાહેર બસ પરિવહનનું સંચાલન જાહેર સાહસ અંતર્ગત થઈ રહ્યું છે, અને મોટા ભાગની રાજ્ય સરકારો સ્ટેટ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન હેઠળ બસ સેવાનો વહીવટ કરે છે.<ref name="IIT">{{cite web|url=http://www.library.iitb.ac.in/~mnj/gsdl/cgi-bin/library?e=d-00000-00---0PHD--00-1--0-10-0---0---0prompt-10---4-------0-1l--11-en-50---20-help---00-3-1-00-0011-1-0utfZz-8-10&cl=CL2&d=HASH012216c37d526395151af609&x=1|work=Official webpage of the Indian Institute of Technology, Bombay|title=Pricing of urban public bus transport in India : a study based on select undertakings|author=C. Gopalakrishnan|access-date=2009-06-01}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ તમામ નિગમોની સ્થાપના 1960થી 1970 દરમિયાન કરાઈ હતી, જે સમગ્ર દેશના શહેરો અને ગામડાંઓને જોડવામાં અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ સાબિત થયા છે.<ref name="Singh"></ref> === જળ અને દરિયાઈ પરિવહન === ભારતમાં મેરીટાઈમ ટ્રાન્સપોર્ટેશનનું સંચાલન સરકારી માલિકીની કંપની શિપિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા હેઠળ થાય છે. આ કંપની દરિયાઈ ક્ષેત્રને લગતા અને અન્ય દરિયાઈ પરિવહનના માળખાનો પણ વહીવટ કરે છે. આ ઉપરાંત તે ભારતના આશરે 35 ટકા જેટલા સરસામાનની હેરાફેરી કરવાની સાથે શિપિંગના રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના તમામ પાસાંનું સંચાલન કરે છે.<ref name="SCIabout">{{cite web|url=http://www.shipindia.com/newsite/DisplayContent.asp?CategoryID=1&ContentID=1|title=About Us|work=Official webpage of the Shipping Corporation of India|access-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106162636/http://www.shipindia.com/newsite/DisplayContent.asp?CategoryID=1&ContentID=1|archive-date=2007-11-06|url-status=dead}}</ref> તેની પાસે અન્ય સરકારી વિભાગો અને અન્ય સંસ્થાઓની તરફથી 27.5 લાખ જીટી (GT) (48 લાખ ડીડબલ્યુટી (DWT))ના 70 બેડા જહાજો અને 53 સંચાલન સંશોધન, સર્વે, અને 1.2 લાખ જીટી (GT)ના સહાયક જહાજો (0.6 લાખ ડીડબલ્યુટી (DWT)) છે.<ref name="SCI">{{cite web|url=http://india.gov.in/sectors/transport/shipping_corp.php?pg=1|title=Shipping Corporation of India |work=National Portal of India|access-date=2009-06-03}}</ref> 1987માં સ્થપાયેલી આ સંસ્થા વર્લ્ડ મેરીટાઈમ યુનિવર્સિટીની શાખા છે.<ref name="MTI">{{cite web|url=http://www.shipindia.com/newsite/default.asp?CategoryID=7|title=The Maritime Training Institute (MTI)|work=Official webpage of the Shipping Corporation of India|access-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607135935/http://www.shipindia.com/newsite/default.asp?CategoryID=7|archive-date=2008-06-07|url-status=dead}}</ref> આ ઉપરાંત નિગમ સંયુક્ત સાહસ થકી [[માલ્ટા|માલ્ટા]] અને [[ઈરાન|ઈરાન]]માં પણ વહીવટ કરે છે.<ref name="SCI"></ref> ==== બંદરો ==== [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|નવી મુંબઈમાં આવેલ જવાહરલાલ નહેરુ બંદર ટ્રસ્ટ એ કંટેનર ટ્રાફિકની દૃષ્ટિએ વિશ્વનું 25માં ક્રમાંકનું બંદર છે.<ref>[272] [273]</ref>]] બંદરો વેપારના મુખ્ય કેન્દ્રો છે. ભારતમાં જથ્થાની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો 95 ટકા અને મૂલ્યની રીતે 70 ટકા જેટલો વિદેશી વેપાર બંદરો પરથી થાય છે. <ref name="ibefports">{{cite web | url = http://www.ibef.org/download/Infra_Brochure_Spread.pdf | format = PDF | title = Discover Opportunity: Infrastructure in India | publisher = India Brand Equity Foundation (IBEF), An initiative of the Ministry of Commerce & Industry, Government of India | page = 6 | access-date = 2009-06-01}}</ref> મુંબઈ બંદર અને જેએનપીટી (JNPT) (નવી મુંબઈ) પરથી જ ભારતનો 70% જેટલો વેપાર થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://business.rediff.com/slide-show/2010/aug/11/slide-show-1-worst-oil-spills-in-the-world.htm |title=10 worst oil spills that cost trillions in losses : Rediff.com Business |publisher=Business.rediff.com |access-date=2010-08-16}}</ref> ભારતના મોટા બાર બંદરોમાં નવી મુંબઈ, મુંબઈ, [[કોલકાતા|કોલકાતા]] (હલ્દિયા સહિત), પરાદીપ, વિશાખાપટ્ટનમ, એનોર, ચેન્નાઈ, તુતીકોરીન, કોચી, નવું મેંગલોર, મોરમુંગાઉ અને [[કંડલા બંદર|કંડલા]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="9manorama606">{{cite book | title = Manorama Yearbook 2009 | editor1-last = Mathew | editor1-first = K. M. | publisher = Malayala Manorama | page = 606 | chapter = India: Transportation | isbn = 8189004123 | access-date = 2009-06-01}}</ref> આ સિવાય બીજા 87 જેટલા નાના અને મધ્યકક્ષાના બંદરો પણ છે, જેમાંના 43 પરથી કાર્ગોનો વહીવટ થાય છે.<ref name="9manorama606"></ref> કોઈ પણ બંદરને મોટું કે નાનું સ્થાન ત્યાંથી કેટલા કાર્ગોનો વહીવટ થાય છે તેના પરથી નક્કી નથી કરવામાં આવતું. મોટા બંદરોનું સંચાલન પોર્ટ ટ્રસ્ટ્સ પરથી થાય છે જેનું સુકાન કેન્દ્ર સરકાર સંભાળે છે. તે તમામ બંદરો મેજર પોર્ટ ટ્રસ્ટ્સ એક્ટ, 1963 હેઠળ આવે છે. જ્યારે નાના બંદરોનું સંચાલન રાજ્ય સરકારો દ્વારા થાય છે, જ્યારે તેમાંના અનેક બંદરો ખાનગી ધોરણે પણ કાર્યરત છે. 2005-06માં મોટા બંદરો પરથી 382.33 Mt મિલિયન ટન વેપાર થયો હતો.<ref name="9manorama606"></ref> ==== જળ માર્ગો ==== [[File:Homeward bound.jpg|thumb|અસામના ગુહાટીમાં આવેલ રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 2માં નૌકાયન]] ભારત પાસે નદી-નાળા, બેક વોટર અને ખાડીઓના રૂપમાં અત્યંત સમૃદ્ધ જળ માર્ગો છે. આ નદીઓની કુલ નાવ્ય લંબાઈ {{convert|14500|km|mi}} છે, જેમાંથી આશરે {{convert|5200|km|0|abbr=on}} નદીઓ અને {{convert|485|km|0|abbr=on}} કેનાલના જળ માર્ગોનો યાંત્રિક જહાજો માટે ઉપયોગ થઈ શકે છે.<ref name="IWT">{{cite web|url=http://iwai.gov.in/iwtpolicy.htm|title=Inland Water Transport Policy : Introduction|publisher=Inland Waterways Authority of India|access-date=2009-06-20|archive-date=2012-12-18|archive-url=https://archive.today/20121218215307/http://iwai.gov.in/iwtpolicy.htm|url-status=dead}}</ref> અન્ય મોટા દેશોની સરખામણીમાં ભારતમાં માલસામાનની હેરાફેરી માટે જળમાર્ગોનો અત્યંત સીમિત ઉપયોગ થયો છે. કુલ આંતરિક વેપારની તુલનાએ ભારતમાં ફક્ત 0.15 ટકા કાર્ગોની હેરાફેરી જ આંતરિક જળમાર્ગો પરથી થાય છે. જ્યારે જર્મની અને બાંગલાદેશમાં આ આંક અનુક્રમે 20 ટકા અને 32 ટકા જેટલો છે.<ref name="ADBreport">{{cite web|url=http://www.adb.org/Documents/Papers/INRM-PolicyBriefs/inrm13.pdf|title=Viability of Inland Water Transport in India|author=Narayan Rangaraj, G. Raghuram|publisher=Asian Development Bank|work=INRM Policy Brief No. 13|access-date=2009-06-20|archive-date=2012-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111035631/http://www.adb.org/Documents/Papers/INRM-PolicyBriefs/inrm13.pdf|url-status=dead}}</ref> [[ગોઆ|ગોવા]],[[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]], [[આસામ|આસામ]] અને [[કેરળ|કેરળ]]માં કેટલાક જળમાર્ગો થકી કાર્ગો પરિવહન સુવ્યવસ્થિત રીતે કાર્યરત છે. ધ ઈનલેન્ડ વૉટરવેઝ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (આઈડબલ્યુએઆઈ-(IWAI)) ભારતના તમામ જળમાર્ગોનું સંચાલન કરતી બંધારણીય સંસ્થા છે. તે જળમાર્ગો માટે જરૂરી માળખું ઊભું કરવાની સાથે આર્થિક શક્યતાઓ તપાસવા નવી યોજનાઓ માટેના સર્વેક્ષણો તેમજ વહીવટ અને સંચાલન કરે છે. નીચેના જળમાર્ગોને રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો જાહેર કરાયા હતા: *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 1- [[અલ્હાબાદ|અલ્હાબાદ]]- હલ્દિયાનો ગંગા- ભગીરથી અને હુગલી નદીની વ્યવસ્થા છે, ઓક્ટોબર 1986માં તેની કુલ લંબાઈ {{convert|1620|km|mi}} છે.<ref name="waterway123">{{cite web | url = http://www.iwai.gov.in/Waterways.htm | title = National Waterways | publisher = [[Inland Waterways Authority of India]] (IWAI) | access-date = 2009-05-10 | archive-date = 2012-08-04 | archive-url = https://archive.today/20120804150940/http://www.iwai.gov.in/Waterways.htm | url-status = dead }}</ref> *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 2- 1988માં બ્રહ્મપુત્રા નદીનો ''સૈદિયા'' - ધૂરબી, જે કુલ લંબાઈ {{convert|891|km|mi}} ધરાવતો માર્ગ છે.<ref name="waterway123"></ref> *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 3- 1993માં પશ્ચિમ દરિયાઈ કેનાલ સહિત ચંપકરા અને ઉદ્યોગમંડલ કેનાલની કુલ {{convert|205|km|mi}} લંબાઈ ધરાવતો કોલ્લમ- કોટ્ટાપુરમ માર્ગ.<ref name="waterway123"></ref> *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 4- 2007માં ક્રિશ્ના- ગોદાવરી નદીનો કાકીનાડા- [[પૉંડિચેરી|પોંડિચેરી]] કેનાલનો સમગ્ર {{convert|1095|km|mi|abbr=on}} લંબાઈ ધરાવતો ભદ્રાચલમ- રાજામુંદ્રી અને વઝિરાબાદ- વિજયવાડા માર્ગ.<ref name="expressnw">{{cite web | url = http://www.indianexpress.com/news/house-committee-nod-for-two-more-national-waterways/210979/ | title = House committee nod for two more national waterways | publisher = Indian Express | date = 2007-08-18 | access-date = 2009-05-10}}</ref><ref name="waterway45">{{cite web| url = http://iwai.gov.in/twonewwaterways.pdf| title = Two New National Waterways| publisher = Inland Waterways Authority of India (IWAI)| access-date = 2009-06-03| archive-date = 2009-04-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20090419204220/http://iwai.gov.in/twonewwaterways.pdf| url-status = dead}}</ref> *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 5- 2007માં [[મહા નદી|મહા નદી]] – બ્રહ્માણી નદીનો પૂર્વીય દરિયાઈ કેનાલ સહિતનો ''મંગલગડી'' - પરાદીપ અને તલચર- ''ધમારા'' માર્ગ, જે કુલ {{convert|623|km|mi|abbr=on}} લંબાઈ ધરાવે છે.<ref name="expressnw"></ref><ref name="waterway45"></ref> === ઉડ્ડયન === [[File:Airports and seaports map.png|thumb|300px|ભારતના હવાઈમથકો અને બંદરગાહો. ]] ભારતમાં આર્થિક વિકાસના અસમાન્ય વૃદ્ધિદરને પગલે હવાઈ પરિવહન ઘણું સસ્તું થયું છે. ભારતની સૌથી મોટી હવાઈ પરિવહન સેવા એર ઈન્ડિયા હાલ 159 એરક્રાફ્ટના કાફલાનું સંચાલન કરે છે, અને ભારતને વિશ્વ સાથે જોડવામાં અત્યંત મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.<ref name="AIfleet">{{cite web|url=http://home.airindia.in/SBCMS/Webpages/Fleet-Details1.aspx?MID=196|work=Official webpage of Air India|title=Fleet Details|access-date=2009-06-11|archive-date=2009-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423061715/http://home.airindia.in/SBCMS/Webpages/Fleet-Details1.aspx?MID=196|url-status=dead}}</ref> આ ઉપરાંત અનેક વિદેશી એરલાઈન્સ પણ ભારતીય શહેરોને વિશ્વના અન્ય મોટા શહેરો સાથે જોડે છે. બજારમાં હિસ્સાની દૃષ્ટિએ અનુક્રમે કિંગફિશર, એર ઈન્ડિયા અને જેટ એરવેઝ ઘરેલુ કક્ષાએ લોકપ્રિય બ્રાન્ડ છે.<ref name="Airmarketshare">{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/india/news/business/kingfisher-air-grabs-maximum-mkt-sharemay/401528|title=Kingfisher Air grabs maximum mkt share in May|publisher=Moneycontrol.com|date=2009-06-12|access-date=2009-06-20}}</ref> આ એરલાઈન્સ કંપનીઓ ભારતમાં 80થી પણ વધુ શહેરોને જોડે છે, તેમજ ભારતીય હવાઈ સેવાના ખાનગીકરણ પછી કેટલાક વિદેશી રૂટ પર પણ સેવા આપે છે. જોકે 2007માં સત્તાવાર એરલાઈન માર્ગદર્શિકા પ્રમાણે [[મુંબઈ|મુંબઈ]]- [[દિલ્હી|દિલ્હી]] કોરિડોર વિશ્વની છઠ્ઠા નંબરની સૌથી વ્યસ્ત હવાઈ પટ્ટી હોવા છતાં, દેશના મોટા ભાગના વિસ્તારો હવાઈ પરિવહનથી વંચિત છે.<ref name="oagairtravel">{{cite web |url=http://www.oag.com/oag/website/com/OAG+Data/News/Press+Room/Press+Releases+2006/OAG+reveals+the+worlds+busiest+routes+070906 |title=OAG reveals the world's busiest routes |publisher=Oag.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2008-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118193829/http://oag.com/oag/website/com/OAG+Data/News/Press+Room/Press+Releases+2006/OAG+reveals+the+worlds+busiest+routes+070906 |url-status=dead }}</ref> છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં ભારતના અત્યંત વિસ્તૃત હવાઈ પરિવહન માળખાથી આકર્ષાઈને અનેક રોકાણકારોએ ભારતીય હવાઈ સેવામાં ઝંપલાવ્યું છે. 2004-05માં અર્ધો ડઝન કરતાં પણ વધુ ઓછા ભાડાની વએરલાઈન્સ ભારતીય બજારમાં પ્રવેશી હતી. આ સિવાય તાજેતરના વર્ષોમાં આવેલી નવી એરલાઈન્સમાં એર ડેક્કન, કિંગફિશર એરલાઈન્સ, સ્પાઈસ જેટ, ગો એર, પેરામાઉન્ટ એરવેઝ અને ઈન્ડિગોનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં હવાઈ પરિવહનની માગને પહોંચી વળવા, એર ઈન્ડિયાએ હાલમાં જ બોઈંગ પાસેથી {{USD}} 7.5 બિલિયનની કિંમતના 68 જેટ જ્યારે ઈન્ડિયન એરલાઈન્સે એરબસ પાસેથી 2.5 બિલિયનના{{USD}} 43 જેટ ખરીદ્યા છે. <ref name="AIBoeing">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,181290,00.html|title=Boeing Gets 68 Plane Order from Air-India|publisher=[[Fox News]]|date=2006-01-11|access-date=2009-06-11}}</ref><ref name="AIAirbus">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4221928.stm|title=Airbus wins $2.2bn Indian order|publisher=BBC|date=2005-09-07|access-date=2009-06-11}}</ref> ભારતની સૌથી મોટી ખાનગી કંપની જેટ એરવેઝે પોતાના એરક્રાફ્ટના કાફલા<ref name="Jetexpansion">{{cite web|url=http://www.livemint.com/2007/02/01155136/Jet-Airways--Deccan-to-raise-$.html?atype=tp|title=Jet Airways, Deccan to raise $460 mn for fleet expansion|publisher=LiveMint|author=Mehul Srivastava|date=2007-02-01|access-date=2009-06-20}}</ref> માં વધારો કરવા કરોડો ડોલરનું રોકાણ કર્યું છે, પરંતુ તાજેતરની મંદી<ref name="Jetcontraction">{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/News-by-Industry/Jet-Airways-freezes-fleet-expansion/articleshow/4595841.cms|work=Online edition of The Economic Times, dated 2009-05-30|title=Jet Airways freezes fleet expansion for now|author=Mithun Roy|access-date=2009-06-20}}</ref>ના કારણે આ મામલો હાલ સ્થગિત છે. જોકે ભારતની પરંપરાગત એરલાઈન્સને આ મંદીની કોઈ અસર નથી. ઈન્ડિગો એરલાઈન્સે પેરિસ એર શૉમાં {{USD}}6 બિલિયનના 100 જેટલા A320 એરબસનો ઓર્ડર આપતા પ્રકાશમાં આવી હતી, જે એશિયા કોઈ પણ ઘરેલુ એરલાઈન્સથી વધુ હતો. <ref name="Indigo100">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,159761,00.html|title=New Indian Airline Orders 100 Airbus Jets for $6B|publisher=Fox News|date=2005-06-15|access-date=2009-06-11}}</ref> 15મી જૂન, 2005ના રોજ કિંગફિશર એરલાઈન્સ [[એરબસ એ ૩૮૦|એરબસને A380]]નો ઓર્ડર આપીને ભારતની સૌથી મોટી હવાઈ સેવા બની હતી.<ref name="KingfisherA380">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/latest_full_story.php?content_id=93786|work=Online edition of the [[Financial Express]], dated 2005-06-14|title=Kingfisher Air nets monster jumbo|access-date=2009-06-11}}</ref> જેનો આંક {{USD}}3 બિલિયન કરતા પણ વધુ હતો. <ref name="Kingfisher3bn">{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/06/16/199660/high-fives-with-3bn-kingfisher-order.html|title=High fives with $3bn Kingfisher order|publisher=Flightglobal.com|date=2005-06-16|access-date=2009-06-11}}</ref> [[File:Mumbai Airport.jpg|thumb|પ્રવાસીના આવન-જાવનની દૃષ્ટિએ મુંબઈમાં આવેલું છત્રપતિ શિવાજી હવાઇમથક એ ભારતનું સૌથી મોટું હવાઈમથક છે.<ref name="thaindian.com">[330]</ref>]] ==== હવાઇમથકો (એરપોર્ટો) ==== ભારતમાં 335 (2008 પ્રમાણે) <ref name="refciafactbook"></ref> કરતા પણ વધુ એરપોર્ટ છે, જેમાંથી 250 પાસે રનવે છે અને 96 પાસે નથી, આ સિવાય ભારતમાં 20થી વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ છે. દક્ષિણ એશિયાનો અડધાથી પણ વધુ એર ટ્રાફિક ઈન્દિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ અને છત્રપતિ શિવાજી આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ પરથી સંચાલિત છે.<ref name="delhibeatsmumbai">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/India/Delhi_is_countrys_busiest_airport/articleshow/3216435.cms|work=Online edition of the Times of India, dated 2008-07-10|title=Delhi beats Mumbai to become busiest airport|author=Saurabh Sinha|access-date=2009-06-05|date=2008-07-10}}</ref><ref name="igiedgecsi">{{cite web|url=http://www.domain-b.com/aero/airports/20080901_csia.html |title=Delhi's IGIA edges ahead of Mumbai's CSIA as country's busiest airport |publisher=Domain-b.com |date=2008-09-01 |access-date=2010-04-05}}</ref><ref name="mumairport">{{cite web |url=http://www.travelbizmonitor.com/ArticleDetails.aspx?aid=1777&sid=18&sname=Coverstory |title=Mumbai airport gets ready for new innings |publisher=Travel Biz Monitor |date=2007-12-24 |access-date=2010-04-05 |archive-date=2012-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018234628/http://www.travelbizmonitor.com/ArticleDetails.aspx?aid=1777&sid=18&sname=Coverstory |url-status=dead }}</ref> રનવેની લંબાઈ રન વે સાથેના એરપોર્ટ રન વે વિનાના એરપોર્ટ.<ref name="delhibeatsmumbai"/><ref name="igiedgecsi"/><ref name="mumairport"/> [[File:Delhi Airport domestic departures new terminal 1D.jpg|thumb|પ્રિતિદિન ફ્લાઇટની દૃષ્ટિએ દિલ્હીનું ઈંદિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક એ ભારતનું સૌથી મોટું હવાઈ મથક છે.<ref name="delhibeatsmumbai"/>]] {| class="wikitable" |- !રન વેની લંબાઇ !હવાઇ મથકો <br>ફરસબંધી સાથે <br>રન વે (2008 અદાંજીત.)<ref name="refciafactbook"></ref> !હવાઇમથકો <br>ફરસબંધી સાથે <br>રન વે (2008 અંદાજીત.)<ref name="refciafactbook"></ref> |- style="text-align:center" | {{m to ft|3047|precision=0|abbr=on}} અથવા વધુ | 19 | 0 |- style="text-align:center" | {{m to ft|2438|precision=0|abbr=on}}—{{m to ft|3047|precision=0|abbr=on}} | 55 | 1 |- style="text-align:center" | {{m to ft|1524|precision=0|abbr=on}}—{{m to ft|2438|precision=0|abbr=on}} | 77 | 7 |- style="text-align:center" | {{m to ft|914|precision=0|abbr=on}}—{{m to ft|1524|precision=0|abbr=on}} | 84 | 39 |- style="text-align:center" | ઓછું {{m to ft|914|precision=0|abbr=on}} | 16 | 47 |- style="text-align:center" | '''કુલ''' | 251 | 94 |} ==== હેલિપોર્ટ્સ ==== ભારતમાં 2007ના આંકડા મુજબ 30 હેલિપોર્ટ્સ છે.<ref name="refciafactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|title=CIA&nbsp;— The World Factbook -- India|year=2008|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=2009-04-10|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|url-status=dead}}</ref> [350] એટલું જ નહીં, ભારત પાસે સિયાચીન ગ્લેશિયર પર દરિયાઈ સપાટીથી 6400 મીટર (21000 ફૂટ)ની ઊંચાઈએ વિશ્વનું સૌથી ઊંચુ હેલિપેડ પણ છે.<ref name="helipad">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/south/05/20/siachen.kashmir/|title=Siachen: The world's highest cold war|coauthors=By Nick Easen CNN Hong Kong|date=Wednesday, September 17, 2003 Posted: 0550 GMT ( 1:50 PM HKT)|publisher=CNN|access-date=2009-03-30|archive-date=2016-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160823055149/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/south/05/20/siachen.kashmir/|url-status=dead}}</ref> પવનહંસ હેલિકોપ્ટર્સ લિમિટેડ નામની જાહેર કંપની ઓએનજીસી (ONGC)ને દૂરના દરિયાઈ વિસ્તારોમાં સહિત ખાસ કરીને ઉત્તર-પૂર્વીય ભારતમાં રાજ્ય સરકારોને હેલિકોપ્ટર સેવા પૂરી પાડે છે.<ref name="pawanhans">{{cite web | url = http://india.gov.in/sectors/transport/civil_aviation.php | title = Civil Aviation | publisher = Government of India Portal | access-date = 2009-06-03}}</ref> == પાઈપલાઈન્સ == * ખનીજ તેલ માટેની કુલ પાઈપલાઈનની કુલ લંબાઈ {{convert|20000|km|0|abbr=on}}. * પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો માટેની પાઈપલાઈનની કુલ લંબાઈ {{convert|268|km|0|abbr=on}}. * કુદરતી ગેસની પાઈપલાઈન માટેની કુલ લંબાઈ {{convert|1700|km|0|abbr=on}}. ઉપરોક્ત માહિતીની ગણતરી 2008માં કરવામાં આવી હતી. <ref name="refciafactbook"></ref> == પર્યાવરણીય પ્રશ્નો અને અસરો == [[File:Red NXR Intercity REVA model.jpg|thumb|નવી રેવા ઇલેક્ટ્રિક કાર, જે રેવા એનએક્સઆર (NXR) તરીકે ઓળખાય છે. ]] રાજધાની નવી દિલ્હી પાસે પ્રદૂષણ ઘટાડવાના ભાગરૂપે દેશની લાંબામાં લાંબી સીએનજી (CNG) આધારિત પરિવહન કાર્યપ્રણાલી છે. આમ છતાં તે ગ્રીનહાઉસ છોડતા મોટા હિસ્સેદારો પૈકીનું એક શહેર છે.<ref name="CNG Delhi">{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/delhis-green-transport-is-its-main-polluter-finds-report/555143/0|title=Delhi’s green transport is its main polluter, finds report|access-date =23 December 2009|location=[[Bangalore]]}}</ref> ભારતમાં સીએનજી (CNG) બસનું ઉત્પાદન અશોક લેલેન્ડ, ટાટા મોટર્સ, સ્વરાજ મઝદા અને હિંદુસ્તાન મોટર્સ દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name="CNG Manufacturers">{{cite web|url=http://www.cleanairnet.org/caiasia/1412/article-58782.html|title=CNG Bus Manufacturers in India|access-date=23 December 2009|location=[[Bangalore]], [[India]]|archive-date=1 સપ્ટેમ્બર 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040901094925/http://www.cleanairnet.org/caiasia/1412/article-58782.html|url-status=dead}}</ref> કર્ણાટક સ્ટેટ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન દેશનું પહેલું રાજ્ય સ્તરનું નિગમ છે જે બાયો-ફ્યૂલ અને ઈથેનોલ આધારિત બળતણનો ઉપયોગ કરે છે.<ref name="ksrtcbprac">{{cite web|url=http://www.ksrtc.in/BestPractices.html|title=KSRTC :: BEST PRACTICES|publisher=[[Karnataka State Road Transport Corporation]]|language=[[English language|English]]|access-date=23 November 2009|location=[[Karnataka]], [[India]]|archive-date=17 નવેમ્બર 2009|archive-url=https://archive.today/20091117194311/http://ksrtc.in/BestPractices.html|url-status=dead}}</ref> કેએસઆરટીસી (KSRTC)એ અન્ય વૈકલ્પિક બળતણ વિશે સંશોધનો કરવાની દિશામાં પણ પ્રયોગો હાથ ધરી પહેલ કરી છે, જેમાં ડિઝલ સાથે નાળિયેરી, સૂર્યમૂખી, મગફળી, કોપરું અને સીસમનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="ksrtcextramile">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/01/31/stories/2007013117930300.htm|title=KSRTC going that extra mile to conserve fuel|first=Anil Kumar Sastry|date=Wednesday, Jan 31, 2007|publisher=Online edition of [[The Hindu]]|language=Eng|access-date=23 November 2009|location=Karnataka India|archive-date=10 નવેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110024824/http://www.hindu.com/2007/01/31/stories/2007013117930300.htm|url-status=dead}}</ref> નિગમે 2009માં બાયો ફ્યૂલ આધારિત બસોને પ્રોત્સાહન આપવાનો નિર્ણય લીધો હતો.<ref name="ksrtcbiofuel">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/06/06/stories/2009060661240400.htm|title=State to promote biofuel buses|date=Saturday, Jun 06, 2009|publisher=[[The Hindu]]|language=Eng|access-date=23 November 2009|location=KAR, IND|archive-date=10 નવેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110024844/http://www.hindu.com/2009/06/06/stories/2009060661240400.htm|url-status=dead}}</ref> ભારતીય સર્વોચ્ચ અદાલતે 1998માં એક માર્ગદર્શિકા જાહેર કરીને દેશની તમામ બસો, ત્રિચક્રી વાહનો અને ટેક્સીને એપ્રિલ 2001થી કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસમાં તબદિલ કરવાનો હુકમ કર્યો હતો.<ref name="cng-delhi">{{cite web|url=http://www.product-life.org/en/archive/cng-delhi|title=CNG Delhi– the world’s cleanest public bus system running on CNG|first=Anumita Roychaudhary|year=1998|publisher=Product-Life Institute|language=Eng|access-date=23 November 2009|location=[[Geneva]]}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category}} * [http://www.indiatransportsearch.com/search.aspx ભારતમાં પરિવહન શોધ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724010105/http://www.indiatransportsearch.com/search.aspx |date=2009-07-24 }} * [http://www.indiatransit.com/ ભારત પરિવહન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201013858/http://www.indiatransit.com/ |date=2009-12-01 }} * [http://morth.nic.in/ માર્ગ પરિવહન અને ધોરીમાર્ગ મંત્રાલય ] * [http://hartrans.gov.in/docs/mva1988.pdf મોટર વ્હિકલ કાયદો, 1988] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124045948/http://hartrans.gov.in/docs/mva1988.pdf |date=2010-11-24 }} * [http://www.indiarail.info ભારતીય રેલવે માહિતી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721161820/http://www.indiarail.info/ |date=2018-07-21 }} * [http://www.nytimes.com/2005/12/04/international/asia/04highway.html ''માઇલ બાય માઇલ, ભારતે બાંધેલા લીસ્સા રસ્તાઓ, તેનું ભવિષ્ય'' ], ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ, ડિસમ્બર 4, 2005. * [http://jpgmag.com/stories/15366 ભવિષ્ય તરફ પાછા - ભારતીય પરિવહન સિન્ક પશ્ચિમ સાથે ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505173035/http://jpgmag.com/stories/15366 |date=2016-05-05 }} [[Category:ભારતમાં જાહેર પરિવહન]] [[Category:ભારતમાં પરીવહન]] awfoszobku6mg01956fhrs6uqrpxxg2 0 42966 901048 893746 2026-05-18T19:06:58Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901048 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું પ્રોગ્રામિંગ ભાષા |title = પાયથોન |logo = [[File:Python_logo.svg|250px]] |year = ૧૯૯૧ |designer = ગૂઇડો વેન રોસ્સમ |developer = [[પાયથોન સોફ્ટવેર ફાઉન્ડેશન]] |paradigm = મલ્ટી પેરાડિગમ, રિફ્લેક્ટિવ , ઓબ્જેક્ટ ઓરીએન્ટેડ, કાર્યલક્ષી, કાર્યપ્રણાલી |latest release version = 3.12.4 |latest release date = ૨૯-૦૯-૨૦૧૨ |implementations = [[C પાયથોન]], જાયથોન, આયર્નપાયથોન, PyPy, S60 માટે પાયથોન |typing = ડક, ડાયનેમિક, મજબૂત |versions = |influenced_by = [[પર્લ| પર્લ ]], [[C++(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|C++]], [[C (પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|C]], [[જાવા(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|જાવા]], [[હાસ્કેલ(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|હાસ્કેલ]], [[ABC(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|ABC]], [[એલ્ગૉલ ૬૮]] |influenced = [[D(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|D]], [[F#(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|F#]], [[રૂબી(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|રૂબી]], [[કોબ્રા|કોબ્રા]], [[બૂ(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|બૂ]], [[જાવાસ્ક્રિપ્ટ(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|જાવાસ્ક્રિપ્ટ]] |dialects = [[સાયથોન]],[[સ્ટેકલેસ પાયથોન]],[[RPપાયથોન]] |platform = [[ક્રોસ પ્લેટફોર્મ]] |license =પાયથોન સોફ્ટવેર ફાઉન્ડેશન લાઇસન્સ |file_ext = .py, .pyw, .pyc, .pyo, .pyd |website = [https://www.python.org/ python.org] |wikibooks = Python Programming }} '''પાયથોન''' એક સામાન્ય હેતુ ઈન્ટરપ્રીટેડ ઉચ્ચ સ્તરની પ્રોગ્રામિંગ ભાષા છે<ref>{{cite web |author=Dave Kuhlman |url=http://cutter.rexx.com/~dkuhlman/python_book_01.html |title=A Python Book: Beginning Python, Advanced Python, and Python Exercises |quote=Python is a high-level general purpose programming language |access-date=2012-11-11 |archive-date=2012-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623165941/http://cutter.rexx.com/~dkuhlman/python_book_01.html |url-status=dead }}</ref>જેનું ડિઝાઈન તત્ત્વજ્ઞાન કોડની વાંચનક્ષમતામાં ભાર મૂકે છે.તેનુ વ્યાકરણ સ્પષ્ટ <ref>{{cite book |title=Rapid GUI Programming with Python and Qt |author=Mark Summerfield |quote=If you are new to Python: Welcome! You are about to discover a language that is clear to read and write, and that is concise without being cryptic.}}</ref><ref>{{cite web |title=The Python Wiki |url=http://wiki.python.org/moin/ |access-date=12 September 2012 }}"Python combines remarkable power with very clear syntax."</ref> અને અર્થસભર છે.<ref>{{cite book |title=Rapid GUI Programming with Python and Qt |author=Mark Summerfield |quote=Python is a very expressive language, which means that we can usually write far fewer lines of Python code than would be required for an equivalent application written in, say, C++ or Java.}}</ref> પાયથોન વ્યાપક અને મોટી સ્ટાન્ડર્ડ લાઇબ્રેરી ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.python.org/about |title=About Python |publisher=Python Software Foundation |access-date=24 April 2012}}, second section "Fans of Python use the phrase "batteries included" to describe the standard library, which covers everything from asynchronous processing to zip files."</ref>.<br /> પાયથોન બહુવિધ પ્રોગ્રામિંગ પેરાડિગમને આધાર આપે છે જેમકે ઓબ્જેક્ટ ઓરીએન્ટેડ,કાર્યલક્ષી, કાર્યપ્રણાલી, [[સ્કીમ(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)| સ્કીમ)]], [[રૂબી(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|રૂબી]] અને [[પર્લ(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)| પર્લ ]] જેવી અન્ય ડાયનેમિક ભાષાઓની જેમ,સંપૂર્ણપણે ડાયનેમિક સિસ્ટમ અને ઓટોમેટિક મેમરી વ્યવસ્થાપનને આધાર આપે છે.પાયથોનનો ઘણીવાર સ્ક્રિપ્ટીંગ ભાષા તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેનો નોન-સ્ક્રિપ્ટીંગ સંદર્ભમાં વિશાળ શ્રેણીમાં ઉપયોગ થાય છે.પાયથોન ઇન્ટરપ્રિટર્સ અનેક ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ માટે ઉપલબ્ધ છે.[[C પાયથોન ]] એક મુક્ત અને ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેર અને સમુદાય-વિકાસ આધારિત મોડલ છે.[[C પાયથોન ]]નોન પ્રોફિટ પાયથોન સોફ્ટવેર ફાઉન્ડેશન દ્વારા સંચાલિત છે. ==ઇતિહાસ== [[File:Guido van Rossum.jpg|thumb|left|[[ગૂઇડો વેન રોસ્સમ]], પાયથોનના સર્જક]] '"પાયથોન'"ની કલ્પના ૧૯૮૦<ref name="venners-interview-pt-1">{{cite web |url = http://www.artima.com/intv/pythonP.html |title = The Making of Python |last = Venners |first = Bill |date = 13 January 2003 |work = Artima Developer |publisher = Artima |access-date =22 March 2007}}</ref> અને તેના અમલીકરણની શરૂઆત ડિસેમ્બર ૧૯૮૯માં<ref name="timeline-of-python">{{cite web |url = http://python-history.blogspot.com/2009/01/brief-timeline-of-python.html |title = A Brief Timeline of Python |last = van Rossum |first = Guido |date = 20 January 2009 |work = The History of Python |publisher = Google |access-date =20 January 2009}}</ref> [[ગૂઇડો વેન રોસ્સમ]] દ્વારા નેધરલેન્ડ સ્થિત CWIમાં [[ABC(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|ABC]]ના અનુગામી તરીકે કરવામાં આવી હતી.<br /> પાયથોન 2.0 નુ રિલીઝ ઘણી સંપૂર્ણ ગાર્બેજ્-કલેક્ટર અને યુનિકોડ સપોર્ટ સહિતના મુખ્ય નવા લક્ષણો સાથે,1૬ ઓક્ટોબર ૨૦૦૦ના રોજ એ કરવામાં આવ્યું હતું.જોકે, સૌથી વધુ મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર, વધુ પારદર્શક અને સમુદાય આધારિત પ્રક્રિયા બનાવવાના હેતુ સાથે, વિકાસ પ્રક્રિયા પોતે જ હતી<ref name="newin-2.0">{{cite web |url = http://docs.python.org/whatsnew/2.0.html |title = What's New in Python 2.0 |last1 = Kuchling |first1 = A. M. |last2 = Zadka |first2 = Moshe |date = 16 October 2000 |publisher = Python Software Foundation |access-date =11 February 2012}}</ref> . <br /> પાયથોન ૩.૦ ( પાયથોન ૩૦૦૦ અથવા py3k તરીકે પણ ઓળખાય છે) એક મોટુ, બેકવર્ડ-વિસંગત પ્રકાશન, 3 ડિસેમ્બર ૨૦૦૮એ રિલિઝ કરવામાં આવ્યું હતું<ref name="3.0-release">{{cite web|url=http://python.org/download/releases/3.0/|title=Python 3.0 Release|publisher=Python Software Foundation|access-date=8 July 2009}}</ref>.તેના ઘણા મુખ્ય લક્ષણો બેકવર્ડ-સુસંગત પાયથોન ૨.૬ અને ૨.૭ સાથે બેકપોર્ટે કરવામાં આવેલ છે.<ref name="pep-3000">{{cite web |url=http://www.python.org/dev/peps/pep-3000/ |title=PEP 3000 – Python 3000 |last=van Rossum |first=Guido |date=5 April 2006 |work=Python Enhancement Proposals |publisher=Python Software Foundation |access-date=27 June 2009}}</ref><br / > પાયથોનને બે વખત(૨૦૦૭,૨૦૧૦) વર્ષની શ્રેષ્ઠ "TIOBE પ્રોગ્રામિંગ ભાષા"નો પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો છે.TIOBE ઇન્ડેક્સ મુજબ, આ પુરસ્કાર જે ભાષાએ વર્ષ દરમિયાન લોકપ્રિયતામાં સૌથી મહાન વૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હોય તેને આપવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci/ |title=TIOBE Programming Community Index for March 2012 |date=March 2012 |publisher=TIOBE Software |access-date=25 March 2012 |archive-date=15 માર્ચ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315012717/http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci |url-status=dead }}</ref> ==પ્રોગ્રામિંગ ફિલસૂફી== '''પાયથોન''' એક મલ્ટી પેરાડિગમ પ્રોગ્રામિંગ ભાષા છે.પ્રોગ્રામરોને કેટલીક ચોક્કસ શૈલી અપનાવવાની ફરજ પાડવાને બદલે તે ઘણાં પ્રકારોની પરવાનગી આપે છે: રિફ્લેક્ટિવ , ઓબ્જેક્ટ ઓરીએન્ટેડ, કાર્યલક્ષી, કાર્યપ્રણાલી પ્રકાર.એક્સ્ટેંશન દ્વારા તેમા અનેક પેરાડિગમ આધારભૂત છે.જેમ કે, લોજિકલ પ્રોગ્રામિંગ<ref>{{cite web |url=https://sites.google.com/site/pydatalog/ |title=PyDatalog |access-date=22 July 2012}}</ref> અને "કોન્ટ્રેક્ટ દ્વારા ડિઝાઈન"<ref>{{cite web |url=http://www.nongnu.org/pydbc/ |title=PyDBC: method preconditions, method postconditions and class invariants for Python |access-date=24 September 2011 |archive-date=23 નવેમ્બર 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123231931/http://www.nongnu.org/pydbc/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wayforward.net/pycontract/ |title=Contracts for Python |access-date=24 September 2011}}</ref>.<br /> પાયથોન ડાઇનેમિક પ્રકારનો , મેમરી મેનેજ્મેન્ટ માટે "સંદર્ભ ગણતરી" અને "સાઇકલ-ડિટેક્ટિંગ ગાર્બેજ કલેક્ટર"નો ઉપયોગ કરે છે.<br /> પાયથોનનું એક મહત્વનું લક્ષણ ''ડાયનેમિક નામ રીઝોલ્યુશન'' છે,જેમાં પદ્ધતિ અને વેરિયેબલ નામોની બંધી કાર્યક્રમના અમલીકરણ દરમિયાન થાય છે.[[લિસ્પ(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|લિસ્પ]]ની પરંપરામાં પાયથોનની ડિઝાઇન કાર્યલક્ષી પ્રોગ્રામિંગ માટે મર્યાદિત ટેકો આપે છે.<br /> કોડિંગ પદ્ધતિની પસંદગીમાં પાયથોનની ફિલસૂફી ઉલ્લાસપૂર્ણ સિન્ટેક્સને(જે [[પર્લ| પર્લ ]]માં છે) સરળ અને સ્પષ્ટ વ્યાકરણ ની તરફેણમાં નકારી કાઢે છે.<br /> પાયથોનના વિકાસકર્તાઓ અકાળે ઓપ્ટિમાઇઝેશન ટાળવાનો પ્રયાસ કરે છે અને [[Cપાયથોન]]ના બિન-વિવેચનાત્મક ભાગોને નકારે છે જે ઝડપમાં સ્પષ્ટતાની કિંમત પર નજીવો વધારો આપી શકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.python.org/dev/culture/ |title=Python Culture |access-date=2012-11-12 |archive-date=2010-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100524120634/http://www.python.org/dev/culture/ |url-status=dead }}</ref>.જ્યારે ઝડપ મહત્વની હોય ત્યારે પાયથોનના પ્રોગ્રામર્સ JIT કમ્પાઇલર જેમ કે Psyco અથવા તો વૈકલ્પિક ભાષા અમલીકરણ જેમ કે PyPyનો ઉપયોગ કરે છે.જ્યારે ઝડપ મહત્વની ના હોય ત્યારે સમય-વિવેચનાત્મક કાર્યો [[C (પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|C]] અથવા તો [[સાયથોન]]<ref>{{cite web |url=http://www.python.org/doc/essays/list2str/ |title=Python Patterns – An Optimization Anecdote |work=Python Essays |publisher=Python Software Foundation |access-date=19 February 2012}}</ref>માં ફરી લખી શકાય છે.<br /> ભાષાના મુખ્ય ફિલસૂફી "PEP૨૦ (ધ ઝેન ઓફ પાયથોન)"નામનાં દસ્તાવેજમાં સારાંશ થયેલ છે.<ref >{{cite web |url=http://www.python.org/dev/peps/pep-0020/ |title=PEP 20 – The Zen of Python |last=Peters |first=Tim |date=19 August 2004 |work=Python Enhancement Proposals |publisher=Python Software Foundation |access-date=24 November 2008}}</ref> ==નામ અને નિયોલોજિસ્મ== પાયથોનના વિકાસકર્તાઓનો એક મહત્વપૂર્ણ ધ્યેય પાયથોનને મનોરંજક બનાવવનો છે.<br /> પાયથોન સમુદાયમાં સામાન્ય નિયોલોજિસ્મ ''પાયથોનિક'' છે,જેમાં કાર્યક્રમ શૈલી સાથે સંબંધિત અર્થો વિશાળ રેન્જ ધરાવી શકે છે.કોડને "પાયથોનિક" કહેવાય જયારે પાયથોન રૂઢિપ્રયોગોનું કોડમાં સ્વાભાવિક રીતે ઉપયોગ થયો હોય.<br /> તેનાથી વિપરીત,''અનપાયથોનિક'' કોડની ઓળખ તેમાં વપરાયેલ [[C++(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|C++]] કોડથી થઇ શકે છે.બિન વાંચન યોગ્ય કોડ અથવા અગમ્ય રૂઢિપ્રયોગોનો ઉપયોગ "અનપાયથોનિક" છે. વપરાશકર્તાઓ અને પાયથોનના પ્રશંસકો-સૌથી ખાસ કરીને જે જાણકાર અથવા અનુભવી છે, તેમને ''પાયથોનિસ્ટ્સ , પાયથોનિસ્ટાસ અથવા પાયથોનિર્ય્સ'' કહેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://python.net/~goodger/projects/pycon/2007/idiomatic/handout.html|title=Code Like a Pythonista: Idiomatic Python|author=David Goodger|access-date=2012-11-13|archive-date=2014-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527204143/http://python.net/~goodger/projects/pycon/2007/idiomatic/handout.html|url-status=dead}}; {{cite web|url=http://python.net/crew/mwh/hacks/objectthink.html|title=How to think like a Pythonista|access-date=2012-11-13|archive-date=2018-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323193347/http://python.net/crew/mwh/hacks/objectthink.html|url-status=dead}}</ref> ==વપરાશ== પાયથોનનો અવારનવાર વેબ કાર્યક્રમો માટે સ્ક્રિપ્ટીંગ ભાષા તરીકે ઉપયોગ થાય છે. દા.ત- mod_wsgi દ્વારા અપાચે વેબ સર્વર માટેનો ઉપયોગ.વેબ એપ્લિકેશન ફ્રેમવર્ક જેમકે જાન્ગો, પાયલોન્સ, પિરામિડ, ,ટર્બોગિયર્સ, web2py, ટોર્નેડો, ફ્લાસ્ક અને ઝોપ, જટિલ કાર્યક્રમોના ડિઝાઈન અને જાળવણીમાં વિકાસકર્તાઓને આધાર આપે છે.NumPy ,SciPy, અને મેટપ્લોટલિબ જેવી લાઇબ્રેરીઓ વૈજ્ઞાનિક કમ્પ્યુટિંગમાં પાયથોનને મદદરૂપ રહે છે.<br /> પાયથોનને સફળતાપૂર્વક સ્ક્રિપ્ટીંગ ભાષા તરીકે સંખ્યાબંધ સોફ્ટવેર ઉત્પાદનો માટૅ એમ્બેડેડ કરવામાં આવ્યું છે.જેમ કે, 3D એનિમેશન પેકેજો-બ્લેન્ડર, સિનેમા 4D, લાઇટવેવ, હોઉડિની, માયા, મોડો,મોશન બિલ્ડર , ન્યુક અને 2D ઇમેજિંગ કાર્યક્રમો- GIMP, ઇન્કસ્કેપ, સ્ક્રિબસ અને પેઇન્ટ શોપ પ્રો.<ref>Documentation of the PSP Scripting API can be found at [http://www.jasc.com/support/customercare/articles/psp9components.asp ''JASC Paint Shop Pro 9: Additional Download Resources'']</ref> ESRI હવે ArcGIS માં સ્ક્રિપ્ટો લખવા માટે શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ તરીકે પાયથોનને પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref>{{cite web | url = http://webhelp.esri.com/arcgisdesktop/9.2/index.cfm?TopicName=About_getting_started_with_writing_geoprocessing_scripts | title = About getting started with writing geoprocessing scripts | date = 17 November 2006 | work = ArcGIS Desktop Help 9.2 | publisher = Environmental Systems Research Institute | access-date =11 February 2012 }}</ref>તેનો ઘણા વિડિઓ-ગેમ્સમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,<ref>{{cite web|url=http://myeve.eve-online.com/devblog.asp?a=blog&bid=488|title=Stackless Python 2.5|publisher=[[CCP Games]]|date=23 July 2007|author=porkbelly|work=Eve Insider Dev Blog|quote=As you may well know, your favorite space-game owes its existence to the programming language Python|archive-url=https://www.webcitation.org/5ru5w3vSR?url=http://www.eveonline.com/devblog.asp?a=blog|archive-date=11 ઑગસ્ટ 2010|access-date=13 નવેમ્બર 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.2kgames.com/civ4/blog_03.htm|title=Modding Sid Meier's Civilization IV|last=Caudill|first=Barry|date=20 September 2005|publisher=[[Firaxis Games]]|archive-url=https://www.webcitation.org/5ru5VItfv?url=http://www.2kgames.com/civ4/blog_03.htm|archive-date=11 ઑગસ્ટ 2010|work=Sid Meier's Civilization IV Developer Blog|quote=we created three levels of tools ... The next level offers Python and XML support, letting modders with more experience manipulate the game world and everything in it.|access-date=13 નવેમ્બર 2012|url-status=live}}</ref>.<br /> ''ગૂગલ એપ એંજીન''માં ઉપલબ્ધ ત્રણ પ્રોગ્રામિંગ ભાષાઓમાં( [[જાવા(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|જાવા]], [[ગો(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|ગો]],પાયથોન) પાયથોનનો સ્વીકાર પ્રથમ પ્રોગ્રામિંગ ભાષા તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://code.google.com/apis/documents/docs/1.0/developers_guide_python.html|title=Python Language Guide (v1.0)|work=Google Documents List Data API v1.0|publisher=Google|archive-url=https://www.webcitation.org/5ru5FHxfV?url=http://code.google.com/apis/documents/docs/1.0/developers_guide_python.html|archive-date=11 ઑગસ્ટ 2010|access-date=13 નવેમ્બર 2012|url-status=live}}</ref>.<br /> સિન્ટેક્ષ સરળતા અને સમૃદ્ધ ટેક્સ્ટ પ્રોસેસિંગના સાધનો લીધે પાયથોનનો ઉપયોગ ''નેચરલ ભાષા પ્રોસેસિંગ''માં થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nltk.org |title=Natural Language Toolkit | access-date=31 July 2012}}</ref>.પાયથોનનો ''આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ''ના કાર્યોમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal | editor-last = Paine | editor-first = Jocelyn | title = AI in Python | journal = AI Expert Newsletter | publisher = Amzi! | year = 2005 | month = August | url = http://www.ainewsletter.com/newsletters/aix_0508.htm#python_ai_ai | access-date = 11 February 2012 | archive-date = 26 માર્ચ 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120326105810/http://www.ainewsletter.com/newsletters/aix_0508.htm#python_ai_ai | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | title = PyAIML 0.8.5 – An interpreter package for AIML, the Artificial Intelligence Markup Language | url = http://pypi.python.org/pypi/PyAIML | last = Stratton | first = Cort | publisher = Python Software Foundation | access-date =11 February 2012 }}</ref><ref>{{cite book | title = Artificial Intelligence: A Modern Approach | url = http://aima.cs.berkeley.edu/ | last1 = Russell | first1 = Stuart J. | authorlink1 = Stuart J. Russell | last2 = Norvig | first2 = Peter | authorlink2 = Peter Norvig | lastauthoramp = y | edition = 3rd | year = 2009 | publisher = Prentice Hall | location = Upper Saddle River, NJ | isbn = 978-0-13-604259-4 | page = 1062 | access-date =11 February 2012 }}</ref><br /> ઘણા ઓપરેટિંગ સિસ્ટમો માટે, પાયથોન એક સ્ટાન્ડર્ડ કમ્પોનન્ટ છે:તેનો ફ્રી બીએસડી, નેટબીએસડી, ઓપનબીએસડી અને OS X ટર્મિનલ માં ઉપયોગ કરી શકાય છે અને તે ઘણા લિનક્સ વિતરણોની સાથે આવે છે.<br /> પાયથોનનો ઇન્ફર્મેશન સિક્યુરિટી ઉદ્યોગમાં મોટાપાયે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.immunitysec.com/products-immdbg.shtml |title=Welcome to Immunity Debugger |publisher=Immunity |access-date=24 November 2008 |archive-date=16 ફેબ્રુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216134332/http://immunitysec.com/products-immdbg.shtml |url-status=dead }}<br/>{{cite web |url=http://oss.coresecurity.com/ |title=CORE Security Technologies' open source software repository |publisher=Core Security Technologies |access-date=11 February 2012 |archive-date=12 ડિસેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212134337/http://oss.coresecurity.com/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://wapiti.sourceforge.net/ |title=Wapiti – Web application vulnerability scanner / security auditor |last=Surribas |first=Nicolas |publisher=[[SourceForge]] |access-date=24 November 2008}}</ref><br /> પાયથોનનાવપરાશકર્તાઓ પૈકી [[યુ ટ્યુબ]]<ref name="quotes-about-python">{{cite web | url = http://www.python.org/about/quotes/ | title = Quotes about Python | publisher = Python Software Foundation | access-date =8 January 2012 }}</ref>,ઓરિજિનલ બીટ ટૉરેંટ ક્લાઈન્ટ<ref>{{cite web | url = http://www.onlamp.com/pub/a/python/2003/7/17/pythonnews.html | title = BitTorrent Style | last = Figgins | first = Stephen | date = 17 July 2003 | work = ONLamp.com | publisher = [[O'Reilly Media]] | access-date = 24 September 2011 | archive-date = 11 ઑક્ટોબર 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011050148/http://onlamp.com/pub/a/python/2003/7/17/pythonnews.html | url-status = dead }}</ref> અને [[સ્પોટિફાય]]<ref>{{cite web | url = https://ep2012.europython.eu/conference/talks/spotify-and-python-love-first-sight | title = SPOTIFY AND PYTHON: LOVE AT FIRST SIGHT | date = 2011 | access-date = 5 July 2012 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> છે.<br/> મોટી સંસ્થાઓ જે પાયથોનનો ઉપયોગ કરે છે તેમાં ગૂગલ<ref name="quotes-about-python"/> ,[[યાહુ]] <ref>{{cite web | url = http://wiki.python.org/moin/OrganizationsUsingPython | title = Organizations Using Python | publisher = Python Software Foundation | access-date =15 January 2009 }}</ref>, [[CERN]]<ref>{{cite journal | title = Python : the holy grail of programming | journal = CERN Bulletin | issue = 31/2006 | publisher = CERN Publications | date = 31 July 2006 | url = http://cdsweb.cern.ch/journal/CERNBulletin/2006/31/News%20Articles/974627?ln=en | access-date =11 February 2012 }}</ref>,[[નાસા]]<ref>{{cite web | url = http://www.python.org/about/success/usa/ | title = Python Streamlines Space Shuttle Mission Design | last = Shafer | date = 17 January 2003 | publisher = Python Software Foundation | access-date =24 November 2008 }}</ref>, ILM<ref>{{cite web | url = http://www.python.org/about/success/ilm/ | title = Industrial Light & Magic Runs on Python | last = Fortenberry | first = Tim | date = 17 January 2003 | publisher=Python Software Foundation | access-date =11 February 2012 }}</ref> , અને આઈટીએ<ref>{{cite web | url = http://www.eweek.com/c/a/Application-Development/Python-Slithers-into-Systems/ | title = Python Slithers into Systems | last= Taft | first = Darryl K. | date = 5 March 2007 | work = eWeek.com | publisher = Ziff Davis Holdings | access-date =24 September 2011 }}</ref> નો સમાવેશ થાય છે. == સંદર્ભો== ;નોંધો {{Reflist|colwidth=30em}} [[શ્રેણી:પ્રોગ્રામિંગ ભાષા]] [[શ્રેણી: કમ્પ્યુટર-વિજ્ઞાન-સ્ટબ]] <br> {{ઢાંચો:કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન}} mdnygm5xd2ujl8bcme0hbo0g0mnwlo9 10 52872 901057 848216 2026-05-19T06:40:07Z ~2026-29887-10 87372 901057 wikitext text/x-wiki {| style="background-color:AliceBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; min-width:50%; width:auto; max-width:75%;" |+ style="background-color:LightSkyBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; padding: 3px;"| '''[[દસ્ક્રોઇ તાલુકો|દસ્ક્રોઇ તાલુકા]]ના ગામ અને તાલુકાનું ભૌગોલિક સ્થાન''' |- |{{ભૌગોલિક સ્થાન |કેન્દ્ર = દસ્કોઇ તાલુકો |ઉત્તર = |ઈશાન = |પૂર્વ = |અગ્નિ = |દક્ષિણ = |નૈઋત્ય = |પશ્ચિમ = |વાયવ્ય = }} |- |style="font-size:70%;"| {{col-begin}} {{col-6}} <ol start="1"> <li>[[અસલાલી (તા. દસ્ક્રોઇ)|અસલાલી]]</li> <li>[[ઇસ્તોલાબાદ ]]</li> <li>[[ઉંડરેલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ઉંડરેલ]]</li> <li>[[એનાસણ (તા. દસ્ક્રોઇ)|એનાસણ]]</li> <li>[[ઓડ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ઓડ]]</li> <li>[[કણભા (તા. દસ્ક્રોઇ)|કણભા]]</li> <li>[[કણીયાલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|કણીયાલ]]</li> <li>[[કામોદ (તા. દસ્ક્રોઇ)|કામોદ]]</li> <li>[[કાસીંદ્રા (તા. દસ્ક્રોઇ)|કાસીંદ્રા]]</li> <li>[[કુજાડ (તા. દસ્ક્રોઇ)|કુજાડ]]</li> <li>[[કુબડથલ ]]</li> <li>[[કુહા (તા. દસ્ક્રોઇ)|કુહા]]</li> <li>[[ખોડીયાર (તા. દસ્ક્રોઇ)|ખોડીયાર]]</li> <li>[[ગતરાડ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ગતરાડ]]</li> </ol> {{col-6}} <ol start="15"> <li>[[ગામડી (તા. દસ્ક્રોઇ)|ગામડી]]</li> <li>[[ગીરમઠા (તા. દસ્ક્રોઇ)|ગીરમઠા]]</li> <li>[[ગેરતનગર ]]</li> <li>[[ગેરતપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|ગેરતપુર]]</li> <li>[[ગોવિંદડા (તા. દસ્ક્રોઇ)|ગોવિંદડા]]</li> <li>[[ચાવલજ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ચાવલજ]]</li> <li>[[ચાંદલોડીયા (તા. દસ્ક્રોઇ)|ચાંદલોડીયા]]</li> <li>[[ચોસર (તા. દસ્ક્રોઇ)|ચોસર]]</li> <li>[[ચંડીયાલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ચંડીયાલ]]</li> <li>[[છારોડી (તા. દસ્ક્રોઇ)|છારોડી]]</li> <li>[[જગતપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|જગતપુર]]</li> <li>[[જેતલપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|જેતલપુર]]</li> <li>[[ઝાણું (તા. દસ્ક્રોઇ)|ઝાણું]]</li> </ol> {{col-6}} <ol start="29"> <li>[[ટિંબા (તા. દસ્ક્રોઇ)|ટિંબા]]</li> <li>[[દેવડી (તા. દસ્ક્રોઇ)|દેવડી]]</li> <li>[[ધમાતવણ ]]</li> <li> [[ધુમા]]</li> <li>[[નવરંગપુરા (તા. દસ્ક્રોઇ)|નવરંગપુરા]]</li> <li>[[નવાપુરા (તા. દસ્ક્રોઇ)|નવાપુરા]]</li> <li>[[નાજ (તા. દસ્ક્રોઇ)|નાજ]]</li> <li>[[નાંદેજ (તા. દસ્ક્રોઇ)|નાંદેજ]]</li> <li>[[પારઢોલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|પારઢોલ]]</li> <li>[[પાલડી કાંકજ ]]</li> <li>[[પાસુંજ (તા. દસ્ક્રોઇ)|પાસુંજ]]</li> <li>[[બાકરોલ (બાદરાબાદ)|બાકરોલ]]</li> <li>[[બાકરોલ બુજરંગ ]]</li> </ol> {{col-6}} <ol start="43"> <li>[[બાડોદરા (તા. દસ્ક્રોઇ)|બાડોદરા]]</li> <li>[[બાદરાબાદ ]]</li> <li>[[બારેજડી (તા. દસ્ક્રોઇ)|બારેજડી]]</li> <li>[[બારેજા (તા. દસ્ક્રોઇ)|બારેજા]]</li> <li>[[બીબીપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|બીબીપુર]]</li> <li>[[બીલસીયા (તા. દસ્ક્રોઇ)|બીલસીયા]]</li> <li>[[બોપલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|બોપલ]]</li> <li>[[ભાડજ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ભાડજ]]</li> <li>[[ભાત (તા. દસ્ક્રોઇ)|ભાત]]</li> <li>[[ભારકુંદા (તા. દસ્ક્રોઇ)|ભારકુંદા]]</li> <li>[[ભાવડા (તા. દસ્ક્રોઇ)|ભાવડા]]</li> <li>[[ભુવાલડી (તા. દસ્ક્રોઇ)|ભુવાલડી]]</li> <li>[[ભુવાલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ભુવાલ]]</li> <li>[[મહીજડા (તા. દસ્ક્રોઇ)|મહીજડા]]</li> </ol> {{col-6}} <ol start="57"> <li>[[મીરોલી (તા. દસ્ક્રોઇ)|મીરોલી]]</li> <li>[[મેમદપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|મેમદપુર]]</li> <li>[[રણોદરા (તા. દસ્ક્રોઇ)|રણોદરા]]</li> <li>[[રાણીપ]]</li> <li>[[રામોલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|રામોલ]]</li> <li>[[રોપડા (તા. દસ્ક્રોઇ)|રોપડા]]</li> <li>[[લપકામણ (તા. દસ્ક્રોઇ)|લપકામણ]]</li> <li>[[લક્ષ્મીપુરા (તા. દસ્ક્રોઇ)|લક્ષ્મીપુરા]]</li> <li>[[લાલપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|લાલપુર]]</li> <li>[[લાંભા (તા. દસ્ક્રોઇ)|લાંભા]]</li> <li>[[લીલાપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|લીલાપુર]]</li> <li>[[વડોદ (તા. દસ્ક્રોઇ)|વડોદ]]</li> <li>[[વણઝર (તા. દસ્ક્રોઇ)|વણઝર]]</li> <li>[[વસઇ (તા. દસ્ક્રોઇ)|વસઇ]]</li> </ol> {{col-6}} <ol start="71"> <li>[[વસ્ત્રાલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|વસ્ત્રાલ]]</li> <li>[[વહેલાલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|વહેલાલ]]</li> <li>[[વાંચ (તા. દસ્ક્રોઇ)|વાંચ]]</li> <li>[[વિંઝોલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|વિંઝોલ]]</li> <li>[[વીસલપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|વીસલપુર]]</li> <li>[[વેજલપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|વેજલપુર]]</li> <li>[[શીલજ (તા. દસ્ક્રોઇ)|શીલજ]]</li> <li>[[સરખેજ ઓકાફ ]]</li> <li>[[સીંગરવા (તા. દસ્ક્રોઇ)|સીંગરવા]]</li> <li>[[હરણીવાવ (તા. દસ્ક્રોઇ)|હરણીવાવ]]</li> <li>[[હીરાપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|હીરાપુર]]</li> <li>[[હુકા (તા. દસ્ક્રોઇ)|હુકા]]</li> <li>[[હેબતપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|હેબતપુર]]</li> <li>[[હંસપુરા (તા. દસ્ક્રોઇ)|હંસપુરા]]</li> </ol> {{col-end}} |- |} <includeonly>[[શ્રેણી:દસ્ક્રોઇ તાલુકો]][[શ્રેણી:અમદાવાદ જિલ્લાના ગામ]]</includeonly> <noinclude>[[શ્રેણી:તાલુકાના ગામોનો ઢાંચો]]</noinclude> k0m4glpifjk7ny6gkx0ru65e95aad9l 901058 901057 2026-05-19T08:51:04Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-29887-10|~2026-29887-10]] ([[User talk:~2026-29887-10|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Snehrashmi|Snehrashmi]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 848216 wikitext text/x-wiki {| style="background-color:AliceBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; min-width:50%; width:auto; max-width:75%;" |+ style="background-color:LightSkyBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; padding: 3px;"| '''[[દસ્ક્રોઇ તાલુકો|દસ્ક્રોઇ તાલુકા]]ના ગામ અને તાલુકાનું ભૌગોલિક સ્થાન''' |- |{{ભૌગોલિક સ્થાન |કેન્દ્ર = દસ્કોઇ તાલુકો |ઉત્તર = |ઈશાન = |પૂર્વ = |અગ્નિ = |દક્ષિણ = |નૈઋત્ય = |પશ્ચિમ = |વાયવ્ય = }} |- |style="font-size:70%;"| {{col-begin}} {{col-6}} <ol start="1"> <li>[[અસલાલી (તા. દસ્ક્રોઇ)|અસલાલી]]</li> <li>[[ઇસ્તોલાબાદ ]]</li> <li>[[ઉંડરેલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ઉંડરેલ]]</li> <li>[[એનાસણ (તા. દસ્ક્રોઇ)|એનાસણ]]</li> <li>[[ઓડ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ઓડ]]</li> <li>[[કણભા (તા. દસ્ક્રોઇ)|કણભા]]</li> <li>[[કણીયાલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|કણીયાલ]]</li> <li>[[કામોદ (તા. દસ્ક્રોઇ)|કામોદ]]</li> <li>[[કાસીંદ્રા (તા. દસ્ક્રોઇ)|કાસીંદ્રા]]</li> <li>[[કુજાડ (તા. દસ્ક્રોઇ)|કુજાડ]]</li> <li>[[કુબડથલ ]]</li> <li>[[કુહા (તા. દસ્ક્રોઇ)|કુહા]]</li> <li>[[ખોડીયાર (તા. દસ્ક્રોઇ)|ખોડીયાર]]</li> <li>[[ગતરાડ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ગતરાડ]]</li> </ol> {{col-6}} <ol start="15"> <li>[[ગામડી (તા. દસ્ક્રોઇ)|ગામડી]]</li> <li>[[ગીરમઠા (તા. દસ્ક્રોઇ)|ગીરમઠા]]</li> <li>[[ગેરતનગર ]]</li> <li>[[ગેરતપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|ગેરતપુર]]</li> <li>[[ગોતા (તા. દસ્ક્રોઇ)|ગોતા]]</li> <li>[[ગોવિંદડા (તા. દસ્ક્રોઇ)|ગોવિંદડા]]</li> <li>[[ચાવલજ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ચાવલજ]]</li> <li>[[ચાંદલોડીયા (તા. દસ્ક્રોઇ)|ચાંદલોડીયા]]</li> <li>[[ચોસર (તા. દસ્ક્રોઇ)|ચોસર]]</li> <li>[[ચંડીયાલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ચંડીયાલ]]</li> <li>[[છારોડી (તા. દસ્ક્રોઇ)|છારોડી]]</li> <li>[[જગતપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|જગતપુર]]</li> <li>[[જેતલપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|જેતલપુર]]</li> <li>[[ઝાણું (તા. દસ્ક્રોઇ)|ઝાણું]]</li> </ol> {{col-6}} <ol start="29"> <li>[[ટિંબા (તા. દસ્ક્રોઇ)|ટિંબા]]</li> <li>[[દેવડી (તા. દસ્ક્રોઇ)|દેવડી]]</li> <li>[[ધમાતવણ ]]</li> <li> [[ધુમા]]</li> <li>[[નવરંગપુરા (તા. દસ્ક્રોઇ)|નવરંગપુરા]]</li> <li>[[નવાપુરા (તા. દસ્ક્રોઇ)|નવાપુરા]]</li> <li>[[નાજ (તા. દસ્ક્રોઇ)|નાજ]]</li> <li>[[નાંદેજ (તા. દસ્ક્રોઇ)|નાંદેજ]]</li> <li>[[પારઢોલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|પારઢોલ]]</li> <li>[[પાલડી કાંકજ ]]</li> <li>[[પાસુંજ (તા. દસ્ક્રોઇ)|પાસુંજ]]</li> <li>[[બાકરોલ (બાદરાબાદ)|બાકરોલ]]</li> <li>[[બાકરોલ બુજરંગ ]]</li> </ol> {{col-6}} <ol start="43"> <li>[[બાડોદરા (તા. દસ્ક્રોઇ)|બાડોદરા]]</li> <li>[[બાદરાબાદ ]]</li> <li>[[બારેજડી (તા. દસ્ક્રોઇ)|બારેજડી]]</li> <li>[[બારેજા (તા. દસ્ક્રોઇ)|બારેજા]]</li> <li>[[બીબીપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|બીબીપુર]]</li> <li>[[બીલસીયા (તા. દસ્ક્રોઇ)|બીલસીયા]]</li> <li>[[બોપલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|બોપલ]]</li> <li>[[ભાડજ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ભાડજ]]</li> <li>[[ભાત (તા. દસ્ક્રોઇ)|ભાત]]</li> <li>[[ભારકુંદા (તા. દસ્ક્રોઇ)|ભારકુંદા]]</li> <li>[[ભાવડા (તા. દસ્ક્રોઇ)|ભાવડા]]</li> <li>[[ભુવાલડી (તા. દસ્ક્રોઇ)|ભુવાલડી]]</li> <li>[[ભુવાલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|ભુવાલ]]</li> <li>[[મહીજડા (તા. દસ્ક્રોઇ)|મહીજડા]]</li> </ol> {{col-6}} <ol start="57"> <li>[[મીરોલી (તા. દસ્ક્રોઇ)|મીરોલી]]</li> <li>[[મેમદપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|મેમદપુર]]</li> <li>[[રણોદરા (તા. દસ્ક્રોઇ)|રણોદરા]]</li> <li>[[રાણીપ]]</li> <li>[[રામોલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|રામોલ]]</li> <li>[[રોપડા (તા. દસ્ક્રોઇ)|રોપડા]]</li> <li>[[લપકામણ (તા. દસ્ક્રોઇ)|લપકામણ]]</li> <li>[[લક્ષ્મીપુરા (તા. દસ્ક્રોઇ)|લક્ષ્મીપુરા]]</li> <li>[[લાલપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|લાલપુર]]</li> <li>[[લાંભા (તા. દસ્ક્રોઇ)|લાંભા]]</li> <li>[[લીલાપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|લીલાપુર]]</li> <li>[[વડોદ (તા. દસ્ક્રોઇ)|વડોદ]]</li> <li>[[વણઝર (તા. દસ્ક્રોઇ)|વણઝર]]</li> <li>[[વસઇ (તા. દસ્ક્રોઇ)|વસઇ]]</li> </ol> {{col-6}} <ol start="71"> <li>[[વસ્ત્રાલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|વસ્ત્રાલ]]</li> <li>[[વહેલાલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|વહેલાલ]]</li> <li>[[વાંચ (તા. દસ્ક્રોઇ)|વાંચ]]</li> <li>[[વિંઝોલ (તા. દસ્ક્રોઇ)|વિંઝોલ]]</li> <li>[[વીસલપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|વીસલપુર]]</li> <li>[[વેજલપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|વેજલપુર]]</li> <li>[[શીલજ (તા. દસ્ક્રોઇ)|શીલજ]]</li> <li>[[સરખેજ ઓકાફ ]]</li> <li>[[સીંગરવા (તા. દસ્ક્રોઇ)|સીંગરવા]]</li> <li>[[હરણીવાવ (તા. દસ્ક્રોઇ)|હરણીવાવ]]</li> <li>[[હીરાપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|હીરાપુર]]</li> <li>[[હુકા (તા. દસ્ક્રોઇ)|હુકા]]</li> <li>[[હેબતપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)|હેબતપુર]]</li> <li>[[હંસપુરા (તા. દસ્ક્રોઇ)|હંસપુરા]]</li> </ol> {{col-end}} |- |} <includeonly>[[શ્રેણી:દસ્ક્રોઇ તાલુકો]][[શ્રેણી:અમદાવાદ જિલ્લાના ગામ]]</includeonly> <noinclude>[[શ્રેણી:તાલુકાના ગામોનો ઢાંચો]]</noinclude> 5gs4gb1h5fsxad0uvkbh1n5bf738e01 0 65401 901055 872276 2026-05-19T04:31:48Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901055 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Assam 146.jpg|300px|thumb|[[જોરહટ જિલ્લો|જોરહટ જિલ્લા]]ના માજુલી દ્વીપ પર આવેલું એક આદિવાસીઓનું ગામ]] [[ચિત્ર:Raas Leela performance.jpg|300px|right|thumb|માજુલી દ્વીપ ખાતે રાસલીલાનું એક દૃશ્ય]] '''માજુલી''' અથવા '''માજોલી''' બેટ એ [[ભારત]] દેશના પૂર્વોત્તર ભાગમાં આવેલા [[આસામ]] રાજ્યમાંથી વહેતી બ્રહ્મપુત્રા નદીમાં આવેલો એક દ્વીપ છે, કે જે રાજ્યના [[જોરહટ જિલ્લો|જોરહટ જિલ્લા]]ના ઉત્તર ભાગમાં આવેલો છે. ઈ. સ. ૧૮૫૩ના વર્ષમાં બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના એ. જે. મિફેટમીલ્સ દ્વારા કરવામાં આવેલ સર્વેક્ષણ મુજબ આ ટાપુ ૧,૨૪૬ ચોરસ કિલોમીટર જેટલા વિસ્તારમાં ફેલાયેલ હતો<ref>{{Cite web |url=http://www.majuli.org/island_under_threat.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2015-04-26 |archive-date=2015-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323005236/http://www.majuli.org/island_under_threat.htm |url-status=dead }}</ref>. પરંતુ પ્રતિવર્ષ આવતી રેલને કારણે થતા જમીનના ધોવાણને કારણે ઈ. સ. ૨૦૦૧માં કરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણ અનુસાર હવે આ દ્વીપનું ક્ષેત્રફળ ૪૨૯.૬૫ ચોરસ કિલોમીટર જેટલું રહી જવા પામ્યું છે. આમ આ બેટના અસ્તિત્વ પર પ્રાકૃતિક તેમ જ માનવનિર્મિત કારણોને લીધે ખતરો મંડરાય રહ્યો છે<ref>[http://www.nytimes.com/2013/04/15/world/asia/indian-island-shrinks-as-brahmaputra-swells-and-sways.html ''A Capricious River, an Indian Island’s Lifeline, Now Eats Away at It''] April 14, 2013 New York Times</ref><ref>http://majulilandscape.gov.in/geography.php</ref>. અહીં આવવા જવા માટે મોટી નૌકાઓ (ફેરી બોટ) ચાલે છે, જે આ ટાપુ પર વાહન સહિત લોકોને ટાપુ પર પહોંચાડે છે. માજુલી વિસ્તાર વાસ્તવમાં એક લાંબો જમીનનો પટ્ટો છે, જેની બંને બાજુ નદી વહે છે. માજુલી ટાપુનું સર્જન ધરતીકંપને પરિણામે થયેલું છે. ઈ.સ. ૧૬૬૧થી ૧૬૯૬ સુધીમાં આ વિસ્તારમાં ધરતીકંપ, પૂર જેવી કુદરતી આફતો આવી હતી. આ ઉપરાંત અન્ય ધાર્મિક દંતકથાઓ પણ આ સ્થળ સાથે જોડાયેલી છે. સ્થાનિક લોકો દ્વારા એમ પણ કહેવાય છે કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ તેમના મિત્રો સાથે અહીં રમતા હતા. અહિંયા વસવાટ કરતા લોકો પર આસામી સંસ્કૃતિનો બહુ મોટો પ્રભાવ છે. અહીંના લોકો [[આસામીઝ ભાષા|આસામી ભાષા]]નો જ વ્યવહારમાં ઉપયોગ કરે છે. આ દ્વીપ પર વસવાટ કરતા લોકોની રોજીરોટીનો મુખ્ય આધાર કૃષિ-ઉત્પાદન છે. અહીં એકસોથી વધુ જાતના [[ડાંગર]]ના પાકનું ઉત્પાદન થાય છે. અહીં જમીન ફળદ્રુપ અને કુદરતી રીતે રસાળ હોવાને કારણે ખેડૂતો જમીનમાં કોઈ પણ પ્રકારના રાસાયણિક ખાતરનો ઉપયોગ કરતા નથી. ચોખાની આટલી બધી જાતમાં પણ કોલમ સોલ માજુલીમાં વસતા લોકોના પ્રિય આહારમાં સ્થાન ધરાવે છે. હાથ-વણાટ (હેન્ડલૂમ) અહીંનો મુખ્ય વ્યવસાય છે. આ સિવાય અહીં સુતરાઉ અને રેશમી (સિલ્ક) કાપડનું પણ સારા પ્રમાણમાં ઉત્પાદન થાય છે<ref>{{Cite web |url=http://www.majuli.info/economy_of_majuli.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2015-04-26 |archive-date=2015-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222062027/http://majuli.info/economy_of_majuli.html |url-status=dead }}</ref><ref>http://aboutmajauli.blogspot.in/2010/03/economy-of-majuli.html</ref>. કુદરતી સંપદા વડે સમૃદ્ધ માજુલી દ્વીપમાં કલાનો વારસો પણ આજ સુધી સચવાયેલો રહ્યો છે. અહીં કઠપૂતળીના ખેલ, રાસ ઉત્સવ પણ યોજાય છે, જેને જોવા માટે લોકો દૂર દૂરથી આવે છે. === ચિત્ર દર્શન === <gallery widths="180" heights="180" perrow="2"> ચિત્ર:Kamalabari Satra.jpg|કમલાબારી સત્ર ચિત્ર:Dakhinpat Temple.jpg|દક્ષિણપાટ સત્ર ચિત્ર:Filial Piety Rituals.jpg|દક્ષિણપાટ સત્ર ખાતે પૂજનકાર્ય ચિત્ર:Aauniati satra gate.jpg|આઉનીઆટી સત્ર </gallery> == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category|Majuli}} * [http://majulilandscape.gov.in/index.php] માજુલી વિષયક માહિતી * [http://www.assamtourism.org/majuli.php] આસામ પર્યટન વિભાગનું અધિકૃત વેબસાઇટ * [http://www.majulitourism.com/aboutus.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150611041018/http://www.majulitourism.com/aboutus.htm |date=2015-06-11 }} સ્થાનિક માજુલી પર્યટન વિભાગ * [http://www.majuli.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321060222/http://www.majuli.org/ |date=2015-03-21 }} MIPADC, (માજુલી દ્વીપ સંરક્ષણ અને વિકાસ પરિષદ) * [http://iussp.org/sites/default/files/event_call_for_papers/iussp13.pdf] વસ્તી ઘનતા અધ્યયન [[શ્રેણી:આસામ]] [[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]] oadvgrir9p61caqfa1y0cj9r19lteyz 0 140199 901053 900656 2026-05-19T01:27:58Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901053 wikitext text/x-wiki {{સુધારો|date=મે ૨૦૨૩}} '''ભારતમાં નાણાકીય નિયમન''' સંખ્યાબંધ [[નિયમનકારી સંસ્થા|નિયમનકારી સંસ્થાઓ]] દ્વારા સંચાલિત થાય છે. <ref>{{Cite web|title=Regulatory policy in India|url=https://www.oecd-ilibrary.org/governance/regulatory-policy-in-india_b335b35d-en?crawler=true&mimetype=application%2Fpdf}}</ref> નાણાકીય નિયમન એ નિયમન અથવા દેખરેખનું એક સ્વરૂપ છે, જે નાણાકીય સંસ્થાઓને ચોક્કસ જરૂરિયાતો, નિયંત્રણો અને માર્ગદર્શિકાઓને આધીન કરે છે, જેનો હેતુ નાણાકીય સિસ્ટમની સ્થિરતા અને અખંડિતતા જાળવવાનો છે. આ સરકારી અથવા બિન-સરકારી સંસ્થા દ્વારા નિયંત્રિત થઈ શકે છે. નાણાકીય નિયમન એ ઉપલબ્ધ નાણાકીય ઉત્પાદનોની વિવિધતા વધારીને બેંકિંગ ક્ષેત્રોના માળખાને પણ પ્રભાવિત કર્યું છે. નાણાકીય નિયમન ત્રણ કાનૂની શ્રેણીઓમાંથી એક બનાવે છે જે નાણાકીય કાયદાની સામગ્રીની રચના કરે છે, અન્ય બે બજાર પ્રથાઓ અને કેસ કાયદો છે. {{Efn|Joanna Benjamin 'Financial Law' Oxford University Press}} == ઇતિહાસ == ભારતમાં નાણાકીય નિયમનનો ઈતિહાસ 19મી સદીની શરૂઆતમાં શોધી શકાય છે જ્યારે બ્રિટિશ [[બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની|ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ]] 1806માં [[બેંક ઓફ બંગાળ]] <ref>''Banker's Magazine'', Vol. 22, p.565-6.</ref> <ref>{{Cite web|date=January 5, 2020|title=A walk down history when India banked on Calcutta|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/a-walk-down-history-when-india-banked-on-calcutta/articleshow/73103013.cms|access-date=2020-05-26|website=The Times of India|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2005/20050626/spectrum/main1.htm|title=200 years and going strong|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|access-date=2006-09-08}}</ref> ની સ્થાપના કરી હતી. સમય જતાં, અન્ય બેંકોની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેમાં 1840માં [[બેંક ઓફ બોમ્બે]] અને 1843માં [[બેંક ઓફ મદ્રાસ|બેંક ઓફ મદ્રાસનો]] સમાવેશ થાય છે, જે સામૂહિક રીતે પ્રેસિડેન્સી બેંકો તરીકે ઓળખાય છે. <ref name=":0">{{Cite journal|last=Banerji|first=Arun Kumar|date=1988|editor-last=Bagchi|editor-first=Amiya Kumar|title=The Presidency Banks: The Transition|url=https://www.jstor.org/stable/4378608|journal=Economic and Political Weekly|volume=23|issue=24|pages=1215–1222|issn=0012-9976|jstor=4378608}}</ref> 1921માં, ત્રણ પ્રેસિડેન્સી બેંકોનું વિલીનીકરણ કરીને [[ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાની]] રચના કરવામાં આવી, જેનું પછીથી રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું અને 1955માં [[સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] તરીકે નામ આપવામાં આવ્યું <ref name=":1">{{Cite journal|last=Howard|first=H. F.|date=1921|title=The Imperial Bank of India|url=https://www.jstor.org/stable/2222811|journal=The Economic Journal|volume=31|issue=122|pages=147–171|doi=10.2307/2222811|issn=0013-0133|jstor=2222811}}</ref> [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકની]] સ્થાપના 1935 માં દેશની કેન્દ્રીય બેંક તરીકે કરવામાં આવી હતી, જેનો હેતુ દેશની ચલણ અને ધિરાણ પ્રણાલીને નિયંત્રિત કરવા અને તેના આર્થિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો. <ref name=":2">{{Cite web|title=Reserve Bank of India history|url=https://rbi.org.in/history/Brief_History.html|access-date=2023-03-31|website=rbi.org.in}}</ref> 1947 માં [[ભારત|ભારતને]] આઝાદી મળ્યા પછી, સરકારે નાણાકીય ક્ષેત્રના નિયમન માટે ઘણા પગલાં લીધાં. 1949 માં, [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949|બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ]] પસાર કરવામાં આવ્યો, જેણે [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકને]] બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓની કામગીરી પર વધુ નિયંત્રણ આપ્યું. <ref name=":3">{{Cite web|last=Ray|first=Anulekha|date=2020-09-17|title=Banking Regulation Amendment Bill passed. What it means for banks, customers|url=https://www.livemint.com/industry/banking/banking-regulation-amendment-bill-2020-passed-what-it-means-for-banks-customers-11600337144895.html|access-date=2023-03-31|website=mint|language=en}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web|title=Act No. 10 of 1949 - Banking Regulation Act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A1949_10.pdf}}</ref> સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) ની સ્થાપના 1988 માં સિક્યોરિટી બજારોનું નિયમન કરવા અને રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે કરવામાં આવી હતી. <ref name=":5">{{Cite web|title=Securities and Exchange Board of India|url=https://www.sebi.gov.in/|access-date=2023-03-23|website=www.sebi.gov.in}}</ref> 1990 ના દાયકામાં, ભારતે [[આર્થિક ઉદારીકરણ]] અને સુધારાનો કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો, જેમાં નાણાકીય ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે. નાણાકીય ક્ષેત્રની સ્થિતિની તપાસ કરવા અને તેના સુધારા માટે ભલામણો કરવા માટે 1991માં નરસિંહમ સમિતિની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. સમિતિની ભલામણોના આધારે, નાણાકીય ક્ષેત્રને ઉદાર બનાવવા અને સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘણા પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા. <ref name=":6">{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=What is a Narsimham Committee?|url=https://www.business-standard.com/about/what-is-narasimham-committee|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref> 1993 માં, સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો, જેણે સેબીને [[સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ|સિક્યોરિટીઝ બજારોનું]] નિયમન કરવાની વૈધાનિક સત્તાઓ આપી હતી. <ref name=":7">{{Cite web|title=SEBI Act 1992|url=https://www.sebi.gov.in/acts/act15ac.html|access-date=2023-03-31|website=www.sebi.gov.in}}</ref> 1997 માં, [[વીમો|વીમા ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ (IRDA) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. <ref name=":8">{{Cite journal|last=Mathur|first=Somesh K.|date=2001|title=Insurance Regulation: Some Issues|url=https://www.jstor.org/stable/41954375|journal=The Geneva Papers on Risk and Insurance. Issues and Practice|volume=26|issue=1|pages=54–70|doi=10.1111/1468-0440.00094|issn=1018-5895|jstor=41954375}}</ref> <ref name=":9">{{Cite web|title=Insurance Regulatory and Development Authority|url=https://www.irdai.gov.in/|website=[[Insurance Regulatory and Development Authority]]}}</ref> પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (PFRDA) ની સ્થાપના 2003 માં [[પેન્શન|પેન્શન ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે કરવામાં આવી હતી. <ref name=":10">{{Cite web|title=Pension Fund Regulatory and Development Authority|url=https://www.pfrda.org.in/}}</ref> === કોર્નોલોજી === '''ભારતીય નાણાકીય નિયમોની સમયરેખા''' : * 1806: બ્રિટિશ [[બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની|ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની]] દ્વારા [[બેંક ઓફ બંગાળ|બેંક ઓફ બંગાળની]] સ્થાપના કરવામાં આવી. * 1840-1843: [[બેંક ઓફ બોમ્બે]] અને [[બેંક ઓફ મદ્રાસ|બેંક ઓફ મદ્રાસની]] સ્થાપના કરવામાં આવી, જે [[બેંક ઓફ બંગાળ]] સાથે મળીને પ્રેસિડેન્સી બેંક તરીકે ઓળખાય છે. <ref name=":02">{{Cite journal|last=Banerji|first=Arun Kumar|date=1988|editor-last=Bagchi|editor-first=Amiya Kumar|title=The Presidency Banks: The Transition|url=https://www.jstor.org/stable/4378608|journal=Economic and Political Weekly|volume=23|issue=24|pages=1215–1222|issn=0012-9976|jstor=4378608}}</ref> * 1921: [[ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાની]] રચના કરવા માટે ત્રણ પ્રેસીડેન્સી બેંકોનું વિલીનીકરણ કરવામાં આવ્યું. <ref name=":12">{{Cite journal|last=Howard|first=H. F.|date=1921|title=The Imperial Bank of India|url=https://www.jstor.org/stable/2222811|journal=The Economic Journal|volume=31|issue=122|pages=147–171|doi=10.2307/2222811|issn=0013-0133|jstor=2222811}}</ref> * 1935: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકની]] સ્થાપના દેશની [[સેન્ટ્રલ બેંક|મધ્યસ્થ બેંક]] તરીકે કરવામાં આવી. <ref name=":22">{{Cite web|title=Reserve Bank of India history|url=https://rbi.org.in/history/Brief_History.html|access-date=2023-03-31|website=rbi.org.in}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Reserve Bank of India (RBI) {{!}} Functions & Organization {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Reserve-Bank-of-India|access-date=2023-03-31|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> * 1947: [[ભારત|ભારતને]] બ્રિટિશ શાસનથી [[સ્વતંત્રતા|આઝાદી]] મળી. * 1949: [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949|બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ]] પસાર થયો, જે [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાને]] [[બેંક|બેંકો]] અને અન્ય [[નાણાકીય સંસ્થા|નાણાકીય સંસ્થાઓની]] કામગીરી પર વધુ નિયંત્રણ આપે છે. <ref name=":42">{{Cite web|title=Act No. 10 of 1949 - Banking Regulation Act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A1949_10.pdf}}</ref> * 1955: [[ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ઈમ્પીરીયલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાનું]] રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું અને તેનું નામ [[સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] રાખવામાં આવ્યું. <ref>{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=Company News: Company Business News, Indian Companies News, Company Analysis, Corporate Industry News|url=https://www.business-standard.com/companies|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web|title=State Bank of India (SBI) {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/State-Bank-of-India|access-date=2023-03-31|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=History Of Banking In India|url=https://www.thecivilindia.com/banking/history-of-banking-in-india/|access-date=2023-03-31|website=The Civil India|language=en-us|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331114213/https://www.thecivilindia.com/banking/history-of-banking-in-india/|url-status=dead}}</ref> * 1988: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) ની સ્થાપના [[સિક્યોરિટી બજારો|સિક્યોરિટી બજારોનું]] નિયમન કરવા અને [[રોકાણકાર|રોકાણકારોના]] હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે કરવામાં આવી. <ref>{{Cite web|title=SEBI {{!}} About SEBI|url=https://www.sebi.gov.in/about-sebi.html|access-date=2023-03-31|website=www.sebi.gov.in}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=Securities and Exchange Board of India (SEBI) - Working, History, Functions and Powers|url=https://www.business-standard.com/amp/amp/about/what-is-sebi|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Securities Exchange Board of India (SEBI) {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/securities-exchange-board-india-sebi|access-date=2023-03-31|website=www.encyclopedia.com}}</ref> * 1991: [[નાણાકીય ક્ષેત્ર|નાણાકીય ક્ષેત્રની]] સ્થિતિની તપાસ કરવા અને તેના સુધારા માટે ભલામણો કરવા માટે [[નરસિંહમ સમિતિ|નરસિંહમ સમિતિની]] સ્થાપના કરવામાં આવી. સમિતિની ભલામણોના આધારે, [[નાણાકીય ક્ષેત્ર|નાણાકીય ક્ષેત્રને]] [[આર્થિક ઉદારવાદ|ઉદાર બનાવવા]] અને સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘણા પગલાં લેવામાં આવે છે. [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (સેબી) એક્ટ]] પણ પસાર થયો છે. <ref name=":62">{{Cite web|last=Standard|first=Business|title=What is a Narsimham Committee?|url=https://www.business-standard.com/about/what-is-narasimham-committee|access-date=2023-03-31|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2017-09-21|title=Banking Sector Reforms in India: Narasimhan Committee 1&2, Nachiket Mor Committee, P J Nayak Committee - Civilsdaily|url=https://www.civilsdaily.com/banking-sector-reforms-in-india-narasimhan-committee-12-nachiket-mor-committee-p-j-nayak-committee/|access-date=2023-03-31|language=en-US}}</ref> * 1992: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) ને [[સેબી એક્ટ 1992|સેબી એક્ટ]] હેઠળ વૈધાનિક સત્તાઓ આપવામાં આવી છે. <ref name=":72">{{Cite web|title=SEBI Act 1992|url=https://www.sebi.gov.in/acts/act15ac.html|access-date=2023-03-31|website=www.sebi.gov.in}}</ref> * 1993: [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ]] પસાર કરવામાં આવ્યો, જે SEBIને [[સિક્યોરિટી બજારો|સિક્યોરિટી બજારોનું]] નિયમન કરવાની વૈધાનિક સત્તા આપે છે. <ref>{{Cite web|last=Mohan|first=Anirudh Laskar,Vyas|date=2013-05-21|title=Sebi's 25-year journey|url=https://www.livemint.com/Industry/xer1j7wBRbQH1UTOBVrRaL/Sebis-25year-journey.html|access-date=2023-03-31|website=www.livemint.com|language=en}}</ref> * 1997: [[વીમો|વીમા ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ|ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (IRDA) ની સ્થાપના કરવામાં આવી. <ref name=":82">{{Cite journal|last=Mathur|first=Somesh K.|date=2001|title=Insurance Regulation: Some Issues|url=https://www.jstor.org/stable/41954375|journal=The Geneva Papers on Risk and Insurance. Issues and Practice|volume=26|issue=1|pages=54–70|doi=10.1111/1468-0440.00094|issn=1018-5895|jstor=41954375}}</ref> * 1999: [[નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ]] (NSE) એ [[ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રેડિંગ પ્લેટફોર્મ|ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રેડિંગની]] રજૂઆત કરી, જેણે [[ભારતીય શેરબજાર (સંદિગ્ધતા)|ભારતીય શેરબજારમાં]] ક્રાંતિ લાવી. <ref>{{Cite web|title=NSE Milestones|url=https://www.nseindia.com/national-stock-exchange/history-milestones}}</ref> <ref>{{Cite web|title=What is Electronic Stock Exchange? Definition of Electronic Stock Exchange, Electronic Stock Exchange Meaning - The Economic Times|url=https://m.economictimes.com/definition/electronic-stock-exchange/amp|access-date=2023-03-31|website=m.economictimes.com}}</ref> * 2000: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ ઈન્ટરનેટ ટ્રેડિંગ અને સિક્યોરિટીઝના ડીમટીરિયલાઈઝેશન માટેના નિયમો રજૂ કર્યા. <ref>{{Cite web|title=Dematerialized Securities|url=https://www.legalserviceindia.com/articles/dematerialized_securities.htm|access-date=2023-03-31|website=www.legalserviceindia.com}}</ref> * 2003: [[પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (PFRDA) ની સ્થાપના [[પેન્શન|પેન્શન ક્ષેત્રના]] નિયમન માટે કરવામાં આવી હતી. <ref>{{Cite web|title=PFRDA {{!}} NPS Trust|url=https://npstrust.org.in/content/pfrda|access-date=2023-03-31|website=npstrust.org.in}}</ref> <ref>{{Cite web|title=PFRDA|url=https://www.licpensionfund.in/index.php?option=com_content&view=article&id=50|access-date=2023-03-31|website=www.licpensionfund.in}}</ref> * 2005: કોમોડિટી ફ્યુચર્સ માર્કેટના નિયમન માટે ફોરવર્ડ કોન્ટ્રાક્ટ્સ રેગ્યુલેશન એક્ટ (FCRA) પસાર કરવામાં આવ્યો. <ref>{{Cite web|title=The Forward Contracts (Regulation) Act, 1952|url=https://indiankanoon.org/doc/1771012/}}</ref> <ref>{{Cite web|title=The Forward Contracts (Regulation) Amendment, 2006 - Legislative Brief|url=http://www.commonlii.org/in/other/INPRSLS/tfca2006lb549/|access-date=2023-03-31|website=www.commonlii.org|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121042/http://www.commonlii.org/in/other/INPRSLS/tfca2006lb549/|url-status=dead}}</ref> * 2012: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ [[રિયલ એસ્ટેટ રોકાણ ટ્રસ્ટ|રિયલ એસ્ટેટ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રસ્ટ્સ]] (REITs) ની વિભાવના રજૂ કરી જેથી [[રોકાણકાર|રોકાણકારોને]] [[રિયલ એસ્ટેટ|રિયલ એસ્ટેટ સેક્ટરમાં]] નિયમનકારી મિકેનિઝમ દ્વારા રોકાણ કરી શકાય. <ref>{{Cite web|title=sebi real estate investment trusts regulations: Latest News & Videos, Photos about sebi real estate investment trusts regulations {{!}} The Economic Times - Page 1|url=https://economictimes.indiatimes.com/topic/sebi-real-estate-investment-trusts-regulations|access-date=2023-03-31|website=The Economic Times|language=en}}</ref> * 2015: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકે]] દેશમાં ડિજિટલ ચૂકવણીની સુવિધા માટે [[યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ]] (UPI) ની રજૂઆતની જાહેરાત કરી. <ref>{{Cite web|title=UPI: Unified Payments Interface - Instant Mobile Payments {{!}} NPCI|url=https://www.npci.org.in/what-we-do/upi/product-overview|access-date=2023-03-31|website=www.npci.org.in}}</ref> * 2015: ભારતમાં ઑફશોર [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓને]] પ્રોત્સાહન આપવા માટે [[ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટિ|ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટી (ગિફ્ટ સિટી)]] ખાતે [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર]] (IFSC) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. <ref>{{Cite web|last=Vasal|first=Vikas|date=2021-12-06|title=IFSC GIFT City: unlocking potential for financial services|url=https://www.livemint.com/opinion/online-views/ifsc-gift-city-unlocking-potential-for-financial-services-11638782203187.html|access-date=2023-03-31|website=www.livemint.com|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Sharma|first=Ravi Teja|date=2015-10-27|title=First International Financial Services Centre banking unit starts operations at GIFT City|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/first-international-financial-services-centre-banking-unit-starts-operations-at-gift-city/articleshow/49553536.cms?from=mdr|access-date=2023-03-31|issn=0013-0389}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat International Finance Tec (GIFT) City|url=https://www.grantthornton.in/en/campaign/gujarat-international-finance-tec-city/|access-date=2023-03-31|website=Grant Thornton Bharat|language=en}}</ref> * 2019: [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઈન્ટરનેશનલ ફાઈનાન્શિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA)ની સ્થાપના ભારતમાં [[ભેટ IFSC|IFSC]] માં [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓનું]] નિયમન કરવા માટે કરવામાં આવી છે. <ref>{{Cite web|title=International Financial Services Centre Authority|url=https://ifsca.gov.in/Pages/Contents/AboutIFSCA|website=[[IFSCA]]}}</ref> <ref>{{Cite web|title=International Financial Services Centres Authority: All About The Gift City Regulator (Part II) - Financial Services - India|url=https://www.mondaq.com/india/financial-services/1046280/international-financial-services-centres-authority-all-about-the-gift-city-regulator-part-ii|access-date=2023-03-31|website=www.mondaq.com}}</ref> * 2020: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ]] કોવિડ-19 રોગચાળાથી પ્રભાવિત ઉધાર લેનારાઓ માટે લોનની ચુકવણી પર મોરેટોરિયમ અને પુનર્ગઠન યોજનાની જાહેરાત કરી. [[sebi|SEBI]] [[રોકાણ સલાહકાર|રોકાણ સલાહકારો]] અને [[પોર્ટફોલિયો મેનેજર]] માટે રોકાણકારોની સુરક્ષા વધારવા માટે નવા ધોરણો રજૂ કરે છે. <ref>{{Cite web|title=FREQUENTLY ASKED QUESTIONS : RBI Allowed Banks to Declare Moratorium on Term Loans|url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1609820|access-date=2023-03-31|website=pib.gov.in|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=rbi loan moratorium: How borrowers can use second loan moratorium offered due to coronavirus: Should you opt for it? - The Economic Times|url=https://m.economictimes.com/wealth/borrow/how-borrowers-can-use-second-loan-moratorium-offered-due-to-coronavirus-should-you-opt-for-it/articleshow/83542400.cms|access-date=2023-03-31|website=m.economictimes.com}}</ref> * 2021: [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ રોકાણ સલાહકારો માટે તેમના ગ્રાહકોને વિશ્વાસુ તરીકેની તેમની ભૂમિકાને મજબૂત કરવા માટે એક નવું માળખું રજૂ કર્યું. [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI) એ એસેટ રિકન્સ્ટ્રક્શન કંપનીઓ (ARCs) ની કામગીરીની સમીક્ષા કરવા અને તેમની અસરકારકતા સુધારવા માટેના પગલાંની ભલામણ કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરી છે. <ref>{{Cite web|title=rbi: RBI amends regulatory framework for ARCs to strengthen their functioning - The Economic Times|url=https://m.economictimes.com/news/economy/policy/rbi-amends-regulatory-framework-for-arcs/articleshow/94788429.cms|access-date=2023-03-31|website=m.economictimes.com}}</ref> == અધિનિયમો અને નિયમો == [[ભારત|ભારતમાં]] [[નાણાકીય નિયમન|નાણાકીય નિયમનોની]] એક વ્યાપક પ્રણાલી છે જેમાં નાણાકીય ક્ષેત્રના વિવિધ પાસાઓને સંચાલિત કરવા માટે અધિનિયમો અને નિયમોની શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં [[નાણાકીય ક્ષેત્ર|નાણાકીય ક્ષેત્રને]] નિયંત્રિત કરતા કેટલાક મુખ્ય કાયદાઓ અને નિયમોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: <ref>{{Cite web|title=Fintech Laws and Regulations Report 2022-2023 India|url=https://iclg.com/practice-areas/fintech-laws-and-regulations/india/amp|access-date=2023-03-23|website=International Comparative Legal Guides International Business Reports|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Acts and rules|url=https://dea.gov.in/acts-rules|website=dea.gov.in}}</ref> * [[રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1934]] : આ અધિનિયમ [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) ની કામગીરી માટે કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે, જે ભારતની મધ્યસ્થ બેંક છે. આરબીઆઈ દેશની [[નાણાકીય નીતિ|નાણાકીય નીતિનું]] નિયમન કરવા, વિદેશી વિનિમય ભંડારનું સંચાલન કરવા અને બેંકિંગ ક્ષેત્રની દેખરેખ માટે જવાબદાર છે. <ref>{{Cite web|title=Reserve Bank of India Act, 1934|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/2398/1/A1934_02.pdf}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bPaT-RJf-00C&pg=PA460|title=Legal Aspects Of Business|last=Pathak|date=2007-05-01|publisher=McGraw-Hill Education (India) Pvt Limited|isbn=978-0-07-065613-0|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eWLuY_ABdZkC&pg=PA155|title=Introduction to Banking|last=Iyengar|first=Vijayaragavan|date=2009|publisher=Excel Books India|isbn=978-81-7446-569-6|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Central Government invokes Section 7 Act 1934: History and amendment|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/central-government-invoke-section-7-act-1934-history-and-amendment-1380387-2018-11-01|access-date=2023-03-31|website=India Today|language=en}}</ref> * [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં બેંકોની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે અને RBIને બેંકિંગ ક્ષેત્રની દેખરેખ અને નિયમન કરવાની સત્તા આપે છે. <ref name=":32">{{Cite web|last=Ray|first=Anulekha|date=2020-09-17|title=Banking Regulation Amendment Bill passed. What it means for banks, customers|url=https://www.livemint.com/industry/banking/banking-regulation-amendment-bill-2020-passed-what-it-means-for-banks-customers-11600337144895.html|access-date=2023-03-31|website=mint|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=V7PI25CBkXYC&pg=PA218|title=India and International Law: Introduction|last=Patel|first=Bimal N.|date=2008|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-04-16152-8|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2016-06-25|title=The Companies Act 1956 Indian Bare Acts - India Bare Act - Law Firm Lawyers India|url=http://www.helplinelaw.com/docs/the-companies-act-1956|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625110523/http://www.helplinelaw.com/docs/the-companies-act-1956|archive-date=25 June 2016|access-date=2023-03-31}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Act No. 10 of 1949 - Banking Regulation Act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A1949_10.pdf}}</ref> * [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992]] : આ અધિનિયમે સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI)ની સ્થાપના કરી, જે ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટના નિયમન માટે જવાબદાર છે. <ref>{{Cite web|title="The Security and Exchange Board of India Act 1992"|url=https://www.sebi.gov.in/acts/act15ac.pdf|website=[[Securities and Exchange Board of India]]}}</ref> <ref>{{Cite web|title=THE SECURITIES AND EXCHANGE BOARD OF INDIA ACT, 1992 – Lawyers Law|url=https://lawyerslaw.org/the-securities-and-exchange-board-of-india-act-1992/|access-date=2023-03-31|language=en-GB|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331110553/https://lawyerslaw.org/the-securities-and-exchange-board-of-india-act-1992/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Act No. 15 of 1992 - Securities and Exchange Board of India Act, 1992|url=https://www.sebi.gov.in/legal/acts/jan-1992/securities-and-exchange-board-of-india-act-1992-as-amended-by-the-international-financial-services-centres-authority-act-2019-w-e-f-october-01-2020-_3.html}}</ref> * ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી એક્ટ, 1999: આ એક્ટે [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ|ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (IRDA) ની સ્થાપના કરી, જે ભારતમાં વીમા ક્ષેત્રના નિયમન માટે જવાબદાર છે. <ref>{{Cite journal|date=1999-12-29|title=Insurance Regulatory and Development Authority Act, 1999|url=http://indiacode.nic.in/handle/123456789/1893}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Insurance Regulatory & Development Authority {{!}} Department of Financial Services {{!}} Ministry of Finance {{!}} Government of India|url=https://financialservices.gov.in/insurance-divisions/Insurance-Regulatory-&-Development-Authority|access-date=2023-04-11|website=financialservices.gov.in}}</ref> * [[કંપની એક્ટ 2013|કંપની અધિનિયમ, 2013]] : આ અધિનિયમ નાણાકીય ક્ષેત્રની કંપનીઓ સહિત ભારતમાં કંપનીઓની રચના, સંચાલન અને સંચાલનને નિયંત્રિત કરે છે. <ref>{{Cite web|last=Editor|first=IBC Laws|date=2015-02-19|title=Section 2 of the Companies Act, 2013: Definitions of the Companies Act, 2013|url=https://ibclaw.in/section-2-of-the-companies-act-2013-definitions-of-the-companies-act-2013/|access-date=2023-04-11|website=IBC Laws|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=2013-08-29|title=Companies Act, 2013|url=http://indiacode.nic.in/handle/123456789/2114}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Companies Act, 2013|url=https://www.mca.gov.in/Ministry/pdf/CompaniesAct2013.pdf|website=www.mca.gov.in|access-date=2023-05-14|archive-date=2023-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419102055/https://www.mca.gov.in/Ministry/pdf/CompaniesAct2013.pdf|url-status=dead}}</ref> * [[ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ, 1999]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં વિદેશી વિનિમય વ્યવહારોનું નિયમન કરે છે અને તેનો ઉદ્દેશ્ય બાહ્ય વેપાર અને ચૂકવણીને સરળ બનાવવાનો છે. * [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] : આ અધિનિયમનો હેતુ ભારતમાં મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદી પ્રવૃતિઓના ધિરાણને રોકવાનો છે. * સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) રૂલ્સ, 1957: આ નિયમો ભારતમાં સિક્યોરિટીઝના વેપારનું નિયમન કરે છે અને સ્ટોક એક્સચેન્જની કામગીરી માટે માર્ગદર્શિકા પ્રદાન કરે છે. * ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ નિયમોનો ઉદ્દેશ સિક્યોરિટીઝમાં ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ અટકાવવાનો અને વાજબી ટ્રેડિંગ પ્રેક્ટિસને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. * ક્રેડિટ ઇન્ફોર્મેશન કંપનીઝ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 2005: આ અધિનિયમ ભારતમાં ક્રેડિટ ઇન્ફર્મેશન કંપનીઓની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે અને જવાબદાર ધિરાણ પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો હેતુ ધરાવે છે. * પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ, 2007: આ એક્ટ ભારતમાં ચુકવણી અને સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ માટે કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે, જેમાં ઇલેક્ટ્રોનિક ફંડ ટ્રાન્સફર, મોબાઇલ પેમેન્ટ્સ અને કાર્ડ પેમેન્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે. * [[ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019]] : આ અધિનિયમનો હેતુ ભારતમાં ગ્રાહકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો છે અને તેમાં બેંકિંગ, વીમા અને રોકાણ ઉત્પાદનો જેવી નાણાકીય સેવાઓ સંબંધિત જોગવાઈઓનો સમાવેશ થાય છે. * નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ ટ્રસ્ટ રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ નિયમો ભારતમાં નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ (NPS) ની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જે વ્યક્તિઓ માટે સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ બચત યોજના છે. * ડિપોઝિટરીઝ એક્ટ, 1996: આ અધિનિયમ ભારતમાં ડિપોઝિટરીઝની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જે ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝ ધરાવે છે અને તેમના ટ્રાન્સફરની સુવિધા આપે છે. * પબ્લિક ફાઇનાન્શિયલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ, 2016: આ સિસ્ટમ ભારતમાં સરકારી નાણાકીય વ્યવસ્થાપન માટેનું એક ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ છે, જેમાં બજેટની તૈયારી, ખર્ચ વ્યવસ્થાપન અને રિપોર્ટિંગનો સમાવેશ થાય છે. * [[ફોરેન કોન્ટ્રીબ્યુશન (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 2010]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં બિન-લાભકારી સંસ્થાઓ દ્વારા વિદેશી યોગદાનની પ્રાપ્તિને નિયંત્રિત કરે છે અને તેનો હેતુ મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવાનો છે. * બેંકો દ્વારા વર્ગીકરણ, મૂલ્યાંકન અને રોકાણ પોર્ટફોલિયોના સંચાલન માટેના વિવેકપૂર્ણ ધોરણો, 2021: આ ધોરણો ભારતમાં બેંકો દ્વારા રોકાણ પોર્ટફોલિયોના સંચાલન માટે માર્ગદર્શિકા પ્રદાન કરે છે, જેમાં સંપત્તિના વર્ગીકરણ અને મૂલ્યાંકનનો સમાવેશ થાય છે. * ભારતીય રિઝર્વ બેંક (ડિજિટલ ચુકવણી સુરક્ષા નિયંત્રણો) નિર્દેશો, 2021: આ નિર્દેશો ભારતમાં ડિજિટલ ચુકવણીઓ માટે સુરક્ષા નિયંત્રણો પ્રદાન કરે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય વપરાશકર્તાઓને છેતરપિંડી અને અન્ય જોખમોથી બચાવવાનો છે. * સિક્યોરિટાઇઝેશન એન્ડ રિકન્સ્ટ્રક્શન ઓફ ફાઇનાન્શિયલ એસેટ્સ એન્ડ એન્ફોર્સમેન્ટ ઓફ સિક્યોરિટી ઇન્ટરેસ્ટ એક્ટ, 2002 : આ અધિનિયમ બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા નાણાકીય અસ્કયામતોના સિક્યોરિટાઇઝેશન અને પુનઃનિર્માણ અને આવી સંપત્તિઓમાં સુરક્ષા હિતના અમલ માટે એક માળખું પૂરું પાડે છે. * [[ભારતીય સ્ટેમ્પ એક્ટ, 1899|ભારતીય સ્ટેમ્પ અધિનિયમ, 1899]] : આ અધિનિયમ વિવિધ નાણાકીય સાધનો, જેમ કે પ્રોમિસરી નોટ્સ, વિનિમય બિલ અને શેર પ્રમાણપત્રો પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટીની ચુકવણીને નિયંત્રિત કરે છે. * [[નેગોસિયેબલ ઈનસટરુમેનટ એકટ ૧૮૮૧|નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ, 1881]] : આ અધિનિયમ નાણાકીય વ્યવહારોમાં નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ, જેમ કે ચેક, બિલ્સ ઑફ એક્સચેન્જ અને પ્રોમિસરી નોટ્સના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરે છે. * અત્યાચાર નિવારણ અધિનિયમ, 1989: આ અધિનિયમ અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના સભ્યો સામેના ગુનાઓને રોકવાની જોગવાઈ કરે છે, અને આ સમુદાયોના નાણાકીય છેતરપિંડી અને શોષણ સંબંધિત જોગવાઈઓનો સમાવેશ કરે છે. * [[રિયલ એસ્ટેટ (રેગ્યુલેશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ) એક્ટ, 2016]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રનું નિયમન કરે છે, જેમાં રિયલ એસ્ટેટ પ્રોજેક્ટ્સ અને એજન્ટોની નોંધણી અને ઘર ખરીદનારાઓની સુરક્ષાનો સમાવેશ થાય છે. * [[સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો વિકાસ અધિનિયમ, 2006|માઈક્રો, સ્મોલ એન્ડ મિડિયમ એન્ટરપ્રાઈઝ ડેવલપમેન્ટ એક્ટ, 2006]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોના પ્રમોશન અને વિકાસ માટે પ્રદાન કરે છે, જેમાં ક્રેડિટ અને અન્ય નાણાકીય સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે. * વિદેશી વેપાર નીતિ, 2015-2020: આ નીતિ ભારતમાં નિકાસ અને આયાતને પ્રોત્સાહન આપવા માટેનું માળખું પૂરું પાડે છે, જેમાં નિકાસકારો માટે પ્રોત્સાહનો અને આયાતકારો માટેના નિયમોનો સમાવેશ થાય છે. * નાદારી અને નાદારી નિવારણ અધિનિયમ, 2016: આ અધિનિયમ ભારતમાં નાદારી અને નાદારીની કાર્યવાહીના ઠરાવની જોગવાઈ કરે છે, જેમાં દેવાની પુનઃરચના અને સંપત્તિના લિક્વિડેશનનો સમાવેશ થાય છે. * [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી એક્ટ, 2019]] : તે એક ભારતીય કાયદો છે જે [[ભારત|ભારતમાં]] [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ]] (IFSCs) માં [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓના]] વિકાસ અને નિયમન માટે સ્વતંત્ર [[નિયમનકારી સત્તા|નિયમનકારી સત્તાની]] સ્થાપના માટે પ્રદાન કરે છે. IFSCA કાયદો ભારતમાં IFSCsમાં [[નાણાકીય સેવાઓ|નાણાકીય સેવાઓના]] વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘડવામાં આવ્યો હતો, જેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતને [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા]] અને વ્યાપાર માટે હબ બનાવવાનો હતો. આ કાયદો IFSCsમાં નાણાકીય સેવાઓના વિકાસ અને નિયમન પર દેખરેખ રાખવા માટે એક વૈધાનિક સંસ્થા તરીકે [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA) ની સ્થાપના કરે છે. IFSCA અધિનિયમ IFSCA માટે IFSCsમાં નાણાકીય સંસ્થાઓ અને નાણાકીય સેવાઓનું નિયમન અને દેખરેખ, IFSCsમાં નાણાકીય સેવાઓના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા અને IFSCsમાં રોકાણકારો અને ગ્રાહકોના હિતોનું રક્ષણ સહિતની વ્યાપક શ્રેણી પૂરી પાડે છે. . IFSCA કાયદો IFSCsમાં બેંકિંગ, વીમો, સિક્યોરિટીઝ અને અન્ય નાણાકીય સેવાઓ સહિત નાણાકીય સેવાઓ માટે એકીકૃત નિયમનકારી માળખાની સ્થાપના માટે પણ જોગવાઈ કરે છે. આ અધિનિયમ IFSCA ને IFSCs માં નાણાકીય સેવાઓના સંચાલન માટે વિનિયમો બનાવવાની સત્તા આપે છે અને IFSC માં નાણાકીય સેવાઓ સંબંધિત વિવાદોના નિરાકરણ માટે પણ જોગવાઈ કરે છે. == નિયમનકારી સંસ્થાઓ == ભારતમાં ઘણી નાણાકીય નિયમનકારી સંસ્થાઓ છે જે નાણાકીય વ્યવસ્થાના વિવિધ ક્ષેત્રોની દેખરેખ અને નિયમન કરે છે. અહીં મુખ્ય નિયમનકારી સંસ્થાઓ અને તેઓ જે ક્ષેત્રોની દેખરેખ રાખે છે તે છે: <ref>{{Cite web|title=The Financial Technology Law Review - The Law Reviews|url=https://thelawreviews.co.uk/title/the-financial-technology-law-review/india|access-date=2023-03-23|website=thelawreviews.co.uk|language=en|archive-date=2023-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415080807/https://thelawreviews.co.uk/title/the-financial-technology-law-review/india|url-status=dead}}</ref> # [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI): RBI એ [[સેન્ટ્રલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા|ભારતની મધ્યસ્થ બેંક]] છે અને દેશના એકંદર [[બેંક|બેંકિંગ ક્ષેત્રનું]] નિયમન કરે છે, જેમાં વ્યાપારી બેંકો, સહકારી બેંકો અને વિકાસ બેંકોનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{Cite web|title=The Reserve Bank Of India And The Regulation Of Fintech - Fin Tech - India|url=https://www.mondaq.com/india/fin-tech/1241220/the-reserve-bank-of-india-and-the-regulation-of-fintech|access-date=2023-03-23|website=www.mondaq.com}}</ref> # [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI): SEBI ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટને નિયંત્રિત કરવા માટે જવાબદાર છે, જેમાં [[stock exchang|સ્ટોક એક્સચેન્જો]], [[દલાલ|બ્રોકર્સ]] અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓનો સમાવેશ થાય છે. # [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA): તે એક [[નિયમનકારી સંસ્થા]] છે જેની સ્થાપના એપ્રિલ 2020 માં ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી એક્ટ, 2019 હેઠળ કરવામાં આવી હતી. IFSCA એ તમામ નાણાકીય સેવાઓના નિયમન માટે જવાબદાર છે જે [[ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટિ|ગિફ્ટ સિટી]], [[ગુજરાત]], ભારતમાં સ્થિત [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર]] (IFSC) ની અંદર પૂરી પાડવામાં આવે છે. [[ભેટ IFSC|IFSC]] એ એક [[વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્ર]] છે જેની સ્થાપના [[ભારત|ભારતમાં]] આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સેવાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરવામાં આવી હતી. # [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ|ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (IRDA): IRDA ભારતમાં [[વીમો|વીમા ક્ષેત્રનું]] નિયમન કરે છે, જેમાં જીવન વીમો, સામાન્ય વીમો અને પુનઃવીમોનો સમાવેશ થાય છે. # [[પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] (PFRDA): PFRDA ભારતમાં [[પેન્શન|પેન્શન સેક્ટરનું]] નિયમન કરે છે, જેમાં પેન્શન ફંડ અને નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમનો સમાવેશ થાય છે. # [[ફોરવર્ડ માર્કેટ કમિશન]] (FMC): FMC ભારતમાં [[કોમોડિટી વાયદા|કોમોડિટી ફ્યુચર્સ]] માર્કેટનું નિયમન કરે છે. # [[કોર્પોરેટ બાબતોનું મંત્રાલય]] (MCA): MCA ભારતમાં [[કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ]], [[કોર્પોરેટ સામાજિક જવાબદારી]] અને કંપનીઓની રચના અને સંચાલનનું નિયમન કરે છે. # [[નેશનલ હાઉસિંગ બેંક]] (NHB): NHB ભારતમાં હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીઓ અને હાઉસિંગ સેક્ટરનું નિયમન કરે છે. # ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઈકોનોમિક અફેર્સ (DEA): DEA ભારતની એકંદર આર્થિક નીતિઓ માટે જવાબદાર છે, જેમાં નાણાકીય અને નાણાકીય નીતિઓનો સમાવેશ થાય છે. # ફાઇનાન્શિયલ સ્ટેબિલિટી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ કાઉન્સિલ (FSDC): FSDC એ એક ઉચ્ચ-સ્તરની સંકલન સંસ્થા છે જે ભારતમાં વિવિધ નાણાકીય નિયમનકારી સંસ્થાઓની કામગીરીની દેખરેખ અને સંકલન કરે છે. તેનો હેતુ નાણાકીય સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવાનો અને દેશમાં નાણાકીય ક્ષેત્રના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. # ડિપોઝિટ ઇન્સ્યોરન્સ એન્ડ ક્રેડિટ ગેરંટી કોર્પોરેશન (DICGC): બેંક નિષ્ફળ જાય અથવા નાદાર બને તો DICGC થાપણદારોને વીમો પૂરો પાડે છે. તે ચોક્કસ રકમ સુધીની બેંક થાપણોનો વીમો આપે છે, જે હાલમાં રૂ. બેંક દીઠ થાપણદાર દીઠ 5 લાખ. # નેશનલ બેંક ફોર એગ્રીકલ્ચર એન્ડ રૂરલ ડેવલપમેન્ટ (નાબાર્ડ): નાબાર્ડ ભારતમાં ગ્રામીણ બેંકિંગ ક્ષેત્રનું નિયમન અને દેખરેખ કરે છે. તે ખેડૂતો, ગ્રામીણ વિકાસ સંસ્થાઓ અને અન્ય ગ્રામીણ સંસ્થાઓને ધિરાણ અને અન્ય સહાય પૂરી પાડે છે. # સ્મોલ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ ડેવલપમેન્ટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SIDBI): SIDBI ભારતમાં નાના અને મધ્યમ કદના સાહસો (SMEs) ને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. તે દેશમાં SME ક્ષેત્રના વિકાસને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. # વીમા લોકપાલ: વીમા પૉલિસી ધારકો માટે વીમા લોકપાલ એક સ્વતંત્ર ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિ છે. તે વીમા કંપનીઓ અને અન્ય મધ્યસ્થીઓ સામેની ફરિયાદોની તપાસ કરે છે અને તેનું નિરાકરણ કરે છે. # પેન્શન ફંડ લોકપાલ: પેન્શન ફંડ લોકપાલ એ NPS અને APY સબ્સ્ક્રાઇબર્સ માટે એક સ્વતંત્ર ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિ છે. તે પેન્શન ફંડ મેનેજર અને અન્ય મધ્યસ્થીઓ સામેની ફરિયાદોની તપાસ કરે છે અને તેનું નિરાકરણ કરે છે. # ફોરેન એક્સચેન્જ ડીલર્સ એસોસિએશન ઓફ ઈન્ડિયા (FEDAI): FEDAI ભારતમાં વિદેશી વિનિમય વ્યવહારો માટે નિયમો અને માર્ગદર્શિકા નક્કી કરે છે. તે વિદેશી વિનિમય વ્યવહારોમાં વ્યવહાર કરતી બેંકો માટે સ્વ-નિયમનકારી સંસ્થા તરીકે પણ કાર્ય કરે છે. # ક્લિયરિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (CCIL): તે વિદેશી વિનિમય અને મની માર્કેટ વ્યવહારો માટે ક્લિયરિંગ અને સેટલમેન્ટ સેવાઓ પ્રદાન કરવા માટે જવાબદાર છે. # સિક્યોરિટીઝ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ (SAT): તે એક અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થા છે જે સેબીના નિર્ણયો સામે અપીલની સુનાવણી કરે છે. == વિદેશી રોકાણ == [[ભારતીય અર્થતંત્ર|ભારતમાં વિદેશી રોકાણ]] [[ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ]] (FEMA) <ref>{{Cite web|title="THE FOREIGN EXCHANGE MANAGEMENT ACT, 1999"|url=http://finmin.nic.in/the_ministry/dept_eco_affairs/capital_market_div/FEMA_act_1999.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160210004120/http://finmin.nic.in/the_ministry/dept_eco_affairs/capital_market_div/FEMA_act_1999.pdf|archive-date=10 February 2016}}</ref> અને [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) દ્વારા જારી કરાયેલા નિયમો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારે]] વર્ષોથી તેની વિદેશી રોકાણ નીતિઓને [[ઉદારીકરણ કર્યું|ઉદાર બનાવી]] છે, [[વિદેશી રોકાણકારો]] માટે ભારતમાં રોકાણ કરવાનું સરળ બનાવ્યું છે. <ref>{{Cite web|title=FDI Statistics {{!}} Department for Promotion of Industry and Internal Trade {{!}} MoCI {{!}} GoI|url=https://dpiit.gov.in/publications/fdi-statistics|access-date=2023-03-31|website=dpiit.gov.in}}</ref> <ref>{{Cite web|title=India: Foreign direct investment regulations|url=https://globalcompetitionreview.com/guide/foreign-direct-investment-regulation-guide/second-edition/article/india|access-date=2023-03-31|website=globalcompetitionreview.com|language=en|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331111230/https://globalcompetitionreview.com/guide/foreign-direct-investment-regulation-guide/second-edition/article/india|url-status=dead}}</ref> [[સીધા વિદેશી રોકાણ|ફોરેન ડાયરેક્ટ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ]] (FDI) ને ઓટોમેટિક રૂટ હેઠળ મોટાભાગના ક્ષેત્રોમાં મંજૂરી આપવામાં આવે છે, જેનો અર્થ છે કે વિદેશી રોકાણકારોને તેમના રોકાણ માટે [[ભારત સરકાર|સરકાર]] અથવા આરબીઆઈની પૂર્વ મંજૂરીની જરૂર નથી. જો કે, [[સંરક્ષણ ક્ષેત્ર|સંરક્ષણ]], ટેલિકોમ અને મીડિયા જેવા કેટલાક ક્ષેત્રોને સરકારની પૂર્વ મંજૂરીની જરૂર છે. <ref>{{Cite web|title=Foreign Direct Investment {{!}} Make In India|url=https://www.makeinindia.com/policy/foreign-direct-investment|access-date=2023-03-31|website=www.makeinindia.com|archive-date=2023-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201041519/https://www.makeinindia.com/policy/foreign-direct-investment|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Foreign direct investment in India|url=https://www.pinsentmasons.com/out-law/guides/foreign-direct-investment-india|access-date=2023-03-31|website=Pinsent Masons|language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Recent Changes To India's FDI Laws - Inward/ Foreign Investment - India|url=https://www.mondaq.com/india/inward-foreign-investment/1186244/recent-changes-to-indias-fdi-laws|access-date=2023-03-31|website=www.mondaq.com}}</ref> <ref>{{Cite web|title=FDI Regulation In India|url=https://legalserviceindia.com/legal/article-7883-fdi-regulation-in-india.html|access-date=2023-03-31|website=legalserviceindia.com}}</ref> [[વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણ|ફોરેન પોર્ટફોલિયો ઈન્વેસ્ટમેન્ટ]] (FPI) એ વિદેશી રોકાણકારો માટે ભારતમાં રોકાણ કરવા માટેનો બીજો માર્ગ છે. FPI નો ઉલ્લેખ [[બિન-નિવાસી ભારતીય અને ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ|બિન-નિવાસી ભારતીયો]] (NRIs), [[વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો]] (FIIs) અને લાયક વિદેશી રોકાણકારો (QFIs) દ્વારા [[ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જ (સંદિગ્ધતા)|ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જો]] પર સૂચિબદ્ધ સિક્યોરિટીઝમાં કરે છે. એફપીઆઈ [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) દ્વારા નિર્ધારિત અમુક મર્યાદાઓ અને શરતોને આધીન છે. <ref>{{Cite web|title=India's FDI Policy|url=https://indbiz.gov.in/invest/fdi-policy/|access-date=2023-03-31|website=IndBiz {{!}} Economic Diplomacy Division|language=en-US}}</ref> {{Quote box |quote = અમુક ક્ષેત્રોમાં વિદેશી રોકાણ વિદેશી માલિકી પર ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ કેપ્સને આધીન છે, જે ક્ષેત્રના આધારે બદલાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, વીમા ક્ષેત્રમાં, વિદેશી માલિકીની મર્યાદા 49% છે, જ્યારે સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં, તે 74% પર મર્યાદિત છે. <ref>{{Cite web|title=India - India liberalized FDI rules in various sectors {{!}} Investment Policy Monitor {{!}} UNCTAD Investment Policy Hub|url=https://investmentpolicy.unctad.org/investment-policy-monitor/measures/2909/india-india-liberalized-fdi-rules-in-various-sectors|access-date=2023-03-31|website=investmentpolicy.unctad.org}}</ref> }} ભારત સરકારે [[વિદેશી રોકાણ પ્રમોશન બોર્ડ|ફોરેન ઈન્વેસ્ટમેન્ટ પ્રમોશન બોર્ડ]] (FIPB) ની પણ સ્થાપના કરી છે, જે સ્વચાલિત રૂટ હેઠળ આવતા નથી તેવા વિદેશી રોકાણ દરખાસ્તોની સમીક્ષા કરવા અને મંજૂર કરવા માટે જવાબદાર છે. જો કે, FIPB નાબૂદ કરવામાં આવ્યું છે અને સરકારે વિદેશી રોકાણ દરખાસ્તો માટે મંજૂરી પ્રક્રિયાને સુવ્યવસ્થિત કરી છે. <ref>{{Cite web|title=About Us|url=https://fifp.gov.in/AboutUs.aspx|access-date=2023-03-31|website=fifp.gov.in}}</ref> == એન્ટિ-મની લોન્ડરિંગ (AML) == [[ભારત|ભારતે]] 2002 ના [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002|પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ]] (PMLA) સહિત [[પૈસા ની અવૈદ્ય હેરાફેરી|મની લોન્ડરિંગ]] અને [[આતંકવાદ ધિરાણ|આતંકવાદી ધિરાણને]] રોકવા માટે ઘણા પગલાં અમલમાં મૂક્યા છે. PMLA એ ભારતમાં [[પૈસા ની અવૈદ્ય હેરાફેરી|મની લોન્ડરિંગ]] સામે લડવા માટેનો પ્રાથમિક કાયદો છે અને તેનું સંચાલન [[નાણા મંત્રાલય (ભારત)|નાણા મંત્રાલયના]] [[ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ (ભારત)|ફાઇનાન્સિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ]] (FIU) દ્વારા કરવામાં આવે છે. <ref>{{Cite web|date=2017-10-17|title=Anti-Money Laundering Laws in India|url=https://blog.ipleaders.in/money-laundering-prevention/|access-date=2023-03-31|website=iPleaders|language=en-US}}</ref> PMLA હેઠળ, [[બેંક|બેંકો]], [[વીમો|વીમા કંપનીઓ]] અને સિક્યોરિટીઝ ફર્મ્સ સહિતની [[નાણાકીય સંસ્થા|નાણાકીય સંસ્થાઓએ]] તેમના ગ્રાહકો પર યોગ્ય ધ્યાન રાખવાની, તેમના વ્યવહારો પર દેખરેખ રાખવાની અને FIUને કોઈપણ શંકાસ્પદ વ્યવહારોની જાણ કરવાની જરૂર છે. આ અધિનિયમ ગુનાની આવક હોવાની શંકાસ્પદ સંપત્તિને ફ્રીઝ કરવા અને જપ્ત કરવાની પણ જોગવાઈ કરે છે. આ અધિનિયમ મની લોન્ડરિંગના કેસોની તપાસ અને કાર્યવાહી કરવા માટે એક વિશિષ્ટ એજન્સી, [[એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ]] (ED)ની પણ સ્થાપના કરે છે. <ref>{{Cite web|title=Prevention of Money Laundering|url=https://dor.gov.in/prevention-of-money-laundering-list|website=https://dor.gov.in}}</ref> PMLA ઉપરાંત, ભારતે [[ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ]] (FEMA) અને [[આવકવેરા અધિનિયમ, 1961|ઈન્કમ ટેક્સ એક્ટ]] સહિત મની લોન્ડરિંગ સામે લડવા માટે અન્ય પગલાં પણ લાગુ કર્યા છે. [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI) અને [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) એ પણ તેમની નિયમનકારી સંસ્થાઓને [[મની લોન્ડરિંગ વિરોધી]] નિયમોના પાલન માટે માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે. ભારત [[ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ]] (FATF)નું સભ્ય પણ છે, જે એક આંતર-સરકારી સંસ્થા છે જે ધોરણો નક્કી કરે છે અને મની લોન્ડરિંગ, આતંકવાદી ધિરાણ અને દેશની અખંડિતતા માટેના અન્ય સંબંધિત જોખમો સામે લડવા માટે કાનૂની, નિયમનકારી અને ઓપરેશનલ પગલાંના અસરકારક અમલીકરણને પ્રોત્સાહન આપે છે. [[આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સિસ્ટમ]] . ભારત તેના ધોરણોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા FATF દ્વારા નિયમિત સમીક્ષાઓને આધીન છે. PMLA ઉપરાંત, ભારતે મની લોન્ડરિંગ સામે લડવા માટે અન્ય ઘણા નાણાકીય નિયમો લાગુ કર્યા છે. આ નિયમોમાં શામેલ છે: # [[તમારા ગ્રાહકને જાણો|તમારા ગ્રાહક (KYC) ધોરણો જાણો]] : KYC ધોરણો માટે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ કોઈપણ નાણાકીય સેવાઓ પ્રદાન કરતા પહેલા તેમના ગ્રાહકોની ઓળખ ચકાસવાની જરૂર છે. કેવાયસી ધોરણોમાં વ્યક્તિગત માહિતી અને દસ્તાવેજો, જેમ કે [[આધાર કાર્ડ]], [[pan card|પાન કાર્ડ]], [[પાસપોર્ટ]] અને [[ચાલક નું પ્રમાણપત્ર|ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ]] મેળવવા અને તેની ચકાસણી કરવાનો સમાવેશ થાય છે. KYC ધોરણો નાણાકીય વ્યવહારોમાં બનાવટી અથવા બનાવટી દસ્તાવેજોના ઉપયોગને રોકવામાં મદદ કરે છે. # શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન રિપોર્ટિંગ (STR): STR માટે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓને કોઈપણ શંકાસ્પદ વ્યવહારોની જાણ ભારતના [[ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ (ભારત)|ફાઈનાન્સિયલ ઈન્ટેલિજન્સ યુનિટ]] (FIU)ને કરવાની જરૂર છે. આવા વ્યવહારોમાં ગ્રાહકની જાણીતી આવકના સ્ત્રોતો સાથે અસામાન્ય અથવા અસંગત હોય તેવા વ્યવહારોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ પણ આ વ્યવહારોના રેકોર્ડ રાખવા જરૂરી છે. # [[ફોરેન એકાઉન્ટ ટેક્સ કમ્પ્લાયન્સ એક્ટ]] (FATCA): FATCA એ યુએસ કાયદો છે જેમાં વિદેશી નાણાકીય સંસ્થાઓએ યુએસ કરદાતાઓ વિશેની માહિતી યુએસ [[આંતરિક આવક સેવા|ઇન્ટરનલ રેવન્યુ સર્વિસ]] (IRS)ને જાણ કરવી જરૂરી છે. FATCA લાગુ કરવા માટે ભારતે અમેરિકા સાથે કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ કરાર હેઠળ, ભારતીય નાણાકીય સંસ્થાઓએ તેમના અમેરિકન ગ્રાહકો વિશેની માહિતી ભારત સરકારને જાણ કરવી જરૂરી છે, જે પછી યુએસ સરકાર સાથે શેર કરવામાં આવશે. # [[સામાન્ય રિપોર્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ|કોમન રિપોર્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ]] (CRS): ભારતે વિદેશી રહેવાસીઓ દ્વારા રાખવામાં આવેલા નાણાકીય ખાતાઓની માહિતીની આપલે કરવા માટે અન્ય દેશો સાથે પણ CRS કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. # [[મની લોન્ડરિંગ વિરોધી]] (AML) માર્ગદર્શિકા: [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) એ નાણાકીય વ્યવહારો કરતી વખતે અનુસરવા માટે બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે AML માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે. આ માર્ગદર્શિકાઓમાં ગ્રાહકની યોગ્ય ખંત, રેકોર્ડ રાખવા અને જોખમ સંચાલન જેવા પગલાંનો સમાવેશ થાય છે. # [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] (PMLA): પીએમએલએ મની લોન્ડરિંગને ગુનાની આવકને કાયદેસરના ભંડોળ તરીકે છૂપાવવાના કાર્ય તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે. તે મની લોન્ડરિંગના દોષિતો માટે દંડ પણ નક્કી કરે છે, જેમાં કેદ અને દંડનો સમાવેશ થઈ શકે છે. આ અધિનિયમ બેંકો, નાણાકીય સંસ્થાઓ અને મની ચેન્જર્સ સહિત તમામ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓને લાગુ પડે છે. == બેંકિંગ નિયમન == ભારતમાં [[બેંકિંગ નિયમન|બેંકિંગ નિયમનની]] દેખરેખ [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે દેશની [[સેન્ટ્રલ બેંક|મધ્યસ્થ બેંક]] છે. આરબીઆઈની સ્થાપના 1935માં થઈ હતી અને તે ભારતમાં બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓના નિયમન અને દેખરેખ માટે જવાબદાર છે. <ref>{{Cite web|title=The Regulations That Govern Banking in India|url=https://www.investopedia.com/articles/investing/112714/regulations-govern-banking-india.asp|access-date=2023-03-24|website=Investopedia|language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Nataraj|first=Geethanjali|last2=Ashwani|date=September 2018|title=Banking Sector Regulation in India: Overview, Challenges and Way Forward|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0019556118783065|journal=Indian Journal of Public Administration|language=en|volume=64|issue=3|pages=473–486|doi=10.1177/0019556118783065|issn=0019-5561}}</ref> આરબીઆઈનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય ભારતીય નાણાકીય વ્યવસ્થાની સ્થિરતા જાળવવાનો છે, જે તે વિવિધ નિયમનકારી પગલાં દ્વારા હાંસલ કરે છે. આરબીઆઈ દ્વારા લાગુ કરાયેલા કેટલાક મુખ્ય [[નિયમન|નિયમોમાં]] નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: <ref>{{Cite web|last=Thakore|first=Talwar|last2=Dubash|first2=Associates-Feroz|last3=Mahapatra|first3=Sonali|last4=Zota|first4=Shruti|date=2019-04-04|title=Banking Regulation in India|url=https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=a1976e5b-288e-4dce-be91-ecd57fc575c9|access-date=2023-03-24|website=Lexology|language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Kanoujiya|first=Jagjeevan|last2=Bhimavarapu|first2=Venkata Mrudula|last3=Rastogi|first3=Shailesh|date=2021-08-23|title=Banks in India: A Balancing Act Between Profitability, Regulation and NPA|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/09722629211034417|journal=Vision: The Journal of Business Perspective|language=en|pages=097226292110344|doi=10.1177/09722629211034417|issn=0972-2629}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Rbi regulation|url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/BANKI15122014.pdf|access-date=2023-03-24|website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Banking Regulation in India|url=https://www.complybook.com/blog/banking-regulation-in-india|access-date=2023-03-24|website=ComplyBook|archive-date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324164025/https://www.complybook.com/blog/banking-regulation-in-india|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Regulations of Bank and Financial Institutions {{!}} RBI Grade-B Main|url=https://www.careerlauncher.com/rbi-grade-b/regulations-of-banks-and-financial-institutions/|access-date=2023-03-24|website=www.careerlauncher.com|archive-date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324164024/https://www.careerlauncher.com/rbi-grade-b/regulations-of-banks-and-financial-institutions/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Banking regulation in India: overview|url=https://www.azbpartners.com/bank/banking-regulation-in-india-overview/|access-date=2023-03-24|website=azb|language=en}}</ref> * મૂડી પર્યાપ્તતા ગુણોત્તર (CAR): ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ ન્યૂનતમ CAR નિર્ધારિત કરી છે જે ભારતમાં બેંકોએ તેની ખાતરી કરવા માટે જાળવવી જોઈએ કે તેમની પાસે અણધારી નુકસાનને શોષવા માટે પૂરતી મૂડી છે. * એસેટ ક્વોલિટી રિવ્યુ (AQR): આરબીઆઈ બેંકોના નિયમિત AQR કરે છે તેની ખાતરી કરવા માટે કે તેઓ તેમની સંપત્તિની ગુણવત્તાને ચોક્કસ રીતે પ્રતિબિંબિત કરી રહ્યાં છે અને કોઈપણ નુકસાન માટે તેઓ પર્યાપ્ત રીતે જોગવાઈ કરે છે. * પ્રુડેન્શિયલ ધોરણો: આરબીઆઈએ બેંકો માટે વિવિધ વિવેકપૂર્ણ ધોરણો નિર્ધારિત કર્યા છે, જેમાં વ્યક્તિગત ઋણ લેનારાઓને એક્સપોઝરની મર્યાદા, અસ્કયામતોનું વર્ગીકરણ અને જોગવાઈની જરૂરિયાતોનો સમાવેશ થાય છે. * તરલતાની આવશ્યકતાઓ: ભારતમાં બેંકોએ ચોક્કસ સ્તરની તરલતા જાળવવી જરૂરી છે કે જેથી તેઓ તેમની જવાબદારીઓ પૂરી કરી શકે કારણ કે તેઓ બાકી છે. RBI એ ભારતમાં બેંકો માટે લઘુત્તમ લિક્વિડિટી રેશિયો (SLR) અને ન્યૂનતમ નેટ સ્ટેબલ ફંડિંગ રેશિયો (NSFR) નિર્ધારિત કર્યો છે. * પ્રુડેન્શિયલ ધોરણો: આરબીઆઈએ બેંકો માટે વિવિધ વિવેકપૂર્ણ ધોરણો નિર્ધારિત કર્યા છે, જેમાં વ્યક્તિગત ઋણ લેનારાઓને એક્સપોઝરની મર્યાદા, અસ્કયામતોનું વર્ગીકરણ અને જોગવાઈની જરૂરિયાતોનો સમાવેશ થાય છે. આ ધોરણો એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે કે બેંકો સમજદારીપૂર્વક કામ કરે છે અને જોખમોનું અસરકારક રીતે સંચાલન કરે છે. * કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ: RBI એ ભારતમાં બેંકો માટે કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ પર માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે, જેમાં બેંકો પાસે મજબૂત બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ, મજબૂત જોખમ વ્યવસ્થાપન પ્રક્રિયાઓ અને અસરકારક આંતરિક નિયંત્રણો હોવા જરૂરી છે. * એન્ટિ-મની લોન્ડરિંગ (AML) અને તમારા ગ્રાહકને જાણો (KYC) ધોરણો: RBI એ મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવા માટે AML અને KYC પર કડક માર્ગદર્શિકા મૂકી છે. બેંકોએ તેમના ગ્રાહકો પર યોગ્ય ધ્યાન રાખવું, વ્યવહારોનું નિરીક્ષણ કરવું અને શંકાસ્પદ વ્યવહારોની જાણ સંબંધિત અધિકારીઓને કરવી જરૂરી છે. * તમારા ગ્રાહકને જાણો (KYC) અને એન્ટી-મની લોન્ડરિંગ (AML): બેંકોએ મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવા માટે KYC અને AML માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું જરૂરી છે. === બેંકિંગ નિયમન અધિનિયમ === ભારતમાં ઘણા બેંકિંગ નિયમન અધિનિયમો છે જે દેશમાં બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે. કેટલાક મુખ્ય કાર્યો છે: <ref>{{Cite web|title=Banking Acts {{!}} Department of Financial Services {{!}} Ministry of Finance {{!}} Government of India|url=https://financialservices.gov.in/act-rule/Banking/Banking-Acts|access-date=2023-03-24|website=financialservices.gov.in}}</ref> * [[રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1934]] : આ ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના કાર્યો અને સત્તાઓને સંચાલિત કરતો પ્રાથમિક કાયદો છે, જે ભારતની મધ્યસ્થ બેંક છે. આ અધિનિયમ ભારતમાં બેંકિંગ અને ધિરાણના નિયમનની જોગવાઈ કરે છે અને RBIને બેંકોને લાઇસન્સ આપવા અને તેમની પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન કરવાની સત્તા આપે છે. * [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં બેંકિંગ કંપનીઓના નિયમન અને દેખરેખ માટે પ્રદાન કરે છે. તે બેંકોની સ્થાપના અને સંચાલન માટેના નિયમો, તેમની મૂડીની જરૂરિયાતો અને તેમની પ્રવૃત્તિઓનું નિરીક્ષણ કરવા અને દેખરેખ રાખવાની RBIની સત્તાઓ નક્કી કરે છે. આ અધિનિયમ બેંકિંગ લોકપાલની નિમણૂક માટે પણ જોગવાઈ કરે છે, જે બેંકો સામેની ફરિયાદોના નિરાકરણ માટે જવાબદાર છે. <ref>{{Cite web|title=Banking regulation act, 1949|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A194910.pdf}}</ref> * [[નેગોસિયેબલ ઈનસટરુમેનટ એકટ ૧૮૮૧|નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્ટ, 1881]] : આ અધિનિયમ ચેક, પ્રોમિસરી નોટ્સ અને એક્સચેન્જના બિલ જેવા નેગોશિયેબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સના ઉપયોગ અને ટ્રાન્સફરને નિયંત્રિત કરે છે. તે આ સાધનો માટે પક્ષકારોના અધિકારો અને જવાબદારીઓ પ્રદાન કરે છે અને તેમની ચૂકવણી અને ડિસ્ચાર્જ માટેના નિયમો નક્કી કરે છે. * [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં સિક્યોરિટી બજારોના નિયમન અને આ બજારોમાં રોકાણકારોના હિતોના રક્ષણ માટે પ્રદાન કરે છે. તે સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) ને સ્ટોક એક્સચેન્જો, બ્રોકર્સ અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓની પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન અને દેખરેખ કરવાની સત્તા આપે છે. * [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદના ધિરાણને રોકવાની જોગવાઈ કરે છે. તે બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓને ગ્રાહકની યોગ્ય કાળજી રાખવા અને ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ માટે નાણાકીય સિસ્ટમના ઉપયોગને રોકવા માટે વ્યવહારોના રેકોર્ડ જાળવવાની જરૂર છે. == સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ રેગ્યુલેશન == [[ભારત|ભારતમાં]] [[સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ]] રેગ્યુલેશનની દેખરેખ મુખ્યત્વે [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે દેશના સિક્યોરિટી બજારોના નિયમન માટે જવાબદાર છે. સિક્યોરિટી બજારો ન્યાયી, પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ રીતે ચાલે તે સુનિશ્ચિત કરવા સેબીએ વિવિધ [[નિયમન|નિયમો]] અને [[માર્ગદર્શિકા]] જારી કરી છે. અહીં ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ રેગ્યુલેશનના કેટલાક મુખ્ય પાસાઓ છે: <ref>{{Cite web|last=Team|first=ClearIAS|date=2023-02-22|title=Stock Market Regulations in India|url=https://www.clearias.com/stock-market-regulations/|access-date=2023-03-24|website=ClearIAS|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Mathew|first=Joby|date=2023-02-18|title=Explained {{!}} How is the stock market regulated in India?|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/business/markets/explained-how-is-the-stock-market-regulated-in-india/article66526291.ece|access-date=2023-03-24|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Sabarinathan|first=G|date=October 2010|title=SEBI's Regulation of the Indian Securities Market: A Critical Review of the Major Developments|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0256090920100402|journal=Vikalpa: The Journal for Decision Makers|language=en|volume=35|issue=4|pages=13–26|doi=10.1177/0256090920100402|issn=0256-0909}}</ref> * [[રોકાણકાર રક્ષણ]]: સેબીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે. તેણે વિવિધ નિયમો જારી કર્યા છે જેથી રોકાણકારોને સિક્યોરિટીઝ વિશે સચોટ અને સમયસર માહિતીની ઍક્સેસ મળે અને તેઓ કપટપૂર્ણ અને અન્યાયી પ્રથાઓથી સુરક્ષિત રહે. ઉદાહરણ તરીકે, સેબીએ નિયમો જારી કર્યા છે [[આંતરિક વેપાર]], [[બજારમાં ચાલાકી]] અને, [[જાહેરાત જરૂરિયાત|જાહેરાત જરૂરીયાતો]] માટે [[લિસ્ટેડ કંપનીઓ]]. * બજાર કામગીરીઃ સેબી ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ બજારોની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જેમાં [[stock exchang|સ્ટોક એક્સચેન્જો]], [[બ્રોકર|બ્રોકર્સ]], અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓ. તેણે બ્રોકર્સ અને મધ્યસ્થીઓના વર્તન અંગેના નિયમો જારી કર્યા છે, જેમાં મૂડી પર્યાપ્તતા, નોંધણીની જરૂરિયાતો અને પાલન ધોરણો અંગેના નિયમોનો સમાવેશ થાય છે. * [[સૂચિ જરૂરિયાતો]] સેબીએ ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જોમાં પોતાની સિક્યોરિટીઝની લિસ્ટિંગ કરવા ઈચ્છતી કંપનીઓ માટે લિસ્ટિંગ જરૂરીયાતો અંગે નિયમો જારી કર્યા છે. આ નિયમો જાહેરાતની જરૂરિયાતો, પાત્રતા માપદંડ અને અન્ય શરતો સૂચવે છે જે તેમની સિક્યોરિટીઝની સૂચિ બનાવવા માંગતી કંપનીઓ દ્વારા પૂરી થવી જોઈએ. * [[જાહેરાત જરૂરિયાત|જાહેરાત જરૂરીયાતો]] સેબીએ લિસ્ટેડ કંપનીઓ માટે જાહેરાતની જરૂરિયાતો પર નિયમો જારી કર્યા છે, જે કંપનીઓ દ્વારા રોકાણકારો અને જાહેર જનતાને જાહેર કરવાની માહિતી સૂચવે છે. આ નિયમોમાં આવા ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છેઃ [[નાણાકીય નિવેદન|નાણાકીય નિવેદનો]], [[મેનેજમેન્ટ ચર્ચા અને વિશ્લેષણ]], અને સંબંધિત પક્ષ વ્યવહારો. * [[રોકાણકાર શિક્ષણ]]: સેબી રોકાણકાર શિક્ષણ અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો માટે પણ જવાબદાર છે, જેનો હેતુ રોકાણકારોને સિક્યોરિટીઝ બજારો અને સિક્યોરિટીઝમાં રોકાણ સાથે સંકળાયેલા જોખમો અને તકો વિશે શિક્ષિત કરવાનો છે. * અમલીકરણ: સેબી પાસે સિક્યોરિટીઝ કાયદા અને નિયમોના ઉલ્લંઘન સામે તપાસ અને અમલીકરણની કાર્યવાહી કરવાની સત્તા છે. તે બજારના સહભાગીઓ પર દંડ અને અન્ય દંડ લાદી શકે છે જે નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે, અને ગુનેગારો સામે કાનૂની કાર્યવાહી કરી શકે છે. === સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ રેગ્યુલેશન એક્ટ === ભારતમાં [[સિક્યોરિટી બજારો]] અનેક કાયદાઓ, [[વ્યાપાર નિયમ|નિયમો]] અને [[નિયમન|નિયમો]] દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. અહીં ભારતમાં કેટલાક મુખ્ય સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ એક્ટ છે: <ref>{{Cite web|date=2021-09-27|title=Laws governing the stock market in India|url=https://blog.ipleaders.in/laws-governing-the-stock-market-in-india/|access-date=2023-03-24|website=iPleaders|language=en-US}}</ref> * [[સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1992]] : ભારતમાં સિક્યોરિટી બજારોને સંચાલિત કરતો આ પ્રાથમિક કાયદો છે. તેણે [[સિક્યોરિટી બજારો|સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ]] માટે નિયમનકાર તરીકે [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) ની સ્થાપના કરી અને તેને સિક્યોરિટીઝ બજારોનું નિયમન અને વિકાસ કરવા, રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવા અને રોકાણકારોના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવાની સત્તાઓ આપી. * [[સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 1956]] : આ અધિનિયમ ભારતમાં સિક્યોરિટીઝના વેપારનું નિયમન કરે છે અને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં [[stock exchang|સ્ટોક એક્સચેન્જો]], [[દલાલ|બ્રોકર્સ]] અને અન્ય મધ્યસ્થીઓની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે. તે ભારતમાં વેપાર કરી શકાય તેવા સિક્યોરિટીઝના પ્રકારોને વ્યાખ્યાયિત કરે છે, ટ્રેડિંગના આચરણ માટેના નિયમો નક્કી કરે છે અને સ્ટોક એક્સચેન્જો અને અન્ય બજાર મધ્યસ્થીઓના નિયમન અને નોંધણી માટે પ્રદાન કરે છે. * ડિપોઝિટરીઝ એક્ટ, 1996: આ અધિનિયમ ભારતમાં ડિપોઝિટરીઝની સ્થાપના માટે પ્રદાન કરે છે અને ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝના ટ્રાન્સફર અને નોંધણીને નિયંત્રિત કરે છે. તે રોકાણકારોને ડિમટીરિયલાઈઝ્ડ સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝ રાખવા સક્ષમ બનાવે છે અને સોદાના ઝડપી અને વધુ કાર્યક્ષમ પતાવટની સુવિધા આપે છે. * સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) રૂલ્સ, 1957: આ [[સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 1956]] હેઠળ બનેલા નિયમો છે અને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં સ્ટોક એક્સચેન્જ, બ્રોકર્સ અને અન્ય મધ્યસ્થીઓના નિયમન માટે જોગવાઈ કરે છે. નિયમો સ્ટોક એક્સચેન્જમાં લિસ્ટિંગ માટે યોગ્યતાના માપદંડ, માર્જિનની જરૂરિયાતો અને બ્રોકર્સ અને મધ્યસ્થીઓના આચરણ જેવા ક્ષેત્રોને આવરી લે છે. * SEBI (લિસ્ટિંગ ઓબ્લિગેશન્સ એન્ડ ડિસ્ક્લોઝર રિક્વાયરમેન્ટ્સ) રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ રેગ્યુલેશન્સ એવી કંપનીઓ માટે [[લિસ્ટિંગ જરૂરિયાતો]] સૂચવે છે કે જેઓ [[ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જ (સંદિગ્ધતા)|ભારતીય સ્ટોક એક્સચેન્જમાં]] તેમની સિક્યોરિટીઝને સૂચિબદ્ધ કરવા માગે છે. તેઓએ પાત્રતાના માપદંડો, [[જાહેરાતની આવશ્યકતા|જાહેરાતની આવશ્યકતાઓ]] અને અન્ય શરતો નક્કી કરી છે જે તેમની સિક્યોરિટીઝની યાદી બનાવવા માંગતી કંપનીઓ દ્વારા પૂરી કરવી આવશ્યક છે. * SEBI (પ્રોહિબિશન ઓફ ઈનસાઈડર ટ્રેડિંગ) રેગ્યુલેશન્સ, 2015: આ નિયમો સિક્યોરિટીઝમાં ઈન્સાઈડર ટ્રેડિંગને પ્રતિબંધિત કરે છે અને ઈન્સાઈડર ટ્રેડિંગને રોકવા માટેના નિયમો સૂચવે છે. તેઓ કંપનીઓને જરૂરી છે કે તેઓ અંદરના લોકોની યાદી જાળવી રાખે અને અમુક માહિતી સ્ટોક એક્સચેન્જો અને જનતાને જાહેર કરે. * સેબી (સબસ્ટેન્શિયલ એક્વિઝિશન ઓફ શેર્સ એન્ડ ટેકઓવર) રેગ્યુલેશન્સ, 2011: આ નિયમો ભારતમાં લિસ્ટેડ કંપનીઓના શેરના સંપાદન અને ટેકઓવરને નિયંત્રિત કરે છે. લિસ્ટેડ કંપનીના નિયંત્રણમાં ફેરફારના કિસ્સામાં તેમને હસ્તગત કરનારાઓએ ચોક્કસ જાહેરાતો કરવાની અને લઘુમતી શેરધારકોને ખુલ્લી ઓફર કરવાની જરૂર છે. == બુલિયન નિયમન == [[ભારત|ભારતમાં]] બુલિયન નિયમન સરકાર અને વિવિધ નિયમનકારી સંસ્થાઓ દ્વારા દેખરેખ રાખવામાં આવે છે. [[બુલિયન|બુલિયન એ]] [[સોનું|સોના]] અને [[ચાંદી]] જેવી [[કિંમતી ધાતુ|કિંમતી ધાતુઓનો]] ઉલ્લેખ કરે છે, જેનો ઉપયોગ ઘણીવાર મૂલ્યના ભંડાર અને ફુગાવા સામે બચાવ તરીકે થાય છે. <ref>{{Cite web|title=How does the Commodity Market Work in India {{!}} IIFL Knowledge Center|url=https://www.indiainfoline.com/knowledge-center/commodities/how-does-the-commodity-market-work-in-india|access-date=2023-03-24|website=www.indiainfoline.com|language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Dash|first=Shridhar Kumar|date=September 1999|title=Effect of Liberalization on Integration between Indian and World Bullion Market|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0019466219990107|journal=The Indian Economic Journal|language=en|volume=47|issue=1|pages=82–96|doi=10.1177/0019466219990107|issn=0019-4662}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Kaura|first=Ruchika|last2=Rajput|first2=Namita|date=2021-06-10|title=Future–Spot Relationship in Commodity Market: A Comparison Across Commodity Segments in India|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/09721509211017291|journal=Global Business Review|language=en|pages=097215092110172|doi=10.1177/09721509211017291|issn=0972-1509}}</ref> અહીં ભારતમાં બુલિયન નિયમનના કેટલાક મુખ્ય પાસાઓ છે: * [[આયાત કરો|આયાત]] અને [[નિકાસ કરો|નિકાસ]] : ભારતમાં [[બુલિયન|બુલિયનની]] આયાત અને નિકાસ [[વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય]] હેઠળના [[ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ]] (DGFT) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. બુલિયનના આયાતકારો અને નિકાસકારોએ સંબંધિત લાઇસન્સ મેળવવા અને સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા વિવિધ નિયમો અને માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું આવશ્યક છે. * [[કરવેરા]] : બુલિયન ભારતમાં વિવિધ કરને આધીન છે, જેમાં [[આયાત વેરો|કસ્ટમ ડ્યુટી]], [[આબકારી જકાત (ભારત)|આબકારી જકાત]] અને [[ભારતમાં મૂલ્ય વર્ધિત કરવેરા|મૂલ્યવર્ધિત કર]] (VAT)નો સમાવેશ થાય છે. સરકાર ટ્રાન્ઝેક્શનના કદ અને અન્ય પરિબળોના આધારે બુલિયનના વેચાણ અથવા ટ્રાન્સફર પર પણ ટેક્સ લાદી શકે છે. * હોલમાર્કિંગઃ [[બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ]] (BIS) ભારતમાં સોના અને ચાંદીના હોલમાર્કિંગ માટે જવાબદાર છે. હોલમાર્કિંગ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા બુલિયનની શુદ્ધતા અને ગુણવત્તા સ્વતંત્ર એજન્સી દ્વારા ચકાસવામાં આવે છે અને પ્રમાણિત કરવામાં આવે છે. હોલમાર્કવાળા બુલિયનમાં [[BIS માર્ક|BIS ચિહ્ન]] હોય છે, જે ધાતુની શુદ્ધતા અને ગુણવત્તા દર્શાવે છે. * [[વેપાર|ટ્રેડિંગ]] : ભારતમાં બુલિયન ટ્રેડિંગ મુખ્યત્વે [[સ્પોટ માર્કેટ|સ્પોટ]] અને [[વાયદા બજારો|ફ્યુચર્સ માર્કેટ]] દ્વારા કરવામાં આવે છે. [[ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ બુલિયન એક્સચેન્જ]] (IIBX), [[નેશનલ કોમોડિટી અને ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જ|નેશનલ કોમોડિટી એન્ડ ડેરિવેટિવ્ઝ એક્સચેન્જ]] (NCDEX) અને [[મલ્ટી કોમોડિટી એક્સચેન્જ]] (MCX) ભારતમાં બુલિયન ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રાક્ટમાં ટ્રેડિંગ માટેના ત્રણ મુખ્ય એક્સચેન્જો છે. આ એક્સચેન્જો સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) અને [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઈન્ટરનેશનલ ફાઈનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] (IFSCA) દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. * [[રોકાણ]] : બુલિયન ભારતમાં રોકાણનો લોકપ્રિય વિકલ્પ છે, અને રોકાણકારો ભૌતિક બુલિયન ખરીદી શકે છે અથવા બુલિયન આધારિત નાણાકીય ઉત્પાદનો જેમ કે [[એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ ફંડ|એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ ફંડ્સ]] (ETFs) અથવા [[મ્યુચ્યુઅલ ફંડ|મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સમાં]] રોકાણ કરી શકે છે. બુલિયન આધારિત નાણાકીય ઉત્પાદનોનું નિયમન [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (સેબી) ના કાર્યક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે. === બુલિયન નિયમન અધિનિયમો === ભારતમાં બુલિયન નિયમન વિવિધ અધિનિયમો અને નિયમો દ્વારા સંચાલિત થાય છે. ભારતમાં બુલિયન રેગ્યુલેશન સાથે સંબંધિત કેટલાક મુખ્ય અધિનિયમો અને નિયમો અહીં આપ્યા છે: * IFSC ઓથોરિટી (બુલિયન એક્સચેન્જ) રેગ્યુલેશન્સ, 2020: આ કાયદો [[GIFT ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ સેન્ટર|ઈન્ટરનેશનલ ફાઈનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર]] (IFSC) માં [[ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ બુલિયન એક્સચેન્જ]] (IIBX) ને સંચાલિત કરે છે. * વિદેશી વેપાર (વિકાસ અને નિયમન) અધિનિયમ, 1992: આ કાયદો બુલિયન સહિત ભારતમાં માલની આયાત અને નિકાસને નિયંત્રિત કરે છે. [[વેપાર અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય|વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય]] હેઠળના [[ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ]] (DGFT) બુલિયનની આયાત અને નિકાસ માટે લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે. * બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ એક્ટ, 2016: આ કાયદો [[બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ]] (BIS) ને બુલિયન સહિત ભારતમાં માલની ગુણવત્તા અને ધોરણનું નિયમન કરવાની સત્તા આપે છે. BIS ભારતમાં સોના અને ચાંદીના હોલમાર્કિંગ માટે જવાબદાર છે. * સેન્ટ્રલ એક્સાઇઝ એક્ટ, 1944: આ કાયદો બુલિયન સહિત ભારતમાં માલના ઉત્પાદન અને ઉત્પાદન પર આબકારી જકાત લાવે છે. ભારતમાં સોના અને ચાંદીના બુલિયન પર હાલમાં એક્સાઈઝ ડ્યુટી લાગુ નથી. * કસ્ટમ્સ એક્ટ, 1962: આ કાયદો બુલિયન સહિત ભારતમાં માલની આયાત અને નિકાસને નિયંત્રિત કરે છે. આ અધિનિયમ બુલિયન સહિત આયાત અને નિકાસ કરાયેલ માલની મંજૂરી માટેની પ્રક્રિયાઓને સ્પષ્ટ કરે છે. * [[સિક્યોરિટીઝ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 1956]] : આ કાયદો ભારતમાં સિક્યોરિટીઝ માર્કેટને નિયંત્રિત કરે છે, જેમાં [[કોમોડિટી એક્સચેન્જો]] પર બુલિયન ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રાક્ટના વેપારનો સમાવેશ થાય છે. * [[પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002]] : આ એક્ટનો હેતુ બુલિયન ઉદ્યોગ સહિત ભારતમાં મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદને ધિરાણ અટકાવવાનો છે. બુલિયન ડીલરો અને વેપારીઓએ વિવિધ એન્ટિ-મની લોન્ડરિંગ (AML) અને તમારા ગ્રાહકને જાણતા (KYC) નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે. == નાણાકીય સેવાઓ લાઇસન્સ == ભારતમાં, [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા]] (RBI) અને [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા]] (SEBI) દ્વારા નાણાકીય સેવાઓના લાઇસન્સ આપવામાં આવે છે જે નાણાકીય પ્રવૃત્તિ હાથ ધરવામાં આવે છે તેના પર આધાર રાખે છે. અહીં ભારતમાં કેટલાક નાણાકીય સેવાઓ લાઇસન્સ છે: # [[બેંકિંગ લાઇસન્સ|બેંકિંગ લાયસન્સઃ]] ભારતમાં બેંકોનું નિયમન [[બેંકિંગ રેગ્યુલેશન એક્ટ, 1949]] હેઠળ [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] (RBI) દ્વારા કરવામાં આવે છે. RBI ભારતમાં બેંકિંગ લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે, અને બેંકોને તેમની માલિકી, કદ અને કામગીરીના પ્રકારને આધારે વિવિધ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. અનુસૂચિત બેંકો એવી છે કે જે આરબીઆઈ એક્ટની બીજી સૂચિમાં સમાવિષ્ટ છે અને આરબીઆઈ પાસેથી ઉધાર લેવા જેવા અમુક વિશેષાધિકારો માટે પાત્ર છે. નોન-શેડ્યુલ બેંકો એવી છે કે જે આરબીઆઈ એક્ટની બીજી સૂચિમાં સામેલ નથી. [[ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો|જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો]] એવી છે કે જે [[ભારત સરકાર|ભારત સરકારની]] માલિકીની છે, જ્યારે ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકો એવી છે કે જે ખાનગી વ્યક્તિઓ અથવા સંસ્થાઓની માલિકીની છે. વિદેશી બેંકો એવી છે જે ભારતમાં હાજરી ધરાવે છે પરંતુ તેનું મુખ્ય મથક દેશની બહાર છે. સહકારી બેંકો એવી છે કે જે સહકારી સંસ્થાઓની માલિકીની અને સંચાલિત હોય છે. # [[નોન-બેંકિંગ નાણાકીય કંપની|નોન-બેંકિંગ ફાઇનાન્શિયલ કંપની]] (NBFC) લાઇસન્સ: NBFC એ એવી નાણાકીય સંસ્થાઓ છે જે ધિરાણ, રોકાણ અને ડિપોઝિટ લેવા જેવી વિવિધ નાણાકીય સેવાઓ પૂરી પાડે છે, પરંતુ તેઓ ડિમાન્ડ ડિપોઝિટ સ્વીકારવા માટે લાઇસન્સ ધરાવતા નથી. RBI ભારતમાં NBFC લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે, અને NBFC ને તેમની પ્રવૃત્તિઓના આધારે વિવિધ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. પ્રણાલીગત રીતે મહત્વપૂર્ણ NBFCs (SI-NBFCs) તે છે જેની બેલેન્સ શીટનું કદ રૂ.થી વધુ છે. 500 કરોડ અથવા જાહેર ભંડોળ સ્વીકારે છે, જ્યારે બિન-પ્રણાલીગત રીતે મહત્વપૂર્ણ NBFCs (NSI-NBFCs) તે છે જે આ માપદંડોને પૂર્ણ કરતા નથી. # વીમા લાયસન્સ: [[ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા]] (IRDAI) ભારતમાં વીમા કંપનીઓ માટે લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે. [[વીમો|વીમા કંપનીઓ]] જીવન વીમો, સામાન્ય વીમો અને આરોગ્ય વીમો જેવી વિવિધ શ્રેણીઓમાં કામ કરી શકે છે. જીવન વીમા કંપનીઓ વિવિધ પ્રકારની જીવન વીમા પૉલિસી ઑફર કરે છે જેમ કે ટર્મ ઈન્સ્યોરન્સ, [[એન્ડોવમેન્ટ નીતિઓ|એન્ડોવમેન્ટ પૉલિસીઓ]] અને [[યુનિટ-લિંક્ડ વીમા યોજના|યુનિટ-લિંક્ડ વીમા યોજનાઓ]] (યુલિપ). સામાન્ય વીમા કંપનીઓ મોટર વીમો, હોમ ઈન્સ્યોરન્સ અને ટ્રાવેલ ઈન્સ્યોરન્સ જેવી વિવિધ પ્રકારની નોન-લાઈફ ઈન્સ્યોરન્સ પોલિસી ઓફર કરે છે. સ્વાસ્થ્ય વીમા કંપનીઓ વિવિધ પ્રકારની સ્વાસ્થ્ય વીમા પૉલિસીઓ ઑફર કરે છે જેમ કે વ્યક્તિગત સ્વાસ્થ્ય વીમો, ફેમિલી ફ્લોટર સ્વાસ્થ્ય વીમો અને ગંભીર બીમારીનો વીમો. # મ્યુચ્યુઅલ ફંડ લાઇસન્સ: [[sebi|સેબી]] ભારતમાં મ્યુચ્યુઅલ ફંડનું નિયમન કરવા અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓને લાઇસન્સ આપવા માટે જવાબદાર છે. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓને [[ઇક્વિટી ફંડ્સ]], ડેટ ફંડ્સ અને હાઇબ્રિડ ફંડ્સ જેવા વિવિધ પ્રકારના ફંડ ચલાવવાની છૂટ છે. ઇક્વિટી ફંડ્સ મુખ્યત્વે સ્ટોક્સમાં રોકાણ કરે છે, ડેટ ફંડ્સ મુખ્યત્વે બોન્ડ્સમાં રોકાણ કરે છે, જ્યારે હાઇબ્રિડ ફંડ્સ સ્ટોક્સ અને બોન્ડ્સના સંયોજનમાં રોકાણ કરે છે. # સ્ટોક બ્રોકર લાયસન્સ: [[sebi|સેબી]] ભારતમાં [[સ્ટોકબ્રોકર|સ્ટોક બ્રોકરોને]] લાઇસન્સ પણ જારી કરે છે. સ્ટોક બ્રોકર્સ મધ્યસ્થી છે જે ભારતમાં સ્ટોક એક્સચેન્જો પર ગ્રાહકો વતી સિક્યોરિટીઝની ખરીદી અને વેચાણની સુવિધા આપે છે. સ્ટોક બ્રોકર્સ વિવિધ કેટેગરીમાં કામ કરી શકે છે જેમ કે ફુલ-સર્વિસ બ્રોકર્સ અને ડિસ્કાઉન્ટ બ્રોકર્સ. # ડિપોઝિટરી પાર્ટિસિપન્ટ લાઇસન્સ: સેબી ભારતમાં ડિપોઝિટરી પાર્ટિસિપન્ટને લાઇસન્સ પણ ઇશ્યુ કરે છે. [[ડિપોઝિટરી સહભાગી|ડિપોઝિટરી સહભાગીઓ]] મધ્યસ્થી છે જે ડિપોઝિટરી સિસ્ટમ દ્વારા ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં સિક્યોરિટીઝના હોલ્ડિંગ અને ટ્રેડિંગ સંબંધિત સેવાઓ પ્રદાન કરે છે. ડિપોઝિટરી સહભાગીઓ NSDL અને CDSL જેવી વિવિધ શ્રેણીઓમાં કામ કરી શકે છે. == આ પણ જુઓ == * [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] * [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી]] == સ્ત્રોતો == ઉપરોક્ત મુદ્દાઓ માટેની માહિતી વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: * [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] : [https://www.rbi.org.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [[sebi|સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયાઃ]] [https://www.sebi.gov.in/ સત્તાવાર વેબસાઈટ] * [[નાણા મંત્રાલય (ભારત)|નાણા મંત્રાલય]], [[ભારત સરકાર]] : [https://www.finmin.nic.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [[વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ]] : [https://www.irdai.gov.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [[પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી]] : [https://www.pfrda.org.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [[નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ|નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ ઓફ ઈન્ડિયા]] : [https://www.nseindia.com/ સત્તાવાર વેબસાઈટ] * [[ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી|ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર ઓથોરિટી]] : [https://www.ifsca.gov.in/ સત્તાવાર વેબસાઇટ] == જર્નલ્સ અને વધુ વાંચન == * બેંકિંગ રેગ્યુલેશન જર્નલ: [https://link.springer.com/journal/41261 લિંક] * ઇન્ડિયન જર્નલ ઓફ ફાઇનાન્સ: [http://www.indianjournaloffinance.co.in/ લિંક] * ફાયનાન્સ ઈન્ડિયા: [http://www.financeindia.org/ લિંક] * આર્થિક અને રાજકીય સાપ્તાહિક: [https://www.epw.in/ લિંક] * ભારતમાં નાણાકીય ક્ષેત્રનું નિયમન: [https://scholar.google.co.in/scholar?hl=en&as_sdt=0%2C5&as_vis=1&q=financial+regulation+in+india+&btnG=#d=gs_qabs&t=1680266549247&u=%23p%3DXQP4BXhC2J8J લિંક] * ભારતમાં નાણાકીય સમાવેશ, નિયમન અને શિક્ષણની સ્થિતિ: [https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2773949/ લિંક] * જયંત વર્મા અને સુમિત અગ્રવાલ દ્વારા ભારતમાં નાણાકીય નિયમન * નાણાકીય નિયમન: રાજેશ ચક્રવર્તી અને ટીટી રામ મોહન દ્વારા બદલાતી ગતિશીલતા * ટીઆર ભટ દ્વારા ભારતમાં નાણાકીય બજારો અને સંસ્થાઓ * એમએલ તન્નન દ્વારા ભારતમાં બેંકિંગ નિયમન * ભારતી વી. પાઠક દ્વારા ભારતીય નાણાકીય વ્યવસ્થા == સંદર્ભ == <references group="" responsive="1"></references> == નોંધો == <references group="lower-alpha" responsive="0"></references> == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons-inline}} {{commonscat|Economy of India}} {{wikiquote}} {{portal|India|Flag of India.svg}} [[શ્રેણી:અર્થતંત્ર]] [[શ્રેણી:ભારત]] cz1ayqdiaujzlva5tjtx2cfwjmn6iid 0 154514 901043 901039 2026-05-18T13:32:48Z Jay K. Sindhi 86758 /* સંદર્ભ */ 901043 wikitext text/x-wiki {{હટાવો|કારણ=સંભવતઃ જાહેરાત, સ્વપ્રશસ્તિ, નોંધપાત્રતાનો અભાવ|તારીખ=૨૦૨૬-૦૫}} {{Infobox person | name = મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી | birth_date = {{birth date|1934|4|15}} | birth_place = નારણપર, [[કચ્છ જિલ્લો]], [[ગુજરાત]], [[ભારત]] | nationality = ભારતીય | religion = [[હિન્દુ ધર્મ]] | organization = [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]] | known_for = ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિરના મહંત }} '''મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી''' (જન્મ: ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૩૪) એ ભારતીય હિંદુ સંત છે અને [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]ના મહત્ત્વના ધાર્મિક નેતાઓમાં ગણાય છે. તેઓ [[સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ|ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિર]]ના મહંત તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે. ધાર્મિક પ્રવચનો, મંદિર વિકાસ, સામાજિક સેવા અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન માટે તેઓ જાણીતા છે. == પ્રારંભિક જીવન == મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીનો જન્મ ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૩૪ના રોજ [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ જિલ્લા]]ના નારણપર ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ દેવરાજભાઈ નારણ ગાજીપરા અને માતાનું નામ અમરબા હતું. બાળપણથી જ તેઓ ધાર્મિક અને શાંત સ્વભાવ ધરાવતા હતા. તેમણે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ કેરા ગામમાં પૂર્ણ કર્યું. દસમા ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યા પછી તેઓ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ અને મંદિર સેવાઓ તરફ વધુ આકર્ષાયા. યુવાનાવસ્થામાં તેમણે કડિયાકામનું કૌશલ્ય શીખ્યું અને પોતાના ગામના નૂતન મંદિર બાંધકામમાં ભાગ લીધો. == સાધુ જીવન તરફ વળાંક == યુવાનીમાં સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીને સંન્યાસી જીવન પ્રત્યે ગાઢ રસ જાગ્યો. તેઓ [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]ના સંતોના સંપર્કમાં રહીને આધ્યાત્મિક શિક્ષણ મેળવ્યું અને અંતે સંન્યાસ સ્વીકારવાનો સંકલ્પ કર્યો. == સંત દીક્ષા == ૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૬ના રોજ [[અમદાવાદ]] ખાતે [[દેવેન્દ્રપ્રસાદજી મહારાજ|આચાર્ય દેવેન્દ્રપ્રસાદજી મહારાજ]] પાસેથી તેમણે ભગવતી દીક્ષા પ્રાપ્ત કરી. દીક્ષા પછી તેમને '''સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી''' નામ આપવામાં આવ્યું. [[મહંત શાસ્ત્રી સ્વામી ધર્મજીવનદાસજી]]ના શિષ્ય થઈને ભુજ મંદિરની સેવામાં રહ્યા. દીક્ષા પછી તેમણે [[સંસ્કૃત ભાષા]], સંસ્કૃત વ્યાકરણ, સાહિત્ય, ન્યાય અને વેદાંત જેવા વિષયોનો અભ્યાસ કર્યો. == ધાર્મિક અભ્યાસ == દીક્ષા પછી સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીએ વિવિધ ધાર્મિક ગ્રંથોનું ગહન અધ્યયન પોતાના ગુરુ [[મહંત શાસ્ત્રી સ્વામી ધર્મજીવનદાસજી]] પાસે કર્યું, જેમાં નીચેના ગ્રંથોનો સમાવેશ થાય છે: * [[શ્રીમદ્ ભાગવત]] * [[વચનામૃત]] * [[શિક્ષાપત્રી]] * [[સત્સંગીજીવન]] * [[પુરાણ]]ો * [[ઉપનિષદ]]ો == પ્રવચન અને કથાસેવા == સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી પૌરાણિક કથાઓ અને ધાર્મિક પ્રવચનો માટે જાણીતા છે. તેઓ ભારતના વિવિધ શહેરો અને ગામોમાં સત્સંગ સભાઓ, કથા કાર્યક્રમો અને ધાર્મિક સભાઓમાં ભાગ લેતા આવ્યા છે. તેમની કથાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ, નૈતિક મૂલ્યો, ભક્તિ અને સેવા જેવા વિષયોનો સમાવેશ થાય છે. == ટ્રસ્ટી તરીકે સેવા == ૨૮ માર્ચ ૧૯૮૮ના રોજ તેમને ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિરના ટ્રસ્ટી તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવ્યા. ટ્રસ્ટી તરીકે તેમણે મંદિરના વહીવટ, વિકાસ અને ધાર્મિક કાર્યક્રમોના આયોજનમાં મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું. == ઉપમહંત તરીકે નિમણૂક == ૧૪ ઓગસ્ટ ૧૯૯૭ના રોજ સંતો અને હરિભક્તોની હાજરીમાં તેમને ભુજ મંદિરના ઉપમહંત તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. ઉપમહંત તરીકે તેમણે મંદિરમાં અનેક નવા પ્રકલ્પો શરૂ કર્યા. == મહંત પદ == ૮ નવેમ્બર ૨૦૦૬ના રોજ સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીને [[સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ|ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિર]]ના મહંત તરીકે ગાદી પર બિરાજમાન કરવામાં આવ્યા. === મંદિર વિકાસ === તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ભારત અને વિદેશોમાં અનેક સ્વામિનારાયણ મંદિરોનું નિર્માણ થયું. વિદેશમાં સ્થાપિત મંદિરોમાં નીચેના સ્થળોનો સમાવેશ થાય છે: ; ઓસ્ટ્રેલિયા * [[મેલ્બોર્ન]] * [[પર્થ, ઓસ્ટ્રેલિયા|પર્થ]] * [[સિડની]] * [[એડિલેઇડ]] ; આફ્રિકા * [[નૈરોબી]] ([[કેન્યા]]) * [[એલ્ડોરેટ]] ([[કેન્યા]]) * [[કેરુગોયા]] ([[કેન્યા]]) * [[કંપાલા]] ([[યુગાન્ડા]]) ; યુ.કે. * ઓલ્ડહામ, [[લંડન]] * વુલવિચ, [[લંડન]] ; અન્ય * [[ઓકલેન્ડ]], [[ન્યૂઝીલેન્ડ]] તેમણે ભારત અને વિદેશ મળી કુલ ૭૪ મંદિરોમાં મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા કરાવી છે. === આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસ === સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીએ [[યુ.કે.]]માં લગભગ ૨૪ વખત અને [[આફ્રિકા]]માં લગભગ ૨૧ વખત પ્રવાસ કર્યો. ઉપરાંત [[અમેરિકા]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને [[ન્યૂઝીલેન્ડ]]માં પણ સત્સંગ કાર્યક્રમો યોજ્યા. === ધાર્મિક મહોત્સવો === તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ઉજવવામાં આવેલ નોંધપાત્ર મહોત્સવો: * ભુજ નૂતન મંદિર મહોત્સવ * વચનામૃત દ્વિશતાબ્દી મહોત્સવ * શિક્ષાપત્રી મહોત્સવ * [[જન્માષ્ટમી]] મહોત્સવ * અન્નકૂટ ઉત્સવ * [[રથયાત્રા]] * નરનારાયણદેવ દ્વિશતાબ્દી મહોત્સવ (૨૦૨૩) === સામાજિક સેવા === ==== મેડિકલ કેમ્પ ==== ભુજ મંદિર દ્વારા ૮ મેગા મેડિકલ કેમ્પ આયોજિત કરવામાં આવ્યા, જેમાં ૩૬,૦૦૦થી વધુ દર્દીઓને નિઃશુલ્ક સારવાર આપવામાં આવી. ૨૦૨૩ના કેમ્પોમાં ૧૯,૫૨૨ દર્દીઓએ સારવાર મેળવી. ==== રક્તદાન ==== ભુજ મંદિર દ્વારા આયોજિત રક્તદાન કેમ્પોમાં કુલ ૪,૩૦૭ બોટલ રક્ત એકત્રિત થયું. ==== ભૂકંપ રાહત (૨૦૦૧) ==== [[૨૦૦૧ ભૂજ ભૂકંપ]] પછી ભુજ મંદિર દ્વારા આશરે ₹૮.૨૫ કરોડનું સહાય કાર્ય કરવામાં આવ્યું. ==== COVID-19 સેવા ==== [[COVID-19]] મહામારી દરમિયાન આશરે ₹૨.૧૫ કરોડનું સહાય કાર્ય કરવામાં આવ્યું, જેમાં ખોરાક વિતરણ અને આરોગ્ય સેવાઓ સામેલ હતી. === શિક્ષણ ક્ષેત્રે કાર્ય === તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ૯ સ્થળે [[ગુરુકુળ|ગુરુકુળો]]ની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેમાં ૮,૫૦૦ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. ભુજ અને [[માંડવી, કચ્છ|માંડવી]]માં કન્યા વિદ્યામંદિર, છાત્રાલય અને શિક્ષણ સંસ્થાઓ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા. એક કેમ્પસમાં ૬૦૦ વિદ્યાર્થીનીઓ માટે રહેવાની વ્યવસ્થા છે અને ૭૦૦ વિદ્યાર્થીનીઓ અભ્યાસ કરે છે. === સાધુ દીક્ષા === મહંત પદ પ્રાપ્ત કર્યા પછી તેમણે કુલ ૧૨૪ યુવાનોને સાધુ દીક્ષા આપી છે. == વારસો == મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીનો વારસો ધાર્મિક સેવા, સામાજિક કાર્ય અને આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શન સાથે જોડાયેલ છે. તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ભુજ મંદિર માત્ર ધાર્મિક કેન્દ્ર જ નહીં, પરંતુ સામાજિક સેવા માટે પણ મહત્ત્વની સંસ્થા બની છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} <ref name="ગુરુ_મહંત">{{cite web |title=મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી પરિચય |url=https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AA%B9%E0%AA%82%E0%AA%A4_%E0%AA%B8%E0%AB%8D%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AB%80_%E0%AA%A7%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%AE%E0%AA%A8%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AA%A8%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%9C%E0%AB%80 |website=gu.wikipedia.org |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="દ્વિશતાબ્દી_મહોત્સવ">{{cite news |last=બ્યુરો |first=કચ્છ ખબર |title=ભુજ શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર દ્વારા નરનારાયણ દેવ દ્વિશતાબ્દી મહોત્સવની ભવ્ય ઉજવણીનું આયોજન અને મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીનું માર્ગદર્શન |url=https://www.kutchkhabar.com/kutch/bhuj-swami-narayan-mandir-will-celebrate-dwi-shatabdi-mahotsav-in-bhuj-12288 |newspaper=કચ્છ ખબર |date=2023-02-10 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="સેવાશ્રમ_ગુજરાત_સમાચાર">{{cite news |title=કચ્છનું પ્રથમ હાઈટેક સ્વામિનારાયણ સેવાશ્રમ ભુજમાં આકાર પામશે: મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીના હસ્તે ખાતમુહૂર્ત |url=https://www.gujaratsamachar.com/news/kutch/kutchs-first-high-tech-swaminarayan-sevashram-will-be-formed-in-bhuj-52461998541.html |newspaper=ગુજરાત સમાચાર |date=2022-04-22 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="અન્નકૂટ_સંદેશ">{{cite news |title=Bhuj : સ્વામિનારાયણ મંદિર ખાતે મહાઅન્નકૂટ ઉત્સવની તડામાર તૈયારીઓ શરૂ |url=https://sandesh.com/gujarat/news/bhuj-preparations-for-mahaannakot-festival-begin-in-full-swing-at-swaminarayan-temple-more-than-175-dishes-will-be-served |newspaper=સંદેશ દૈનિક |date=2025-10-11 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.swaminarayan.org સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય] {{સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય}} [[શ્રેણી:૧૯૩૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ભારતીય સંત]] [[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]] [[શ્રેણી:કચ્છ]] [[શ્રેણી:ગુજરાત]] 8mpanawctqyynhymlrawdunyzeji61w 901044 901043 2026-05-18T13:35:16Z Jay K. Sindhi 86758 /* સંદર્ભ */ 901044 wikitext text/x-wiki {{હટાવો|કારણ=સંભવતઃ જાહેરાત, સ્વપ્રશસ્તિ, નોંધપાત્રતાનો અભાવ|તારીખ=૨૦૨૬-૦૫}} {{Infobox person | name = મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી | birth_date = {{birth date|1934|4|15}} | birth_place = નારણપર, [[કચ્છ જિલ્લો]], [[ગુજરાત]], [[ભારત]] | nationality = ભારતીય | religion = [[હિન્દુ ધર્મ]] | organization = [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]] | known_for = ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિરના મહંત }} '''મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી''' (જન્મ: ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૩૪) એ ભારતીય હિંદુ સંત છે અને [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]ના મહત્ત્વના ધાર્મિક નેતાઓમાં ગણાય છે. તેઓ [[સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ|ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિર]]ના મહંત તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે. ધાર્મિક પ્રવચનો, મંદિર વિકાસ, સામાજિક સેવા અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન માટે તેઓ જાણીતા છે. == પ્રારંભિક જીવન == મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીનો જન્મ ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૩૪ના રોજ [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ જિલ્લા]]ના નારણપર ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ દેવરાજભાઈ નારણ ગાજીપરા અને માતાનું નામ અમરબા હતું. બાળપણથી જ તેઓ ધાર્મિક અને શાંત સ્વભાવ ધરાવતા હતા. તેમણે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ કેરા ગામમાં પૂર્ણ કર્યું. દસમા ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યા પછી તેઓ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ અને મંદિર સેવાઓ તરફ વધુ આકર્ષાયા. યુવાનાવસ્થામાં તેમણે કડિયાકામનું કૌશલ્ય શીખ્યું અને પોતાના ગામના નૂતન મંદિર બાંધકામમાં ભાગ લીધો. == સાધુ જીવન તરફ વળાંક == યુવાનીમાં સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીને સંન્યાસી જીવન પ્રત્યે ગાઢ રસ જાગ્યો. તેઓ [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]ના સંતોના સંપર્કમાં રહીને આધ્યાત્મિક શિક્ષણ મેળવ્યું અને અંતે સંન્યાસ સ્વીકારવાનો સંકલ્પ કર્યો. == સંત દીક્ષા == ૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૬ના રોજ [[અમદાવાદ]] ખાતે [[દેવેન્દ્રપ્રસાદજી મહારાજ|આચાર્ય દેવેન્દ્રપ્રસાદજી મહારાજ]] પાસેથી તેમણે ભગવતી દીક્ષા પ્રાપ્ત કરી. દીક્ષા પછી તેમને '''સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી''' નામ આપવામાં આવ્યું. [[મહંત શાસ્ત્રી સ્વામી ધર્મજીવનદાસજી]]ના શિષ્ય થઈને ભુજ મંદિરની સેવામાં રહ્યા. દીક્ષા પછી તેમણે [[સંસ્કૃત ભાષા]], સંસ્કૃત વ્યાકરણ, સાહિત્ય, ન્યાય અને વેદાંત જેવા વિષયોનો અભ્યાસ કર્યો. == ધાર્મિક અભ્યાસ == દીક્ષા પછી સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીએ વિવિધ ધાર્મિક ગ્રંથોનું ગહન અધ્યયન પોતાના ગુરુ [[મહંત શાસ્ત્રી સ્વામી ધર્મજીવનદાસજી]] પાસે કર્યું, જેમાં નીચેના ગ્રંથોનો સમાવેશ થાય છે: * [[શ્રીમદ્ ભાગવત]] * [[વચનામૃત]] * [[શિક્ષાપત્રી]] * [[સત્સંગીજીવન]] * [[પુરાણ]]ો * [[ઉપનિષદ]]ો == પ્રવચન અને કથાસેવા == સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી પૌરાણિક કથાઓ અને ધાર્મિક પ્રવચનો માટે જાણીતા છે. તેઓ ભારતના વિવિધ શહેરો અને ગામોમાં સત્સંગ સભાઓ, કથા કાર્યક્રમો અને ધાર્મિક સભાઓમાં ભાગ લેતા આવ્યા છે. તેમની કથાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ, નૈતિક મૂલ્યો, ભક્તિ અને સેવા જેવા વિષયોનો સમાવેશ થાય છે. == ટ્રસ્ટી તરીકે સેવા == ૨૮ માર્ચ ૧૯૮૮ના રોજ તેમને ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિરના ટ્રસ્ટી તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવ્યા. ટ્રસ્ટી તરીકે તેમણે મંદિરના વહીવટ, વિકાસ અને ધાર્મિક કાર્યક્રમોના આયોજનમાં મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું. == ઉપમહંત તરીકે નિમણૂક == ૧૪ ઓગસ્ટ ૧૯૯૭ના રોજ સંતો અને હરિભક્તોની હાજરીમાં તેમને ભુજ મંદિરના ઉપમહંત તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. ઉપમહંત તરીકે તેમણે મંદિરમાં અનેક નવા પ્રકલ્પો શરૂ કર્યા. == મહંત પદ == ૮ નવેમ્બર ૨૦૦૬ના રોજ સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીને [[સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ|ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિર]]ના મહંત તરીકે ગાદી પર બિરાજમાન કરવામાં આવ્યા. === મંદિર વિકાસ === તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ભારત અને વિદેશોમાં અનેક સ્વામિનારાયણ મંદિરોનું નિર્માણ થયું. વિદેશમાં સ્થાપિત મંદિરોમાં નીચેના સ્થળોનો સમાવેશ થાય છે: ; ઓસ્ટ્રેલિયા * [[મેલ્બોર્ન]] * [[પર્થ, ઓસ્ટ્રેલિયા|પર્થ]] * [[સિડની]] * [[એડિલેઇડ]] ; આફ્રિકા * [[નૈરોબી]] ([[કેન્યા]]) * [[એલ્ડોરેટ]] ([[કેન્યા]]) * [[કેરુગોયા]] ([[કેન્યા]]) * [[કંપાલા]] ([[યુગાન્ડા]]) ; યુ.કે. * ઓલ્ડહામ, [[લંડન]] * વુલવિચ, [[લંડન]] ; અન્ય * [[ઓકલેન્ડ]], [[ન્યૂઝીલેન્ડ]] તેમણે ભારત અને વિદેશ મળી કુલ ૭૪ મંદિરોમાં મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા કરાવી છે. === આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસ === સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીએ [[યુ.કે.]]માં લગભગ ૨૪ વખત અને [[આફ્રિકા]]માં લગભગ ૨૧ વખત પ્રવાસ કર્યો. ઉપરાંત [[અમેરિકા]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને [[ન્યૂઝીલેન્ડ]]માં પણ સત્સંગ કાર્યક્રમો યોજ્યા. === ધાર્મિક મહોત્સવો === તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ઉજવવામાં આવેલ નોંધપાત્ર મહોત્સવો: * ભુજ નૂતન મંદિર મહોત્સવ * વચનામૃત દ્વિશતાબ્દી મહોત્સવ * શિક્ષાપત્રી મહોત્સવ * [[જન્માષ્ટમી]] મહોત્સવ * અન્નકૂટ ઉત્સવ * [[રથયાત્રા]] * નરનારાયણદેવ દ્વિશતાબ્દી મહોત્સવ (૨૦૨૩) === સામાજિક સેવા === ==== મેડિકલ કેમ્પ ==== ભુજ મંદિર દ્વારા ૮ મેગા મેડિકલ કેમ્પ આયોજિત કરવામાં આવ્યા, જેમાં ૩૬,૦૦૦થી વધુ દર્દીઓને નિઃશુલ્ક સારવાર આપવામાં આવી. ૨૦૨૩ના કેમ્પોમાં ૧૯,૫૨૨ દર્દીઓએ સારવાર મેળવી. ==== રક્તદાન ==== ભુજ મંદિર દ્વારા આયોજિત રક્તદાન કેમ્પોમાં કુલ ૪,૩૦૭ બોટલ રક્ત એકત્રિત થયું. ==== ભૂકંપ રાહત (૨૦૦૧) ==== [[૨૦૦૧ ભૂજ ભૂકંપ]] પછી ભુજ મંદિર દ્વારા આશરે ₹૮.૨૫ કરોડનું સહાય કાર્ય કરવામાં આવ્યું. ==== COVID-19 સેવા ==== [[COVID-19]] મહામારી દરમિયાન આશરે ₹૨.૧૫ કરોડનું સહાય કાર્ય કરવામાં આવ્યું, જેમાં ખોરાક વિતરણ અને આરોગ્ય સેવાઓ સામેલ હતી. === શિક્ષણ ક્ષેત્રે કાર્ય === તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ૯ સ્થળે [[ગુરુકુળ|ગુરુકુળો]]ની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેમાં ૮,૫૦૦ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. ભુજ અને [[માંડવી, કચ્છ|માંડવી]]માં કન્યા વિદ્યામંદિર, છાત્રાલય અને શિક્ષણ સંસ્થાઓ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા. એક કેમ્પસમાં ૬૦૦ વિદ્યાર્થીનીઓ માટે રહેવાની વ્યવસ્થા છે અને ૭૦૦ વિદ્યાર્થીનીઓ અભ્યાસ કરે છે. === સાધુ દીક્ષા === મહંત પદ પ્રાપ્ત કર્યા પછી તેમણે કુલ ૧૨૪ યુવાનોને સાધુ દીક્ષા આપી છે. == વારસો == મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીનો વારસો ધાર્મિક સેવા, સામાજિક કાર્ય અને આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શન સાથે જોડાયેલ છે. તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ભુજ મંદિર માત્ર ધાર્મિક કેન્દ્ર જ નહીં, પરંતુ સામાજિક સેવા માટે પણ મહત્ત્વની સંસ્થા બની છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} <ref name="ગુરુ_મહંત">{{cite web |title=મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી પરિચય |url=https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AA%B9%E0%AA%82%E0%AA%A4_%E0%AA%B8%E0%AB%8D%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AB%80_%E0%AA%A7%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%AE%E0%AA%A8%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AA%A8%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%9C%E0%AB%80 |website=gu.wikipedia.org |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="દ્વિશતાબ્દી_મહોત્સવ">{{cite news |last=બ્યુરો |first=કચ્છ ખબર |title=ભુજ શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર દ્વારા નરનારાયણ દેવ દ્વિશતાબ્દી મહોત્સવની ભવ્ય ઉજવણીનું આયોજન અને મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીનું માર્ગદર્શન |url=https://www.kutchkhabar.com/kutch/bhuj-swami-narayan-mandir-will-celebrate-dwi-shatabdi-mahotsav-in-bhuj-12288 |newspaper=કચ્છ ખબર |date=2023-02-10 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="સેવાશ્રમ_ગુજરાત_સમાચાર">{{cite news |title=કચ્છનું પ્રથમ હાઈટેક સ્વામિનારાયણ સેવાશ્રમ ભુજમાં આકાર પામશે: મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીના હસ્તે ખાતમુહૂર્ત |url=https://www.gujaratsamachar.com/news/kutch/kutchs-first-high-tech-swaminarayan-sevashram-will-be-formed-in-bhuj-52461998541.html |newspaper=ગુજરાત સમાચાર |date=2022-04-22 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="અન્નકૂટ_સંદેશ">{{cite news |title=Bhuj : સ્વામિનારાયણ મંદિર ખાતે મહાઅન્નકૂટ ઉત્સવની તડામાર તૈયારીઓ શરૂ |url=https://sandesh.com/gujarat/news/bhuj-preparations-for-mahaannakot-festival-begin-in-full-swing-at-swaminarayan-temple-more-than-175-dishes-will-be-served |newspaper=સંદેશ દૈનિક |date=2025-10-11 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="તપોવન_ગુરુકુળ_કમિટી">{{cite web |title=શ્રી હરિ તપોવન ગુરુકુળ સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે પૂજ્ય મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી |url=https://www.tapovangurukul.org/committee_members |website=Shree Hari Tapovan Gurukul |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="સેવાશ્રમ_ગુજરાત_સમાચાર">{{cite news |title=કચ્છનું પ્રથમ હાઈટેક સ્વામિનારાયણ સેવાશ્રમ ભુજમાં આકાર પામશે: મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીના હસ્તે ખાતમુહૂર્ત |url=https://www.gujaratsamachar.com/news/kutch/kutchs-first-high-tech-swaminarayan-sevashram-will-be-formed-in-bhuj-52461998541.html |newspaper=[[ગુજરાત સમાચાર]] |date=2022-04-22 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="અન્નકૂટ_સંદેશ">{{cite news |title=Bhuj : સ્વામિનારાયણ મંદિર ખાતે મહાઅન્નકૂટ ઉત્સવની તડામાર તૈયારીઓ શરૂ |url=https://sandesh.com/gujarat/news/bhuj-preparations-for-mahaannakot-festival-begin-in-full-swing-at-swaminarayan-temple-more-than-175-dishes-will-be-served |newspaper=[[સંદેશ (સમાચારપત્ર)|સંદેશ દૈનિક]] |date=2025-10-11 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.swaminarayan.org સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય] {{સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય}} [[શ્રેણી:૧૯૩૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ભારતીય સંત]] [[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]] [[શ્રેણી:કચ્છ]] [[શ્રેણી:ગુજરાત]] kxr4v02qbq0kvtbo1puco9a6zbjpnwl 901045 901044 2026-05-18T13:38:27Z Jay K. Sindhi 86758 /* સંદર્ભ */ 901045 wikitext text/x-wiki {{હટાવો|કારણ=સંભવતઃ જાહેરાત, સ્વપ્રશસ્તિ, નોંધપાત્રતાનો અભાવ|તારીખ=૨૦૨૬-૦૫}} {{Infobox person | name = મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી | birth_date = {{birth date|1934|4|15}} | birth_place = નારણપર, [[કચ્છ જિલ્લો]], [[ગુજરાત]], [[ભારત]] | nationality = ભારતીય | religion = [[હિન્દુ ધર્મ]] | organization = [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]] | known_for = ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિરના મહંત }} '''મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી''' (જન્મ: ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૩૪) એ ભારતીય હિંદુ સંત છે અને [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]ના મહત્ત્વના ધાર્મિક નેતાઓમાં ગણાય છે. તેઓ [[સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ|ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિર]]ના મહંત તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે. ધાર્મિક પ્રવચનો, મંદિર વિકાસ, સામાજિક સેવા અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન માટે તેઓ જાણીતા છે. == પ્રારંભિક જીવન == મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીનો જન્મ ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૩૪ના રોજ [[કચ્છ જિલ્લો|કચ્છ જિલ્લા]]ના નારણપર ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ દેવરાજભાઈ નારણ ગાજીપરા અને માતાનું નામ અમરબા હતું. બાળપણથી જ તેઓ ધાર્મિક અને શાંત સ્વભાવ ધરાવતા હતા. તેમણે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ કેરા ગામમાં પૂર્ણ કર્યું. દસમા ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યા પછી તેઓ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ અને મંદિર સેવાઓ તરફ વધુ આકર્ષાયા. યુવાનાવસ્થામાં તેમણે કડિયાકામનું કૌશલ્ય શીખ્યું અને પોતાના ગામના નૂતન મંદિર બાંધકામમાં ભાગ લીધો. == સાધુ જીવન તરફ વળાંક == યુવાનીમાં સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીને સંન્યાસી જીવન પ્રત્યે ગાઢ રસ જાગ્યો. તેઓ [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]]ના સંતોના સંપર્કમાં રહીને આધ્યાત્મિક શિક્ષણ મેળવ્યું અને અંતે સંન્યાસ સ્વીકારવાનો સંકલ્પ કર્યો. == સંત દીક્ષા == ૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૬ના રોજ [[અમદાવાદ]] ખાતે [[દેવેન્દ્રપ્રસાદજી મહારાજ|આચાર્ય દેવેન્દ્રપ્રસાદજી મહારાજ]] પાસેથી તેમણે ભગવતી દીક્ષા પ્રાપ્ત કરી. દીક્ષા પછી તેમને '''સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી''' નામ આપવામાં આવ્યું. [[મહંત શાસ્ત્રી સ્વામી ધર્મજીવનદાસજી]]ના શિષ્ય થઈને ભુજ મંદિરની સેવામાં રહ્યા. દીક્ષા પછી તેમણે [[સંસ્કૃત ભાષા]], સંસ્કૃત વ્યાકરણ, સાહિત્ય, ન્યાય અને વેદાંત જેવા વિષયોનો અભ્યાસ કર્યો. == ધાર્મિક અભ્યાસ == દીક્ષા પછી સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીએ વિવિધ ધાર્મિક ગ્રંથોનું ગહન અધ્યયન પોતાના ગુરુ [[મહંત શાસ્ત્રી સ્વામી ધર્મજીવનદાસજી]] પાસે કર્યું, જેમાં નીચેના ગ્રંથોનો સમાવેશ થાય છે: * [[શ્રીમદ્ ભાગવત]] * [[વચનામૃત]] * [[શિક્ષાપત્રી]] * [[સત્સંગીજીવન]] * [[પુરાણ]]ો * [[ઉપનિષદ]]ો == પ્રવચન અને કથાસેવા == સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી પૌરાણિક કથાઓ અને ધાર્મિક પ્રવચનો માટે જાણીતા છે. તેઓ ભારતના વિવિધ શહેરો અને ગામોમાં સત્સંગ સભાઓ, કથા કાર્યક્રમો અને ધાર્મિક સભાઓમાં ભાગ લેતા આવ્યા છે. તેમની કથાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ, નૈતિક મૂલ્યો, ભક્તિ અને સેવા જેવા વિષયોનો સમાવેશ થાય છે. == ટ્રસ્ટી તરીકે સેવા == ૨૮ માર્ચ ૧૯૮૮ના રોજ તેમને ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિરના ટ્રસ્ટી તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવ્યા. ટ્રસ્ટી તરીકે તેમણે મંદિરના વહીવટ, વિકાસ અને ધાર્મિક કાર્યક્રમોના આયોજનમાં મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું. == ઉપમહંત તરીકે નિમણૂક == ૧૪ ઓગસ્ટ ૧૯૯૭ના રોજ સંતો અને હરિભક્તોની હાજરીમાં તેમને ભુજ મંદિરના ઉપમહંત તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. ઉપમહંત તરીકે તેમણે મંદિરમાં અનેક નવા પ્રકલ્પો શરૂ કર્યા. == મહંત પદ == ૮ નવેમ્બર ૨૦૦૬ના રોજ સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીને [[સ્વામીનારાયણ મંદિર, ભુજ|ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિર]]ના મહંત તરીકે ગાદી પર બિરાજમાન કરવામાં આવ્યા. === મંદિર વિકાસ === તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ભારત અને વિદેશોમાં અનેક સ્વામિનારાયણ મંદિરોનું નિર્માણ થયું. વિદેશમાં સ્થાપિત મંદિરોમાં નીચેના સ્થળોનો સમાવેશ થાય છે: ; ઓસ્ટ્રેલિયા * [[મેલ્બોર્ન]] * [[પર્થ, ઓસ્ટ્રેલિયા|પર્થ]] * [[સિડની]] * [[એડિલેઇડ]] ; આફ્રિકા * [[નૈરોબી]] ([[કેન્યા]]) * [[એલ્ડોરેટ]] ([[કેન્યા]]) * [[કેરુગોયા]] ([[કેન્યા]]) * [[કંપાલા]] ([[યુગાન્ડા]]) ; યુ.કે. * ઓલ્ડહામ, [[લંડન]] * વુલવિચ, [[લંડન]] ; અન્ય * [[ઓકલેન્ડ]], [[ન્યૂઝીલેન્ડ]] તેમણે ભારત અને વિદેશ મળી કુલ ૭૪ મંદિરોમાં મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા કરાવી છે. === આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસ === સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીએ [[યુ.કે.]]માં લગભગ ૨૪ વખત અને [[આફ્રિકા]]માં લગભગ ૨૧ વખત પ્રવાસ કર્યો. ઉપરાંત [[અમેરિકા]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને [[ન્યૂઝીલેન્ડ]]માં પણ સત્સંગ કાર્યક્રમો યોજ્યા. === ધાર્મિક મહોત્સવો === તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ઉજવવામાં આવેલ નોંધપાત્ર મહોત્સવો: * ભુજ નૂતન મંદિર મહોત્સવ * વચનામૃત દ્વિશતાબ્દી મહોત્સવ * શિક્ષાપત્રી મહોત્સવ * [[જન્માષ્ટમી]] મહોત્સવ * અન્નકૂટ ઉત્સવ * [[રથયાત્રા]] * નરનારાયણદેવ દ્વિશતાબ્દી મહોત્સવ (૨૦૨૩) === સામાજિક સેવા === ==== મેડિકલ કેમ્પ ==== ભુજ મંદિર દ્વારા ૮ મેગા મેડિકલ કેમ્પ આયોજિત કરવામાં આવ્યા, જેમાં ૩૬,૦૦૦થી વધુ દર્દીઓને નિઃશુલ્ક સારવાર આપવામાં આવી. ૨૦૨૩ના કેમ્પોમાં ૧૯,૫૨૨ દર્દીઓએ સારવાર મેળવી. ==== રક્તદાન ==== ભુજ મંદિર દ્વારા આયોજિત રક્તદાન કેમ્પોમાં કુલ ૪,૩૦૭ બોટલ રક્ત એકત્રિત થયું. ==== ભૂકંપ રાહત (૨૦૦૧) ==== [[૨૦૦૧ ભૂજ ભૂકંપ]] પછી ભુજ મંદિર દ્વારા આશરે ₹૮.૨૫ કરોડનું સહાય કાર્ય કરવામાં આવ્યું. ==== COVID-19 સેવા ==== [[COVID-19]] મહામારી દરમિયાન આશરે ₹૨.૧૫ કરોડનું સહાય કાર્ય કરવામાં આવ્યું, જેમાં ખોરાક વિતરણ અને આરોગ્ય સેવાઓ સામેલ હતી. === શિક્ષણ ક્ષેત્રે કાર્ય === તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ૯ સ્થળે [[ગુરુકુળ|ગુરુકુળો]]ની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેમાં ૮,૫૦૦ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. ભુજ અને [[માંડવી, કચ્છ|માંડવી]]માં કન્યા વિદ્યામંદિર, છાત્રાલય અને શિક્ષણ સંસ્થાઓ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા. એક કેમ્પસમાં ૬૦૦ વિદ્યાર્થીનીઓ માટે રહેવાની વ્યવસ્થા છે અને ૭૦૦ વિદ્યાર્થીનીઓ અભ્યાસ કરે છે. === સાધુ દીક્ષા === મહંત પદ પ્રાપ્ત કર્યા પછી તેમણે કુલ ૧૨૪ યુવાનોને સાધુ દીક્ષા આપી છે. == વારસો == મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીનો વારસો ધાર્મિક સેવા, સામાજિક કાર્ય અને આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શન સાથે જોડાયેલ છે. તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ભુજ મંદિર માત્ર ધાર્મિક કેન્દ્ર જ નહીં, પરંતુ સામાજિક સેવા માટે પણ મહત્ત્વની સંસ્થા બની છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} <ref name="ગુરુ_મહંત">{{cite web |title=મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી પરિચય |url=https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AA%B9%E0%AA%82%E0%AA%A4_%E0%AA%B8%E0%AB%8D%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AB%80_%E0%AA%A7%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%AE%E0%AA%A8%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AA%A8%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%B8%E0%AA%9C%E0%AB%80 |website=gu.wikipedia.org |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="દ્વિશતાબ્દી_મહોત્સવ">{{cite news |last=બ્યુરો |first=કચ્છ ખબર |title=ભુજ શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર દ્વારા નરનારાયણ દેવ દ્વિશતાબ્દી મહોત્સવની ભવ્ય ઉજવણીનું આયોજન અને મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીનું માર્ગદર્શન |url=https://www.kutchkhabar.com/kutch/bhuj-swami-narayan-mandir-will-celebrate-dwi-shatabdi-mahotsav-in-bhuj-12288 |newspaper=કચ્છ ખબર |date=2023-02-10 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="સેવાશ્રમ_ગુજરાત_સમાચાર">{{cite news |title=કચ્છનું પ્રથમ હાઈટેક સ્વામિનારાયણ સેવાશ્રમ ભુજમાં આકાર પામશે: મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીના હસ્તે ખાતમુહૂર્ત |url=https://www.gujaratsamachar.com/news/kutch/kutchs-first-high-tech-swaminarayan-sevashram-will-be-formed-in-bhuj-52461998541.html |newspaper=ગુજરાત સમાચાર |date=2022-04-22 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="અન્નકૂટ_સંદેશ">{{cite news |title=Bhuj : સ્વામિનારાયણ મંદિર ખાતે મહાઅન્નકૂટ ઉત્સવની તડામાર તૈયારીઓ શરૂ |url=https://sandesh.com/gujarat/news/bhuj-preparations-for-mahaannakot-festival-begin-in-full-swing-at-swaminarayan-temple-more-than-175-dishes-will-be-served |newspaper=સંદેશ દૈનિક |date=2025-10-11 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="તપોવન_ગુરુકુળ_કમિટી">{{cite web |title=શ્રી હરિ તપોવન ગુરુકુળ સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે પૂજ્ય મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી |url=https://www.tapovangurukul.org/committee_members |website=Shree Hari Tapovan Gurukul |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="સેવાશ્રમ_ગુજરાત_સમાચાર">{{cite news |title=કચ્છનું પ્રથમ હાઈટેક સ્વામિનારાયણ સેવાશ્રમ ભુજમાં આકાર પામશે: મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીના હસ્તે ખાતમુહૂર્ત |url=https://www.gujaratsamachar.com/news/kutch/kutchs-first-high-tech-swaminarayan-sevashram-will-be-formed-in-bhuj-52461998541.html |newspaper=[[ગુજરાત સમાચાર]] |date=2022-04-22 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="અન્નકૂટ_સંદેશ">{{cite news |title=Bhuj : સ્વામિનારાયણ મંદિર ખાતે મહાઅન્નકૂટ ઉત્સવની તડામાર તૈયારીઓ શરૂ |url=https://sandesh.com/gujarat/news/bhuj-preparations-for-mahaannakot-festival-begin-in-full-swing-at-swaminarayan-temple-more-than-175-dishes-will-be-served |newspaper=[[સંદેશ (સમાચારપત્ર)|સંદેશ દૈનિક]] |date=2025-10-11 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="ભુજ_મંદિર_ઇતિહાસ">{{cite web |title=શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર ભુજ - આચાર્ય અને સંત પરંપરાનો ઇતિહાસ |url=https://www.bhujmandir.org/leela/history |website=Bhuj Mandir Official |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="આફ્રિકા_સત્સંગ_કંપાલા">{{cite web |title=પૂજ્ય મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી મહારાજનો પૂર્વ આફ્રિકા સત્સંગ વિચરણ પ્રવાસ |url=http://www.sksstkampala.com/activities/satsang/ |website=Shree Kutch Satsang Swaminarayan Temple Kampala |language=en |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="યુકે_મંદિર_સમિતિ">{{cite web |title=યુનાઇટેડ કિંગડમ સ્વામિનારાયણ સત્સંગ મંડળ અને ભુજ મંદિરનું સંકલન |url=https://www.sksst.org/our-temples |website=SKSST London |language=en |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="કોરોના_રાહત_દિવ્યભાસ્કર">{{cite news |title=કચ્છમાં સ્વામિનારાયણ મંદિર ભુજ દ્વારા ઓક્સિજન અને રાશન કીટનું વિતરણ: મહંત સ્વામીના આશીર્વાદ |url=https://www.divyabhaskar.co.in/local/gujarat/kutch/bhuj/news/distribution-of-ration-kits-by-swaminarayan-temple-bhuj-128547210.html |newspaper=[[દિવ્ય ભાસ્કર]] |date=2021-05-14 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="કન્યા_કેળવણી_ટ્રસ્ટ">{{cite web |title=શ્રી સ્વામિનારાયણ કન્યા વિદ્યામંદિર અને છાત્રાલય સંચાલન સમિતિ |url=http://www.સંસ્થાની-વેબસાઇટ.org/girls-hostel-bhuj |website=શ્રી નરનારાયણદેવ કન્યા કેળવણી ટ્રસ્ટ |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="કન્યા_છાત્રાલય_સમાચાર">{{cite news |title=ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિર દ્વારા કન્યા શિક્ષણને વેગ: માંડવીમાં નૂતન છાત્રાલય ભવનનું લોકાર્પણ |newspaper=કચ્છમિત્ર દૈનિક |date=2019-06-15 |language=gu}}</ref> <ref name="રક્તદાન_કેમ્પ_ટીવી9">{{cite news |title=ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિરમાં વિરાટ રક્તદાન કેમ્પનું આયોજન, હજારો બોટલ લોહી એકત્રિત કરાયું |url=https://tv9gujarati.com/gujarat/kutch/mega-blood-donation-camp-organized-at-bhuj-swaminarayan-temple-654120.html |newspaper=TV9 ગુજયારી |date=2023-04-18 |language=gu |access-date=2026-05-18}}</ref> <ref name="ઓસ્ટ્રેલિયા_મંદિર_પ્રતિષ્ઠા">{{cite web |title=ઓસ્ટ્રેલિયામાં સ્વામિનારાયણ સત્સંગ અને ભુજ મંદિરના સંતોનું યોગદાન |url=https://www.sksstaustralia.org.au/about-us |website=Shree Kutch Satsang Swaminarayan Temple Australia |language=en |access-date=2026-05-18}}</ref> == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.swaminarayan.org સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય] {{સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય}} [[શ્રેણી:૧૯૩૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ભારતીય સંત]] [[શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]] [[શ્રેણી:કચ્છ]] [[શ્રેણી:ગુજરાત]] k3fsmrscrg0ifmc4sw3jx4xzhwt7nxq 1 154516 901046 2026-05-18T13:42:15Z Jay K. Sindhi 86758 /* ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિરના મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીના નૂતન લેખ અંગે */ નવો વિભાગ 901046 wikitext text/x-wiki == ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિરના મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજીના નૂતન લેખ અંગે == નમસ્તે વિકિપીડિયા મિત્રો અને પ્રબંધકશ્રીઓ, હું ભુજ સ્વામિનારાયણ મંદિરના વર્તમાન મહંત **[[મહંત સ્વામી ધર્મનંદનદાસજી]]** ના જીવન, તેમના દ્વારા થયેલા શૈક્ષણિક કાર્યો (૯ ગુરુકુળો અને કન્યા વિદ્યામંદિર), સામાજિક પ્રદાન (ભૂકંપ અને કોવિડ રાહત કાર્યો) તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કરેલા મંદિર વિકાસ અંગેનો એક નવો લેખ/માહિતી ઉમેરવા માંગું છું. અગાઉ કદાચ પૂરતા પ્રમાણમાં વિશ્વસનીય સંદર્ભો (References) ન હોવાને કારણે આ વિગતો સ્વીકારવામાં આવી નહોતી. પરંતુ હવે મેં આ લેખ માટે ગુજરાતના અગ્રણી સમાચાર પત્રો (જેમ કે ''ગુજરાત સમાચાર'', ''સંદેશ'', ''દિવ્ય ભાસ્કર'' અને ''કચ્છમિત્ર'') તેમજ સત્તાવાર સંસ્થાઓની લિંક્સ સાથેના યોગ્ય વિકિપીડિયા ફોર્મેટ (Cite web / Cite news) તૈયાર કર્યા છે. નીચે મુજબના વિશ્વસનીય સંદર્ભો મારી પાસે ઉપલબ્ધ છે જે હું લેખમાં જોડવા માંગું છું: * **સામાજિક અને હોસ્પિટલ પ્રકલ્પ:** ''ગુજરાત સમાચાર'' (એપ્રિલ ૨૦૨૨) - હાઈટેક સ્વામિનારાયણ સેવાશ્રમ ખાતમુહૂર્ત. * **મહોત્સવ અને વ્યવસ્થાપન:** ''સંદેશ દૈનિક'' (ઓક્ટોબર ૨૦૨૫) - અન્નકૂટ ઉત્સવ અને દ્વિશતાબ્દી મહોત્સવ આયોજન. * **આપત્તિ રાહત કાર્ય:** ''દિવ્ય ભાસ્કર'' (મે ૨૦૨૧) - કોરોના મહામારી દરમિયાન રાશન અને મેડિકલ સહાય. * **તાજેતરની પ્રવૃત્તિઓ:** ''કચ્છમિત્ર'' (એપ્રિલ ૨૦૨૬) - દહીંસરા મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવ. * **આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસ:** પૂર્વ આફ્રિકા (કંપાલા) અને ઓસ્ટ્રેલિયા સત્સંગ મંડળના સત્તાવાર દસ્તાવેજો. આ તમામ વિગતો વિકિપીડિયાના 'જ્ઞાનકોશ' (Encyclopedia) ના નિયમો અને તટસ્થ દૃષ્ટિકોણ (Neutral Point of View) ને સુસંગત છે. આપ સૌને નમ્ર વિનંતી છે કે મને આ માહિતી અને સંદર્ભો લેખમાં ઉમેરવા માટે યોગ્ય માર્ગદર્શન અથવા સહયોગ આપો જેથી કચ્છ અને સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના આ મહત્વના વ્યક્તિત્વ વિશેની સચોટ માહિતી લોકો સુધી પહોંચી શકે. સહયોગ બદલ આભાર. અસ્તુ, [[સભ્ય:Jay K. Sindhi|Jay K. Sindhi]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Jay K. Sindhi|ચર્ચા]]) ૧૯:૧૨, ૧૮ મે ૨૦૨૬ (IST) f11m55iv6n0fp9umk643b8i5kpzuchz 3 154517 901049 2026-05-18T20:07:00Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 901049 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Prakash dudhrejiya}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૧:૩૭, ૧૯ મે ૨૦૨૬ (IST) dja0y2dnwyyy1mr0v7cibttcfbcl9sz