વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 1508 901105 896325 2026-05-21T14:12:24Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901105 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox planet | bgcolour = #c0c0ff | name = પૃથ્વી | symbol = [[File:Earth symbol (small, bold).svg|24px|🜨]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|A color image of Earth as seen from Apollo 17]] | caption = "[[The Blue Marble]]" photograph of Earth,<br>taken from ''[[Apollo 17]]'' | alt_names = Terra, Gaia | flag = {{flagicon|world}} | epoch = [[J2000.0]]<ref group=note name=epoch/> | aphelion = 152,098,232&nbsp;km<br> 1.01671388&nbsp;[[astronomical unit|AU]]<ref group=note name=apsis/> | perihelion = 147,098,290&nbsp;km<br> 0.98329134&nbsp;AU<ref group=note name=apsis/> | semimajor = 149,598,261&nbsp;km<br> 1.00000261&nbsp;AU<ref name=standish_williams_iau/> | eccentricity = 0.01671123<ref name=standish_williams_iau/> | inclination = 7.155° to [[Sun]]'s [[equator]]<br>1.57869°<ref name=Allen294/> to [[invariable plane]] | asc_node = 348.73936°<ref name="earth_fact_sheet"/><ref group=note name=asc_node/> | arg_peri = 114.20783°<ref name="earth_fact_sheet"/><ref group=note name=arg_peri/> | mean_anomaly = 357.51716°<ref name="earth_fact_sheet"/> | period = 365.256363004&nbsp;days<ref name="IERS"/><br>1.000017421&nbsp;[[Julian year (astronomy)|yr]] | avg_speed = 29.78&nbsp;km/s<ref name="earth_fact_sheet"/><br>107,200&nbsp;km/h | satellites = 1 natural&nbsp;(the [[Moon]]) <br /> 8,300+ artificial ({{as of|2001|3|1|lc=on}})<ref>{{cite web|url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=4008|title=Reentry Assessment - US Space Command Fact Sheet|author=[[US Space Command]]|date=March 1, 2001|publisher=SpaceRef Interactive|access-date=2011-05-07}}{{Dead link|date=જૂન 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;km<ref name=usno/><ref name="WGS-84"/> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;km<ref name=cazenave_ahrens1995/> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;km<ref name=hbcp2000/> | circumference = 40,075.017&nbsp;km&nbsp;([[equator]]ial)<ref name="WGS-84">[[World Geodetic System]] (''WGS-84''). [http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ Available online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311023739/https://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/ |date=2020-03-11 }} from [[National Geospatial-Intelligence Agency]].</ref><br>40,007.86&nbsp;km&nbsp;([[meridional]])<ref name="WGS-84-2"/><ref name="circ">The Earth's [[circumference]] is (almost) exactly 40,000 km because the [[metre]] was calibrated based precisely on this measurement – more specifically, 1/10-millionth of the distance between the poles and the equator.</ref> | surface_area = 510,072,000&nbsp;km²<ref name="Pidwirny 2006" /><ref name=cia /><ref group=note name=surfacecover/> {{nowrap|148,940,000 km² land (29.2 %)}}<br> {{nowrap|361,132,000 km² water (70.8 %)}} | volume = [[Volume of the Earth|1.08321{{e|12}}]]&nbsp;km³<ref name="earth_fact_sheet"/> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;kg<ref name="earth_fact_sheet"/> | density = 5.515&nbsp;g/cm³<ref name="earth_fact_sheet"/> | surface_grav = [[Earth's gravity|9.780327]] [[metre per second squared|m/s²]]<ref name="yoder12"/><br>0.99732&nbsp;[[g-force|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;km/s<ref name="earth_fact_sheet"/> | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;d<ref name=Allen296 /> <br>23{{smallsup|h}}&nbsp;56{{smallsup|m}}&nbsp;4.100{{smallsup|s}} | rot_velocity = {{convert|1674.4|km/h|m/s|abbr=on}}<ref name="Cox2000"/> | axial_tilt = 23°26'21".4119<ref name="IERS"/> | albedo = 0.367 ([[Geometric albedo|geometric]])<ref name="earth_fact_sheet"/><br/> 0.306 ([[Bond albedo|Bond]])<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Kelvin]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K<ref name=asu_lowest_temp/> | mean_temp_1 = 287.2&nbsp;K<ref name=kinver20091210/> | max_temp_1 = 331&nbsp;K<ref name=asu_highest_temp/> | temp_name2 = [[Celsius]] | min_temp_2 = −89.2&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.8&nbsp;°C | surface_pressure = [[Atmosphere (unit)|101.325]]&nbsp;[[Pascal (unit)|kPa]] ([[Sea level|MSL]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[nitrogen]] (N₂)<ref name="earth_fact_sheet"/> (dry air)<br> 20.95%&nbsp;[[oxygen]] (O₂)<br> 0.93%&nbsp;[[argon]]<br> 0.038%&nbsp;[[carbon dioxide]]<br>About 1% [[water vapor]] (varies with [[climate]]) |note = no }} [[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless|right|upright=1.5]] '''પૃથ્વી''' એ [[સૂર્ય]] ([[:en:Sun|Sun]])થી ત્રીજો [[ગ્રહ]] ([[:en:planet|planet]]) (ઘોષિત કરવામાં આવ્યો{{Audio-IPA|en-us-earth.ogg|/ɝːθ/}})<ref>{{cite web | url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?dict=CALD&key=24538&ph=on | title=Earth (PLANET) | work=Cambridge Advanced Learner's Dictionary | publisher=Cambridge University Press | access-date=2008-11-14 | archive-date=2008-12-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081219010756/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?dict=CALD&key=24538&ph=on | url-status=dead }}</ref> છે. [[ઘનતા]] ([[:en:density|density]]), [[પદાર્થમાં રહેલો દ્રવ્યનો જથ્થો (દળ)|દળ]] ([[:en:mass|mass]]) અને વ્યાસ ([[:en:diameter|diameter]])માં, પૃથ્વી એ [[સૂર્યમંડળ |સૌરમંડળ]] ([[:en:Solar System|Solar System]])માંનો [[જમીન ધરાવતો ગ્રહ |જમીન ધરાવતો સૌથી મોટો ગ્રહ]] ([[:en:terrestrial planet|terrestrial planet]]) છે. ''તેને [[વિશ્વ]] ([[:en:World|World]])'' અને ''[[Wiktionary:Terra|ટેરા]]'' નામે પણ ઓળખવામાં આવે છે. <ref group="note">[[આંતરરાષ્ટ્રીય ખગોળશાસ્ત્રીય યુનિયન]] ([[:en:International Astronomical Union|International Astronomical Union]])ના સંમેલન દ્વારા પૃથ્વી સિવાય સૂર્યની આસપાસ ફરતા વિસ્તૃત જમીન પદાર્થો માટે "ટેરા" શબ્દ વાપરવાનું ઠેરવવામાં આવ્યું છે, જેની નોંધ લેવી. સીએફ. ''{{cite web | last=Blue | first=Jennifer | date=2007-07-05 | url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/append5.jsp | title=Descriptor Terms (Feature Types) | work=Gazetteer of Planetary Nomenclature | publisher=USGS | access-date=2007-07-05 }}</ref> લાખો-કરોડો [[જાતિઓ]] ([[:en:species|species]])<ref>{{cite journal | last = May | first = Robert M. | title=How many species are there on earth? | journal=Science | year=1988 | volume=241 | issue=4872 | pages=1441–1449 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1988Sci...241.1441M | access-date=2007-08-14 | doi=10.1126/science.241.4872.1441 | pmid=17790039 }}</ref> અને [[મનુષ્ય |મનુષ્ય]] ([[:en:human|human]])નું રહેઠાણ એવી પૃથ્વી, આખા [[બ્રહ્માંડ |બ્રહ્માંડ]] ([[:en:universe|universe]])નો એક માત્ર એવો ગ્રહ છે જ્યાં [[જીવન |જીવન]] ([[:en:life|life]]) હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. [[પૃથ્વીની ધાર |4.54 અબજ વર્ષો]] ([[:en:Age of the Earth|4.54 billion years]]) પહેલાં પૃથ્વીની રચના થઈ હતી<ref name="age_earth1">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | publisher=Stanford University Press | location=California | isbn=0-8047-1569-6 }}</ref><ref name="age_earth2">{{cite web | last=Newman | first=William L. | date=2007-07-09 | url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html | title=Age of the Earth | publisher=Publications Services, USGS | access-date=2007-09-20 }}</ref><ref name="age_earth3">{{cite journal | last=Dalrymple | first=G. Brent | title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved | journal=Geological Society, London, Special Publications | year=2001 | volume=190 | pages=205–221 | url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205 | access-date=2007-09-20 | doi = 10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 }}</ref><ref name="age_earth4">{{cite web | last=Stassen | first=Chris | date=2005-09-10 | url=http://www.toarchive.org/faqs/faq-age-of-earth.html | title=The Age of the Earth | publisher=[[TalkOrigins Archive]] | access-date=2008-12-30 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અને આશરે એક અબજ વર્ષ પછી તેની સપાટી પર જીવન પાંગર્યું હતું. ત્યારથી, પૃથ્વીના [[જીવમંડળ]] ([[:en:biosphere|biosphere]])ના કારણે તેના [[પૃથ્વીનું વાતાવરણ|વાયુમંડળ]] ([[:en:Earth's atmosphere|the atmosphere]])માં અને અન્ય [[અજૈવિક]] ([[:en:abiotic|abiotic]]) પરિસ્થિતિઓમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર આવ્યો છે; [[હવામાંનું જીવતંત્ર|હવામાંના જીવતંત્રો]] ([[:en:aerobic organisms|aerobic organisms]])નો વિપુલ પ્રમાણમાં વિકાસ તેમ જ [[ઓઝોનનું સ્તર|ઓઝોન સ્તર]] ([[:en:ozone layer|ozone layer]])ની રચનાથી તથા તેની સાથે [[પૃથ્વીનું લોહચુંબકીય ક્ષેત્ર|પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] ([[:en:Earth's magnetic field|Earth's magnetic field]])ની અસર સૂર્યના હાનિકારક કિરણોને પૃથ્વીની સપાટી પર પહોંચતા અટકાવે છે, જેના પરિણામે પૃથ્વી પર જીવન સંભવી શક્યું છે. <ref>{{cite book | first=Roy M. | last=Harrison | coauthors=Hester, Ronald E. | year=2002 | title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation | publisher=Royal Society of Chemistry | isbn=0854042652 }}</ref>આ સમયગાળામાં, પૃથ્વીના ભૌતિક ગુણધર્મો તેમ જ તેના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ઇતિહાસ અને તેની ભ્રમણકક્ષાના કારણે જીવન ટકી શકયું. કહેવાય છે કે પૃથ્વી પર હજી 1.5 અબજ વર્ષો સુધી જીવન ટકી શકશે, એ પછી સૂર્યની વધતી જતી તેજસ્વિતા, પૃથ્વીના જીવમંડળને બરબાદ કરી નાખશે. <ref name=carrington /> પૃથ્વીનું [[પડ / પોપડો (ભૂસ્તરશાસ્ત્ર)|ઉપલી સપાટી]] ([[:en:Crust (geology)|outer surface]]) વિવિધ કઠોર ભાગોમાં અથવા તો [[ટૅકટોનિક પ્લેટ|ટેકટોનિક પ્લેટો]] ([[:en:tectonic plate|tectonic plate]])માં વહેંચાયેલી છે. આ ટેકટોનિક પ્લેટો [[ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમય રેખા|લાખો-કરોડો વર્ષો]] ([[:en:Geologic time scale|many millions of years]])થી સપાટી પર આમથી તેમ ધીમે ધીમે ગતિ કરી રહી છે. પૃથ્વીની સપાટીનો 71% ભાગ [[દરિયાના પાણી|ખારા પાણી]] ([[:en:seawater|salt-water]])ના [[મહાસાગર|સમુદ્ર]] ([[:en:ocean|ocean]])થી રોકાયેલો છે, બાકીનો ભાગ [[ખંડ|ખંડો]] ([[:en:continent|continent]]), [[દ્વિપ / ટાપુ|દ્વિપો]] ([[:en:island|island]]) અને જે અન્ય કોઈ ગ્રહની સપાટી પર જોવા મળ્યું નથી એવા જીવન માટે આવશ્યક એવા પ્રવાહી [[જળ / પાણી|જળ]] ([[:en:water|water]])થી રોકાયેલો છે.<ref group=note>સૌરમંડળના બીજા ગ્રહો, કાં તો ખૂબ ગરમ અને કાં તો ખૂબ ઠંડા હોવાથી તેમના પર પ્રવાહી જળ ટકી શકતું નથી. જો કે, મંગળની સપાટી પર ભૂતકાળમાં પાણી અસ્તિત્વ ધરાવતું હોવાના પુરાવા મળ્યા છે, અને કદાચ આજે પણ ત્યાં કોઈ સ્થળે પાણીનું અસ્તિત્વ હોઈ શકે છે. જુઓઃ {{cite news | author=Msnbc | title=Rover reveals Mars was once wet enough for life | publisher=NASA | date=2007-03-02 | url=http://www.msnbc.msn.com/id/4202901/ | access-date=2007-08-28 | archive-date=2004-02-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20040210011241/http://www.msnbc.msn.com/id/4202901/ | url-status=dead }}</cite><cite>{{cite news | author=Staff | title=Simulations Show Liquid Water Could Exist on Mars | publisher=University of Arkansas | date=2005-11-07 | url=http://dailyheadlines.uark.edu/5717.htm | access-date=2007-08-08 | archive-date=2007-08-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070807082823/http://dailyheadlines.uark.edu/5717.htm | url-status=dead }}</ref><ref group=note>2007ની માહિતી મુજબ, સૌરમંડળ સિવાયના એક માત્ર ગ્રહના વાતાવરણમાં પાણીની વરાળ મળી આવી હતી, તે વાયુનો ગોળો હતો. જુઓઃ {{cite journal | author=Tinetti, G. ''et al'' | title=Water vapour in the atmosphere of a transiting extrasolar planet | journal=Nature | month=July | year=2007 | volume=448 | pages=169–171 | url=http://www.nature.com/nature/journal/v448/n7150/abs/nature06002.html | doi = 10.1038/nature06002 }}</ref> પ્રમાણમાં ઘન કહેવાય તેવા [[લાવારસનું આવરણ (ભૂસ્તરશાસ્ત્ર)|લાવારસના આવરણ]] ([[:en:Mantle (geology)|mantle]])થી બનેલું પૃથ્વીનું અંતરાળ સક્રિય હોય છે, પ્રવાહી [[બાહ્ય ગર્ભ]] ([[:en:outer core|outer core]]) લોહચુંબકીય ક્ષેત્ર ઊભું કરે છે અને [[અંતઃ ગર્ભ]] ([[:en:inner core|inner core]]) ઘન લોહ ધાતુઓનું બનેલું હોય છે. પૃથ્વી [[બહારની/ઉપલી જગ્યા|બાહ્ય અવકાશ]] ([[:en:outer space|outer space]])માંના સૂર્ય, [[ચંદ્ર]] ([[:en:Moon|Moon]]) તેમ જ અન્ય ગ્રહો સાથે ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાઓ કરે છે. અત્યારે, પૃથ્વી પોતાની ધરી પર એક ભ્રમણ પૂરું કરે તેને આપણે એક દિવસ કહીએ છીએ અને ૩૬૫.૨૬ દિવસમાં પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ એક પરિભ્રમણ પૂરું કરે છે. આટલા સમયગાળાને [[તારા (તારાની ગતિથી મપાતું) વર્ષ|તારક વર્ષ]] ([[:en:sidereal year|sidereal year]]) કહેવામાં આવે છે, જે ૩૬૫.૨૬ [[સૌર દિવસ|સૌર દિવસો]] ([[:en:solar day|solar day]]) સમાન છે. <ref group=note>[[તારા દિવસ|તારા દિવસો]] ([[:en:sidereal day|sidereal day]])ની સંખ્યા કરતાં સૌર દિવસોની સંખ્યા એક ઓછી હોય છે, કારણ કે સૂર્યની આસપાસ પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા એક વધુ પરિભ્રમણને જન્મ આપે છે- પૃથ્વીનું તેની પોતાની ધરી પર પરિભ્રમણ.</ref> પૃથ્વીની ધરી, 23.4ના ખૂણે તેની [[ભ્રમણકક્ષા (ખગોળશાસ્ત્ર)|ભ્રમણકક્ષા]] ([[:en:Orbital plane (astronomy)|orbital plane]])ને [[ક્ષિતિજ સાથે કાટખૂણે|કાટખૂણે]] ([[:en:perpendicular|perpendicular]]) સહેજ [[ધરીનો ઝુકાવ|નમેલી]] ([[:en:axial tilt|tilted]]) છે, <ref>યોડર, ચાર્લ્સ એફ. ( 1995:8).</ref> જેના કારણે પૃથ્વીની સપાટી પર એક [[ઉષ્ણકટિબંધ વર્ષ|ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષ]] ([[:en:tropical year|tropical year]]) (૩૬૫.૨૪ સૌર દિવસો) દરમ્યાન જુદી જુદી ૠતુઓ પેદા થાય છે. ચંદ્ર પૃથ્વીનો એક માત્ર જાણીતો [[કુદરતી ઉપગ્રહ]] ([[:en:natural satellite|natural satellite]]) છે. આશરે 4.53 અબજ વર્ષો પહેલાં ચંદ્રે પૃથ્વીની ફરતે પરિભ્રમણ કરવાનું શરૂ કયુર્ં. તેના આ પરિભ્રમણથી સમુદ્રમાં [[ભરતી-ઓટ]] ([[:en:tide|tide]]) પેદા થાય છે, પૃથ્વીની ધરીનો ખૂણો સ્થિર બની રહે છે તથા પૃથ્વીનું તેની ધરી પરનું પરિભ્રમણ ધીરે ધીરે ધીમું પડતું જાય છે.આશરે ૪.૧ અને ૩.૮ અબજ વર્ષો અગાઉ થયેલ [[પાછળથી થયેલો ભારે તોપમારો|ભારે તોપમારા જેવા વરસાદ]] ([[:en:Late Heavy Bombardment|Late Heavy Bombardment]])થી ઊભી થયેલી [[મધ્યગ્રહ|મધ્યગ્રહો]] ([[:en:asteroid|asteroid]])ની અસરોથી પૃથ્વીની સપાટી પરના વાતાવરણમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થયો હતો. પૃથ્વીના પેટાળમાંના ખનિજ સ્રોતો તેમ જ જીવમંડળની પેદાશો વિશ્વની માનવ વસતિને ટકવા માટે જરૂરી સ્રોતો પૂરાં પાડે છે. પૃથ્વી પર વસતા મનુષ્ય સમુદાયો આશરે 200 સાર્વભૌમી રાષ્ટ્રોમાં વહેંચાયેલા છે, જે એકબીજા સાથે વેપાર, પ્રવાસ, રાજકીય મુત્સુદ્દીપણા અને લશ્કરી ગતિવિધિઓથી સંપર્કમાં રહે છે. પૃથ્વી બાબતે માનવ સંસ્કૃતિએ અનેક વિભાવનાઓ ઊભી કરી હતી- જેમાં પૃથ્વીને દૈવી માનવાની બાબત, [[સપાટ પૃથ્વી]] ([[:en:flat Earth|flat Earth]])ની વિભાવના અને પૃથ્વીને જાળવણી માંગતી એક સંકલિત વાતાવરણ વ્યવસ્થા તરીકે જોતા આધુનિક દષ્ટિકોણનો પણ સમાવેશ થાય છે. ૧૯૬૧ જયારે [[યુરી ગાગરિન]] ([[:en:Yuri Gagarin|Yuri Gagarin]]) બાહ્ય અવકાશમાં પહોંચ્યો ત્યારે પહેલીવાર કોઈ માનવીએ પૃથ્વીની સપાટીથી બહાર પગ મૂકયો હતો. == ઘટનાક્રમ / સાલવારી == પૃથ્વીના ભૂતકાળ અંગે વિજ્ઞાનીઓ વિગતવાર માહિતીની પુનઃરચના કરી શકયા છે. સૌથી નજીકના સમયના સૌરમંડળના અંશ નીચેની તારીખ/સમયગાળાના છે- 4.5672&nbsp;±&nbsp;0.0006&nbsp;અબજ&nbsp;વર્ષો અગાઉ,<ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.7667634|title=The Earth's early evolution|year=1995|author=Bowring, S.|journal=Science|volume=269|pages=1535|pmid=7667634}}</ref> અને 4.54&nbsp;અબજ&nbsp;વર્ષો અગાઉ (1% અચોક્કસતા હોઈ શકે)<ref name="age_earth1" /><ref name="age_earth2" /><ref name="age_earth3" /><ref name="age_earth4" /> [[સૌર નિહારિકા|સૂર્યની નિહારિકા]] ([[:en:solar nebula|solar nebula]])માંથી- સૂર્યમાંથી ફેંકાયેલા કચરા-ધૂળ અને ગેસમિશ્રિત, ગોળ ચપટી તકતી જેવા આકારના ટુકડાઓમાંથી પૃથ્વી અને સૌર માળાના અન્ય ગ્રહોની રચના થઈ છે. આવાં ઉમેરાયેલાં દ્રવ્યો વડે પૃથ્વીનું બંધારણ મોટા ભાગે 100–200–લાખ–વર્ષોમાં પૂરું થયું હતું. <ref>{{cite journal | last=Yin | first=Qingzhu | coauthors=Jacobsen, S. B.; Yamashita, K.; Blichert-Toft, J.; Télouk, P.; Albarède, F. | title=A short timescale for terrestrial planet formation from Hf-W chronometry of meteorites | journal=Nature | year=2002 | volume=418 | issue=6901 | pages=949–952 | doi=10.1038/nature00995 }}</ref>શરૂઆતમાં જયારે પૃથ્વીનું બહારનું [[પીગળેલું |પીગળેલું]] ([[:en:molten|molten]]) આવરણ ઠંડું પડીને એક ઘન સ્તરમાં ફેરવાયું ત્યારે વાતાવરણમાં પાણી એકઠું થવું શરૂ થયું. એના પછી થોડા જ સમયમાં ચંદ્રનું નિર્માણ થયું. એવું કહેવાય છે કે પૃથ્વીના 10% જેટલો દ્રવ્ય-જથ્થો<ref>{{cite conference | author = Canup, R. M.; Asphaug, E. | title = An impact origin of the Earth-Moon system | booktitle = Abstract #U51A-02 | publisher = American Geophysical Union | date = Fall Meeting 2001 | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUFM.U51A..02C | access-date = 2007-03-10 }}</ref> ધરાવતો મંગળના કદનો ટુકડો (કયારેક તેને [[જાયન્ટની અસરો અંગેની પૂર્વધારણા |થેઈયા]] ([[:en:Giant impact hypothesis|Theia]]) કહેવામાં આવે છે), પૃથ્વી સાથે ઝડપભેર અથડાતાં તેના આઘાતથી ચંદ્રનું સર્જન થયું હતું.<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphaug | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708–712 | year = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html | doi = 10.1038/35089010 }}</ref> આ ટુકડામાંથી કેટલોક દ્રવ્ય-જથ્થો પૃથ્વીમાં ભળી ગયો અને કેટલોક અવકાશમાં ફેંકાયો, જે ભ્રમણકક્ષા પર ચંદ્રનું સર્જન કરવા માટે પૂરતો હતો. ગેસ વિસર્જન અને ભભૂકતા [[જવાળામુખી]] ([[:en:Volcano|volcanic]])ઓના પરિણામે આદિકાળનું વાયુમંડળ પેદા થયું. [[પાણીની વરાળ]] ([[:en:water vapor|water vapor]])ના સંકોચનથી, મધ્યગ્રહો, વિશાળ પ્રોટો-ગ્રહો, ધૂમકેતુઓ અને ટ્રાન્સ-નેપ્ચ્યુનિયન પદાર્થો દ્વારા પહોંચતો બરફ અને પ્રવાહી પાણીથી [[વિશ્વના મહાસાગરોનું ઉદ્ગમ|મહાસાગરોનું નિર્માણ થયું]] ([[:en:Origin of the world's oceans|produced the oceans]]).<ref name="watersource">{{cite journal | author=Morbidelli, A.; Chambers, J.; Lunine, J. I.; Petit, J. M.; Robert, F.; Valsecchi, G. B.; Cyr, K. E. | title=Source regions and time scales for the delivery of water to Earth | journal=Meteoritics & Planetary Science | year=2000 | volume=35 | issue=6 | pages=1309–1320 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000M&PS...35.1309M | access-date=2007-03-06 }}</ref> ખંડીય વિકાસ માપવા માટે બે મુખ્ય મૉડલ સૂચવાયાં છેઃ <ref>{{cite book | first=John James William | last=Rogers | coauthors=Santosh, M. | year=2004 | title=Continents and Supercontinents | pages=48 | publisher=Oxford University Press US | isbn=0195165896 }}</ref>આજના દિવસનો સ્થિર વિકાસ<ref>{{cite journal|last=Hurley|first=P.M.|coauthors=Rand, J.R.|date=1969|title=Pre-drift continental nuclei|journal=Science|volume=164|pages=1229–1242|doi=10.1126/science.164.3885.1229|pmid=17772560}}</ref> અને પૃથ્વીના ઇતિહાસમાં શરૂઆતમાં થયેલો ઝડપી વિકાસ. <ref>{{cite journal|last=Armstrong|first=R.L.|date=1968|title=A model for the evolution of strontium and lead isotopes in a dynamic earth|journal=Rev. Geophys.|volume=6|pages=175–199|doi=10.1029/RG006i002p00175}}</ref> ખંડીય પોપડાઓ શરૂઆતમાં ઝડપથી વિકાસ પામ્યા હોય<ref>{{cite journal|doi=10.1016/S0040-1951(00)00055-X|title=Early formation and long-term stability of continents resulting from decompression melting in a convecting mantle|year=2000|author=De Smet, J|journal=Tectonophysics|volume=322|pages=19}}</ref> અને પછી લાંબા સમય સુધી સ્થિર ખંડીય વિસ્તાર તરીકે વિકસ્યા હોય તેવો બીજા વિકલ્પ, હાલના સંશોધન પ્રમાણે વધુ સંભવિત લાગે છે. <ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.1117926|year=2005|month=Dec|author=Harrison, Tm; Blichert-Toft, J; Müller, W; Albarede, F; Holden, P; Mojzsis, Sj|title=Heterogeneous Hadean hafnium: evidence of continental crust at 4.4 to 4.5 ga.|volume=310|issue=5756|pages=1947–50|pmid=16293721|journal=Science (New York, N.Y.)}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1016/S1367-9120(03)00134-2|title=Continental crustal growth and the supercontinental cycle: evidence from the Central Asian Orogenic Belt|year=2004|author=Hong, D|journal=Journal of Asian Earth Sciences|volume=23|pages=799}}</ref><ref>{{cite journal|last=Armstrong|first=R.L.|date=1991|title=The persistent myth of crustal growth|journal=Australian Journal of Earth Sciences|volume=38|pages=613–630|doi=10.1080/08120099108727995}}</ref> સેંકડો કરોડો વર્ષોના [[ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમયસારણી|સમયગાળા]] ([[:en:Geologic time scale|time scales]]) સુધી, ખંડો બનવા અને તૂટતાં રહેવાની પ્રક્રિયાને પરિણામે પૃથ્વીની સપાટી સતત વિકસતી, આકાર બદલતી રહી છે. આ ખંડો પૃથ્વીની સપાટી પર આમથી તેમ ગતિ પણ કરતા અને કયારેક એકબીજા સાથે જોડાઈને [[મહાખંડ]] ([[:en:supercontinent|supercontinent]]) બનાવતા. સૌથી શરૂઆતના જાણીતા મહાખંડોમાંથી એક, [[રોડિનીઆ]] ([[:en:Rodinia|Rodinia]]) નામનો મહાખંડ આશરે 7500 લાખ વર્ષો અગાઉ ([[મિલિયન યર અગો (દસ લાખ વર્ષ પહેલાં) (એકમ)|મ્યા]] ([[:en:mya (unit)|mya]])) તૂટવો શરૂ થયો હતો. 600–540&nbsp;લાખ વર્ષો અગાઉ એ ખંડોએ પાછળથી ફરીથી જોડાઈને [[પન્નોટિયા|પેન્નોટિયા]] ([[:en:Pannotia|Pannotia]]) ખંડ બનાવ્યો, અને પછી છેવટે [[પંગાઈઆ|પાંગઈઆ]] ([[:en:Pangaea|Pangaea]]) ખંડ બનાવ્યો, જે 180&nbsp;mya લાખ વર્ષો અગાઉ તૂટીને છૂટો પડ્યો. <ref>{{cite journal | author=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | access-date=2007-03-05 | doi=10.1511/2004.4.324 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref> === જીવનની ઉત્ક્રાંતિ === અત્યારે જીવનની [[ઉત્ક્રાંતિ]] ([[:en:evolution|evolution]])ને ટકાવી શકે, પોષી શકે તેવું એકમાત્ર ઉદાહરણરૂપ વાતાવરણ માત્ર પૃથ્વી પર જ ઉપલબ્ધ છે.<ref>{{cite book | author=Purves, William Kirkwood; Sadava, David; Orians, Gordon H.; Heller, Craig | title=Life, the Science of Biology: The Science of Biology | publisher=Macmillan | page=455 | year=2001 | isbn=0716738732 }}</ref> 4 અબજ વર્ષો અગાઉ, અતિશય ઊર્જાવાન રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓથી પોતાની જાતનું અનુસર્જન/સ્વ-પ્રતિકૃતિ રચતો અણુ પેદા થયો હશે અને તેના અડધા બિલિયન વર્ષો પછી [[છેલ્લા વિશ્વવ્યાપક સામાન્ય પૂર્વજ|તમામ જીવોનો સૌથી છેલ્લો વિશ્વવ્યાપક સામાન્ય પૂર્વજ]] ([[:en:last universal common ancestor|last common ancestor of all life]]) અસ્તિત્વ ધરાવતો હશે તેવું માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal | last=Doolittle | first=W. Ford | title=Uprooting the tree of life | journal=Scientific American | month=February | year=2000 | volume=282 | issue=6 | pages=90–95 | doi=10.1038/nature03582 }}</ref> [[પ્રકાશસંશ્વ્લેષણ]] ([[:en:photosynthesis|photosynthesis]])ની પ્રક્રિયાના વિકાસથી સૂર્યની ઊર્જા સીધી જૈવ રૂપમાં સંગ્રહિત થઈ શકી; તેના પરિણામે વાયુમંડળમાં ઑકિસજન એકઠો થવો શરૂ થયો અને ઉપરના વાયુમંડળમાં [[ઓઝોન]] ([[:en:ozone|ozone]])([[ઑકિસજન અણુ|ઑકિસજનના અણુ]] ([[:en:molecular oxygen|molecular oxygen]])નું એક રૂપ [O₃] )નું સ્તર બનવા માંડ્યું.નાના કોષોની મોટા કોષોમાં સમાઈ જવાની પ્રક્રિય, [[યુકાર્યોટેસ]] ([[:en:eukaryotes|eukaryotes]]) નામના [[આંતરિક સહજીવન ફિલસૂફી|જટીલ કોષોનો વિકાસ]] ([[:en:endosymbiotic theory|development of complex cells]])માં પરિણમી. <ref>{{cite journal | author=Berkner, L. V.; Marshall, L. C. | title= On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere | journal=Journal of Atmospheric Sciences | year=1965 | volume=22 | issue=3 | pages=225–261 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1965JAtS...22..225B | access-date=2007-03-05 | doi= 10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2 }}</ref> [[વસાહત (જીવશાસ્ત્ર)|વસાહતો]] ([[:en:Colony (biology)|colonies]])માંના કોષો વધુમાં વધુ વિશિષ્ટ કામગીરી કરતાં બનવા લાગ્યા એટલે તેમના જોડાવાથી સાચા બહુકોશી સજીવો પેદા થયા. સૂર્યમાંથી આવતા હાનિકારક [[નીલાતીત કિરણોત્સર્ગ]] ([[:en:ultraviolet radiation|ultraviolet radiation]]), [[ઓઝોન સ્તર]] ([[:en:ozone layer|ozone layer]])માં શોષાઈ જતા હોવાથી પૃથ્વીની સપાટી પર જીવન વસાહતોમાં વિકસવા માંડયું.<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = 2002-11-29 | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | access-date = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref> ઓગણીસો સાઈઠના દસકાથી એવું ધારવામાં આવે છે કે [[જીવનારંભિક]] ([[:en:Neoproterozoic|Neoproterozoic]]) યુગ દરમ્યાન, એટલે કે 7500 અને 5800&nbsp; લાખ વર્ષો અગાઉના સમયગાળા દરમ્યાન [[હિમનદી]] ([[:en:Glacier|glacial]])ઓની તીવ્ર ગતિવિધિઓના કારણે આખી પૃથ્વી હિમ-આવરણથી ઢંકાઈ ગઈ હતી. આ પૂર્વધારણા માટે "[[હિમદડા સમી પૃથ્વી]] ([[:en:Snowball Earth|Snowball Earth]])" શબ્દપ્રયોગ વાપરવામાં આવે છે. જયારે બહુકોશી જીવો વિપુલ પ્રમાણમાં વિકસવા માંડયા તે [[પુરાજીવ સ્ફોટ]] ([[:en:Cambrian explosion|Cambrian explosion]])ને આ પૂર્વધારણા વહેલો ઘટતો દર્શાવતી હોવાથી વિશેષ ધ્યાનપાત્ર બને છે. <ref>{{cite book | last=Kirschvink | first=J. L. | editors=Schopf, J.W.; Klein, C. & Des Maris, D. | year=1992 | title= Late Proterozoic low-latitude global glaciation: the Snowball Earth | series= The Proterozoic Biosphere: A Multidisciplinary Study | pages=51–52 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0521366151 }}</ref> પુરાજીવ સ્ફોટ પછી લગભગ 5350 લાખ વર્ષો અગાઉની આસપાસ પાંચ [[લોપની ઘટના|મોટા લોપ]] ([[:en:Extinction event|mass extinctions]]) થયા.<ref>{{cite journal | author=Raup, D. M.; Sepkoski, J. J. | title=Mass Extinctions in the Marine Fossil Record | journal=Science | year=1982 | volume=215 | issue=4539 | pages=1501–1503 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1982Sci...215.1501R | access-date=2007-03-05 | doi = 10.1126/science.215.4539.1501 | pmid=17788674 }}</ref> [[ખટિકા (ક્રિટેશસ)- ત્રીજા ભૂસ્તર યુગની લોપની ઘટના|છેલ્લી જીવ લોપની ઘટના]] ([[:en:Cretaceous–Tertiary extinction event|last extinction event]]) 650&nbsp;લાખ વર્ષો અગાઉ બની. એ સમયે ઊડી ન શકે તેવાં [[દિનોસૌર]] ([[:en:dinosaur|dinosaur]]) અને અન્ય વિશાળ સરીસૃપ પ્રાણીઓનો કદાચ બાહ્યાવકાશમાંથી ઉલ્કા પડવાથી અથવા તો તેની અથડામણને કારણે લોપ થયો; જો કે છંછુદરને મળતાં આવતાં કેટલાંક નાનાં [[સસ્તન પ્રાણી]] ([[:en:mammal|mammal]])ઓ એ વિનાશમાંથી બચી ગયાં. છેલ્લાં 650 લાખ વર્ષોમાં વિવિધ પ્રકારનાં સસ્તન પ્રાણીઓનો વિકાસ થયો અને અમુક લાખ વર્ષોથી તો આફ્રિકાના વાંદરા-જેવા દેખાતા પ્રાણીઓએ ટટ્ટાર ચાલવાની ક્ષમતા પણ કેળવી લીધી છે. <ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | month=October | year=1994 | url=http://brembs.net/gould.html | access-date=2007-03-05 }}</ref> આ સક્ષમ સાધને વિશાળ મગજના વિકાસ માટે જરૂરી પોષણ અને ઉદ્દીપન પૂરાં પાડતાં પ્રત્યાયનનો ઉપયોગ કર્યો અને પ્રોત્સાહન આપ્યું. ખેતીનો વિકાસ અને ત્યારબાદ સભ્યતાનો વિકાસ થવાથી આજ પહેલાં આટલા ટૂંકા ગાળામાં પૃથ્વીને- તેના પરની કુદરત અને અન્ય જીવસૃષ્ટિના જથ્થાને આટલી જબરજસ્ત રીતે પ્રભાવિત કરનાર એક માત્ર મનુષ્ય છે, એ સિવાયનો અન્ય કોઈ જીવ આમ કરી શકયો નથી. <ref>{{cite journal | author=Wilkinson, B. H.; McElroy, B. J. | title=The impact of humans on continental erosion and sedimentation | journal=Bulletin of the Geological Society of America | year=2007 | volume=119 | issue=1–2 | pages=140–156 | url=http://bulletin.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/119/1-2/140 | access-date=2007-04-22 | doi = 10.1130/B25899.1 }}</ref> અત્યારની [[હિમયુગ]] ([[:en:ice age|ice age]])ની ભાત છેલ્લાં 400 લાખ વર્ષો અગાઉ જ શરૂ થઈ છે અને પછી લગભગ 30 લાખ વર્ષો અગાઉના [[નૂતનતમ કાળ]] ([[:en:Pleistocene|Pleistocene]])માં તે વધુ તીવ્ર બની છે. ત્યારથી ધ્રુવ પ્રદેશો પર બરફ જામવા અને પીગળવાની પ્રક્રિયા સતત ચાલતી રહી છે, જે દર 40–100,000 વર્ષોએ પુનરાવર્તિત થાય છે.છેલ્લો હિમયુગ 10,000 વર્ષો પહેલાં પૂરો થયો હતો. <ref>{{cite web | author=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | access-date = 2007-03-02 }}</ref> === ભવિષ્ય === {{seealso|Risks to civilization, humans and planet Earth}} [[ચિત્ર:Sun Life.png|upright=2|center|સૂર્યનું જીવનચક્ર ]] પૃથ્વીનું ભવિષ્ય, સૂર્યના ભવિષ્ય સાથે કસકસાવીને બાંધેલું છે. સૂર્યના કેન્દ્રમાં એકધારી હીલિયમની રાખ એકઠી થતી જતી હોવાથી [[સૌર તેજસ્વીતા|તારાની સંપૂર્ણ તેજસ્વીતા]] ([[:en:Solar luminosity|star's total luminosity]]) ધીમે ધીમે વધશે. આવતા 1.1; [[ગિગાયર|ગિગાવર્ષ]] ([[:en:Gigayear|Gyr]])(1.1; અબજ વર્ષો)-માં સૂર્યની તેજસ્વીતા 10 ટકા વધશે અને આવતા 3.5 ગિગાવર્ષમાં ૪૦% જેટલી વધશે.<ref name="sun_future">{{cite journal | author=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E. | title=Our Sun. III. Present and Future | journal=Astrophysical Journal | year=1993 | volume=418 | pages=457–468 | url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ApJ...418..457S&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf | format=PDF | access-date=2008-07-08 | doi = 10.1086/173407 | bibcode= 1993ApJ...418..457S }}</ref> પૃથ્વી પર પહોંચતા સૂર્યના કિરણો જેમ જેમ વધતા જશે તેમ તેમ તેનાં ભયંકર પરિણામોનો સામનો કરવાનો આવશે એવું હવામાન અંગેના મૉડલો સૂચવી રહ્યા છે, તેના કારણે પૃથ્વીના મહાસાગરોનો લોપ થાય તેવી શકયતા પણ છે. <ref>{{cite journal | last = Kasting | first = J.F. | title=Runaway and Moist Greenhouse Atmospheres and the Evolution of Earth and Venus | journal=Icarus | year=1988 | volume=74 | pages=472–494 | access-date=2007-03-31 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1988Icar...74..472K | doi = 10.1016/0019-1035(88)90116-9 }}</ref> આવતાં 9000 લાખ વર્ષોમાં પૃથ્વીની સપાટી પરનું તાપમાન વધવાથી [[નિર્જીવ]] ([[:en:inorganic|inorganic]]) કાર્બન ડાયોકસાઈડનું [[કાર્બનનું ચક્ર|CO₂ચક્ર]] ([[:en:Carbon cycle|CO₂ cycle]]) વધુ ગતિમાન બનશે, જેમાં તેનું પ્રમાણ વનસ્પતિઓ માટે જીવલેણ કહી શકાય એટલી હદે ઘટશે ([[C4 કાર્બન સ્થિરીકરણ|C4 પ્રકાશસંશ્વ્લેષણ]] ([[:en:C4 carbon fixation|C4 photosynthesis]]) માટે 10 [[ભાગ - પ્રતિ સંકેતલિપિ|પીપીએમ]] ([[:en:Parts-per notation|ppm]])). વનસ્પતિ/ઝાડ-પાનના અભાવના કારણે વાયુમંડળમાં ઑકિસજનનું પ્રમાણ પણ ઘટશે. પરિણામે આવતા અમુક લાખ વર્ષોમાં પ્રાણીજીવન પણ લુપ્ત બનશે. <ref name=ward_brownlee>વાર્ડ અને બ્રાઉનલી (2002) </ref> અને જો કદાચ સૂર્ય એવો જ શાશ્વ્વત અને સ્થિર રહે તો પણ સતત અંદરથી ઠરતી જતી પૃથ્વી, ઠરતા જતા [[જવાળામુખી સંબંધી|જવાળામુખી]] ([[:en:volcanism|volcanism]])ઓને કારણે પોતાનું મોટા ભાગનું વાયુમંડળ અને મહાસાગરો ગુમાવી બેસશે. <>{{cite journal | author=Guillemot, H.; Greffoz, V. | title=Ce que sera la fin du monde | journal=Science et Vie | month=March | year=2002 | volume=N° 1014 | language=French }}</ref> બીજાં બિલિયન વર્ષોમાં પૃથ્વીની સપાટી પરથી તમામ પાણી અદશ્ય બની જશે<ref name=carrington>{{cite news | first=Damian | last=Carrington | title=Date set for desert Earth | publisher=BBC News | date=2000-02-21 | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm | access-date=2007-03-31 }}</ref> અને વિશ્વનું તાપમાન 70 ડિગ્રી સેલ્સિયસ પર પહોંચશે.<ref name=ward_brownlee/> એક ધારણા પ્રમાણે પૃથ્વી પર બીજાં 5000 લાખ વર્ષો સુધી જીવન અસરકારક રીતે ટકી શકશે. <ref>{{cite web |first = Robert |last = Britt |url = http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |title = Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got? |date = 2000-02-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20000706232832/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |archive-date = 2000-07-06 |access-date = 2009-06-08 |url-status = live }}</ref> લગભગ 5 ગિગાવર્ષમાં, સૂર્ય પોતાની [[તારાઓની ઉત્ક્રાંતિ|ઉત્ક્રાંતિ]] ([[:en:stellar evolution|evolution]])ના ભાગ રૂપે, [[લાલ ગોળો|લાલ ગોળા]] ([[:en:red giant|red giant]])માં પલટાઈ જશે. કેટલાક મૉડલ પ્રમાણે એવું પણ અનુમાન કરવામાં આવ્યું છે કે સૂર્ય પોતાના કદ કરતાં લગભગ 250 ગણો વધુ વિસ્તરશે{{convert|1|AU|km| lk=off | abbr=on}}. <ref name="sun_future" /><ref name="sun_future_schroder">{{cite journal | first=K.-P. | last=Schröder | coauthors=Smith, Robert Connon | year=2008 | title=Distant future of the Sun and Earth revisited | doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | id={{arxiv|0801.4031}} | volume=386 | pages=155}}<br />આ પણ જોશો{{cite news | url=http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20 | title=Hope dims that Earth will survive Sun's death | date=2008-02-22 | work=NewScientist.com news service | first=Jason | last=Palmer | access-date=2008-03-24 | archive-date=2008-03-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080317001540/http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20 | url-status=dead }}</ref> પૃથ્વીનું ભવિષ્ય ધૂંધળું છે. સૂર્ય લાલ ગોળામાં પરિણમશે એનાથી તેનો લગભગ 30% દ્રવ્ય-જથ્થો છૂટો પડશે અને તેની અસરથી જયારે સૂર્ય તેની મહત્તમ ત્રિજયાએ પહોંચશે ત્યારે પૃથ્વી પણ તેની સૂર્ય-ભ્રમણકક્ષા{{convert|1.7|AU|km| abbr=on}}થી દૂર જશે. આમ, પૃથ્વી સૂર્યના બાહ્ય વાયુમંડળના ફેંકાતા અંશોથી બચી જશે પણ ત્યાં સુધીમાં તેના પરની તમામ નહીં તો મોટા ભાગની જીવસૃષ્ટિ સૂર્યની તેજસ્વીતાને કારણે નાશ પામી હશે. <ref name="sun_future" />જો કે, તાજેતરમાં થયેલા એક વધુ અનુમાન મુજબ, ભરતીઓટની અસરો અને તેની ધીમી થતી જતી ગતિના કારણે પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષા ક્ષીણ થતી જશે અને પરિણામે એ લાલ ગોળો બનેલા સૂર્યના વાતાવરણમાં ખેંચાઈને વિનાશ પામશે. <ref name="sun_future_schroder" /> == બંધારણ અને માળખું == પૃથ્વી એક જમીન ધરાવતો ગ્રહ છે, એટલે કે તે [[ગુરુ]] ([[:en:Jupiter|Jupiter]]) જેવો [[વાયુગોળો]] ([[:en:gas giant|gas giant]]) નથી પરંતુ ખડકાળ ભૂસ્તર ધરાવે છે. જમીન ધરાવતા ચાર ગ્રહોમાંથી પૃથ્વી કદ અને દળમાં સૌથી મોટો ગ્રહ છે. આ ચાર ગ્રહોમાં, પૃથ્વી સૌથી ઊંચી ઘનતા, સૌથી વધુ [[સપાટી પરનું ગુરુત્વાકર્ષણ]] ([[:en:surface gravity|surface gravity]]), સૌથી શકિતશાળી લોહચુંબકીય ક્ષેત્ર અને સૌથી ઝડપી ભ્રમણ કરતો ગ્રહ છે. <ref>{{cite web | last=Stern | first=David P. | date=2001-11-25 | url=http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?/archives/147-Names-for-the-Columbia-astronauts-provisionally-approved.html | title=Planetary Magnetism | publisher=NASA | access-date=2007-04-01 | archive-date=2014-10-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141014175713/http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?%2Farchives%2F147-Names-for-the-Columbia-astronauts-provisionally-approved.html | url-status=dead }}</ref> આ ઉપરાંત પૃથ્વી જયાં [[પ્લેટ ટૅકટોનિકસ|પ્લેટ ટેકટોનિકસ]] ([[:en:plate tectonics|plate tectonics]]) સક્રિય હોય તેવો જમીન ધરાવતો એક માત્ર ગ્રહ છે. <ref>{{cite journal | last=Tackley | first=Paul J. | title=Mantle Convection and Plate Tectonics: Toward an Integrated Physical and Chemical Theory | journal=Science | date=2000-06-16 | volume=288 | issue=5473 | pages=2002–2007 | doi=10.1126/science.288.5473.2002 | pmid=10856206 }}</ref> === આકાર === [[ચિત્ર:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumbnail|right|upright=1.5|અંદરના ગ્રહોના કદની સરખામણી (ડાબેથી જમણે) : [[બુધ (ગ્રહ)|બુધ]] ([[:en:Mercury (planet)|Mercury]]), [[શુક્ર]] ([[:en:Venus|Venus]]), પૃથ્વી અને [[મંગળ]] ([[:en:Mars|Mars]]) ]] પૃથ્વીનો આકાર [[ચપટો ગોળા જેવો આકાર|ચપટો ગોળા]] ([[:en:oblate spheroid|oblate spheroid]]) જેવો છે, બંને ધુ્રવો વચ્ચે પૃથ્વીનો ગોળો એ રીતે ગોઠવાયેલો છે જેનાથી [[વિષુવવૃત્ત]] ([[:en:equator|equator]])ની ફરતે [[વિષુવવૃત્તીય ઉપસેલો ભાગ|ઉપસેલો ભાગ]] ([[:en:equatorial bulge|bulge]]) બને છે. <ref>{{cite web | author=Milbert, D. G.; Smith, D. A. | url = http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html | title = Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model | publisher = National Geodetic Survey, NOAA | access-date = 2007-03-07 }}</ref> વિષુવવૃત્તની આસપાસનો આ ઉપસેલો ભાગ પૃથ્વીના [[પરિભ્રમણ]] ([[:en:rotation|rotation]])ને આભારી છે. તેના કારણે [[ભૌગોલિક ધ્રુવ|ધ્રુવ]] ([[:en:Geographical pole|pole]])થી ધ્રુવ સુધીના વ્યાસ કરતાં વિષુવવૃત્ત વ્યાસ 43 કિ.મી. મોટો બને છે. <ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | access-date = 2007-04-21 }}</ref> ગોળા જેવા આકારની પૃથ્વીનો એકંદર વ્યાસ આશરે 12,742 કિ.મી. છે. [[પૅરિસ]] ([[:en:Paris|Paris]]), ફ્રાન્સે ઠેરવ્યા મુજબ વિષુવવૃત્તથી [[ઉત્તર ધ્રુવ]] ([[:en:North Pole|North Pole]]) સુધીના અંતરના 1/10,000,000 ભાગને મૂળભૂત રીતે [[મીટર]] ([[:en:meter|meter]]) તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો હતો, તે મુજબ આ વ્યાસ લગભગ 40,000 કિ.મી./[[પાઈ|ટીટી]] ([[:en:pi|π]]) છે.<ref>{{cite web | author=Mohr, P.J.; Taylor, B.N. | month=October | year=2000 | url=http://physics.nist.gov/cuu/Units/meter.html | title=Unit of length (meter) | work=NIST Reference on Constants, Units, and Uncertainty | publisher=NIST Physics Laboratory | access-date=2007-04-23 }}</ref> આ આદર્શ ગોળા જેવા આકારથી [[સ્થાનિક ભૂગોળ]] ([[:en:topography|topography]]) સહેજ જુદી પડે છે, પણ વૈશ્વિક પટલ પર આ ફેરફારો ખૂબ નાના હોય છેઃ જેમ કે આશરે ૫૮૪ ભાગમાંથી એક ભાગ જેટલી અથવા તો સંદર્ભિત ગોળા કરતાં 0.17% જેટલી પૃથ્વીની [[સહનશકિત (એન્જિનિયરિંગ)|સહનશકિત]] ([[:en:tolerance (engineering)|tolerance]]) છે, જે [[બિલ્યર્ડ બોલ|બિલિયર્ડ બોલો]] ([[:en:billiard ball|billiard ball]])માં સ્વીકૃત 0.22% કરતાં પણ ઓછી છે.<ref>{{cite web | author = Staff | month = November | year = 2001 | url = http://www.wpa-pool.com/index.asp?content=rules_spec | title = WPA Tournament Table & Equipment Specifications | publisher = World Pool-Billiards Association | access-date = 2007-03-10 | archive-date = 2007-02-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070202181203/http://www.wpa-pool.com/index.asp?content=rules_spec | url-status = dead }}</ref> પૃથ્વીની ખડકાળ સપાટી પરના સૌથી મોટા સ્થાનિક ફેરફારો [[માઉન્ટ એવરેસ્ટ]] ([[:en:Mount Everest|Mount Everest]]) (સ્થાનિક દરિયાની સપાટીથી 8,848 મી. ઊંચાઈ) અને [[મરિઆના ખાઈ]] ([[:en:Mariana Trench|Mariana Trench]]) (સ્થાનિક દરિયાની સપાટીથી 10,911 મી. ઊંડાઈ) પર જોવા મળે છે. વિષુવવૃત્તીય ઉપસેલા ભાગને કારણે, પૃથ્વીના કેન્દ્રથી સૌથી દૂર આવેલ પર્વતમાળા ખરેખર [[ઍકવાડોર]] ([[:en:Ecuador|Ecuador]])માં આવેલ [[ચિમ્બોરાઝો (જવાળામુખી)|ચિમ્બોરાઝો પર્વત]] ([[:en:Chimborazo (volcano)|Mount Chimborazo]]) છે. <ref>{{cite journal | last = Senne | first = Joseph H. | title=Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain | journal=Professional Surveyor | year=2000 | volume=20 | issue=5 | pages=16–21 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Sharp | first=David | title=Chimborazo and the old kilogram | journal=The Lancet | date=2005-03-05 | volume=365 | issue=9462 | pages=831–832 | doi=10.1016/S0140-6736(05)71021-7 }}</ref> {| class="wikitable" style="float: right; clear: right; margin-left: 2em;" |+એફ. ડબલ્યુ. કલાર્કનું પોપડાના ઑકસાઈડોનું ટેબલ !સંયોજન !સૂત્ર !રચના |- |[[સિલિકા (રેતી જેવું દ્રવ્ય)]] ([[:en:silica|silica]]) |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;" |59.71% |- |[[ઍલ્યુમિન]] ([[:en:alumina|alumina]]) |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[કૅલ્સિઅમ ઑકસાઈડ|ચૂનો]] ([[:en:Calcium oxide|lime]]) |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[મેગ્નેસીઆ (ખનિજ)|મેગ્નેસીઆ]] ([[:en:Magnesia (mineral)|Magnesia]]) |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[સોડિઅમ ઑકસાઈડ]] ([[:en:sodium oxide|sodium oxide]]) |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[આયર્ન(II) ઑકસાઈડ]] ([[:en:iron(II) oxide|iron(II) oxide]]) |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[પોટેશિયમ ઑકસાઈડ]] ([[:en:potassium oxide|potassium oxide]]) |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[આયર્ન(III) ઑકસાઈડ]] ([[:en:iron(III) oxide|iron(III) oxide]]) |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[પાણી (પરમાણુ)|પાણી]] ([[:en:water (molecule)|water]]) |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[ટાઈટેનિયમ ડાયોકસાઈડ]] ([[:en:titanium dioxide|titanium dioxide]]) |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[ફોસ્ફરસ પેન્ટોકસાઈડ]] ([[:en:phosphorus pentoxide|phosphorus pentoxide]]) |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|કુલ !style="text-align: right;"|99.22% |} === રાસાયણિક બંધારણ === પૃથ્વીનું દળ આશરે 5.98{{e|24}} કિ.ગ્રા. છે. તેનો મોટો ભાગ [[લોખંડ]] ([[:en:iron|iron]]) (32.1%), [[ઑકિસજન]] (30.1%), [[સિલિકોન]] ([[:en:silicon|silicon]]) (15.1%), [[મેગ્નેશિયમ]] ([[:en:magnesium|magnesium]]) (13.9%), [[ગંધક]] ([[:en:sulfur|sulfur]]) (2.9%), [[નીકલ]] ([[:en:nickel|nickel]]) (1.8%), [[કેલ્શિયમ]] ([[:en:calcium|calcium]]) (1.5%), અને [[એલ્યુમિનિયમ]] ([[:en:aluminium|aluminium]]) (1.4%)-થી બનેલો છે અને બાકીનો 1.2% ભાગ અન્ય ઘટકોના અલ્પાંશથી બનેલો છે. [[દળ વિભાગીકરણ|દળના વિભાગીકરણ]] ([[:en:mass segregation|mass segregation]])ને કારણે પૃથ્વીના ગોળાનો કેન્દ્ર વિસ્તાર મુખ્યત્વે લોહ (88.8%)થી અને બહુ થોડા પ્રમાણમાં [[નીકલ]] (5.8%) અને [[ગંધક]] (4.5%)થી, અને 1% કરતાં પણ ઓછા અન્ય ઘટકોના અલ્પાંશથી બનેલો હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal | author=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | access-date=2007-02-04 | doi=10.1073/pnas.77.12.6973 | pmid=16592930 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref> ભૂરસાયણશાસ્ત્રી [[ફ્રેન્ક વિગલ્સવર્થ કલાર્ક|એફ. ડબલ્યુ. કલાર્ક]] ([[:en:Frank Wigglesworth Clarke|F. W. Clarke]])ની ગણતરી મુજબ, પૃથ્વીના ભૂકવચનો 47%થી થોડોક વધુ ભાગ ઑકિસજન ધરાવે છે. પૃથ્વીનું ભૂકવચ જેનાથી બન્યું છે તે તમામ ખડકો લગભગ ઑકસાઈડ છે; માત્ર કલોરિન, સલ્ફર અને ફલુઓરિન જ તેમાં અપવાદ છે; જો કે કોઈ પણ ખડકમાં તેમનું પ્રમાણ 1% કરતાં પણ ઘણું ઓછું હોય છે.મુખ્ય ઑકસાઈડોમાં સિલિકા, ઍલ્યુમિના, આયર્ન ઑકસાઈડ, ચૂનો, મૅગનેસીઆ, પોટાશ અને સોડાનો સમાવેશ થાય છે. સિલિકા પ્રાથમિક રૂપે ઍસિડ તરીકે કામ આપીને સિલિકેટ્સની રચના કરે છે. અગ્નિકૃત ખડકોમાં મળી આવતા તમામ સામાન્ય ખનિજો આ પ્રકારના હોય છે. તમામ પ્રકારના 1,672 ખડકોનું કમ્પ્યૂટર પર આંકડા આધારિત પૃથક્કરણ કર્યા બાદ, કલાર્કે તેમાંથી 99.22% ખડકો 11 ઑકસાઈડના બનેલા હોવાનું તારવ્યું (જમણી તરફ આપવામાં આવેલું ટેબલ જોશો). બાકીના અન્ય ઘટકો ખૂબ ઓછી માત્રામાં હોય છે. <ref group=note name=EB1911>{{1911|article=Petrology}}</ref> === આંતરિક માળખું === અન્ય જમીન ધરાવતા ગ્રહોની જેમ, પૃથ્વીનું પેટાળ [[રાસાયણિક]] ([[:en:chemical|chemical]]) અથવા ભૌતિક ([[રીઓલોજી|રિઓલોજીકલ]] ([[:en:Rheology|rheological]])) ગુણધર્મો અનુસાર જુદા જુદા સ્તરોમાં વહેંચાયેલું છે.પૃથ્વીનું બહારનું સ્તર રાસાયણિક રીતે તદ્દન અલગ પડી આવતું [[સિલિકેટ ખનિજો|સિલિકેટ]] ([[:en:Silicate minerals|silicate]])નું ઘન [[ભૂકવચ / પોપડો / પડ|સ્તર]] ([[:en:crust|crust]]) છે, જેની નીચે ખૂબ ઘટ્ટ, ચીકણો એવો ઘન લાવારસ છે.[[મોહોરોવિવિક વિક્ષેપ]] ([[:en:Mohorovičić discontinuity|Mohorovičić discontinuity]])થી આ સ્તર તેની નીચેના લાવારસથી જુદું પડે છે. આ સ્તરની જાડાઈ બદલાતી રહે છે- જે મહાસાગરોની અંદર એકંદરે 6 કિ.મી. અને ખંડોમાં 30થી 50 કિ.મી.ની હોય છે.આ સ્તર તથા [[ઉપલું લાવારસ આવરણ|લાવારસનું ઉપલું ઠરી ગયેલું, કઠણ આવરણ]] ([[:en:upper mantle|upper mantle]])ને સંયુકત રીતે [[શિલા-આવરણ|શિલાવરણ]] ([[:en:lithosphere|lithosphere]]) કહેવામાં આવે છે. [[ટૅકટોનિક પ્લેટ|ટૅકટોનિક પ્લેટો]] ([[:en:tectonic plate|tectonic plate]]) આ શિલાવરણથી જ બનેલી હોય છે.શિલાવરણની નીચે પ્રમાણમાં ઓછું ઘટ્ટ એવું [[ઍસ્થેનોસ્ફિઅર|એસ્થેનોસ્ફિઅર]] ([[:en:asthenosphere|asthenosphere]]) આવેલું છે, જેની પર શિલાવરણ તરે છે. સપાટીથી 410 અને 660 કિ.મી. નીચે લાવારસના સ્ફટિક બંધારણમાં મહત્ત્વના ફેરફારો આકાર લે છે, જયાં [[સંક્રમણ વિસ્તાર|રૂપાંતરણ/સંક્રમણ વિસ્તાર]] ([[:en:transition zone|transition zone]]) છે, જે લાવારસના ઉપલા અને નીચલા આવરણને અલગ કરે છે. લાવારસની નીચે અત્યંત ઓછું ચીકણું પ્રવાહીનો બનેલો [[બાહ્ય ગર્ભ|બહારનો ગર્ભ]] ([[:en:outer core|outer core]]) હોય છે અને તેની નીચે સખત, ઘન એવો [[અંતઃ ગર્ભ|આંતરિક ગર્ભ]] ([[:en:inner core|inner core]]) હોય છે. <ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | format=PDF | access-date=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref>પૃથ્વીનો અંત: ગર્ભ, બાકીની પૃથ્વી કરતાં સહેજ વધુ એવા [[કોણીય વેગ |કોણીય વેગ]] ([[:en:angular velocity|angular velocity]])થી ફરે છે, જે દર વર્ષે 0.1–0.5° જેટલો વધે છે. <ref>{{cite journal | last=Kerr | first=Richard A. | title=Earth's Inner Core Is Running a Tad Faster Than the Rest of the Planet | journal=Science | date=2005-09-26 | volume=309 | issue=5739 | pages=1313 | doi=10.1126/science.309.5739.1313a | pmid=16123276 }}</ref> {| class="wikitable" style="margin: 4px; margin-right: 0px; width: 100%;" |+પૃથ્વીના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સ્તરો<ref>{{cite journal | last=Jordan | first=T. H. | title=Structural Geology of the Earth's Interior | journal=Proceedings National Academy of Science | year=1979 | volume=76 | issue=9 | pages=4192–4200 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=411539 | access-date=2007-03-24 | doi=10.1073/pnas.76.9.4192 | pmid=16592703 | archive-date=2020-05-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200529023842/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=411539 | url-status=dead }}</ref> |- !rowspan="8" style="font-size: smaller; text-align: center; padding: 0px;"|[[ચિત્ર:Earth-crust-cutaway-english.svg|250px|center]]<br />પૃથ્વીનો પેટાળથી બાહ્ય વાતાવરણ સુધીનો આડો છેદ.પરિમાણ મુજબ નથી. !ઊંડાઈ<ref>{{cite web | last = Robertson | first = Eugene C. | date = 2001-07-26 | url = http://pubs.usgs.gov/gip/interior/ | title = The Interior of the Earth | publisher = USGS | access-date = 2007-03-24 }}</ref><br /><span style="font-size: smaller;"> કિ.મી.</span> !style="vertical-align: bottom;"|ઘટક સ્તર !ઘનતા<br /><span style="font-size: smaller;">ગ્રા/સે.મી.³</span> |- |સ્ટાઈલ="ટેકસ-અલાઈનઃ સેન્ટર," |0;60 |શિલાવરણ <ref group="note">સ્થાનિક ધોરણે 5 અને 200 કિ.મી. વચ્ચે બદલાતી રહે છે. </ref> |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |...ભૂકવચ / પોપડો <ref group="note">સ્થાનિક ધોરણે ૫થી 70 કિ.મી. વચ્ચે બદલાય છે. </ref> |style="text-align: center;"|2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |...ઉપલું લાવારસ આવરણ |style="text-align: center;"|3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |લાવારસ આવરણ |style="text-align: center;"|3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |...ઍસ્થેનોસ્ફિઅર |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |બાહ્ય ગર્ભ |style="text-align: center;"|9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |અંતઃ ગર્ભ |style="text-align: center;"|12.8–13.1 |} === ગરમી === પૃથ્વીની [[બાંધી રાખતી ગુરુત્વાકર્ષી ઊર્જા|બાહ્ય વૃદ્ધિથી પેદા થયેલી ગરમીના અવશેષ]] ([[:en:Gravitational binding energy|residual heat from planetary accretion]])થી (20%) અને કિરણોત્સર્ગી પદાર્થોના વિસર્જનથી પેદા થયેલી ગરમી (80%)ના સંયોજનથી પૃથ્વીમાં [[આંતરિક ગરમી]] ([[:en:internal heat|internal heat]]) પેદા થાય છે.<ref name="turcotte">{{cite book | last=Turcotte | first=D. L. | coauthors=Schubert, G. | title=Geodynamics | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge, England, UK| date=2002 | edition=2 | pages=136–137 | chapter=4 | isbn=978-0-521-66624-4 }}</ref>[[પોટેશિયમ |પોટેશિયમ-40]] ([[:en:Potassium|potassium-40]]), [[યુરેનિયમ |યુરેનિયમ-238]] ([[:en:Uranium|uranium-238]]), યુરેનિયમ-235 અને [[થોરિયમ |થોરિયમ-232]] ([[:en:Thorium|thorium-232]]) પૃથ્વીના સૌથી વધુ ગરમી પેદા કરતાં રાસાયણિક મૂળતત્ત્વો છે.<ref>{{cite news | first=Robert | last=Sanders | title=Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core | publisher=UC Berkeley News | date=2003-12-10 | url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml | access-date=2007-02-28 }}</ref>પૃથ્વીના કેન્દ્રમાં 7,000 કે સુધીનું ઉષ્ણતામાન અને 360 [[જીપીએ (GPa)|જીપીએ]] ([[:en:GPa|GPa]]) જેટલું દબાણ હોવાનું ધારવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal | author=Alfè, D.; Gillan, M. J.; Vocadlo, L.; Brodholt, J; Price, G. D. | title=The ''ab initio'' simulation of the Earth's core | journal=Philosophical Transaction of the Royal Society of London | year=2002 | volume=360 | issue=1795 | pages=1227–1244 | url=http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf | format=PDF | access-date=2007-02-28 | archive-date=2009-09-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142841/http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf | url-status=dead }}</ref> મોટા ભાગની ગરમી કિરણોત્સર્ગી પદાર્થોના વિસર્જનથી પેદા થતી હોવાથી વિજ્ઞાનીઓનું એવું માનવું છે કે પૃથ્વીના ઇતિહાસની શરૂઆતમાં, જયારે રાસાયણિક મૂળતત્ત્વો ટૂંકા દ્વિ-જીવીમાં અવક્ષય થયો ત્યારે પૃથ્વી ઘણી વધુ ગરમી પેદા કરતી હશે. ગરમીના આ વધારાના જથ્થાથી, જે આજ કરતાં લગભગ બમણો હતો, એટલે કે આશરે 3 અબજ વર્ષો અગાઉ,<ref name="turcotte" /> પૃથ્વીમાં ઉષ્ણતામાનના પ્રવાહો વધાર્યા હશે, [[લાવારસ પ્રસારણ|લાવારસ પ્રસારણ]] ([[:en:mantle convection|mantle convection]]) અને [[પ્લેટ ટૅકટોનિકસ |પ્લેટ ટેકટોનિકસ]] ([[:en:plate tectonics|plate tectonics]])નો દર વધાર્યો હશે અને તેથી [[કોમાટ્ટિટ્સ |કોમાટ્ટિટ્સ]] ([[:en:komatiites|komatiites]]) જેવા અગ્નિકૃત ખડકોનું નિર્માણ થયું હશે, જે આજે બનતા જોવા મળતા નથી. <ref>{{cite journal | last=Vlaar | first=N | title=Cooling of the earth in the Archaean: Consequences of pressure-release melting in a hotter mantle | year=1994 |journal=Earth and Planetary Science Letters | volume=121 | page=1 | doi=10.1016/0012-821X(94)90028-0 | pages=1 }}</ref> {| class="wikitable" border="1" style="text-align: center;" |+વર્તમાન સમયમાં મુખ્ય ગરમી પેદા કરનાર રાસાયણિક મૂળતત્ત્વો<ref name="T&S 137">{{cite book|last=Turcotte|first=D. L.|coauthors=Schubert, G.|title=Geodynamics|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England, UK|date=2002|edition=2|pages=137|chapter=4|isbn=978-0-521-66624-4}}</ref> |- !રાસાયણિક મૂળતત્ત્વો !ગરમી વિસર્જન (ડબલ્યુ/કિ.ગ્રા. રાસાયણિક મૂળતત્ત્વો) !અર્ધ-આયુષ્ય (વર્ષો) !સરેરાશ લાવારસનું કેન્દ્રીકરણ (રાસાયણિક મૂળતત્ત્વો કિ.ગ્રા./લાવારસ કિ.ગ્રા.) !ગરમીનું વિસર્જન (ડબલ્યુ/કિ.ગ્રા. લાવારસ) |- |²³⁸U |{{nowrap|9.46 × 10^-5}} |{{nowrap|4.47 × 10⁹}} |{{nowrap|30.8 × 10^-9}} |{{nowrap|2.91 × 10^-12}} |- |²³⁵U |{{nowrap|5.69 × 10^-4}} |{{nowrap|7.04 × 10⁸}} |{{nowrap|0.22 × 10^-9}} |{{nowrap|1.25 × 10^-13}} |- |²³²Th |{{nowrap|2.64 × 10^-5}} |{{nowrap|1.40 × 10¹⁰}} |{{nowrap|124 × 10^-9}} |{{nowrap|3.27 × 10^-12}} |- |⁴⁰K |{{nowrap|2.92 × 10^-5}} |{{nowrap|1.25 × 10⁹}} |{{nowrap|36.9 × 10^-9}} |{{nowrap|1.08 × 10^-12}} |} પૃથ્વી પરથી છૂટી પડતી કુલ ગરમી{{nowrap|4.2 × 10¹³ Watts}}.<ref name="heat loss">{{cite journal | doi=10.1029/JB086iB12p11535 | title=Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss | year=1981 | last=Sclater | first=John G | journal=Journal of Geophysical Research | volume=86 |pages=11535 }}</ref>પૃથ્વીના ગર્ભની થર્મલ ઊર્જાનો અમુક ભાગ, પોપડા તરફ [[લાવારસના ગોટા]] ([[:en:Mantle plume|Mantle plume]])ઓ થકી પરિવહન પામે છે. ગરમી પ્રસારણની આ ક્રિયા ઊંચા-તાપમાનના ખડકોમાં ઉથલપાથલથી સર્જાય છે.લાવારસના આ ગોટા [[ગરમ પાણીના ઝરા (ભૂસ્તરશાસ્ત્ર)|ગરમ પાણીના ઝરા]] ([[:en:Hotspot (geology)|hotspots]]) અથવા [[પૂર- લાવાનો ખડક|બેસાલ્ટ પૂર]] ([[:en:flood basalt|flood basalt]]) પેદા કરે છે.<ref>{{cite journal | author=Richards, M. A.; Duncan, R. A.; Courtillot, V. E. | title=Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails | journal=Science | year=1989 | volume=246 | issue=4926 | pages=103–107 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Sci...246..103R | doi=10.1126/science.246.4926.103 | access-date=2007-04-21 | pmid=17837768 }}</ref> પૃથ્વીના પેટાળમાંની મોટા ભાગની ગરમી દરિયા મધ્યે સર્જાતી પર્વતમાળા સાથે સંકળાયેલી લાવારસની ઉથલપાથલ અને પ્લેટ ટેકટોનિકસથી મુકત થાય છે. પૃથ્વીના પેટાળમાંની ગરમીના વિસર્જનનો અંતિમ મુખ્ય માર્ગ શિલાવરણમાં ગરમીના વહનનો છે. ખંડો કરતાં મહાસાગરોના તળિયે ભૂકવચ પ્રમાણમાં ઘણું પાતળું હોવાથી શિલાવરણમાંથી ગરમીનું મોટા ભાગનું વિસર્જન ત્યાં થતું હોય છે.<ref name="heat loss" /> === ટૅકટોનિક પ્લેટ્સ === પૃથ્વીની બહારનું પ્રમાણમાં સખત એવું શિલાવરણ જયારે તૂટીને ટુકડાઓ થાય છે ત્યારે તેને [[ટૅકટોનિક પ્લેટ્સની યાદી|ટૅકટોનિક પ્લેટ]] ([[:en:List of tectonic plates|tectonic plate]]) કહે છે. આ પ્લેટ એટલે શિલાવરણના એવા સખત કપાયેલા ભાગો જે એકબીજાના સંદર્ભે ત્રણ પ્રકારમાંથી કોઈ એક પ્રકારની ગતિ કરે છેઃ [[કેન્દ્રગામી સીમા|કેન્દ્રગામી સીમાઓ]] ([[:en:Convergent boundary|Convergent boundaries]])- જેમાં બંને પ્લેટ એકબીજાની નજીક સરકે છે; [[વિરોધી દિશામાં જતી સીમાઓ|વિરોધી દિશામાં ગતિ કરતી સીમાઓ]] ([[:en:Divergent boundary|Divergent boundaries]]), જેમાં બંને પ્લેટ એકબીજાથી વિરુદ્વ દિશામાં ગતિ કરે છે અને [[રૂપાંતરણ સીમાઓ]] ([[:en:Transform boundary|Transform boundaries]]), જેમાં બંને પ્લેટ રીતસર એકબીજામાં ધસી જાય છે. આ પ્લેટોની સીમાઓ પર [[ભૂકંપ / ધરતીકંપ|ભૂકંપ]] ([[:en:Earthquake|Earthquake]]), જવાળામુખી, [[ઑરોજિની|પર્વત-રચના]] ([[:en:Orogeny|mountain-building]]) અને [[દરિયાઈ ખાઈ]] ([[:en:oceanic trench|oceanic trench]]) રચાવી જેવી બાબતો બનતી હોય છે.<ref>{{cite web | author=Kious, W. J.; Tilling, R. I. | date = 1999-05-05 | url = http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html | title = Understanding plate motions | publisher = USGS | access-date = 2007-03-02 }}</ref> ઘન પણ પ્રમાણમાં ઓછું સિનિગ્ધ એવું ઉપલું લાવારસ આવરણ- એસ્થેનોસ્ફિઅર પર આ ટેકટોનિક પ્લેટો ગતિ કરતી હોય છે. આ લાવારસ પ્લેટોની સાથે વહી શકે છે તેમ જ ગતિ કરી શકતો હોય છે. ,<ref>{{cite web | first=Courtney | last=Seligman | year=2008 | url = http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm | title = The Structure of the Terrestrial Planets | work = Online Astronomy eText Table of Contents | publisher = cseligman.com | access-date = 2008-02-28 }}</ref> અને તેની ગતિ, [[પૃથ્વીનું લાવારસ આવરણ|પૃથ્વીના લાવારસ આવરણ]] ([[:en:Earth's mantle|Earth's mantle]])માંની ગરમી પ્રસારણની ગતિવિધિઓ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી હોય છે. ટૅકટોનિક પ્લેટો પૃથ્વીના પટ પર ગતિ કરતી હોવાથી મહાસાગરના તળિયું, તેની એકબીજાની તરફ કેન્દ્રગામી ગતિ કરતી સીમાઓથી [[સબડકશન|સબડકટ]] ([[:en:Subduction|subducted]]) થાય છે. તો એકબીજાથી વિરુદ્વ દિશામાં ગતિ કરતી સીમાઓ પર પેટાળમાંથી ધખધખતો લાવારસ બહાર આવવાથી [[મહાસાગર મધ્યેની ગિરિમાળા|દરિયાની વચ્ચે ગિરિમાળા]] ([[:en:mid-ocean ridge|mid-ocean ridge]]) રચાય છે. આ પ્રકારની સતત ચાલતી રહેતી પ્રક્રિયાઓથી [[દરિયાઈ સ્તર/પોપડો|દરિયાઈ પોપડો]] ([[:en:oceanic crust|oceanic crust]]) સતત લાવારસમાં ફરીથી પરિવર્તિત થતો રહે છે. આ જ કારણોસર, મોટા ભાગના મહાસાગરોનું તળિયું (દરિયાઈ પોપડો) 1000 લાખ વર્ષો કરતાં ઓછી ઉંમર ધરાવે છે. પશ્ચિમ પૅસિફિક મહાસાગરમાં સૌથી જૂનો દરિયાઈ પોપડો મળી આવ્યો છે. આ દરિયાઈ પોપડાની ઉંમર આશરે 2000 લાખ વર્ષ ધારવામાં આવે છે. <ref>{{cite web | last = Duennebier | first = Fred | date = 1999-08-12 | url = http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html | title = Pacific Plate Motion | publisher = University of Hawaii | access-date = 2007-03-14 | archive-date = 2011-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110831195803/http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | author=Mueller, R.D.; Roest, W.R.; Royer, J.-Y.; Gahagan, L.M.; Sclater, J.G. | date = 2007-03-07 | url = http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html | title = Age of the Ocean Floor Poster | publisher = NOAA | access-date = 2007-03-14 }}</ref> સરખામણી કરીએ તો સૌથી પુરાણો ખંડીય પોપડો 40300 લાખ વર્ષ જૂનો છે.<ref>{{cite journal|doi=10.1007/s004100050465|title=Priscoan (4.00-4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada|year=1999|author=Bowring, Samuel A.|journal=Contributions to Mineralogy and Petrology|volume=134|pages=3}}</ref> {| class="wikitable" |+પૃથ્વીની મુખ્ય પ્લેટો <ref>{{cite web | author = Brown, W. K.; Wohletz, K. H. | year = 2005 | url = http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm | title = SFT and the Earth's Tectonic Plates | publisher = Los Alamos National Laboratory | access-date = 2007-03-02 | archive-date = 2013-02-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm | url-status = dead }}</ref> |- |rowspan="8" style="padding: 0px; text-align: center; font-size: smaller; width: 324px;"|[[ચિત્ર:Plates tect2 en.svg|center|320px]]<br />પૃથ્વીની મુખ્ય પ્લેટો દર્શાવતો નકશો !પ્લેટનું નામ !વિસ્તાર<br /><span style="font-size: smaller;">10⁶&nbsp;km²</span> |- |[[આફ્રિકન પ્લેટ]] ([[:en:African Plate|African Plate]])<ref group=note>અત્યારે આફ્રિકન પ્લેટમાંથી બનવાની પ્રક્રિયામાં હોય તેવી [[સોમાલી પ્લેટ]] ([[:en:Somali Plate|Somali Plate]])નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. જુઓઃ {{cite journal | first=Jean | last=Chorowicz | month=October | year=2005 | title=The East African rift system | journal=Journal of African Earth Sciences | volume=43 | issue=1–3 | pages=379–410 | doi=10.1016/j.jafrearsci.2005.07.019 }}</ref> ||style="text-align: center;"|78.0 |- |[[એન્ટાર્કટિક પ્લેટ]] ([[:en:Antarctic Plate|Antarctic Plate]]) ||style="text-align: center;"|60.9 |- |[[ઓસ્ટ્રેલિયન પ્લેટ]] ([[:en:Australian Plate|Australian Plate]]) ||style="text-align: center;"|47.2 |- |[[યુરેશિયન પ્લેટ]] ([[:en:Eurasian Plate|Eurasian Plate]])||style="text-align: center;"|67.8 |- |[[ઉત્તર અમેરિકી પ્લેટ]] ([[:en:North American Plate|North American Plate]])||style="text-align: center;"|75.9 |- |[[દક્ષિણ અમેરિકી પ્લેટ]] ([[:en:South American Plate|South American Plate]]) ||style="text-align: center;"|43.6 |- |[[પૅસિફિક પ્લેટ]] ([[:en:Pacific Plate|Pacific Plate]])||style="text-align: center;"|103.3 |} અન્ય નોંધપાત્ર પ્લેટોમાં [[ભારતીય પ્લેટ]] ([[:en:Indian Plate|Indian Plate]]), [[અરેબિયન પ્લેટ]] ([[:en:Arabian Plate|Arabian Plate]]), [[કૅરિબિયન પ્લેટ|કૅરેબિયન પ્લેટ]] ([[:en:Caribbean Plate|Caribbean Plate]]), [[દક્ષિણ અમેરિકા]] ([[:en:South America|South America]])ના પશ્ચિમ કિનારાની બીજી તરફ આવેલી [[નાઝ્કા પ્લેટ]] ([[:en:Nazca Plate|Nazca Plate]]) અને [[એટલાન્ટિક મહાસાગર]] ([[:en:Atlantic Ocean|Atlantic Ocean]])માં દક્ષિણે આવેલી [[સ્કોટિયા પ્લેટ]] ([[:en:Scotia Plate|Scotia Plate]])ને ગણી શકાય. 500 અને 550 લાખ વર્ષો અગાઉ ભારતીય પ્લેટ અને ઓસ્ટ્રેલિયન પ્લેટ ખરેખર જોડાયેલી હતી. 75 મિમી./વર્ષ<ref>{{cite web | author=Meschede, M.; Udo Barckhausen, U. | date=2000-11-20 | url = http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm | title = Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center | work=Proceedings of the Ocean Drilling Program | publisher = Texas A&M University | access-date = 2007-04-02 }}</ref>ની ઝડપે ગતિ કરતી [[કોકોઝ પ્લેટ]] ([[:en:Cocos Plate|Cocos Plate]]) અને 52–69 મિમી./વર્ષની ઝડપે ગતિ કરતી પૅસિફિક પ્લેટ, સૌથી ઝડપી ગતિ કરતી દરિયાઈ પ્લેટો છે. તેનાથી બીજા અંતિમે, આશરે 21 મિમી./વર્ષની ઝડપે ગતિ કરતી યુરેશિયન પ્લેટ સૌથી ધીમી ગતિ કરતી પ્લેટ છે. <ref>{{cite web | author = Staff | url = http://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html | title = GPS Time Series | publisher = NASA JPL | access-date = 2007-04-02 | archive-date = 2011-08-22 | archive-url = https://www.webcitation.org/617Egjmvj?url=http://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html | url-status = dead }}</ref> === સપાટી === પૃથ્વીના [[ભૂપ્રદેશ|ભૂ-પ્રદેશ]] ([[:en:terrain|terrain]])ની રચના સ્થળે સ્થળે જુદી જોવા મળે છે. પૃથ્વીની સપાટીનો આશરે 70.8%<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | access-date = 2007-03-19 }}</ref> ભાગ પાણીથી ઘેરાયેલો છે. [[સમુદ્રમાં જતી ખંડીય કાંધી|સમુદ્રમાં જતી ખંડીય કાંધી]] ([[:en:continental shelf|continental shelf]]) પણ મોટા ભાગે દરિયાઈ સપાટીની નીચે ડૂબેલી છે. જયાં જયાં આ સપાટીઓ ભેગી થઈ છે ત્યાં પર્વતો બન્યા છે, જેમ કે [[દરિયા વચ્ચેની ગિરિમાળા|દરિયાની વચ્ચે રચાયેલી ગિરિમાળા]] ([[:en:mid-ocean ridge|mid-ocean ridge]])ઓ તેમ જ દરિયાના પેટાળમાંના [[જવાળામુખી]] ([[:en:volcano|volcano]])ઓ,<ref name="ngdc2006" /> [[દરિયાઈ ખાઈ]] ([[:en:oceanic trench|oceanic trench]]), [[દરિયાની અંદરની ખીણ|દરિયામાં આવેલી ખીણ]] ([[:en:submarine canyon|submarine canyon]]), [[દરિયાઈ પ્લેટુ (સમથળ પ્રદેશ)|દરિયાઈ પ્લેટુ(સમથળ પ્રદેશ)]] ([[:en:oceanic plateau|oceanic plateau]]) અને [[અગાધ ઊંડા મેદાનો|અગાધ ઊંડાં મેદાનો]] ([[:en:abyssal plain|abyssal plain]]). પાણીથી ઘેરાયેલા ન હોય તેવા બાકીના 29.2% પર [[પર્વતો]] ([[:en:mountains|mountains]]), [[રણ]] ([[:en:deserts|deserts]]), [[મેદાનો]] ([[:en:plain|plain]]), [[પ્લેટુ (સમથળ પ્રદેશ)|પ્લેટુ (સમથળ પ્રદેશો)]] ([[:en:plateau|plateau]]) અને અન્ય [[ભૂ-આકૃતિ વિજ્ઞાન (જિઓમોફોર્મોલૉજી)|ભૂ-રચનાઓ]] ([[:en:Geomorphology|geomorphologies]]) જોવા મળે છે. [[ધોવાણ અને ટૅકટોનિકસ|ટૅકટોનિકસ અને ધોવાણ]] ([[:en:erosion and tectonics|tectonics and erosion]])ની અસરોથી પૃથ્વીની સપાટી અમુક ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમયાંતરોએ ફેરરૂપાંતરણ પામતી રહે છે. પ્લેટ ટૅકટોનિકસના કારણે જોડાતી અથવા તૂટતી સપાટીઓનો આધાર [[ભેજપાત (હવામાનશાસ્ત્ર)|ભેજપાત કે વરસાદ]] ([[:en:Precipitation (meteorology)|precipitation]])થી લઈને થર્મલ સાયકલ અને રાસાયણિક અસરો સુધીના સ્થિર [[વાતાવરણની સ્થિતિ|હવામાન]] ([[:en:weathering|weathering]]) પર રહે છે. [[હિમરાશિ]] ([[:en:Glaciation|Glaciation]]) એકઠી થવી, [[કિનારાનું ધોવાણ]] ([[:en:coastal erosion|coastal erosion]]), [[પરવાળાંના ખડક]] ([[:en:coral reef|coral reef]]) કે ટાપુ બનવા અને તે ઉપરાંત વિશાળ ઉલ્કાના પડવાથી ઊભી થતી અસરો<ref>{{cite web | last = Kring | first = David A. | url = http://www.lpl.arizona.edu/SIC/impact_cratering/intro/ | title = Terrestrial Impact Cratering and Its Environmental Effects | publisher = Lunar and Planetary Laboratory | access-date = 2007-03-22 | archive-date = 2007-02-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070206013306/http://www.lpl.arizona.edu/SIC/impact_cratering/intro/ | url-status = dead }}</ref> પણ ભૂ-પ્રદેશને ફેર-આકાર આપવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. [[ચિત્ર:AYool topography 15min.png|left|thumbnail|પૃથ્વીની આજની [[ભૂ-પ્રદેશ|અલ્ટીમેટ્રી]] ([[:en:terrain|altimetry]]) અને [[બૅથીમેટ્રી]] ([[:en:bathymetry|bathymetry]]). [[નેશનલ જિઓફિઝિકલ ડેટા સેન્ટર]] ([[:en:National Geophysical Data Center|National Geophysical Data Center]])ના [http://www.ngdc.noaa.gov/seg/fliers/se-1104.shtml ભૂ-પ્રદેશ આધારિત ડિજિટલ ભૂ-પ્રદેશ મૉડલ]માંથી મળતી માહિતી.]] [[ખંડીય પોપડો / પડ|ખંડીય પોપડા]] ([[:en:continental crust|continental crust]]) [[ગ્રેનાઈટ]] ([[:en:granite|granite]]) અને [[એન્ડેસાઈટ]] ([[:en:andesite|andesite]]) જેવા ઓછી ઘનતા ધરાવતા [[અગ્નિકૃત ખડકો]] ([[:en:igneous rock|igneous rock]])થી બનેલા છે. મુખ્યત્વે દરિયાનું તળિયું જેનાથી બને છે તે [[બૅસાલ્ટ]] ([[:en:basalt|basalt]]) જેવા વધુ ઘનતા ધરાવતા લાવાથી બનેલા ખડકો ઓછા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. <ref>{{cite web | author = Staff | url = http://volcano.und.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html | title = Layers of the Earth | publisher = Volcano World | access-date = 2007-03-11 | archive-date = 2007-02-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070224173532/http://volcano.und.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html | url-status = dead }}</ref> [[જળકૃત ખડકો|જળકૃત ખડક]] ([[:en:Sedimentary rock|Sedimentary rock]]) એ કાંપ એકઠો થવાથી અને પછી પાણીના દબાણથી બંધાઈને બનતો ખડક છે. ભૂકવચનો માત્ર ૫% હિસ્સો જ જળકૃત ખડકોનો બનેલો હોવા છતાં ખંડીય સપાટીઓનો આશરે 75% જેટલો ભાગ જળકૃત ખડકોથી બનેલો છે.<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | access-date = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref> પૃથ્વી પર મળી આવતા ત્રીજા પ્રકારના ખડક છે [[રૂપાંતરિત ખડક]] ([[:en:metamorphic rock|metamorphic rock]]). ખૂબ વધુ દબાણ અથવા ઊંચું તાપમાન અથવા આ બંનેના કારણે જે-તે પ્રકારનો ખડક રૂપાંતરણ પામીને જે ખડક બને તેને રૂપાંતરિત ખડક કહે છે. પૃથ્વીની સપાટી પર વિપુલ પ્રમાણમાં મળી આવતા સિલિકેટ ખનિજોમાં [[સ્ફટિક]] ([[:en:quartz|quartz]]), [[ફલેડ્સ્પાર (પાસાદાર ખનિજ પદાર્થ)|ફલેડ્સ્પાર]] ([[:en:feldspar|feldspar]]), [[ઍમ્ફીબોલ|એમ્ફીબોલ]] ([[:en:amphibole|amphibole]]), [[અબરખ]] ([[:en:mica|mica]]), [[પાયરોકિસન]] ([[:en:pyroxene|pyroxene]]) અને [[ઓલિવીયન]] ([[:en:olivine|olivine]])નો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web | author = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | access-date = 2007-03-20 | archive-date = 2009-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090613005203/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref> સામાન્ય કાર્બનિટ ખનિજોમાં [[કેલકાઈટ|કૅલકાઈટ]] ([[:en:calcite|calcite]]) ([[ચૂનો|ચૂના]] ([[:en:limestone|limestone]])માં મળી આવે છે), [[અરાગોનાઈટ]] ([[:en:aragonite|aragonite]]) અને [[ડૉલમાઈટ (મૅગ્નેશિયાવાળો ચૂનાનો પથ્થર)]] ([[:en:dolomite|dolomite]])નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web | last=Cox | first=Ronadh | year=2003 | url=http://madmonster.williams.edu/geos.302/L.08.html | title=Carbonate sediments | publisher=Williams College | access-date=2007-04-21 | archive-date=2009-04-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090405173359/http://madmonster.williams.edu/geos.302/L.08.html | url-status=dead }}</ref> [[ભૂકવચ]] ([[:en:pedosphere|pedosphere]]) એ પૃથ્વીનું સૌથી બહારનું સ્તર છે, જે [[માટી]] ([[:en:soil|soil]])નું બનેલું છે અને [[પિડૉજિનેસિસ|માટી બનવાની પ્રક્રિયાઓ]] ([[:en:pedogenesis|soil formation processes]]) પર આધારિત છે. [[શિલાવરણ]] ([[:en:lithosphere|lithosphere]]), વાયુમંડળ, [[જળમંડળ]] ([[:en:hydrosphere|hydrosphere]]) અને જીવમંડળની વચ્ચે સરહદ પર તે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. હાલમાં, કુલ જમીનમાંથી 13.31% જમીન ખેતીલાયક છે અને તેમાંથી માત્ર 4.71% પર કાયમી પાક લઈ શકાય છે. <ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | access-date=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> અત્યારે પૃથ્વીની જમીન સપાટીના આશરે 40%નો ઉપયોગ ખેતી માટે અને ગોચર માટે થાય છે અથવા બીજા શબ્દોમાં, આશરે 1.3{{e|7}} કિ.મી.²નો ખેતી માટે અને 3.4{{e|7}} કિ.મી.²નો ગોચર માટે ઉપયોગ થાય છે. <ref>{{cite book | author=FAO Staff | year=1995 | title=FAO Production Yearbook 1994 | edition=Volume 48 | publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations | location=Rome, Italy | isbn=9250038445 }}</ref> [[મૃત સમુદ્ર]] ([[:en:Dead Sea|Dead Sea]])ના દરિયાની સપાટી પરથી સૌથી નીચા બિંદુ -418 મી.થી લઈને [[એવરેસ્ટ પર્વત]] ([[:en:Mount Everest|Mount Everest]])ના 2005 મુજબના દરિયાની સપાટી પરથી સૌથી ઊંચા બિંદુ 8848 મી. સુધી પૃથ્વીની જમીનની સપાટી બદલાતી રહેતી હોય છે. દરિયાની સપાટીથી જમીનની સરેરાશ ઊંચાઈ 840 મી. છે. <ref name=sverdrup>{{cite book | first=H. U. | last=Sverdrup | coauthors=Fleming, Richard H. | date=1942-01-01 | title=The oceans, their physics, chemistry, and general biology | publisher=Scripps Institution of Oceanography Archives | url=http://repositories.cdlib.org/sio/arch/oceans/ | access-date=2008-06-13 }}</ref> === જળમંડળ === [[ચિત્ર:Earth elevation histogram 2.svg|thumbnail|પૃથ્વીની સપાટીની ઊંચાઈ દર્શાવતો [[હિસ્ટોગ્રામ]] ([[:en:histogram|histogram]]). પૃથ્વીની સપાટીનો આશરે 71% ભાગ પાણીથી ઘેરાયેલો છે.]] પૃથ્વીની સપાટી પર પાણીની વિપુલ માત્રા એ પૃથ્વીનું એક એવું અદ્વિતીય પાસું છે જે તેને સૌરમંડળમાં "ભૂરા ગ્રહ’ તરીકે બીજા ગ્રહોથી જુદી પાડે છે. પૃથ્વીનું જળમંડળ મુખ્યત્વે મહાસાગરોનું બનેલું છે પણ આમ જોવા જઇએ તો તેમાં વિશ્વના તમામ જળાશયો- ભૂમધ્ય સમુદ્રો, સરોવરો, તળાવ, નદી અને 2,000 મી.ના ઊંડાણે આવેલા ભૂતળના જળનો પણ સમાવેશ થાય છે. દરિયામાંની સૌથી ઊંડી જગ્યા [[પૅસિફિક મહાસાગર]] ([[:en:Pacific Ocean|Pacific Ocean]])માં [[મરિઆના ખાઈ]] ([[:en:Mariana Trench|Mariana Trench]])ની [[ચેલેન્જર ડીપ]] ([[:en:Challenger Deep|Challenger Deep]]) છે, જે -10,911.4 મી. ઊંડાઈ ધરાવે છે.<ref group="note">આ માર્ચ 1995માં ''[[કઈકો]] ([[:en:Kaikō|Kaikō]])'' પાત્ર દ્વારા લેવામાં આવેલું માપ છે, જે અત્યાર સુધી લેવાયેલા માપમાં તેને સૌથી વધુ ચોકસાઈભરેલું માનવામાં આવે છે. વધુ વિગતો માટે [[ચેલેન્જર ડીપ]] ([[:en:Challenger Deep|Challenger Deep]]) લેખ જોશો. </ref><ref>{{cite web | title=7,000 m Class Remotely Operated Vehicle ''KAIKO 7000'' | url=http://www.jamstec.go.jp/e/about/equipment/ships/kaiko7000.html | publisher=Japan Agency for Marine-Earth Science and Technology (JAMSTEC) | access-date=2008-06-07 | archive-date=2020-04-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200410211118/http://www.jamstec.go.jp/e/about/equipment/ships/kaiko7000.html | url-status=dead }}</ref>મહાસાગરોની સરેરાશ ઊંડાઈ 3,800 મી. હોય છે, જે ખંડોની સરેરાશ ઊંચાઈ કરતાં ચારગણી છે. <ref name=sverdrup/> મહાસાગરોનું દળ લગભગ 1.35{{e|18}} [[મેટ્રિક ટન]] ([[:en:metric ton|metric ton]]) અથવા તો પૃથ્વીના કુલ દળના 1/4400 ભાગ જેટલું છે અને તે 1.386{{e|9}} કિ.મી.³ જેટલો વિસ્તાર રોકે છે. જો પૃથ્વી પર જમીન એકસરખી સપાટ રીતે વિસ્તરેલી હોત તો પાણીની સપાટી 2.7 કિ.મી. કરતાં પણ વધુ ઊંચાઈએ હોત. <ref group=note>પૃથ્વી પરના મહાસાગરોનું કુલ કદ 1.4{{e|9}} કિ.મી.³ છે.પૃથ્વીની સપાટીનું કુલ ક્ષેત્રફળ 5.1{{e|8}} કિ.મી.² છે.એટલે, સૌથી પહેલી ધારણા મુજબ, સરેરાશ ઊંડાઈ આ બંનેના ગુણોત્તર જેટલી અથવા તો 2.7 કિ.મી. હોઈ શકે. </ref> આશરે 97.5% પાણી ખારું/ક્ષારયુકત છે જયારે બાકીનું 2.5% પાણી તાજું છે. આ તાજા પાણીનો મોટો ભાગ, આશરે 68.7%, અત્યારે બરફ સ્વરૂપે છે.<ref>{{cite web | author = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/shiklomanov/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | access-date = 2006-08-10 | archive-date = 2013-04-03 | archive-url = https://www.webcitation.org/6FbsxLE2m?url=http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/shiklomanov/ | url-status = dead }}</ref> મહાસાગરોના કુલ દળનો લગભગ 3.5% ભાગ [[નમક]] ([[:en:salt|salt]])નો બનેલો છે. નમકનો આ જથ્થો કાં તો જવાળામુખીમાંથી મુકત થયો હોય છે અથવા તો પછી ઠંડા પડેલા અગ્નિકૃત ખડકોમાંથી ખેંચાયેલો હોય છે. <ref>{{cite web | last = Mullen | first = Leslie | date = 2002-06-11 | url = http://www.astrobio.net/news/article223.html | title = Salt of the Early Earth | publisher = NASA Astrobiology Magazine | access-date = 2007-03-14 | archive-date = 2007-07-22 | archive-url = https://www.webcitation.org/5QVie9nX9?url=http://www.astrobio.net/news/article223.html | url-status = dead }}</ref> ઘણી દરિયાઈ જીવ-સૃષ્ટિના અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક એવા વાતાવરણમાંના ઓગળેલા વાયુઓ પણ મહાસાગરમાં સંગ્રાહાયેલા હોય છે. <ref>{{cite web | last = Morris | first = Ron M. | url = http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html | title = Oceanic Processes | publisher = NASA Astrobiology Magazine | access-date = 2007-03-14 | archive-date = 2009-04-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html | url-status = dead }}</ref> વિશ્વના હવામાનને દરિયાના પાણી ખૂબ મહત્ત્વપૂર્ણ રીતે અસર કરે છે, મહાસાગરો [[ગરમીના સંગ્રહસ્થાન|ગરમીના વિશાળ સંગ્રહસ્થાન]] ([[:en:heat reservoir|heat reservoir]]) તરીકે કામ કરતા હોવાથી <ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = 2006-04-24 | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | access-date = 2007-03-14 }}</ref> દરિયાઈ તાપમાનના વિતરણમાં ફેરફારોથી આબોહવામાં નોંધપાત્ર બદલાવો આવે છે, જેમ કે [[અલ નીનો- દક્ષિણી આવર્તનો]] ([[:en:El Niño-Southern Oscillation|El Niño-Southern Oscillation]]).<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =2005-06-21 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | access-date =2007-04-21 | archive-date =2008-04-08 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080408000148/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref> === વાતાવરણ / વાયુમંડળ === લગભગ 8.5 કિ.મી. [[ઊંચાઈ]] ([[:en:scale height|scale height]]) સુધી, પૃથ્વીની સપાટી પર [[વાતાવરણનું દબાણ]] ([[:en:atmospheric pressure|atmospheric pressure]]) સરેરાશ 101.325 [[કેપીએ (કિલો પાસ્કલ)|કેપીએ(કિલો પાસ્કલ)]] ([[:en:kPa|kPa]]) જેટલું હોય છે. <ref name="earth_fact_sheet"/> તેમાં 78% નાઈટ્રોજન અને 21% ઑકિસજન હોય છે અને તે સિવાય ખૂબ ઓછા પ્રમાણમાં તેમાં પાણીની વરાળ, કાર્બન ડાયોકસાઈડ અને અન્ય વાયુરૂપ પરમાણુઓ પણ હોય છે. હવામાન અને મોસમના કેટલાક બદલાવો અનુસાર તથા [[અક્ષાંશ]] ([[:en:latitude|latitude]]) સાથે [[અધોમંડળ (ટ્રોપોસ્ફિઅર)]] ([[:en:troposphere|troposphere]])ની ઊંચાઈ બદલાય છે જે ધ્રુવો પર 8 કિ.મી.થી માંડીને વિષુવવૃત્ત પર 17 કિ.મી. સુધી બદલાતી રહે છે.<ref>{{cite web | last=Geerts | first=B. | coauthors=Linacre, E. | url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | title=The height of the tropopause | month=November | year=1997 | work=Resources in Atmospheric Sciences | publisher=University of Wyoming | access-date=2006-08-10 | archive-date=2020-04-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090700/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html | url-status=dead }}</ref> પૃથ્વી પરના જીવમંડળના કારણે, [[વાતાવરણ/ વાયુમંડળ|વાયુમંડળ]] ([[:en:atmosphere|atmosphere]])માં નોંધપાત્ર બદલાવ આવ્યો છે. 2.7 અબજ વર્ષ પહેલાં [[ઑકિસજનની ઉત્ક્રાંતિ#પ્રકૃતિમાં ઑકિસજનની ઉત્ક્રાંતિ|ઑકિસજનની હાજરીમાં થતી પ્રકાશસંશ્ર્લેષણ]] ([[:en:Oxygen evolution#Oxygen evolution in nature|Oxygenic photosynthesis]])ની ક્રિયાની શરૂઆત થઈ હતી. તે સમયે મુખ્યત્વે નાઈટ્રોજન-ઑકિસજન [[વાતાવરણ/ વાયુમંડળ|વાતાવરણ]] ([[:en:atmosphere|atmosphere]]) [[ઑકિસજન સંકટ|રચાયું]] ([[:en:Oxygen Catastrophe|forming]]) હતું, જે આજે પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. આ બદલાવના કારણે [[ઍરોબિક જીવસૃષ્ટિ|ઍરોબિક જીવસૃષ્ટિ (વાયુમાં જીવતાં સૂક્ષ્મજીવો)]] ([[:en:aerobic organisms|aerobic organisms]]) વિપુલ પ્રમાણમાં વિકસી શકી તેમ જ ઓઝોન સ્તરનું નિર્માણ થયું. પૃથ્વીનું લોહચુંબકીય ક્ષેત્ર, ઍરોબિક જીવસૃષ્ટિ અને ઓઝોન સ્તરે આ ત્રણેની સંયુકત અસરના પરિણામે [[પારજાંબલી / નીલાતીત|પારજાંબલી]] ([[:en:ultraviolet|ultraviolet]]) [[સૌર કિરણોત્સર્ગ]] ([[:en:solar radiation|solar radiation]]) અવરોધાયા- પૃથ્વી પર પહોંચતા અટકયા અને પરિણામે પૃથ્વી પર જીવન શકય બન્યું. પાણીનું વરાળમાં રૂપાંતર, ઉપયોગી ગૅસ પૂરાં પાડવા, નાની [[ઉલ્કા|ઉલ્કાઓ]] ([[:en:meteor|meteor]]) સપાટી પર અથડાય તે પહેલાં તેને ભસ્મીભૂત કરવી અને મધ્યમ તાપમાન જાળવી રાખવું એ પૃથ્વી પર જીવનને લાભદાયી નીવડતી વાતાવરણની અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ અસરો છે. <ref name="atmosphere">{{cite web | author = Staff | date = 2003-10-08 | url = http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | access-date = 2007-03-21 | archive-date = 2020-04-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200427090422/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | url-status = dead }}</ref> આ છેલ્લી બાબત [[ગ્રીન હાઉસ અસર]] ([[:en:greenhouse effect|greenhouse effect]]) તરીકે જાણીતી છેઃ વાતાવરણમાંના સૂક્ષ્મ રજકણો/પરમાણુઓ જમીન પરથી ફેંકાતી થર્મલ ઊર્જાને ઝીલે છે અને આ રીતે સામાન્ય તાપમાનને વધારે છે. પૃથ્વીના વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોકસાઈડ, પાણીની વરાળ, મિથેન અને ઓઝોન એ મુખ્ય [[ગ્રીન હાઉસ વાયુઓ]] ([[:en:greenhouse gas|greenhouse gas]]) છે. ગરમી રોકી રાખતી આ અસર વિના, પૃથ્વીની સપાટી પરનું સરેરાશ તાપમાન -18 ડિગ્રી સેલ્સિયસ પહોંચી જાત અને જીવનના અસ્તિત્વની કોઈ સંભાવના રહેત નહીં. <ref name="Pidwirny2006" /> ==== હવામાન અને આબોહવા ==== પૃથ્વીના વાતાવરણ/ વાયુમંડળને કોઈ ચોક્કસ સીમા નથી. એ ધીમે ધીમે પાતળું બનતું જાય છે અને છેવટે બાહ્ય અવકાશમાં વિલીન થઈ જાય છે. વાયુમંડળના દળનો એક તૃતીયાંશ ભાગ, પૃથ્વીની સપાટીને અડીને પહેલાં 11 કિ.મી.માં સમાયેલો છે. સૌથી નીચેના સ્તરને [[અધોમંડળ (ટ્રોપોસ્ફિઅર)]] ([[:en:troposphere|troposphere]]) કહેવામાં આવે છે.સૂર્યની ગરમી આ સ્તરને તથા તેની નીચેની જમીનને તપાવે છે, જેના કારણે હવાનું વિસ્તરણ થાય છે. આ ગરમ, ઓછી ઘનતાવાળી હવા પાછી ઊંચે જાય છે અને તેની જગ્યા વધુ ઘનતાવાળી ઠંડી હવા લે છે. આમ [[વાતાવરણીય પરિભ્રમણ]] ([[:en:atmospheric circulation|atmospheric circulation]]), એટલે કે ગરમીની ઊર્જાનું ફેરવિતરણ, હવામાન અને આબોહવાનું સંચાલન કરે છે. <ref name="moran2005">{{cite web | last=Moran | first=Joseph M. | year=2005 | url=http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html | title=Weather | work=World Book Online Reference Center | publisher=NASA/World Book, Inc. | access-date=2007-03-17 | archive-date=2010-12-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101213184908/http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html | url-status=dead }}</ref> વાતાવરણના પરિભ્રમણમાં 30° અક્ષાંશથી નીચેના વિષુવવૃત્તીય વિસ્તારોમાં વાતા [[વ્યાપારી વાયુ|વ્યાપારી વાયુઓ]] ([[:en:trade winds|trade winds]]) અને 30° અને 60° વચ્ચેના મધ્ય-અક્ષાંશો પર વાતા [[પશ્ચિમી વાયુ|પશ્ચિમી વાયુઓ]] ([[:en:westerlies|westerlies]]) મુખ્ય છે. 30° અને 60°.<ref name="berger2002">{{cite web | last = Berger | first = Wolfgang H. | year=2002 | url = http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml | title = The Earth's Climate System | publisher = University of California, San Diego | access-date = 2007-03-24 }}</ref>આબોહવા નિશ્ચિત કરવામાં મહાસાગરોના પ્રવાહો પણ અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. આ પ્રવાહોમાં [[થર્મોહેલાઈન પરિભ્રમણ |થર્મોહેલાઈન પરિભ્રમણ]] ([[:en:thermohaline circulation|thermohaline circulation]]) મુખ્ય છે જે વિષુવવૃત્તીય મહાસાગરોના ગરમ પ્રવાહોને ધ્રુવીય વિસ્તારો સુધી લઈ જાય છે. <ref>{{cite web | first=Stefan | last=Rahmstorf | year=2003 | url =http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html | title =The Thermohaline Ocean Circulation | publisher =Potsdam Institute for Climate Impact Research | access-date = 2007-04-21 }}</ref> વૈશ્વિક [[હવાનું દળ |હવાના દળ]] ([[:en:air mass|air mass]])ના |left|thumbnail|સ્રોત વિસ્તારો]] સપાટી પરના બાષ્પીભવનથી પેદા થયેલી પાણીની વરાળ ચક્રાકાર પરિભ્રમણથી વાતાવરણમાં પરિવહન પામે છે. જયારે વાતાવરણના પરિબળોના કારણે ગરમ, ભેજવાળી હવા ઊંચકાય છે ત્યારે તેમાંનું પાણી સંકોચાય છે અને સપાટી પર [[ભેજપાત (હવામાનશાસ્ત્ર)|ભેજપાત]] ([[:en:Precipitation (meteorology)|precipitation]]) રૂપે સ્થિર થાય છે. <ref name="moran2005" /> મોટા ભાગનું પાણી વળી પાછું નદીઓ થકી નીચે આવે છે અને સામાન્ય રીતે મહાસાગરોમાં પાછું ઠલવાય છે અથવા તો [[તળાવ / સરોવર|તળાવ/સરોવર]] ([[:en:lake|lake]])માં જમા થાય છે. જમીન પર જીવન ટકાવવા પાછળ આ [[જળ ચક્ર|જળચક્ર]] ([[:en:water cycle|water cycle]]) આવશ્યક ભૂમિકા ભજવે છે, એટલું જ નહીં પણ એક પછી એક ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમયગાળાઓ દરમ્યાન સપાટી ધોવાણ પાછળ પણ તે એક મુખ્ય પરિબળ છે. ભેજપાત / વરસાદની ભાત ખૂબ વ્યાપક રીતે, દર વર્ષે અમુક મીટર પાણીથી લઈને મિલીમીટર કરતાં પણ ઓછું એમ બદલાતી જોવા મળે છે. દરેક વિસ્તારમાં એકંદર ભેજપાત / વરસાદ કેટલો થશે તેનો આધાર [[વાતાવરણીય પરિભ્રમણ]] ([[:en:Atmospheric circulation|Atmospheric circulation]]), ભૂ-પ્રદેશની રચના અને તાપમાનના ફેરફારો પર રહે છે.<ref>{{cite web | author = Various | date = 1997-07-21 | url = http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml | title = The Hydrologic Cycle | publisher = University of Illinois | access-date = 2007-03-24 | archive-date = 2020-04-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200427090734/http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml | url-status = dead }}</ref> એકંદરે સરખી આબોહવા ધરાવતા અમુક ચોક્કસ અક્ષવૃત્તોમાં પૃથ્વીને વહેંચી શકાય છે. વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવીય પ્રદેશો સુધી, પૃથ્વી પર [[રેખાવૃત્તો|ઉષ્ણકટિબંધ]] ([[:en:tropics|tropical]]) (અથવા વિષુવવૃત્તીય), [[પેટા-રેખાવૃત્તો|સમશીતોષ્ણકટિબંધ]] ([[:en:Subtropics|subtropical]]), [[સમશીતોષ્ણ]] ([[:en:temperate|temperate]]) અને [[ધ્રુવીય પ્રદેશો|ધ્રુવીય]] ([[:en:Polar region|polar]]) આબોહવા એમ વિસ્તરેલા છે. <ref>{{cite web | author = Staff | url = http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Climate/Older/Climate_Zones.html | title = Climate Zones | publisher = UK Department for Environment, Food and Rural Affairs | access-date = 2007-03-24 | archive-date = 2010-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100808131632/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/climate/older/Climate_Zones.html | url-status = dead }}</ref> પ્રમાણમાં હવાના એકસરખા દળની લાક્ષણિકતા ધરાવતા વિસ્તારો મુજબ તાપમાન અને ભેજપાત/વરસાદના આધારે પણ આબોહવાને વર્ગીકૃત કરી શકાય. [[કૉપ્પેન કલાઈમેટ કલાસિફિકેશન (કૉપ્પેનનું આબોહવા વર્ગીકરણ)|કૉપ્પેન આબોહવા વર્ગીકરણ]] ([[:en:Köppen climate classification|Köppen climate classification]]) પદ્ધતિ સૌથી વધુ પ્રચલિત છે ([[વ્લાદીમીર કૉપ્પેન]] ([[:en:Wladimir Köppen|Wladimir Köppen]])ના વિદ્યાર્થી રુડોલ્ફ ગેઈગરે સુધારેલી પદ્ધતિ) જેમાં મુખ્ય પાંચ પ્રકારો (ભેજવાળા કટિબંધો, [[રણ|શુષ્ક]] ([[:en:Desert|arid]]), મધ્યમ ભેજ ધરાવતા અક્ષાંશો, [[ખંડીય આબોહવા|ખંડીય]] ([[:en:Continental climate|continental]]) અને ઠંડા ધ્રુવ) છે અને તેને પણ ફરીથી વધુ ચોક્કસ પેટા-પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે.<ref name="berger2002" /> ==== ઊર્ધ્વ વાયુમંડળ ==== [[Image:Full moon partially obscured by atmosphere.jpg|thumb|right|300px|ભ્રમણકક્ષા પરથી લેવાયેલી આ તસવીર પૃથ્વીના વાયુમંડળને કારણે આંશિક રીતે ઢંકાયેલા પૂર્ણ ચંદ્રને દર્શાવે છે. '' [[નાસા (NASA)|નાસા(NASA)]] ([[:en:NASA|NASA]])ની તસવીર.]]અધોમંડળ (ટ્રોપોસ્ફિઅર)ની ઉપરનું વાતાવરણ સામાન્ય રીતે [[ઊર્ધ્વમંડળ (સ્ટ્રેટોસ્ફિઅર)]] ([[:en:stratosphere|stratosphere]]), [[મધ્યમંડળ (મેસોસ્ફિઅર)]] ([[:en:mesosphere|mesosphere]]) અને [[ઉષ્ણમંડળ (થર્મોસ્ફિઅર)]] ([[:en:thermosphere|thermosphere]])માં વહેંચાયેલું હોય છે. <ref name="atmosphere" /> આ દરેક સ્તર [[વિલીન થવાનો દર]] ([[:en:lapse rate|lapse rate]]) જુદો જુદો ધરાવે છે, જે ઊંચાઈ સાથે બદલાતા તાપમાનના દરને નિશ્ચિત કરે છે. આ સ્તરો પછી [[બાહ્યમંડળ (એકસોસ્ફિઅર)]] ([[:en:exosphere|exosphere]]) આવેલું છે જે [[ચુંબકીયમંડળ (મેગ્નેટોસ્ફિઅર)|ચુંબકીયમંડળ]] ([[:en:magnetosphere|magnetosphere]])માં વિલીન થાય છે. અહીં પૃથ્વીનાં ચુંબકીય ક્ષેત્રો [[સૌર વાયુ]] ([[:en:solar wind|solar wind]])ના સંપર્કમાં આવે છે. <ref>{{cite web | author = Staff | year = 2004 | url = http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm | title = Stratosphere and Weather; Discovery of the Stratosphere | publisher = Science Week | access-date = 2007-03-14 | archive-date = 2007-07-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070713053611/http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm | url-status = dead }}</ref>પૃથ્વી પર જીવન ટકાવી રાખતો વાતાવરણનો એક અગત્યનો ભાગ ઓઝોન સ્તર છે. અધોમંડળના હિસ્સારૂપ આ સ્તર, પૃથ્વીની સપાટીને સૂર્યના નીલાતીત કિરણોથી આંશિક રીતે કવચ આપે છે. પૃથ્વીની સપાટીથી 100 કિ.મી. ઉપર, [[કારમૅન રેખા]] ([[:en:Kármán line|Kármán line]])ને વાયુમંડળ અને અવકાશ વચ્ચેની સીમા તરીકે પ્રાયોગિક ધોરણે કલ્પવામાં આવી છે. <ref>{{cite web | first =S. Sanz Fernández | last =de Córdoba | date =2004-06-21 | url =http://www.un.org/members/list.shtml | title =100&nbsp;km. Altitude Boundary for Astronautics | publisher =Fédération Aéronautique Internationale | access-date =2007-04-21 | archive-date =2009-04-17 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090417145758/http://www.un.org/members/list.shtml | url-status =dead }}</ref> થર્મલ ઊર્જાને કારણે, પૃથ્વીના વાયુમંડળની બહારની ધાર પરના કેટલાક રજકણોનો વેગ એટલો વધે છે કે તે પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણમાંથી [[છટકવાનો વેગ|છટકી]] ([[:en:escape velocity|escape]]) શકે છે. આ રીતે ધીમી પણ સાતત્યપૂર્ણ ગતિથી [[વાતાવરણમાંથી મુક્ત થવું|વાયુમંડળ અવકાશમાં ભળતું રહે છે]] ([[:en:Atmospheric escape|leakage of the atmosphere into space]]). અસ્થિર [[હાઈડ્રોજન|હાઇડ્રોજન]] ([[:en:hydrogen|hydrogen]]) અણુ પ્રમાણમાં હલકો હોવાથી તે વધુ ઝડપથી [[છટકવાનો વેગ|છટકવા માટેનો વેગ]] ([[:en:escape velocity|escape velocity]]) મેળવી શકે છે અને અન્ય વાયુઓની સાપેક્ષે વધુ પ્રમાણમાં અવકાશમાં મુકત થાય છે. <ref>{{cite journal | author=Liu, S. C.; Donahue, T. M. | title=The Aeronomy of Hydrogen in the Atmosphere of the Earth | journal=Journal of Atmospheric Sciences | year=1974 | volume=31 | issue=4 | pages=1118–1136 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1974JAtS...31.1118L | access-date=2007-03-02 | doi=10.1175/1520-0469(1974)031<1118:TAOHIT>2.0.CO;2 }}</ref> અવકાશમાં આ રીતે હાઈડ્રોજન ભળતો રહેવાથી પૃથ્વીની શરૂઆતની [[રેડોકસ|ઘટતી]] ([[:en:redox|reducing]]) સ્થિતિમાંથી તેની અત્યારની [[રેડોકસ|ઓકિસડાઈઝિંગ]] ([[:en:Redox|oxidizing]]) સ્થિતિ પ્રાપ્ત થઈ છે. પ્રકાશસંશ્વ્લેષણના કારણે ઑકિસજનનો મુકત જથ્થો પ્રાપ્ત થાય છે પરંતુ હાઇડ્રોજન જેવા રિડયુસિંગ એજન્ટ છુટા થવાની પ્રક્રિયા વાયુમંડળમાં વ્યાપક રીતે એકઠા થતા ઑકિસજન માટે અત્યંત આવશ્યક શરત છે. <ref>{{cite journal |title=Biogenic Methane, Hydrogen Escape, and the Irreversible Oxidation of Early Earth |author=David C. Catling, Kevin J. Zahnle, Christopher P. McKay |journal=Science |volume=293 |issue=5531 |pages=839–843 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/293/5531/839 |doi=10.1126/science.1061976 |year=2001 |pmid=11486082}}</ref> એટલે પૃથ્વી પર વિકસેલા જીવનની પ્રકૃતિ, પૃથ્વીના વાયુમંડળમાંથી છટકતા હાઈડ્રોજનથી પ્રભાવિત હોઈ શકે છે. <ref>{{cite web | last = Abedon | first = Stephen T. | date = 1997-03-31 | url = http://www.mansfield.ohio-state.edu/~sabedon/biol1010.htm | title = History of Earth | publisher = Ohio State University | access-date = 2007-03-19 | archive-date = 2013-03-10 | archive-url = https://www.webcitation.org/6F17z629O?url=http://www.mansfield.ohio-state.edu/~sabedon/biol1010.htm | url-status = dead }}</ref> અત્યારના સારો એવો ઑકિસજન જથ્થો ધરાવતા વાતાવરણમાં, હાઈડ્રોજન તેને છટકવાની તક મળે તે પહેલાં પાણીમાં રૂપાંતરિત થઈ જાય છે.અને એના બદલે બાહ્ય વાતાવરણમાં [[મિથેન]] ([[:en:methane|methane]])ના તૂટવાથી મોટા ભાગનો હાઈડ્રોજન છુટો પડે છે. <ref>{{cite journal | last=Hunten | first=D. M. | coauthors=Donahue, T. M. | title=Hydrogen loss from the terrestrial planets | journal=Annual review of earth and planetary sciences | year=1976 | volume=4 | pages=265–292 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1976AREPS...4..265H | access-date=2008-11-07 | doi=10.1146/annurev.ea.04.050176.001405 }}</ref> === ચુંબકીય ક્ષેત્ર === [[ચિત્ર:Dipole field.svg|thumbnail|right|દ્વિ-ધ્રુવ આસપાસ [[પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] ([[:en:Earth's magnetic field|Earth's magnetic field]]) રચાય છે. ]] [[પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] ([[:en:Earth's magnetic field|Earth's magnetic field]]), પૃથ્વીના ભૌગોલિક ધ્રુવોની નજીક આવેલા [[ચુંબકીય દ્વિ-ધ્રુવ|ચુંબકીય દ્વિ-ધ્રુવો]] ([[:en:magnetic dipole|magnetic dipole]])માં રચાયેલું છે. [[ડાયનેમોનો સિદ્ધાન્ત|ડાયનેમો સિદ્ધાન્ત]] ([[:en:dynamo theory|dynamo theory]]) અનુસાર, પૃથ્વીના પીગળેલા બાહ્ય ગર્ભઆવરણમાં આ ચુંબકીય ક્ષેત્ર રચાય છે. ત્યાં ગરમીના કારણે વાહક સામગ્રીઓમાં ગરમી પ્રસારણની ક્રિયા થાય છે, જે વિદ્યુતપ્રવાહ પેદા કરે છે.અને તેના પરિણામે પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઊભું થાય છે. ગર્ભમાં થતી ગરમી પ્રસારણની ક્રિયાઓ સ્વભાવે અત્યંત અસ્તવ્યસ્ત હોય છે અને સમયાંતરે તેની ગોઠવણી પણ બદલાતી હોય છે. આથી અનિશ્ચિત અંતરાલોએ, એકંદરે દરેક 10 લાખ વર્ષો પછી ચુંબકીય [[ભૂચુંબકીય પરિવર્તન(ઊથલો)|ક્ષેત્ર પરિવર્તન(ઊથલો)]] ([[:en:geomagnetic reversal|field reversals]]) થાય છે. આવું સૌથી છેલ્લું ક્ષેત્ર પરિવર્તન આશરે 700,000 વર્ષો અગાઉ થયું હતું. <ref>{{cite web | last = Fitzpatrick | first = Richard | date = 2006-02-16 | url = http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node69.html | title = MHD dynamo theory | publisher = NASA WMAP | access-date = 2007-02-27 }}</ref><ref name=campbelwh>{{cite book | last =Campbell | first =Wallace Hall | title =Introduction to Geomagnetic Fields | publisher =Cambridge University Press | year =2003 | location =New York | pages =57 | isbn = 0521822068}}</ref> આ ક્ષેત્ર [[ચુંબકીયમંડળ (મેગ્નેટોસ્ફિઅર)]] ([[:en:magnetosphere|magnetosphere]]) રચે છે જે [[સૌર વાયુ]] ([[:en:solar wind|solar wind]])માંના રજકણોની દિશા બદલે છે. [[બાઉ શૉક|બાઉ શોક]] ([[:en:bow shock|bow shock]])ની સૂર્ય તરફની ધાર પૃથ્વીથી આશરે 13 ગણી ત્રિજયા જેટલા અંતરે આવેલી છે.ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને સૌર વાયુ વચ્ચેની અથડામણથી બે સમાનકેન્દ્રી [[ભારયુકત કણો|વીજભારયુકત રજકણો]] ([[:en:charged particle|charged particle]])નો[[વૃષભ]] ([[:en:torus|torus]]) આકારનો વિસ્તાર- [[વાન ઍલન કિરણોત્સર્ગ પટ્ટો]] ([[:en:Van Allen radiation belt|Van Allen radiation belt]]) રચાય છે. જયારે આ ચુંબકીય ધ્રુવો પરથી [[પ્લાઝમા (ભૌતિકશાસ્ત્ર)|પ્લાઝમા]] ([[:en:plasma (physics)|plasma]]) પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશે છે ત્યારે [[મેરુ જયોતિ (ખગોળશાસ્ત્ર)|મેરુ જયોતિ]] ([[:en:Aurora (astronomy)|aurora]]) રચાય છે. <ref>{{cite web | last = Stern | first = David P. | date = 2005-07-08 | url = http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html | title = Exploration of the Earth's Magnetosphere | publisher = NASA | access-date = 2007-03-21 | archive-date = 2013-04-28 | archive-url = https://www.webcitation.org/6GCk917YE?url=http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html | url-status = dead }}</ref> == ભ્રમણકક્ષા અને પરિભ્રમણ == === પરિભ્રમણ === [[ચિત્ર:AxialTiltObliquity.png|thumbnail|right|પૃથ્વીની ધરીનું એક તરફ નમેલા હોવું (અથવા [[ત્રાંસી રેખા|ત્રાંસા હોવું]] ([[:en:obliquity|obliquity]])) અને તેનો [[પરિભ્રમણ|પરિભ્રમણ ધરી]] ([[:en:Rotation|rotation axis]]) તથા [[ભ્રમણકક્ષા (ખગોળશાસ્ત્ર)|ભ્રમણકક્ષા]] ([[:en:Orbital plane (astronomy)|plane of orbit]]) સાથે સંબંધ.]] સૂર્ય ફરતે પરિભ્રમણ માટે પૃથ્વીને લાગતો સમય; સરેરાશ સૌર દિવસ; જે સરેરાશ સૌર સમય પ્રમાણે 86,400 સેકન્ડ છે. [[ભરતી-ઓટ સંબંધી વેગમાં વધારો|ભરતી-ઓટના વેગમાં વધારો]] ([[:en:tidal acceleration|tidal acceleration]]) થવાથી પૃથ્વીનો સૌર દિવસ હવે 19મી સદી કરતાં સહેજ વધુ લાંબો થયો છે અને તેથી [[એસઆઈ]] ([[:en:SI|SI]]) સેકન્ડ કરતાં આ સેકન્ડો સહેજ વધુ લાંબી હોય છે.<ref>{{cite web | title=Leap seconds | publisher=Time Service Department, USNO | url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html | access-date=2008-09-23 | archive-date=2012-05-27 | archive-url=https://www.webcitation.org/67yIZgtef?url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html | url-status=dead }}</ref> [[આંતરરાષ્ટ્રીય પૃથ્વી પરિભ્રમણ અને સંદર્ભ પદ્ધતિઓ સેવા (ઈન્ટરનેશનલ અર્થ રોટેશન એન્ડ રેફરન્સ સિસ્ટમ્સ સર્વિસ)]] ([[:en:International Earth Rotation and Reference Systems Service|International Earth Rotation and Reference Systems Service]]) દ્વારા [[સ્થિર તારો|સ્થિર તારા]] ([[:en:fixed star|fixed star]]) સાપેક્ષે પૃથ્વીના પરિભ્રમણ સમયને ''તારાઓનો દિવસ'' કહેવામાં આવે છે, જે {{nowrap|86164.098903691 seconds}}સૌર સમય (યુટી1)નો સરેરાશ સમય છે અથવા {{nowrap |23{{smallsup|h}} 56{{smallsup|m}} 4.098903691{{smallsup|s}}. }}<ref name=IERS>{{cite web | author=Staff | date=2007-08-07 | url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html | title=Useful Constants | publisher=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) | access-date=2008-09-23 }}</ref><ref group=note name=Aoki>આ આંકડાઓનો અંતિમ સ્રોત- ઓકી, "સૌર સમયની સરેરાશ સેકન્ડો"ને બદલે "યુટી1ની સેકન્ડો" શબ્દ વાપરે છે.—{{cite journal | last=Aoki | first=S. | coauthors=Kinoshita, H.; Guinot, B.; Kaplan, G. H.; McCarthy, D. D.; Seidelmann, P. K. | title=The new definition of universal time | journal=Astronomy and Astrophysics | year=1982 | volume=105 | issue=2 | pages=359–361 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1982A&A...105..359A | access-date=2008-09-23 }} </ref> સરેરાશ વસંત[[દિવસ-રાત સરખા હોય તેવો દિવસ|સપાત]] ([[:en:equinox|equinox]]) [[અચનચલન (ખગોળશાસ્ત્ર)|વહેલો થવો]] ([[:en:precession (astronomy)|precessing]]) અથવા તેમાં ફેરફાર થવો, જેને ખોટી રીતે ''[[તારાની ગતિથી મપાતો દિવસ]] ([[:en:sidereal day|sidereal day]])'' કહેવામાં આવે છે તે {{nowrap|86164.09053083288 seconds}} સરેરાશ સૌર સમય (યુટી1) છે{{nowrap|(23{{smallsup|h}} 56{{smallsup|m}} 4.09053083288{{smallsup|s}})}}.<ref name=IERS/> આમ, તારાની ગતિથી મપાતો દિવસ, તારા દિવસ કરતાં આશરે 8.4 એમએસ (ms.) ટૂંકો હોય છે. <ref>{{cite book | last=Seidelmann | first=P. Kenneth | year=1992 | title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac | pages=48 | publisher=University Science Books | location=Mill Valley, CA | isbn=0-935702-68-7 }}</ref>1623–2005<ref>{{cite web | author=Staff | url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/lod-1623.html | title=IERS Excess of the duration of the day to 86400s … since 1623 | publisher=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) | access-date=2008-09-23 | archive-date=2008-10-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081003083543/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/lod-1623.html | url-status=dead }}—છેડા પરનો આલેખ.</ref> અને 1962–2005<ref>{{cite web | author=Staff | url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/figure3.html | title=IERS Variations in the duration of the day 1962–2005 | publisher=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) | access-date=2008-09-23 | archive-date=2007-08-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070813203913/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/earthor/ut1lod/figure3.html | url-status=bot: unknown }}</ref>ના સમયગાળાઓ માટે આઈઈઆરએસ પાસે સૌર દિવસની સરેરાશ લંબાઈ એસઆઈ સેકન્ડોમાં ઉપલબ્ધ છે. વાયુમંડળમાંની [[ઉલ્કા|ઉલ્કાઓ]] ([[:en:meteor|meteor]]) અને નીચી ભ્રમણકક્ષા પર ફરતા ઉપગ્રહો સિવાય, પૃથ્વીના આકાશમાં અવકાશી પદાર્થોની દેખીતી ગતિ પશ્ચિમમાં 15°/કલાક = 15’/મિનિટના દરથી જોવા મળે છે. તે દર બે મિનિટે સૂર્ય અથવા ચંદ્રના દેખીતા વ્યાસ જેટલી છે; સૂર્ય અને ચંદ્રનું દેખીતું કદ લગભગ સમાન જ છે. <ref>{{cite book | last=Zeilik | first=M. | coauthors=Gregory, S. A. | title=Introductory Astronomy & Astrophysics | edition=4th | pages=56 | publisher=Saunders College Publishing | isbn=0030062284 | year=1998}}</ref><ref name=angular>{{cite web | last=Williams | first=David R. | date=2006-02-10 | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html | title=Planetary Fact Sheets | publisher=NASA | access-date=2008-09-28 | archive-date=2008-09-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080925071832/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html | url-status=dead }}—સૂર્ય અને ચંદ્ર પરના દેખીતા વ્યાસનાં પાનાં જુઓ.</ref> === ભ્રમણકક્ષા === સરેરાશ દર 365.2564 સૌર દિવસોએ અથવા એક [[તારા (તારાની ગતિથી મપાતું) વર્ષ|તારા વર્ષે]] ([[:en:sidereal year|sidereal year]]), પૃથ્વી એકંદરે આશરે 1500 લાખ કિલોમીટર દૂરથી સૂર્યની પ્રદક્ષિણા કરે છે. એના કારણે, પૃથ્વી પરથી અન્ય તારાઓની સાપેક્ષે સૂર્ય દેખીતી રીતે આશરે 1°/દિવસના દરથી પૂર્વ તરફ જતો દેખાય છે અથવા દર 12 કલાકે સૂર્ય અથવા ચંદ્રના વ્યાસ મુજબ. આ ગતિના કારણે, પૃથ્વી પોતાની ધરી પર એક ચક્ર પૂરું કરે અને સૂર્ય પાછો [[યામ્યોત્તર વૃત્ત (ખગોળશાસ્ત્ર)|યામ્યોત્તર વૃત્ત]] ([[:en:Meridian (astronomy)|meridian]]) પર આવે તેને એકંદરે 24 કલાક, એક [[સૌર સમય|સૌર દિવસ]] ([[:en:Solar time|solar day]]) લાગે છે. પૃથ્વીની પોતાની ભ્રમણકક્ષા પર ફરવાની ગતિ એકંદરે આશરે 30&nbsp; કિ.મી./સેકન્ડ (108,000&nbsp; કિ.મી./કલાક) છે, જે સાત મિનિટમાં પૃથ્વીના વ્યાસ જેટલું (આશરે 12,600&nbsp; કિ.મી.) અંતર કાપી શકે તેટલી અને ચાર કલાકમાં ચંદ્ર સુધીનું અંતર (384,000&nbsp; કિ.મી.) કાપવા જેટલી ઝડપી છે.<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | access-date = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> પૃષ્ઠભૂમિમાંના તારાઓ સાપેક્ષે ચંદ્ર, પૃથ્વી સાથે એક સામાન્ય [[બેરિસેન્ટર]] ([[:en:barycenter|barycenter]]) ફરતે દર 27.32 દિવસોએ ફરે છે. સૂર્યની ફરતે પૃથ્વી-ચંદ્રના પરિભ્રમણની સામાન્ય યુતિમાં, [[ગ્રહયુતિનો મહિનો|ગ્રહયુતિના મહિના]] ([[:en:synodic month|synodic month]]) દરમ્યાન નવા ચંદ્રથી નવા ચંદ્રનો ગાળો 29.53 દિવસોનો છે. [[આકાશી ધ્રુવ|આકાશી ઉત્તર ધ્રુવ]] ([[:en:celestial pole|celestial north pole]]) પરથી જોઈએ તો પૃથ્વીની ગતિ, ચંદ્ર અને તેમની ધરી પરનું પરિભ્રમણ, તમામ [[ઘડિયાળના કાંટાથી વિરોધી દિશામાં|ઘડિયાળના કાંટાથી વિરોધી દિશા]] ([[:en:counter-clockwise|counter-clockwise]])માં થતા દેખાય છે. સૂર્ય અને પૃથ્વી, બંનેના ઉત્તર ધ્રુવોની ઉપરથી કોઈક અનુકૂળ બિંદુથી જોઈએ તો પૃથ્વી ઘડિયાળના કાંટાની વિરુદ્ધ દિશામાં સૂર્યની આસપાસ ફરે છે. પૃથ્વીની પરિભ્રમણ કક્ષા અને ધરી એકદમ સીધા ગોઠવાયેલાં નથીઃ પૃથ્વીની [[ધરીનું ત્રાંસાપણું|ધરી, પૃથ્વી-સૂર્યની ભ્રમણકક્ષાથી લગભગ 23.5 ડિગ્રીના ખૂણે નમેલી છે]] ([[:en:axial tilt|axis is tilted]]) અને પૃથ્વી-ચંદ્રની ભ્રમણકક્ષા, પૃથ્વી-સૂર્યની ભ્રમણકક્ષાથી આશરે 5 ડિગ્રીના ખૂણે નમેલી છે. જો આવું ન હોત તો દર બે અઠવાડિયે ગ્રહણ થતું હોત, એકવખત [[ચંદ્રગ્રહણ]] ([[:en:lunar eclipse|lunar eclipse]]) અને એકવખત [[સૂર્યગ્રહણ]] ([[:en:solar eclipse|solar eclipse]]) એમ વારાફરતી ગ્રહણ થતા રહેતા હોત.<ref name="moon_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html | title = Moon Fact Sheet | publisher = NASA | access-date = 2007-03-21 | archive-date = 2010-03-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100323165650/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html | url-status = dead }}</ref><ref name="earth_fact_sheet" /> પૃથ્વીનું [[હિલ સ્ફિઅર]] ([[:en:Hill sphere|Hill sphere]]) અથવા [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] ([[:en:gravity|gravitational]]) પ્રભાવી ક્ષેત્રની ત્રિજયા આશરે 1.5 જીએમ (અથવા 1,500,000 [[કિલોમીટર|કિ.મી.]] ([[:en:kilometer|kilometer]])) છે. <ref>{{cite web | author=Vázquez, M.; Montañés Rodríguez, P.; Palle, E. | year=2006 | url =http://www.iac.es/folleto/research/preprints/files/PP06024.pdf | title = The Earth as an Object of Astrophysical Interest in the Search for Extrasolar Planets | publisher = Instituto de Astrofísica de Canarias | access-date = 2007-03-21 |format=PDF}}</ref><ref group=note>પૃથ્વી માટે હિલ રેડિયસ એટલે :<math>\begin{smallmatrix} R_H = a\left ( \frac{m}{3M} \right )^{\frac{1}{3}} \end{smallmatrix}</math>, જયાં ''m'' એટલે પૃથ્વીનું દળ, ''a'' એટલે ખગોળશાસ્ત્રીય એકમ અને ''M'' એટલે સૂર્યનું દળ થાય છે. આમ એ.યુ.(A.U.)ની ત્રિજયા થાય છેઃ <math>\begin{smallmatrix} \left ( \frac{1}{3 \cdot 332,946} \right )^{\frac{1}{3}} = 0.01 \end{smallmatrix}</math>.</ref> આ એવું મહત્તમ અંતર છે જયાં દૂર આવેલા સૂર્ય અને અન્ય ગ્રહો કરતાં પૃથ્વીનું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ વધુ પ્રભાવી હોય છે. જયાં સુધી સૂર્યનું ગુરુત્વાકર્ષણ તેમને છોડાવે નહીં ત્યાં સુધી આ ત્રિજયાની અંદર હોય તેવા પદાર્થોએ પૃથ્વીની આસપાસ ફરવું જ પડે છે. પૃથ્વી, સમગ્ર સૌર મંડળ સાથે અંતરિક્ષના [[તારામંડળ]] ([[:en:galaxy|galaxy]])માંની [[આકાશગંગા]] ([[:en:Milky Way|Milky Way]])માં આવેલી છે, જે તારામંડળના કેન્દ્રથી આશરે 28,000 [[પ્રકાશ-વર્ષ]] ([[:en:Light-year|light years]]) દૂર અને [[સપ્તર્ષિ|ઓરિયન સ્પાઈરલ આર્મ]] ([[:en:Orion Arm|Orion spiral arm]])માં તારામંડળના [[વિષુવવૃત્તની આસપાસનો પ્રદેશ|વિષુવવૃત્તીય વિસ્તાર]] ([[:en:equatorial plane|equatorial plane]])થી આશરે 20 પ્રકાશ-વર્ષ ઉપર પરિભ્રમણ કરે છે.<ref>{{cite web | author=Astrophysicist team | date=2005-12-01 | url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html | title=Earth's location in the Milky Way | publisher=NASA | access-date=2008-06-11 }}</ref> === ધરીનો કોણ અને ૠતુઓ === પૃથ્વીની ધરી નમેલી હોવાથી આખા વર્ષ દરમ્યાન કોઈ પણ સમયે પૃથ્વીની સપાટી પર પહોંચતો સૂર્યપ્રકાશ બદલાતો રહે છે. એના પરિણામે આબોહવામાં [[ૠતુ]] ([[:en:season|season]])-બદલાવ આવે છે. જયારે ઉત્તર ધ્રુવ સૂર્ય તરફ નમેલો હોય ત્યારે ઉત્તર ગોળાર્ધમાં ઉનાળો રહે છે અને જયારે એ બીજી દિશામાં નમેલો હોય ત્યારે શિયાળો રહે છે. ઉનાળામાં દિવસ લાંબો રહે છે અને સૂર્ય આકાશમાં વધુ ઊંચે ચઢતો દેખાય છે.જયારે શિયાળામાં આબોહવા પ્રમાણમાં ઠંડી હોય છે અને દિવસો ટૂંકા હોય છે. [[ઉત્તર ધ્રુવપ્રદેશનું વર્તુળ|ઉત્તર ધ્રુવના વર્તુળ]] ([[:en:Arctic Circle|Arctic Circle]]) પર વર્ષનો અમુક ભાગ બિલકુલ સૂર્યપ્રકાશ પહોંચતો નથી અને ત્યાં અંતિમ સ્થિતિ કહેવાય તેવી [[ધ્રુવ રાત્રિ]] ([[:en:polar night|polar night]]) સર્જાતી હોય છે. [[દક્ષિણ ધ્રુવ]] ([[:en:South Pole|South Pole]]), ઉત્તર ધ્રુવ કરતાં સદંતર વિરુદ્વ દિશામાં ગોઠવાયેલો હોવાથી દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં ત્યારે તેનાથી બિલકુલ વિરોધી સ્થિતિ હોય છે. [[ચિત્ર:Earth and Moon from Mars PIA04531.jpg|thumbnail|left|મંગળ પરથી દેખાતા પૃથ્વી અને ચંદ્ર; તસવીર સૌજન્ય- [[માર્સ ગ્લોબલ સર્વેયર]] ([[:en:Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]]). અવકાશમાંથી જોઈએ તો પૃથ્વી પણ [[ચંદ્રની કળાઓ]] ([[:en:lunar phases|phases of the Moon]]) જેવી જુદી જુદી કળાઓમાંથી પસાર થતી જોઈ શકાય છે. ]] પરિભ્રમણ કક્ષામાં જયારે પૃથ્વીની ધરી સૂર્ય તરફ મહત્તમ નમેલી હોય અથવા તો સૂર્યથી મહત્તમ દૂર હોય તેવા [[અયન]] ([[:en:solstice|solstice]])ના આધારે તથા જયારે ધરીનો કોણની દિશા અને સૂર્યની દિશા બરાબર કાટખૂણે હોય તેવા [[સંપાત|સંપાતો]] ([[:en:equinox|equinox]])ના આધારે ખગોળશાસ્ત્રીય સંમેલનમાં ચાર ૠતુઓ નિશ્ચિત કરવામાં આવી છે. શિયાળુ અયન લગભગ ડિસેમ્બર 21ના અને ઉનાળુ અયન જૂન 21ની આસપાસ રચાય છે. તેવી જ રીતે વસંતસંપાત માર્ચ 20ની આસપાસ અને શરદસંપાત આશરે સપ્ટેમ્બર 23ની આસપાસ થાય છે. <ref>{{cite web | last=Bromberg | first=Irv | date=2008-05-01 | url=http://www.sym454.org/seasons/ | title=The Lengths of the Seasons (on Earth) | publisher=University of Toronto | access-date=2008-11-08 | archive-date=2008-12-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081218221421/http://www.sym454.org/seasons/ | url-status=dead }}</ref> લાંબા સમયથી પૃથ્વીની ધરીનો વળાંક પ્રમાણમાં સ્થિર છે. છતાં, તેના આ વળાંક 18.6 વર્ષોના મુખ્ય ગાળાઓએ અનિયમિત ગતિમાં સહેજ [[અક્ષવિચલન]] ([[:en:nutation|nutation]]) પામે છે. સમયાંતરે પૃથ્વીની ધરીનું (કોણ નહીં પણ) અભિમુખ/દિશાસ્થિતિ પણ બદલાય છે. જેથી તે દરેક 25,800 વર્ષે થતું એક સંપૂર્ણ પરિભ્રમણ જલદી પૂરું કરે છે. આ [[અચનચલન]] ([[:en:precession|precessing]])ને કારણે તારા વર્ષ અને [[ઉષ્ણકટિબંધનું વર્ષ|ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષ]] ([[:en:tropical year|tropical year]])માં ફેર આવે છે. પૃથ્વીના વિષુવવૃત્તીય ઢેકા પર સૂર્ય અને ચંદ્રના જુદા જુદા આકર્ષણને કારણે આ બંને ગતિ સર્જાતી હોય છે. પૃથ્વીના દષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, તેના ધ્રુવો પણ સપાટી પર અમુક માઈલોનું અંતર ખસે છે. [[ધ્રુવની ગતિ|ધ્રુવોના આ ચલન]] ([[:en:polar motion|polar motion]]) પાછળ અનેક, ચક્રીય ઘટકો છે, જેને સામૂહિક રીતે [[કવાસીપીરિઓડિક ચલન|કવાસીપિરીઓડિક ચલન]] ([[:en:quasiperiodic motion|quasiperiodic motion]]) કહે છે. આ ચલનના વાર્ષિક ઘટકો ઉપરાંત, એક 14 મહિનાનું ચક્ર પણ તેનો ભાગ છે જેને [[ચાન્ડલર ધ્રુજારી]] ([[:en:Chandler wobble|Chandler wobble]]) કહેવામાં આવે છે. દિવસની લંબાઈમાં આવતા ફેરફારની ઘટના પૃથ્વીની પોતાના ધરી પરના પરિભ્રમણની ગતિમાં આવતો ફેરફાર દર્શાવે છે. <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = 1996-02-05 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html | title = Earth Rotation and Equatorial Coordinates | publisher = National Radio Astronomy Observatory | access-date = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-22 | archive-url = https://www.webcitation.org/617EkMYXJ?url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html | url-status = dead }}</ref> આધુનિક સમયમાં, પૃથ્વીનું [[અર્કનીચ]] ([[:en:perihelion|perihelion]]) 3 જાન્યુઆરીની આસપાસ અને [[ઉચ્ચબિંદુ]] ([[:en:aphelion|aphelion]]) 4 જુલાઈની આસપાસ થાય છે. છતાં, [[અચનચલન (ખગોળશાસ્ત્ર)|અચનચલન]] ([[:en:precession (astronomy)|precession]]) અને [[મિલાનકોવિચ ચક્ર]] ([[:en:Milankovitch cycles|Milankovitch cycles]]) નામે ઓળખાતી ચક્રીય ભાતો અનુસરતાં પરિભ્રમણ કક્ષાનાં અન્ય પરિબળોના કારણે આ તારીખો બદલાતી રહે છે. પૃથ્વી-સૂર્ય વચ્ચે બદલાતા રહેતા અંતરના પરિણામે, ઉચ્ચબિંદુની સાપેક્ષે અર્કનીચ વખતે 6.9%<ref>અર્કનીચથી 103.4% અંતરે ઉચ્ચબિંદુ આવેલું છે. પરાવર્તનના નિયમ મુજબ, અર્કનીચ પર થતા કિરણોત્સર્ગ એ ઉચ્ચબિંદુ પર લગભગ 106.9% ઊર્જામાં પરિણમે છે. </ref> વધુ સૌર ઊર્જા પૃથ્વી પર પહોંચે છે. પૃથ્વી જયારે સૂર્યની સૌથી નજીક પહોંચે છે એ વખતે તેનો દક્ષિણ ગોળાર્ધ સૂર્ય તરફ નમેલો હોવાથી આખા વર્ષના પરિભ્રમણ દરમ્યાન ઉત્તર ગોળાર્ધ સૂર્ય પાસેથી જેટલી ઊર્જા મેળવે છે તેનાથી સહેજ વધુ ઊર્જા દક્ષિણ ગોળાર્ધ મેળવે છે. પરંતુ, ધરીના વળાંકને કારણે કુલ ઊર્જામાં જે બદલાવ આવે છે તેની સાપેક્ષે આ અસર ખૂબ ઓછી નોંધપાત્ર છે. દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં પાણીનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી મોટા ભાગની વધારાની ઊર્જા તેમાં શોષાઈ જાય છે. <ref>{{cite web | last = Williams | first = Jack | date = 2005-12-20 | url = http://www.usatoday.com/weather/tg/wseason/wseason.htm | title = Earth's tilt creates seasons | publisher = USAToday | access-date = 2007-03-17 | archive-date = 2012-08-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120824124619/http://www.usatoday.com/weather/tg/wseason/wseason.htm | url-status = dead }}</ref> == ચંદ્ર == {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 0.5em;" |+'''લાક્ષણિકતાઓ''' |- |વ્યાસ ||3,474.8&nbsp; કિ.મી.<br />2,159.2&nbsp; માઇલ |- |દળ ||7.349{{e|22}} કિ.ગ્રા.<br /> 8.1{{e|19}}&nbsp;(ટૂંકો)&nbsp; ટન |- |[[અર્ધ-મુખ્ય અક્ષ]] ([[:en:Semi-major axis|Semi-major axis]])||384,400&nbsp; કિ.મી.<br />238,700&nbsp;માઇલ |- |ભ્રમણકક્ષાને લગતો સમયગાળો||27 ડી 7 એચ 43.7 એમ |}ચંદ્ર એ પૃથ્વીના એક ચતુથાર્ંશ જેટલો વ્યાસ ધરાવતો, પ્રમાણમાં મોટો એવો [[જમીન ધરાવતો ગ્રહ|જમીન ધરાવતા ગ્રહ]] ([[:en:Terrestrial planet|terrestrial]]) જેવો ઉપગ્રહ છે.તે પોતાના ગ્રહના કદની સાપેક્ષે સૌર મંડળમાં સૌથી મોટો ચંદ્ર છે.([[વામન ગ્રહ]] ([[:en:dwarf planet|dwarf planet]]) [[પ્લુટો]] ([[:en:Pluto|Pluto]]) કરતાં [[કેરોન]] ([[:en:Charon (moon)|Charon]]) પ્રમાણમાં મોટો છે.)પૃથ્વીના ચંદ્ર પરથી અન્ય ગ્રહોની આસપાસ ફરતા કુદરતી ઉપગ્રહોને "ચંદ્ર" કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વી અને ચંદ્ર વચ્ચેના ગુરુત્વાકર્ષી આકર્ષણને પરિણામે પૃથ્વી પર [[ભરતી-ઓટનાં મોજાં]] ([[:en:tides|tides]]) આવે છે. આ જ અસરના કારણે ચંદ્ર પર તેના [[ભરતી-ઓટ બંધાવા|ભરતી-ઓટનાં મોજાં બંધાઈ]] ([[:en:tidal locking|tidal locking]]) ગયા છે; ચંદ્રને પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરતાં જેટલો સમય થાય તેટલો જ સમય પોતાની ધરી પર ફરતાં થાય છે. પરિણામે, પૃથ્વી પર હંમેશાં ચંદ્રની સમાન બાજુ જ જોવા મળે છે. ચંદ્ર પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરે ત્યારે સૂર્ય તેના વિવિધ પૃષ્ઠભાગોને પ્રકાશિત કરે છે જેના કારણે [[ચંદ્રની કળા]] ([[:en:lunar phase|lunar phase]])ઓ જોવા મળે છે; [[વિચ્છેદન (સૌર)|સૌર વિચ્છેદન]] ([[:en:terminator (solar)|solar terminator]])થી તેનો અંધકારભર્યો ભાગ અને પ્રકાશિત ભાગ જુદા પડતા હોય છે. ચંદ્ર પૃથ્વી પર જે [[ભરતી-ઓટ સંબંધી વેગમાં વધારો|ભરતી-ઓટ]] ([[:en:Tidal acceleration|tidal interaction]]) સર્જે છે તેના કારણે દર વર્ષે આશરે 38 મિ.મી.ના દરથી ચંદ્ર પૃથ્વીથી દૂર જઈ રહ્યો છે. કરોડો વર્ષ પછી, આ સૂક્ષ્મ બદલાવો- તથા વર્ષે લગભગ 23[[માઈક્રો સેકન્ડ (સેકન્ડનો દસ લાખમો ભાગ)|µs]] ([[:en:Microsecond|µs]]) જેટલો પૃથ્વીનો દિવસ લંબાવાની ઘટના- સરવાળે નોંધપાત્ર બદલાવોમાં પરિણમશે. <ref>{{cite web |author = Espenak, F.; Meeus, J. |date = 2007-02-07 |url = http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |title = Secular acceleration of the Moon |publisher = NASA |access-date = 2007-04-20 |archive-url = https://archive.today/20121205022046/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/secular.html |archive-date = 2012-12-05 |url-status = dead }}</ref> ઉદાહરણ તરીકે, [[ડિવોનિયન]] ([[:en:Devonian|Devonian]]) સમયગાળામાં (આશરે 4100 લાખ વર્ષો અગાઉ), એક વર્ષમાં 400 દિવસ હતા, અને દરેક દિવસ 21.8 કલાક લાંબો હતો. <ref>{{cite web | first = Hannu K. J. | last = Poropudas | date = 1991-12-16 | url = http://www.skepticfiles.org/origins/coralclo.htm | title = Using Coral as a Clock | publisher = Skeptic Tank | access-date = 2007-04-20 | archive-date = 2018-10-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181005185529/http://www.skepticfiles.org/origins/coralclo.htm | url-status = dead }}</ref> પૃથ્વીની આબોહવાનું નિયમન કરીને ચંદ્રે, પૃથ્વી પર જીવનના વિકાસને નાટકીય ઢબે પ્રભાવિત કર્યો છે. ચંદ્ર સાથે ભરતી-ઓટની ઘટનાને કારણે પૃથ્વીની ધરીનો વળાંક સ્થિર રહ્યો છે એવું [[પેલેઓન્ટોલોજિકલ]] ([[:en:Paleontology|Paleontological]]) પુરાવાઓ અને કમ્પ્યૂટર વડે સર્જાયેલી પ્રતિકૃતિઓ દર્શાવે છે. <ref>{{cite journal | author=Laskar, J.; Robutel, P.; Joutel, F.; Gastineau, M.; Correia, A.C.M.; Levrard, B. | title=A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth | journal=Astronomy and Astrophysics | year=2004 | volume=428 | pages=261–285 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A&A...428..261L | access-date=2007-03-31 | doi = 10.1051/0004-6361:20041335 }}</ref> જો પૃથ્વીના વિષુવવૃત્તીય ઢેકા પર સૂર્ય અને અન્ય ગ્રહોના કારણે પેદા થતો [[ફરવાની ગતિ|ફરવાનો વેગ]] ([[:en:torque|torque]]) આ રીતે ચંદ્રથી સ્થિર ન કરવામાં આવ્યો હોત તો પૃથ્વીની ધરી કદાચ ખાસ્સી અસ્થિર બની હોત અને લાખો/કરોડો વર્ષો પછી તેમાં જેમ મંગળના કિસ્સામાં બન્યું તેમ ખાસ્સા અંધાંધૂંધીભર્યા બદલાવો જોવા મળ્યા હોત એવું કેટલાક ફિલસૂફો માને છે. <ref>{{cite journal | last=Murray | first=N. | coauthors=Holman, M. | title=The role of chaotic resonances in the solar system | journal=Nature | year=2001 | volume=410 | issue=6830 | pages=773–779 | url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0111602v1 | access-date=2008-08-05 | doi=10.1038/35071000 }}</ref> જો પૃથ્વીના પરિભ્રમણની ધરી [[ક્રાન્તિવૃત્ત]] ([[:en:ecliptic|plane of the ecliptic]]) પાસે પહોંચત તો તેનાથી ખૂબ મોટા ૠતુ ફેરફારો સર્જાત જેના પરિણામે હવામાનમાં ખૂબ મોટા ફેરફારો આવત. પૃથ્વીનો એક ધ્રુવ ''ઉનાળા'' દરમ્યાન સીધો સૂર્ય તરફ રહેત અને ''શિયાળા''માં સૂર્યથી તદ્દન વિરોધી દિશામાં રહેત. આ અસરનો અભ્યાસ કરનારા [[ગ્રહોનું વિજ્ઞાન|ગ્રહોના વિજ્ઞાનીઓ]] ([[:en:Planetary science|Planetary scientists]])ના મતે તેના પરિણામે તમામ મોટા પ્રાણીઓ અને ઉચ્ચ વનસ્પતિ જીવો નાશ પામ્યા હોત. <ref>{{cite journal | author=Williams, D.M.; J.F. Kasting | title=Habitable planets with high obliquities | journal=Lunar and Planetary Science | year=1996 | volume=27 | pages=1437–1438 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996LPI....27.1437W | access-date=2007-03-31 }}</ref> જો કે આ વિવાદાસ્પદ વિષય છે, પરંતુ પૃથ્વી જેવો જ [[તારાની ગતિથી મપાતો દિવસ|પરિભ્રમણનો સમયગાળો]] ([[:en:sidereal day|rotation period]]) અને ધરીનો વળાંક ધરાવતા, પરંતુ પૃથ્વીની જેમ પોતાનો મોટો ચંદ્ર અથવા પ્રવાહી ગર્ભ ન ધરાવતા મંગળના વધુ અભ્યાસથી આ બાબત કદાચ સ્પષ્ટ થશે. પૃથ્વી પરથી જોઈએ તો ચંદ્ર, પૃથ્વીથી લગભગ સૂર્ય જેટલો જ દૂર અને દેખીતી રીતે સૂર્ય જેટલું જ કદ ધરાવતો લાગે છે. સૂર્ય, ચંદ્રથી 400 ગણો મોટો હોવા છતાં તે 400 ગણો દૂર પણ છે, એટલે આ બંને અવકાશી પદાર્થોનું [[કોણીય કદ]] ([[:en:angular size|angular size]]) (અથવા તો [[ઘન કોણ]] ([[:en:solid angle|solid angle]])) સરખું લાગે છે.<ref name=angular /> આના પરિણામે પૃથ્વી પર સંપૂર્ણ અથવા કંકણાકૃત [[ગ્રહણ|ગ્રહણો]] ([[:en:eclipse|eclipse]]) સર્જાય છે. [[ચિત્ર:Earth-Moon2.jpg|thumbnail|center|upright=3|પૃથ્વી અને ચંદ્રના સાપેક્ષ કદ અને બંને વચ્ચેના અંતર અંગેનું માપ. ]] સૌથી વધુ વ્યાપક સ્વીકૃતિ પામેલી [[વિશાળ ગોળાની અસર અંગેની પૂર્વધારણા]] ([[:en:Giant impact hypothesis|giant impact theory]]) અનુસાર, પૃથ્વીના શરૂઆતના સમયમાં થેઈઆ નામના, મંગળના કદના એક [[પ્રોટોપ્લેનેટ (પૃથ્વીનો આબેહૂબ નમૂનો)|પ્રોટોપ્લેનેટ]] ([[:en:protoplanet|protoplanet]])ના અથડાવાથી ચંદ્રનો ઉદ્ભવ થયો હતો. આ પૂર્વધારણા ચંદ્ર પર લોહતત્ત્વ અને હવામાં ઊડી જતા તત્ત્વોનો અભાવ અને તેનો પોપડો લગભગ તદ્દન પૃથ્વી જેવો જ હોવાની હકીકત (તથા અન્ય બાબતો) ટાંકે છે. <ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphaug | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708–712 | year = 2001 | doi = 10.1038/35089010 }}</ref> પૃથ્વીને ઓછામાં ઓછા બે [[કવાસી-ઉપગ્રહ|સહ-ભ્રમણકક્ષીય નાના ગ્રહો]] ([[:en:Quasi-satellite|co-orbital asteroids]]) છે, [[3753 ક્રૂઈટહ્ન]] ([[:en:3753 Cruithne|3753 Cruithne]]) અને [[2002 એએ29|2002 એએ₂₉]] ([[:en:2002 AA29|2002 AA₂₉]]). <ref>{{cite news | first=David | last=Whitehouse | title=Earth's little brother found | publisher=BBC News | date=2002-10-21 | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2347663.stm | access-date=2007-03-31 }}</ref> == વસવાટ યોગ્યતા == જે ગ્રહ પર જીવન ટકી શકે તેમ હોય, ભલે હજી ત્યાં જીવન ઉદ્ભવ્યું ન હોય, તેને વસવાટયોગ્ય કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વી જીવન માટે, પ્રવાહી પાણી, જટીલ સજીવ અણુઓ ભેગા થઈ શકે તેવું વાતાવરણ અને [[ચયાપચયની ક્રિયા]] ([[:en:metabolism|metabolism]]) માટે પૂરતી ઊર્જા જેવી (અત્યારની સમજ મુજબ)આવશ્યક શરતો પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web | author = Staff | month = September | year = 2003 | url = http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html | title = Astrobiology Roadmap | publisher = NASA, Lockheed Martin | access-date = 2007-03-10 | archive-date = 2012-03-11 | archive-url = https://www.webcitation.org/664nPTN2N?url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html | url-status = dead }}</ref> પૃથ્વી પર જીવન ઉદ્ભવવા અને ટકવા પાછળ, પૃથ્વીનું સૂર્યથી અંતર તેમ જ તેની લગભગ લંબગોળ જેવી પરિભ્રમણ કક્ષા, પરિભ્રમણનો દર, ધરીનો ઝુકાવ, ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ઇતિહાસ, ટકાવી રાખતું વાયુમંડળ અને સંરક્ષણાત્મક ચુંબકીય ક્ષેત્ર એમ તમામ પરિબળો કારણભૂત છે. <ref>{{cite book | first=Stephen H. | last=Dole | year=1970 | title=Habitable Planets for Man | edition=2nd | publisher=American Elsevier Publishing Co. | url=http://www.rand.org/pubs/reports/R414/ | access-date=2007-03-11 | isbn=0-444-00092-5 }}</ref> === જીવમંડળ === પૃથ્વી પરના જીવોએ કયારેક "જીવમંડળ" રચ્યું હતું તેવું કહેવાય છે. સામાન્ય રીતે આ જીવમંડળની [[ઉત્ક્રાંતિ]] ([[:en:evolution|evolving]])ની શરૂઆત લગભગ 3.5 અબજ વર્ષો પહેલાં થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. આખા બ્રહ્માંડમાં જયાં જીવનનું અસ્તિત્વ જાણવા મળ્યું હોય તેવો એક માત્ર ગ્રહ પૃથ્વી છે. પૃથ્વી જેવું જીવમંડળ મળવું કદાચ [[દુલર્ભ પૃથ્વીની પૂર્વધારણા|દુર્લભ]] ([[:en:Rare Earth hypothesis|rare]]) છે એવું કેટલાક વિજ્ઞાનીઓ માને છે. <ref>{{cite book | author=Ward, P. D.; Brownlee, D. | date=2000-01-14 | title=Rare Earth: Why Complex Life is Uncommon in the Universe | edition=1st | publisher=Springer-Verlag | location=New York | isbn=0387987010 }}</ref> જીવમંડળ અમુક [[બાયોમ|બાયોમ્સ]] ([[:en:biome|biome]])માં વહેંચાયેલું છે, જેમાં બૃહદ્દ રીતે પ્રમાણમાં એકસરખા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ વસે છે. જમીન પર [[અક્ષાંશ]] ([[:en:latitude|latitude]]) અને દરિયાની સપાટીથી ઊંચાઈ આ બાયોમ્સને જુદા પાડે છે. [[ઉત્તર ધ્રુવપ્રદેશનું વર્તુળ|ઉત્તર ધ્રુવ]] ([[:en:Arctic Circle|Arctic]]), [[દક્ષિણ ધ્રુવનું વર્તુળ|દક્ષિણ ધ્રુવ વર્તુળ]] ([[:en:Antarctic Circle|Antarctic Circle]]) અથવા ખૂબ ઊંચાઈએ આવેલા જમીનગત બાયોમ્સ પ્રમાણમાં નહિવત્, ઉજ્જડ કહેવાય તેટલી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ ધરાવે છે, જયારે [[અક્ષાંશ મુજબ પ્રજાતિઓની વિવિધતા|અક્ષાંશ પર જોવા મળતી પ્રજાતિઓની સૌથી વધુ વિવિધતા]] ([[:en:Latitudinal gradients in species diversity|latitudinal diversity of species]]) વિષુવવૃત્ત પર જોવા મળે છે.<ref>{{cite journal | last = Hillebrand | first = Helmut | title=On the Generality of the Latitudinal Gradient | journal=American Naturalist | year=2004 | volume=163 | issue=2 | pages=192–211 | doi=10.1086/381004 }}</ref> === કુદરતી સ્રોતો અને જમીનનો ઉપયોગ === મનુષ્ય પોતાના હેતુઓ માટે વાપરી શકે તેવા સ્રોતો પૃથ્વી પૂરા પાડે છે. તેમાંના કેટલાક સ્રોતો [[પુનર્જીવિત ન કરી શકાય તેવા સ્રોતો|પુનર્જીવિત ન કરી શકાય તેવા]] ([[:en:non-renewable resources|non-renewable resources]]) હોય છે, દા.ત. [[અશ્મિભૂત ઈંધણ|ખનિજ ઈંધણો]] ([[:en:fossil fuel|mineral fuels]]), જેને ટૂંકા ગાળામાં ફરીથી એકઠા કરવા મુશ્કેલ છે. [[કોલસો]] ([[:en:coal|coal]]), [[ખનિજ તેલ / પેટ્રોલિયમ|ખનિજ તેલ/પેટ્રોલિયમ]] ([[:en:petroleum|petroleum]]), [[કુદરતી વાયુ]] ([[:en:natural gas|natural gas]]) અને [[મિથેન કલાથરેટ]] ([[:en:methane clathrate|methane clathrate]]) જેવા [[અશ્મિભૂત ઈંધણ|અશ્મિભૂત ઈંધણો]] ([[:en:fossil fuel|fossil fuel]])નો જમા થયેલો વિશાળ જથ્થો પૃથ્વીના પોપડામાંથી મેળવવામાં આવે છે.માણસ જમા થયેલા ઈંધણોના આ જથ્થાનો ઉપયોગ ઊર્જા પેદા કરવા માટે તથા રાસાયણિક ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં પોષકજથ્થા તરીકે કરે છે. [[ધોવાણ]] ([[:en:erosion|erosion]]) અને પ્લેટ ટેકટોનિકસની ક્રિયાઓને પરિણામે [[કાચી ધાતુના મૂળ|કાચી ધાતુની ઉત્પત્તિ]] ([[:en:Ore genesis|Ore genesis]])ની પ્રક્રિયા થાય છે જેનાથી પૃથ્વીના પોપડામાં ખનિજ [[કાચી ધાતુ]] ([[:en:ore|ore]])ઓના દ્રવ્યો પણ બંધાય છે. <ref>{{cite web | author=Staff | date=2006-11-24 | url=http://www.utexas.edu/tmm/npl/mineralogy/Mineral_Genesis/ | title=Mineral Genesis: How do minerals form? | publisher=Non-vertebrate Paleontology Laboratory, Texas Memorial Museum | access-date=2007-04-01 }}</ref> અનેક [[ધાતુ]] ([[:en:metal|metal]])ઓ અને અન્ય ઉપયોગી [[રાસાયણિક ઘટક|ઘટકો]] ([[:en:chemical element|elements]]) માટે આ દ્રવ્યો કેન્દ્રીભૂત સ્રોતો રચે છે. પૃથ્વીનું જીવમંડળ માણસને ઉપયોગી થાય તેવાં અનેક જૈવિક ઉત્પાદનો પેદા કરે છે, જેમાં ખોરાક, લાકડું, [[ઔષધ નિર્માણ વિજ્ઞાનને લગતું (ફાર્માસ્યુટિકલ)|ઔષધી તત્ત્વો]] ([[:en:pharmaceutical|pharmaceutical]]), ઑકિસજન અને કેટલાય સજીવ કચરાનું પુનઃચક્રીકરણ આવી જાય, અલબત્ત આ યાદી ઘણી લાંબી થઈ શકે તેમ છે. જમીન-આધારિત [[ઈકોસિસ્ટમ]] ([[:en:ecosystem|ecosystem]]) પૃથ્વીના [[ઉપરની જમીન|ઉપલા પોપડા]] ([[:en:topsoil|topsoil]]) અને તાજા પાણી પર જયારે મહાસાગરોની ઈકોસિસ્ટમ જમીન પર ધોવાઈને આવતા ઓગળેલા દ્રવ્યો પર આધારિત હોય છે. <ref>{{cite journal | last = Rona | first = Peter A. | title=Resources of the Sea Floor | journal=Science | year=2003 | volume=299 | issue=5607 | pages=673–674 | url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/299/5607/673?ijkey=AHVbRrqUsmdHY&keytype=ref&siteid=sci | access-date=2007-02-04 | doi = 10.1126/science.1080679 | pmid = 12560541 }}</ref> [[ઘર|આશ્રયસ્થાનો]] ([[:en:home|shelters]]) બાંધવા માટે [[બાંધકામ સામગ્રી]] ([[:en:building material|building material]])નો ઉપયોગ કરીને મનુષ્યો પણ [[ઈકોલોજિકલ ફૂટપ્રિન્ટ્સ|જમીન]] ([[:en:Ecological footprint|land]]) પર રહેતા હોય છે. 1993માં મનુષ્ય દ્વારા થતો જમીનનો ઉપયોગ આશરે આ મુજબ હતોઃ {| class="wikitable" !જમીનનો ઉપયોગ !ટકા |- |''ખેડાઉ જમીનઃ''||style="text-align: right;"|13.13%<ref name=cia/> |- |''કાયમી પાક માટે વપરાતી જમીનઃ''||style="text-align: right;"|4.71%<ref name=cia/> |- |''કાયમી ગોચર જમીનઃ''||style="text-align: right;"|26% |- |''વન અને જંગલપ્રદેશઃ''||style="text-align: right;"|32% |- |''શહેરી વિસ્તારોઃ''||style="text-align: right;"|1.5% |- |''અન્યઃ''||style="text-align: right;"|30% |} 1993માં આશરે 2,481,250 કિ.મી.² જેટલી જમીન સિંચાઈ સુવિધા ધરાવતી હતી. <ref name=cia/> === કુદરતી અને પર્યાવરણ સંબંધી સંકટો === વિશાળ વિસ્તારો ઉષ્ણકટિબંધના [[વંટોળિયો|વંટોળિયા]] ([[:en:cyclone|cyclone]]), [[વાવંટોળિયો (હરિકેન)|વાવંટોળિયા (હરિકેન)]] ([[:en:hurricane|hurricane]]) અથવા [[સમુદ્રમાં આવતો વંટોળિયો (ટાઈફૂન)|સમુદ્ર પર આવતા વંટોળિયા (ટાઈફૂન)]] ([[:en:typhoon|typhoon]]) જેવા આત્યંતિક હવામાન પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે, અને તેથી એ વિસ્તારોમાં જીવન પર તેનો ઘણો પ્રભાવ હોય છે. તો કેટલાક સ્થળો [[ધરતીકંપ/ભૂકંપ|ધરતીકંપ]] ([[:en:earthquake|earthquake]]), [[ભૂ-સ્ખલન|ભૂસ્ખલન]] ([[:en:landslide|landslide]]), [[ત્સુનામી]] ([[:en:tsunami|tsunami]]), [[જવાળામુખી|જવાળામુખી ફાટવો]] ([[:en:volcano|volcanic eruptions]]), [[વરસાદ સાથેનો વિનાશક ચક્રવાત (ટોર્નેડો)|વરસાદ સાથેનો વિનાશક વંટોળિયો (ટોર્નેડો)]] ([[:en:tornado|tornado]]), [[ખાલી જગ્યા|સિન્કહોલ]] ([[:en:sinkhole|sinkhole]]), [[બ્લિઝાર્ડ]] ([[:en:blizzard|blizzard]]), [[પૂર]] ([[:en:flood|flood]]), [[દુષ્કાળ]] ([[:en:drought|drought]]) અને બીજી આપત્તિઓ અને [[આપત્તિ / દુર્ધટના|દુર્ઘટના]] ([[:en:disaster|disaster]])ઓ પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે. ઘણા સ્થાનિક વિસ્તારો માનવસર્જિત હવા અને પાણીનું [[પ્રદૂષણ]] ([[:en:pollution|pollution]]), [[ઍસિડનો વરસાદ]] ([[:en:acid rain|acid rain]]) અને ઝેરી તત્ત્વો, વનસ્પતિસૃષ્ટિનો અભાવ ([[વધુ પડતા ઢોર ચારવા|ગોચર જમીનનું શોષણ]] ([[:en:overgrazing|overgrazing]]), [[વનનાબૂદી / જંગલ કાપવા|વનનાબૂદી]] ([[:en:deforestation|deforestation]]), [[રણ/વેરાન પ્રદેશોનું સર્જન]] ([[:en:desertification|desertification]])), [[કુદરતી પ્રાણીસૃષ્ટિ]] ([[:en:wildlife|wildlife]]) ગુમાવવી, પ્રજાતિઓનો [[વિનાશ]] ([[:en:extinction|extinction]]), [[માટીનું/જમીનનું અધઃપતન અને અવનતિકરણ|માટી /જમીનનું અધઃપતન]] ([[:en:soils retrogression and degradation|soil degradation]]), માટીના સ્તરમાં ઘટાડો, ધોવાણ તથા [[આક્રમણખોર પ્રજાતિઓ]] ([[:en:invasive species|invasive species]])ના હુમલા પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે. ઔદ્યોગિક એકમોમાંથી મુકત થતા કાર્બન ડાયોકસાઈડને કારણે માનવની ગતિવિધિઓને [[ગ્લોબલ વર્મિંગ]] ([[:en:global warming|global warming]]) સાથે સીધો સંબંધ છે એવા [[વૈજ્ઞાનિક સર્વસંમતિ]] ([[:en:scientific consensus|scientific consensus]]) સધાઈ ચૂકી છે. જેના કારણે [[હિમસરિતા]] ([[:en:glacier|glacier]])ઓ અને [[બરફની પાટ /ચટ્ટાન|બરફની ચટ્ટાનો]] ([[:en:ice sheet|ice sheet]]) ઓગળવાના, વધુ આત્યંતિક તાપમાનો, હવામાનમાં નોંધપાત્ર બદલાવો અને વૈશ્વિક ધોરણે [[દરિયાની સપાટીમાં વધારો]] ([[:en:Sea level rise|global rise in average sea levels]]) જેવા બદલાવો પેદા થવાનું અનુમાન કરવામાં આવ્યું છે. <ref>{{cite web | author=Staff | date = 2007-02-02 | url = http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=21429&Cr=climate&Cr1=change | title = Evidence is now ‘unequivocal’ that humans are causing global warming – UN report | publisher = United Nations | access-date = 2007-03-07 }}</ref> === માનવીય ભૂગોળ === નકશા બનાવવાની કળા- [[માનચિત્રકલા (કાર્ટોગ્રાફિ)]] ([[:en:Cartography|Cartography]]) અને [[ભૂગોળ]] ([[:en:geography|geography]]), આ બંને વિદ્યાશાખાઓ પૃથ્વીનું વિવરણ આપવા પ્રત્યે સમર્પિત છે. માનચિત્રકલા અને ભૂગોળની સાથેસાથે આવશ્યક માહિતીને યોગ્ય રીતે અને પ્રમાણમાં રજૂ કરતી, સ્થળો અને અંતર નિશ્ચિત કરતી [[મોજણી કરવી|મોજણી]] ([[:en:Surveying|Surveying]])ની વિદ્યા અને સ્થિતિ અને દિશા નિશ્ચિત કરતી [[નેવિગેશન]] ([[:en:navigation|navigation]]) વિદ્યા પણ વિકસ્યાં. {{Continents navmap}} નવેમ્બર 2008 મુજબ પૃથ્વી પર આશરે 6,740,000,000 માનવો વસે છે. <ref name="World Population Clock"> {{cite web | first= | last= United States Census Bureau | url= http://www.census.gov/ipc/www/popclockworld.html | title= World POP Clock Projection | work= United States Census Bureau International Database | date= 2008-01-07 | access-date= 2008-01-07 }} </ref> અનુમાનો સૂચવે છે કે [[વિશ્વની વસતિ|વિશ્વની માનવવસતિ]] ([[:en:world population|world's human population]]) 2013માં 7 અબજ સુધી અને 2050માં 9.2 અબજ<ref>{{cite web | author=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | access-date = 2007-03-07 }}</ref> સુધી પહોંચશે. મોટા ભાગની માનવવસતિનો વધારો [[વિકાસશીલ દેશો]] ([[:en:developing nations|developing nations]])માં થશે. આખા વિશ્વમાં [[વસતિની ગીચતા|માનવવસતિની ગીચતા]] ([[:en:population density|population density]]) સ્થળે સ્થળે જુદી છે, પરંતુ માનવવસતિનો મોટો ભાગ [[એશિયા]] ([[:en:Asia|Asia]])માં વસે છે. 2020 સુધીમાં, વિશ્વની માનવવસતિના 60% જેટલા લોકો [[ગ્રામ્ય]] ([[:en:rural|rural]])ને બદલે [[શહેરી વિસ્તાર|શહેરી વિસ્તારો]] ([[:en:Urban area|urban]])માં વસતા હશે તેવું અનુમાન છે. <ref>{{cite web | author = Staff | year = 2007 | url = http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx | title = Human Population: Fundamentals of Growth: Growth | publisher = Population Reference Bureau | access-date = 2007-03-31 | archive-date = 2013-02-10 | archive-url = https://www.webcitation.org/6EKxj3SWs?url=http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx | url-status = dead }}</ref> પૃથ્વીની સપાટીનો માત્ર આઠમો ભાગ જ માનવ માટે રહેવાલાયક છે એવો અંદાજ છે; તેના ત્રણ-ભાગ પર મહાસાગરો છે, જમીન-વિસ્તારનો પણ અડધો ભાગ કાં તો રણ (14%),<ref>{{cite journal | author=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439–473 | url=http://www.hydrol-earth-syst-sci-discuss.net/4/439/2007/hessd-4-439-2007.html | access-date=2007-03-31 }}</ref> ઊંચા પર્વતો (27%) છે<ref>{{cite web | author = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/default.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | access-date = 2007-03-29 | archive-date = 2007-04-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070407011249/http://www.biodiv.org/programmes/default.shtml | url-status = dead }}</ref> અથવા વસવા માટે ઓછો અનુકૂળ એવો પ્રદેશ છે. [[અલર્ટ, નુનાવુત|એલર્ટ]] ([[:en:Alert, Nunavut|Alert]]) એ [[નુનાવુત]] ([[:en:Nunavut|Nunavut]]), કેનેડામાં [[ઍલિસમેર દ્વિપ]] ([[:en:Ellesmere Island|Ellesmere Island]]) પર ઉત્તર ગોળાર્ધમાં સૌથી વધુ ઉત્તરે સ્થાયી થયેલ વિશ્વની માનવ વસાહત છે. <ref>{{cite web | author = Staff | date = 2006-08-15 | url = http://www.img.forces.gc.ca/org/cfiog/alert_e.asp | title = Canadian Forces Station (CFS) Alert | publisher = Information Management Group | access-date = 2007-03-31 | archive-date = 2007-06-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070609135729/http://www.img.forces.gc.ca/org/cfiog/alert_e.asp | url-status = dead }}</ref> (82°28′N) દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં સૌથી વધુ દક્ષિણે, લગભગ દક્ષિણ ધ્રુવ પર જ [[અમુન્દસેન-સ્કોટ દક્ષિણ ધ્રુવ સ્ટેશન]] ([[:en:Amundsen-Scott South Pole Station|Amundsen-Scott South Pole Station]]) છે. (90°S) [[ચિત્ર:Earth's City Lights by DMSP, 1994-1995 (large).jpg|upright=1.5|thumbnail|રાત્રિસમયે પૃથ્વી, વિશ્વની રાત્રિ-સમયની [[ડિફેન્સ મીટિઅરૉલોજિકલ સેટેલાઈટ પ્રોગ્રામ|ડીએમએસપી (DMSP)]] ([[:en:Defense Meteorological Satellite Program|DMSP]])/ઓએલએસ (OLS) જમીન પ્રકાશિત માહિતીના આધારે તૈયાર કરેલું ચિત્ર. આ ચિત્ર [[ફોટોગ્રાફી|ફોટો લઈ શકાય તેવું]] ([[:en:Photography|photographic]]) નહોતું તથા નરી આંખે જોતા નીરિક્ષકને દેખાય તે કરતાં તેમાં અનેક બાબતો વધુ તેજસ્વી બતાવવામાં આવી છે. ]] સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ [[દેશ / રાષ્ટ્ર|રાષ્ટ્રો]] ([[:en:nation|nation]]), એન્ટાર્કટિકાના કેટલાક અપવાદરૂપ હિસ્સાઓને છોડીને પૃથ્વીની તમામ જમીન સપાટી પર પોતાનો દાવો કરે છે. 2007 પ્રમાણે, કુલ મળીને [[સાર્વભૌમ રાષ્ટ્રોની યાદી|201 સાર્વભૌમ રાષ્ટ્રો]] ([[:en:List of sovereign states|201 sovereign states]]) છે, જેમાંથી 192 [[યુનાઈટેડ નેશન્સના સભ્ય દેશો|યુનાઈટેડ નેશન્સના સભ્ય દેશ]] ([[:en:United Nations member states|United Nations member states]]) છે. આ ઉપરાંત, 59 [[પરાધીન પ્રાન્તો]] ([[:en:Dependent territory|dependent territories]]) અને અનેક [[દેશના સ્વાયત્ત વિસ્તારોની યાદી|સ્વાયત્ત પ્રદેશો]] ([[:en:List of autonomous areas by country|autonomous areas]]), [[વિવાદાગ્રસ્ત પ્રદેશોની યાદી|વિવાદાગ્રસ્ત પ્રદેશો]] ([[:en:List of territorial disputes|territories under dispute]]) અને બીજા પ્રદેશો તો ખરા જ. <ref name=cia /> ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો આખી પૃથ્વી પર કયારેય કોઈ એક [[સાર્વભૌમત્વ|સાર્વભૌમ]] ([[:en:sovereignty|sovereign]]) [[સરકાર]] ([[:en:government|government]])નું શાસન નહોતું, અલબત્ત, કેટલાંય રાષ્ટ્રો-રાજયોએ [[વિશ્વ પર વર્ચસ]] ([[:en:world domination|world domination]]) જમાવવા માટે ખૂબ મથામણ કરી હતી અને નિષ્ફળ ગયાં હતાં. <ref>{{cite book | first=Paul | last=Kennedy | authorlink=Paul Kennedy | year=1989 | title=[[The Rise and Fall of the Great Powers]] | edition=1st | publisher=Vintage | isbn=0679720197 }}</ref> રાષ્ટ્રો વચ્ચેના ઝઘડાઓમાં હસ્તક્ષેપ કરવાના અને તેથી કરીને સશસ્ત્ર અથડામણો, યુદ્ધો નિવારવાના હેતુથી વિશ્વવ્યાપક [[આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા|આંતરસરકારી સંસ્થા]] ([[:en:international organization|intergovernmental organization]])- [[યુનાઇટેડ નેશન્સ|યુનાઈટેડ નેશન્સ]] ([[:en:United Nations|United Nations]])ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web | url=http://www.un.org/aboutun/charter/ | title=U.N. Charter Index | publisher=United Nations | access-date=2008-12-23 }}</ref> જો કે તે વિશ્વ સરકાર નથી. યુનાઈટેડ નેશન્સ [[આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો|આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ]] ([[:en:international law|international law]]) માટેની જોગવાઈ પૂરી પાડે છે તથા જયારે તમામ સભ્યોની સર્વસંમતિ હોય ત્યારે લશ્કરી હસ્તક્ષેપ કરી શકે છે,<ref>{{cite web | author = Staff | url = http://www.un.org/law/ | title = International Law | publisher = United Nations | access-date = 2007-03-27 | archive-date = 2008-12-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081231055149/http://www.un.org/law/ | url-status = dead }}</ref> પણ મુખ્યત્વે તે એક આંતરરાષ્ટ્રીય મુત્સદ્દીગીરી માટેનું પ્લેટફોર્મ છે. 2004ના આંકડાઓ મુજબ, કુલ મળીને લગભગ 400 લોકો પૃથ્વીના વાયુમંડળની બહાર ગયા છે અને તેમાંથી [[અપોલો પ્રોગ્રામ|બાર]] ([[:en:Apollo program|twelve]]) જણાએ ચંદ્ર પર ઉતરાણ કર્યં હતું. <ref>{{cite book | first=Lee | last=Ellis | year=2004 | title=Who's who of NASA Astronauts | publisher=Americana Group Publishing | isbn=0966796144 }}</ref><ref>{{cite book | first=David | last=Shayler | first2=Bert | last2=Vis | year=2005 | title=Russia's Cosmonauts: Inside the Yuri Gagarin Training Center | publisher=Birkhäuser | isbn=0387218947 }}</ref><ref>{{cite web | last=Wade | first=Mark | date=2008-06-30 | url=http://www.astronautix.com/articles/aststics.htm | access-date=2008-12-23 | title=Astronaut Statistics | publisher=Encyclopedia Astronautica }}</ref> અવકાશમાં જો કોઈ માનવ હાજરી હોય તો તે [[આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથક (ઈન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન)]] ([[:en:International Space Station|International Space Station]]) પર છે. દર છ મહિને આ મથક પરના ત્રણ માણસોના જૂથને બદલવામાં આવે છે. <ref>{{cite web | date=2007-01-16 | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/news/ISS_Reference_Guide.html | title=Reference Guide to the International Space Station | publisher=NASA | access-date=2008-12-23 | archive-date=2009-01-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090119175052/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/news/ISS_Reference_Guide.html | url-status=dead }}</ref> {{-}} == સાંસ્કૃતિક દષ્ટિકોણ == [[ચિત્ર:AS8-13-2329.jpg|thumbnail|right|[[અપોલો 8]] ([[:en:Apollo 8|Apollo 8]]) પરથી ખગોળશાસ્ત્રીઓ દ્વારા લેવાયેલો પૃથ્વીનો સૌથી પહેલો ફોટોગ્રાફ- "અર્થરાઈઝ" ]] [[File:Earth symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|left|🜨]] ક્રોસ (ચોકડી)ને આંતરતું વર્તુળ એ પૃથ્વી માટેનું ખગોળશાસ્ત્રનું નિયત ચિહ્ન/પ્રતીક છે. <ref>{{cite book | first=Carl G. | last=Liungman | year=2004 | chapter=Group 29: Multi-axes symmetric, both soft and straight-lined, closed signs with crossing lines | title=Symbols -- Encyclopedia of Western Signs and Ideograms | pages=281–282 | publisher=Ionfox AB | location=New York | isbn=91-972705-0-4 }}</ref> પૃથ્વીનું મોટા ભાગે [[દૈવીતત્ત્વ]] ([[:en:deity|deity]]) તરીકે, વિશેષ રૂપે [[દેવી]] ([[:en:goddess|goddess]]) તરીકે વ્યકિતકરણ કરવામાં આવે છે. અનેક સંસ્કૃતિઓમાં પૃથ્વીને [[માતૃદેવી]] ([[:en:mother goddess|mother goddess]]) અને ધરતીમાતા તરીકે સંબોધવામાં આવે છે તથા તેને [[પ્રજનનના દેવી|પ્રજનનનાં દેવી]] ([[:en:fertility deity|fertility deity]]) તરીકે પણ નિરૂપવામાં આવે છે. અનેક ધર્મોમાં પૃથ્વીનું સર્જન અલૌકિક દેવી અથવા દેવાતાઓએ કયુર્ં તેવી [[સર્જનની દંતકથા|સર્જન દંતકથાઓ]] ([[:en:Creation myth|Creation myth]]) છે. [[વિરોધવાદ (પ્રોટેસ્ટન્ટીઝમ)|વિરોધવાદ (પ્રોટેસ્ટંટીઝમ)]] ([[:en:Protestantism|Protestantism]])<ref name=Dutch2002>{{cite journal | author = Dutch, S.I. | year = 2002 | title = Religion as belief versus religion as fact | journal = Journal of Geoscience Education | volume = 50 | issue = 2 | pages = 137–144 | url=http://nagt.org/files/nagt/jge/abstracts/Dutch_v50n2p137.pdf | access-date = 2008-04-28 | format=PDF }}</ref>ની મોટા ભાગે [[મૂળતત્ત્વવાદ |મૂળતત્ત્વવાદ]] ([[:en:Fundamentalism|fundamentalist]]) સાથે સંકળાયેલી શાખાઓ અથવા [[ઈસ્લામ |ઈસ્લામ]] ([[:en:Islam|Islam]]) જેવા વિવિધ ધાર્મિક જૂથો <ref>{{cite book |author = Taner Edis |year = 2003 |title = A World Designed by God: Science and Creationism in Contemporary Islam |publisher = Amherst: Prometheus |url = http://www2.truman.edu/~edis/writings/articles/CFI-2001.pdf |isbn = 1-59102-064-6 |access-date = 2008-04-28 |format = PDF |archive-date = 2008-05-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080527192629/http://www2.truman.edu/~edis/writings/articles/CFI-2001.pdf |url-status = dead }}</ref>એવું માને છે કે તેમના [[ધાર્મિક ગ્રંથો |ધાર્મિક ગ્રંથો]] ([[:en:Religious text|sacred texts]])માં આલેખાયેલી પૃથ્વીના સર્જનની દંતકથાઓનું તેમણે કરેલું [[શાસ્ત્રાર્થમીમાંસા |અર્થઘટન]] ([[:en:Hermeneutics|interpretations]]) [[સર્જનનું વિજ્ઞાન |શબ્દશઃ સત્ય]] ([[:en:Creation science|literal truth]]) છે અને આ અર્થઘટનોને પૃથ્વીની રચના અને તેના ઉત્પત્તિનાં મૂળ અને તેની પર જીવનના વિકાસ અંગેના પરંપરાગત વૈજ્ઞાનિક વૃત્તાન્તોની સાથોસાથ અથવા તો તેમની જગ્યાએ મૂકવાનો તેઓ આગ્રહ રાખે છે.<ref name=Ross2005>{{cite journal | author = Ross, M.R. | year = 2005 | title = Who Believes What? Clearing up Confusion over Intelligent Design and Young-Earth Creationism | journal = Journal of Geoscience Education | volume = 53 | issue = 3 | pages = 319 | url = http://www.nagt.org/files/nagt/jge/abstracts/Ross_v53n3p319.pdf | access-date = 2008-04-28 | format=PDF}}</ref>[[વૈજ્ઞાનિક કમ્યૂનિટી |વિજ્ઞાની સમુદાય]] ([[:en:scientific community|scientific community]])<ref>{{cite journal | author=Pennock, R. T. | title=Creationism and intelligent design | journal=Annu Rev Genomics Hum Genet | volume=4 | pages=143–63 | year=2003 | pmid=14527300 | doi=10.1146/annurev.genom.4.070802.110400}}</ref><ref>[http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11876&page=R1 સાયન્સ, ઈવોલ્યુશન એન્ડ ક્રિએશનીઝમ], નેશનલ એકેડમી પ્રેસ, વોશિંગ્ટન ડીસી, 2005. </ref> અને અન્ય ધાર્મિક જૂથોએ આ પ્રકારના દાવાઓનો સ્પષ્ટ વિરોધ કર્યો છે.<ref name=Colburn2006>{{cite journal | author = Colburn, A. | coauthors = Henriques, L. | year = 2006 | title = Clergy views on evolution, creationism, science, and religion | journal = Journal of Research in Science Teaching | volume = 43 | issue = 4 | pages = 419–442 | doi = 10.1002/tea.20109}}</ref><ref name=Glass1984>{{cite book | author =Frye, Roland Mushat | year = 1983 | title = Is God a Creationist? The Religious Case Against Creation-Science | publisher = Scribner's | isbn = 0-68417-993-8 }}</ref><ref name=Gould1997>{{cite journal | author = Gould, S. J. | year = 1997 | title = Nonoverlapping magisteria | journal = Natural History | volume = 106 | issue = 2 | pages = 16–22 | url = http://www.jbburnett.com/resources/gould_nonoverlapping.pdf | access-date = 2008-04-28|format=PDF}}</ref> [[સર્જન-ઉત્ક્રાંતિનો વિવાદ|રચના-ઉત્ક્રાંતિનો વિવાદ]] ([[:en:creation-evolution controversy|creation-evolution controversy]]) આ અંગેનું દેખીતું ઉદાહરણ છે. ભૂતકાળમાં [[સપાટ પૃથ્વી|પૃથ્વી સપાટ]] ([[:en:flat Earth|flat Earth]]) હોવાની બાબતે ભિન્ન પ્રકારના મતો અને માન્યતાઓ પ્રચલિત હતી,<ref>{{cite web | last = Russell | first = Jeffrey B. | url = http://www.asa3.org/ASA/topics/history/1997Russell.html | title = The Myth of the Flat Earth | publisher = American Scientific Affiliation | access-date = 2007-03-14 }}; પરંતુ [[કોસમાસ ઈન્ડીકોપ્લેયુસેટ્સ |કોસમાસ ઈન્ડીકોપ્લેયુસેટ્સ]] ([[:en:Cosmas Indicopleustes|Cosmas Indicopleustes]]) પણ જોશો. </ref> પરંતુ પછી નીરિક્ષણ અને પૃથ્વી ફરતે વહાણમાં પ્રદક્ષિણાના આધારે [[ગોળા જેવા આકારની પૃથ્વી |પૃથ્વી ગોળ જેવા આકાર]] ([[:en:spherical Earth|spherical Earth]])ની છે એ વિભાવનાએ માન્યતા મેળવી.<ref>{{cite web | last = Jacobs | first = James Q. | date =1998-02-01 | url =http://www.jqjacobs.net/astro/aegeo.html | title =Archaeogeodesy, a Key to Prehistory | access-date = 2007-04-21 }}</ref> અંતરિક્ષયાનની ઉડાન પછી પૃથ્વી અંગેનો માણસનો દષ્ટિકોણ બદલાયો છે અને હવે જીવમંડળને વૈશ્વિક સંકલિત દષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે છે. <ref>{{cite book | first=R. Buckminster | last=Fuller | authorlink=Buckminster Fuller | year=1963 | title=[[Operating Manual for Spaceship Earth]] | edition=First | publisher=E.P. Dutton & Co. | location=New York | isbn=0-525-47433-1 | url=http://www.futurehi.net/docs/OperatingManual.html | access-date=2007-04-21 | archive-date=2012-04-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120423182500/http://www.futurehi.net/docs/OperatingManual.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book | first=James E. | last=Lovelock | authorlink=James Lovelock | year=1979 | title=Gaia: A New Look at Life on Earth | edition=First | publisher=Oxford University Press | location=Oxford | isbn=0-19-286030-5 }}</ref> મનુષ્યજાતિની પૃથ્વી પર અસરો અંગે ચિતિંત વધતી જતી [[પર્યાવરણ-સંરક્ષણની ઝુંબેશ|પર્યાવરણ-સંરક્ષણ ઝુંબેશ]] ([[:en:environmental movement|environmental movement]])માં પણ આ બાબત પ્રતિબિંબિત થાય છે. <ref>ઉદાહરણ તરીકેઃ {{cite book | first=Anthony J. | last=McMichael | year=1993 | title=Planetary Overload: Global Environmental Change and the Health of the Human Species | publisher=Cambridge University Press | isbn=0521457599 }}</ref> == નોંધો == <div class="references-small"> <references group=note/> </div> == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em|refs= <ref name=cazenave_ahrens1995>{{cite book|first1=Anny|last1=Cazenave|editor=Ahrens, Thomas J|year=1995|title=Global earth physics a handbook of physical constants|publisher=American Geophysical Union|location=Washington, DC|isbn=0-87590-851-9|url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf|archive-date=2006-10-16|access-date=2008-08-03|format=PDF|chapter=Geoid, Topography and Distribution of Landforms|url-status=dead}}</ref> <ref name=hbcp2000>{{cite book|author=Various|editor=David R. Lide|year=2000|title=Handbook of Chemistry and Physics|edition=81st|publisher=CRC|isbn=0-8493-0481-4}}</ref> <ref name="Cox2000">{{cite book|editor=Arthur N. Cox|title=Allen's Astrophysical Quantities|url=http://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244|edition=4th|year=2000|publisher=AIP Press|location=New York|isbn=0-387-98746-0|page=244|access-date=2010-08-17}}</ref> <ref name="WGS-84-2">{{cite web | first1=Sigurd | last1=Humerfelt | date=October 26, 2010 | title=How WGS 84 defines Earth | url=http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html | access-date=2011-04-29 }}</ref> <ref name="yoder12">{{cite book|last1=Yoder|first1=Charles F.|editor=T. J. Ahrens|year=1995|title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants|publisher=American Geophysical Union|location=Washington|url=http://www.agu.org/reference/gephys.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421092502/http://www.agu.org/reference/gephys.html|archive-date=2009-04-21|access-date=2007-03-17|isbn=0-87590-851-9|page=12|url-status=live}}</ref> <ref name=kinver20091210>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8406839.stm|title=Global average temperature may hit record level in 2010|last1=Kinver|first1=Mark|date=December 10, 2009|work=[[BBC Online]]|access-date=2010-04-22}}</ref> <ref name="Pidwirny 2006">{{cite journal|last1=Pidwirny|first1=Michael|date=2006-02-02|title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1)|publisher=University of British Columbia, Okanagan|url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html|access-date=2007-11-26}}</ref> <ref name=iers>{{cite conference|author=IERS Working Groups|editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard|title=General Definitions and Numerical Standards|year=2003|booktitle=IERS Technical Note No. 32|publisher=U.S. Naval Observatory and Bureau International des Poids et Mesures|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776|access-date=2008-08-03|archive-date=2010-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/5nDzc2unH?url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776|url-status=dead}}</ref> <ref name=Allen294>{{cite book|title=Allen's Astrophysical Quantities|last1=Allen|first1=Clabon Walter|last2=Cox|first2=Arthur N.|publisher=Springer|year=2000|isbn=0-387-98746-0|url=http://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294|page=294|access-date=2011-03-13}}</ref> <ref name=Allen296>{{cite book|title=Allen's Astrophysical Quantities|last1=Allen|first1=Clabon Walter|last2=Cox|first2=Arthur N.|publisher=Springer|year=2000|isbn=0-387-98746-0|url=http://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296|page=296|access-date=2010-08-17}}</ref> <ref name=science_241_4872_1441>{{cite journal|last1=May|first1=Robert M.|title=How many species are there on earth?|journal=Science|year=1988|volume=241|issue=4872|pages=1441–1449|bibcode=1988Sci...241.1441M|doi=10.1126/science.241.4872.1441|pmid=17790039}}</ref> <ref name="age_earth1">See: * {{cite book|first1=G.B.|last1=Dalrymple|year=1991|title=The Age of the Earth|publisher=Stanford University Press|location=California|isbn=0-8047-1569-6}} * {{cite web|last=Newman|first=William L.|date=2007-07-09|url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|title=Age of the Earth|publisher=Publications Services, USGS|access-date=2007-09-20}} * {{cite journal|last1=Dalrymple|first1=G. Brent|title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved|journal=Geological Society, London, Special Publications|year=2001|volume=190|issue=1|pages=205–221|url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205|access-date=2007-09-20|doi = 10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14|bibcode = 2001GSLSP.190..205D }} * {{cite web|last1=Stassen|first1=Chris|date=2005-09-10|url=http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html|title=The Age of the Earth|publisher=[[TalkOrigins Archive]]|access-date=2008-12-30}} </ref> <ref name="Harrison 2002">{{cite book|first1=Roy M.|last1=Harrison|last2=Hester|first2=Ronald E.|year=2002|title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation|publisher=Royal Society of Chemistry|isbn=0-85404-265-2}}</ref> <ref name=standish_williams_iau>{{cite web|last1=Standish|first1=E. Myles|last2=Williams|first2=James C.|title=Orbital Ephemerides of the Sun, Moon, and Planets|publisher=International Astronomical Union Commission 4: (Ephemerides)|url=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/XSChap8.pdf|format=PDF|access-date=2010-04-03|archive-date=2012-10-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6BOqmsTQG?url=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/XSChap8.pdf|url-status=dead}} See table 8.10.2. Calculation based upon 1 AU = 149,597,870,700(3) m.</ref> <ref name=carrington>{{cite news|first1=Damian|last1=Carrington|title=Date set for desert Earth|publisher=BBC News|date=2000-02-21|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm|access-date=2007-03-31}}</ref> <ref name=yoder1995>{{cite book|last1=Yoder|first1=Charles F.|editor=T. J. Ahrens|year=1995|title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants|publisher=American Geophysical Union|location=Washington|url=http://www.agu.org/reference/gephys.html|access-date=2007-03-17|isbn=0-87590-851-9|page=8|archive-date=2009-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421092502/http://www.agu.org/reference/gephys.html|url-status=dead}}</ref> <ref name=bowring_housch1995>{{cite journal|last1=Bowring|first1=S.|last2=Housh|first2=T.|title=The Earth's early evolution|year=1995|doi=10.1126/science.7667634|journal=Science|volume=269|page=1535|pmid=7667634|issue=5230|bibcode = 1995Sci...269.1535B|pages=1535–40 }}</ref> <ref name=science310_5754_1671>{{cite journal|last1=Kleine|first1=Thorsten|last2=Palme|first2=Herbert|last3=Mezger|first3=Klaus|last4=Halliday|first4=Alex N.|title=Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon|journal=Science|volume=310|issue=5754|date=2005-11-24|pages=1671–1674|doi=10.1126/science.1118842|pmid=16308422|bibcode = 2005Sci...310.1671K }}</ref> <ref name=reilly20091022>{{cite news|first1=Michael|last1=Reilly|date=October 22, 2009|title=Controversial Moon Origin Theory Rewrites History|url=http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html|access-date=2010-01-30|archive-date=2010-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100109042800/http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html|url-status=dead}}</ref> <ref name=canup_asphaug2001a>{{cite conference|last1=Canup|first1=R. M.|last2=Asphaug|first2=E.|title=An impact origin of the Earth-Moon system|booktitle=Abstract #U51A-02|publisher=American Geophysical Union|date=Fall Meeting 2001|bibcode=2001AGUFM.U51A..02C|access-date=2007-03-10}}</ref> <ref name=canup_asphaug2001b>{{cite journal|last1=Canup|first1=R.|last2=Asphaug|first2=E.|title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation|journal=Nature|volume=412|pages=708–712|year=2001|url=http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html|doi = 10.1038/35089010|pmid = 11507633|issue=6848|bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref> <ref name="watersource">{{cite journal|display-authors=1|last1=Morbidelli|first1=A.|last2=Chambers|first2=J.|last3=Lunine|first3=J. I.|last4=Petit|first4=J. M.|last5=Robert|first5=F.|last6=Valsecchi|first6=G. B.|last7=Cyr|first7=K. E.|title=Source regions and time scales for the delivery of water to Earth|journal=Meteoritics & Planetary Science|year=2000|volume=35|issue=6|pages=1309–1320|bibcode=2000M&PS...35.1309M|doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x}}</ref> <ref name=asp2002>{{cite conference|last1=Guinan|first1=E. F.|last2=Ribas|first2=I.|editor=Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan|title=Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate|booktitle=ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments|location=San Francisco|isbn=1-58381-109-5|publisher=Astronomical Society of the Pacific|bibcode=2002ASPC..269...85G|access-date=2009-07-27}}</ref> <ref name=physorg20100304>{{cite news|author=Staff|title=Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere|date=March 4, 2010|work=Physorg.news|url=http://www.physorg.com/news186922627.html|access-date=2010-03-27}}</ref> <ref name=williams_santosh2004>{{cite book|first1=John James William|last1=Rogers|last2=Santosh|first2=M.|year=2004|title=Continents and Supercontinents|page=48|publisher=Oxford University Press US|isbn=0-19-516589-6}}</ref> <ref name=science164_1229>{{cite journal|last1=Hurley|first1=P. M.|year=1969|title=Pre-drift continental nuclei|journal=Science|volume=164 |pages=1229–1242|doi=10.1126/science.164.3885.1229|pmid=17772560|month=Jun|author=Hurley, Pm; Rand, Jr|issue=3885 |bibcode = 1969Sci...164.1229H }}</ref> <ref name=rg6_175>{{cite journal|last1=Armstrong|first1=R. L.|year=1968|title=A model for the evolution of strontium and lead isotopes in a dynamic earth| journal=Reviews of Geophysics|volume=6|issue=2|pages=175–199|doi=10.1029/RG006i002p00175|bibcode=1968RvGSP...6..175A}}</ref> <ref name=tp322_19>{{cite journal|doi=10.1016/S0040-1951(00)00055-X|title=Early formation and long-term stability of continents resulting from decompression melting in a convecting mantle|year=2000|last1=De Smet|first1=J.|journal=Tectonophysics|volume=322|issue=1–2|page=19|bibcode=2000Tectp.322...19D|last2=Van Den Berg|first2=A.P.|last3=Vlaar|first3=N.J.}}</ref> <ref name=science310_5756_1947>{{cite journal|doi=10.1126/science.1117926|year=2005|month=December|display-authors=1|last1=Harrison|first1=T.|last2=Blichert-Toft|first2=J.|last3=Müller|first3=W.|last4=Albarede|first4=F.|last5=Holden|first5=P.|last6=Mojzsis|first6=S.|title=Heterogeneous Hadean hafnium: evidence of continental crust at 4.4 to 4.5 ga|volume=310|issue=5756|pages=1947–50|pmid=16293721|journal=Science|bibcode = 2005Sci...310.1947H }}</ref> <ref name=jaes23_799>{{cite journal|doi=10.1016/S1367-9120(03)00134-2|title=Continental crustal growth and the supercontinental cycle: evidence from the Central Asian Orogenic Belt|year=2004|last1=Hong|first1=D.|journal=Journal of Asian Earth Sciences|volume=23|issue=5|page=799|bibcode = 2004JAESc..23..799H|last2=Zhang|first2=Jisheng|last3=Wang|first3=Tao|last4=Wang|first4=Shiguang|last5=Xie|first5=Xilin }}</ref> <ref name=ajes38_613>{{cite journal|last1=Armstrong|first1=R. L.|year=1991|title=The persistent myth of crustal growth|journal=Australian Journal of Earth Sciences|volume=38|issue=5|pages=613–630|doi=10.1080/08120099108727995|bibcode = 1991AuJES..38..613A }}</ref> <ref name=as92_324>{{cite journal|last1=Murphy|first1=J. B.|last2=Nance|first2=R. D.|title=How do supercontinents assemble?|journal=American Scientist|year=1965|volume=92|issue=4|pages=324–33|url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm|access-date=2007-03-05|doi=10.1511/2004.4.324|archive-date=2007-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name=sa282_6_90>{{cite journal|last1=Doolittle|first1=W. Ford|last2=Worm|first2=Boris|url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf|title=Uprooting the tree of life|journal=Scientific American|month=February|year=2000|volume=282|issue=6|pages=90–95|doi=10.1038/scientificamerican0200-90|pmid=10710791|access-date=2012-11-10|archive-date=2011-01-31|archive-url=https://www.webcitation.org/5w9oPfm4a?url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name=jas22_3_225>{{cite journal|last1=Berkner|first1=L. V.|last2=Marshall|first2=L. C.|title=On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere|journal=Journal of Atmospheric Sciences|year=1965|volume=22|issue=3|pages=225–261|bibcode=1965JAtS...22..225B|doi=10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2}}</ref> <ref name=burton20021129>{{cite web|last1=Burton|first1=Kathleen|date=2002-11-29|url=http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html|title=Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land|publisher=NASA|access-date=2007-03-05|archive-date=2011-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html|url-status=dead}}</ref> <ref name=kirschvink1992>{{cite book|last1=Kirschvink|first1=J. L.|editors=Schopf, J.W.; Klein, C. and Des Maris, D|year=1992|title=Late Proterozoic low-latitude global glaciation: the Snowball Earth|series=The Proterozoic Biosphere: A Multidisciplinary Study|pages=51–52|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-36615-1}}</ref> <ref name=sci215_4539_1501>{{cite journal|last1=Raup|first1=D. M.|last2=Sepkoski|first2=J. J.|title=Mass Extinctions in the Marine Fossil Record|journal=Science|year=1982|volume=215|issue=4539|pages=1501–1503|bibcode=1982Sci...215.1501R|doi =10.1126/science.215.4539.1501|pmid=17788674}}</ref> <ref name=gould1994>{{cite journal|last1=Gould|first1=Stephan J.|title=The Evolution of Life on Earth|journal=Scientific American|month=October|year=1994|url=http://brembs.net/gould.html|access-date=2007-03-05|doi=10.1038/scientificamerican1094-84|volume=271|issue=4|pages=84–91|pmid=7939569}}</ref> <ref name=bgsa119_1_140>{{cite journal|last1=Wilkinson|first1=B. H.|last2=McElroy|first2=B. J.|title=The impact of humans on continental erosion and sedimentation|journal=Bulletin of the Geological Society of America|year=2007|volume=119|issue=1–2|pages=140–156|url=http://bulletin.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/119/1-2/140|access-date=2007-04-22|doi = 10.1130/B25899.1}}</ref> <ref name=psc>{{cite web|author=Staff|url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm|title=Paleoclimatology&nbsp;– The Study of Ancient Climates|publisher=Page Paleontology Science Center|access-date = 2007-03-02}}</ref> <ref name=asu_lowest_temp>{{cite web|url=http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature|title=World: Lowest Temperature|work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive|publisher=[[Arizona State University]]|access-date=2010-08-07|archive-date=2010-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616025722/http://wmo.asu.edu/world-lowest-temperature|url-status=dead}}</ref> <ref name=asu_highest_temp>{{cite web|url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature|title=World: Highest Temperature|work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive|publisher=[[Arizona State University]]|access-date=2010-08-07|archive-date=2013-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature|url-status=dead}}</ref> <ref name="sun_future">{{cite journal|last1=Sackmann|first1=I.-J.|last2=Boothroyd|first2=A. I.|last3=Kraemer|first3=K. E.|title=Our Sun. III. Present and Future|journal=Astrophysical Journal|year=1993|volume=418|pages=457–468|doi=10.1086/173407|bibcode=1993ApJ...418..457S}}</ref> <ref name=icarus74_472>{{cite journal|last1=Kasting|first1=J.F.|year=1988|title=Runaway and Moist Greenhouse Atmospheres and the Evolution of Earth and Venus|journal=Icarus|volume=74|issue=3|pages=472–494|doi=10.1016/0019-1035(88)90116-9|bibcode=1988Icar...74..472K|pmid=11538226}}</ref> <ref name=ward_brownlee2002>{{cite book|last1=Ward|first1=Peter D.|last2=Brownlee|first2=Donald|year=2002|title=The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World|publisher=Times Books, Henry Holt and Company|location=New York|isbn=0-8050-6781-7}}</ref> <ref name="britt2000">{{cite web|first1=Robert|last1=Britt|url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html|title=Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got?|date=2000-02-25|access-date=2009-06-08|archive-date=2009-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref name=pnas1_24_9576>{{cite journal|last1=Li|first1=King-Fai|last2=Pahlevan|first2=Kaveh|last3=Kirschvink|first3=Joseph L.|last4=Yung|first4=Yuk L.|year=2009|title=Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=24|pages=9576–9579|url=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf|access-date=2009-07-19|doi=10.1073/pnas.0809436106|pmid=19487662|pmc=2701016|bibcode = 2009PNAS..106.9576L }}</ref> <ref name=hess5_4_569>{{cite journal|last1=Bounama|first1=Christine|year=2001|last2=Franck|first2=S.|last3=Von Bloh|first3=W.|title=The fate of Earth's ocean|journal=Hydrology and Earth System Sciences|volume=5|issue=4|pages=569–575|publisher=Potsdam Institute for Climate Impact Research|location=Germany|url=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/5/569/2001/hess-5-569-2001.pdf|access-date=2009-07-03|doi=10.5194/hess-5-569-2001|bibcode=2001HESS....5..569B|archive-date=2019-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627003933/https://www.hydrol-earth-syst-sci.net/5/569/2001/hess-5-569-2001.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name="sun_future_schroder">{{cite journal|first1=K.-P.|last1=Schröder|last2=Connon Smith|first2=Robert|year=2008|title=Distant future of the Sun and Earth revisited|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|arxiv=0801.4031|volume=386|issue=1|page=155|bibcode=2008MNRAS.386..155S}}<br>See also {{cite news|first=Jason|last=Palmer|url=http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20|title=Hope dims that Earth will survive Sun's death|date=2008-02-22|work=NewScientist.com news service|access-date=2008-03-24}}</ref> <ref name=stern20011125>{{cite web|last1=Stern|first1=David P.|date=2001-11-25|url=http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?/archives/147-Names-for-the-Columbia-astronauts-provisionally-approved.html|title=Planetary Magnetism|publisher=NASA|access-date=2007-04-01|archive-date=2014-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014175713/http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?%2Farchives%2F147-Names-for-the-Columbia-astronauts-provisionally-approved.html|url-status=dead}}</ref> <ref name=science288_5473_2002>{{cite journal|last1=Tackley|first1=Paul J.|title=Mantle Convection and Plate Tectonics: Toward an Integrated Physical and Chemical Theory|journal=Science|date=2000-06-16|volume=288|issue=5473|pages=2002–2007|doi=10.1126/science.288.5473.2002|pmid=10856206|bibcode = 2000Sci...288.2002T }}</ref> <ref name=milbert_smith96>{{cite web|last1=Milbert|first1=D. G.|last2=Smith|first2=D. A|url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html|title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model|publisher=National Geodetic Survey, NOAA|access-date=2007-03-07}}</ref> <ref name="ngdc2006">{{cite web|last1=Sandwell|first1=D. T.|last2=Smith|first2=W. H. F.|date=2006-07-07|url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML|title=Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data|publisher=NOAA/NGDC|access-date=2007-04-21}}</ref> <ref name=nist_length2000>{{cite web|last1=Mohr|first1=P. J.|last2=Taylor|first2=B. N.|month=October|year=2000|url=http://physics.nist.gov/cuu/Units/meter.html|title=Unit of length (meter)|work=NIST Reference on Constants, Units, and Uncertainty|publisher=NIST Physics Laboratory|access-date=2007-04-23}}</ref> <ref name=wpba2001>{{cite web|author=Staff|month=November|year=2001|url=http://www.wpa-pool.com/index.asp?content=rules_spec|title=WPA Tournament Table & Equipment Specifications|publisher=World Pool-Billiards Association|access-date=2007-03-10|archive-date=2007-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202181203/http://www.wpa-pool.com/index.asp?content=rules_spec|url-status=dead}}</ref> <ref name=ps20_5_16>{{cite journal|last1=Senne|first1=Joseph H.|title=Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain|journal=Professional Surveyor|year=2000|volume=20|issue=5|pages=16–21}}</ref> <ref name=lancet365_9462_831>{{cite journal|last1=Sharp|first1=David|title=Chimborazo and the old kilogram|journal=The Lancet|date=2005-03-05|volume=365|issue=9462|pages=831–832|doi=10.1016/S0140-6736(05)71021-7|pmid=15752514}}</ref> <ref name=tall_tales>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/science/k2/moments/s1086384.htm|title=Tall Tales about Highest Peaks|publisher=Australian Broadcasting Corporation|access-date=2008-12-29}}</ref> <ref name=brown_mussett1981>{{cite book|last1=Brown|first1=Geoff C.|last2=Mussett|first2=Alan E.|title=The Inaccessible Earth|edition=2nd|year=1981|page=166|publisher=Taylor & Francis|isbn=0-04-550028-2}} Note: After Ronov and Yaroshevsky (1969).</ref> <ref name=pnas71_12_6973>{{cite journal|last1=Morgan|first1=J. W.|last2=Anders|first2=E.|title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|year=1980|volume=77|issue=12|pages=6973–6977|doi=10.1073/pnas.77.12.6973|pmid=16592930|pmc=350422|bibcode = 1980PNAS...77.6973M }}</ref> <ref name=tanimoto_ahrens1995>{{cite book|first1=Toshiro|last1=Tanimoto|editor=Thomas J. Ahrens|year=1995|title=Crustal Structure of the Earth|booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants|publisher=American Geophysical Union|location=Washington, DC|isbn=0-87590-851-9|url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf|archive-date=2006-10-16|format=PDF|access-date=2007-02-03|url-status=dead}}</ref> <ref name=science309_5739_1313>{{cite journal|last1=Kerr|first1=Richard A.|title=Earth's Inner Core Is Running a Tad Faster Than the Rest of the Planet|journal=Science|date=2005-09-26|volume=309|issue=5739|page=1313|doi=10.1126/science.309.5739.1313a|pmid=16123276}}</ref> <ref name=pnas76_9_4192>{{cite journal|last1=Jordan|first1=T. H.|title=Structural geology of the Earth's interior|journal=Proceedings National Academy of Science|year=1979|volume=76|issue=9|pages=4192–4200|doi=10.1073/pnas.76.9.4192|pmid=16592703|pmc=411539|bibcode = 1979PNAS...76.4192J }}</ref> <ref name=robertson2001>{{cite web|last1=Robertson|first1=Eugene C.|date=2001-07-26|url=http://pubs.usgs.gov/gip/interior/|title=The Interior of the Earth|publisher=USGS|access-date=2007-03-24}}</ref> <ref name="turcotte">{{cite book|last1=Turcotte|first1=D. L.|last2=Schubert|first2=G.|title=Geodynamics|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England, UK| year=2002|edition=2|pages=136–137|chapter=4|isbn=978-0-521-66624-4}}</ref> <ref name=sanders20031210>{{cite news|first1=Robert|last1=Sanders|title=Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core|publisher=UC Berkeley News|date=2003-12-10|url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml|access-date=2007-02-28}}</ref> <ref name=ptrsl360_1795_1227>{{cite journal|last1=Alfè|first1=D.|last2=Gillan|first2=M. J.|last3=Vocadlo|first3=L.|last4=Brodholt|first4=J.|last5=Price|first5=G. D.|title=The ''ab initio'' simulation of the Earth's core|journal=Philosophical Transaction of the Royal Society of London|year=2002|volume=360|issue=1795|pages=1227–1244|url=http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf|format=PDF|access-date=2007-02-28|archive-date=2009-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142841/http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name=epsl121_1>{{cite journal|last1=Vlaar|first1=N|title=Cooling of the Earth in the Archaean: Consequences of pressure-release melting in a hotter mantle|year=1994|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=121|issue=1–2|page=1|doi=10.1016/0012-821X(94)90028-0|coauthors=Vankeken, P.; Vandenberg, A.|url=http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf|format=PDF|bibcode=1994E&PSL.121....1V|access-date=2012-11-10|archive-date=2012-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120319181621/http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name="T&S 137">{{cite book|last1=Turcotte|first1=D. L.|last2=Schubert|first2=G.|title=Geodynamics|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England, UK|year=2002|edition=2|page=137|chapter=4|isbn=978-0-521-66624-4}}</ref> <ref name="heat loss">{{cite journal|doi=10.1029/JB086iB12p11535|title=Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss|year=1981|last1=Sclater|first1=John G|journal=Journal of Geophysical Research|volume=86|issue=B12 |page=11535|coauthors=Parsons, Barry; Jaupart, Claude|bibcode=1981JGR....8611535S}}</ref> <ref name=science246_4926_103>{{cite journal|last1=Richards|first1=M. A.|last2=Duncan|first2=R. A.|last3=Courtillot|first3=V. E.|title=Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails|journal=Science|year=1989|volume=246|issue=4926|pages=103–107|bibcode=1989Sci...246..103R|doi=10.1126/science.246.4926.103|pmid=17837768}}</ref> <ref name=brown_wohletz2005>{{cite web|last1=Brown|first1=W. K.|last2=Wohletz|first=K. H.|year=2005|url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm|title=SFT and the Earth's Tectonic Plates|publisher=Los Alamos National Laboratory|access-date=2007-03-02|archive-date=2013-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name=kious_tilling1999>{{cite web|last1=Kious|first1=W. J.|last2=Tilling|first2=R. I.|date=1999-05-05|url=http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html|title=Understanding plate motions|publisher=USGS|access-date=2007-03-02}}</ref> <ref name=seligman2008>{{cite web|first1=Courtney|last1=Seligman|year=2008|url=http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm|title=The Structure of the Terrestrial Planets|work=Online Astronomy eText Table of Contents|publisher=cseligman.com|access-date=2008-02-28}}</ref> <ref name=duennebier1999>{{cite web|last1=Duennebier|first1=Fred|date=1999-08-12|url=http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html|title=Pacific Plate Motion|publisher=University of Hawaii|access-date=2007-03-14|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831195803/http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html|url-status=dead}}</ref> <ref name=noaa20070307>{{cite web|display-authors=1|last1=Mueller|first1=R. D.|last2=Roest|first2=W. R.|last3=Royer|first3=J.-Y.|last4=Gahagan|first4=L. M.|last5=Sclater|first5=J. G.|date=2007-03-07|url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html|title=Age of the Ocean Floor Poster|publisher=NOAA|access-date=2007-03-14}}</ref> <ref name=cmp134_3>{{cite journal|doi=10.1007/s004100050465|title=Priscoan (4.00–4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada|year=1999|last1=Bowring|first1=Samuel A.|journal=Contributions to Mineralogy and Petrology|volume=134|issue=1|page=3|last2=Williams|first2=Ian S.|bibcode = 1999CoMP..134....3B }}</ref> <ref name=podp2000>{{cite web|last1=Meschede|first1=Martin|last2=Barckhausen|first2=Udo |date=2000-11-20|url=http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm|title=Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center|work=Proceedings of the Ocean Drilling Program|publisher=Texas A&M University|access-date=2007-04-02}}</ref> <ref name=gps_time_series>{{cite web|author=Staff|url=http://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html|title=GPS Time Series|publisher=NASA JPL|access-date=2007-04-02|archive-date=2011-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/617Egjmvj?url=http://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Pidwirny2006">{{cite web|last1=Pidwirny|first1=Michael|year=2006|url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html|title=Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition)|publisher=PhysicalGeography.net|access-date=2007-03-19}}</ref> <ref name=kring>{{cite web|last1=Kring|first1=David A|url=http://www.lpi.usra.edu/science/kring/epo_web/impact_cratering/intro/|title=Terrestrial Impact Cratering and Its Environmental Effects|publisher=Lunar and Planetary Laboratory|access-date=2007-03-22}}</ref> <ref name=layers_earth>{{cite web|author=Staff|url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html|title=Layers of the Earth|publisher=Volcano World|access-date=2007-03-11|archive-date=2013-01-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnLWg22n?url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html|url-status=dead}}</ref> <ref name=jessey>{{cite web|last1=Jessey|first1=David|url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html|title=Weathering and Sedimentary Rocks|publisher=Cal Poly Pomona|access-date=2007-03-20|archive-date=2007-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html|url-status=dead}}</ref> <ref name=de_pater_lissauer2010>{{cite book|last1=de Pater|first1=Imke|last2=Lissauer|first2=Jack J.|title=Planetary Sciences|page=154|edition=2nd|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=0-521-85371-0}}</ref> <ref name=cia>{{cite web|author=Staff|date=2008-07-24|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|title=World|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=2008-08-05|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|url-status=dead}}</ref> <ref name=sverdrup>{{cite book|first1=H. U.|last1=Sverdrup|last2=Fleming|first2=Richard H.|date=1942-01-01|title=The oceans, their physics, chemistry, and general biology|publisher=Scripps Institution of Oceanography Archives|url=http://repositories.cdlib.org/sio/arch/oceans/|access-date=2008-06-13|isbn=0-13-630350-1}}</ref> <ref name="atmosphere">{{cite web | author = Staff | date = 2003-10-08 | url = http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | access-date = 2007-03-21 | archive-date = 2020-04-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200427090422/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="moran2005">{{cite web|last1=Moran|first1=Joseph M.|year=2005|url=http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html|title=Weather|work=World Book Online Reference Center|publisher=NASA/World Book, Inc|access-date=2007-03-17|archive-date=2005-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20050824173649/http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="berger2002">{{cite web|last1=Berger|first1=Wolfgang H.|year=2002|url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml|title=The Earth's Climate System|publisher=University of California, San Diego|access-date=2007-03-24}}</ref> <ref name=campbelwh>{{cite book|last1=Campbell|first1=Wallace Hall|title=Introduction to Geomagnetic Fields|publisher=Cambridge University Press|year=2003|location=New York|page=57|isbn=0-521-82206-8}}</ref> <ref name=IERS>{{cite web|author=Staff|date=2007-08-07|url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html|title=Useful Constants|publisher=[[International Earth Rotation and Reference Systems Service]]| access-date=2008-09-23}}</ref> <ref name=angular>{{cite web | last=Williams | first=David R. | date=2006-02-10 | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html | title=Planetary Fact Sheets | publisher=NASA | access-date=2008-09-28 | archive-date=2008-09-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080925071832/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html | url-status=dead }}—સૂર્ય અને ચંદ્ર પરના દેખીતા વ્યાસનાં પાનાં જુઓ.</ref> <ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | access-date = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="moon_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html | title = Moon Fact Sheet | publisher = NASA | access-date = 2007-03-21 | archive-date = 2010-03-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100323165650/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html | url-status = dead }}</ref> <ref name=nature410_6830_773>{{cite journal|last1=Murray|first1=N.|last2=Holman|first2=M.|title=The role of chaotic resonances in the solar system|journal=Nature|year=2001|volume=410|issue=6830|pages=773–779|arxiv=astro-ph/0111602|doi=10.1038/35071000|pmid=11298438}}</ref> }} == ગ્રંથસૂચિ == * {{cite book | first=Neil F. | last=Comins | year=2001 | title=Discovering the Essential Universe | edition=Second | publisher=W. H. Freeman | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003deu..book.....C | access-date=2007-03-17 | isbn=0-7167-5804-0 }} * {{cite web | editor = Kirk Munsell | date = 2006-10-19 | url = http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth&Display=OverviewLong | title = Solar System Exploration: Earth | publisher = NASA | access-date = 2007-03-17 | archive-date = 2007-02-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213094707/http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth&Display=OverviewLong | url-status = dead }} * {{cite book | first=Peter D. | last=Ward | coauthors=Donald Brownlee | year=2002 | title=The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World | publisher=Times Books, Henry Holt and Company | isbn=0-8050-6781-7 }} * {{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | access-date = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }} * {{cite book | last=Yoder | first=Charles F. | editor=T. J. Ahrens | year=1995 | title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington | url=http://www.agu.org/reference/gephys.html | access-date=2007-03-17 | isbn=0875908519 | archive-date=2009-04-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090421092502/http://www.agu.org/reference/gephys.html | url-status=dead }} == અન્ય કડીઓ == {{sisterlinks|Earth}} * [http://geomag.usgs.gov યુએસજીએસ (USGS) જિઓમેગ્નેટિઝમ પ્રોગ્રામ] * [http://earthobservatory.nasa.gov નાસા અર્થ ઓબ્ઝર્વેટરિ (નાસા (NASA) પૃથ્વી વેધશાળા)] * [http://solarsystem.nasa.gov નાસાના સૌરમંડળ જાંચ-તપાસ-નીરિક્ષણ] દ્વારા [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth પૃથ્વીનું વિવરણાત્મક રેખાચિત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511235712/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth |date=2013-05-11 }} (નાસાના સોલાર સિસ્ટમ એકસપ્લોરેશન દ્વારા અર્થ પ્રોફાઈલ) * [http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html આબોહવામાં આવતા ફેરફારો પૃથ્વીનો આકાર (તેની ભૌગોલિક રૂપરેખાઓ) બદલે છે- નાસા(NASA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html |date=2009-01-22 }} {{સૌરમંડળ}} [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] [[શ્રેણી:કુદરતી ગ્રહો]] 8k5ggq2pw4f72v3dnxig06pnqn8xvyk 0 3338 901114 888469 2026-05-22T07:06:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901114 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = સંસ્કૃત | nativename = संस्कृतम् <br />{{IAST|સંસ્કૃતમ્}} | pronunciation = {{IPA-sa|sə̃skr̩t̪əm|}} {{Audio|Sanskrit1.ogg|pronunciation|help=}} | region = [[ભારત]] | era = ઇ.સ. પૂર્વે ૨૦૦૦ - ઇ.સ. ૬૦૦ (વેદિક સંસ્કૃત<ref>{{cite book|author=Uta Reinöhl |title=Grammaticalization and the Rise of Configurationaliy in Indo-Aryan |url=https://books.google.com/books?id=nR_4CwAAQBAJ |year=૨૦૧૬ |publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-873666-0|pages=xiv, ૧–૧૬}}</ref>), પછી તેના વડે મધ્ય ઇન્ડો-આર્યન ભાષાઓનો ઉદ્ભવ થયો. | speakers2 = સંસ્કૃતિની ભાષા તરીકે પ્રચલિત (શાસ્ત્રીય સંસ્કૃત). | revived = પુન:સજીવનના પ્રયત્નો. ભારત: ૧૪,૩૪૬ નોંધાયેલ (૨૦૦૧)<ref name="Census">{{cite web |url = http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement5.htm|title=Comparative speaker's strength of scheduled languages − 1971, 1981, 1991 and 2001|work=Census of India, 2001|publisher=Office of the Registrar and Census Commissioner, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20090411183701/http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement5.htm |archive-date=૧૧ એપ્રિલ ૨૦૦૯ |access-date= ૩૧ ડિસેમ્બર ૨૦૦૯}}</ref> નેપાળ: ૧,૬૬૯<ref>{{Cite web |url=http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20Monograph%20of%20Nepal%202014/Population%20Monograph%20V02.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2018-06-27 |archive-date=2017-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918043750/http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20Monograph%20of%20Nepal%202014/Population%20Monograph%20V02.pdf |url-status=dead }}</ref> | familycolor = Indo-European | fam2 = ઇન્ડો-ઇરાનિયન | fam3 = ઇન્ડો-આર્યન | ancestor = વેદિક સંસ્કૃત | script = દેવનાગરી <br /> અનેક બ્રાહ્મી લિપિઓમાં લખાય છે.<ref name="Banerji 1989">{{cite book|last=Banerji|first=Sures|title=A companion to Sanskrit literature: spanning a period of over three thousand years, containing brief accounts of authors, works, characters, technical terms, geographical names, myths, legends, and several appendices|publisher=Motilal Banarsidass|location=દિલ્હી|year=૧૯૮૯|isbn=978-81-208-0063-2|page=૬૭૨ નોંધો સાથે}}</ref> | nation = [[ભારત]] | iso1 = sa | iso2 = san | iso3 = san | glotto = sans1269 | glottorefname = Sanskrit | image = The word संस्कृतम् (Sanskrit) in Sanskrit.svg | imagealt = संस्कृतम् | imagecaption = ''saṃskṛtam'' શબ્દ [[દેવનાગરી]]માં લખ્યો છે. | notice = ભારતીય | notice2 = IPA }} '''સંસ્કૃત''' [[ભારત]]ની એક શાસ્ત્રીય ભાષા છે જે દુનિયાની સૌથી જુની ભાષાઓમાંની એક છે. સંસ્કૃતનું [[ભારતીય-યુરોપીય ભાષાસમૂહ]]ની ભારતીય-ઈરાણીયન શાખાની ભારતીય-આર્ય ઉપશાખામાં વર્ગીકરણ કરવામાં આવ્યું છે. એ આદિમ-ભારતીય-યુરોપીય ભાષાને ઘણી મળતી આવે છે. આધુનિક ભારતીય ભાષાઓ જેમકે [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]], [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]], [[કાશ્મીરી ભાષા|કાશ્મીરી]], [[ઉડિયા ભાષા|ઉડિયા]], [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]], [[સિંધી ભાષા|સિંધી]], [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]], [[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]] વગેરે આમાંથી જ ઉત્પન્ન થઈ છે. આ બધી ભાષાઓમાં યુરોપીય વણજારાઓ (વિચરતી જાતિ)ની રોમન ભાષાનો પણ સમાવેશ થાય છે. [[હિન્દુ ધર્મ]]ના લગભગ બધા જ ધર્મગ્રંથો સંસ્કૃતમાં લખવામાં આવ્યા છે. આજે પણ હિન્દુ ધર્મમાં મોટાભાગના [[યજ્ઞ]] અને [[પૂજા]]ઓ સંસ્કૃતમાં જ થાય છે. == સંસ્કૃત ઉચ્ચારણ અને લિપિ == સંસ્કૃત ભારતની ઘણી લિપિઓમાં લખાતી આવી છે, પરંતુ મૂળભુત રૂપે તે દેવનાગરી લિપિ સાથે જોડાયેલી ભાષા છે. દેવનાગરી લિપિ મૂળ તો સંસ્કૃત માટે જ બની છે, એટલે એમાં દરેક ચિન્હ માટે એક અને માત્ર એક જ ધ્વનિ છે. દેવનાગરીમાં ૧૨ સ્વર અને ૩૪ વ્યંજન છે. દેવનાગરીમાંથી રોમન લિપિ માં લિપ્યાંતરણ માટે બે પદ્ધતિઓ પ્રચલિત છે: IAST અને ITRANS. શૂન્ય, એક કે અધિક વ્યંજનો અને એક સ્વર મળીને એક અક્ષર બને છે. === સ્વર === આ સ્વરો સંસ્કૃત માટે આપવામાં આવ્યા છે. હિન્દીમાં એમનો ઉચ્ચાર થોડો અલગ થાય છે. સંસ્કૃત માં "ઐ" બે સ્વરો નું જોડકું હોય છે અને ગુજરાતી ભાષીઓ માટે તે "અ-ઇ" એ રીતે બોલાય છે. આ રીતેજ "ઔ" ને "અ-ઉ" એ રીતે બોલાય છે. એ ઉપરાંત [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] અને સંસ્કૃત માં નીચેના વર્ણાક્ષરોને પણ સ્વર માનવામાં આવે છે: * ઋ -- બોલચાલની ભાષામાં માં "રુ" ની જેમ, સંસ્કૃત માં American English syllabic / r / ની જેમ * ૠ -- ફક્ત સંસ્કૃત માં (દીર્ઘ ઋ) * ऌ -- ફક્ત સંસ્કૃત માં (syllabic retroflex l) * ॡ -- ફક્ત સંસ્કૃત માં (દીર્ઘ ऌ) * અં -- અડધો ન્, મ્, ઙ્, ઞ્, ણ્ ને માટે કે સ્વરનું નાસિકીકરણ (નાકમાંથી બોલવું) કરવા માટે * અઃ -- અઘોષ "હ્" (નિઃશ્વાસ) માટે [[ચિત્ર:Phrase sanskrit.svg|350px|center]] === વ્યંજન === જ્યારે કોઈ સ્વરનો ઉપયોગ ન હોય ત્યારે ત્યાં 'અ' માનવામાં આવે છે. સ્વરના ન હોવાને હલન્ત અથવા વિરામથી દર્શાવવામાં આવે છે. જેમ કે ક્‌ ખ્‌ ગ્‌ ઘ્‌. * સંસ્કૃતમાં ષ નું ઉચ્ચારણ આ રીતે થતું હતું: જીભની ટોચ ને તાળવા તરફ ઉઠાવીને શ જેવો અવાજ કરવો. [[શુક્લ યજુર્વેદ]] ની મદ્યાન્હિની શાખામાં કેટલાક વાક્યોમાં 'ષ' નું ઉચ્ચારણ 'ખ' ની જેમ કરવુ એવુ માન્ય હતું. બોલચાલની [[ગુજરાતી ભાષા]]માં 'ષ'નું ઉચ્ચારણ સંપૂર્ણ રીતે 'શ'ની જેમ થાય છે. * સંસ્કૃતમાંથી (અને ગુજરાતીમાંથી) અંગ્રેજીમાં લિપ્યાંતર કરતી વેળા ઘણા લોકો, ણ અને ળનો ભેદ નથી પારખતા. 'ણ'ને માટે અંગ્રેજીમાં વર્ણ ન હોવાને કારણે તેનો ઉચ્ચર Nની રીતે કરવો જોઇએ, જ્યારે અંગ્રેજીમાં 'ળ'નો અભાવ હોવાથી તેનો ઉચ્ચર L કરવો જોઇએ. * આ જ રીતે 'ળ' ને ઘણા લોકો 'ડ' તરિકે ઉચ્ચારે છે, જે ખોટુ છે. == વ્યાકરણ == સંસ્કૃત વ્યાકરણ આધુનિક ભાષાઓ બોલનાર લોકો માટે થોડું અઘરૂ છે. અહીં એ સ્પષ્ટતા કરવી ઘટે કે ગુજરાતી, હીન્દી જેવી ભારતીય ભાષાઓ બોલનાર લોકો માટે સંસ્કૃત વ્યાકરણ ભલે અધરૂ રહ્યું છતાં સંસ્કૃત બોલવું એમના માટે અઘરૂં નથી કારણ કે આ ભાષાઓના ઘણાખરા શબ્દો શુદ્ધ સંસ્કૃતના જ છે અથવા સંસ્કૃત શબ્દોનાં અપભ્રંશ છે. સંસ્કૃતમાં સંજ્ઞા, સર્વનામ, વિશેષણ અને ક્રિયાના વિવિધ પ્રકારના શબ્દ-રૂપો બનાવવામાં આવે છે, જે વ્યાકરણિક અર્થ પ્રદાન કરે છે. મહદંશે શબ્દ-રૂપો મૂળશબ્દના અંતમાં પ્રત્યય લગાવીને બને છે. એટલે એમ કહી શકાય કે સંકૃત એક બહિર્મુખી-અન્ત-શ્લિષ્ટયોગાત્મક ભાષા છે. == વૈદિક સંસ્કૃત અને કાવ્ય સંસ્કૃત == સંસ્કૃતનું પ્રાચીનતમ રૂપ વૈદિક સંસ્કૃત છે, જે હિન્દુ ધર્મના આદિ પુસ્તક વેદની ભાષા છે. વૈદિક સંસ્કૃત અને પ્રશિશ્ટ સંસ્કૃત વચ્ચે ઘણુ અંતર છે. મોટાભાગના લોકો પાણિનીના અષ્ટાધ્યાયીને સંસ્કૃત કાવ્યની શરુઆત માને છે. રામાયણ, મહાભારત અને પુરાણ કાવ્યો સંસ્કૃતમાં લખવામાં આવ્યા છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://sanskrit.gde.to/all_sa/ અનેક સંસ્કૃત ગ્રંથો, દેવનાગરી લિપિમાં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031209030726/http://sanskrit.gde.to/all_sa/ |date=2003-12-09 }} * [http://is1.mum.edu/vedicreserve/ વૈદિક સાહિત્ય: મહર્ષિ વૈદિક વિશ્વવિદ્યાલય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080929114928/http://is1.mum.edu/vedicreserve/ |date=2008-09-29 }} - પી.ડી.એફ. ફાઇલમાં * [http://www.granthamandira.org/index.php?sessionid=1e28fd1e2b89440cf2e17e3ce6be8b7b ગૌડિય ગ્રંથ-મંદિર પર સહસ્ત્રો સંસ્કૃત ગ્રંથ, અંગ્રેજી ડાયાક્રિટિક ફોન્ટ 'બલરામ'માં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010182602/http://www.granthamandira.org/index.php?sessionid=1e28fd1e2b89440cf2e17e3ce6be8b7b |date=2007-10-10 }} * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Sanskrit સહસ્ત્રો સંસ્કૃત ગ્રંથ, વિવિધ સ્ત્રોત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101107022605/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Sanskrit |date=2010-11-07 }} * [http://titus.uni-frankfurt.de/indexe.htm?/texte/texte2.htm#ind TITUS Indica] - ઇંડિક સ્ક્રિપ્ટ * [http://www.sacred-texts.com/hin/index.htm Internet Sacred Text Archive] - અનેક હિંદુ ગ્રંથો અંગ્રેજી અનુવાદ સહિત (અમુકનું મૂળ સંસ્કૃત પણ ઉપલબ્ધ છે). * [http://claysanskritlibrary.org/ ક્લે સંસ્કૃત પુસ્તકાલય] ક્લે સંસ્કૃત પ્રકાશક છે, આ વેબસાઇટ પર ઘણુ સાહિત્ય ડાઉનલોડ કરી શકાય તેમ છે. * [http://sanskritlinks.blogspot.com/ સંસ્કૃત અભ્યાસ, કડીઓ અને અન્ય સુચન] - બ્લોગ છે * [http://samskrtam.wordpress.com/ સંસ્કૃત સુભાષિતોનો બ્લૉગ] * [http://learnsanskrit.wordpress.com/ संस्कृतं शिक्षामहै (સંસ્કૃત શીખો)] - બ્લૉગ * [http://www.sanskritbhasha.blogspot.com/ આવો સંસ્કૃત શીખીએ] - અન્ય એક બ્લૉગ [[શ્રેણી:ભારતની ભાષાઓ]] [[શ્રેણી:દેવનાગરી લિપિમાં લખાતી ભાષાઓ]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત]] 2mfvjmscx2u55kc4r47hd9rg09phzfe 0 22093 901115 900642 2026-05-22T07:23:33Z Golurambabu 87374 901115 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Universum.jpg|right|thumb|સમાનાર્થી ફ્લેમેરિયોન વુડકટનો હસ્ત રંગવાળો ભાગ (1888).]] '''જ્યોતિષવિદ્યા''' એ [[વ્યવસ્થા]]ઓ, [[પરંપરા]]ઓ, અને [[માન્યતા]]ઓનું જૂથ છે, જે ઠરાવે છે કે [[આકાશી પદાર્થો]]ની સંરચનાની સંબંધિત સ્થિતિ અને સંબંધિત વિગતો વ્યક્તિત્વ, માનવ બાબતો અને અન્ય પાર્થિવ બાબતોની માહિતી પૂરી પાડી શકે છે. જ્યોતિષવિદ્યાના અભ્યાસુઓને [[જ્યોતિષ]] કહેવાય છે. જ્યોતિષીઓ માને છે કે આકાશી પદાર્થોની હિલચાલ અને સ્થિતિઓ [[પૃથ્વી]] પરના જનજીવન પર સીધો પ્રભાવ પાડે છે અથવા તો માનવ પર અનુભવાયેલી ઘટનાઓને મળતી આવે છે. <ref>{{cite encyclopedia | last= Pingree | first= David | authorlink= David Pingree | editor= Philip P. Wiener | encyclopedia= The Dictionary of the History of Ideas | title= Astrology | url= http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-20 | access-date= 2009-12-02 | year= 1973 | publisher= Scribner | volume= 1 | location= New York | isbn= 0684132931 }}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આધુનિક જ્યોતિષીઓ જ્યોતિષવિદ્યાને એક [[સંકેતાત્મક ભાષા]],<ref>{{cite book| title=Combination of Stellar Influences | author= Reinhold Ebertin | isbn=978-0866900874| year=1994| publisher=American Federation of Astrologers| location=Tempe, Ariz.}}</ref><ref>{{cite web| title=Astrology FAQ, Basics for Beginners and Students of Astrology| author=Michael Star| url=http://home.istar.ca/~starman/astrofaq.shtml| access-date=2006-07-17}}</ref><ref name="Oken">{{cite book| title=Alan Oken’s As Above So Below | author=Alan Oken | isbn=978-0553027761}}</ref> [[કલા]]ના સ્વરૂપ અથવા [[અનુમાન]]ના સ્વરૂપ તરીકે ઓળખાવે છે. <ref>{{cite web| title=Merriam-Webster Online Dictionary| publisher=Meriam-Webster| url=http://www.m-w.com/dictionary/astrology| access-date=2006-07-19}}</ref><ref>{{cite web | title="astrology" Encyclopædia Britannica. 2006 | publisher=Britannica Concise Encyclopedia | url=http://concise.britannica.com/ebc/article-9356010/astrology | access-date=2006-07-17 | archive-date=2007-12-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071212005911/http://concise.britannica.com/ebc/article-9356010/astrology | url-status=dead }}</ref> વ્યાખ્યાઓમાં તફાવત હોવા છતા જ્યોતિષવિદ્યામાં સર્વસામાન્ય માન્યતા એ છે કે આકાશી પદાર્થોની ગોઠવણી ભૂતકાળના અને વર્તમાન ઘટનાઓના અર્થઘટનમાં અને ભવિષ્યની આગાહીમાં સહાયરૂપ નીવડી શકે છે. [[વૈજ્ઞાનિકો]] જ્યોતિષવિદ્યાને [[ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન]] અથવા [[અંધશ્રદ્ધા]] તરીકે ગણે છે. <ref name="asotp">{{cite web | title=Activities With Astrology | publisher=Astronomical society of the Pacific | url=http://www.astrosociety.org/education/astro/act3/astrology3.html#defense}}</ref><ref name="fisa">{{cite web | title=Objections to Astrology and the Strange Case of Astrology|url=http://fisa.altervista.org/list_of_186.html}}</ref><ref>[http://www.rudolfhsmit.nl/u-case2.htm "જ્યોતિષવિદ્યા તરફેનો અને વિરુદ્ધનો કેસ: બૂમો પાડીને મિશ્રણ કરવાનો અંત."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060501222446/http://www.rudolfhsmit.nl/u-case2.htm |date=2006-05-01 }} 2009-9-12ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>જેનિફર વેઇગાસ. [http://www.abc.net.au/science/news/stories/s1623400.htm "વૈજ્ઞાનિકોએ જ્યોતિષવિદ્યા પર ઠંડુ પાણી રેડે છે."] 2009-9-12ના રોજ સુધારેલું.</ref> અસંખ્ય પરંપરાઓ અને પદ્ધતિઓ કે જે જ્યોતિષીય ખ્યાલ અપનાવે છે તેનો ઉદભવ [[3જી સહસ્ત્રાબ્દી]]ના પ્રારંભમાં અનુભવાયો હતો. જ્યોતિષવિદ્યાએ સંસ્કૃતિને આકાર આપવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો, અગાઉની [[ખગોળશાસ્ત્ર]], [[વેદો]],<ref name="vlaims">{{cite web | author=David Frawley | title=The Vedic Literature of Ancient India and Its Many Secrets | access-date=April 13, 2009 |url=http://www.grahamhancock.com/forum/FrawleyD1.php?p=1}}{{Verify credibility|date=January 2010}}</ref> અને વિવિધ પ્રણાલિઓ ઇતિહાસમાં જોવા મળે છે. હકીકતમાં, [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]]માં ઘણી અનુમાનીત જાણકારીની ઇચ્છા ખગોળવિદ્યાને લગતા નિરીક્ષણો માટે અનેક પ્રેરણારૂપ પરિબળોમાંના એ હતા. 18મી સદી સુધીમાં [[પુનરુજ્જીવન]]નો ઉદ્ધાર થયો તે પછીના ગાળા બાદ ખગોળશાસ્ત્ર જ્યોતિષવિદ્યાથી અલગ પડવાનો પ્રારંભ થયો હતો. આખરે, ખગોળશાસ્ત્ર પોતાની રીતે જ્યોતિષવિદ્યાની પાર્થિવ અસરોની પરવાહ કર્યા વિના જ્યોતિષીય ઉદ્દેશો અને અસાધારણતાના [[પ્રયોગમૂલક]] અભ્યાસ તરીકે અલગ પ્રસ્થાપિત થયું હતું. "[[wiktionary:astrology|એસ્ટ્રોલોજી]]" શબ્દ લેટિન શબ્દ ''[[wiktionary:astrologia|એસ્ટ્રોલોજિયા]]'' ("એસ્ટ્રોનોમિ"), પરથી આવ્યો છે <ref name="OED">''[http://www.etymonline.com/index.php?term=astrology જ્યોતિષવિદ્યા]'' . [[ઓનલાઇન એટિમોલોજી શબ્દકોષ]]. 2001). 24 નવે. 2009ના રોજ સુધારેલ.</ref> જે [[ગ્રીક]] નામ {{lang|grc|[[wiktionary:αστρολογία|αστρολογία]]}} પરથી લેવામાં આવ્યો હતો : {{lang|grc|[[wiktionary:ἄστρον|ἄστρον]]}}, ''એસ્ટ્રોન'' ("નક્ષત્ર" અથવા "તારો") અને {{lang|grc|[[wiktionary:-λογία|-λογία]]}}, ''-લોગીયા'' ("નો અભ્યાસ"). == મૂળ માન્યતાઓ == પ્રાચીન વિશ્વમાં જ્યોતિષવિદ્યાની મૂળ માન્યતાઓ અસ્તિત્વમાં હતી અને તેનો સાર [[હર્મેટિક]] સિદ્ધાંતમાં આપેલો છે કે, "ઉપર મુજબ, તેવું જ નીચે પ્રમાણે". [[ટાયકો બ્રાહ]] જ્યોતિષવિદ્યામાં તેમના અભ્યાસોને સંક્ષિપ્ત કરવામાં સમાન શબ્દપ્રયોગોનો ઉપયોગ કરતા હતા: ''સસ્પીસિએન્ડો ડેસ્પીસિયો'' , "ઉપર જોવાથી હું નીચેનું જોવું છું". <ref>{{cite web| title=Tycho Brahe and Astrology| author=Adam Mosley| url=http://www.hps.cam.ac.uk/starry/tychoastrol.html| access-date=2007-06-19| archive-date=2011-12-08| archive-url=https://web.archive.org/web/20111208234739/http://www.hps.cam.ac.uk/starry/tychoastrol.html| url-status=dead}}</ref>સ્વર્ગમાં જે ઘટના ઘટે છે તે પૃથ્વી પરનું પ્રતિબિંબ હોય છે તેવો સિદ્ધાંત હોવા છતાં તે વિશ્વમાં જ્યોતિષવિદ્યાની પરંપરાઓમાં એક સમયે થઇ હતી, પશ્ચિમમાં ઐતિહાસિક રીતે જ જ્યોતિષીઓમાં જ્યોતિષવિદ્યાની પાછળની કાર્યપદ્ધતિના પ્રકાર અંગે ચર્ચા થઇ હતી. આકાશી સંચરચના ઘટનાઓના ફક્ત સંકેતો અથવા ભવિષ્યનું સુચક ચિહ્ન છે અથવા તો કેટલાક પરિબળો અથવા પદ્ધતિ દ્વારાનું ખરેખર કારણ છે કે કેમ તેનો ચર્ચામાં સમાવેશ થતો હતો. {{Citation needed|date=February 2007}} [[આઇઝેક ન્યૂટન]]ની [[ગુરુત્વાકર્ષણ]]ના સનાતન સિદ્ધાંતના વિકાસ દ્વારા સૌપ્રથમ [[આકાશી પદ્ધતિ]] અને પાર્થિવ [[લાક્ષણિકતા]] વચ્ચેના જોડાણની શોધ કરવામાં આવી હોવા છતાં, આકાશી પદાર્થોની ગુરુત્વાકર્ષણની અસરો કે જે જ્યોતિષીય સામાન્યકરણ માટે જવાબદાર છે તેને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન દ્વારા આધાર આપવામાં આવ્યો નથી કે તેની મોટા ભાગના જ્યોતિષીઓ દ્વારા તરફેણ કરવામાં આવી નથી તેવો દાવો કરવામાં આવ્યો નથી.{{Citation needed|date=February 2007}} મોટા ભાગની જ્યોતિષીય પરંપરાઓ સંબંધિત સ્થિતિઓ અને અન્ય વિવિધ વાસ્તવિક અથવા આકાશી સંરચના જેવા અર્થ પર અને સાંકેતિક અથવા ગણતરીપૂર્વકની આકાશી પદ્ધતિ જેમ કે જે સમયે અને સ્થળે ઘટનાનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો તેની પર આધારિત છે. તેમાં મોટે ભાગે [[જ્યોતિષીય ગ્રહો]], [[લઘુ ગ્રહ]], [[એસ્ટેરોઇડ]](મંગળ અને ગુરુની કક્ષાઓ વચ્ચેના સંખ્યાબંધ નાના ગ્રહોમાંનો કોઇ એક ગ્રહ ; તારાના આકારનું), [[તારા]]ઓ, [[ચંદ્ર છેદબિંદુ]], [[અરેબિક વિસ્તારો]] અને [[કાલ્પનિક ગ્રહો]]નો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારની સ્પષ્ટ સ્થિતિઓ માટે સંદર્ભની રચના [[ઉષ્ણકટિબંધીય]] અથવા [[સાઇડરિયલ]] (તારાનું (ની ગતિ) વડે મપાતું કે નકક્કી થતું) હાથ પર રહેલા 12 [[ચિહ્નો]]ની [[રાશિ]] દ્વારા નક્કી થાય છે અને અન્યમાં સ્થાનિક [[સરહદ]] ([[ચડતી]]-[[ઉતરતી]] ધરીઓ) અને[[મધ્યાકાશ]]-[[ઇમુમ કોએલી]] ધરીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ બાદમાં (સ્થાનિક)રચના વધુમાં 12 [[જ્યોતષીય ગૃહો]]માં ફેરવાઇ ગઇ હતી. વધુમાં, [[જ્યોતિષીય તબક્કાઓ]]નો ઉપયોગ જન્માક્ષરમાં રહેલા વિવિધ આકાશી રચના અને ખૂણા વચ્ચે ભૌમિતિક/કોણીય સંબંધો નક્કી કરવા માટે થાય છે. પશ્ચિમી પરંપરામાં અનુમાનીત જ્યોતિષવિદ્યામાં મુખ્ય બે પદ્ધતિઓ લાગુ પડે છે: [[જ્યોતિષીય સંક્રમણ]] અને [[જ્યોતિષીય પ્રગતિ]]. જ્યોતિષીય સંક્રમણ ગ્રહોની આગળ ધપતી ચાલ છે જેનું તેમની અગત્યતા પ્રમાણે અર્થઘટન થયેલું હોય છે કેમ કે તેઓ અવકાશ અને જન્માક્ષર વચ્ચે સંક્રમણ કરે છે. જ્યોતિષીય પ્રગતિમાં જન્માક્ષર નિશ્ચિત પદ્ધતિઓમાં આગળ ધપેલા હોય છે. વેદિક જ્યોતિષવિદ્યામાં, પ્રવાહનો નિષ્કર્ષ કાઢવા માટે ગ્રહોના ગાળા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત હોય છે, જ્યારે સંક્રમણનો ઉપયોગ નોંધપાત્ર ઘટનાઓનો સમય નોંધવા માટે થાય છે. મોટા ભાગના પશ્ચિમી જ્યોતિષીઓ ખરખર ઘટનાની આગાહી કતા નથી, પરંતુ તેને બદલે સામાન્ય પ્રવાહો અન વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તુલનાત્મક રીતે, વેદિક જ્યોતિષો પ્રવાહો અને ઘટના એમ બન્નેની આગાહી કરે છે. સંશયકારો એવી રીતે પ્રતિભાવ આપે છે કે આ પશ્ચિમી જ્યોતિષીઓની આ કવાયત તેમને ખાતરીવાળી આગાહી કરવાથી દૂર રાખવામાં સહાય કરે છે અને તેમના હેતુને અનુરૂપ અગત્યતાને લવાદી અને બિનસંબંધિત ઘટનાઓને સાથે જોડવાની ક્ષમતા પ્રદાન કરે છે. <ref>એબાઉટ ડોટ કોમ: [http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm શું જ્યોતિષવિદ્યા ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન છે? ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222131714/http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm |date=2011-12-22 }}[http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm જ્યોતિષવિદ્યાના પાયા અને પ્રકારની ચકાસણી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222131714/http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm |date=2011-12-22 }}</ref> ભૂતકાળમાં, જ્યોતિષીઓએ ઘણી વખત આકાશી પદાર્થોના નજીકથી નિરીક્ષણ પર અને તેમની હલચલના ચાર્ટીંગ પર વિશ્વાસ મૂક્યો છે. વર્તમાન જ્યોતિષીઓ [[ખગોળશાસ્ત્રી]] દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી માહિતીનો ઉપયોગ કરે છે જે જ્યોતિષીય કોષ્ટકો કે જેને [[પંચાગ]]<ref>{{Cite web |url=http://lexicon.zodiacnet.net/ephemeris.html |title=ગ્રહોની દૈનિક ગતિનો અભ્યાસી, રાશિચક્રમાળખું, શબ્દકોષ સાઇટ (ભાષા: ડેનિશ) |access-date=2010-03-09 |archive-date=2010-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100220031506/http://lexicon.zodiacnet.net/ephemeris.html |url-status=dead }}</ref> કહેવાય છે તે જથ્થા પર પ્રસ્થાપિત હોય છે, તે સમય મારફતે આકાશી સંરચનાના બદલાતા રાશિચક્રની સ્થિતિ દર્શાવે છે. == પરંપરાઓ == [[ચિત્ર:zodiac woodcut.png|thumb|right|રાશિ પ્રતિકો, 16મી સદીના યુરોપીયન વુડકટ]] જ્યોતિષવિદ્યાની અસંખ્ય પરંપરાઓ છે, જેમાંની અમુક સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે જ્યોતિષીય માન્યતાના પ્રસારણને કારણે સમાન લક્ષણો ધરાવે છે. અન્ય પરંપરાઓ એકલતામાં વિકસાવવામાં આવી હતી અને અલગ માન્યતાઓ ધરાવે છે, જો કે તેઓ પણ સમાન જ્યોતિષીય સ્ત્રોતો પરના ચિત્રના કારણે કેટલાક સમાન લક્ષણો ધરાવે છે. વિિ=== પ્રવર્તમાન પરંપરાઓ === વર્તમાન જ્યોતિષીયો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી મુખ્ય પરંપરાઓ [[હિન્દુ જ્યોતિષવિદ્યા (Jyotiṣa)]], [[પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા]] , અને [[ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા]] છે. વેદિક અને પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા જ્યોતિષવિદ્યાની [[જન્માક્ષર આધારિત પદ્ધતિ]]ની જેમ સમાન વંશપરંપરા ધરાવે છે, એ બન્ને પરંપરાઓમાં જ્યોતિષીય ચાર્ટ અથવા [[જન્માક્ષર]] પર ભાર મૂકે છે, જે ઘટનાના સમયે સૂર્ય, ચંદ્ર અને ગ્રહોની સ્થિતિ પર ઘટના આધારિત માટે આકાશી ઘટનાઓનું નિરૂપણ છે. જોકે, વેદિક જ્યોતિષવિદ્યા [[સાઇડરિયલ અથવા નિશ્ચિત અથવા નક્ષત્ર રાશિ]]નો ઉપયોગ કરે છે, જે રાશિના ચિહ્નને તેમના મૂળભૂત [[નક્ષત્ર]] સાથે જોડે છે, જ્યારે પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા [[ઉષ્ણકટીબંધીય અથવા મૌસમી રાશિ]]નો ઉપયોગ કરે છે. જેનું ચક્ર 25,686 વર્ષો જેટલું લાંબુ છે તેવા [[વિષુવકાળ અલનચલન]], જે દરમિયાન ધ્રુવના ખૂણાઓ વર્તુળોની રચના કરે છે તેના કારણે સદીઓ વીતતા પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યામાં 12 રાશિઓ તેમના મૂળ નક્ષત્રની જેમ આકાશનો સમાન ભાગ દર્શાવતા નથી. તેની અસરરૂપે, ચિહ્નો અને નક્ષત્ર વચ્ચેની કડી પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા આશરે 222ની સદીમાં તૂટી ગઈ હતી, જ્યારે વેદિક જ્યોતિષવિદ્યામાં નક્ષત્રનું સૌથી વધુ અગત્યતા રહી છે. બે પરંપરાઓ વચ્ચેના તફાવતમાં અન્યોમાં 27 (અથવા 28) [[નક્ષત્ર]]ના અથવા ચંદ્ર જૂથનો સમાવેશ કરે છે, બન્ને 13 અને 1/3 ડિગ્રી પહોળા હોય છે, જેનો ભારતમાં [[વેદિક]]ના સમયથી ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને ગ્રહોના સમયગાળાની પદ્ધતિ [[દશાંશ]] તરીકે ઓળખાય છે. ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યામાં તદ્દન અલગ પ્રકારની પરંપરા વિકસી છે. પશ્ચિમી અને ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યાની વિરુદ્ધમાં, બાર રાશિઓના ચિહ્નો આકાશને અલગ પાડતા નથી, પરંતુ આકાશી વિષુવવૃત્તને અલગ પાડે છે. ચીને એક પદ્ધતિ વિકસાવી હતી જેમાં, દરેક ચિહ્ન દિવસ પર આધિપત્ય ધરાવતા બાર બે કલાકમાંના એક જેવી અને 12 મહિનામાંથી એક જેવી સમાનતા ધરાવે છે. રાશિનું દરેક ચિહ્ન અલગ અલગ વર્ષ પર આધિપત્ય ધરાવે છે અને 60 (12x5)ની વર્ષિક સાયકલ આપવા માટે ચાઇનીઝ કોસ્મોલોજીના પાંચ તત્વો આધારિત પદ્ધતિ સાથે મિશ્રણ ધરાવે છે. શબ્દ ''ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા'' અહીં સરળતા માટે ઉપયોગમાં લેવાયો છે, પરંતુ સમાન પ્રકારની પરંપરાના ભાગ [[કોરીયા]], [[જાપાન]], [[વિયેતનામ]], [[થાઇલેન્ડ]] અને અન્ય એશિયન દેશોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે તેવું પ્રસ્થાપિત કરવું જ જોઇએ. એવું દેખાય છે કે તે વધુ પ્રાચીન જ્યુપીટેરીયન જ્યોતિષવિદ્યાની પદ્ધતિનો અવશેષ છે, આ જ્યોતિષીય પદ્ધતિ મુખ્યત્વે ગુરુની હલચલ પર આધારિત છે, જે દરેક 11.89 વર્ષોએ સૂર્યને સ્પર્શે છે. પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા એ અગાઉની ભારતીય/વેદિક અને ઇજીપ્તીયન શાળાઓની જાણકારીનું પરિણામ છે (દરેકેને પોતાની રીતે વિકસાવવામાં આવી હતી અને પછીના બેબીલોનિયન પ્રભાવની અસરો દર્શાવતી નથી) તેને પ્રથમ પર્શીયા/બેબીલોનમાંથી પસાર થવામાં મિશ્રણ અને સરળીકરણ કરાયા છે અને બાદમાં ગ્રીસ અને યુરોપમાં પણ તેમજ કરવામાં આવ્યા હતા. વર્તમાન સમયમા, આ પરંપરાઓ એક બીજાની તદ્દન નજીક આવી છે, ભારતીય અને ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા નોંધપા6 રીતે જ પશ્ચિમ સુધી પથરાયેલી છે, જ્યારે પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યાની આધુનિક કલ્પનાની સતર્કતા હજુ પણ ફક્ત એશિયા સુધી જ સીમીત છે અને તેને ઉપયોગી માનવામાં આવતી નથી. પશ્ચિમી દુનિયામાં જ્યોતિષવિદ્યા આધુનિક સમયમાં કેટલાકમાં વૈવિધ્યકૃત્ત છે. નવી હલચલો દેખાઇ છે કે જેણે વધુ અલગ પ્રકારના ખ્યાલો, જેમ કે મધ્યબિન્દુ પર ભારે ધ્યાન અથવા વધુ મનોવૈજ્ઞાનિક ખ્યાલ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે વધુ તાજેતરની પરંપરાગત જ્યોતિષવિદ્યાને ધ્યાનમાં લીધી નથી. કેટલીક તાજેતરની પશ્ચિમી પ્રગતિઓમાં આધુનિક ઉષ્ણકટિબંધ અથવા સાઇડરિયલ જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષશવિદ્યાનો સમાવેશ કરે છે, તેમાં નક્ષત્રો અને તારા અથવા પોઇન્ટ આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા (મૂળભૂત ગ્રહ લક્ષણો, જેમ કે પેરિહિલીયન્સ (સૂર્યની કક્ષામાંનું નજીકમાં નજીકનું બિંદુ) અને એફેલિયોન્સ (સૂર્યની કક્ષામાંનું દૂરનું બિંદુ), અને મધ્ય બિંદુઓ કે કે પૃથ્વીના ગ્રહણ પ્લેનમાં ગ્રહોના ક્રાંતિકારી પ્લેનના વલણને કારણે પરિણમે છે); હિલીયસેન્ટ્રીક જ્યોતિષવિદ્યા, [[કોસ્મોબાયોલોજી]]; [[મનોવૈજ્ઞાનિક જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[સૂર્ય ચિહ્નવાળી જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[હમ્બર્ગ સ્કુલ ઓફ એસ્ટ્રોલોજી]]; અને [[યુરેનિયન જ્યોતિષવિદ્યા]], હંમ્બર્ગ સ્કુલના પેટાજૂથ છે. === ઐતિહાસિક પરંપરાઓ === તેના લાંબા ઇતિહાસ દરમિયાન, જ્યોતિષવિદ્યા ઘણા ધર્મોમાં અગત્યની બની ગઇ છે અને તેમા પ્રગતિ અને ફેરફારો ચાલુ છે. એવી કેટલીક જ્યોતીષીય પરંપરાઓ છે જે ઐતિહાસિક રીતે અગત્યની છે પરંતુ, મોટે ભાગે વપરાશમાંથી બહાર નીકળી ગઇ છે. જ્યોતિષીઓ હજુ પણ તેમાં રસ ધરાવે છે અને તેને અગત્યના સ્ત્રોત તરીકે ગણાવે છે. જ્યોતિષવિદ્યાની ઐતિહાસિક અગત્યતા ધરાવતી પરંપરાઓમાં [[આરબ અને પર્શીયન જ્યોતિષવિદ્યા]] (મધ્યયુગીન, પૂર્વ નજીક); [[બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા]] (પ્રાચીન, પૂર્વ નજીક); [[ઇજિપ્તીયન જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[હેલ્લેન્સિસ્ટિક જ્યોતિષવિદ્યા]] (શિષ્ટ પુરાકાલ); અને [[મયાન જ્યોતિષવિદ્યા]]નો સમાવેશ થાય છે. === વિશેષ પરંપરાઓ === [[ચિત્ર:Alchemy-Digby-RareSecrets.png|thumb|right|17મી સદીની મધ્યયુગીન રસાયન વિજ્ઞાન વાંચન સામગ્રીમાંથી તારણ અને પ્રતિક - કેનેમ દિગબાય.]] ઘણી રહસ્યમય અથવા વિશેષ પરંપરાઓ જ્યોતિષવિદ્યા સાથ જોડાણ ધરાવે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, જેમ કે [[કબ્બાલાહ]], આમાં જે હિસ્સેદારો જ્યોતિષવિદ્યાના તત્વોને તેની પોતાની પરંપરાઓમા ઢાળે છે તેનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય કિસ્સાઓમાં, ઘણા જ્યોતિષીઓએ તેમની પોતાની જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રયત્નમાં અન્ય પરંપરાઓને સામેલ કરી છે અને જ્યોતિષવિદ્યા તે પરંપરાઓમાં ભળી ગઇ છે. વિશેષ પરંપરાઓમાં, મર્યાદિત નહી પરંતુ નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે, [[મધ્યયુગીન રસાયન વિજ્ઞાન]], [[ચિરોમેન્સી (સામુદ્રિક–હસ્તરેખા વિજ્ઞાન)]], [[કબ્બાલિસ્ટીક જ્યોતિષવિદ્યા]], [[તબીબ જ્યોતિષવિદ્યા]], [[અંકશાસ્ત્ર]], [[રસિક્રુસિયન]] અથવા "રોઝ ક્રોસ", અને [[ટેરોટ ડિવાઇનેશન]]નો સમાવેશ થાય છે. ઐતિહાસિક રીતે, [[પશ્ચિમી દુનિયા]]માં મધ્યયુગીન રસાયણ વિજ્ઞાન ખાસ કરીને પરંપરાગત બેબીલોનીન ગ્રીક શૈલીની જ્યોતિષવિદ્યા સાથે જોડાયેલી અને ગૂંથાયેલી છે; અસંખ્ય રીતે તેઓ એક બીજા સાથે [[ગૂઢવિદ્યા]] અથવા ગુપ્ત જાણકારી માટે જોડાયેલાની જેમ બંધાયેલા છે. <ref>વિયોર, સેમેલ ઔન ''એસ્ટ્રોથિઉર્ગી'' , હર્મેટિક જ્યોતિષવિદ્યાનો એસોટેરિક (દીક્ષા દીધેલા લોકો જ સમજી શકે એવું) ગ્રંથ, પૃષ્ઠ 60-117, ગ્લોરીયન પબ્લીશીંગ 2006, ISBN 978-1-934206-06-5</ref> જ્યોતિષવિદ્યાએ ભૂતકાળથી આજ દિન સુધી મધ્યયુગીન રસાયણ વિજ્ઞાનના ચાર [[પ્રાચીન તત્વો]]ના ખ્યાલને ઉપયોગમાં લીધો છે. પરંપરાગત રીતે, પ્રાચીન સમયમાં જાણીતા સાત ગ્રહોમાંના દરેક સંકળાયેલા હતા, ની પર પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા અને ચોક્કસ પ્રકારની ધાતુ ધરાવતા હતા. <ref>વિયોર, સેમેલ ઔન ''એસ્ટ્રોથિયુર્ગી'' , રાશિચક્ર કોર્સ , પૃષ્ઠ.3-58, ગ્લોરીયન પબ્લીશીંહ, 2006, ISBN 978-1-934206-06-5</ref> == જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા == ''જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા'' એ એવી પદ્ધતિ છે જે [[ભૂમધ્ય]] પ્રદેશ અને ખાસ કરીને [[હેલેન્સિસ્ટિક ઇજિપ્ત]]માં બીજી સદીના અંતમાં અથવા પહેલી સદીના પ્રારંભમાં વિકસી હોવાનો દાવો છે. <ref>ડેવિડ પિન્ગ્રી - ''એસ્ટ્રાલ ઓમેન્સથી જ્યોતિષવિદ્યા સુધી બેબીલોનથી બિકાનેર સુધી'' , રોમા: ઇસ્ટીટ્યુટો ઇટાલીયો પર એલ'આફ્રિકા એ એલ'ઓરિયેન્ટ, 1997. પાન. [26]</ref> જોકે, જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાનો પ્રાચીન સમયથી જ ભારતમાં ઉપયોગ થતો આવ્યો છે અને [[વેદિક જ્યોતિષવિદ્યા]] એ વિશ્વમાં જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાનું અસ્તિત્વ ધરાવતું જૂનામાં જૂનું સ્વરૂપ છે. <ref name="vlaims"/> આ પરંપરા જે તે સમયમાં ચોક્કસ ક્ષણો માટે સર્જવામાં આવેલા સ્વર્ગના અથવા જન્માક્ષરના બે દ્રષ્ટિકોણ વાળા ડાયાગ્રામને લાગે વળગે છે. નિયમો અને માર્ગદર્શિકાઓના ચોક્કસ જૂથને આધારે તે ક્ષણે આકાશી સંરચનાની ગોઠવણીમાં રહેલા મૂળ અર્થનું અર્થઘટન કરવા ત્યાર બાદ ડાયાગ્રામનો ઉપયોગ કરાયો હતો. જન્માક્ષરની ગણતરી સામાન્ય રીતે જે તે વ્યકિતના જન્મના સમય અથવા લગ્નજીવનના પ્રારંભ અથવા ઘટનાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવતી હતી, કારણ કે તે સમયે સ્વર્ગની ગોઠવણી પ્રશ્નમાં રહેલા વિષયના પ્રકારને નક્કી કરે છે તેવું માનવામાં આવતું હતું. અન્ય પરંપરાઓથી આ જ્યોતિષવિદ્યાના સ્વરૂપને અલગ પાડતું હોય તેવું લક્ષણ પૂર્વીય સરહદની ડિગ્રીની ગણતરી છે, જે [[ગ્રહણ]]ના અસ્તમાંથી નિરીક્ષણ હેઠળની ચોક્કસ ક્ષણોમાં ઉદભવે છે, નહી તો તેને ચડતી પ્રક્રિયા તરીકે ઓળખવામાં આવી હોત. જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા એ [[આફ્રિકા]], [[ભારત]], [[યુરોપ]] અને [[મધ્ય પૂર્વ]]માં જ્યોતિષવિદ્યાનું અત્યંત પ્રભાવશાળી અને પ્રસરેલુ સ્વરૂપ છે. મધ્યયુગ અને અત્યંત આધુનિક જ્યોતિષવિદ્યાની પશ્ચિમી પરંપરાઓ હેલેનીસ્ટિક મૂળ ધરાવે છે. === જન્માક્ષર === [[ચિત્ર:12 houses of heaven.jpg|left|thumb|18મી સદીની આઇસલેન્ડીક હસ્તપ્રત જે ગ્રહો અને રાશિઓ માટે જ્યોતિષીય ગૃહો અને પ્રતિકો દર્શાવે છે.]] મધ્યથી જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા અને તેની શાખાઓ જન્માક્ષર અથવા જ્યોતિષીય ચાર્ટની ગણતરી છે. આપેલા સમય અને સ્થળ અનુસાર પૃથ્વી પરના સ્થળ લાભથી સ્વર્ગમાં આકાશી સંરચનાની દેખીતી સ્થિતિ આ બે દ્રષ્ટિકોણીય ડાયાગ્રામેટિકની રજૂઆત દર્શાવે છે. જન્માક્ષરને પણ બાર અલર આકાશી [[ગૃહો]]માં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે, જે જીવનના વિવિધ વિસ્તારોનું આધિપત્ય કરે છે. જન્માક્ષર તૈયાર કરવામાં જે ગણતરી કરવામાં આવે છે તેમાં [[અંકગણિત]] અને સરળ [[ભૂમિતિ]]નો સમાવેશ થાય છે, જેનો ઉપયોગ ખગોળીય કોષ્ટકોના આધારે ઇચ્છીત તારીખો અને સમય પર સ્વર્ગની સંરચનાનાની દેખીતી સ્થિતિ દર્શાવવામાં થાય છે. પ્રાચીન હેલેનીસ્ટિક જ્યોતિષવિદ્યામાં જન્માક્ષરના પ્રથમ આકાશી ગૃહોમાં ચડતી સીમા મુકરર કરવામાં આવી છે. ચડતી માટે ગ્રીકમાં શબ્દ ''હોરસ્કોપ્સ'' હતો, જેન પરથી ''હોરસ્કોપ'' મેળવવામાં આવ્યું છે. વર્તમાન સમયમાં, આ શબ્દનો એકંદર રીતે જ્યોતિષીય ચાર્ટનો ઉલ્લેખ કરવા માટે ઉપયોગ થાય છે. === જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાની શાખાઓ === જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાની પરંપરાઓને ચાર શાખાઓમાં વિભાજિત કરી શકાય જેનો દરેક ચોક્કસ વિષય અથવા હેતુ તરફ નિર્દેશ કરી શકાય. ઘણી વખત આ શાખાઓ તરકીબોના વિશિષ્ટ જૂથનો અથવા વિવિધ વિસ્તાર તરફ પદ્ધતિના અગત્યના સિદ્ધાંતના વિવિધ રીતોનો ઉપયોગ કરે છે. ઘણ અન્ય પેટાજૂથો અને જ્યોતિષવિદ્યાની રીતો આ ચાર મૂળ શાખાઓમાંથી લેવામાં આવી છે. [[જ્યોતિષવિદ્યાનો ઉદભવ]] એ વ્યક્તિગત અને તેમના જીવનના અનુભવ વિશે માહિતી મેળવવા માટેનો વ્યક્તિના જન્મ ચાર્ટનો અભ્યાસ છે. [[કેટાર્કિક જ્યોતિષવિદ્યા]]માં [[ચુટણીત્વ]] અને ઘટના જ્યોતિષવિદ્યાનો સમાવેશ થાય છે. અગાઉના લોકો જ્યોતિષવિદ્યાનો સાહસ કે કારોબાર શરૂ કરવા માટે અત્યંત પવિત્ર ક્ષણ તે નક્કી કરવા માટે ઉપયોગ કરતા હતા અને બાદમાં ક્યા સમયે જે તે ઘટનાએ સ્થાન લીધું હતું તેના વિશે સમગ્ર વસ્તુ જાણવા માટે ઉપયોગ થતો હતો. [[હોરારી જ્યોતિષવિદ્યા]]નો ઉપયોગ જ્યોતિષ સામે રહેલા પ્રશ્નના ઉકેલ માટે જે તે ક્ષણના ચાર્ટના અભ્યાસ દ્વારા ચોક્કસ પ્રશ્નના જવાબ માટે કરવામાં આવતો હતો. [[મુન્ડેન અથવા વૈશ્વિક જ્યોતિષવિદ્યા]] એ વૈશ્વિક ઘટનાઓની જ્યોતિષવિદ્યાઓની રીત છે, જેમાં હવામાન, ભૂકંપ અને સમ્રાજ્યની ચડતી અને પડતી અથવા ધર્મોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં [[જ્યોતિષીય વય]], જેમ કે [[કુંભની વય]], મીનરાશિની વય અને તે રીતે આગળનો સમાવેશ થાય છે. દરેક વય લંબાઇમાં આશરે 2,150 વર્ષોની છે અને ઘણા લોકો મોટી ઐતિહાસિક વય તેમજ વિશ્વમાં પ્રવર્તમાન પ્રગતિઓની ગણના કરવા અને વર્ણવવા માટે આ મોટા પાયે વયનો ઉપયોગ કરે છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Anatomical Man.jpg|thumb|right|ટ્રેસ રિચીસ હૈરસ ડુ ડુક ડી બેરીમાંથી 15મી સદીની નિશાનીઓ જે શરીરના કદ અને રાશિઓના પ્રતિકો વચ્ચે અંદાઝિત સહસંબંધ ધરાવે છે. ]] મોટા ભાગના લોકો માને છે કે જ્યોતિષીય સિદ્ધાંતો અને પદ્ધતિઓમાંથી ઘણી ખરી [[એશિયા]], [[યુરોપ]] અને [[મધ્ય પૂર્વ]]માં બાદમાં વિકસી હશે તે પ્રાચીન [[બેબીલોનીયન્સ]]માં મળી આવી હતી અને તેમના આકાશી લક્ષણો આશરે બીજી સહસ્ત્રાબ્દીના મધ્યમાં એકત્ર થવાનો પ્રારંભ થયો હતો. <ref>[http://www.newadvent.org/cathen/02018e.htm ''નામાર બેલી'' (બેલનું પ્રકાશન), કોઇ એક એવી વ્યક્તિ દ્વારા વિચાર કરવામાં આવેલો-જેણે વેદિક દસ્તાવેજોની પ્રાચીનતાને સમર્થન આપ્યુ ન હતું- જે વિશ્વમાં સૌથી જૂનો જ્યોતિષીય દસ્તાવેજ બની રહેશે]</ref> તેઓ માનતા હતા કે આ આકાશી લક્ષણો બાદમાં સીધી રીતે કે આડકતરી રીતે બેબેલોનીયન્સ અને એસિરીયન્સ દ્વારા અન્ય વિસ્તારો જેમ કે [[ભારત]], [[મધ્ય પૂર્વ]], અને [[ગ્રીસ]]માં પ્રસર્યા હતા, જ્યાં તેઓ અગાઉથી જ અસ્તિત્વ ધરાવતા જ્યોતિષવિદ્યાના સ્થાનિક સ્વરૂપ સાથે ભળી ગયા હતા. <ref>[[એલેક્ઝાન્ડ્રા ડેવિડ નીલ]] ''તિબેટમાં જાદુ અને રહસ્ય '' , પૃષ્ઠ. 290, ડોવર પબ્લીકેશન્સ ઇન્ક. 1971 ISBN 0-486-22682-4; પ્રથમ ફ્રેન્ચ આવૃત્તિ. 1929</ref> આમ બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા ગ્રીસમાં પ્રાથમિક રીતે ચતુર્થ સદીના મધ્યમાં સ્થળાંતર થઇ હતી અને ત્યાર બાદ બીજી સદીના અંતમાં અથવા પહેલી સદીના પ્રારંભમાં [[એલેક્ઝા્ડ્રીયનના વિજય]] બાદઆ બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા [[જન્માક્ષરને લગતી જ્યોતિષવિદ્યા]]નું સર્જન કરવા માટે ડિકેનિક જ્યોતિષવિદ્યાની ઇજીપ્તીયન પરંપરા સાથે ભળી ગઇ હતી. જ્યોતિષવિદ્યાનું નવું સ્વરૂપ કે જે [[એલેક્ઝેન્ડ્રીયાના ઇજિપ્ત]]ના મૂળમાં હોવાનું દેખાય છે, તે યુરોપ, મધ્ય પૂર્વ અને ભારતમાં પ્રાચીનમાં વિશ્વમાં ફેલાયું હતું. === આધુનિક યુગ પહેલા === ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષવિદ્યા વચ્ચેનો તફાવત સ્થળે સ્થળે અલગ અલગ પડે છે; તે મજબૂત રીતે પ્રાચીન ભારત, <ref>{{cite web | title= Ancient India's Contribution to Astronomy | url= http://mathemajik.googlepages.com/astronomy.htm | access-date= 2009-01-27 | archive-date= 2009-07-27 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090727100809/http://mathemajik.googlepages.com/astronomy.htm | url-status= dead }}</ref> પ્રાચીન બેબીલોનીયા અને [[મધ્યયુગીન યુરોપ]] સાથે જોડાયેલા છે, પરંતુ [[હેલેનીસ્ટિક દુનિયા]]માં અલગ પડી ગયા હતા. [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]] વચ્ચેનો પ્રથમ [[અર્થ નિર્ધારણ]] તફાવત 11મી સદીમાં [[પર્સીયન ખગોળશાસ્ત્રી]] [[અબુ રેહાન અલ બિરુની]]<ref>એસ. પાઇન્સ (સપ્ટેમ્બર 1964), "અલ બિરુનીના અનુસાર શબ્દ ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષવિદ્યા વચ્ચેનું અર્થનિર્ધારણ", ''ઇસિસ'' '''55''' (3): 343-349</ref> દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. જ્યોતિષીય પ્રત્યનો દ્વારા મેળવેલી જ્યોતિષીય જાણકારીની પદ્ધતિ ઐતિહાસિક રીતે વિવિધ સંસ્કૃતિઓમાં વારંવાર ઉપયોગ કરાયો હતો, જેમાં [[પ્રાચીન ભારત]]થી લઇને જૂના [[માયા સિવીલાઇઝેશન]] અને મધ્યયુગીન યુરોપનો સમાવેશ થાય છે. આ ઐતિહાસિક યોગદાનને કારણે જ્યોતિષવિદ્યાને અમુક પ્રવાહ જેમ કે [[મધ્ય યુગીન રસાયણ શાસ્ત્ર]]ની સાથે [[પ્રોટોસાયંસ]] પણ કહેવાય છે. આધુનિક યુગ પહેલા જ્યોતિષવિદ્યા પણ ટીકામાંથી બહાર રહી ન હતી; તેને વારંવાર હેલેનીસ્ટિક સંશયકારો, ચર્ચ સત્તાવાળાઓ, અને મધ્યયુગીન [[મુસ્લિમ ખગોળશાસ્ત્રીઓ]] જેમ કે [[અલ ફરાબી]] (અલફારાબિયસ), [[આઇબીએન અલ હેથામ]] (અલ્હાઝેન), [[અબુ રેહાન અલ બિરુની]], [[એવીસેન્ના]] અને [[એવેરોસ]] દ્વારા પડકારો ફેંકવામાં આવ્યા હતા. જ્યોતિષવિદ્યાને રદિયો આપવાના તેમના કારણો ઘણી વખત વૈજ્ઞાનિકો (જ્યોતિષીયો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી રીત [[પ્રયોગમૂલક]]ને બદલે [[કાલ્પનિક]] હોવાને કારણે) અને ધાર્મિકો (જૂના [[ઇસ્લામિક વિદ્વાનો]]ના કારણો સાથે સંઘર્ષ)એમ બન્ને માટે યોગ્ય હતા. <ref>{{Cite book |last=Saliba |first=George |authorlink=George Saliba |year=1994b |title=A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam |publisher=[[New York University Press]] |isbn=0814780237 |pages=60 & 67–69}}</ref> [[આઇબીએન ક્વાય્યીમ અલ જોઝીયા]] (1292–1350)એ, તેમના ''મિફતાહ દાર અલ સાકાડાહ'' માં, જ્યોતિષવિદ્યા અને [[અનુમાન]]ને રદિયો આપવા માટે પ્રયોગમૂલક દલીલોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. <ref>{{Cite journal|title=Ibn Qayyim al-Jawziyyah: A Fourteenth Century Defense against Astrological Divination and Alchemical Transmutation|first=John W.|last=Livingston|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=91|issue=1|date=1971|pages=96–103|doi=10.2307/600445}}</ref> અનેક આગળ પડતા વિચારકો, તત્ત્વજ્ઞાની અને વૈજ્ઞાનિકો જેમ કે [[ગાલેન]], [[પેરાસેલ્સસ]], [[ગિરોલામો કાર્ડન]], [[નિકોલસ કોપરનિકસ]], [[તાકી અલ દીન]], [[ત્યાચો બ્રાહે]], [[ગેલિલિયો ગેલિલી]], [[જોહન્સ કેપ્લર]], [[કાર્લ જંગ]] અને અન્યોએ, જ્યોતિષવિદ્યાનો ઉપયોગ કર્યો હતો કે નોંધપાત્ર રીતે યોગદાન આપ્યું હતું. <ref name="eysenck-nias">યેસેન્ક, એચ.જે., નિયાસ, ડી.કે.બી., જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાન કે અંધશ્રદ્ધા? (પેંગ્વિન પુસ્કતો, 1982)</ref><ref>{{cite web | title=Were They Astrologers? — Big League Scientists and Astrology | author=Bruce Scofield | publisher=The Mountain Astrologer magazine | url=http://www.mountainastrologer.com/standards/editor's%20choice/articles/science_ast.html | access-date=2007-08-16 | archive-date=2011-07-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110727164535/http://www.mountainastrologer.com/standards/editor%27s%20choice/articles/science_ast.html | url-status=dead }}</ref> == આધુનિક દ્રષ્ટિકોણો == જ્યોતિષીય પ્રયત્નમાં આધુનિક સમયમાં વિવિધ શોધો થઇ છે. === પશ્ચિમ === 20મી સદીના મધ્યમાં [[ઓલફ્રેડ વિટ્ટ]] અને ત્યાર બાદ, [[રેઇનહોલ્ડ એબર્ટીન]] મધ્યબિંદુઓનો ઉપયોગ કરવામાં અગ્રેસર રહ્યા હતા જન્માક્ષર આધારિત પૃથ્થકરણમાં (જુઓ [[મિડપોઇન્ટ (જ્યોતિષવિદ્યા)]]) 1930થી 1980ના દાયકા સુધી [[દેન રુધ્યાર]], [[લિઝ ગ્રીન]] અને [[સ્ટીફન અરોયો]] સહિતના જ્યોતિષીઓ [[મનોવૈજ્ઞાનિક પૃથ્થકરણ માટેની જ્યોતિષશાસ્ત્ર]]ના ઉપયોગમાં અગ્રેસર રહ્યા હતા, ત્યાર બાદ અગ્ર મનોવૈજ્ઞાનિક [[કાર્લ જંગ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. 1930માં, [[ડોન નેરોમેને]] "એસ્ટ્રજિયોગ્રાફી"ના નામ હેઠળ [[સ્થળ આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા]]નું સ્વરૂપ યુરોપમાં વિકસાવ્યું હતું અને લોકપ્રિય બનાવ્યું હતું. 1970ના દાયકામાં અમેરિકન જ્યોતિષ [[જિમ લેવિસે]] [[એસ્ટ્રોકાર્ટોગ્રાફી]]ના નામ હેઠળ વિવિધ ખ્યાલ વિકસાવ્યા હતા અને લોકપ્રિય બનાવ્યા હતા. બન્ને પદ્ધતિઓનો ઇરાદો સ્થળમાં ભેદભાવ દ્વારા વિવિધ જીવન પરિસ્થિતિને ઓળખી કાઢવાનો હતો. === વેદિક (હિન્દુ જ્યોતિષવિદ્યા) === [[ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યા]] પશ્ચિમી જ્યોતિષશાસ્ત્ર કરતા અલગ અલગ [[રાશિચક્ર]]નો ઉપયોગ કરે છે અને તે [[વેદિક વિજ્ઞાન]]ની શાખા છે. <ref>"ભારત જેવા દેશોમા, કે જ્યાં નાની સંખ્યામાં બૌદ્ધિક વર્ગ પશ્ચિમી ભૌતિકતામાં તાલીમ પામેલો છે, ત્યારે જ્યોતિષવિદ્યા વિજ્ઞાનમાં અહીં અને ત્યાં ટકી રહેવા માટે પ્રયત્ન કરે છે." ડેવીડ પિન્ગ્રી અને રોબર્ટ ગિલબર્ટ, "જ્યોતિષવિદ્યા; ભારતમાં જ્યોતિષશાસ્ત્ર; આધુનિક સમયમાં જ્યોતિષવિદ્યા" [[એનસાક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા]] 2008</ref><ref>મોહન રાવ, સ્ત્રી ભ્રૂણહત્યા: આપણે ક્યાં જઇ રહ્યા છીએ? મેડિકલ સિદ્ધાંતોનો ભારતીય જર્નલ ઓક્ટો-ડિસે 2001-9(4) [http://www.issuesinmedicalethics.org/094co123.html]</ref> [[ભારત]]માં, જ્યોતિષવિદ્યામાં લાંબા ગાળાથી સ્થાપિત બહળ પ્રમાણમાં ફેલાયેલી માન્યતા છે, અને સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ રોજીંદા જીવનમાં, ખાસ કરીને લગ્નો અને બીજું કારકીર્દી અને ચુંટણી પ્રક્રિયામાં અને [[કર્મિક જ્યોતિષવિદ્યા]]માં થાય છે. <ref name="wideind">{{cite web | title=BV Raman Dies| publisher=New York Times, December 23, 1998|url=http://www.nytimes.com/1998/12/23/world/bangalore-venkata-raman-indian-astrologer-dies-at-86.html | access-date=2009-05-12}}</ref><ref name="fof">{{cite web| title=Fame and Fortune| author=Dipankar Das, May 1996| url=http://www.lifepositive.com/mind/predictive-sciences/astrology.asp| access-date=2009-05-12| archive-date=2014-02-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20140209131704/http://www.lifepositive.com/mind/predictive-sciences/astrology.asp| url-status=dead}}</ref> 1960માં, [[એચ.આર. સેશાદ્રી આયરે]], યોગી અને આવાયોગીના ખ્યાલ સહિતની પદ્ધતિ રજૂ કરી હતી. તેણે પશ્ચિમમાં સંશોધનલક્ષી જ્યોતિષોમાં રસ પેદા કર્યો હતો. 1990ના દાયકાના પ્રારંભમાં ભારતીય વેદિક જ્યોતિષ અને લેખક, [[વી.કે.ચૌધરી]]એ [[ઇન્ટરપ્રિટીંગ હોરોસ્કોપ માટે સિસ્ટમ્સ એપ્રોચ]]ની રચના કરી હતી અને વિકસાવ્યો હતો, જે જ્યોતિષ (અનુમાનીત જ્યોતિષવિદ્યા)<ref>[[વી.કે. ચૌધરી]] અને કે. રાજેશ ચૌધરી, 2006, ''સિસ્ટમનો ખ્યાલ (જ્યોતિષવિદ્યા) જન્માક્ષરનો અર્થ કાઢવા માટે સિસ્ટમનો ખ્યાલ'' , ચતુર્થ સુધારેલી આવૃત્તિ, સાગર પબ્લિકેશન્સ, [[નવી દિલ્હી]], ભારત. ISBN 81-7082-017-0</ref> કે જે પદ્ધતિ "એસએ" તરીકે ઓળખાય છે અને જે લોકો જ્યોતિષ શીખવાનો પ્રયત્ન કરે છે તેને મદદરૂપ થાય છે. બાદમાં કે.એસ. ક્રિશ્નામૂર્તિએ ક્રિશ્નામૂર્તિ પદ્ધતિ સિસ્ટમ વિકસાવી હતી, જે સંબંધિત ગ્રહોની [[દશા]]માં તારાઓના પેટા વિભાજન દ્વારા [[તારા]] (નક્ષત્ર)ના પૃથ્થકરણ પર આધારિત હતી. આ પદ્ધતિ "કેપી" અને "સબ થિયરી" તરીકે પણ ઓળખાય છે. 2001માં, ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો અને રાજકારણીઓ ચર્ચા કરી હતી અને વિદેક જ્યોતિષવિદ્યામાં સંશોધન માટે ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે રાજ્યના નાણાનો ઉપયોગ કરવા માટે વિવેચન કર્યું હતું. <ref name="BBC_India">[http://www.bbc.co.uk/worldservice/sci_tech/highlights/010531_vedic.shtml ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યા વિ. ભારતીય વિજ્ઞાન]</ref> == વૈશ્વિક સંસ્કૃતિ પર અસરો == જ્યોતિષવિદ્યા પશ્ચિમ અને પૂર્વ સંસ્કૃતિઓ પર છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી ભારે પ્રભુત્વ ધરાવે છે. મધ્ય યુગમાં, જ્યોતિષવિદ્યા, આકાશી ગોળાની પદ્ધતિ અને સંરચનામાં માનતા શિક્ષણવિંદો જાણકારીની પદ્ધતિનું અને વિશ્વનું પ્રતિબિંબ પાડતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. વિશ્વના અનેક ભાગોમાં જ્યોતિષવિદ્યામાં મજબૂત માન્યતા છે: એક સર્વક્ષણમાં, 31 ટકા [[અમેરિકનો]]એ જ્યોતિષવિદ્યામાં માનતા હોવાનું પ્રદર્શિત કર્યું હતું, જ્યારે અન્ય એક અભ્યાસમાં 39 ટકા લોકો આ વિદ્યા વૈજ્ઞાનિક હોવાનું માનતા હતા. <ref name="taylor">{{cite web | title=The Religious and Other Beliefs of Americans 2003 | author=Humphrey Taylor | url=http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=359 | access-date=2007-01-05 | archive-date=2007-01-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070111214109/http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=359 | url-status=dead }}</ref><ref name="nsa1">{{cite web | title=Science and Technology: Public Attitudes and Understanding | publisher=National Science Foundation | url=http://www.nsf.gov/statistics/seind06/c7/c7s2.htm#c7s2l3 | access-date=2007-01-05 | archive-date=2011-12-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111230065215/http://www.nsf.gov/statistics/seind06/c7/c7s2.htm#c7s2l3 | url-status=dead }}</ref> જ્યોતિષવિદ્યા ભાષા અને સાહિત્ય એમ બન્ને પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. ઉદા. તરીકે, મધ્યયુગીન લેટિન ''ઇન્ફ્લુએન્શિયા'' માંથી [[ઇન્ફ્લુયએન્જા]]નો અર્થ પ્રભાવ થાય છે, તેનું આવું નામ એટલા માટે અપાયું હતુ કે એક વખત ડોકટરોએ ગ્રહો અને તારાઓના પ્રભાવને કારણે રોગચાળો હોવાનું માન્યુ હતું. <ref>http://www.etymonline.com/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205085150/http://www.etymonline.com/index.php |date=2015-12-05 }}? શબ્દ-ઇન્ફ્લુએન્જા ઓનલાઇન વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર શબ્દકોશ</ref>. શબ્દ "ડિઝાસ્ટર" ઇટાલીયન શબ્દ ''ડિઝાસ્ટ્રો'' પરથી આવ્યો છે, જે નકારાત્મક ઉપસર્ગ ''ડિસ-'' અને લેટિન ''એસ્ટર'' "સ્ટ્રાર" પરથી મેળવવામાં આવ્યો છે, આમ અર્થ "ઇલ સ્ટેર્ડ"<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=disaster|title=Online Etymology Dictionary: Disaster|access-date=2009-01-22}}</ref> વિશેષણ "લુનાટિક" (લુના/[[ચંદ્ર]]), "મર્ક્યુરીયલ" ([[બુધ]]), "વેનેરલ" ([[શુક્ર]]), "માર્શિયલ" ([[મંગળ]]), "જોવિયલ" ([[ગુરુ]]/જોવ), અને "સેટર્નાઇન" ([[શનિ]]) તમા જૂના શબ્દો છે જેનો વ્યક્તિગત લાયકાતો વર્ણવવા માટે ઉપયોગ થાય છે તે કદાચ મળતા આવે છે અથવા ગ્રહના જ્યોતિષીય લક્ષણો દ્વારા ભારે પ્રભાવ હેઠળ છે,તેમાંના કેટલાકના નામની પાછળ રોમન દેવતાનું નામ આવતં હોવાથી તેની પરથી મેળવવામાં આવ્યા છે. સાહિત્યમાં ઘણા લેખકો, વિખ્યાત [[જિયોફ્રે ચૌસર]]<ref>{{cite web | title=Astrology and English literature'' | author=A. Kitson | publisher=Contemporary Review, October 1996 | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2242/is_n1569_v269/ai_18920172 | access-date=2006-07-17 | archive-date=2013-04-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130403050241/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2242/is_n1569_v269/ai_18920172 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=''Essential Chaucer: Science, including astrology'' | author=M. Allen, J.H. Fisher | publisher=[[University of Texas]], San Antonio | url=http://colfa.utsa.edu/chaucer/ec22.html | access-date=2006-07-17 | archive-date=2018-08-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180812164441/http://colfa.utsa.edu/chaucer/ec22.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=''Astronomy and Astrology in the Works of Chaucer'' | author=A.B.P. Mattar et al. | publisher=[[University of Singapore]] | url=http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/gem-projects/hm/astronomy_and_astrology_in_the_works_of_chaucer.pdf | access-date=2006-07-17 | archive-date=2013-02-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130202173517/http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/gem-projects/hm/astronomy_and_astrology_in_the_works_of_chaucer.pdf | url-status=dead }}</ref> અને [[વિલીયમ શેક્સપિયરે]],<ref>{{cite web | title=''Shakespeare, Astrology, and Alchemy: A Critical and Historical Perspective'' | author=P. Brown | publisher=The Mountain Astrologer, February/March 2004 | url=http://www.astrofuturetrends.com/id19.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120618104421/http://www.astrofuturetrends.com/id19.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Shakespeare's Astrology | author=F. Piechoski | url=http://starcats.com/anima/shakespeare.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111231151128/http://starcats.com/anima/shakespeare.html | url-status=dead }}</ref> તેમના પાત્રના જુસ્સાના વર્ણનમાં ચાલાકી અને રંગ ઉમેરવા માટે જ્યોતિષીય સંકેતોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તાજેતરમાં જ, માઇકલ વાર્ડે એવી દરખાસ્ત કરી હતી કે [[સી. એ. લેવિસે]] તેમની [[ક્રોનિકલ ઓફ નાર્નીયા]]ને સાત આકાશના લક્ષણો અને સંકેતોમાં રંગી હતી. ઘણી વખત આ પ્રકારના સાહિત્યની સંપૂર્ણપણે પ્રશંસા કરવા માટે જ્યોતિષીય સંકેતાત્મકની સમજણી જરૂરી હોય છે. કેટલાક વર્તમાન વિચારકોમાં વિખ્યાત કાર્લ જંગ,<ref name="Jung">કાર્લ જી. જંગ, "સામૂહિક બેશુદ્ધિનો લાક્ષણિક નમૂનો," ''સી.જી.ગંગના અસલ લખાણમાં '' અવતરણ (આધુનિક ગ્રંથાલય, પ્રતિનિધિ. 1993), 362-363.</ref> જ્યોતિષવિદ્યાના અનુમાનીત દાવાઓમાં જરૂરી રીતે નહી પડતા દિમાગની દ્રષ્ટિએ જ્યોતિષવિદ્યાની વર્ણનાત્મક શક્તિમાં માને છે. શિક્ષણમાં જ્યોતિષવિદ્યા [[મધ્ય યુગીન યુરોપ]]ના [[યુનિવર્સિટી શિક્ષણ]]માં પ્રદર્શિત થાય છે, જેને સાત સ્પષ્ટ વિસ્તારોમાં વહેંચી નાખવામાં આવ્યું હતું, દરેક ચોક્કસ પ્રકારના ગ્રહ દ્વારા પ્રદર્શિત થતા હતા અને સાત [[વિપુલ કલા]] તરીકે ઓળખાતા હતા. [[દાંતે અલીઘેઇરી]]એ એવું અનુમાન કર્યું હતું કે આ કલાઓ, જે વિજ્ઞાનમાંથી પેદા થઇ છે તેને આજે આપણે ઓળખીએ છીએ, જે ગ્રહો જેવું જ સમાન માળખું ધરાવે છે. સંગીતમાં જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રભાવનું અત્યંત જાણીતુ ઉદાહરણ બ્રિટીશ કંપોઝર ગુત્સવ હોસ્ટના ઓરકેસ્ટ્રલ સ્યુટ કે જેને "[[ધી પ્લાનેટસ]]" છે, જેનું માળખું ગ્રહોના જ્યોતિષીય સંકેતો પર આધારિત છે. == જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન == [[ફ્રાંસિસ બેકોન]] અને વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિના સમયમાં નવા જ ઉભરતા વૈજ્ઞાનિક પ્રવાહે પ્રયોગાત્મક નિરીક્ષણો પર આધારિત પદ્ધતિસરના પ્રયોગમૂલક આકર્ષણની પદ્ધતિ હસ્તગત કરી હતી. <ref>{{cite web | title= The scientific revolution | url= http://www.wsu.edu:8001/~dee/ENLIGHT/SCIREV.HTM | author= Hooker, Richard | access-date= 2010-03-09 | archive-date= 2007-10-11 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071011191104/http://wsu.edu:8001/~dee/ENLIGHT/SCIREV.HTM | url-status= dead }}</ref> આ મુદ્દે, જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર એક બીજાથી અલગ પડવાનું શરૂ થઇ ગયું હતું ; ખગોળશાસ્ત્ર અનેક મધ્ય વિજ્ઞાનોમાંનું એક બની ગયું હતું, જ્યારે જ્યોતિષવિદ્યાને વધુને વધુ રીતે ગૂઢવિદ્યા વિજ્ઞાન અથવા અંધશ્રદ્ધા તરીકે સહજ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા જોવામાં આવ્યું હતું. આ અલગતાવાદ અઢારમી અને ઓગણીસમી સદીઓ સુધી વકર્યો હતો. <ref name="Tester">જિમ ટેસ્ટર, ''પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યાનો ઇતિહાસ'' (બેલાન્ટાઇન બુક્સ, 1989), 240એફએફ.</ref> {{Infobox Pseudoscience | topics=[[Astronomy]], [[Psychology]] | claims=Measurable correlations can be reliably found between the position of the planets and personality and human events. | origyear=antiquity | origprop= ancient priests and astrologers | currentprop= [[Philip Berg]], [[Michel Gauquelin]], [[Linda Goodman]], [[Liz Greene]], [[Alan Leo]], [[Sydney Omarr]], [[Joan Quigley]], [[Jackie Stallone]], [[Athena Starwoman]], [[Shelley von Strunckel]], [[Richard Tarnas]] }} સમકાલીન વૈજ્ઞાનિકો જેમ કે [[રિચાર્ડ ડોકિન્સ]] અને [[સ્ટીફન હોકિંગે]] જ્યોતિષવિદ્યાને બિનવૈજ્ઞાનિક તરીકે ગણાવી હતી,<ref>{{cite web | title=''The Real Romance in the Stars'' | author=Richard Dawkins | publisher=The Independent, December 1995 | url=http://www.simonyi.ox.ac.uk/dawkins/WorldOfDawkins-archive/Dawkins/Work/Articles/1995-12romance_in_stars.shtml | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-04-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090408063628/http://www.simonyi.ox.ac.uk/dawkins/WorldOfDawkins-archive/Dawkins/Work/Articles/1995-12romance_in_stars.shtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=British Physicist Debunks Astrology in Indian Lecture | publisher=Associated Press | url=http://www.beliefnet.com/story/63/story_6346_1.html}}</ref> અને એસ્ટ્રોનમિકલ સોસાયટી ઓફ ધ પેસિફિકના [[એન્ડ્રુ ફ્રેકનોઇ]] જેવાએ ખોટી માન્યતા પર આધારિત સિદ્ધાંત તરીકેનું લેબલ લગાવ્યું હતું. <ref>{{cite web | title=Astronomical Pseudo-Science: A Skeptic's Resource List | publisher=Astronomical Society of the Pacific | url=http://www.astrosociety.org/education/resources/pseudobib.html}}</ref> 1975માં, [[અમેરિકન હ્યુમનીસ્ટ એસોસિયેશને]] જે લોકો જ્યોતિષવિદ્યામાં વિશ્વાસ ધરાવતા હતા તેવાને અલગ પાડ્યા હતા અને આમ કરવાથી "તેમની માન્યતાઓ માટે કોઇ જ ચકાસેલો વૈજ્ઞાનિક પાયો ન હોવાની હકીકત છતા અને ખરેખર તેની વિરુદ્ધમાં મજબૂત પૂરાવો છે." <ref name="humanist">{{cite web | title=<nowiki>Objections to Astrology: A Statement by 186 Leading Scientists</nowiki> | publisher=<nowiki>The Humanist, September/October 1975</nowiki> | url=http://www.americanhumanist.org/about/astrology.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-03-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090318140638/http://www.americanhumanist.org/about/astrology.html | url-status=dead }}</ref> ખગોળશાસ્ત્રી [[કાર્લ સાગન]] આ નિવેદન હસ્તાક્ષર માટે ઇચ્છા ધરાવતા ન હતા, એટલા માટે નહી કે તેમને લાગ્યું હતું કે જ્યોતિષવિદ્યા માન્ય છે, પરંતુ એટલા માટે કે તેમને નિવેદનનો સૂર [[સત્તાવાહક]] લાગ્યો હતો. <ref name="Sagan">સાગન, કાર્લ. "પત્ર." ધી હ્યુનિનિસ્ટ 36 (1976): 2</ref><ref>{{cite web | title=Astrology: What it is and what it isn't, | author=Mariapaula Karadimas | publisher=The Peak Publications Society | url=http://www.peak.sfu.ca/the-peak/2006-1/issue7/fe-astro.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-09-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110906173022/http://www.peak.sfu.ca/the-peak/2006-1/issue7/fe-astro.html | url-status=dead }}</ref> સાગને જણાવ્યું હતું કે તેઓ કદાચ નિવેદન પર હસ્તાક્ષર કરવા માટે તોજ રાજી થયા હોત કે જો તે જ્યોતિષીય માન્યતાઓના સૈદ્ધાંતિક મતનું વર્ણન કરતા હોત અને રદિયો આપતા હોત, જેમાં તેઓ માનતા હતા કે તેઓ કદાચ મનને મનાવી શક્યા હોત અને વહેંચવામાં આવેલા નિવેદન કરતા ઓછો વિવાદ ઉત્પન્ન કર્યો હોત. <ref>સાગન, કાર્લ. ''દુષ્ટોના વળગણવાળી દુનિયા: વિજ્ઞાન એ અંધકારમાં દિવા સમાન.'' (ન્યુ યોર્ક: બેલાનટાઇન બુક્સ, 1996), 303.</ref> થોડા સમય માટે જ્યોતિષવિદ્યાને વિજ્ઞાન તરીકે માનવામાં ન આવી હોવા છતા, 20મી સદીના પ્રારંભથી જ્યોતિષીઓ માટે સંશોધનનો નંધપાત્ર વિષય રહ્યો હતો. પ્રાથમિક જ્યોતિષવિદ્યામાં 20મી સદીના તેમના અભ્યાસમાં, ભૂતપૂર્વ જ્યોતિષી જ્યોતિષ ટીકાકાર જ્યોફ્રે ડીન તરફ વળ્યા હતા અને સહલેખકોએ આ હાથ ધરાયેલી બાર્ગેઇનીંગ સંશોધન પ્રવૃત્તિને મુખ્યત્વે જ્યોતિષીય સમાજમાં જ દસ્તાવેજી કરી હતી.<ref name="Dean">જી. ડીન. એટ.અલ., ''પ્રાથમિક જ્યોતિષવિદ્યામાં તાજેતરનો વિકાસ: મહત્વની સમીક્ષા 1900-1976''. જ્યોતિષીય સંગઠન (ઇંગ્લેંડ 1977)</ref> === સંશોધન === [[ચિત્ર:Mars effect.svg|thumb|left|મંગળ ગ્રહની અસર: જાણિતા દોડવીરોના જન્મના ચાર્ટમાં મંગળના ગ્રહની દિવસની સ્થિતિના સંબંધિત આવર્તન.]] જ્યોતિષીય આગાહી અને [[કામગીરીયુક્ત વ્યાખ્યાયિત]] પરિણામો વચ્ચે [[આંકડાકીય અગત્યતા]] સંબંધો દર્શાવવામાં અભ્યાસો વારંવાર નિષ્ફળ રહ્યા છે. <ref name="asotp"/><ref name="doubleblind">શોન કેરિસન ''જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રકારનું ડબલ બ્લાઇંગડ પરીક્ષણ'' , 318, 419 1985</ref> [[અસર કદ]] જ્યોતિષ આધારિત પરીક્ષણો [[કલ્પનાઓ]] અંતમાં સુચવે છે કે જ્યોતિષીય આગાહીઓની [[સરેરાશ]] સચોટતા તક દ્વારા જે આસા હોય છે તેના કરતા મોટી હોતી નથી. ઉદાહરણ તરીકે, [[કલ્પનાશીલ]], [[વર્તણૂંક]], શારીરિક અને અન્ય [[તફાવતો]], 2000નો જ્યોતિષીય અભ્યાસ "ટાઇમ ટ્વીન્સ" દરેકની મિનીટોમાં પેદા થયો હતો જે માનવ લક્ષણો પર તારાઓનો પ્રભાવ દર્શાવતો નથી. <ref name="Psi">{{cite web | title=Is Astrology Relevant to Consciousness and Psi? | author=Dean and Kelly | url=http://www.imprint.co.uk/pdf/Dean.pdf | access-date=2010-03-09 | archive-date=2016-09-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160926152556/http://www.imprint.co.uk/pdf/Dean.pdf | url-status=dead }}</ref> એવું સુચન કરવામાં આવ્યું હતું કે બિનઅંકુશિત [[માનવસર્જન]]ને કારણે અન્ય આંકડાકીય સંશોધનો વારંવાર જ્યોતિષવિદ્યાના પૂરાવા તરીકે ખોટા પૂરવાર થયા છે. <ref>{{cite web | title=Artifacts in data often wrongly seen as evidence for astrology | url=http://www.rudolfhsmit.nl/d-arti2.htm | first=Geoffery | last=Dean | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-08-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090826162245/http://www.rudolfhsmit.nl/d-arti2.htm | url-status=dead }}</ref> [[પ્રયોગાત્મક મનોવૈજ્ઞાનિકો]]એ એવું સુચન કર્યું હતું કે વિવિધ અસરો જ્યોતિષીય સચોટતાના દેખાવમાં ફાળો આપી શકે છે. [[પક્ષપાતી સમર્થન]] તરીકે જાણીતું હોવાનું એક જોવાયેલું વલણ છે, જ્યાં લોકોને અસચોટ ("નિષ્ફળ") વધુને વધુ સચોટ આગાહીઓ ("સફળ") યાદ રાખવા માટે અસંખ્ય આગાહીઓનો એક સેટ આપવામાં આવે છે. પરિણામે, લોકો હવે જે ખરેખર છે તેના કરતા સચોટ હોવાના નાતે આગાહીઓના સેટને યાદ રાખવો પડે છે. બીજુ મનોવૈજ્ઞાનિક [[આશ્ચર્ય]] [[પૂર્વગામી અસર]] તરીકે જાણીતી છે, જે વ્યક્તિગતોના એવા વલણનો ઉલ્લેખ કરે છે કે જેમ દરજી તેમના માટે જ હોય છે તેમ તેમના સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવતા વ્યક્તિત્વના વર્ણનને ઊંચી સચોટતા અર્પવી જોઇએ, પરંતુ હકીકતમાં તે સંદિગ્ધ બાબત છે અને મોટી સંખ્યામાં લોકોને લાગુ પાડવા માટે સામાન્ય રીતે પૂરતી છે. જ્યારે જ્યોતિષીય આગાહીઓ અમુક વ્યક્તિ માટે કેટલીક અસાધારણ ઘટનાઓ સાથે [[મળતી આવવા]]નું શરૂ કરે, પરંતુ અન્યો માટે નહી, ત્યારે આ આગાહીઓની પુનઃએકત્રિત કરેલી [[સંકલિતતા]] પક્ષપાતી સમર્થનને એક એક કરીને ખાળે છે. જ્યારે આગાહીઓમાં સંદિગ્ધ ભાષાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે તેમનો વ્યક્તિગત દેખાવ કદાચ થોડા ઘણા અંશે પૂર્વગામી અસરને કારણે હોઇ શકે છે. જ્યોતિષવિદ્યાના ચોક્કસ મૂળતત્વોની મા્યતા દર્શાવવા માટે પોતાનું જીનવ સમર્પિત કરનાર ફ્રેન્ચ મનવૈજ્ઞાનિક અને આંકડાશાસ્ત્રી [[મિશેલ ગૌક્વેલિને]], લખ્યું હતું કે તેમણે કેટલાક ગ્રહોની સ્થિતિ અને ઇશ્વરીય પ્રેરણા જેવા ચોક્કસ માનવ ઘાત વચ્ચે સહસંબંધ શોધી કાઢ્યો છે.<ref>ગૌક્વેલીન એમ., માનવ વર્તણૂંક પર વૈશ્વિક પ્રભાવ, ઔરોરા પ્રેસ, સાન્ટા એફઇ એનએમ (1994)</ref> ગૌક્વેલિનનો મોટે ભાગે જાણીતો ખ્યાલ [[મંગળની અસર]] છે, જે દર્શાવે છે કે જાણીતા રમત વિજેતાના જન્મ સમયે આકાશમાં ચોક્કસ સ્થાન ગ્રહણ કરે છે, જ્યારે સામાન્ય વ્યક્તિના જન્મ સમયે આવું થતું નથી. સમાન પ્રકારનો ખ્યાલનું [[રિચાર્ડ ટાર્નસ]] દ્વારા તેમની કૃતિ ''કોસ્મોસ એન્ડ સાયચે'' માં ,સંશોધન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં તેઓ ગ્રહોની ગોઠવણી અને ઐતિહાસિક અગત્યની ઘટનાઓ અને વ્યક્તિગત વચ્ચે સમાનતાની ચકાસણી કરે છે. તેમના 1955માં મૂળભૂત પ્રકાશનથી, મંગળની અસર અભ્યાસનો વિષય રહ્યો છે અને [[સંશયાત્મક]] પ્રકાશનો કે જેમનો ઉદ્દેશ તેને રદિયો આપવાનો હતો, <ref>બેન્સ્કી, સી. એટ અલ. (1996). "મંગળગ્રહની અસર": 1000 રમતવીરોમાં ફ્રેન્ચ કસોટી.</ref><ref>ઝીલન, એમ., પી. અને જી. અબેલ. 1977. શું તે મંગળ ગ્રહની અસર છે? માનવવાદી 37 (6): 36-39.</ref><ref>''સ્કેપ્ટીકલ-ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન અને અર્ધ સાધારણની હેન્ડબુક'' માં હર્બર્ટ નેઇસ્લર, ઇડી [[ડોનાલ્ડ લેકોક]], [[ડેવીડ વર્નોન]], [[કોલીન ગ્રુવ્સ]], [[સાયમન બ્રાઉન]], ઇમેજક્રાફ્ટ, કેનબેરા, 1989, ISBN 0-7316-5794-2, પૃષ્ઠ3</ref> અને [[આનુષંગિક જર્નલો]]એ મૂળભૂત ખ્યાલોને ટેકો આપવા અને વિસ્તારવા માટે ઉપયોગ કર્યો હતો. <ref>{{cite web | title=Raising the Hurdle for the Athletes' Mars Effect: Association Co-Varies With Eminence | url=http://www.scientificexploration.org/jse/abstracts/v2n1a4.php | author=Suitbert Ertel | publisher=Journal of Scientific Exploration | access-date=2010-03-09 | archive-date=2008-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081210060754/http://www.scientificexploration.org/jse/abstracts/v2n1a4.php | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Discussion of Mars eminence effect | url=http://www.planetos.info/mmf.html | author=Ken Irving | publisher=Planetos | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111211133118/http://www.planetos.info/mmf.html | url-status=dead }}</ref> ગૌક્વેલિનના સંશોધનને વૈજ્ઞાનિક વિચારધારાની સ્વીકૃત્તિ મળી ન હતી. [[ચિત્ર:Cellarius ptolemaic system.jpg|thumb|right|એન્ડ્રીયાસ સેલારિયસ દ્વાર ચિત્રો કે શબ્દોમાં રજૂ કરાયેલ ટેલેમેઇક સિસ્ટમ, 1660/61]] === સંશોધનમાં અંતરાયો === જ્યોતિષીઓએ એવી દલીલ કરી છે કે આજે જ્યોતિષવિદ્યામાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો હાથ ધરવા માટે મહત્વના અંતરાયો છે, જેમાં ભંડોળનો અભાવ<ref name="Eysenck">એચ.જે. આઇસેન્ક અને ડી.કે.બી. નિયાસ, ''જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાન કે અંધશ્રદ્ધા?'' પેન્ગ્વીન બુક્સ (1982) ISBN 0-14-022397-5</ref><ref name="Phillipson">જી.ફિલીપસન, ''શૂન્ય વર્ષમાં જ્યોતિષવિદ્યા '' . ફ્લેર પબ્લિકેશન્સ (લંડન, 2000) ISBN 0-9530261-9-1</ref> જ્યોતિષીઓ દ્વારા વિજ્ઞાન અને આંકડાશાસ્ત્રની પાશ્ચાદ ભૂમિકાનો અભાવ,<ref name="avalon">{{cite web | title=School History | publisher=The Avalon School of Astrology | url=http://www.avalonastrology.com/History.htm}}</ref> અને સંશોધન કરતા વિજ્ઞાનીઓ અને સંશયકારો દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યામાં કુશળતાના અભાવનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="Eysenck"/><ref name="Phillipson"/><ref name="Harding">{{cite web | title=Prejudice in Astrological Research | author=M. Harding | publisher=Correlation, Vol 19(1) | url=http://www.astrozero.co.uk/astroscience/harding.htm | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-01-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120106194933/http://www.astrozero.co.uk/astroscience/harding.htm | url-status=dead }}</ref> કેટલાક જ્યોતિષીઓએ એવી દલીલ કરી હતી કે થોડા પ્રેક્ટિસનરો આજે જ્યોતિષવિદ્યાના વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણને અનુસરે છે કારણે કે તેઓ માને છે કે ગ્રાહકો સાથે દરોરજ કામ કરવાથી તેઓ તેમના ગ્રાહકોને વ્યક્તિગત માન્યતા પૂરી પાડી શકે છે. <ref name="Phillipson"/><ref name="Irving">{{cite web | title=Science, Astrology and the Gauquelin Planetary Effects | author=K. Irving | url=http://www.planetos.info/sciast1.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-02-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120204055324/http://www.planetos.info/sciast1.html | url-status=dead }}</ref> જ્યોતિષીયો દ્વારા અન્ય દલીલ એવી કરવામાં આવે છે કે જ્યોતિષવિદ્યાના મોટા ભાગના અભ્યાસો જ્યોતિષવિદ્યાની કવાયતના પ્રકારને છતા કરતા નથી અને [[વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ]] જ્યોતિષવિદ્યામાં લાગુ પડતી નથી. <ref name="MUL-MVA">એમ. અર્બન લુરેઇન, ''ગુણાંક પૃથ્થકરણ પ્રત્યેની ઓળખ'' , જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ. જ્યોતિષીય સંશોધન માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3</ref><ref name="Perry">જી. પેરી, ''આપણે જાણીએ છીએ તેવું આપણે કઇ રીતે જાણી શકીએ? '' ''શબ્દનાં રૂપાખ્યાન દર્શાવતા કોઠાથી લઇને જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ સુધી'' , જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ. જ્યોતિષીય સંશોધન માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3</ref> કેટલાક જ્યોતિષવિદ્યાની તરફદારો એવી દલીલ કરે છે કે પ્રવર્તમાન વર્તણૂંક અને કેટલાક જ્યોતિષવિદ્યાના વિરોધીઓના હેતુઓ ચકાસવામાં આવનારી કલ્પનાની રચના, પરીક્ષણ હાથ ધરવું અને પરિણામો જાહેર કરવામાં સભાનપૂર્વકના અને સભાનતા વિનાના પક્ષપાતો રજૂ કરે છે. <ref name="asotp"/><ref name="eysenck-nias"/><ref name="humanist"/><ref name="Harding"/><ref>{{cite web | title=Astrology for Skeptics | author=Bob Marks | url=http://www.bobmarksastrologer.com/skeptics.htm | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111210003020/http://www.bobmarksastrologer.com/skeptics.htm | url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:God the Geometer.jpg|thumb|ખાસ કરીને ભૂમિતી અને ખગોળવિદ્યા/જ્યોતિષવિદ્યાનું પ્રારંભનું વિજ્ઞાન, મોટા ભાગના મધ્યયુગીન વિદ્યાર્થીઓ માટે ઇશ્વાસ સાથે જોડાયેલું હતું. 13મી સદીની હસ્તપ્રતમાં રહેલી સીમા ઇશ્વરના સર્જ કૃત્યનું ચિહ્ન છે, કેમ કે મોટા ભાગના લોક માને છે કે કંઇક આંતરિક ઇશ્વરીય તત્વ કે પૂર્ણતા છે જે વર્તુળમાં શોધી શકાય તેમ છે.]] === પદ્ધતિ === જ્યોતિષીય માન્યતાઓ ધરાવતી મૂર્ત પદ્ધતિઓની સતત સમજણો જ્યોતિષીઓએ રજૂ કરી નથી, <ref name="Seymour">ડો. પી. સેમૌર, ''જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાનનો પૂરાવો.'' પેંગ્વીન ગ્રુપ (લંડન, 1988) ISBN 0-14-019226-3</ref><ref>{{cite web | title=The Pineal Gland and the Ancient Art of Iatromathematica | author=Frank McGillion | url=http://www.astrology-research.net/researchlibrary/Iatr/pineal.htm}}</ref> અને થોડા વર્તમાન જ્યોતિષીઓ આકાશી સંરચના અને ધરતી પરની ઘટનાઓ વચ્ચે સીધો કારણભૂત સંબંધ હોવાનું માને છે. <ref name="Phillipson"/> [[એસ્ટ્રોનોમિકલ સોસાયટી ઓફ ધ પેસિફિક]] દ્વરા પ્રકાશિત કરવામાં આવેલો તંત્રીલેખ જણાવે છે કે વૈજ્ઞાનિક રીતે ઉદ્ભવ થયેલી પદ્ધતિ હોવાનો કોઇ પૂરાવો નથી જેના દ્વારા જે તે સાધન પાર્થિવ બાબતો પર પ્રભાવ જમાવી શકે. <ref name="asotp"/> સંશોધકોએ [[કારણભૂત]] દર્શાવ્યું છે, સ્પષ્ટ રીતે [[સહસંબંધિક]], જ્યોતિષીય નિરીક્ષણો અને ઘટનાઓ જેમ કે કાર્લ જંગ દ્વારા સુચિત કરાયેલ [[સિંક્રોનીસિટી]]ની થિયરી વચ્ચેનો સંબંધ. <ref>મેગી હાયડ, જંગ અને જ્યોતિષવિદ્યા. ધી એક્વેરીયન પ્રેસ (લંડન, 1992) પૃષ્ઠ. 24-26.</ref> અન્યો [[અનુમાન]]માં મૂળ હોવાનું જણાવ્યું છે. <ref name="Cornelius">જ્યોફ્રે કોર્નેલિયસ, જ્યોતિષવિદ્યાની ક્ષણ. ઉત્સવ અરોરા, અન્ય એક ચિંતન સંશોધન નિષ્ણાત અને જ્યોતિષ એવી દલીલ કરે છે કે, "જો 100 ટકા ખરાઇ એ માપદંડ હોય તો, આપણે તમામ દવાખાનાઓ, તબીબી લેબોરેટરીઓ બંધ કરી દેવી જોઇએ. વૈજ્ઞાનિક તબીબી સાધનો અને ઔષધો ભૂલો અને ઊંધી ગણતરીઓનો લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે. આવું જ કોમ્પ્યુટર્સ અને ઇલેક્ટ્રોનિકના કિસ્સામાં છે. ઇલેક્ટ્રોનિક ગેજેટો અને સાધનો નિષ્ફળ જાય છે તેથી જ અમે તેને રદિયો આપતા નથી પરંતુ અમે ભૂલો માટે તેનો ઉકેલ શોધવાની દિશામાં કામ કરીએ છીએ." વેસેક્સ જ્યોતિષ (બૌર્નેમાઉથ, 2003.)</ref> કેટલાકે એવી દલીલ કરી છે કે પ્રયોગમૂલક સહસંબંધ તેમના પોતાના [[એપિસ્ટેમોલોજીકલી]] પર આધારિત છે, અને તેને કોઇ પણ પદ્ધતિની થિયરીની જરૂર નથી. <ref name="Harding"/> કેટલાક નિરીક્ષકો સામે, આ બિનપદ્ધતિસરનો ખ્યાલ વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણ મારફતે જ્યોતિષવિદ્યાની માન્યતાની શક્યતા વિશે ગંભીક પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે અને કેટલાકે જ્યોતિષવિદ્યામાં સમગ્રપણે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિની લાગુ પાડવાની વાતને નકારી કાઢી છે. <ref name="Harding"/> કેટલાક જ્યોતિષીઓ, બીજી બાજુ એવું માને છે કે જ્યોતિષવિદ્યા વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિને જવાબદાર છે, કેમ કે તે પૂરતા પ્રમાણમાં આધુનિક પૃથ્થકરણની પદ્ધતિ પૂરી પાડે છે અને આ દ્રષ્ટિકોણને ટેકો આપવા અગ્ર અભ્યાસો પૂરા પાડે છે. <ref name="HARASTRES">ડી. કોક્રેન, ''જ્યોતિષની સાબિતી તરફ: ગાણિતીક ક્ષમતા માટે એસ્ટ્રોસિગ્નેચર'' આંતરરાષ્ટ્રીય જ્યોતિષ ISAR જર્નલ વિન્ટર-સ્પ્રીંગ 2005, વોલ્યુમ 33, #2</ref> પરિણામે, વિવિધ જ્યોતિષીઓએ આકડાકીય માન્યતાઓને આધારે જ્યોતિષવિદ્યાના સતત અભ્યાસની હાકલ કરી છે અથવા તો તરફેણ કરી છે. <ref>એમ.પોટ્ટેન્જર (ઇડી), ''જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ.'' જ્યોતિષીય સંશોધન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3</ref> == વધુ જુઓ == * [[જ્યોતિષવિદ્યાને લગતા સંકેતો]] * [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]] * [[વહેમ]] == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બીજા વાંચનો == * રોજર બેક, પ્રાચીન જ્યોતિષવિદ્યાનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ, બ્લેકવેલ (2007) * [[પરમહંસ યોગનંદા]]: [http://en.wikisource.org/wiki/Autobiography_of_a_Yogi/Chapter_16 યોગીની આત્મકથા/પ્રકરણ 16: તારાઓની હોંશિયારીથી છેતરામણી] == બાહ્ય લિંક્સ == {{wikiquote}} ; જ્યોતિષવિદ્યાનો ઇતિહાસ * {{cite web| author=Robert Hand| title=The History of Astrology — Another View| url=http://www.zodiacal.com/articles/hand/history.htm| access-date=2007-06-19| archive-date=2007-08-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20070819182715/http://www.zodiacal.com/articles/hand/history.htm| url-status=dead}} ; જ્યોતિષવિદ્યા અને ધર્મ * [http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar/FatwaE/FatwaE&amp;cid=1119503544140 ઇસ્લામમાં જ્યોતિષવિદ્યા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528041939/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar%2FFatwaE%2FFatwaE&cid=1119503544140 |date=2008-05-28 }} * [http://www.freeread.com/archives/short_subjects.php#astrolgy_bible જૂના અને નવા કરારની નકલમાં જ્યોતિષવિદ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618062258/http://www.freeread.com/archives/short_subjects.php#astrolgy_bible |date=2010-06-18 }}, [[જોસેફ જોહ્ન ડ્યૂવે]] દ્વારા. * [http://www.esoteric.msu.edu/VolumeIV/astrology.htm જ્યોતિષવિદ્યા: ધર્મ અને પ્રયોગમૂલક વચ્ચે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224192917/http://www.esoteric.msu.edu/VolumeIV/astrology.htm |date=2011-12-24 }}, ડો. ગુત્સવ-અડોલ્ફ શોએનર દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યા પરનો ગ્રંથ, શેન ડેન્સોન દ્વારા ભાષાંતર કરાયેલ. * [http://www.bl.uk/learning/artimages/bodies/astrology/astrologyhome.html મધ્યયુગીન જ્યોતિષવિદ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130305064820/http://www.bl.uk/learning/artimages/bodies/astrology/astrologyhome.html |date=2013-03-05 }}, બ્રિટીશ ગ્રંથાલયનો જ્ઞાન સ્ત્રોત. * [http://www.ou.org/chagim/astrology.htm યહૂદી ધર્મમાં જ્યોતિષવિદ્યા ] ; જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન * [http://www.astrology-and-science.com/ જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન], જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન તરફ એક નિર્ણાયક દ્રષ્ટિ. * [http://www.skepsis.nl/astrot.html જ્યોતિષપરીક્ષણ], અન્ય પ્રયોગોના સંદર્ભો સાથે જ્યોતિષવિદ્યાની [[આગાહીયુક્ત શક્તિ]]ના પરીક્ષણનું ખાતુ * [http://www.independent.co.uk/opinion/the-real-romance-in-the-stars-1527970.html તારાઓમાં સાચો રોમાંચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618135547/http://www.independent.co.uk/opinion/the-real-romance-in-the-stars-1527970.html |date=2012-06-18 }}, [[રિચાર્ડ ડોકિન્સ]] દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યાનો નિર્ણાયક દ્રષ્ટિકોણ. * [http://www.astrofaces.com/ એસ્ટ્રોફેસીસ], સૂર્ય, ચંદ્ર અને વિષયોના પ્રાભાવી સંકેતો દ્વારા રચાયેલ જૂથ દ્વારા તસવીરો સાથે આધુનિક વિજ્ઞાન માટે જ્યોતિષવિદ્યાનો આંકડાકીય સહસંબંધ પૂરો પાડવા ઇચ્છતો સંશોધન પ્રોજેક્ટ. *જ્યોતિષ શીખો: વૈદિક જ્યોતિષ અભ્યાસક્રમ [https://www.academyofvedicvidya.com/professional-vedic-astrology/ વૈદિક જ્યોતિષ અભ્યાસક્રમ] *ઓકલ્ટ સાયન્સ શીખો: occult science course [https://www.academyofvedicvidya.com] [[શ્રેણી:જ્યોતિષ]] agxzv6gf9ai35jhig2m9cq9yi7w0htg 901116 901115 2026-05-22T07:26:23Z Golurambabu 87374 901116 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Universum.jpg|right|thumb|સમાનાર્થી ફ્લેમેરિયોન વુડકટનો હસ્ત રંગવાળો ભાગ (1888).]] '''જ્યોતિષવિદ્યા''' એ [[વ્યવસ્થા]]ઓ, [[પરંપરા]]ઓ, અને [[માન્યતા]]ઓનું જૂથ છે, જે ઠરાવે છે કે [[આકાશી પદાર્થો]]ની સંરચનાની સંબંધિત સ્થિતિ અને સંબંધિત વિગતો વ્યક્તિત્વ, માનવ બાબતો અને અન્ય પાર્થિવ બાબતોની માહિતી પૂરી પાડી શકે છે. જ્યોતિષવિદ્યાના અભ્યાસુઓને [[જ્યોતિષ]] કહેવાય છે. જ્યોતિષીઓ માને છે કે આકાશી પદાર્થોની હિલચાલ અને સ્થિતિઓ [[પૃથ્વી]] પરના જનજીવન પર સીધો પ્રભાવ પાડે છે અથવા તો માનવ પર અનુભવાયેલી ઘટનાઓને મળતી આવે છે. <ref>{{cite encyclopedia | last= Pingree | first= David | authorlink= David Pingree | editor= Philip P. Wiener | encyclopedia= The Dictionary of the History of Ideas | title= Astrology | url= http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-20 | access-date= 2009-12-02 | year= 1973 | publisher= Scribner | volume= 1 | location= New York | isbn= 0684132931 }}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આધુનિક જ્યોતિષીઓ જ્યોતિષવિદ્યાને એક [[સંકેતાત્મક ભાષા]],<ref>{{cite book| title=Combination of Stellar Influences | author= Reinhold Ebertin | isbn=978-0866900874| year=1994| publisher=American Federation of Astrologers| location=Tempe, Ariz.}}</ref><ref>{{cite web| title=Astrology FAQ, Basics for Beginners and Students of Astrology| author=Michael Star| url=http://home.istar.ca/~starman/astrofaq.shtml| access-date=2006-07-17}}</ref><ref name="Oken">{{cite book| title=Alan Oken’s As Above So Below | author=Alan Oken | isbn=978-0553027761}}</ref> [[કલા]]ના સ્વરૂપ અથવા [[અનુમાન]]ના સ્વરૂપ તરીકે ઓળખાવે છે. <ref>{{cite web| title=Merriam-Webster Online Dictionary| publisher=Meriam-Webster| url=http://www.m-w.com/dictionary/astrology| access-date=2006-07-19}}</ref><ref>{{cite web | title="astrology" Encyclopædia Britannica. 2006 | publisher=Britannica Concise Encyclopedia | url=http://concise.britannica.com/ebc/article-9356010/astrology | access-date=2006-07-17 | archive-date=2007-12-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071212005911/http://concise.britannica.com/ebc/article-9356010/astrology | url-status=dead }}</ref> વ્યાખ્યાઓમાં તફાવત હોવા છતા જ્યોતિષવિદ્યામાં સર્વસામાન્ય માન્યતા એ છે કે આકાશી પદાર્થોની ગોઠવણી ભૂતકાળના અને વર્તમાન ઘટનાઓના અર્થઘટનમાં અને ભવિષ્યની આગાહીમાં સહાયરૂપ નીવડી શકે છે. [[વૈજ્ઞાનિકો]] જ્યોતિષવિદ્યાને [[ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન]] અથવા [[અંધશ્રદ્ધા]] તરીકે ગણે છે. <ref name="asotp">{{cite web | title=Activities With Astrology | publisher=Astronomical society of the Pacific | url=http://www.astrosociety.org/education/astro/act3/astrology3.html#defense}}</ref><ref name="fisa">{{cite web | title=Objections to Astrology and the Strange Case of Astrology|url=http://fisa.altervista.org/list_of_186.html}}</ref><ref>[http://www.rudolfhsmit.nl/u-case2.htm "જ્યોતિષવિદ્યા તરફેનો અને વિરુદ્ધનો કેસ: બૂમો પાડીને મિશ્રણ કરવાનો અંત."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060501222446/http://www.rudolfhsmit.nl/u-case2.htm |date=2006-05-01 }} 2009-9-12ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>જેનિફર વેઇગાસ. [http://www.abc.net.au/science/news/stories/s1623400.htm "વૈજ્ઞાનિકોએ જ્યોતિષવિદ્યા પર ઠંડુ પાણી રેડે છે."] 2009-9-12ના રોજ સુધારેલું.</ref> અસંખ્ય પરંપરાઓ અને પદ્ધતિઓ કે જે જ્યોતિષીય ખ્યાલ અપનાવે છે તેનો ઉદભવ [[3જી સહસ્ત્રાબ્દી]]ના પ્રારંભમાં અનુભવાયો હતો. જ્યોતિષવિદ્યાએ સંસ્કૃતિને આકાર આપવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો, અગાઉની [[ખગોળશાસ્ત્ર]], [[વેદો]],<ref name="vlaims">{{cite web | author=David Frawley | title=The Vedic Literature of Ancient India and Its Many Secrets | access-date=April 13, 2009 |url=http://www.grahamhancock.com/forum/FrawleyD1.php?p=1}}{{Verify credibility|date=January 2010}}</ref> અને વિવિધ પ્રણાલિઓ ઇતિહાસમાં જોવા મળે છે. હકીકતમાં, [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]]માં ઘણી અનુમાનીત જાણકારીની ઇચ્છા ખગોળવિદ્યાને લગતા નિરીક્ષણો માટે અનેક પ્રેરણારૂપ પરિબળોમાંના એ હતા. 18મી સદી સુધીમાં [[પુનરુજ્જીવન]]નો ઉદ્ધાર થયો તે પછીના ગાળા બાદ ખગોળશાસ્ત્ર જ્યોતિષવિદ્યાથી અલગ પડવાનો પ્રારંભ થયો હતો. આખરે, ખગોળશાસ્ત્ર પોતાની રીતે જ્યોતિષવિદ્યાની પાર્થિવ અસરોની પરવાહ કર્યા વિના જ્યોતિષીય ઉદ્દેશો અને અસાધારણતાના [[પ્રયોગમૂલક]] અભ્યાસ તરીકે અલગ પ્રસ્થાપિત થયું હતું. "[[wiktionary:astrology|એસ્ટ્રોલોજી]]" શબ્દ લેટિન શબ્દ ''[[wiktionary:astrologia|એસ્ટ્રોલોજિયા]]'' ("એસ્ટ્રોનોમિ"), પરથી આવ્યો છે <ref name="OED">''[http://www.etymonline.com/index.php?term=astrology જ્યોતિષવિદ્યા]'' . [[ઓનલાઇન એટિમોલોજી શબ્દકોષ]]. 2001). 24 નવે. 2009ના રોજ સુધારેલ.</ref> જે [[ગ્રીક]] નામ {{lang|grc|[[wiktionary:αστρολογία|αστρολογία]]}} પરથી લેવામાં આવ્યો હતો : {{lang|grc|[[wiktionary:ἄστρον|ἄστρον]]}}, ''એસ્ટ્રોન'' ("નક્ષત્ર" અથવા "તારો") અને {{lang|grc|[[wiktionary:-λογία|-λογία]]}}, ''-લોગીયા'' ("નો અભ્યાસ"). == મૂળ માન્યતાઓ == પ્રાચીન વિશ્વમાં જ્યોતિષવિદ્યાની મૂળ માન્યતાઓ અસ્તિત્વમાં હતી અને તેનો સાર [[હર્મેટિક]] સિદ્ધાંતમાં આપેલો છે કે, "ઉપર મુજબ, તેવું જ નીચે પ્રમાણે". [[ટાયકો બ્રાહ]] જ્યોતિષવિદ્યામાં તેમના અભ્યાસોને સંક્ષિપ્ત કરવામાં સમાન શબ્દપ્રયોગોનો ઉપયોગ કરતા હતા: ''સસ્પીસિએન્ડો ડેસ્પીસિયો'' , "ઉપર જોવાથી હું નીચેનું જોવું છું". <ref>{{cite web| title=Tycho Brahe and Astrology| author=Adam Mosley| url=http://www.hps.cam.ac.uk/starry/tychoastrol.html| access-date=2007-06-19| archive-date=2011-12-08| archive-url=https://web.archive.org/web/20111208234739/http://www.hps.cam.ac.uk/starry/tychoastrol.html| url-status=dead}}</ref>સ્વર્ગમાં જે ઘટના ઘટે છે તે પૃથ્વી પરનું પ્રતિબિંબ હોય છે તેવો સિદ્ધાંત હોવા છતાં તે વિશ્વમાં જ્યોતિષવિદ્યાની પરંપરાઓમાં એક સમયે થઇ હતી, પશ્ચિમમાં ઐતિહાસિક રીતે જ જ્યોતિષીઓમાં જ્યોતિષવિદ્યાની પાછળની કાર્યપદ્ધતિના પ્રકાર અંગે ચર્ચા થઇ હતી. આકાશી સંચરચના ઘટનાઓના ફક્ત સંકેતો અથવા ભવિષ્યનું સુચક ચિહ્ન છે અથવા તો કેટલાક પરિબળો અથવા પદ્ધતિ દ્વારાનું ખરેખર કારણ છે કે કેમ તેનો ચર્ચામાં સમાવેશ થતો હતો. {{Citation needed|date=February 2007}} [[આઇઝેક ન્યૂટન]]ની [[ગુરુત્વાકર્ષણ]]ના સનાતન સિદ્ધાંતના વિકાસ દ્વારા સૌપ્રથમ [[આકાશી પદ્ધતિ]] અને પાર્થિવ [[લાક્ષણિકતા]] વચ્ચેના જોડાણની શોધ કરવામાં આવી હોવા છતાં, આકાશી પદાર્થોની ગુરુત્વાકર્ષણની અસરો કે જે જ્યોતિષીય સામાન્યકરણ માટે જવાબદાર છે તેને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન દ્વારા આધાર આપવામાં આવ્યો નથી કે તેની મોટા ભાગના જ્યોતિષીઓ દ્વારા તરફેણ કરવામાં આવી નથી તેવો દાવો કરવામાં આવ્યો નથી.{{Citation needed|date=February 2007}} મોટા ભાગની જ્યોતિષીય પરંપરાઓ સંબંધિત સ્થિતિઓ અને અન્ય વિવિધ વાસ્તવિક અથવા આકાશી સંરચના જેવા અર્થ પર અને સાંકેતિક અથવા ગણતરીપૂર્વકની આકાશી પદ્ધતિ જેમ કે જે સમયે અને સ્થળે ઘટનાનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો તેની પર આધારિત છે. તેમાં મોટે ભાગે [[જ્યોતિષીય ગ્રહો]], [[લઘુ ગ્રહ]], [[એસ્ટેરોઇડ]](મંગળ અને ગુરુની કક્ષાઓ વચ્ચેના સંખ્યાબંધ નાના ગ્રહોમાંનો કોઇ એક ગ્રહ ; તારાના આકારનું), [[તારા]]ઓ, [[ચંદ્ર છેદબિંદુ]], [[અરેબિક વિસ્તારો]] અને [[કાલ્પનિક ગ્રહો]]નો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારની સ્પષ્ટ સ્થિતિઓ માટે સંદર્ભની રચના [[ઉષ્ણકટિબંધીય]] અથવા [[સાઇડરિયલ]] (તારાનું (ની ગતિ) વડે મપાતું કે નકક્કી થતું) હાથ પર રહેલા 12 [[ચિહ્નો]]ની [[રાશિ]] દ્વારા નક્કી થાય છે અને અન્યમાં સ્થાનિક [[સરહદ]] ([[ચડતી]]-[[ઉતરતી]] ધરીઓ) અને[[મધ્યાકાશ]]-[[ઇમુમ કોએલી]] ધરીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ બાદમાં (સ્થાનિક)રચના વધુમાં 12 [[જ્યોતષીય ગૃહો]]માં ફેરવાઇ ગઇ હતી. વધુમાં, [[જ્યોતિષીય તબક્કાઓ]]નો ઉપયોગ જન્માક્ષરમાં રહેલા વિવિધ આકાશી રચના અને ખૂણા વચ્ચે ભૌમિતિક/કોણીય સંબંધો નક્કી કરવા માટે થાય છે. પશ્ચિમી પરંપરામાં અનુમાનીત જ્યોતિષવિદ્યામાં મુખ્ય બે પદ્ધતિઓ લાગુ પડે છે: [[જ્યોતિષીય સંક્રમણ]] અને [[જ્યોતિષીય પ્રગતિ]]. જ્યોતિષીય સંક્રમણ ગ્રહોની આગળ ધપતી ચાલ છે જેનું તેમની અગત્યતા પ્રમાણે અર્થઘટન થયેલું હોય છે કેમ કે તેઓ અવકાશ અને જન્માક્ષર વચ્ચે સંક્રમણ કરે છે. જ્યોતિષીય પ્રગતિમાં જન્માક્ષર નિશ્ચિત પદ્ધતિઓમાં આગળ ધપેલા હોય છે. વેદિક જ્યોતિષવિદ્યામાં, પ્રવાહનો નિષ્કર્ષ કાઢવા માટે ગ્રહોના ગાળા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત હોય છે, જ્યારે સંક્રમણનો ઉપયોગ નોંધપાત્ર ઘટનાઓનો સમય નોંધવા માટે થાય છે. મોટા ભાગના પશ્ચિમી જ્યોતિષીઓ ખરખર ઘટનાની આગાહી કતા નથી, પરંતુ તેને બદલે સામાન્ય પ્રવાહો અન વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તુલનાત્મક રીતે, વેદિક જ્યોતિષો પ્રવાહો અને ઘટના એમ બન્નેની આગાહી કરે છે. સંશયકારો એવી રીતે પ્રતિભાવ આપે છે કે આ પશ્ચિમી જ્યોતિષીઓની આ કવાયત તેમને ખાતરીવાળી આગાહી કરવાથી દૂર રાખવામાં સહાય કરે છે અને તેમના હેતુને અનુરૂપ અગત્યતાને લવાદી અને બિનસંબંધિત ઘટનાઓને સાથે જોડવાની ક્ષમતા પ્રદાન કરે છે. <ref>એબાઉટ ડોટ કોમ: [http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm શું જ્યોતિષવિદ્યા ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન છે? ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222131714/http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm |date=2011-12-22 }}[http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm જ્યોતિષવિદ્યાના પાયા અને પ્રકારની ચકાસણી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222131714/http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm |date=2011-12-22 }}</ref> ભૂતકાળમાં, જ્યોતિષીઓએ ઘણી વખત આકાશી પદાર્થોના નજીકથી નિરીક્ષણ પર અને તેમની હલચલના ચાર્ટીંગ પર વિશ્વાસ મૂક્યો છે. વર્તમાન જ્યોતિષીઓ [[ખગોળશાસ્ત્રી]] દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી માહિતીનો ઉપયોગ કરે છે જે જ્યોતિષીય કોષ્ટકો કે જેને [[પંચાગ]]<ref>{{Cite web |url=http://lexicon.zodiacnet.net/ephemeris.html |title=ગ્રહોની દૈનિક ગતિનો અભ્યાસી, રાશિચક્રમાળખું, શબ્દકોષ સાઇટ (ભાષા: ડેનિશ) |access-date=2010-03-09 |archive-date=2010-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100220031506/http://lexicon.zodiacnet.net/ephemeris.html |url-status=dead }}</ref> કહેવાય છે તે જથ્થા પર પ્રસ્થાપિત હોય છે, તે સમય મારફતે આકાશી સંરચનાના બદલાતા રાશિચક્રની સ્થિતિ દર્શાવે છે. == પરંપરાઓ == [[ચિત્ર:zodiac woodcut.png|thumb|right|રાશિ પ્રતિકો, 16મી સદીના યુરોપીયન વુડકટ]] જ્યોતિષવિદ્યાની અસંખ્ય પરંપરાઓ છે, જેમાંની અમુક સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે જ્યોતિષીય માન્યતાના પ્રસારણને કારણે સમાન લક્ષણો ધરાવે છે. અન્ય પરંપરાઓ એકલતામાં વિકસાવવામાં આવી હતી અને અલગ માન્યતાઓ ધરાવે છે, જો કે તેઓ પણ સમાન જ્યોતિષીય સ્ત્રોતો પરના ચિત્રના કારણે કેટલાક સમાન લક્ષણો ધરાવે છે. વિિ=== પ્રવર્તમાન પરંપરાઓ === વર્તમાન જ્યોતિષીયો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી મુખ્ય પરંપરાઓ [[હિન્દુ જ્યોતિષવિદ્યા (Jyotiṣa)]], [[પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા]] , અને [[ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા]] છે. વેદિક અને પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા જ્યોતિષવિદ્યાની [[જન્માક્ષર આધારિત પદ્ધતિ]]ની જેમ સમાન વંશપરંપરા ધરાવે છે, એ બન્ને પરંપરાઓમાં જ્યોતિષીય ચાર્ટ અથવા [[જન્માક્ષર]] પર ભાર મૂકે છે, જે ઘટનાના સમયે સૂર્ય, ચંદ્ર અને ગ્રહોની સ્થિતિ પર ઘટના આધારિત માટે આકાશી ઘટનાઓનું નિરૂપણ છે. જોકે, વેદિક જ્યોતિષવિદ્યા [[સાઇડરિયલ અથવા નિશ્ચિત અથવા નક્ષત્ર રાશિ]]નો ઉપયોગ કરે છે, જે રાશિના ચિહ્નને તેમના મૂળભૂત [[નક્ષત્ર]] સાથે જોડે છે, જ્યારે પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા [[ઉષ્ણકટીબંધીય અથવા મૌસમી રાશિ]]નો ઉપયોગ કરે છે. જેનું ચક્ર 25,686 વર્ષો જેટલું લાંબુ છે તેવા [[વિષુવકાળ અલનચલન]], જે દરમિયાન ધ્રુવના ખૂણાઓ વર્તુળોની રચના કરે છે તેના કારણે સદીઓ વીતતા પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યામાં 12 રાશિઓ તેમના મૂળ નક્ષત્રની જેમ આકાશનો સમાન ભાગ દર્શાવતા નથી. તેની અસરરૂપે, ચિહ્નો અને નક્ષત્ર વચ્ચેની કડી પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા આશરે 222ની સદીમાં તૂટી ગઈ હતી, જ્યારે વેદિક જ્યોતિષવિદ્યામાં નક્ષત્રનું સૌથી વધુ અગત્યતા રહી છે. બે પરંપરાઓ વચ્ચેના તફાવતમાં અન્યોમાં 27 (અથવા 28) [[નક્ષત્ર]]ના અથવા ચંદ્ર જૂથનો સમાવેશ કરે છે, બન્ને 13 અને 1/3 ડિગ્રી પહોળા હોય છે, જેનો ભારતમાં [[વેદિક]]ના સમયથી ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને ગ્રહોના સમયગાળાની પદ્ધતિ [[દશાંશ]] તરીકે ઓળખાય છે. ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યામાં તદ્દન અલગ પ્રકારની પરંપરા વિકસી છે. પશ્ચિમી અને ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યાની વિરુદ્ધમાં, બાર રાશિઓના ચિહ્નો આકાશને અલગ પાડતા નથી, પરંતુ આકાશી વિષુવવૃત્તને અલગ પાડે છે. ચીને એક પદ્ધતિ વિકસાવી હતી જેમાં, દરેક ચિહ્ન દિવસ પર આધિપત્ય ધરાવતા બાર બે કલાકમાંના એક જેવી અને 12 મહિનામાંથી એક જેવી સમાનતા ધરાવે છે. રાશિનું દરેક ચિહ્ન અલગ અલગ વર્ષ પર આધિપત્ય ધરાવે છે અને 60 (12x5)ની વર્ષિક સાયકલ આપવા માટે ચાઇનીઝ કોસ્મોલોજીના પાંચ તત્વો આધારિત પદ્ધતિ સાથે મિશ્રણ ધરાવે છે. શબ્દ ''ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા'' અહીં સરળતા માટે ઉપયોગમાં લેવાયો છે, પરંતુ સમાન પ્રકારની પરંપરાના ભાગ [[કોરીયા]], [[જાપાન]], [[વિયેતનામ]], [[થાઇલેન્ડ]] અને અન્ય એશિયન દેશોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે તેવું પ્રસ્થાપિત કરવું જ જોઇએ. એવું દેખાય છે કે તે વધુ પ્રાચીન જ્યુપીટેરીયન જ્યોતિષવિદ્યાની પદ્ધતિનો અવશેષ છે, આ જ્યોતિષીય પદ્ધતિ મુખ્યત્વે ગુરુની હલચલ પર આધારિત છે, જે દરેક 11.89 વર્ષોએ સૂર્યને સ્પર્શે છે. પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા એ અગાઉની ભારતીય/વેદિક અને ઇજીપ્તીયન શાળાઓની જાણકારીનું પરિણામ છે (દરેકેને પોતાની રીતે વિકસાવવામાં આવી હતી અને પછીના બેબીલોનિયન પ્રભાવની અસરો દર્શાવતી નથી) તેને પ્રથમ પર્શીયા/બેબીલોનમાંથી પસાર થવામાં મિશ્રણ અને સરળીકરણ કરાયા છે અને બાદમાં ગ્રીસ અને યુરોપમાં પણ તેમજ કરવામાં આવ્યા હતા. વર્તમાન સમયમા, આ પરંપરાઓ એક બીજાની તદ્દન નજીક આવી છે, ભારતીય અને ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા નોંધપા6 રીતે જ પશ્ચિમ સુધી પથરાયેલી છે, જ્યારે પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યાની આધુનિક કલ્પનાની સતર્કતા હજુ પણ ફક્ત એશિયા સુધી જ સીમીત છે અને તેને ઉપયોગી માનવામાં આવતી નથી. પશ્ચિમી દુનિયામાં જ્યોતિષવિદ્યા આધુનિક સમયમાં કેટલાકમાં વૈવિધ્યકૃત્ત છે. નવી હલચલો દેખાઇ છે કે જેણે વધુ અલગ પ્રકારના ખ્યાલો, જેમ કે મધ્યબિન્દુ પર ભારે ધ્યાન અથવા વધુ મનોવૈજ્ઞાનિક ખ્યાલ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે વધુ તાજેતરની પરંપરાગત જ્યોતિષવિદ્યાને ધ્યાનમાં લીધી નથી. કેટલીક તાજેતરની પશ્ચિમી પ્રગતિઓમાં આધુનિક ઉષ્ણકટિબંધ અથવા સાઇડરિયલ જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષશવિદ્યાનો સમાવેશ કરે છે, તેમાં નક્ષત્રો અને તારા અથવા પોઇન્ટ આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા (મૂળભૂત ગ્રહ લક્ષણો, જેમ કે પેરિહિલીયન્સ (સૂર્યની કક્ષામાંનું નજીકમાં નજીકનું બિંદુ) અને એફેલિયોન્સ (સૂર્યની કક્ષામાંનું દૂરનું બિંદુ), અને મધ્ય બિંદુઓ કે કે પૃથ્વીના ગ્રહણ પ્લેનમાં ગ્રહોના ક્રાંતિકારી પ્લેનના વલણને કારણે પરિણમે છે); હિલીયસેન્ટ્રીક જ્યોતિષવિદ્યા, [[કોસ્મોબાયોલોજી]]; [[મનોવૈજ્ઞાનિક જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[સૂર્ય ચિહ્નવાળી જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[હમ્બર્ગ સ્કુલ ઓફ એસ્ટ્રોલોજી]]; અને [[યુરેનિયન જ્યોતિષવિદ્યા]], હંમ્બર્ગ સ્કુલના પેટાજૂથ છે. === ઐતિહાસિક પરંપરાઓ === તેના લાંબા ઇતિહાસ દરમિયાન, જ્યોતિષવિદ્યા ઘણા ધર્મોમાં અગત્યની બની ગઇ છે અને તેમા પ્રગતિ અને ફેરફારો ચાલુ છે. એવી કેટલીક જ્યોતીષીય પરંપરાઓ છે જે ઐતિહાસિક રીતે અગત્યની છે પરંતુ, મોટે ભાગે વપરાશમાંથી બહાર નીકળી ગઇ છે. જ્યોતિષીઓ હજુ પણ તેમાં રસ ધરાવે છે અને તેને અગત્યના સ્ત્રોત તરીકે ગણાવે છે. જ્યોતિષવિદ્યાની ઐતિહાસિક અગત્યતા ધરાવતી પરંપરાઓમાં [[આરબ અને પર્શીયન જ્યોતિષવિદ્યા]] (મધ્યયુગીન, પૂર્વ નજીક); [[બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા]] (પ્રાચીન, પૂર્વ નજીક); [[ઇજિપ્તીયન જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[હેલ્લેન્સિસ્ટિક જ્યોતિષવિદ્યા]] (શિષ્ટ પુરાકાલ); અને [[મયાન જ્યોતિષવિદ્યા]]નો સમાવેશ થાય છે. === વિશેષ પરંપરાઓ === [[ચિત્ર:Alchemy-Digby-RareSecrets.png|thumb|right|17મી સદીની મધ્યયુગીન રસાયન વિજ્ઞાન વાંચન સામગ્રીમાંથી તારણ અને પ્રતિક - કેનેમ દિગબાય.]] ઘણી રહસ્યમય અથવા વિશેષ પરંપરાઓ જ્યોતિષવિદ્યા સાથ જોડાણ ધરાવે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, જેમ કે [[કબ્બાલાહ]], આમાં જે હિસ્સેદારો જ્યોતિષવિદ્યાના તત્વોને તેની પોતાની પરંપરાઓમા ઢાળે છે તેનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય કિસ્સાઓમાં, ઘણા જ્યોતિષીઓએ તેમની પોતાની જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રયત્નમાં અન્ય પરંપરાઓને સામેલ કરી છે અને જ્યોતિષવિદ્યા તે પરંપરાઓમાં ભળી ગઇ છે. વિશેષ પરંપરાઓમાં, મર્યાદિત નહી પરંતુ નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે, [[મધ્યયુગીન રસાયન વિજ્ઞાન]], [[ચિરોમેન્સી (સામુદ્રિક–હસ્તરેખા વિજ્ઞાન)]], [[કબ્બાલિસ્ટીક જ્યોતિષવિદ્યા]], [[તબીબ જ્યોતિષવિદ્યા]], [[અંકશાસ્ત્ર]], [[રસિક્રુસિયન]] અથવા "રોઝ ક્રોસ", અને [[ટેરોટ ડિવાઇનેશન]]નો સમાવેશ થાય છે. ઐતિહાસિક રીતે, [[પશ્ચિમી દુનિયા]]માં મધ્યયુગીન રસાયણ વિજ્ઞાન ખાસ કરીને પરંપરાગત બેબીલોનીન ગ્રીક શૈલીની જ્યોતિષવિદ્યા સાથે જોડાયેલી અને ગૂંથાયેલી છે; અસંખ્ય રીતે તેઓ એક બીજા સાથે [[ગૂઢવિદ્યા]] અથવા ગુપ્ત જાણકારી માટે જોડાયેલાની જેમ બંધાયેલા છે. <ref>વિયોર, સેમેલ ઔન ''એસ્ટ્રોથિઉર્ગી'' , હર્મેટિક જ્યોતિષવિદ્યાનો એસોટેરિક (દીક્ષા દીધેલા લોકો જ સમજી શકે એવું) ગ્રંથ, પૃષ્ઠ 60-117, ગ્લોરીયન પબ્લીશીંગ 2006, ISBN 978-1-934206-06-5</ref> જ્યોતિષવિદ્યાએ ભૂતકાળથી આજ દિન સુધી મધ્યયુગીન રસાયણ વિજ્ઞાનના ચાર [[પ્રાચીન તત્વો]]ના ખ્યાલને ઉપયોગમાં લીધો છે. પરંપરાગત રીતે, પ્રાચીન સમયમાં જાણીતા સાત ગ્રહોમાંના દરેક સંકળાયેલા હતા, ની પર પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા અને ચોક્કસ પ્રકારની ધાતુ ધરાવતા હતા. <ref>વિયોર, સેમેલ ઔન ''એસ્ટ્રોથિયુર્ગી'' , રાશિચક્ર કોર્સ , પૃષ્ઠ.3-58, ગ્લોરીયન પબ્લીશીંહ, 2006, ISBN 978-1-934206-06-5</ref> == જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા == ''જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા'' એ એવી પદ્ધતિ છે જે [[ભૂમધ્ય]] પ્રદેશ અને ખાસ કરીને [[હેલેન્સિસ્ટિક ઇજિપ્ત]]માં બીજી સદીના અંતમાં અથવા પહેલી સદીના પ્રારંભમાં વિકસી હોવાનો દાવો છે. <ref>ડેવિડ પિન્ગ્રી - ''એસ્ટ્રાલ ઓમેન્સથી જ્યોતિષવિદ્યા સુધી બેબીલોનથી બિકાનેર સુધી'' , રોમા: ઇસ્ટીટ્યુટો ઇટાલીયો પર એલ'આફ્રિકા એ એલ'ઓરિયેન્ટ, 1997. પાન. [26]</ref> જોકે, જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાનો પ્રાચીન સમયથી જ ભારતમાં ઉપયોગ થતો આવ્યો છે અને [[વેદિક જ્યોતિષવિદ્યા]] એ વિશ્વમાં જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાનું અસ્તિત્વ ધરાવતું જૂનામાં જૂનું સ્વરૂપ છે. <ref name="vlaims"/> આ પરંપરા જે તે સમયમાં ચોક્કસ ક્ષણો માટે સર્જવામાં આવેલા સ્વર્ગના અથવા જન્માક્ષરના બે દ્રષ્ટિકોણ વાળા ડાયાગ્રામને લાગે વળગે છે. નિયમો અને માર્ગદર્શિકાઓના ચોક્કસ જૂથને આધારે તે ક્ષણે આકાશી સંરચનાની ગોઠવણીમાં રહેલા મૂળ અર્થનું અર્થઘટન કરવા ત્યાર બાદ ડાયાગ્રામનો ઉપયોગ કરાયો હતો. જન્માક્ષરની ગણતરી સામાન્ય રીતે જે તે વ્યકિતના જન્મના સમય અથવા લગ્નજીવનના પ્રારંભ અથવા ઘટનાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવતી હતી, કારણ કે તે સમયે સ્વર્ગની ગોઠવણી પ્રશ્નમાં રહેલા વિષયના પ્રકારને નક્કી કરે છે તેવું માનવામાં આવતું હતું. અન્ય પરંપરાઓથી આ જ્યોતિષવિદ્યાના સ્વરૂપને અલગ પાડતું હોય તેવું લક્ષણ પૂર્વીય સરહદની ડિગ્રીની ગણતરી છે, જે [[ગ્રહણ]]ના અસ્તમાંથી નિરીક્ષણ હેઠળની ચોક્કસ ક્ષણોમાં ઉદભવે છે, નહી તો તેને ચડતી પ્રક્રિયા તરીકે ઓળખવામાં આવી હોત. જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા એ [[આફ્રિકા]], [[ભારત]], [[યુરોપ]] અને [[મધ્ય પૂર્વ]]માં જ્યોતિષવિદ્યાનું અત્યંત પ્રભાવશાળી અને પ્રસરેલુ સ્વરૂપ છે. મધ્યયુગ અને અત્યંત આધુનિક જ્યોતિષવિદ્યાની પશ્ચિમી પરંપરાઓ હેલેનીસ્ટિક મૂળ ધરાવે છે. === જન્માક્ષર === [[ચિત્ર:12 houses of heaven.jpg|left|thumb|18મી સદીની આઇસલેન્ડીક હસ્તપ્રત જે ગ્રહો અને રાશિઓ માટે જ્યોતિષીય ગૃહો અને પ્રતિકો દર્શાવે છે.]] મધ્યથી જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા અને તેની શાખાઓ જન્માક્ષર અથવા જ્યોતિષીય ચાર્ટની ગણતરી છે. આપેલા સમય અને સ્થળ અનુસાર પૃથ્વી પરના સ્થળ લાભથી સ્વર્ગમાં આકાશી સંરચનાની દેખીતી સ્થિતિ આ બે દ્રષ્ટિકોણીય ડાયાગ્રામેટિકની રજૂઆત દર્શાવે છે. જન્માક્ષરને પણ બાર અલર આકાશી [[ગૃહો]]માં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે, જે જીવનના વિવિધ વિસ્તારોનું આધિપત્ય કરે છે. જન્માક્ષર તૈયાર કરવામાં જે ગણતરી કરવામાં આવે છે તેમાં [[અંકગણિત]] અને સરળ [[ભૂમિતિ]]નો સમાવેશ થાય છે, જેનો ઉપયોગ ખગોળીય કોષ્ટકોના આધારે ઇચ્છીત તારીખો અને સમય પર સ્વર્ગની સંરચનાનાની દેખીતી સ્થિતિ દર્શાવવામાં થાય છે. પ્રાચીન હેલેનીસ્ટિક જ્યોતિષવિદ્યામાં જન્માક્ષરના પ્રથમ આકાશી ગૃહોમાં ચડતી સીમા મુકરર કરવામાં આવી છે. ચડતી માટે ગ્રીકમાં શબ્દ ''હોરસ્કોપ્સ'' હતો, જેન પરથી ''હોરસ્કોપ'' મેળવવામાં આવ્યું છે. વર્તમાન સમયમાં, આ શબ્દનો એકંદર રીતે જ્યોતિષીય ચાર્ટનો ઉલ્લેખ કરવા માટે ઉપયોગ થાય છે. === જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાની શાખાઓ === જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાની પરંપરાઓને ચાર શાખાઓમાં વિભાજિત કરી શકાય જેનો દરેક ચોક્કસ વિષય અથવા હેતુ તરફ નિર્દેશ કરી શકાય. ઘણી વખત આ શાખાઓ તરકીબોના વિશિષ્ટ જૂથનો અથવા વિવિધ વિસ્તાર તરફ પદ્ધતિના અગત્યના સિદ્ધાંતના વિવિધ રીતોનો ઉપયોગ કરે છે. ઘણ અન્ય પેટાજૂથો અને જ્યોતિષવિદ્યાની રીતો આ ચાર મૂળ શાખાઓમાંથી લેવામાં આવી છે. [[જ્યોતિષવિદ્યાનો ઉદભવ]] એ વ્યક્તિગત અને તેમના જીવનના અનુભવ વિશે માહિતી મેળવવા માટેનો વ્યક્તિના જન્મ ચાર્ટનો અભ્યાસ છે. [[કેટાર્કિક જ્યોતિષવિદ્યા]]માં [[ચુટણીત્વ]] અને ઘટના જ્યોતિષવિદ્યાનો સમાવેશ થાય છે. અગાઉના લોકો જ્યોતિષવિદ્યાનો સાહસ કે કારોબાર શરૂ કરવા માટે અત્યંત પવિત્ર ક્ષણ તે નક્કી કરવા માટે ઉપયોગ કરતા હતા અને બાદમાં ક્યા સમયે જે તે ઘટનાએ સ્થાન લીધું હતું તેના વિશે સમગ્ર વસ્તુ જાણવા માટે ઉપયોગ થતો હતો. [[હોરારી જ્યોતિષવિદ્યા]]નો ઉપયોગ જ્યોતિષ સામે રહેલા પ્રશ્નના ઉકેલ માટે જે તે ક્ષણના ચાર્ટના અભ્યાસ દ્વારા ચોક્કસ પ્રશ્નના જવાબ માટે કરવામાં આવતો હતો. [[મુન્ડેન અથવા વૈશ્વિક જ્યોતિષવિદ્યા]] એ વૈશ્વિક ઘટનાઓની જ્યોતિષવિદ્યાઓની રીત છે, જેમાં હવામાન, ભૂકંપ અને સમ્રાજ્યની ચડતી અને પડતી અથવા ધર્મોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં [[જ્યોતિષીય વય]], જેમ કે [[કુંભની વય]], મીનરાશિની વય અને તે રીતે આગળનો સમાવેશ થાય છે. દરેક વય લંબાઇમાં આશરે 2,150 વર્ષોની છે અને ઘણા લોકો મોટી ઐતિહાસિક વય તેમજ વિશ્વમાં પ્રવર્તમાન પ્રગતિઓની ગણના કરવા અને વર્ણવવા માટે આ મોટા પાયે વયનો ઉપયોગ કરે છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Anatomical Man.jpg|thumb|right|ટ્રેસ રિચીસ હૈરસ ડુ ડુક ડી બેરીમાંથી 15મી સદીની નિશાનીઓ જે શરીરના કદ અને રાશિઓના પ્રતિકો વચ્ચે અંદાઝિત સહસંબંધ ધરાવે છે. ]] મોટા ભાગના લોકો માને છે કે જ્યોતિષીય સિદ્ધાંતો અને પદ્ધતિઓમાંથી ઘણી ખરી [[એશિયા]], [[યુરોપ]] અને [[મધ્ય પૂર્વ]]માં બાદમાં વિકસી હશે તે પ્રાચીન [[બેબીલોનીયન્સ]]માં મળી આવી હતી અને તેમના આકાશી લક્ષણો આશરે બીજી સહસ્ત્રાબ્દીના મધ્યમાં એકત્ર થવાનો પ્રારંભ થયો હતો. <ref>[http://www.newadvent.org/cathen/02018e.htm ''નામાર બેલી'' (બેલનું પ્રકાશન), કોઇ એક એવી વ્યક્તિ દ્વારા વિચાર કરવામાં આવેલો-જેણે વેદિક દસ્તાવેજોની પ્રાચીનતાને સમર્થન આપ્યુ ન હતું- જે વિશ્વમાં સૌથી જૂનો જ્યોતિષીય દસ્તાવેજ બની રહેશે]</ref> તેઓ માનતા હતા કે આ આકાશી લક્ષણો બાદમાં સીધી રીતે કે આડકતરી રીતે બેબેલોનીયન્સ અને એસિરીયન્સ દ્વારા અન્ય વિસ્તારો જેમ કે [[ભારત]], [[મધ્ય પૂર્વ]], અને [[ગ્રીસ]]માં પ્રસર્યા હતા, જ્યાં તેઓ અગાઉથી જ અસ્તિત્વ ધરાવતા જ્યોતિષવિદ્યાના સ્થાનિક સ્વરૂપ સાથે ભળી ગયા હતા. <ref>[[એલેક્ઝાન્ડ્રા ડેવિડ નીલ]] ''તિબેટમાં જાદુ અને રહસ્ય '' , પૃષ્ઠ. 290, ડોવર પબ્લીકેશન્સ ઇન્ક. 1971 ISBN 0-486-22682-4; પ્રથમ ફ્રેન્ચ આવૃત્તિ. 1929</ref> આમ બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા ગ્રીસમાં પ્રાથમિક રીતે ચતુર્થ સદીના મધ્યમાં સ્થળાંતર થઇ હતી અને ત્યાર બાદ બીજી સદીના અંતમાં અથવા પહેલી સદીના પ્રારંભમાં [[એલેક્ઝા્ડ્રીયનના વિજય]] બાદઆ બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા [[જન્માક્ષરને લગતી જ્યોતિષવિદ્યા]]નું સર્જન કરવા માટે ડિકેનિક જ્યોતિષવિદ્યાની ઇજીપ્તીયન પરંપરા સાથે ભળી ગઇ હતી. જ્યોતિષવિદ્યાનું નવું સ્વરૂપ કે જે [[એલેક્ઝેન્ડ્રીયાના ઇજિપ્ત]]ના મૂળમાં હોવાનું દેખાય છે, તે યુરોપ, મધ્ય પૂર્વ અને ભારતમાં પ્રાચીનમાં વિશ્વમાં ફેલાયું હતું. === આધુનિક યુગ પહેલા === ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષવિદ્યા વચ્ચેનો તફાવત સ્થળે સ્થળે અલગ અલગ પડે છે; તે મજબૂત રીતે પ્રાચીન ભારત, <ref>{{cite web | title= Ancient India's Contribution to Astronomy | url= http://mathemajik.googlepages.com/astronomy.htm | access-date= 2009-01-27 | archive-date= 2009-07-27 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090727100809/http://mathemajik.googlepages.com/astronomy.htm | url-status= dead }}</ref> પ્રાચીન બેબીલોનીયા અને [[મધ્યયુગીન યુરોપ]] સાથે જોડાયેલા છે, પરંતુ [[હેલેનીસ્ટિક દુનિયા]]માં અલગ પડી ગયા હતા. [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]] વચ્ચેનો પ્રથમ [[અર્થ નિર્ધારણ]] તફાવત 11મી સદીમાં [[પર્સીયન ખગોળશાસ્ત્રી]] [[અબુ રેહાન અલ બિરુની]]<ref>એસ. પાઇન્સ (સપ્ટેમ્બર 1964), "અલ બિરુનીના અનુસાર શબ્દ ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષવિદ્યા વચ્ચેનું અર્થનિર્ધારણ", ''ઇસિસ'' '''55''' (3): 343-349</ref> દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. જ્યોતિષીય પ્રત્યનો દ્વારા મેળવેલી જ્યોતિષીય જાણકારીની પદ્ધતિ ઐતિહાસિક રીતે વિવિધ સંસ્કૃતિઓમાં વારંવાર ઉપયોગ કરાયો હતો, જેમાં [[પ્રાચીન ભારત]]થી લઇને જૂના [[માયા સિવીલાઇઝેશન]] અને મધ્યયુગીન યુરોપનો સમાવેશ થાય છે. આ ઐતિહાસિક યોગદાનને કારણે જ્યોતિષવિદ્યાને અમુક પ્રવાહ જેમ કે [[મધ્ય યુગીન રસાયણ શાસ્ત્ર]]ની સાથે [[પ્રોટોસાયંસ]] પણ કહેવાય છે. આધુનિક યુગ પહેલા જ્યોતિષવિદ્યા પણ ટીકામાંથી બહાર રહી ન હતી; તેને વારંવાર હેલેનીસ્ટિક સંશયકારો, ચર્ચ સત્તાવાળાઓ, અને મધ્યયુગીન [[મુસ્લિમ ખગોળશાસ્ત્રીઓ]] જેમ કે [[અલ ફરાબી]] (અલફારાબિયસ), [[આઇબીએન અલ હેથામ]] (અલ્હાઝેન), [[અબુ રેહાન અલ બિરુની]], [[એવીસેન્ના]] અને [[એવેરોસ]] દ્વારા પડકારો ફેંકવામાં આવ્યા હતા. જ્યોતિષવિદ્યાને રદિયો આપવાના તેમના કારણો ઘણી વખત વૈજ્ઞાનિકો (જ્યોતિષીયો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી રીત [[પ્રયોગમૂલક]]ને બદલે [[કાલ્પનિક]] હોવાને કારણે) અને ધાર્મિકો (જૂના [[ઇસ્લામિક વિદ્વાનો]]ના કારણો સાથે સંઘર્ષ)એમ બન્ને માટે યોગ્ય હતા. <ref>{{Cite book |last=Saliba |first=George |authorlink=George Saliba |year=1994b |title=A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam |publisher=[[New York University Press]] |isbn=0814780237 |pages=60 & 67–69}}</ref> [[આઇબીએન ક્વાય્યીમ અલ જોઝીયા]] (1292–1350)એ, તેમના ''મિફતાહ દાર અલ સાકાડાહ'' માં, જ્યોતિષવિદ્યા અને [[અનુમાન]]ને રદિયો આપવા માટે પ્રયોગમૂલક દલીલોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. <ref>{{Cite journal|title=Ibn Qayyim al-Jawziyyah: A Fourteenth Century Defense against Astrological Divination and Alchemical Transmutation|first=John W.|last=Livingston|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=91|issue=1|date=1971|pages=96–103|doi=10.2307/600445}}</ref> અનેક આગળ પડતા વિચારકો, તત્ત્વજ્ઞાની અને વૈજ્ઞાનિકો જેમ કે [[ગાલેન]], [[પેરાસેલ્સસ]], [[ગિરોલામો કાર્ડન]], [[નિકોલસ કોપરનિકસ]], [[તાકી અલ દીન]], [[ત્યાચો બ્રાહે]], [[ગેલિલિયો ગેલિલી]], [[જોહન્સ કેપ્લર]], [[કાર્લ જંગ]] અને અન્યોએ, જ્યોતિષવિદ્યાનો ઉપયોગ કર્યો હતો કે નોંધપાત્ર રીતે યોગદાન આપ્યું હતું. <ref name="eysenck-nias">યેસેન્ક, એચ.જે., નિયાસ, ડી.કે.બી., જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાન કે અંધશ્રદ્ધા? (પેંગ્વિન પુસ્કતો, 1982)</ref><ref>{{cite web | title=Were They Astrologers? — Big League Scientists and Astrology | author=Bruce Scofield | publisher=The Mountain Astrologer magazine | url=http://www.mountainastrologer.com/standards/editor's%20choice/articles/science_ast.html | access-date=2007-08-16 | archive-date=2011-07-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110727164535/http://www.mountainastrologer.com/standards/editor%27s%20choice/articles/science_ast.html | url-status=dead }}</ref> == આધુનિક દ્રષ્ટિકોણો == જ્યોતિષીય પ્રયત્નમાં આધુનિક સમયમાં વિવિધ શોધો થઇ છે. === પશ્ચિમ === 20મી સદીના મધ્યમાં [[ઓલફ્રેડ વિટ્ટ]] અને ત્યાર બાદ, [[રેઇનહોલ્ડ એબર્ટીન]] મધ્યબિંદુઓનો ઉપયોગ કરવામાં અગ્રેસર રહ્યા હતા જન્માક્ષર આધારિત પૃથ્થકરણમાં (જુઓ [[મિડપોઇન્ટ (જ્યોતિષવિદ્યા)]]) 1930થી 1980ના દાયકા સુધી [[દેન રુધ્યાર]], [[લિઝ ગ્રીન]] અને [[સ્ટીફન અરોયો]] સહિતના જ્યોતિષીઓ [[મનોવૈજ્ઞાનિક પૃથ્થકરણ માટેની જ્યોતિષશાસ્ત્ર]]ના ઉપયોગમાં અગ્રેસર રહ્યા હતા, ત્યાર બાદ અગ્ર મનોવૈજ્ઞાનિક [[કાર્લ જંગ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. 1930માં, [[ડોન નેરોમેને]] "એસ્ટ્રજિયોગ્રાફી"ના નામ હેઠળ [[સ્થળ આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા]]નું સ્વરૂપ યુરોપમાં વિકસાવ્યું હતું અને લોકપ્રિય બનાવ્યું હતું. 1970ના દાયકામાં અમેરિકન જ્યોતિષ [[જિમ લેવિસે]] [[એસ્ટ્રોકાર્ટોગ્રાફી]]ના નામ હેઠળ વિવિધ ખ્યાલ વિકસાવ્યા હતા અને લોકપ્રિય બનાવ્યા હતા. બન્ને પદ્ધતિઓનો ઇરાદો સ્થળમાં ભેદભાવ દ્વારા વિવિધ જીવન પરિસ્થિતિને ઓળખી કાઢવાનો હતો. === વેદિક (હિન્દુ જ્યોતિષવિદ્યા) === [[ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યા]] પશ્ચિમી જ્યોતિષશાસ્ત્ર કરતા અલગ અલગ [[રાશિચક્ર]]નો ઉપયોગ કરે છે અને તે [[વેદિક વિજ્ઞાન]]ની શાખા છે. <ref>"ભારત જેવા દેશોમા, કે જ્યાં નાની સંખ્યામાં બૌદ્ધિક વર્ગ પશ્ચિમી ભૌતિકતામાં તાલીમ પામેલો છે, ત્યારે જ્યોતિષવિદ્યા વિજ્ઞાનમાં અહીં અને ત્યાં ટકી રહેવા માટે પ્રયત્ન કરે છે." ડેવીડ પિન્ગ્રી અને રોબર્ટ ગિલબર્ટ, "જ્યોતિષવિદ્યા; ભારતમાં જ્યોતિષશાસ્ત્ર; આધુનિક સમયમાં જ્યોતિષવિદ્યા" [[એનસાક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા]] 2008</ref><ref>મોહન રાવ, સ્ત્રી ભ્રૂણહત્યા: આપણે ક્યાં જઇ રહ્યા છીએ? મેડિકલ સિદ્ધાંતોનો ભારતીય જર્નલ ઓક્ટો-ડિસે 2001-9(4) [http://www.issuesinmedicalethics.org/094co123.html]</ref> [[ભારત]]માં, જ્યોતિષવિદ્યામાં લાંબા ગાળાથી સ્થાપિત બહળ પ્રમાણમાં ફેલાયેલી માન્યતા છે, અને સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ રોજીંદા જીવનમાં, ખાસ કરીને લગ્નો અને બીજું કારકીર્દી અને ચુંટણી પ્રક્રિયામાં અને [[કર્મિક જ્યોતિષવિદ્યા]]માં થાય છે. <ref name="wideind">{{cite web | title=BV Raman Dies| publisher=New York Times, December 23, 1998|url=http://www.nytimes.com/1998/12/23/world/bangalore-venkata-raman-indian-astrologer-dies-at-86.html | access-date=2009-05-12}}</ref><ref name="fof">{{cite web| title=Fame and Fortune| author=Dipankar Das, May 1996| url=http://www.lifepositive.com/mind/predictive-sciences/astrology.asp| access-date=2009-05-12| archive-date=2014-02-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20140209131704/http://www.lifepositive.com/mind/predictive-sciences/astrology.asp| url-status=dead}}</ref> 1960માં, [[એચ.આર. સેશાદ્રી આયરે]], યોગી અને આવાયોગીના ખ્યાલ સહિતની પદ્ધતિ રજૂ કરી હતી. તેણે પશ્ચિમમાં સંશોધનલક્ષી જ્યોતિષોમાં રસ પેદા કર્યો હતો. 1990ના દાયકાના પ્રારંભમાં ભારતીય વેદિક જ્યોતિષ અને લેખક, [[વી.કે.ચૌધરી]]એ [[ઇન્ટરપ્રિટીંગ હોરોસ્કોપ માટે સિસ્ટમ્સ એપ્રોચ]]ની રચના કરી હતી અને વિકસાવ્યો હતો, જે જ્યોતિષ (અનુમાનીત જ્યોતિષવિદ્યા)<ref>[[વી.કે. ચૌધરી]] અને કે. રાજેશ ચૌધરી, 2006, ''સિસ્ટમનો ખ્યાલ (જ્યોતિષવિદ્યા) જન્માક્ષરનો અર્થ કાઢવા માટે સિસ્ટમનો ખ્યાલ'' , ચતુર્થ સુધારેલી આવૃત્તિ, સાગર પબ્લિકેશન્સ, [[નવી દિલ્હી]], ભારત. ISBN 81-7082-017-0</ref> કે જે પદ્ધતિ "એસએ" તરીકે ઓળખાય છે અને જે લોકો જ્યોતિષ શીખવાનો પ્રયત્ન કરે છે તેને મદદરૂપ થાય છે. બાદમાં કે.એસ. ક્રિશ્નામૂર્તિએ ક્રિશ્નામૂર્તિ પદ્ધતિ સિસ્ટમ વિકસાવી હતી, જે સંબંધિત ગ્રહોની [[દશા]]માં તારાઓના પેટા વિભાજન દ્વારા [[તારા]] (નક્ષત્ર)ના પૃથ્થકરણ પર આધારિત હતી. આ પદ્ધતિ "કેપી" અને "સબ થિયરી" તરીકે પણ ઓળખાય છે. 2001માં, ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો અને રાજકારણીઓ ચર્ચા કરી હતી અને વિદેક જ્યોતિષવિદ્યામાં સંશોધન માટે ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે રાજ્યના નાણાનો ઉપયોગ કરવા માટે વિવેચન કર્યું હતું. <ref name="BBC_India">[http://www.bbc.co.uk/worldservice/sci_tech/highlights/010531_vedic.shtml ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યા વિ. ભારતીય વિજ્ઞાન]</ref> == વૈશ્વિક સંસ્કૃતિ પર અસરો == જ્યોતિષવિદ્યા પશ્ચિમ અને પૂર્વ સંસ્કૃતિઓ પર છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી ભારે પ્રભુત્વ ધરાવે છે. મધ્ય યુગમાં, જ્યોતિષવિદ્યા, આકાશી ગોળાની પદ્ધતિ અને સંરચનામાં માનતા શિક્ષણવિંદો જાણકારીની પદ્ધતિનું અને વિશ્વનું પ્રતિબિંબ પાડતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. વિશ્વના અનેક ભાગોમાં જ્યોતિષવિદ્યામાં મજબૂત માન્યતા છે: એક સર્વક્ષણમાં, 31 ટકા [[અમેરિકનો]]એ જ્યોતિષવિદ્યામાં માનતા હોવાનું પ્રદર્શિત કર્યું હતું, જ્યારે અન્ય એક અભ્યાસમાં 39 ટકા લોકો આ વિદ્યા વૈજ્ઞાનિક હોવાનું માનતા હતા. <ref name="taylor">{{cite web | title=The Religious and Other Beliefs of Americans 2003 | author=Humphrey Taylor | url=http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=359 | access-date=2007-01-05 | archive-date=2007-01-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070111214109/http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=359 | url-status=dead }}</ref><ref name="nsa1">{{cite web | title=Science and Technology: Public Attitudes and Understanding | publisher=National Science Foundation | url=http://www.nsf.gov/statistics/seind06/c7/c7s2.htm#c7s2l3 | access-date=2007-01-05 | archive-date=2011-12-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111230065215/http://www.nsf.gov/statistics/seind06/c7/c7s2.htm#c7s2l3 | url-status=dead }}</ref> જ્યોતિષવિદ્યા ભાષા અને સાહિત્ય એમ બન્ને પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. ઉદા. તરીકે, મધ્યયુગીન લેટિન ''ઇન્ફ્લુએન્શિયા'' માંથી [[ઇન્ફ્લુયએન્જા]]નો અર્થ પ્રભાવ થાય છે, તેનું આવું નામ એટલા માટે અપાયું હતુ કે એક વખત ડોકટરોએ ગ્રહો અને તારાઓના પ્રભાવને કારણે રોગચાળો હોવાનું માન્યુ હતું. <ref>http://www.etymonline.com/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205085150/http://www.etymonline.com/index.php |date=2015-12-05 }}? શબ્દ-ઇન્ફ્લુએન્જા ઓનલાઇન વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર શબ્દકોશ</ref>. શબ્દ "ડિઝાસ્ટર" ઇટાલીયન શબ્દ ''ડિઝાસ્ટ્રો'' પરથી આવ્યો છે, જે નકારાત્મક ઉપસર્ગ ''ડિસ-'' અને લેટિન ''એસ્ટર'' "સ્ટ્રાર" પરથી મેળવવામાં આવ્યો છે, આમ અર્થ "ઇલ સ્ટેર્ડ"<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=disaster|title=Online Etymology Dictionary: Disaster|access-date=2009-01-22}}</ref> વિશેષણ "લુનાટિક" (લુના/[[ચંદ્ર]]), "મર્ક્યુરીયલ" ([[બુધ]]), "વેનેરલ" ([[શુક્ર]]), "માર્શિયલ" ([[મંગળ]]), "જોવિયલ" ([[ગુરુ]]/જોવ), અને "સેટર્નાઇન" ([[શનિ]]) તમા જૂના શબ્દો છે જેનો વ્યક્તિગત લાયકાતો વર્ણવવા માટે ઉપયોગ થાય છે તે કદાચ મળતા આવે છે અથવા ગ્રહના જ્યોતિષીય લક્ષણો દ્વારા ભારે પ્રભાવ હેઠળ છે,તેમાંના કેટલાકના નામની પાછળ રોમન દેવતાનું નામ આવતં હોવાથી તેની પરથી મેળવવામાં આવ્યા છે. સાહિત્યમાં ઘણા લેખકો, વિખ્યાત [[જિયોફ્રે ચૌસર]]<ref>{{cite web | title=Astrology and English literature'' | author=A. Kitson | publisher=Contemporary Review, October 1996 | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2242/is_n1569_v269/ai_18920172 | access-date=2006-07-17 | archive-date=2013-04-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130403050241/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2242/is_n1569_v269/ai_18920172 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=''Essential Chaucer: Science, including astrology'' | author=M. Allen, J.H. Fisher | publisher=[[University of Texas]], San Antonio | url=http://colfa.utsa.edu/chaucer/ec22.html | access-date=2006-07-17 | archive-date=2018-08-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180812164441/http://colfa.utsa.edu/chaucer/ec22.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=''Astronomy and Astrology in the Works of Chaucer'' | author=A.B.P. Mattar et al. | publisher=[[University of Singapore]] | url=http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/gem-projects/hm/astronomy_and_astrology_in_the_works_of_chaucer.pdf | access-date=2006-07-17 | archive-date=2013-02-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130202173517/http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/gem-projects/hm/astronomy_and_astrology_in_the_works_of_chaucer.pdf | url-status=dead }}</ref> અને [[વિલીયમ શેક્સપિયરે]],<ref>{{cite web | title=''Shakespeare, Astrology, and Alchemy: A Critical and Historical Perspective'' | author=P. Brown | publisher=The Mountain Astrologer, February/March 2004 | url=http://www.astrofuturetrends.com/id19.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120618104421/http://www.astrofuturetrends.com/id19.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Shakespeare's Astrology | author=F. Piechoski | url=http://starcats.com/anima/shakespeare.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111231151128/http://starcats.com/anima/shakespeare.html | url-status=dead }}</ref> તેમના પાત્રના જુસ્સાના વર્ણનમાં ચાલાકી અને રંગ ઉમેરવા માટે જ્યોતિષીય સંકેતોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તાજેતરમાં જ, માઇકલ વાર્ડે એવી દરખાસ્ત કરી હતી કે [[સી. એ. લેવિસે]] તેમની [[ક્રોનિકલ ઓફ નાર્નીયા]]ને સાત આકાશના લક્ષણો અને સંકેતોમાં રંગી હતી. ઘણી વખત આ પ્રકારના સાહિત્યની સંપૂર્ણપણે પ્રશંસા કરવા માટે જ્યોતિષીય સંકેતાત્મકની સમજણી જરૂરી હોય છે. કેટલાક વર્તમાન વિચારકોમાં વિખ્યાત કાર્લ જંગ,<ref name="Jung">કાર્લ જી. જંગ, "સામૂહિક બેશુદ્ધિનો લાક્ષણિક નમૂનો," ''સી.જી.ગંગના અસલ લખાણમાં '' અવતરણ (આધુનિક ગ્રંથાલય, પ્રતિનિધિ. 1993), 362-363.</ref> જ્યોતિષવિદ્યાના અનુમાનીત દાવાઓમાં જરૂરી રીતે નહી પડતા દિમાગની દ્રષ્ટિએ જ્યોતિષવિદ્યાની વર્ણનાત્મક શક્તિમાં માને છે. શિક્ષણમાં જ્યોતિષવિદ્યા [[મધ્ય યુગીન યુરોપ]]ના [[યુનિવર્સિટી શિક્ષણ]]માં પ્રદર્શિત થાય છે, જેને સાત સ્પષ્ટ વિસ્તારોમાં વહેંચી નાખવામાં આવ્યું હતું, દરેક ચોક્કસ પ્રકારના ગ્રહ દ્વારા પ્રદર્શિત થતા હતા અને સાત [[વિપુલ કલા]] તરીકે ઓળખાતા હતા. [[દાંતે અલીઘેઇરી]]એ એવું અનુમાન કર્યું હતું કે આ કલાઓ, જે વિજ્ઞાનમાંથી પેદા થઇ છે તેને આજે આપણે ઓળખીએ છીએ, જે ગ્રહો જેવું જ સમાન માળખું ધરાવે છે. સંગીતમાં જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રભાવનું અત્યંત જાણીતુ ઉદાહરણ બ્રિટીશ કંપોઝર ગુત્સવ હોસ્ટના ઓરકેસ્ટ્રલ સ્યુટ કે જેને "[[ધી પ્લાનેટસ]]" છે, જેનું માળખું ગ્રહોના જ્યોતિષીય સંકેતો પર આધારિત છે. == જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન == [[ફ્રાંસિસ બેકોન]] અને વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિના સમયમાં નવા જ ઉભરતા વૈજ્ઞાનિક પ્રવાહે પ્રયોગાત્મક નિરીક્ષણો પર આધારિત પદ્ધતિસરના પ્રયોગમૂલક આકર્ષણની પદ્ધતિ હસ્તગત કરી હતી. <ref>{{cite web | title= The scientific revolution | url= http://www.wsu.edu:8001/~dee/ENLIGHT/SCIREV.HTM | author= Hooker, Richard | access-date= 2010-03-09 | archive-date= 2007-10-11 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071011191104/http://wsu.edu:8001/~dee/ENLIGHT/SCIREV.HTM | url-status= dead }}</ref> આ મુદ્દે, જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર એક બીજાથી અલગ પડવાનું શરૂ થઇ ગયું હતું ; ખગોળશાસ્ત્ર અનેક મધ્ય વિજ્ઞાનોમાંનું એક બની ગયું હતું, જ્યારે જ્યોતિષવિદ્યાને વધુને વધુ રીતે ગૂઢવિદ્યા વિજ્ઞાન અથવા અંધશ્રદ્ધા તરીકે સહજ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા જોવામાં આવ્યું હતું. આ અલગતાવાદ અઢારમી અને ઓગણીસમી સદીઓ સુધી વકર્યો હતો. <ref name="Tester">જિમ ટેસ્ટર, ''પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યાનો ઇતિહાસ'' (બેલાન્ટાઇન બુક્સ, 1989), 240એફએફ.</ref> {{Infobox Pseudoscience | topics=[[Astronomy]], [[Psychology]] | claims=Measurable correlations can be reliably found between the position of the planets and personality and human events. | origyear=antiquity | origprop= ancient priests and astrologers | currentprop= [[Philip Berg]], [[Michel Gauquelin]], [[Linda Goodman]], [[Liz Greene]], [[Alan Leo]], [[Sydney Omarr]], [[Joan Quigley]], [[Jackie Stallone]], [[Athena Starwoman]], [[Shelley von Strunckel]], [[Richard Tarnas]] }} સમકાલીન વૈજ્ઞાનિકો જેમ કે [[રિચાર્ડ ડોકિન્સ]] અને [[સ્ટીફન હોકિંગે]] જ્યોતિષવિદ્યાને બિનવૈજ્ઞાનિક તરીકે ગણાવી હતી,<ref>{{cite web | title=''The Real Romance in the Stars'' | author=Richard Dawkins | publisher=The Independent, December 1995 | url=http://www.simonyi.ox.ac.uk/dawkins/WorldOfDawkins-archive/Dawkins/Work/Articles/1995-12romance_in_stars.shtml | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-04-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090408063628/http://www.simonyi.ox.ac.uk/dawkins/WorldOfDawkins-archive/Dawkins/Work/Articles/1995-12romance_in_stars.shtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=British Physicist Debunks Astrology in Indian Lecture | publisher=Associated Press | url=http://www.beliefnet.com/story/63/story_6346_1.html}}</ref> અને એસ્ટ્રોનમિકલ સોસાયટી ઓફ ધ પેસિફિકના [[એન્ડ્રુ ફ્રેકનોઇ]] જેવાએ ખોટી માન્યતા પર આધારિત સિદ્ધાંત તરીકેનું લેબલ લગાવ્યું હતું. <ref>{{cite web | title=Astronomical Pseudo-Science: A Skeptic's Resource List | publisher=Astronomical Society of the Pacific | url=http://www.astrosociety.org/education/resources/pseudobib.html}}</ref> 1975માં, [[અમેરિકન હ્યુમનીસ્ટ એસોસિયેશને]] જે લોકો જ્યોતિષવિદ્યામાં વિશ્વાસ ધરાવતા હતા તેવાને અલગ પાડ્યા હતા અને આમ કરવાથી "તેમની માન્યતાઓ માટે કોઇ જ ચકાસેલો વૈજ્ઞાનિક પાયો ન હોવાની હકીકત છતા અને ખરેખર તેની વિરુદ્ધમાં મજબૂત પૂરાવો છે." <ref name="humanist">{{cite web | title=<nowiki>Objections to Astrology: A Statement by 186 Leading Scientists</nowiki> | publisher=<nowiki>The Humanist, September/October 1975</nowiki> | url=http://www.americanhumanist.org/about/astrology.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-03-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090318140638/http://www.americanhumanist.org/about/astrology.html | url-status=dead }}</ref> ખગોળશાસ્ત્રી [[કાર્લ સાગન]] આ નિવેદન હસ્તાક્ષર માટે ઇચ્છા ધરાવતા ન હતા, એટલા માટે નહી કે તેમને લાગ્યું હતું કે જ્યોતિષવિદ્યા માન્ય છે, પરંતુ એટલા માટે કે તેમને નિવેદનનો સૂર [[સત્તાવાહક]] લાગ્યો હતો. <ref name="Sagan">સાગન, કાર્લ. "પત્ર." ધી હ્યુનિનિસ્ટ 36 (1976): 2</ref><ref>{{cite web | title=Astrology: What it is and what it isn't, | author=Mariapaula Karadimas | publisher=The Peak Publications Society | url=http://www.peak.sfu.ca/the-peak/2006-1/issue7/fe-astro.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-09-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110906173022/http://www.peak.sfu.ca/the-peak/2006-1/issue7/fe-astro.html | url-status=dead }}</ref> સાગને જણાવ્યું હતું કે તેઓ કદાચ નિવેદન પર હસ્તાક્ષર કરવા માટે તોજ રાજી થયા હોત કે જો તે જ્યોતિષીય માન્યતાઓના સૈદ્ધાંતિક મતનું વર્ણન કરતા હોત અને રદિયો આપતા હોત, જેમાં તેઓ માનતા હતા કે તેઓ કદાચ મનને મનાવી શક્યા હોત અને વહેંચવામાં આવેલા નિવેદન કરતા ઓછો વિવાદ ઉત્પન્ન કર્યો હોત. <ref>સાગન, કાર્લ. ''દુષ્ટોના વળગણવાળી દુનિયા: વિજ્ઞાન એ અંધકારમાં દિવા સમાન.'' (ન્યુ યોર્ક: બેલાનટાઇન બુક્સ, 1996), 303.</ref> થોડા સમય માટે જ્યોતિષવિદ્યાને વિજ્ઞાન તરીકે માનવામાં ન આવી હોવા છતા, 20મી સદીના પ્રારંભથી જ્યોતિષીઓ માટે સંશોધનનો નંધપાત્ર વિષય રહ્યો હતો. પ્રાથમિક જ્યોતિષવિદ્યામાં 20મી સદીના તેમના અભ્યાસમાં, ભૂતપૂર્વ જ્યોતિષી જ્યોતિષ ટીકાકાર જ્યોફ્રે ડીન તરફ વળ્યા હતા અને સહલેખકોએ આ હાથ ધરાયેલી બાર્ગેઇનીંગ સંશોધન પ્રવૃત્તિને મુખ્યત્વે જ્યોતિષીય સમાજમાં જ દસ્તાવેજી કરી હતી.<ref name="Dean">જી. ડીન. એટ.અલ., ''પ્રાથમિક જ્યોતિષવિદ્યામાં તાજેતરનો વિકાસ: મહત્વની સમીક્ષા 1900-1976''. જ્યોતિષીય સંગઠન (ઇંગ્લેંડ 1977)</ref> === સંશોધન === [[ચિત્ર:Mars effect.svg|thumb|left|મંગળ ગ્રહની અસર: જાણિતા દોડવીરોના જન્મના ચાર્ટમાં મંગળના ગ્રહની દિવસની સ્થિતિના સંબંધિત આવર્તન.]] જ્યોતિષીય આગાહી અને [[કામગીરીયુક્ત વ્યાખ્યાયિત]] પરિણામો વચ્ચે [[આંકડાકીય અગત્યતા]] સંબંધો દર્શાવવામાં અભ્યાસો વારંવાર નિષ્ફળ રહ્યા છે. <ref name="asotp"/><ref name="doubleblind">શોન કેરિસન ''જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રકારનું ડબલ બ્લાઇંગડ પરીક્ષણ'' , 318, 419 1985</ref> [[અસર કદ]] જ્યોતિષ આધારિત પરીક્ષણો [[કલ્પનાઓ]] અંતમાં સુચવે છે કે જ્યોતિષીય આગાહીઓની [[સરેરાશ]] સચોટતા તક દ્વારા જે આસા હોય છે તેના કરતા મોટી હોતી નથી. ઉદાહરણ તરીકે, [[કલ્પનાશીલ]], [[વર્તણૂંક]], શારીરિક અને અન્ય [[તફાવતો]], 2000નો જ્યોતિષીય અભ્યાસ "ટાઇમ ટ્વીન્સ" દરેકની મિનીટોમાં પેદા થયો હતો જે માનવ લક્ષણો પર તારાઓનો પ્રભાવ દર્શાવતો નથી. <ref name="Psi">{{cite web | title=Is Astrology Relevant to Consciousness and Psi? | author=Dean and Kelly | url=http://www.imprint.co.uk/pdf/Dean.pdf | access-date=2010-03-09 | archive-date=2016-09-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160926152556/http://www.imprint.co.uk/pdf/Dean.pdf | url-status=dead }}</ref> એવું સુચન કરવામાં આવ્યું હતું કે બિનઅંકુશિત [[માનવસર્જન]]ને કારણે અન્ય આંકડાકીય સંશોધનો વારંવાર જ્યોતિષવિદ્યાના પૂરાવા તરીકે ખોટા પૂરવાર થયા છે. <ref>{{cite web | title=Artifacts in data often wrongly seen as evidence for astrology | url=http://www.rudolfhsmit.nl/d-arti2.htm | first=Geoffery | last=Dean | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-08-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090826162245/http://www.rudolfhsmit.nl/d-arti2.htm | url-status=dead }}</ref> [[પ્રયોગાત્મક મનોવૈજ્ઞાનિકો]]એ એવું સુચન કર્યું હતું કે વિવિધ અસરો જ્યોતિષીય સચોટતાના દેખાવમાં ફાળો આપી શકે છે. [[પક્ષપાતી સમર્થન]] તરીકે જાણીતું હોવાનું એક જોવાયેલું વલણ છે, જ્યાં લોકોને અસચોટ ("નિષ્ફળ") વધુને વધુ સચોટ આગાહીઓ ("સફળ") યાદ રાખવા માટે અસંખ્ય આગાહીઓનો એક સેટ આપવામાં આવે છે. પરિણામે, લોકો હવે જે ખરેખર છે તેના કરતા સચોટ હોવાના નાતે આગાહીઓના સેટને યાદ રાખવો પડે છે. બીજુ મનોવૈજ્ઞાનિક [[આશ્ચર્ય]] [[પૂર્વગામી અસર]] તરીકે જાણીતી છે, જે વ્યક્તિગતોના એવા વલણનો ઉલ્લેખ કરે છે કે જેમ દરજી તેમના માટે જ હોય છે તેમ તેમના સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવતા વ્યક્તિત્વના વર્ણનને ઊંચી સચોટતા અર્પવી જોઇએ, પરંતુ હકીકતમાં તે સંદિગ્ધ બાબત છે અને મોટી સંખ્યામાં લોકોને લાગુ પાડવા માટે સામાન્ય રીતે પૂરતી છે. જ્યારે જ્યોતિષીય આગાહીઓ અમુક વ્યક્તિ માટે કેટલીક અસાધારણ ઘટનાઓ સાથે [[મળતી આવવા]]નું શરૂ કરે, પરંતુ અન્યો માટે નહી, ત્યારે આ આગાહીઓની પુનઃએકત્રિત કરેલી [[સંકલિતતા]] પક્ષપાતી સમર્થનને એક એક કરીને ખાળે છે. જ્યારે આગાહીઓમાં સંદિગ્ધ ભાષાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે તેમનો વ્યક્તિગત દેખાવ કદાચ થોડા ઘણા અંશે પૂર્વગામી અસરને કારણે હોઇ શકે છે. જ્યોતિષવિદ્યાના ચોક્કસ મૂળતત્વોની મા્યતા દર્શાવવા માટે પોતાનું જીનવ સમર્પિત કરનાર ફ્રેન્ચ મનવૈજ્ઞાનિક અને આંકડાશાસ્ત્રી [[મિશેલ ગૌક્વેલિને]], લખ્યું હતું કે તેમણે કેટલાક ગ્રહોની સ્થિતિ અને ઇશ્વરીય પ્રેરણા જેવા ચોક્કસ માનવ ઘાત વચ્ચે સહસંબંધ શોધી કાઢ્યો છે.<ref>ગૌક્વેલીન એમ., માનવ વર્તણૂંક પર વૈશ્વિક પ્રભાવ, ઔરોરા પ્રેસ, સાન્ટા એફઇ એનએમ (1994)</ref> ગૌક્વેલિનનો મોટે ભાગે જાણીતો ખ્યાલ [[મંગળની અસર]] છે, જે દર્શાવે છે કે જાણીતા રમત વિજેતાના જન્મ સમયે આકાશમાં ચોક્કસ સ્થાન ગ્રહણ કરે છે, જ્યારે સામાન્ય વ્યક્તિના જન્મ સમયે આવું થતું નથી. સમાન પ્રકારનો ખ્યાલનું [[રિચાર્ડ ટાર્નસ]] દ્વારા તેમની કૃતિ ''કોસ્મોસ એન્ડ સાયચે'' માં ,સંશોધન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં તેઓ ગ્રહોની ગોઠવણી અને ઐતિહાસિક અગત્યની ઘટનાઓ અને વ્યક્તિગત વચ્ચે સમાનતાની ચકાસણી કરે છે. તેમના 1955માં મૂળભૂત પ્રકાશનથી, મંગળની અસર અભ્યાસનો વિષય રહ્યો છે અને [[સંશયાત્મક]] પ્રકાશનો કે જેમનો ઉદ્દેશ તેને રદિયો આપવાનો હતો, <ref>બેન્સ્કી, સી. એટ અલ. (1996). "મંગળગ્રહની અસર": 1000 રમતવીરોમાં ફ્રેન્ચ કસોટી.</ref><ref>ઝીલન, એમ., પી. અને જી. અબેલ. 1977. શું તે મંગળ ગ્રહની અસર છે? માનવવાદી 37 (6): 36-39.</ref><ref>''સ્કેપ્ટીકલ-ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન અને અર્ધ સાધારણની હેન્ડબુક'' માં હર્બર્ટ નેઇસ્લર, ઇડી [[ડોનાલ્ડ લેકોક]], [[ડેવીડ વર્નોન]], [[કોલીન ગ્રુવ્સ]], [[સાયમન બ્રાઉન]], ઇમેજક્રાફ્ટ, કેનબેરા, 1989, ISBN 0-7316-5794-2, પૃષ્ઠ3</ref> અને [[આનુષંગિક જર્નલો]]એ મૂળભૂત ખ્યાલોને ટેકો આપવા અને વિસ્તારવા માટે ઉપયોગ કર્યો હતો. <ref>{{cite web | title=Raising the Hurdle for the Athletes' Mars Effect: Association Co-Varies With Eminence | url=http://www.scientificexploration.org/jse/abstracts/v2n1a4.php | author=Suitbert Ertel | publisher=Journal of Scientific Exploration | access-date=2010-03-09 | archive-date=2008-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081210060754/http://www.scientificexploration.org/jse/abstracts/v2n1a4.php | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Discussion of Mars eminence effect | url=http://www.planetos.info/mmf.html | author=Ken Irving | publisher=Planetos | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111211133118/http://www.planetos.info/mmf.html | url-status=dead }}</ref> ગૌક્વેલિનના સંશોધનને વૈજ્ઞાનિક વિચારધારાની સ્વીકૃત્તિ મળી ન હતી. [[ચિત્ર:Cellarius ptolemaic system.jpg|thumb|right|એન્ડ્રીયાસ સેલારિયસ દ્વાર ચિત્રો કે શબ્દોમાં રજૂ કરાયેલ ટેલેમેઇક સિસ્ટમ, 1660/61]] === સંશોધનમાં અંતરાયો === જ્યોતિષીઓએ એવી દલીલ કરી છે કે આજે જ્યોતિષવિદ્યામાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો હાથ ધરવા માટે મહત્વના અંતરાયો છે, જેમાં ભંડોળનો અભાવ<ref name="Eysenck">એચ.જે. આઇસેન્ક અને ડી.કે.બી. નિયાસ, ''જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાન કે અંધશ્રદ્ધા?'' પેન્ગ્વીન બુક્સ (1982) ISBN 0-14-022397-5</ref><ref name="Phillipson">જી.ફિલીપસન, ''શૂન્ય વર્ષમાં જ્યોતિષવિદ્યા '' . ફ્લેર પબ્લિકેશન્સ (લંડન, 2000) ISBN 0-9530261-9-1</ref> જ્યોતિષીઓ દ્વારા વિજ્ઞાન અને આંકડાશાસ્ત્રની પાશ્ચાદ ભૂમિકાનો અભાવ,<ref name="avalon">{{cite web | title=School History | publisher=The Avalon School of Astrology | url=http://www.avalonastrology.com/History.htm}}</ref> અને સંશોધન કરતા વિજ્ઞાનીઓ અને સંશયકારો દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યામાં કુશળતાના અભાવનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="Eysenck"/><ref name="Phillipson"/><ref name="Harding">{{cite web | title=Prejudice in Astrological Research | author=M. Harding | publisher=Correlation, Vol 19(1) | url=http://www.astrozero.co.uk/astroscience/harding.htm | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-01-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120106194933/http://www.astrozero.co.uk/astroscience/harding.htm | url-status=dead }}</ref> કેટલાક જ્યોતિષીઓએ એવી દલીલ કરી હતી કે થોડા પ્રેક્ટિસનરો આજે જ્યોતિષવિદ્યાના વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણને અનુસરે છે કારણે કે તેઓ માને છે કે ગ્રાહકો સાથે દરોરજ કામ કરવાથી તેઓ તેમના ગ્રાહકોને વ્યક્તિગત માન્યતા પૂરી પાડી શકે છે. <ref name="Phillipson"/><ref name="Irving">{{cite web | title=Science, Astrology and the Gauquelin Planetary Effects | author=K. Irving | url=http://www.planetos.info/sciast1.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-02-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120204055324/http://www.planetos.info/sciast1.html | url-status=dead }}</ref> જ્યોતિષીયો દ્વારા અન્ય દલીલ એવી કરવામાં આવે છે કે જ્યોતિષવિદ્યાના મોટા ભાગના અભ્યાસો જ્યોતિષવિદ્યાની કવાયતના પ્રકારને છતા કરતા નથી અને [[વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ]] જ્યોતિષવિદ્યામાં લાગુ પડતી નથી. <ref name="MUL-MVA">એમ. અર્બન લુરેઇન, ''ગુણાંક પૃથ્થકરણ પ્રત્યેની ઓળખ'' , જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ. જ્યોતિષીય સંશોધન માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3</ref><ref name="Perry">જી. પેરી, ''આપણે જાણીએ છીએ તેવું આપણે કઇ રીતે જાણી શકીએ? '' ''શબ્દનાં રૂપાખ્યાન દર્શાવતા કોઠાથી લઇને જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ સુધી'' , જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ. જ્યોતિષીય સંશોધન માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3</ref> કેટલાક જ્યોતિષવિદ્યાની તરફદારો એવી દલીલ કરે છે કે પ્રવર્તમાન વર્તણૂંક અને કેટલાક જ્યોતિષવિદ્યાના વિરોધીઓના હેતુઓ ચકાસવામાં આવનારી કલ્પનાની રચના, પરીક્ષણ હાથ ધરવું અને પરિણામો જાહેર કરવામાં સભાનપૂર્વકના અને સભાનતા વિનાના પક્ષપાતો રજૂ કરે છે. <ref name="asotp"/><ref name="eysenck-nias"/><ref name="humanist"/><ref name="Harding"/><ref>{{cite web | title=Astrology for Skeptics | author=Bob Marks | url=http://www.bobmarksastrologer.com/skeptics.htm | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111210003020/http://www.bobmarksastrologer.com/skeptics.htm | url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:God the Geometer.jpg|thumb|ખાસ કરીને ભૂમિતી અને ખગોળવિદ્યા/જ્યોતિષવિદ્યાનું પ્રારંભનું વિજ્ઞાન, મોટા ભાગના મધ્યયુગીન વિદ્યાર્થીઓ માટે ઇશ્વાસ સાથે જોડાયેલું હતું. 13મી સદીની હસ્તપ્રતમાં રહેલી સીમા ઇશ્વરના સર્જ કૃત્યનું ચિહ્ન છે, કેમ કે મોટા ભાગના લોક માને છે કે કંઇક આંતરિક ઇશ્વરીય તત્વ કે પૂર્ણતા છે જે વર્તુળમાં શોધી શકાય તેમ છે.]] === પદ્ધતિ === જ્યોતિષીય માન્યતાઓ ધરાવતી મૂર્ત પદ્ધતિઓની સતત સમજણો જ્યોતિષીઓએ રજૂ કરી નથી, <ref name="Seymour">ડો. પી. સેમૌર, ''જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાનનો પૂરાવો.'' પેંગ્વીન ગ્રુપ (લંડન, 1988) ISBN 0-14-019226-3</ref><ref>{{cite web | title=The Pineal Gland and the Ancient Art of Iatromathematica | author=Frank McGillion | url=http://www.astrology-research.net/researchlibrary/Iatr/pineal.htm}}</ref> અને થોડા વર્તમાન જ્યોતિષીઓ આકાશી સંરચના અને ધરતી પરની ઘટનાઓ વચ્ચે સીધો કારણભૂત સંબંધ હોવાનું માને છે. <ref name="Phillipson"/> [[એસ્ટ્રોનોમિકલ સોસાયટી ઓફ ધ પેસિફિક]] દ્વરા પ્રકાશિત કરવામાં આવેલો તંત્રીલેખ જણાવે છે કે વૈજ્ઞાનિક રીતે ઉદ્ભવ થયેલી પદ્ધતિ હોવાનો કોઇ પૂરાવો નથી જેના દ્વારા જે તે સાધન પાર્થિવ બાબતો પર પ્રભાવ જમાવી શકે. <ref name="asotp"/> સંશોધકોએ [[કારણભૂત]] દર્શાવ્યું છે, સ્પષ્ટ રીતે [[સહસંબંધિક]], જ્યોતિષીય નિરીક્ષણો અને ઘટનાઓ જેમ કે કાર્લ જંગ દ્વારા સુચિત કરાયેલ [[સિંક્રોનીસિટી]]ની થિયરી વચ્ચેનો સંબંધ. <ref>મેગી હાયડ, જંગ અને જ્યોતિષવિદ્યા. ધી એક્વેરીયન પ્રેસ (લંડન, 1992) પૃષ્ઠ. 24-26.</ref> અન્યો [[અનુમાન]]માં મૂળ હોવાનું જણાવ્યું છે. <ref name="Cornelius">જ્યોફ્રે કોર્નેલિયસ, જ્યોતિષવિદ્યાની ક્ષણ. ઉત્સવ અરોરા, અન્ય એક ચિંતન સંશોધન નિષ્ણાત અને જ્યોતિષ એવી દલીલ કરે છે કે, "જો 100 ટકા ખરાઇ એ માપદંડ હોય તો, આપણે તમામ દવાખાનાઓ, તબીબી લેબોરેટરીઓ બંધ કરી દેવી જોઇએ. વૈજ્ઞાનિક તબીબી સાધનો અને ઔષધો ભૂલો અને ઊંધી ગણતરીઓનો લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે. આવું જ કોમ્પ્યુટર્સ અને ઇલેક્ટ્રોનિકના કિસ્સામાં છે. ઇલેક્ટ્રોનિક ગેજેટો અને સાધનો નિષ્ફળ જાય છે તેથી જ અમે તેને રદિયો આપતા નથી પરંતુ અમે ભૂલો માટે તેનો ઉકેલ શોધવાની દિશામાં કામ કરીએ છીએ." વેસેક્સ જ્યોતિષ (બૌર્નેમાઉથ, 2003.)</ref> કેટલાકે એવી દલીલ કરી છે કે પ્રયોગમૂલક સહસંબંધ તેમના પોતાના [[એપિસ્ટેમોલોજીકલી]] પર આધારિત છે, અને તેને કોઇ પણ પદ્ધતિની થિયરીની જરૂર નથી. <ref name="Harding"/> કેટલાક નિરીક્ષકો સામે, આ બિનપદ્ધતિસરનો ખ્યાલ વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણ મારફતે જ્યોતિષવિદ્યાની માન્યતાની શક્યતા વિશે ગંભીક પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે અને કેટલાકે જ્યોતિષવિદ્યામાં સમગ્રપણે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિની લાગુ પાડવાની વાતને નકારી કાઢી છે. <ref name="Harding"/> કેટલાક જ્યોતિષીઓ, બીજી બાજુ એવું માને છે કે જ્યોતિષવિદ્યા વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિને જવાબદાર છે, કેમ કે તે પૂરતા પ્રમાણમાં આધુનિક પૃથ્થકરણની પદ્ધતિ પૂરી પાડે છે અને આ દ્રષ્ટિકોણને ટેકો આપવા અગ્ર અભ્યાસો પૂરા પાડે છે. <ref name="HARASTRES">ડી. કોક્રેન, ''જ્યોતિષની સાબિતી તરફ: ગાણિતીક ક્ષમતા માટે એસ્ટ્રોસિગ્નેચર'' આંતરરાષ્ટ્રીય જ્યોતિષ ISAR જર્નલ વિન્ટર-સ્પ્રીંગ 2005, વોલ્યુમ 33, #2</ref> પરિણામે, વિવિધ જ્યોતિષીઓએ આકડાકીય માન્યતાઓને આધારે જ્યોતિષવિદ્યાના સતત અભ્યાસની હાકલ કરી છે અથવા તો તરફેણ કરી છે. <ref>એમ.પોટ્ટેન્જર (ઇડી), ''જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ.'' જ્યોતિષીય સંશોધન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3</ref> == વધુ જુઓ == * [[જ્યોતિષવિદ્યાને લગતા સંકેતો]] * [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]] * [[વહેમ]] == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બીજા વાંચનો == * રોજર બેક, પ્રાચીન જ્યોતિષવિદ્યાનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ, બ્લેકવેલ (2007) * [[પરમહંસ યોગનંદા]]: [http://en.wikisource.org/wiki/Autobiography_of_a_Yogi/Chapter_16 યોગીની આત્મકથા/પ્રકરણ 16: તારાઓની હોંશિયારીથી છેતરામણી] == બાહ્ય લિંક્સ == {{wikiquote}} ; જ્યોતિષવિદ્યાનો ઇતિહાસ * {{cite web| author=Robert Hand| title=The History of Astrology — Another View| url=http://www.zodiacal.com/articles/hand/history.htm| access-date=2007-06-19| archive-date=2007-08-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20070819182715/http://www.zodiacal.com/articles/hand/history.htm| url-status=dead}} ; જ્યોતિષવિદ્યા અને ધર્મ * [http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar/FatwaE/FatwaE&amp;cid=1119503544140 ઇસ્લામમાં જ્યોતિષવિદ્યા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528041939/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar%2FFatwaE%2FFatwaE&cid=1119503544140 |date=2008-05-28 }} * [http://www.freeread.com/archives/short_subjects.php#astrolgy_bible જૂના અને નવા કરારની નકલમાં જ્યોતિષવિદ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618062258/http://www.freeread.com/archives/short_subjects.php#astrolgy_bible |date=2010-06-18 }}, [[જોસેફ જોહ્ન ડ્યૂવે]] દ્વારા. * [http://www.esoteric.msu.edu/VolumeIV/astrology.htm જ્યોતિષવિદ્યા: ધર્મ અને પ્રયોગમૂલક વચ્ચે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224192917/http://www.esoteric.msu.edu/VolumeIV/astrology.htm |date=2011-12-24 }}, ડો. ગુત્સવ-અડોલ્ફ શોએનર દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યા પરનો ગ્રંથ, શેન ડેન્સોન દ્વારા ભાષાંતર કરાયેલ. * [http://www.bl.uk/learning/artimages/bodies/astrology/astrologyhome.html મધ્યયુગીન જ્યોતિષવિદ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130305064820/http://www.bl.uk/learning/artimages/bodies/astrology/astrologyhome.html |date=2013-03-05 }}, બ્રિટીશ ગ્રંથાલયનો જ્ઞાન સ્ત્રોત. * [http://www.ou.org/chagim/astrology.htm યહૂદી ધર્મમાં જ્યોતિષવિદ્યા ] ; જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન * [http://www.astrology-and-science.com/ જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન], જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન તરફ એક નિર્ણાયક દ્રષ્ટિ. * [http://www.skepsis.nl/astrot.html જ્યોતિષપરીક્ષણ], અન્ય પ્રયોગોના સંદર્ભો સાથે જ્યોતિષવિદ્યાની [[આગાહીયુક્ત શક્તિ]]ના પરીક્ષણનું ખાતુ * [http://www.independent.co.uk/opinion/the-real-romance-in-the-stars-1527970.html તારાઓમાં સાચો રોમાંચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618135547/http://www.independent.co.uk/opinion/the-real-romance-in-the-stars-1527970.html |date=2012-06-18 }}, [[રિચાર્ડ ડોકિન્સ]] દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યાનો નિર્ણાયક દ્રષ્ટિકોણ. * [http://www.astrofaces.com/ એસ્ટ્રોફેસીસ], સૂર્ય, ચંદ્ર અને વિષયોના પ્રાભાવી સંકેતો દ્વારા રચાયેલ જૂથ દ્વારા તસવીરો સાથે આધુનિક વિજ્ઞાન માટે જ્યોતિષવિદ્યાનો આંકડાકીય સહસંબંધ પૂરો પાડવા ઇચ્છતો સંશોધન પ્રોજેક્ટ. *જ્યોતિષ શીખો: [https://www.academyofvedicvidya.com/professional-vedic-astrology/ વૈદિક જ્યોતિષ અભ્યાસક્રમ] *ઓકલ્ટ સાયન્સ શીખો: [https://www.academyofvedicvidya.com/ occult science course] [[શ્રેણી:જ્યોતિષ]] jbza0r2e787dwnini3rgjr93b4tn01z 901117 901116 2026-05-22T08:40:15Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/Golurambabu|Golurambabu]] ([[User talk:Golurambabu|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 900642 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Universum.jpg|right|thumb|સમાનાર્થી ફ્લેમેરિયોન વુડકટનો હસ્ત રંગવાળો ભાગ (1888).]] '''જ્યોતિષવિદ્યા''' એ [[વ્યવસ્થા]]ઓ, [[પરંપરા]]ઓ, અને [[માન્યતા]]ઓનું જૂથ છે, જે ઠરાવે છે કે [[આકાશી પદાર્થો]]ની સંરચનાની સંબંધિત સ્થિતિ અને સંબંધિત વિગતો વ્યક્તિત્વ, માનવ બાબતો અને અન્ય પાર્થિવ બાબતોની માહિતી પૂરી પાડી શકે છે. જ્યોતિષવિદ્યાના અભ્યાસુઓને [[જ્યોતિષ]] કહેવાય છે. જ્યોતિષીઓ માને છે કે આકાશી પદાર્થોની હિલચાલ અને સ્થિતિઓ [[પૃથ્વી]] પરના જનજીવન પર સીધો પ્રભાવ પાડે છે અથવા તો માનવ પર અનુભવાયેલી ઘટનાઓને મળતી આવે છે. <ref>{{cite encyclopedia | last= Pingree | first= David | authorlink= David Pingree | editor= Philip P. Wiener | encyclopedia= The Dictionary of the History of Ideas | title= Astrology | url= http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaBook/tei/DicHist1.xml;chunk.id=dv1-20 | access-date= 2009-12-02 | year= 1973 | publisher= Scribner | volume= 1 | location= New York | isbn= 0684132931 }}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આધુનિક જ્યોતિષીઓ જ્યોતિષવિદ્યાને એક [[સંકેતાત્મક ભાષા]],<ref>{{cite book| title=Combination of Stellar Influences | author= Reinhold Ebertin | isbn=978-0866900874| year=1994| publisher=American Federation of Astrologers| location=Tempe, Ariz.}}</ref><ref>{{cite web| title=Astrology FAQ, Basics for Beginners and Students of Astrology| author=Michael Star| url=http://home.istar.ca/~starman/astrofaq.shtml| access-date=2006-07-17}}</ref><ref name="Oken">{{cite book| title=Alan Oken’s As Above So Below | author=Alan Oken | isbn=978-0553027761}}</ref> [[કલા]]ના સ્વરૂપ અથવા [[અનુમાન]]ના સ્વરૂપ તરીકે ઓળખાવે છે. <ref>{{cite web| title=Merriam-Webster Online Dictionary| publisher=Meriam-Webster| url=http://www.m-w.com/dictionary/astrology| access-date=2006-07-19}}</ref><ref>{{cite web | title="astrology" Encyclopædia Britannica. 2006 | publisher=Britannica Concise Encyclopedia | url=http://concise.britannica.com/ebc/article-9356010/astrology | access-date=2006-07-17 | archive-date=2007-12-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071212005911/http://concise.britannica.com/ebc/article-9356010/astrology | url-status=dead }}</ref> વ્યાખ્યાઓમાં તફાવત હોવા છતા જ્યોતિષવિદ્યામાં સર્વસામાન્ય માન્યતા એ છે કે આકાશી પદાર્થોની ગોઠવણી ભૂતકાળના અને વર્તમાન ઘટનાઓના અર્થઘટનમાં અને ભવિષ્યની આગાહીમાં સહાયરૂપ નીવડી શકે છે. [[વૈજ્ઞાનિકો]] જ્યોતિષવિદ્યાને [[ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન]] અથવા [[અંધશ્રદ્ધા]] તરીકે ગણે છે. <ref name="asotp">{{cite web | title=Activities With Astrology | publisher=Astronomical society of the Pacific | url=http://www.astrosociety.org/education/astro/act3/astrology3.html#defense}}</ref><ref name="fisa">{{cite web | title=Objections to Astrology and the Strange Case of Astrology|url=http://fisa.altervista.org/list_of_186.html}}</ref><ref>[http://www.rudolfhsmit.nl/u-case2.htm "જ્યોતિષવિદ્યા તરફેનો અને વિરુદ્ધનો કેસ: બૂમો પાડીને મિશ્રણ કરવાનો અંત."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060501222446/http://www.rudolfhsmit.nl/u-case2.htm |date=2006-05-01 }} 2009-9-12ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>જેનિફર વેઇગાસ. [http://www.abc.net.au/science/news/stories/s1623400.htm "વૈજ્ઞાનિકોએ જ્યોતિષવિદ્યા પર ઠંડુ પાણી રેડે છે."] 2009-9-12ના રોજ સુધારેલું.</ref> અસંખ્ય પરંપરાઓ અને પદ્ધતિઓ કે જે જ્યોતિષીય ખ્યાલ અપનાવે છે તેનો ઉદભવ [[3જી સહસ્ત્રાબ્દી]]ના પ્રારંભમાં અનુભવાયો હતો. જ્યોતિષવિદ્યાએ સંસ્કૃતિને આકાર આપવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો, અગાઉની [[ખગોળશાસ્ત્ર]], [[વેદો]],<ref name="vlaims">{{cite web | author=David Frawley | title=The Vedic Literature of Ancient India and Its Many Secrets | access-date=April 13, 2009 |url=http://www.grahamhancock.com/forum/FrawleyD1.php?p=1}}{{Verify credibility|date=January 2010}}</ref> અને વિવિધ પ્રણાલિઓ ઇતિહાસમાં જોવા મળે છે. હકીકતમાં, [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]]માં ઘણી અનુમાનીત જાણકારીની ઇચ્છા ખગોળવિદ્યાને લગતા નિરીક્ષણો માટે અનેક પ્રેરણારૂપ પરિબળોમાંના એ હતા. 18મી સદી સુધીમાં [[પુનરુજ્જીવન]]નો ઉદ્ધાર થયો તે પછીના ગાળા બાદ ખગોળશાસ્ત્ર જ્યોતિષવિદ્યાથી અલગ પડવાનો પ્રારંભ થયો હતો. આખરે, ખગોળશાસ્ત્ર પોતાની રીતે જ્યોતિષવિદ્યાની પાર્થિવ અસરોની પરવાહ કર્યા વિના જ્યોતિષીય ઉદ્દેશો અને અસાધારણતાના [[પ્રયોગમૂલક]] અભ્યાસ તરીકે અલગ પ્રસ્થાપિત થયું હતું. "[[wiktionary:astrology|એસ્ટ્રોલોજી]]" શબ્દ લેટિન શબ્દ ''[[wiktionary:astrologia|એસ્ટ્રોલોજિયા]]'' ("એસ્ટ્રોનોમિ"), પરથી આવ્યો છે <ref name="OED">''[http://www.etymonline.com/index.php?term=astrology જ્યોતિષવિદ્યા]'' . [[ઓનલાઇન એટિમોલોજી શબ્દકોષ]]. 2001). 24 નવે. 2009ના રોજ સુધારેલ.</ref> જે [[ગ્રીક]] નામ {{lang|grc|[[wiktionary:αστρολογία|αστρολογία]]}} પરથી લેવામાં આવ્યો હતો : {{lang|grc|[[wiktionary:ἄστρον|ἄστρον]]}}, ''એસ્ટ્રોન'' ("નક્ષત્ર" અથવા "તારો") અને {{lang|grc|[[wiktionary:-λογία|-λογία]]}}, ''-લોગીયા'' ("નો અભ્યાસ"). == મૂળ માન્યતાઓ == પ્રાચીન વિશ્વમાં જ્યોતિષવિદ્યાની મૂળ માન્યતાઓ અસ્તિત્વમાં હતી અને તેનો સાર [[હર્મેટિક]] સિદ્ધાંતમાં આપેલો છે કે, "ઉપર મુજબ, તેવું જ નીચે પ્રમાણે". [[ટાયકો બ્રાહ]] જ્યોતિષવિદ્યામાં તેમના અભ્યાસોને સંક્ષિપ્ત કરવામાં સમાન શબ્દપ્રયોગોનો ઉપયોગ કરતા હતા: ''સસ્પીસિએન્ડો ડેસ્પીસિયો'' , "ઉપર જોવાથી હું નીચેનું જોવું છું". <ref>{{cite web| title=Tycho Brahe and Astrology| author=Adam Mosley| url=http://www.hps.cam.ac.uk/starry/tychoastrol.html| access-date=2007-06-19| archive-date=2011-12-08| archive-url=https://web.archive.org/web/20111208234739/http://www.hps.cam.ac.uk/starry/tychoastrol.html| url-status=dead}}</ref>સ્વર્ગમાં જે ઘટના ઘટે છે તે પૃથ્વી પરનું પ્રતિબિંબ હોય છે તેવો સિદ્ધાંત હોવા છતાં તે વિશ્વમાં જ્યોતિષવિદ્યાની પરંપરાઓમાં એક સમયે થઇ હતી, પશ્ચિમમાં ઐતિહાસિક રીતે જ જ્યોતિષીઓમાં જ્યોતિષવિદ્યાની પાછળની કાર્યપદ્ધતિના પ્રકાર અંગે ચર્ચા થઇ હતી. આકાશી સંચરચના ઘટનાઓના ફક્ત સંકેતો અથવા ભવિષ્યનું સુચક ચિહ્ન છે અથવા તો કેટલાક પરિબળો અથવા પદ્ધતિ દ્વારાનું ખરેખર કારણ છે કે કેમ તેનો ચર્ચામાં સમાવેશ થતો હતો. {{Citation needed|date=February 2007}} [[આઇઝેક ન્યૂટન]]ની [[ગુરુત્વાકર્ષણ]]ના સનાતન સિદ્ધાંતના વિકાસ દ્વારા સૌપ્રથમ [[આકાશી પદ્ધતિ]] અને પાર્થિવ [[લાક્ષણિકતા]] વચ્ચેના જોડાણની શોધ કરવામાં આવી હોવા છતાં, આકાશી પદાર્થોની ગુરુત્વાકર્ષણની અસરો કે જે જ્યોતિષીય સામાન્યકરણ માટે જવાબદાર છે તેને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન દ્વારા આધાર આપવામાં આવ્યો નથી કે તેની મોટા ભાગના જ્યોતિષીઓ દ્વારા તરફેણ કરવામાં આવી નથી તેવો દાવો કરવામાં આવ્યો નથી.{{Citation needed|date=February 2007}} મોટા ભાગની જ્યોતિષીય પરંપરાઓ સંબંધિત સ્થિતિઓ અને અન્ય વિવિધ વાસ્તવિક અથવા આકાશી સંરચના જેવા અર્થ પર અને સાંકેતિક અથવા ગણતરીપૂર્વકની આકાશી પદ્ધતિ જેમ કે જે સમયે અને સ્થળે ઘટનાનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો તેની પર આધારિત છે. તેમાં મોટે ભાગે [[જ્યોતિષીય ગ્રહો]], [[લઘુ ગ્રહ]], [[એસ્ટેરોઇડ]](મંગળ અને ગુરુની કક્ષાઓ વચ્ચેના સંખ્યાબંધ નાના ગ્રહોમાંનો કોઇ એક ગ્રહ ; તારાના આકારનું), [[તારા]]ઓ, [[ચંદ્ર છેદબિંદુ]], [[અરેબિક વિસ્તારો]] અને [[કાલ્પનિક ગ્રહો]]નો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારની સ્પષ્ટ સ્થિતિઓ માટે સંદર્ભની રચના [[ઉષ્ણકટિબંધીય]] અથવા [[સાઇડરિયલ]] (તારાનું (ની ગતિ) વડે મપાતું કે નકક્કી થતું) હાથ પર રહેલા 12 [[ચિહ્નો]]ની [[રાશિ]] દ્વારા નક્કી થાય છે અને અન્યમાં સ્થાનિક [[સરહદ]] ([[ચડતી]]-[[ઉતરતી]] ધરીઓ) અને[[મધ્યાકાશ]]-[[ઇમુમ કોએલી]] ધરીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ બાદમાં (સ્થાનિક)રચના વધુમાં 12 [[જ્યોતષીય ગૃહો]]માં ફેરવાઇ ગઇ હતી. વધુમાં, [[જ્યોતિષીય તબક્કાઓ]]નો ઉપયોગ જન્માક્ષરમાં રહેલા વિવિધ આકાશી રચના અને ખૂણા વચ્ચે ભૌમિતિક/કોણીય સંબંધો નક્કી કરવા માટે થાય છે. પશ્ચિમી પરંપરામાં અનુમાનીત જ્યોતિષવિદ્યામાં મુખ્ય બે પદ્ધતિઓ લાગુ પડે છે: [[જ્યોતિષીય સંક્રમણ]] અને [[જ્યોતિષીય પ્રગતિ]]. જ્યોતિષીય સંક્રમણ ગ્રહોની આગળ ધપતી ચાલ છે જેનું તેમની અગત્યતા પ્રમાણે અર્થઘટન થયેલું હોય છે કેમ કે તેઓ અવકાશ અને જન્માક્ષર વચ્ચે સંક્રમણ કરે છે. જ્યોતિષીય પ્રગતિમાં જન્માક્ષર નિશ્ચિત પદ્ધતિઓમાં આગળ ધપેલા હોય છે. વેદિક જ્યોતિષવિદ્યામાં, પ્રવાહનો નિષ્કર્ષ કાઢવા માટે ગ્રહોના ગાળા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત હોય છે, જ્યારે સંક્રમણનો ઉપયોગ નોંધપાત્ર ઘટનાઓનો સમય નોંધવા માટે થાય છે. મોટા ભાગના પશ્ચિમી જ્યોતિષીઓ ખરખર ઘટનાની આગાહી કતા નથી, પરંતુ તેને બદલે સામાન્ય પ્રવાહો અન વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તુલનાત્મક રીતે, વેદિક જ્યોતિષો પ્રવાહો અને ઘટના એમ બન્નેની આગાહી કરે છે. સંશયકારો એવી રીતે પ્રતિભાવ આપે છે કે આ પશ્ચિમી જ્યોતિષીઓની આ કવાયત તેમને ખાતરીવાળી આગાહી કરવાથી દૂર રાખવામાં સહાય કરે છે અને તેમના હેતુને અનુરૂપ અગત્યતાને લવાદી અને બિનસંબંધિત ઘટનાઓને સાથે જોડવાની ક્ષમતા પ્રદાન કરે છે. <ref>એબાઉટ ડોટ કોમ: [http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm શું જ્યોતિષવિદ્યા ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન છે? ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222131714/http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm |date=2011-12-22 }}[http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm જ્યોતિષવિદ્યાના પાયા અને પ્રકારની ચકાસણી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222131714/http://atheism.about.com/library/FAQs/skepticism/blfaq_astro_sci_pseudo.htm |date=2011-12-22 }}</ref> ભૂતકાળમાં, જ્યોતિષીઓએ ઘણી વખત આકાશી પદાર્થોના નજીકથી નિરીક્ષણ પર અને તેમની હલચલના ચાર્ટીંગ પર વિશ્વાસ મૂક્યો છે. વર્તમાન જ્યોતિષીઓ [[ખગોળશાસ્ત્રી]] દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી માહિતીનો ઉપયોગ કરે છે જે જ્યોતિષીય કોષ્ટકો કે જેને [[પંચાગ]]<ref>{{Cite web |url=http://lexicon.zodiacnet.net/ephemeris.html |title=ગ્રહોની દૈનિક ગતિનો અભ્યાસી, રાશિચક્રમાળખું, શબ્દકોષ સાઇટ (ભાષા: ડેનિશ) |access-date=2010-03-09 |archive-date=2010-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100220031506/http://lexicon.zodiacnet.net/ephemeris.html |url-status=dead }}</ref> કહેવાય છે તે જથ્થા પર પ્રસ્થાપિત હોય છે, તે સમય મારફતે આકાશી સંરચનાના બદલાતા રાશિચક્રની સ્થિતિ દર્શાવે છે. == પરંપરાઓ == [[ચિત્ર:zodiac woodcut.png|thumb|right|રાશિ પ્રતિકો, 16મી સદીના યુરોપીયન વુડકટ]] જ્યોતિષવિદ્યાની અસંખ્ય પરંપરાઓ છે, જેમાંની અમુક સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે જ્યોતિષીય માન્યતાના પ્રસારણને કારણે સમાન લક્ષણો ધરાવે છે. અન્ય પરંપરાઓ એકલતામાં વિકસાવવામાં આવી હતી અને અલગ માન્યતાઓ ધરાવે છે, જો કે તેઓ પણ સમાન જ્યોતિષીય સ્ત્રોતો પરના ચિત્રના કારણે કેટલાક સમાન લક્ષણો ધરાવે છે. વિિ=== પ્રવર્તમાન પરંપરાઓ === વર્તમાન જ્યોતિષીયો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી મુખ્ય પરંપરાઓ [[હિન્દુ જ્યોતિષવિદ્યા (Jyotiṣa)]], [[પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા]] , અને [[ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા]] છે. વેદિક અને પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા જ્યોતિષવિદ્યાની [[જન્માક્ષર આધારિત પદ્ધતિ]]ની જેમ સમાન વંશપરંપરા ધરાવે છે, એ બન્ને પરંપરાઓમાં જ્યોતિષીય ચાર્ટ અથવા [[જન્માક્ષર]] પર ભાર મૂકે છે, જે ઘટનાના સમયે સૂર્ય, ચંદ્ર અને ગ્રહોની સ્થિતિ પર ઘટના આધારિત માટે આકાશી ઘટનાઓનું નિરૂપણ છે. જોકે, વેદિક જ્યોતિષવિદ્યા [[સાઇડરિયલ અથવા નિશ્ચિત અથવા નક્ષત્ર રાશિ]]નો ઉપયોગ કરે છે, જે રાશિના ચિહ્નને તેમના મૂળભૂત [[નક્ષત્ર]] સાથે જોડે છે, જ્યારે પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા [[ઉષ્ણકટીબંધીય અથવા મૌસમી રાશિ]]નો ઉપયોગ કરે છે. જેનું ચક્ર 25,686 વર્ષો જેટલું લાંબુ છે તેવા [[વિષુવકાળ અલનચલન]], જે દરમિયાન ધ્રુવના ખૂણાઓ વર્તુળોની રચના કરે છે તેના કારણે સદીઓ વીતતા પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યામાં 12 રાશિઓ તેમના મૂળ નક્ષત્રની જેમ આકાશનો સમાન ભાગ દર્શાવતા નથી. તેની અસરરૂપે, ચિહ્નો અને નક્ષત્ર વચ્ચેની કડી પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા આશરે 222ની સદીમાં તૂટી ગઈ હતી, જ્યારે વેદિક જ્યોતિષવિદ્યામાં નક્ષત્રનું સૌથી વધુ અગત્યતા રહી છે. બે પરંપરાઓ વચ્ચેના તફાવતમાં અન્યોમાં 27 (અથવા 28) [[નક્ષત્ર]]ના અથવા ચંદ્ર જૂથનો સમાવેશ કરે છે, બન્ને 13 અને 1/3 ડિગ્રી પહોળા હોય છે, જેનો ભારતમાં [[વેદિક]]ના સમયથી ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને ગ્રહોના સમયગાળાની પદ્ધતિ [[દશાંશ]] તરીકે ઓળખાય છે. ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યામાં તદ્દન અલગ પ્રકારની પરંપરા વિકસી છે. પશ્ચિમી અને ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યાની વિરુદ્ધમાં, બાર રાશિઓના ચિહ્નો આકાશને અલગ પાડતા નથી, પરંતુ આકાશી વિષુવવૃત્તને અલગ પાડે છે. ચીને એક પદ્ધતિ વિકસાવી હતી જેમાં, દરેક ચિહ્ન દિવસ પર આધિપત્ય ધરાવતા બાર બે કલાકમાંના એક જેવી અને 12 મહિનામાંથી એક જેવી સમાનતા ધરાવે છે. રાશિનું દરેક ચિહ્ન અલગ અલગ વર્ષ પર આધિપત્ય ધરાવે છે અને 60 (12x5)ની વર્ષિક સાયકલ આપવા માટે ચાઇનીઝ કોસ્મોલોજીના પાંચ તત્વો આધારિત પદ્ધતિ સાથે મિશ્રણ ધરાવે છે. શબ્દ ''ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા'' અહીં સરળતા માટે ઉપયોગમાં લેવાયો છે, પરંતુ સમાન પ્રકારની પરંપરાના ભાગ [[કોરીયા]], [[જાપાન]], [[વિયેતનામ]], [[થાઇલેન્ડ]] અને અન્ય એશિયન દેશોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે તેવું પ્રસ્થાપિત કરવું જ જોઇએ. એવું દેખાય છે કે તે વધુ પ્રાચીન જ્યુપીટેરીયન જ્યોતિષવિદ્યાની પદ્ધતિનો અવશેષ છે, આ જ્યોતિષીય પદ્ધતિ મુખ્યત્વે ગુરુની હલચલ પર આધારિત છે, જે દરેક 11.89 વર્ષોએ સૂર્યને સ્પર્શે છે. પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા એ અગાઉની ભારતીય/વેદિક અને ઇજીપ્તીયન શાળાઓની જાણકારીનું પરિણામ છે (દરેકેને પોતાની રીતે વિકસાવવામાં આવી હતી અને પછીના બેબીલોનિયન પ્રભાવની અસરો દર્શાવતી નથી) તેને પ્રથમ પર્શીયા/બેબીલોનમાંથી પસાર થવામાં મિશ્રણ અને સરળીકરણ કરાયા છે અને બાદમાં ગ્રીસ અને યુરોપમાં પણ તેમજ કરવામાં આવ્યા હતા. વર્તમાન સમયમા, આ પરંપરાઓ એક બીજાની તદ્દન નજીક આવી છે, ભારતીય અને ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા નોંધપા6 રીતે જ પશ્ચિમ સુધી પથરાયેલી છે, જ્યારે પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યાની આધુનિક કલ્પનાની સતર્કતા હજુ પણ ફક્ત એશિયા સુધી જ સીમીત છે અને તેને ઉપયોગી માનવામાં આવતી નથી. પશ્ચિમી દુનિયામાં જ્યોતિષવિદ્યા આધુનિક સમયમાં કેટલાકમાં વૈવિધ્યકૃત્ત છે. નવી હલચલો દેખાઇ છે કે જેણે વધુ અલગ પ્રકારના ખ્યાલો, જેમ કે મધ્યબિન્દુ પર ભારે ધ્યાન અથવા વધુ મનોવૈજ્ઞાનિક ખ્યાલ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે વધુ તાજેતરની પરંપરાગત જ્યોતિષવિદ્યાને ધ્યાનમાં લીધી નથી. કેટલીક તાજેતરની પશ્ચિમી પ્રગતિઓમાં આધુનિક ઉષ્ણકટિબંધ અથવા સાઇડરિયલ જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષશવિદ્યાનો સમાવેશ કરે છે, તેમાં નક્ષત્રો અને તારા અથવા પોઇન્ટ આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા (મૂળભૂત ગ્રહ લક્ષણો, જેમ કે પેરિહિલીયન્સ (સૂર્યની કક્ષામાંનું નજીકમાં નજીકનું બિંદુ) અને એફેલિયોન્સ (સૂર્યની કક્ષામાંનું દૂરનું બિંદુ), અને મધ્ય બિંદુઓ કે કે પૃથ્વીના ગ્રહણ પ્લેનમાં ગ્રહોના ક્રાંતિકારી પ્લેનના વલણને કારણે પરિણમે છે); હિલીયસેન્ટ્રીક જ્યોતિષવિદ્યા, [[કોસ્મોબાયોલોજી]]; [[મનોવૈજ્ઞાનિક જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[સૂર્ય ચિહ્નવાળી જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[હમ્બર્ગ સ્કુલ ઓફ એસ્ટ્રોલોજી]]; અને [[યુરેનિયન જ્યોતિષવિદ્યા]], હંમ્બર્ગ સ્કુલના પેટાજૂથ છે. === ઐતિહાસિક પરંપરાઓ === તેના લાંબા ઇતિહાસ દરમિયાન, જ્યોતિષવિદ્યા ઘણા ધર્મોમાં અગત્યની બની ગઇ છે અને તેમા પ્રગતિ અને ફેરફારો ચાલુ છે. એવી કેટલીક જ્યોતીષીય પરંપરાઓ છે જે ઐતિહાસિક રીતે અગત્યની છે પરંતુ, મોટે ભાગે વપરાશમાંથી બહાર નીકળી ગઇ છે. જ્યોતિષીઓ હજુ પણ તેમાં રસ ધરાવે છે અને તેને અગત્યના સ્ત્રોત તરીકે ગણાવે છે. જ્યોતિષવિદ્યાની ઐતિહાસિક અગત્યતા ધરાવતી પરંપરાઓમાં [[આરબ અને પર્શીયન જ્યોતિષવિદ્યા]] (મધ્યયુગીન, પૂર્વ નજીક); [[બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા]] (પ્રાચીન, પૂર્વ નજીક); [[ઇજિપ્તીયન જ્યોતિષવિદ્યા]]; [[હેલ્લેન્સિસ્ટિક જ્યોતિષવિદ્યા]] (શિષ્ટ પુરાકાલ); અને [[મયાન જ્યોતિષવિદ્યા]]નો સમાવેશ થાય છે. === વિશેષ પરંપરાઓ === [[ચિત્ર:Alchemy-Digby-RareSecrets.png|thumb|right|17મી સદીની મધ્યયુગીન રસાયન વિજ્ઞાન વાંચન સામગ્રીમાંથી તારણ અને પ્રતિક - કેનેમ દિગબાય.]] ઘણી રહસ્યમય અથવા વિશેષ પરંપરાઓ જ્યોતિષવિદ્યા સાથ જોડાણ ધરાવે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, જેમ કે [[કબ્બાલાહ]], આમાં જે હિસ્સેદારો જ્યોતિષવિદ્યાના તત્વોને તેની પોતાની પરંપરાઓમા ઢાળે છે તેનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય કિસ્સાઓમાં, ઘણા જ્યોતિષીઓએ તેમની પોતાની જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રયત્નમાં અન્ય પરંપરાઓને સામેલ કરી છે અને જ્યોતિષવિદ્યા તે પરંપરાઓમાં ભળી ગઇ છે. વિશેષ પરંપરાઓમાં, મર્યાદિત નહી પરંતુ નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે, [[મધ્યયુગીન રસાયન વિજ્ઞાન]], [[ચિરોમેન્સી (સામુદ્રિક–હસ્તરેખા વિજ્ઞાન)]], [[કબ્બાલિસ્ટીક જ્યોતિષવિદ્યા]], [[તબીબ જ્યોતિષવિદ્યા]], [[અંકશાસ્ત્ર]], [[રસિક્રુસિયન]] અથવા "રોઝ ક્રોસ", અને [[ટેરોટ ડિવાઇનેશન]]નો સમાવેશ થાય છે. ઐતિહાસિક રીતે, [[પશ્ચિમી દુનિયા]]માં મધ્યયુગીન રસાયણ વિજ્ઞાન ખાસ કરીને પરંપરાગત બેબીલોનીન ગ્રીક શૈલીની જ્યોતિષવિદ્યા સાથે જોડાયેલી અને ગૂંથાયેલી છે; અસંખ્ય રીતે તેઓ એક બીજા સાથે [[ગૂઢવિદ્યા]] અથવા ગુપ્ત જાણકારી માટે જોડાયેલાની જેમ બંધાયેલા છે. <ref>વિયોર, સેમેલ ઔન ''એસ્ટ્રોથિઉર્ગી'' , હર્મેટિક જ્યોતિષવિદ્યાનો એસોટેરિક (દીક્ષા દીધેલા લોકો જ સમજી શકે એવું) ગ્રંથ, પૃષ્ઠ 60-117, ગ્લોરીયન પબ્લીશીંગ 2006, ISBN 978-1-934206-06-5</ref> જ્યોતિષવિદ્યાએ ભૂતકાળથી આજ દિન સુધી મધ્યયુગીન રસાયણ વિજ્ઞાનના ચાર [[પ્રાચીન તત્વો]]ના ખ્યાલને ઉપયોગમાં લીધો છે. પરંપરાગત રીતે, પ્રાચીન સમયમાં જાણીતા સાત ગ્રહોમાંના દરેક સંકળાયેલા હતા, ની પર પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા અને ચોક્કસ પ્રકારની ધાતુ ધરાવતા હતા. <ref>વિયોર, સેમેલ ઔન ''એસ્ટ્રોથિયુર્ગી'' , રાશિચક્ર કોર્સ , પૃષ્ઠ.3-58, ગ્લોરીયન પબ્લીશીંહ, 2006, ISBN 978-1-934206-06-5</ref> == જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા == ''જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા'' એ એવી પદ્ધતિ છે જે [[ભૂમધ્ય]] પ્રદેશ અને ખાસ કરીને [[હેલેન્સિસ્ટિક ઇજિપ્ત]]માં બીજી સદીના અંતમાં અથવા પહેલી સદીના પ્રારંભમાં વિકસી હોવાનો દાવો છે. <ref>ડેવિડ પિન્ગ્રી - ''એસ્ટ્રાલ ઓમેન્સથી જ્યોતિષવિદ્યા સુધી બેબીલોનથી બિકાનેર સુધી'' , રોમા: ઇસ્ટીટ્યુટો ઇટાલીયો પર એલ'આફ્રિકા એ એલ'ઓરિયેન્ટ, 1997. પાન. [26]</ref> જોકે, જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાનો પ્રાચીન સમયથી જ ભારતમાં ઉપયોગ થતો આવ્યો છે અને [[વેદિક જ્યોતિષવિદ્યા]] એ વિશ્વમાં જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાનું અસ્તિત્વ ધરાવતું જૂનામાં જૂનું સ્વરૂપ છે. <ref name="vlaims"/> આ પરંપરા જે તે સમયમાં ચોક્કસ ક્ષણો માટે સર્જવામાં આવેલા સ્વર્ગના અથવા જન્માક્ષરના બે દ્રષ્ટિકોણ વાળા ડાયાગ્રામને લાગે વળગે છે. નિયમો અને માર્ગદર્શિકાઓના ચોક્કસ જૂથને આધારે તે ક્ષણે આકાશી સંરચનાની ગોઠવણીમાં રહેલા મૂળ અર્થનું અર્થઘટન કરવા ત્યાર બાદ ડાયાગ્રામનો ઉપયોગ કરાયો હતો. જન્માક્ષરની ગણતરી સામાન્ય રીતે જે તે વ્યકિતના જન્મના સમય અથવા લગ્નજીવનના પ્રારંભ અથવા ઘટનાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવતી હતી, કારણ કે તે સમયે સ્વર્ગની ગોઠવણી પ્રશ્નમાં રહેલા વિષયના પ્રકારને નક્કી કરે છે તેવું માનવામાં આવતું હતું. અન્ય પરંપરાઓથી આ જ્યોતિષવિદ્યાના સ્વરૂપને અલગ પાડતું હોય તેવું લક્ષણ પૂર્વીય સરહદની ડિગ્રીની ગણતરી છે, જે [[ગ્રહણ]]ના અસ્તમાંથી નિરીક્ષણ હેઠળની ચોક્કસ ક્ષણોમાં ઉદભવે છે, નહી તો તેને ચડતી પ્રક્રિયા તરીકે ઓળખવામાં આવી હોત. જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા એ [[આફ્રિકા]], [[ભારત]], [[યુરોપ]] અને [[મધ્ય પૂર્વ]]માં જ્યોતિષવિદ્યાનું અત્યંત પ્રભાવશાળી અને પ્રસરેલુ સ્વરૂપ છે. મધ્યયુગ અને અત્યંત આધુનિક જ્યોતિષવિદ્યાની પશ્ચિમી પરંપરાઓ હેલેનીસ્ટિક મૂળ ધરાવે છે. === જન્માક્ષર === [[ચિત્ર:12 houses of heaven.jpg|left|thumb|18મી સદીની આઇસલેન્ડીક હસ્તપ્રત જે ગ્રહો અને રાશિઓ માટે જ્યોતિષીય ગૃહો અને પ્રતિકો દર્શાવે છે.]] મધ્યથી જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા અને તેની શાખાઓ જન્માક્ષર અથવા જ્યોતિષીય ચાર્ટની ગણતરી છે. આપેલા સમય અને સ્થળ અનુસાર પૃથ્વી પરના સ્થળ લાભથી સ્વર્ગમાં આકાશી સંરચનાની દેખીતી સ્થિતિ આ બે દ્રષ્ટિકોણીય ડાયાગ્રામેટિકની રજૂઆત દર્શાવે છે. જન્માક્ષરને પણ બાર અલર આકાશી [[ગૃહો]]માં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે, જે જીવનના વિવિધ વિસ્તારોનું આધિપત્ય કરે છે. જન્માક્ષર તૈયાર કરવામાં જે ગણતરી કરવામાં આવે છે તેમાં [[અંકગણિત]] અને સરળ [[ભૂમિતિ]]નો સમાવેશ થાય છે, જેનો ઉપયોગ ખગોળીય કોષ્ટકોના આધારે ઇચ્છીત તારીખો અને સમય પર સ્વર્ગની સંરચનાનાની દેખીતી સ્થિતિ દર્શાવવામાં થાય છે. પ્રાચીન હેલેનીસ્ટિક જ્યોતિષવિદ્યામાં જન્માક્ષરના પ્રથમ આકાશી ગૃહોમાં ચડતી સીમા મુકરર કરવામાં આવી છે. ચડતી માટે ગ્રીકમાં શબ્દ ''હોરસ્કોપ્સ'' હતો, જેન પરથી ''હોરસ્કોપ'' મેળવવામાં આવ્યું છે. વર્તમાન સમયમાં, આ શબ્દનો એકંદર રીતે જ્યોતિષીય ચાર્ટનો ઉલ્લેખ કરવા માટે ઉપયોગ થાય છે. === જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાની શાખાઓ === જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાની પરંપરાઓને ચાર શાખાઓમાં વિભાજિત કરી શકાય જેનો દરેક ચોક્કસ વિષય અથવા હેતુ તરફ નિર્દેશ કરી શકાય. ઘણી વખત આ શાખાઓ તરકીબોના વિશિષ્ટ જૂથનો અથવા વિવિધ વિસ્તાર તરફ પદ્ધતિના અગત્યના સિદ્ધાંતના વિવિધ રીતોનો ઉપયોગ કરે છે. ઘણ અન્ય પેટાજૂથો અને જ્યોતિષવિદ્યાની રીતો આ ચાર મૂળ શાખાઓમાંથી લેવામાં આવી છે. [[જ્યોતિષવિદ્યાનો ઉદભવ]] એ વ્યક્તિગત અને તેમના જીવનના અનુભવ વિશે માહિતી મેળવવા માટેનો વ્યક્તિના જન્મ ચાર્ટનો અભ્યાસ છે. [[કેટાર્કિક જ્યોતિષવિદ્યા]]માં [[ચુટણીત્વ]] અને ઘટના જ્યોતિષવિદ્યાનો સમાવેશ થાય છે. અગાઉના લોકો જ્યોતિષવિદ્યાનો સાહસ કે કારોબાર શરૂ કરવા માટે અત્યંત પવિત્ર ક્ષણ તે નક્કી કરવા માટે ઉપયોગ કરતા હતા અને બાદમાં ક્યા સમયે જે તે ઘટનાએ સ્થાન લીધું હતું તેના વિશે સમગ્ર વસ્તુ જાણવા માટે ઉપયોગ થતો હતો. [[હોરારી જ્યોતિષવિદ્યા]]નો ઉપયોગ જ્યોતિષ સામે રહેલા પ્રશ્નના ઉકેલ માટે જે તે ક્ષણના ચાર્ટના અભ્યાસ દ્વારા ચોક્કસ પ્રશ્નના જવાબ માટે કરવામાં આવતો હતો. [[મુન્ડેન અથવા વૈશ્વિક જ્યોતિષવિદ્યા]] એ વૈશ્વિક ઘટનાઓની જ્યોતિષવિદ્યાઓની રીત છે, જેમાં હવામાન, ભૂકંપ અને સમ્રાજ્યની ચડતી અને પડતી અથવા ધર્મોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં [[જ્યોતિષીય વય]], જેમ કે [[કુંભની વય]], મીનરાશિની વય અને તે રીતે આગળનો સમાવેશ થાય છે. દરેક વય લંબાઇમાં આશરે 2,150 વર્ષોની છે અને ઘણા લોકો મોટી ઐતિહાસિક વય તેમજ વિશ્વમાં પ્રવર્તમાન પ્રગતિઓની ગણના કરવા અને વર્ણવવા માટે આ મોટા પાયે વયનો ઉપયોગ કરે છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Anatomical Man.jpg|thumb|right|ટ્રેસ રિચીસ હૈરસ ડુ ડુક ડી બેરીમાંથી 15મી સદીની નિશાનીઓ જે શરીરના કદ અને રાશિઓના પ્રતિકો વચ્ચે અંદાઝિત સહસંબંધ ધરાવે છે. ]] મોટા ભાગના લોકો માને છે કે જ્યોતિષીય સિદ્ધાંતો અને પદ્ધતિઓમાંથી ઘણી ખરી [[એશિયા]], [[યુરોપ]] અને [[મધ્ય પૂર્વ]]માં બાદમાં વિકસી હશે તે પ્રાચીન [[બેબીલોનીયન્સ]]માં મળી આવી હતી અને તેમના આકાશી લક્ષણો આશરે બીજી સહસ્ત્રાબ્દીના મધ્યમાં એકત્ર થવાનો પ્રારંભ થયો હતો. <ref>[http://www.newadvent.org/cathen/02018e.htm ''નામાર બેલી'' (બેલનું પ્રકાશન), કોઇ એક એવી વ્યક્તિ દ્વારા વિચાર કરવામાં આવેલો-જેણે વેદિક દસ્તાવેજોની પ્રાચીનતાને સમર્થન આપ્યુ ન હતું- જે વિશ્વમાં સૌથી જૂનો જ્યોતિષીય દસ્તાવેજ બની રહેશે]</ref> તેઓ માનતા હતા કે આ આકાશી લક્ષણો બાદમાં સીધી રીતે કે આડકતરી રીતે બેબેલોનીયન્સ અને એસિરીયન્સ દ્વારા અન્ય વિસ્તારો જેમ કે [[ભારત]], [[મધ્ય પૂર્વ]], અને [[ગ્રીસ]]માં પ્રસર્યા હતા, જ્યાં તેઓ અગાઉથી જ અસ્તિત્વ ધરાવતા જ્યોતિષવિદ્યાના સ્થાનિક સ્વરૂપ સાથે ભળી ગયા હતા. <ref>[[એલેક્ઝાન્ડ્રા ડેવિડ નીલ]] ''તિબેટમાં જાદુ અને રહસ્ય '' , પૃષ્ઠ. 290, ડોવર પબ્લીકેશન્સ ઇન્ક. 1971 ISBN 0-486-22682-4; પ્રથમ ફ્રેન્ચ આવૃત્તિ. 1929</ref> આમ બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા ગ્રીસમાં પ્રાથમિક રીતે ચતુર્થ સદીના મધ્યમાં સ્થળાંતર થઇ હતી અને ત્યાર બાદ બીજી સદીના અંતમાં અથવા પહેલી સદીના પ્રારંભમાં [[એલેક્ઝા્ડ્રીયનના વિજય]] બાદઆ બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા [[જન્માક્ષરને લગતી જ્યોતિષવિદ્યા]]નું સર્જન કરવા માટે ડિકેનિક જ્યોતિષવિદ્યાની ઇજીપ્તીયન પરંપરા સાથે ભળી ગઇ હતી. જ્યોતિષવિદ્યાનું નવું સ્વરૂપ કે જે [[એલેક્ઝેન્ડ્રીયાના ઇજિપ્ત]]ના મૂળમાં હોવાનું દેખાય છે, તે યુરોપ, મધ્ય પૂર્વ અને ભારતમાં પ્રાચીનમાં વિશ્વમાં ફેલાયું હતું. === આધુનિક યુગ પહેલા === ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષવિદ્યા વચ્ચેનો તફાવત સ્થળે સ્થળે અલગ અલગ પડે છે; તે મજબૂત રીતે પ્રાચીન ભારત, <ref>{{cite web | title= Ancient India's Contribution to Astronomy | url= http://mathemajik.googlepages.com/astronomy.htm | access-date= 2009-01-27 | archive-date= 2009-07-27 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090727100809/http://mathemajik.googlepages.com/astronomy.htm | url-status= dead }}</ref> પ્રાચીન બેબીલોનીયા અને [[મધ્યયુગીન યુરોપ]] સાથે જોડાયેલા છે, પરંતુ [[હેલેનીસ્ટિક દુનિયા]]માં અલગ પડી ગયા હતા. [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]] વચ્ચેનો પ્રથમ [[અર્થ નિર્ધારણ]] તફાવત 11મી સદીમાં [[પર્સીયન ખગોળશાસ્ત્રી]] [[અબુ રેહાન અલ બિરુની]]<ref>એસ. પાઇન્સ (સપ્ટેમ્બર 1964), "અલ બિરુનીના અનુસાર શબ્દ ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષવિદ્યા વચ્ચેનું અર્થનિર્ધારણ", ''ઇસિસ'' '''55''' (3): 343-349</ref> દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. જ્યોતિષીય પ્રત્યનો દ્વારા મેળવેલી જ્યોતિષીય જાણકારીની પદ્ધતિ ઐતિહાસિક રીતે વિવિધ સંસ્કૃતિઓમાં વારંવાર ઉપયોગ કરાયો હતો, જેમાં [[પ્રાચીન ભારત]]થી લઇને જૂના [[માયા સિવીલાઇઝેશન]] અને મધ્યયુગીન યુરોપનો સમાવેશ થાય છે. આ ઐતિહાસિક યોગદાનને કારણે જ્યોતિષવિદ્યાને અમુક પ્રવાહ જેમ કે [[મધ્ય યુગીન રસાયણ શાસ્ત્ર]]ની સાથે [[પ્રોટોસાયંસ]] પણ કહેવાય છે. આધુનિક યુગ પહેલા જ્યોતિષવિદ્યા પણ ટીકામાંથી બહાર રહી ન હતી; તેને વારંવાર હેલેનીસ્ટિક સંશયકારો, ચર્ચ સત્તાવાળાઓ, અને મધ્યયુગીન [[મુસ્લિમ ખગોળશાસ્ત્રીઓ]] જેમ કે [[અલ ફરાબી]] (અલફારાબિયસ), [[આઇબીએન અલ હેથામ]] (અલ્હાઝેન), [[અબુ રેહાન અલ બિરુની]], [[એવીસેન્ના]] અને [[એવેરોસ]] દ્વારા પડકારો ફેંકવામાં આવ્યા હતા. જ્યોતિષવિદ્યાને રદિયો આપવાના તેમના કારણો ઘણી વખત વૈજ્ઞાનિકો (જ્યોતિષીયો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી રીત [[પ્રયોગમૂલક]]ને બદલે [[કાલ્પનિક]] હોવાને કારણે) અને ધાર્મિકો (જૂના [[ઇસ્લામિક વિદ્વાનો]]ના કારણો સાથે સંઘર્ષ)એમ બન્ને માટે યોગ્ય હતા. <ref>{{Cite book |last=Saliba |first=George |authorlink=George Saliba |year=1994b |title=A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam |publisher=[[New York University Press]] |isbn=0814780237 |pages=60 & 67–69}}</ref> [[આઇબીએન ક્વાય્યીમ અલ જોઝીયા]] (1292–1350)એ, તેમના ''મિફતાહ દાર અલ સાકાડાહ'' માં, જ્યોતિષવિદ્યા અને [[અનુમાન]]ને રદિયો આપવા માટે પ્રયોગમૂલક દલીલોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. <ref>{{Cite journal|title=Ibn Qayyim al-Jawziyyah: A Fourteenth Century Defense against Astrological Divination and Alchemical Transmutation|first=John W.|last=Livingston|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=91|issue=1|date=1971|pages=96–103|doi=10.2307/600445}}</ref> અનેક આગળ પડતા વિચારકો, તત્ત્વજ્ઞાની અને વૈજ્ઞાનિકો જેમ કે [[ગાલેન]], [[પેરાસેલ્સસ]], [[ગિરોલામો કાર્ડન]], [[નિકોલસ કોપરનિકસ]], [[તાકી અલ દીન]], [[ત્યાચો બ્રાહે]], [[ગેલિલિયો ગેલિલી]], [[જોહન્સ કેપ્લર]], [[કાર્લ જંગ]] અને અન્યોએ, જ્યોતિષવિદ્યાનો ઉપયોગ કર્યો હતો કે નોંધપાત્ર રીતે યોગદાન આપ્યું હતું. <ref name="eysenck-nias">યેસેન્ક, એચ.જે., નિયાસ, ડી.કે.બી., જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાન કે અંધશ્રદ્ધા? (પેંગ્વિન પુસ્કતો, 1982)</ref><ref>{{cite web | title=Were They Astrologers? — Big League Scientists and Astrology | author=Bruce Scofield | publisher=The Mountain Astrologer magazine | url=http://www.mountainastrologer.com/standards/editor's%20choice/articles/science_ast.html | access-date=2007-08-16 | archive-date=2011-07-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110727164535/http://www.mountainastrologer.com/standards/editor%27s%20choice/articles/science_ast.html | url-status=dead }}</ref> == આધુનિક દ્રષ્ટિકોણો == જ્યોતિષીય પ્રયત્નમાં આધુનિક સમયમાં વિવિધ શોધો થઇ છે. === પશ્ચિમ === 20મી સદીના મધ્યમાં [[ઓલફ્રેડ વિટ્ટ]] અને ત્યાર બાદ, [[રેઇનહોલ્ડ એબર્ટીન]] મધ્યબિંદુઓનો ઉપયોગ કરવામાં અગ્રેસર રહ્યા હતા જન્માક્ષર આધારિત પૃથ્થકરણમાં (જુઓ [[મિડપોઇન્ટ (જ્યોતિષવિદ્યા)]]) 1930થી 1980ના દાયકા સુધી [[દેન રુધ્યાર]], [[લિઝ ગ્રીન]] અને [[સ્ટીફન અરોયો]] સહિતના જ્યોતિષીઓ [[મનોવૈજ્ઞાનિક પૃથ્થકરણ માટેની જ્યોતિષશાસ્ત્ર]]ના ઉપયોગમાં અગ્રેસર રહ્યા હતા, ત્યાર બાદ અગ્ર મનોવૈજ્ઞાનિક [[કાર્લ જંગ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. 1930માં, [[ડોન નેરોમેને]] "એસ્ટ્રજિયોગ્રાફી"ના નામ હેઠળ [[સ્થળ આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા]]નું સ્વરૂપ યુરોપમાં વિકસાવ્યું હતું અને લોકપ્રિય બનાવ્યું હતું. 1970ના દાયકામાં અમેરિકન જ્યોતિષ [[જિમ લેવિસે]] [[એસ્ટ્રોકાર્ટોગ્રાફી]]ના નામ હેઠળ વિવિધ ખ્યાલ વિકસાવ્યા હતા અને લોકપ્રિય બનાવ્યા હતા. બન્ને પદ્ધતિઓનો ઇરાદો સ્થળમાં ભેદભાવ દ્વારા વિવિધ જીવન પરિસ્થિતિને ઓળખી કાઢવાનો હતો. === વેદિક (હિન્દુ જ્યોતિષવિદ્યા) === [[ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યા]] પશ્ચિમી જ્યોતિષશાસ્ત્ર કરતા અલગ અલગ [[રાશિચક્ર]]નો ઉપયોગ કરે છે અને તે [[વેદિક વિજ્ઞાન]]ની શાખા છે. <ref>"ભારત જેવા દેશોમા, કે જ્યાં નાની સંખ્યામાં બૌદ્ધિક વર્ગ પશ્ચિમી ભૌતિકતામાં તાલીમ પામેલો છે, ત્યારે જ્યોતિષવિદ્યા વિજ્ઞાનમાં અહીં અને ત્યાં ટકી રહેવા માટે પ્રયત્ન કરે છે." ડેવીડ પિન્ગ્રી અને રોબર્ટ ગિલબર્ટ, "જ્યોતિષવિદ્યા; ભારતમાં જ્યોતિષશાસ્ત્ર; આધુનિક સમયમાં જ્યોતિષવિદ્યા" [[એનસાક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા]] 2008</ref><ref>મોહન રાવ, સ્ત્રી ભ્રૂણહત્યા: આપણે ક્યાં જઇ રહ્યા છીએ? મેડિકલ સિદ્ધાંતોનો ભારતીય જર્નલ ઓક્ટો-ડિસે 2001-9(4) [http://www.issuesinmedicalethics.org/094co123.html]</ref> [[ભારત]]માં, જ્યોતિષવિદ્યામાં લાંબા ગાળાથી સ્થાપિત બહળ પ્રમાણમાં ફેલાયેલી માન્યતા છે, અને સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ રોજીંદા જીવનમાં, ખાસ કરીને લગ્નો અને બીજું કારકીર્દી અને ચુંટણી પ્રક્રિયામાં અને [[કર્મિક જ્યોતિષવિદ્યા]]માં થાય છે. <ref name="wideind">{{cite web | title=BV Raman Dies| publisher=New York Times, December 23, 1998|url=http://www.nytimes.com/1998/12/23/world/bangalore-venkata-raman-indian-astrologer-dies-at-86.html | access-date=2009-05-12}}</ref><ref name="fof">{{cite web| title=Fame and Fortune| author=Dipankar Das, May 1996| url=http://www.lifepositive.com/mind/predictive-sciences/astrology.asp| access-date=2009-05-12| archive-date=2014-02-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20140209131704/http://www.lifepositive.com/mind/predictive-sciences/astrology.asp| url-status=dead}}</ref> 1960માં, [[એચ.આર. સેશાદ્રી આયરે]], યોગી અને આવાયોગીના ખ્યાલ સહિતની પદ્ધતિ રજૂ કરી હતી. તેણે પશ્ચિમમાં સંશોધનલક્ષી જ્યોતિષોમાં રસ પેદા કર્યો હતો. 1990ના દાયકાના પ્રારંભમાં ભારતીય વેદિક જ્યોતિષ અને લેખક, [[વી.કે.ચૌધરી]]એ [[ઇન્ટરપ્રિટીંગ હોરોસ્કોપ માટે સિસ્ટમ્સ એપ્રોચ]]ની રચના કરી હતી અને વિકસાવ્યો હતો, જે જ્યોતિષ (અનુમાનીત જ્યોતિષવિદ્યા)<ref>[[વી.કે. ચૌધરી]] અને કે. રાજેશ ચૌધરી, 2006, ''સિસ્ટમનો ખ્યાલ (જ્યોતિષવિદ્યા) જન્માક્ષરનો અર્થ કાઢવા માટે સિસ્ટમનો ખ્યાલ'' , ચતુર્થ સુધારેલી આવૃત્તિ, સાગર પબ્લિકેશન્સ, [[નવી દિલ્હી]], ભારત. ISBN 81-7082-017-0</ref> કે જે પદ્ધતિ "એસએ" તરીકે ઓળખાય છે અને જે લોકો જ્યોતિષ શીખવાનો પ્રયત્ન કરે છે તેને મદદરૂપ થાય છે. બાદમાં કે.એસ. ક્રિશ્નામૂર્તિએ ક્રિશ્નામૂર્તિ પદ્ધતિ સિસ્ટમ વિકસાવી હતી, જે સંબંધિત ગ્રહોની [[દશા]]માં તારાઓના પેટા વિભાજન દ્વારા [[તારા]] (નક્ષત્ર)ના પૃથ્થકરણ પર આધારિત હતી. આ પદ્ધતિ "કેપી" અને "સબ થિયરી" તરીકે પણ ઓળખાય છે. 2001માં, ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો અને રાજકારણીઓ ચર્ચા કરી હતી અને વિદેક જ્યોતિષવિદ્યામાં સંશોધન માટે ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે રાજ્યના નાણાનો ઉપયોગ કરવા માટે વિવેચન કર્યું હતું. <ref name="BBC_India">[http://www.bbc.co.uk/worldservice/sci_tech/highlights/010531_vedic.shtml ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યા વિ. ભારતીય વિજ્ઞાન]</ref> == વૈશ્વિક સંસ્કૃતિ પર અસરો == જ્યોતિષવિદ્યા પશ્ચિમ અને પૂર્વ સંસ્કૃતિઓ પર છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી ભારે પ્રભુત્વ ધરાવે છે. મધ્ય યુગમાં, જ્યોતિષવિદ્યા, આકાશી ગોળાની પદ્ધતિ અને સંરચનામાં માનતા શિક્ષણવિંદો જાણકારીની પદ્ધતિનું અને વિશ્વનું પ્રતિબિંબ પાડતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. વિશ્વના અનેક ભાગોમાં જ્યોતિષવિદ્યામાં મજબૂત માન્યતા છે: એક સર્વક્ષણમાં, 31 ટકા [[અમેરિકનો]]એ જ્યોતિષવિદ્યામાં માનતા હોવાનું પ્રદર્શિત કર્યું હતું, જ્યારે અન્ય એક અભ્યાસમાં 39 ટકા લોકો આ વિદ્યા વૈજ્ઞાનિક હોવાનું માનતા હતા. <ref name="taylor">{{cite web | title=The Religious and Other Beliefs of Americans 2003 | author=Humphrey Taylor | url=http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=359 | access-date=2007-01-05 | archive-date=2007-01-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070111214109/http://www.harrisinteractive.com/harris_poll/index.asp?PID=359 | url-status=dead }}</ref><ref name="nsa1">{{cite web | title=Science and Technology: Public Attitudes and Understanding | publisher=National Science Foundation | url=http://www.nsf.gov/statistics/seind06/c7/c7s2.htm#c7s2l3 | access-date=2007-01-05 | archive-date=2011-12-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111230065215/http://www.nsf.gov/statistics/seind06/c7/c7s2.htm#c7s2l3 | url-status=dead }}</ref> જ્યોતિષવિદ્યા ભાષા અને સાહિત્ય એમ બન્ને પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. ઉદા. તરીકે, મધ્યયુગીન લેટિન ''ઇન્ફ્લુએન્શિયા'' માંથી [[ઇન્ફ્લુયએન્જા]]નો અર્થ પ્રભાવ થાય છે, તેનું આવું નામ એટલા માટે અપાયું હતુ કે એક વખત ડોકટરોએ ગ્રહો અને તારાઓના પ્રભાવને કારણે રોગચાળો હોવાનું માન્યુ હતું. <ref>http://www.etymonline.com/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205085150/http://www.etymonline.com/index.php |date=2015-12-05 }}? શબ્દ-ઇન્ફ્લુએન્જા ઓનલાઇન વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર શબ્દકોશ</ref>. શબ્દ "ડિઝાસ્ટર" ઇટાલીયન શબ્દ ''ડિઝાસ્ટ્રો'' પરથી આવ્યો છે, જે નકારાત્મક ઉપસર્ગ ''ડિસ-'' અને લેટિન ''એસ્ટર'' "સ્ટ્રાર" પરથી મેળવવામાં આવ્યો છે, આમ અર્થ "ઇલ સ્ટેર્ડ"<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=disaster|title=Online Etymology Dictionary: Disaster|access-date=2009-01-22}}</ref> વિશેષણ "લુનાટિક" (લુના/[[ચંદ્ર]]), "મર્ક્યુરીયલ" ([[બુધ]]), "વેનેરલ" ([[શુક્ર]]), "માર્શિયલ" ([[મંગળ]]), "જોવિયલ" ([[ગુરુ]]/જોવ), અને "સેટર્નાઇન" ([[શનિ]]) તમા જૂના શબ્દો છે જેનો વ્યક્તિગત લાયકાતો વર્ણવવા માટે ઉપયોગ થાય છે તે કદાચ મળતા આવે છે અથવા ગ્રહના જ્યોતિષીય લક્ષણો દ્વારા ભારે પ્રભાવ હેઠળ છે,તેમાંના કેટલાકના નામની પાછળ રોમન દેવતાનું નામ આવતં હોવાથી તેની પરથી મેળવવામાં આવ્યા છે. સાહિત્યમાં ઘણા લેખકો, વિખ્યાત [[જિયોફ્રે ચૌસર]]<ref>{{cite web | title=Astrology and English literature'' | author=A. Kitson | publisher=Contemporary Review, October 1996 | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2242/is_n1569_v269/ai_18920172 | access-date=2006-07-17 | archive-date=2013-04-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130403050241/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2242/is_n1569_v269/ai_18920172 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=''Essential Chaucer: Science, including astrology'' | author=M. Allen, J.H. Fisher | publisher=[[University of Texas]], San Antonio | url=http://colfa.utsa.edu/chaucer/ec22.html | access-date=2006-07-17 | archive-date=2018-08-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180812164441/http://colfa.utsa.edu/chaucer/ec22.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=''Astronomy and Astrology in the Works of Chaucer'' | author=A.B.P. Mattar et al. | publisher=[[University of Singapore]] | url=http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/gem-projects/hm/astronomy_and_astrology_in_the_works_of_chaucer.pdf | access-date=2006-07-17 | archive-date=2013-02-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130202173517/http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/gem-projects/hm/astronomy_and_astrology_in_the_works_of_chaucer.pdf | url-status=dead }}</ref> અને [[વિલીયમ શેક્સપિયરે]],<ref>{{cite web | title=''Shakespeare, Astrology, and Alchemy: A Critical and Historical Perspective'' | author=P. Brown | publisher=The Mountain Astrologer, February/March 2004 | url=http://www.astrofuturetrends.com/id19.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120618104421/http://www.astrofuturetrends.com/id19.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Shakespeare's Astrology | author=F. Piechoski | url=http://starcats.com/anima/shakespeare.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111231151128/http://starcats.com/anima/shakespeare.html | url-status=dead }}</ref> તેમના પાત્રના જુસ્સાના વર્ણનમાં ચાલાકી અને રંગ ઉમેરવા માટે જ્યોતિષીય સંકેતોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તાજેતરમાં જ, માઇકલ વાર્ડે એવી દરખાસ્ત કરી હતી કે [[સી. એ. લેવિસે]] તેમની [[ક્રોનિકલ ઓફ નાર્નીયા]]ને સાત આકાશના લક્ષણો અને સંકેતોમાં રંગી હતી. ઘણી વખત આ પ્રકારના સાહિત્યની સંપૂર્ણપણે પ્રશંસા કરવા માટે જ્યોતિષીય સંકેતાત્મકની સમજણી જરૂરી હોય છે. કેટલાક વર્તમાન વિચારકોમાં વિખ્યાત કાર્લ જંગ,<ref name="Jung">કાર્લ જી. જંગ, "સામૂહિક બેશુદ્ધિનો લાક્ષણિક નમૂનો," ''સી.જી.ગંગના અસલ લખાણમાં '' અવતરણ (આધુનિક ગ્રંથાલય, પ્રતિનિધિ. 1993), 362-363.</ref> જ્યોતિષવિદ્યાના અનુમાનીત દાવાઓમાં જરૂરી રીતે નહી પડતા દિમાગની દ્રષ્ટિએ જ્યોતિષવિદ્યાની વર્ણનાત્મક શક્તિમાં માને છે. શિક્ષણમાં જ્યોતિષવિદ્યા [[મધ્ય યુગીન યુરોપ]]ના [[યુનિવર્સિટી શિક્ષણ]]માં પ્રદર્શિત થાય છે, જેને સાત સ્પષ્ટ વિસ્તારોમાં વહેંચી નાખવામાં આવ્યું હતું, દરેક ચોક્કસ પ્રકારના ગ્રહ દ્વારા પ્રદર્શિત થતા હતા અને સાત [[વિપુલ કલા]] તરીકે ઓળખાતા હતા. [[દાંતે અલીઘેઇરી]]એ એવું અનુમાન કર્યું હતું કે આ કલાઓ, જે વિજ્ઞાનમાંથી પેદા થઇ છે તેને આજે આપણે ઓળખીએ છીએ, જે ગ્રહો જેવું જ સમાન માળખું ધરાવે છે. સંગીતમાં જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રભાવનું અત્યંત જાણીતુ ઉદાહરણ બ્રિટીશ કંપોઝર ગુત્સવ હોસ્ટના ઓરકેસ્ટ્રલ સ્યુટ કે જેને "[[ધી પ્લાનેટસ]]" છે, જેનું માળખું ગ્રહોના જ્યોતિષીય સંકેતો પર આધારિત છે. == જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન == [[ફ્રાંસિસ બેકોન]] અને વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિના સમયમાં નવા જ ઉભરતા વૈજ્ઞાનિક પ્રવાહે પ્રયોગાત્મક નિરીક્ષણો પર આધારિત પદ્ધતિસરના પ્રયોગમૂલક આકર્ષણની પદ્ધતિ હસ્તગત કરી હતી. <ref>{{cite web | title= The scientific revolution | url= http://www.wsu.edu:8001/~dee/ENLIGHT/SCIREV.HTM | author= Hooker, Richard | access-date= 2010-03-09 | archive-date= 2007-10-11 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071011191104/http://wsu.edu:8001/~dee/ENLIGHT/SCIREV.HTM | url-status= dead }}</ref> આ મુદ્દે, જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર એક બીજાથી અલગ પડવાનું શરૂ થઇ ગયું હતું ; ખગોળશાસ્ત્ર અનેક મધ્ય વિજ્ઞાનોમાંનું એક બની ગયું હતું, જ્યારે જ્યોતિષવિદ્યાને વધુને વધુ રીતે ગૂઢવિદ્યા વિજ્ઞાન અથવા અંધશ્રદ્ધા તરીકે સહજ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા જોવામાં આવ્યું હતું. આ અલગતાવાદ અઢારમી અને ઓગણીસમી સદીઓ સુધી વકર્યો હતો. <ref name="Tester">જિમ ટેસ્ટર, ''પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યાનો ઇતિહાસ'' (બેલાન્ટાઇન બુક્સ, 1989), 240એફએફ.</ref> {{Infobox Pseudoscience | topics=[[Astronomy]], [[Psychology]] | claims=Measurable correlations can be reliably found between the position of the planets and personality and human events. | origyear=antiquity | origprop= ancient priests and astrologers | currentprop= [[Philip Berg]], [[Michel Gauquelin]], [[Linda Goodman]], [[Liz Greene]], [[Alan Leo]], [[Sydney Omarr]], [[Joan Quigley]], [[Jackie Stallone]], [[Athena Starwoman]], [[Shelley von Strunckel]], [[Richard Tarnas]] }} સમકાલીન વૈજ્ઞાનિકો જેમ કે [[રિચાર્ડ ડોકિન્સ]] અને [[સ્ટીફન હોકિંગે]] જ્યોતિષવિદ્યાને બિનવૈજ્ઞાનિક તરીકે ગણાવી હતી,<ref>{{cite web | title=''The Real Romance in the Stars'' | author=Richard Dawkins | publisher=The Independent, December 1995 | url=http://www.simonyi.ox.ac.uk/dawkins/WorldOfDawkins-archive/Dawkins/Work/Articles/1995-12romance_in_stars.shtml | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-04-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090408063628/http://www.simonyi.ox.ac.uk/dawkins/WorldOfDawkins-archive/Dawkins/Work/Articles/1995-12romance_in_stars.shtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=British Physicist Debunks Astrology in Indian Lecture | publisher=Associated Press | url=http://www.beliefnet.com/story/63/story_6346_1.html}}</ref> અને એસ્ટ્રોનમિકલ સોસાયટી ઓફ ધ પેસિફિકના [[એન્ડ્રુ ફ્રેકનોઇ]] જેવાએ ખોટી માન્યતા પર આધારિત સિદ્ધાંત તરીકેનું લેબલ લગાવ્યું હતું. <ref>{{cite web | title=Astronomical Pseudo-Science: A Skeptic's Resource List | publisher=Astronomical Society of the Pacific | url=http://www.astrosociety.org/education/resources/pseudobib.html}}</ref> 1975માં, [[અમેરિકન હ્યુમનીસ્ટ એસોસિયેશને]] જે લોકો જ્યોતિષવિદ્યામાં વિશ્વાસ ધરાવતા હતા તેવાને અલગ પાડ્યા હતા અને આમ કરવાથી "તેમની માન્યતાઓ માટે કોઇ જ ચકાસેલો વૈજ્ઞાનિક પાયો ન હોવાની હકીકત છતા અને ખરેખર તેની વિરુદ્ધમાં મજબૂત પૂરાવો છે." <ref name="humanist">{{cite web | title=<nowiki>Objections to Astrology: A Statement by 186 Leading Scientists</nowiki> | publisher=<nowiki>The Humanist, September/October 1975</nowiki> | url=http://www.americanhumanist.org/about/astrology.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-03-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090318140638/http://www.americanhumanist.org/about/astrology.html | url-status=dead }}</ref> ખગોળશાસ્ત્રી [[કાર્લ સાગન]] આ નિવેદન હસ્તાક્ષર માટે ઇચ્છા ધરાવતા ન હતા, એટલા માટે નહી કે તેમને લાગ્યું હતું કે જ્યોતિષવિદ્યા માન્ય છે, પરંતુ એટલા માટે કે તેમને નિવેદનનો સૂર [[સત્તાવાહક]] લાગ્યો હતો. <ref name="Sagan">સાગન, કાર્લ. "પત્ર." ધી હ્યુનિનિસ્ટ 36 (1976): 2</ref><ref>{{cite web | title=Astrology: What it is and what it isn't, | author=Mariapaula Karadimas | publisher=The Peak Publications Society | url=http://www.peak.sfu.ca/the-peak/2006-1/issue7/fe-astro.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-09-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110906173022/http://www.peak.sfu.ca/the-peak/2006-1/issue7/fe-astro.html | url-status=dead }}</ref> સાગને જણાવ્યું હતું કે તેઓ કદાચ નિવેદન પર હસ્તાક્ષર કરવા માટે તોજ રાજી થયા હોત કે જો તે જ્યોતિષીય માન્યતાઓના સૈદ્ધાંતિક મતનું વર્ણન કરતા હોત અને રદિયો આપતા હોત, જેમાં તેઓ માનતા હતા કે તેઓ કદાચ મનને મનાવી શક્યા હોત અને વહેંચવામાં આવેલા નિવેદન કરતા ઓછો વિવાદ ઉત્પન્ન કર્યો હોત. <ref>સાગન, કાર્લ. ''દુષ્ટોના વળગણવાળી દુનિયા: વિજ્ઞાન એ અંધકારમાં દિવા સમાન.'' (ન્યુ યોર્ક: બેલાનટાઇન બુક્સ, 1996), 303.</ref> થોડા સમય માટે જ્યોતિષવિદ્યાને વિજ્ઞાન તરીકે માનવામાં ન આવી હોવા છતા, 20મી સદીના પ્રારંભથી જ્યોતિષીઓ માટે સંશોધનનો નંધપાત્ર વિષય રહ્યો હતો. પ્રાથમિક જ્યોતિષવિદ્યામાં 20મી સદીના તેમના અભ્યાસમાં, ભૂતપૂર્વ જ્યોતિષી જ્યોતિષ ટીકાકાર જ્યોફ્રે ડીન તરફ વળ્યા હતા અને સહલેખકોએ આ હાથ ધરાયેલી બાર્ગેઇનીંગ સંશોધન પ્રવૃત્તિને મુખ્યત્વે જ્યોતિષીય સમાજમાં જ દસ્તાવેજી કરી હતી.<ref name="Dean">જી. ડીન. એટ.અલ., ''પ્રાથમિક જ્યોતિષવિદ્યામાં તાજેતરનો વિકાસ: મહત્વની સમીક્ષા 1900-1976''. જ્યોતિષીય સંગઠન (ઇંગ્લેંડ 1977)</ref> === સંશોધન === [[ચિત્ર:Mars effect.svg|thumb|left|મંગળ ગ્રહની અસર: જાણિતા દોડવીરોના જન્મના ચાર્ટમાં મંગળના ગ્રહની દિવસની સ્થિતિના સંબંધિત આવર્તન.]] જ્યોતિષીય આગાહી અને [[કામગીરીયુક્ત વ્યાખ્યાયિત]] પરિણામો વચ્ચે [[આંકડાકીય અગત્યતા]] સંબંધો દર્શાવવામાં અભ્યાસો વારંવાર નિષ્ફળ રહ્યા છે. <ref name="asotp"/><ref name="doubleblind">શોન કેરિસન ''જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રકારનું ડબલ બ્લાઇંગડ પરીક્ષણ'' , 318, 419 1985</ref> [[અસર કદ]] જ્યોતિષ આધારિત પરીક્ષણો [[કલ્પનાઓ]] અંતમાં સુચવે છે કે જ્યોતિષીય આગાહીઓની [[સરેરાશ]] સચોટતા તક દ્વારા જે આસા હોય છે તેના કરતા મોટી હોતી નથી. ઉદાહરણ તરીકે, [[કલ્પનાશીલ]], [[વર્તણૂંક]], શારીરિક અને અન્ય [[તફાવતો]], 2000નો જ્યોતિષીય અભ્યાસ "ટાઇમ ટ્વીન્સ" દરેકની મિનીટોમાં પેદા થયો હતો જે માનવ લક્ષણો પર તારાઓનો પ્રભાવ દર્શાવતો નથી. <ref name="Psi">{{cite web | title=Is Astrology Relevant to Consciousness and Psi? | author=Dean and Kelly | url=http://www.imprint.co.uk/pdf/Dean.pdf | access-date=2010-03-09 | archive-date=2016-09-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160926152556/http://www.imprint.co.uk/pdf/Dean.pdf | url-status=dead }}</ref> એવું સુચન કરવામાં આવ્યું હતું કે બિનઅંકુશિત [[માનવસર્જન]]ને કારણે અન્ય આંકડાકીય સંશોધનો વારંવાર જ્યોતિષવિદ્યાના પૂરાવા તરીકે ખોટા પૂરવાર થયા છે. <ref>{{cite web | title=Artifacts in data often wrongly seen as evidence for astrology | url=http://www.rudolfhsmit.nl/d-arti2.htm | first=Geoffery | last=Dean | access-date=2010-03-09 | archive-date=2009-08-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090826162245/http://www.rudolfhsmit.nl/d-arti2.htm | url-status=dead }}</ref> [[પ્રયોગાત્મક મનોવૈજ્ઞાનિકો]]એ એવું સુચન કર્યું હતું કે વિવિધ અસરો જ્યોતિષીય સચોટતાના દેખાવમાં ફાળો આપી શકે છે. [[પક્ષપાતી સમર્થન]] તરીકે જાણીતું હોવાનું એક જોવાયેલું વલણ છે, જ્યાં લોકોને અસચોટ ("નિષ્ફળ") વધુને વધુ સચોટ આગાહીઓ ("સફળ") યાદ રાખવા માટે અસંખ્ય આગાહીઓનો એક સેટ આપવામાં આવે છે. પરિણામે, લોકો હવે જે ખરેખર છે તેના કરતા સચોટ હોવાના નાતે આગાહીઓના સેટને યાદ રાખવો પડે છે. બીજુ મનોવૈજ્ઞાનિક [[આશ્ચર્ય]] [[પૂર્વગામી અસર]] તરીકે જાણીતી છે, જે વ્યક્તિગતોના એવા વલણનો ઉલ્લેખ કરે છે કે જેમ દરજી તેમના માટે જ હોય છે તેમ તેમના સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવતા વ્યક્તિત્વના વર્ણનને ઊંચી સચોટતા અર્પવી જોઇએ, પરંતુ હકીકતમાં તે સંદિગ્ધ બાબત છે અને મોટી સંખ્યામાં લોકોને લાગુ પાડવા માટે સામાન્ય રીતે પૂરતી છે. જ્યારે જ્યોતિષીય આગાહીઓ અમુક વ્યક્તિ માટે કેટલીક અસાધારણ ઘટનાઓ સાથે [[મળતી આવવા]]નું શરૂ કરે, પરંતુ અન્યો માટે નહી, ત્યારે આ આગાહીઓની પુનઃએકત્રિત કરેલી [[સંકલિતતા]] પક્ષપાતી સમર્થનને એક એક કરીને ખાળે છે. જ્યારે આગાહીઓમાં સંદિગ્ધ ભાષાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે તેમનો વ્યક્તિગત દેખાવ કદાચ થોડા ઘણા અંશે પૂર્વગામી અસરને કારણે હોઇ શકે છે. જ્યોતિષવિદ્યાના ચોક્કસ મૂળતત્વોની મા્યતા દર્શાવવા માટે પોતાનું જીનવ સમર્પિત કરનાર ફ્રેન્ચ મનવૈજ્ઞાનિક અને આંકડાશાસ્ત્રી [[મિશેલ ગૌક્વેલિને]], લખ્યું હતું કે તેમણે કેટલાક ગ્રહોની સ્થિતિ અને ઇશ્વરીય પ્રેરણા જેવા ચોક્કસ માનવ ઘાત વચ્ચે સહસંબંધ શોધી કાઢ્યો છે.<ref>ગૌક્વેલીન એમ., માનવ વર્તણૂંક પર વૈશ્વિક પ્રભાવ, ઔરોરા પ્રેસ, સાન્ટા એફઇ એનએમ (1994)</ref> ગૌક્વેલિનનો મોટે ભાગે જાણીતો ખ્યાલ [[મંગળની અસર]] છે, જે દર્શાવે છે કે જાણીતા રમત વિજેતાના જન્મ સમયે આકાશમાં ચોક્કસ સ્થાન ગ્રહણ કરે છે, જ્યારે સામાન્ય વ્યક્તિના જન્મ સમયે આવું થતું નથી. સમાન પ્રકારનો ખ્યાલનું [[રિચાર્ડ ટાર્નસ]] દ્વારા તેમની કૃતિ ''કોસ્મોસ એન્ડ સાયચે'' માં ,સંશોધન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં તેઓ ગ્રહોની ગોઠવણી અને ઐતિહાસિક અગત્યની ઘટનાઓ અને વ્યક્તિગત વચ્ચે સમાનતાની ચકાસણી કરે છે. તેમના 1955માં મૂળભૂત પ્રકાશનથી, મંગળની અસર અભ્યાસનો વિષય રહ્યો છે અને [[સંશયાત્મક]] પ્રકાશનો કે જેમનો ઉદ્દેશ તેને રદિયો આપવાનો હતો, <ref>બેન્સ્કી, સી. એટ અલ. (1996). "મંગળગ્રહની અસર": 1000 રમતવીરોમાં ફ્રેન્ચ કસોટી.</ref><ref>ઝીલન, એમ., પી. અને જી. અબેલ. 1977. શું તે મંગળ ગ્રહની અસર છે? માનવવાદી 37 (6): 36-39.</ref><ref>''સ્કેપ્ટીકલ-ખોટી માન્યતા પર આધારિત વિજ્ઞાન અને અર્ધ સાધારણની હેન્ડબુક'' માં હર્બર્ટ નેઇસ્લર, ઇડી [[ડોનાલ્ડ લેકોક]], [[ડેવીડ વર્નોન]], [[કોલીન ગ્રુવ્સ]], [[સાયમન બ્રાઉન]], ઇમેજક્રાફ્ટ, કેનબેરા, 1989, ISBN 0-7316-5794-2, પૃષ્ઠ3</ref> અને [[આનુષંગિક જર્નલો]]એ મૂળભૂત ખ્યાલોને ટેકો આપવા અને વિસ્તારવા માટે ઉપયોગ કર્યો હતો. <ref>{{cite web | title=Raising the Hurdle for the Athletes' Mars Effect: Association Co-Varies With Eminence | url=http://www.scientificexploration.org/jse/abstracts/v2n1a4.php | author=Suitbert Ertel | publisher=Journal of Scientific Exploration | access-date=2010-03-09 | archive-date=2008-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081210060754/http://www.scientificexploration.org/jse/abstracts/v2n1a4.php | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Discussion of Mars eminence effect | url=http://www.planetos.info/mmf.html | author=Ken Irving | publisher=Planetos | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111211133118/http://www.planetos.info/mmf.html | url-status=dead }}</ref> ગૌક્વેલિનના સંશોધનને વૈજ્ઞાનિક વિચારધારાની સ્વીકૃત્તિ મળી ન હતી. [[ચિત્ર:Cellarius ptolemaic system.jpg|thumb|right|એન્ડ્રીયાસ સેલારિયસ દ્વાર ચિત્રો કે શબ્દોમાં રજૂ કરાયેલ ટેલેમેઇક સિસ્ટમ, 1660/61]] === સંશોધનમાં અંતરાયો === જ્યોતિષીઓએ એવી દલીલ કરી છે કે આજે જ્યોતિષવિદ્યામાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો હાથ ધરવા માટે મહત્વના અંતરાયો છે, જેમાં ભંડોળનો અભાવ<ref name="Eysenck">એચ.જે. આઇસેન્ક અને ડી.કે.બી. નિયાસ, ''જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાન કે અંધશ્રદ્ધા?'' પેન્ગ્વીન બુક્સ (1982) ISBN 0-14-022397-5</ref><ref name="Phillipson">જી.ફિલીપસન, ''શૂન્ય વર્ષમાં જ્યોતિષવિદ્યા '' . ફ્લેર પબ્લિકેશન્સ (લંડન, 2000) ISBN 0-9530261-9-1</ref> જ્યોતિષીઓ દ્વારા વિજ્ઞાન અને આંકડાશાસ્ત્રની પાશ્ચાદ ભૂમિકાનો અભાવ,<ref name="avalon">{{cite web | title=School History | publisher=The Avalon School of Astrology | url=http://www.avalonastrology.com/History.htm}}</ref> અને સંશોધન કરતા વિજ્ઞાનીઓ અને સંશયકારો દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યામાં કુશળતાના અભાવનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="Eysenck"/><ref name="Phillipson"/><ref name="Harding">{{cite web | title=Prejudice in Astrological Research | author=M. Harding | publisher=Correlation, Vol 19(1) | url=http://www.astrozero.co.uk/astroscience/harding.htm | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-01-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120106194933/http://www.astrozero.co.uk/astroscience/harding.htm | url-status=dead }}</ref> કેટલાક જ્યોતિષીઓએ એવી દલીલ કરી હતી કે થોડા પ્રેક્ટિસનરો આજે જ્યોતિષવિદ્યાના વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણને અનુસરે છે કારણે કે તેઓ માને છે કે ગ્રાહકો સાથે દરોરજ કામ કરવાથી તેઓ તેમના ગ્રાહકોને વ્યક્તિગત માન્યતા પૂરી પાડી શકે છે. <ref name="Phillipson"/><ref name="Irving">{{cite web | title=Science, Astrology and the Gauquelin Planetary Effects | author=K. Irving | url=http://www.planetos.info/sciast1.html | access-date=2010-03-09 | archive-date=2012-02-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120204055324/http://www.planetos.info/sciast1.html | url-status=dead }}</ref> જ્યોતિષીયો દ્વારા અન્ય દલીલ એવી કરવામાં આવે છે કે જ્યોતિષવિદ્યાના મોટા ભાગના અભ્યાસો જ્યોતિષવિદ્યાની કવાયતના પ્રકારને છતા કરતા નથી અને [[વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ]] જ્યોતિષવિદ્યામાં લાગુ પડતી નથી. <ref name="MUL-MVA">એમ. અર્બન લુરેઇન, ''ગુણાંક પૃથ્થકરણ પ્રત્યેની ઓળખ'' , જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ. જ્યોતિષીય સંશોધન માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3</ref><ref name="Perry">જી. પેરી, ''આપણે જાણીએ છીએ તેવું આપણે કઇ રીતે જાણી શકીએ? '' ''શબ્દનાં રૂપાખ્યાન દર્શાવતા કોઠાથી લઇને જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ સુધી'' , જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ. જ્યોતિષીય સંશોધન માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3</ref> કેટલાક જ્યોતિષવિદ્યાની તરફદારો એવી દલીલ કરે છે કે પ્રવર્તમાન વર્તણૂંક અને કેટલાક જ્યોતિષવિદ્યાના વિરોધીઓના હેતુઓ ચકાસવામાં આવનારી કલ્પનાની રચના, પરીક્ષણ હાથ ધરવું અને પરિણામો જાહેર કરવામાં સભાનપૂર્વકના અને સભાનતા વિનાના પક્ષપાતો રજૂ કરે છે. <ref name="asotp"/><ref name="eysenck-nias"/><ref name="humanist"/><ref name="Harding"/><ref>{{cite web | title=Astrology for Skeptics | author=Bob Marks | url=http://www.bobmarksastrologer.com/skeptics.htm | access-date=2010-03-09 | archive-date=2011-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111210003020/http://www.bobmarksastrologer.com/skeptics.htm | url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:God the Geometer.jpg|thumb|ખાસ કરીને ભૂમિતી અને ખગોળવિદ્યા/જ્યોતિષવિદ્યાનું પ્રારંભનું વિજ્ઞાન, મોટા ભાગના મધ્યયુગીન વિદ્યાર્થીઓ માટે ઇશ્વાસ સાથે જોડાયેલું હતું. 13મી સદીની હસ્તપ્રતમાં રહેલી સીમા ઇશ્વરના સર્જ કૃત્યનું ચિહ્ન છે, કેમ કે મોટા ભાગના લોક માને છે કે કંઇક આંતરિક ઇશ્વરીય તત્વ કે પૂર્ણતા છે જે વર્તુળમાં શોધી શકાય તેમ છે.]] === પદ્ધતિ === જ્યોતિષીય માન્યતાઓ ધરાવતી મૂર્ત પદ્ધતિઓની સતત સમજણો જ્યોતિષીઓએ રજૂ કરી નથી, <ref name="Seymour">ડો. પી. સેમૌર, ''જ્યોતિષવિદ્યા: વિજ્ઞાનનો પૂરાવો.'' પેંગ્વીન ગ્રુપ (લંડન, 1988) ISBN 0-14-019226-3</ref><ref>{{cite web | title=The Pineal Gland and the Ancient Art of Iatromathematica | author=Frank McGillion | url=http://www.astrology-research.net/researchlibrary/Iatr/pineal.htm}}</ref> અને થોડા વર્તમાન જ્યોતિષીઓ આકાશી સંરચના અને ધરતી પરની ઘટનાઓ વચ્ચે સીધો કારણભૂત સંબંધ હોવાનું માને છે. <ref name="Phillipson"/> [[એસ્ટ્રોનોમિકલ સોસાયટી ઓફ ધ પેસિફિક]] દ્વરા પ્રકાશિત કરવામાં આવેલો તંત્રીલેખ જણાવે છે કે વૈજ્ઞાનિક રીતે ઉદ્ભવ થયેલી પદ્ધતિ હોવાનો કોઇ પૂરાવો નથી જેના દ્વારા જે તે સાધન પાર્થિવ બાબતો પર પ્રભાવ જમાવી શકે. <ref name="asotp"/> સંશોધકોએ [[કારણભૂત]] દર્શાવ્યું છે, સ્પષ્ટ રીતે [[સહસંબંધિક]], જ્યોતિષીય નિરીક્ષણો અને ઘટનાઓ જેમ કે કાર્લ જંગ દ્વારા સુચિત કરાયેલ [[સિંક્રોનીસિટી]]ની થિયરી વચ્ચેનો સંબંધ. <ref>મેગી હાયડ, જંગ અને જ્યોતિષવિદ્યા. ધી એક્વેરીયન પ્રેસ (લંડન, 1992) પૃષ્ઠ. 24-26.</ref> અન્યો [[અનુમાન]]માં મૂળ હોવાનું જણાવ્યું છે. <ref name="Cornelius">જ્યોફ્રે કોર્નેલિયસ, જ્યોતિષવિદ્યાની ક્ષણ. ઉત્સવ અરોરા, અન્ય એક ચિંતન સંશોધન નિષ્ણાત અને જ્યોતિષ એવી દલીલ કરે છે કે, "જો 100 ટકા ખરાઇ એ માપદંડ હોય તો, આપણે તમામ દવાખાનાઓ, તબીબી લેબોરેટરીઓ બંધ કરી દેવી જોઇએ. વૈજ્ઞાનિક તબીબી સાધનો અને ઔષધો ભૂલો અને ઊંધી ગણતરીઓનો લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે. આવું જ કોમ્પ્યુટર્સ અને ઇલેક્ટ્રોનિકના કિસ્સામાં છે. ઇલેક્ટ્રોનિક ગેજેટો અને સાધનો નિષ્ફળ જાય છે તેથી જ અમે તેને રદિયો આપતા નથી પરંતુ અમે ભૂલો માટે તેનો ઉકેલ શોધવાની દિશામાં કામ કરીએ છીએ." વેસેક્સ જ્યોતિષ (બૌર્નેમાઉથ, 2003.)</ref> કેટલાકે એવી દલીલ કરી છે કે પ્રયોગમૂલક સહસંબંધ તેમના પોતાના [[એપિસ્ટેમોલોજીકલી]] પર આધારિત છે, અને તેને કોઇ પણ પદ્ધતિની થિયરીની જરૂર નથી. <ref name="Harding"/> કેટલાક નિરીક્ષકો સામે, આ બિનપદ્ધતિસરનો ખ્યાલ વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણ મારફતે જ્યોતિષવિદ્યાની માન્યતાની શક્યતા વિશે ગંભીક પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે અને કેટલાકે જ્યોતિષવિદ્યામાં સમગ્રપણે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિની લાગુ પાડવાની વાતને નકારી કાઢી છે. <ref name="Harding"/> કેટલાક જ્યોતિષીઓ, બીજી બાજુ એવું માને છે કે જ્યોતિષવિદ્યા વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિને જવાબદાર છે, કેમ કે તે પૂરતા પ્રમાણમાં આધુનિક પૃથ્થકરણની પદ્ધતિ પૂરી પાડે છે અને આ દ્રષ્ટિકોણને ટેકો આપવા અગ્ર અભ્યાસો પૂરા પાડે છે. <ref name="HARASTRES">ડી. કોક્રેન, ''જ્યોતિષની સાબિતી તરફ: ગાણિતીક ક્ષમતા માટે એસ્ટ્રોસિગ્નેચર'' આંતરરાષ્ટ્રીય જ્યોતિષ ISAR જર્નલ વિન્ટર-સ્પ્રીંગ 2005, વોલ્યુમ 33, #2</ref> પરિણામે, વિવિધ જ્યોતિષીઓએ આકડાકીય માન્યતાઓને આધારે જ્યોતિષવિદ્યાના સતત અભ્યાસની હાકલ કરી છે અથવા તો તરફેણ કરી છે. <ref>એમ.પોટ્ટેન્જર (ઇડી), ''જ્યોતિષીય સંશોધન પદ્ધતિઓ, વોલ્યુમ 1: ISAR કૃતિ સંગ્રહ.'' જ્યોતિષીય સંશોધન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સોસાયટી (લોસ એંજલસ 1995) ISBN 0-9646366-0-3</ref> == વધુ જુઓ == * [[જ્યોતિષવિદ્યાને લગતા સંકેતો]] * [[જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર]] * [[વહેમ]] == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બીજા વાંચનો == * રોજર બેક, પ્રાચીન જ્યોતિષવિદ્યાનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ, બ્લેકવેલ (2007) * [[પરમહંસ યોગનંદા]]: [http://en.wikisource.org/wiki/Autobiography_of_a_Yogi/Chapter_16 યોગીની આત્મકથા/પ્રકરણ 16: તારાઓની હોંશિયારીથી છેતરામણી] == બાહ્ય લિંક્સ == {{wikiquote}} ; જ્યોતિષવિદ્યાનો ઇતિહાસ * {{cite web| author=Robert Hand| title=The History of Astrology — Another View| url=http://www.zodiacal.com/articles/hand/history.htm| access-date=2007-06-19| archive-date=2007-08-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20070819182715/http://www.zodiacal.com/articles/hand/history.htm| url-status=dead}} ; જ્યોતિષવિદ્યા અને ધર્મ * [http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar/FatwaE/FatwaE&amp;cid=1119503544140 ઇસ્લામમાં જ્યોતિષવિદ્યા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528041939/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar%2FFatwaE%2FFatwaE&cid=1119503544140 |date=2008-05-28 }} * [http://www.freeread.com/archives/short_subjects.php#astrolgy_bible જૂના અને નવા કરારની નકલમાં જ્યોતિષવિદ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618062258/http://www.freeread.com/archives/short_subjects.php#astrolgy_bible |date=2010-06-18 }}, [[જોસેફ જોહ્ન ડ્યૂવે]] દ્વારા. * [http://www.esoteric.msu.edu/VolumeIV/astrology.htm જ્યોતિષવિદ્યા: ધર્મ અને પ્રયોગમૂલક વચ્ચે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224192917/http://www.esoteric.msu.edu/VolumeIV/astrology.htm |date=2011-12-24 }}, ડો. ગુત્સવ-અડોલ્ફ શોએનર દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યા પરનો ગ્રંથ, શેન ડેન્સોન દ્વારા ભાષાંતર કરાયેલ. * [http://www.bl.uk/learning/artimages/bodies/astrology/astrologyhome.html મધ્યયુગીન જ્યોતિષવિદ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130305064820/http://www.bl.uk/learning/artimages/bodies/astrology/astrologyhome.html |date=2013-03-05 }}, બ્રિટીશ ગ્રંથાલયનો જ્ઞાન સ્ત્રોત. * [http://www.ou.org/chagim/astrology.htm યહૂદી ધર્મમાં જ્યોતિષવિદ્યા ] ; જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન * [http://www.astrology-and-science.com/ જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન], જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન તરફ એક નિર્ણાયક દ્રષ્ટિ. * [http://www.skepsis.nl/astrot.html જ્યોતિષપરીક્ષણ], અન્ય પ્રયોગોના સંદર્ભો સાથે જ્યોતિષવિદ્યાની [[આગાહીયુક્ત શક્તિ]]ના પરીક્ષણનું ખાતુ * [http://www.independent.co.uk/opinion/the-real-romance-in-the-stars-1527970.html તારાઓમાં સાચો રોમાંચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618135547/http://www.independent.co.uk/opinion/the-real-romance-in-the-stars-1527970.html |date=2012-06-18 }}, [[રિચાર્ડ ડોકિન્સ]] દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યાનો નિર્ણાયક દ્રષ્ટિકોણ. * [http://www.astrofaces.com/ એસ્ટ્રોફેસીસ], સૂર્ય, ચંદ્ર અને વિષયોના પ્રાભાવી સંકેતો દ્વારા રચાયેલ જૂથ દ્વારા તસવીરો સાથે આધુનિક વિજ્ઞાન માટે જ્યોતિષવિદ્યાનો આંકડાકીય સહસંબંધ પૂરો પાડવા ઇચ્છતો સંશોધન પ્રોજેક્ટ. [[શ્રેણી:જ્યોતિષ]] s48n2lb8d6sq9fhba4nmwmi0vb5st3h 0 32956 901109 901054 2026-05-21T18:42:13Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901109 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[File:MumbaiPuneExpressway.jpg|thumb|મુંબઈ-પૂણે એક્સપ્રેસમાર્ગ, ભારતનો પ્રથમ એક્સપ્રેસ વે]] [[File:India Mumbai Bridge.jpg|thumb|[[બાંદ્રા-વરલી સમુદ્રસેતુ]]એ ભારતનો સૌથી લાંબો અને ઊંચો કેબલ આધારિત પૂલ છે.]] '''ભારતમાં પરિવહન''' દેશના [[ભારતીય અર્થતંત્ર|અર્થતંત્ર]]નો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. 1990ના આર્થિક ઉદારીકરણ બાદથી દેશમાં માળખાકીય સુવિધાઓનો ખુબ ઝડપી વિકાસ થયો, અને આજે જમીન, જલ અને વાયુ મારફતેના વિવિધ પરિવહન સાધનો વ્યવહારમાં ઉપલબ્ધ છે. તેમ છતાં, [[ભારત|ભારત]]ની અપેક્ષાકૃત ઓછા જીડીપી (GDP)ના કારણે પરિવહનના આ સાધનો બધા જ લોકો માટે સમાન બન્યા નથી. દેશના માર્ગો પર મોટર વાહનનો ધસારો માત્ર 13 મિલિયન કારો સાથે ઘણો નીચો છે.<ref name="india_cars">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2008/jan/11/india.carbonemissions|publisher=[www.guardian.co.uk guardian.co.uk]|title=India gears up for mass motoring revolution with £1,260 car|author=Randeep Ramesh | location=London | date=2008-01-11 | access-date=2010-05-26}}</ref> વધુમાં આશરે 10 ટકા ભારતીય પરિવારો પાસે જ મોટર સાઇકલ છે.<ref name="bicycles">{{cite web |url=http://www.bike-eu.com/news/1573/bicycle-ownership-in-india.html |title=Bicycle Ownership in India |publisher=Bike-eu.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2009-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090513081820/http://www.bike-eu.com/news/1573/bicycle-ownership-in-india.html |url-status=dead }}</ref> અને તે જ સમયે, 2.60 લાખ વાહનોના વાર્ષિક ઉત્પાદન સાથે ઑટોબોમાઈલ ઉદ્યોગ ભારતમાં ખૂબ ઝડપથી વધી રહ્યો છે,<ref>{{cite web |title=World Motor Vehicle Production by Country: 2008-2009 |publisher=[[Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles|OICA]] |url=http://oica.net/category/production-statistics/ |access-date=2011-06-23 |archive-date=2011-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501190306/http://oica.net/category/production-statistics/ |url-status=dead }}</ref> અને ભવિષ્યમાં વાહનોની માત્રામાં ખૂબ જ વધારો થવાની સંભાવના છે.<ref name="india_2050_cars">{{cite web|url=http://www.rediff.com/money/2004/oct/23car.htm|title=India to top in car volumes by 2050|author=S Kalyana Ramanathan|publisher=Rediff}}</ref> આ દરમિયાનમાં, જોકે સાર્વજનિક પરિવહન આજે પણ વસતીના મોટા ભાગના લોકો માટે પરિવહનનું પ્રથામિક સાધન રહ્યું છે. ભારતની સાર્વજનિક પરિવહન વ્યવસ્થા વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી પરિવહન વ્યવસ્થા છે.<ref name="wbtransport"></ref> ભારતીય રેલ નેટવર્ક વિશ્વની સૌથી લાંબી અને ચોથી સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી વ્યવસ્થા છે, જેમાં વાર્ષિક 6 બિલિયન મુસાફરો અને 350 મિલિયન ટન ભાડા માલની હેરેફેર થાય છે.<ref name="wbtransport">{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|title=India Transport Sector|publisher=World Bank|access-date=2011-06-23|archive-date=2015-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119002640/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="salient">{{cite web |title = Salient Features of Indian Railways |url = http://www.indianrail.gov.in/abir.html |access-date = 2007-05-12 |publisher = Indian Railways |archive-url = https://web.archive.org/web/20070430005127/http://www.indianrail.gov.in/abir.html |archive-date = 2007-04-30 |url-status = live }}</ref> ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલા સુધારાઓ છતાં, જુનું માળખું, રોકાણનો અભાવ, ભ્રષ્ટાચાર અને ઝડપથી વધતી વસતી જેવી સમસ્યાઓના કારણે પરિવહન ક્ષેત્રના ઘણાં પાસાઓ આજે કોયડા સમાન બન્યા છે. વર્તમાન માળખું આ વધતી માગોને પૂરી કરવામાં અસમર્થ રહી છે, સાથે જ પરિવહન માળખા અને સેવાઓ માટેની માગો પ્રતિ વર્ષ લગભગ 10 ટકાના દરે વધી રહી છે.<ref name="wbtransport"></ref> ગોલ્ડમેન સેચ્સના હાલના અનુમાનો મુજબ આર્થિક વિકાસમાં વધારો કરવા [[ભારત|ભારત]]ને માળખાકીય યોજનાઓ પર આવતા દસકા દરમિયાન {{USD}}1.7 ટ્રિલિયન (ખરબ) ખર્ચ કરવાની જરૂરીયાત રહેશે, જે અગાઉ અગિયારમી પંચવર્ષીય યોજના દરમિયાન {{USD}}500 લાખ કરોડ અંદાજેલા હતા.<ref name="bloomberg">{{cite web|title=U.S. Pension Funds May Invest in India Road Projects, Nath Says |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601091&sid=aRSTVq.5UVt8|publisher=Bloomberg|author=Shobana Chandra}}</ref> == પરંપરાગત સાધન == [[File:Sugar cane bullock cart2.jpg|thumb|ગ્રામીણ મહારાષ્ટ્રમાં શેરડીના વહન માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલું બળદ ગાડું.]] [[File:Cycle-Rickshaw.jpg|thumb|દિલ્હીના રસ્તાઓ પર દોડતી સાયકલ રિક્ષા ]] [[File:Kolkata Tram.jpg|thumb|right|કોલકત્તામાં ટ્રામ ]] === પગપાળા === પ્રાચીન સમયમાં લોકો લાંબુ અંતર મોટાભાગે પગપાળા કાપી નાખતા. ઉદાહરણ તરીકે, આદી શંકરાચાર્યએ પગપાળા સમગ્ર ભારતની યાત્રા કરી હતી.<ref name="Sankaracharya">{{cite book | last = Tapasyananda | first = Swami | title = Sankara-Dig-Vijaya: The Traditional Life of Sri Sankaracharya by Madhava-Vidyaranya | publisher = Sri Ramakrishna Math | year = 2002 | location = India | isbn = 81-7120-434-1 }}</ref> શહેરી વિસ્તારોમાં પગપાળા ચાલવું એ આજે પણ પરિવહનની એક મહત્વની રીત છે.<ref name="Tiwari">{{cite web|url=http://www.urban-age.net/0_downloads/archive/_mumbai/Newspaper-essays_Tiwari.pdf|title=URBAN TRANSPORT IN INDIAN CITIES|author=Geetam Tiwari|publisher=London School of Economics|access-date=2009-06-23|archive-date=2010-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713060350/http://www.urban-age.net/0_downloads/archive/_mumbai/Newspaper-essays_Tiwari.pdf|url-status=dead}}</ref> [[મુંબઈ|મુંબઈ]] મહાનગરમાં, પગપાળા પ્રવાસ કરનારાઓના પરાગમન સ્થિતિ સુધારવા હેતુથી મુંબઈ મહાનગર પ્રદેશિક વિકાસ સત્તામંડળે, મુંબઈ સ્કાયવોક પરિયોજના અંતર્ગત 50થી વધુ પગપાળા પુલોના<ref name="mmrdaskywalk">{{cite web|url=http://www.mmrdamumbai.org/skywalk.htm|title=MMRDA&nbsp;— Projects&nbsp;— Skywalk|publisher=[[MMRDA]]|access-date=2009-03-24|archive-date=2009-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314125705/http://mmrdamumbai.org/skywalk.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="hindubandrakurla">{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/iw/2008/11/23/stories/2008112350761700.htm|title=Mumbai pedestrians can walk safe in the sky|coauthors=S.Shanker|date=2008-11-23|publisher=[[The Hindu]] Business Line|page=1|access-date=2009-03-24}}</ref> નિર્માણનો પ્રારંભ કર્યો છે. === પાલખી === પાલખીઓ એ ''પાલકીઓ'' તરીકે પણ જાણીતી છે, જે પૈસાદાર અને ઉમરાવ લોકોલ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી વૈભવી પદ્ધતિઓમાંથી એક હતી. પહેલાના વખતમાં તેનો મુખ્ય ઉપયોગ દેવ અને ભગવાનની મૂર્તિઓને લઈ જવા માટે થતો હતો. કેટલાય મંદિરો માટે ભગવાનની શિલ્પકળાને ''પાલકી'' માં લઈ જવામાં આવતી હતી. પછીથી ભારતમાં રેલવેના આગમન પહેલાના કાળમાં તેનો મુખ્યત્વે ઉપયોગ યુરોપિયન ઉમરાવો અને સમાજના ઉપલા વર્ગોની મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવતો હતો.<ref name="Palanquin">{{cite web|url=http://www.1911encyclopedia.org/Palanquin|title=Palanquin|work=Encyclopaedia Britannica, 11th Ed., 1911|access-date=2009-06-18}}</ref> આધુનિક સમયમાં ભારતીય લગ્ન સમારંભોમાં નવવધૂના પ્રવેશ પૂરતો દેખાડા માટે જ પાલખીનો ઉપયોગ મર્યાદીત બન્યો છે. === બળદ ગાડું અને ઘોડા ગાડી === મુખ્યત: ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બળદ ગાડાઓનો ઉપયોગ પરંપરાગત રીતે પરિવહન માટે કરવામાં આવતો રહ્યો છે. મુખ્યત: ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં અંગ્રેજોના આગમની સાથે જ ઘોડા ગાડીમાં મોટા પાયે સુધારા જોવા મળ્યા, પ્રારંભિક દિવસોથી પરિવહન માટે તેનો ઉપયોગ થતો હતો. આજે પણ નાના નગરોમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે, તેને ટાંગો અથવા ''બગ્ગી'' કહેવામાં આવે છે. મુંબઈની વિક્ટોરિયા આજે પણ પ્રવાસન હેતુથી ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે, જોકે ભારતના મહાનગરોમાં ઘોડા ગાડીઓ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.<ref name="fadingtonga">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Delhi/Fading_tongas_on_their_last_ride/articleshow/3995122.cms|work=Online edition of the [[Times of India]], dated 2009-01-18|title=Fading tongas on their last ride|author= Rumu Banerjee|access-date=2009-04-13|date=2009-01-18}}</ref> હાલના જ વર્ષોમાં કેટલાક શહેરોના મુખ્ય માર્ગો પર બળદ ગાડા અને અન્ય ધીમા ચાલનારા વાહનો પર પ્રતિબંધ લગાવવામાં આવ્યો છે.<ref name="Bangaloreban">{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/08/stories/2002040800270100.htm|title=Imperial jhutka on an exit march|work=Online edition of The Hindu, dated 2002-04-08|author=Marianne De Nazareth|access-date=2009-06-18|archive-date=2007-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070225051501/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/08/stories/2002040800270100.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="Delhiban">{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900120300.htm|title=Road to nowhere|work=Online edition of The Hindu, dated 2002-12-19|author=Firoz Bakht Ahmed|access-date=2009-06-18|location=Chennai, India|date=2002-12-19|archive-date=2003-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20030702074452/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900120300.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="Ahmedabadban">{{cite web|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=89693|title=Starting today, tourist buses, trucks can’t drive into city|work=Online edition of The Indian Express, dated 2004-07-01|access-date=2009-06-13}}</ref> === સાઈકલ === સાઈકલ એ ભારતના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં મુસાફરીનું મુખ્ય સાધન છે. પહેલાની સરખામણીએ આજે વઘુ સંખ્યામાં લોકો સાઈકલ ખરીદવામાં સમર્થ બન્યા છે. 2005માં ભારતના 40% થી પણ વધુ પરિવારો પાસે ઓછામાં ઓછી એક સાઈકલ હતી. રાજ્યસ્તર પર સાઈકલ માલિકીનો દર લગભગ 30% થી 70%ની વચ્ચે છે. પગપાળાની સરખામણીમાં તે મોખરે છે. <ref name="bicycles"></ref> પગપાળા સાથે, શહેરી વિસ્તારોમાં અનૌપચારિક ક્ષેત્રોમાં નિત્યજનાર કર્મચારીઓની સફર માટે 50થી 75% જેટલા લોકો સાઈકલ ચલાવતા ગણતરીમાં લેવાયા છે.<ref name="Tiwari"></ref> ભારત વિશ્વમાં સાઇકલ ઉત્પાદનના શ્રેત્રે બીજું સ્થાન ધરાવે છે,<ref name="tribunecycle">{{cite news | url = http://www.tribuneindia.com/2006/20060709/spectrum/main1.htm | title = The changing cycle | publisher = The Tribune, India | date = 2006-07-09 | access-date = 2009-06-18}}</ref> તેમ છતાં કેટલાક લોકોમાં પરિવહનના સાધન તરીકે સાઇકલના ઉપયોગને લઇને એક મહત્વપૂર્ણ પૂર્વગ્રહ ઘરાવે છે, જે મુજબ તે મોટર વાહનો કરતા ઓછી સામાજિક પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે.<ref name="tribunecycle"></ref> ભારતમાં “બાઈક” શબ્દ સામાન્ય રીતે મોટર સાઈકલને સંદર્ભિત કરે છે, અને “સાઇકલ” શબ્દ બાઈસિકલને સંદર્ભિત કરે છે.<ref name="tribunecycle"></ref> [[પુના|પૂણે]] ભારતનું સૌપ્રથમ શહેર છે, જ્યાં સાઈકલ માટેના અલગથી માર્ગો ઉપલબ્ધ છે.<ref name="cylcetrackpune">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Cycle-track-proposed-on-three-city-roads/articleshow/1132506.cms|title=Cycle track proposed on three city roads|date=4 June 2005<!--, 07:49pm IST-->|work=Abhijit Atre, TNN|publisher=ToI|language=Eng|access-date=27 January 2010|location=Pune}}</ref> તેને 2008માં રાષ્ટ્ર મંડલ યુવા રમતો માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. તેમ છતા, [[દિલ્હી|દિલ્હી]]માં હાલમાં થયેલા ફેરફારો સૂચવે છે કે, સાઈકલની સવારી ઝડપથી ભારતના મેટ્રો શહેરોમાં લોકપ્રિય થઈ રહી છે. [[દિલ્હી|દિલ્હી]] સરકારે પ્રદુષણનો સામનો કરવા અને વાહન વ્યવહારની ભીડને હળવી કરવા તમામ મુખ્ય રસ્તાઓ પર અલગ સાઈકલના માર્ગો તૈયાર કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે.<ref name="Bicycle">{{cite web |last=Singh |first=Amit |url=http://www.mid-day.com/news/2010/jan/200110-cycle-lanes-Delhi-Cycling-Club.htm |title=Now, paddle your way across Delhi |publisher=Mid-day.com |date=2010-01-20 |access-date=2010-04-05 |archive-date=2011-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617081642/http://www.mid-day.com/news/2010/jan/200110-cycle-lanes-Delhi-Cycling-Club.htm |url-status=dead }}</ref> === હાથ રીક્ષા (હાથે ખેંચાતી રીક્ષા) === પરિવહનનો આ પ્રકાર આજે પણ [[કોલકાતા|કોલકાતા]]માં ઉપલબ્ધ છે, જેમાં એક વ્યક્તિ હાથથી રીક્ષાને ખેંચે છે. પશ્ચિમ બંગાળની સરકારે તેને “અમાનુષી” તરીકે ઠેરવીને 2005માં આવી રીક્ષાઓ પર પ્રતિબંધ લગાવવાનો પ્રસ્તાવ રાખ્યો.<ref name="inhuman">{{cite news | url = http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=52774 | title = Hand-pulled rickshaws to go off Kolkata roads | work = Online edition of The Indian Express, dated 2005-08-15 | access-date = 2009-04-23 | archive-date = 2012-10-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121014072754/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=52774 | url-status = dead }}</ref> આ મુદ્દાને ઉદ્દેશીને લક્ષ્યમાં રાખેલુ વિધેયક જે ‘કોલકત્તા હૅકનિ કેરિજ બિલ’ના રૂપમાં જાણીતુ હતુ, તે 2006માં પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભામાં પસાર કરવામાં આવ્યું હતું. તેમ છતાં હજુ સુધી તેને લાગુ કરવામાં આવ્યું નથી.<ref name="tele81031">{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1081031/jsp/calcutta/story_10035108.jsp | title = Rule review for rickshaw ban | work = Online edition of The Telegraph, dated 2008-10-31 | access-date = 2009-04-23 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પશ્ચિમ બંગાળની સરકાર છટકબારીઓ દૂર કરવા આ વિધેયકના સંશોધન પર કાર્ય કરી રહી છે, જ્યારે હાથ રીક્ષા માલિક સંઘે વિધેયક વિરુદ્ધ એક અરજી દાખલ કરી છે.<ref name="tele81031"></ref> === સાઈકલ રીક્ષા === ભારતમાં સાઈકલ રીક્ષા 1940ના દશકમાં શરૂ થઈ હતી.<ref name="TED-Taj">{{cite web|url=http://www1.american.edu/TED/taj.htm|title=The Taj Mahal: Pollution and Tourism|last=Farrell|first=Sean|publisher=Trade and Environment Database (TED)(American University)|access-date=29 November 2009|archive-date=26 સપ્ટેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090926060455/http://www1.american.edu/TED/taj.htm|url-status=dead}}</ref> તે ત્રણ પૈડાની સાઈકલ (ટ્રાઈસિકલ) કરતા આકારમાં મોટી હોય છે. જ્યાં બે વ્યક્તિઓ પાછળની ઉન્નતકૃત્ત બેઠક પર બેસતા હોય છે અને એક વ્યક્તિ આગળ રહી પેડલથી રીક્ષા ખેંચતો હોય છે. બાદમાં 2000ના દશકામાં વાહન વ્યવહાર ભીડના કારણે તેને ઘણાં શહેરોમાં પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી.<ref name="CRBanTOI">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2110773.cms|title=Rickshaw ban from today|work=Online edition of The Times of India, dated 2007-06-09|access-date=2009-06-18|date=2007-06-09}}</ref><ref name="CRbanTT">{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1060930/asp/guwahati/story_6811101.asp|title=Ban on slow vehicles in select areas likely|work=Online edition of The Telegraph, dated 2006-09-29|access-date=2009-06-18}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Chennaiban">{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/10/16/stories/2002101609010300.htm|title=Ban on fish-carts extended|author=|work=Online edition of The Hindu, dated 2002-10-15|access-date=2009-06-18|archive-date=2005-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20050306001710/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/10/16/stories/2002101609010300.htm|url-status=dead}}</ref> સાઈકલ રીક્ષા ભારતીય સ્વતંત્રતા બાદ [[દિલ્હી|દિલ્હી]]ના રસ્તાઓની એક લાક્ષણિક આકર્ષક ભાગ છે, જે રાજધાનીની આસપાસ સૌથી સોંઘીં પદ્ધતિ પ્રદાન કરે છે. દિલ્હી પોલીસે હાલમાં જ શહેરમાં વાહન વ્યવહાર ભીડને હળવી કરવા સાઈકલ રીક્ષાને ચલાવવા વિરુદ્ધ એક સોગંદનામું નિર્ણય માટે રજૂ કર્યું હતું. પરંતુ તેને [[દિલ્હી|દિલ્હી]] ઉચ્ચત્તમ ન્યાયાલયે દ્વારા તેને રદબાતલ ઠેરવવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/12/09/stories/2009120957670400.htm |title=New Delhi News : Police opinion on plying of cycle-rickshaws irks Court |publisher=The Hindu |date=2009-12-09 |access-date=2010-04-05 |location=Chennai, India |archive-date=2009-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091214110421/http://www.hindu.com/2009/12/09/stories/2009120957670400.htm |url-status=dead }}</ref> વધારામાં, બિન પ્રદૂષણકારી અને સસ્તા પરિવહનના સાધન તરીકે પર્યાવરણવાદીઓ સાઈકલ રીક્ષાને રાખવા સમર્થન આપે છે.<ref name="CSEBulletin">{{cite web|url=http://www.cseindia.org/campaign/apc/pdf/smog-2006-oct-3-rickshaw.pdf|title=Cycle rickshaws: Victims of car mania|publisher=[[Centre for Science and Environment]]|access-date=2009-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20070717090721/http://www.cseindia.org/campaign/apc/pdf/smog-2006-oct-3-rickshaw.pdf|archive-date=2007-07-17|url-status=dead}}</ref> === ટ્રામ === અંગ્રેજોના આગમનની સાથે મુંબઈ અને કોલકાત્તા સહિતના ઘણાં શહેરોમાં ટ્રામ ગાડીઓની શરૂઆત થઈ. કોલકાત્તામાં આજે પણ તે પ્રયોગમાં છે, અને પરિવહનનું પ્રદૂષણ-મુક્ત સાધન ઉપલબ્ધ કરાવે છે. રાષ્ટ્રીયકૃત કલકત્તા ટ્રામવેઝ કંપની {{INRConvert|24|c}}ના ખર્ચે વર્તમાન ટ્રામવે નેટવર્ક (ટ્રામ માર્ગો માટેની વ્યવસ્થા) {{INRConvert|24|c}}ના સુધાર અંગે કાર્યરત છે.<ref name="Trams">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Kolkatas-trams-to-sport-a-new-look-soon/rssarticleshow/4252168.cms|work=Online edition of the Times of India, dated 2009-03-11|title=Kolkata's trams to sport a new look soon|access-date=2009-04-17|date=2009-03-11}}</ref> == સ્થાનિક પરિવહન == સાર્વજનિક પરિવહન શહેરોમાં મોટર ગાડીઓથી સજ્જ કરેલું સ્થાનિક પ્રવાસનું ચલણ ધરાવનાર પ્રચલિત સાધન છે.<ref name="Tiwari"></ref> આ માર્ગો દ્વારા અસરકારક છે, કારણ કે, નિત્યજનાર કર્મચારીઓ માટે રેલ સેવાઓ [[મુંબઈ|મુંબઈ]], [[દિલ્હી|દિલ્હી]], [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]] અને [[કોલકાતા|કોલકાત્તા]] જેવા ચાર મહાનગરોમાં જ ઉપલબ્ધ છે. જ્યારે સમર્પિત સિટી બસ સેવાઓ દસ લાખથી વધુની જનસંખ્યા ધરાવતા ઓછામાં ઓછા 17 શહેરોમાં ચાલુ હોવાનું જાણીતું છે.<ref name="Singh">{{cite journal|url=http://www.nctr.usf.edu/jpt/pdf/JPT%208-1%20Singh.pdf|title=Review of Urban Transportation in India|author=Sanjay K. Singh|work=Journal of Public Transportation, Vol. 8, No. 1, 2005|access-date=2009-06-23|journal=|archive-date=2010-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615101216/http://www.nctr.usf.edu/jpt/pdf/JPT%208-1%20Singh.pdf|url-status=dead}}</ref> ટેમ્પો અને સાઈકલ રીક્ષા જેવા મધ્યમવર્તી સાર્વજનિક પરિવહનના સાધનો મધ્યમ કક્ષાના શહેરોમાં અગત્યના હોવાનું મનાય છે.<ref name="Tiwari"></ref> તેમ છતાં, ભારતના મોટાભાગના શહેરોમાં વ્યક્તિગત વાહનોની તુલનામાં બસોનો ફાળો નજીવો છે, જ્યારે મોટાભાગના મહાનગરોમાં વાહનોની સંખ્યાના 80 ટકાથી વધુ દ્વિચક્રી વાહનો અને કારોની સંખ્યા છે.<ref name="Singh"></ref> ભારતીય શહેરોમાં સામાન્ય રીતે વાહન વ્યવહાર ધીમી ગતિનો છે. જ્યારે વાહન વ્યવહારનો અટકાવ અને અકસ્માતોનું પ્રમાણ ઘણું સામાન્ય છે.<ref name="Poortraffic">{{cite web|url=http://www.enews20.com/news_Traffic_Accidents_Kill_At_Least_51_In_India_On_Monday_00221.html|title=Traffic Accidents Kill At Least 51 In India On Monday|publisher=ENews 2.0|author=Ted Moore|date=2007-05-14|access-date=2009-06-12|archive-date=2012-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120725102345/http://www.enews20.com/news_Traffic_Accidents_Kill_At_Least_51_In_India_On_Monday_00221.html|url-status=dead}}</ref> માર્ગ સુરક્ષા બાબતે ભારત ઘણું નબળું નોંધાયેલું છે, દર વર્ષે લગભગ 90,000 લોકો અકસ્માતથી મૃત્યુ પામે છે.<ref name="accidentvariableboard">{{cite web | url = http://www.dorth.gov.in/writereaddata/sublinkimages/VMS9535399253.pdf | format = PDF | title = Report of Committee for study of the applicability of Variable Message Sign (VMS) on NHs inter-alia for finalization of Interim Guidelines. | publisher = [[Ministry of Road Transport and Highways]] | page = 2 | date = 2007-10-24 | access-date = 2009-06-06 | archive-date = 2011-07-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110721160135/http://www.dorth.gov.in/writereaddata/sublinkimages/VMS9535399253.pdf | url-status = dead }}</ref> એશિયાના શહેરોમાં વાહન વ્યવહારની ભીડ અંગેના રિડર્સ ડાયજેસ્ટના એક સંશોધનમાં ભારતના કેટલાક શહેરો સૌથી ખરાબ વાહન વ્યવહાર માટે શ્રેણીમાં શીર્ષ દસની વચ્ચેના સ્થાન પર રહ્યા છે.<ref name="Poortraffic"></ref> === સાર્વજનિક પરિવહન === ==== બસો ==== ભારતના સાર્વજનિક પરિવહનમાં 90% બસોનો છે,<ref name="urbantransportcrisis">{{cite web|url=http://policy.rutgers.edu/faculty/pucher/FINALarticleTransportPolicy.pdf|format=PDF|title=Urban transport crisis in India|author=John Pucher, Nisha Korattyswaropam, Neha Mittal, Neenu Ittyerah|access-date=2011-06-23|archive-date=2007-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070314205253/http://www.policy.rutgers.edu/faculty/pucher/FINALarticleTransportPolicy.pdf|url-status=dead}}</ref> જે સમાજના તમામ વર્ગો માટે સસ્તા અને સુલભ પરિવહનના સાધન તરીકે સેવા આપે છે. તેની સેવાઓ મોટાભાગે રાજ્ય સરકારની માલિકીના પરિવહન નિગમ દ્વારા ચાલે છે.<ref name="Singh"></ref> તેમ છતાં, આર્થિક ઉદારીકરણ બાદ ઘણા પરિવહન નિગમોએ રસ્તાઓ પરની વાહન ભીડને ઓછી કરવા વિકલાંગો માટે નીચા મજલાની બસો અને ખાનગી કાર માલિકોને આકર્ષિત કરવા વાતાનુકૂલિત બસો જેવી વિવિધ પ્રકારની સુવિધાઓ રજૂ કરી છે.<ref name="bestlowacbus">{{cite web|url=http://bestundertaking.com/trans_land.asp|title=Landmarks in Transport|publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]]|access-date=2009-04-18|archive-date=2009-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329223824/http://www.bestundertaking.com/trans_land.asp|url-status=dead}}</ref><ref name="bmtcinfoatpresent">{{cite web|url=http://www.bmtcinfo.com/english/atpresent.htm|title=BMTC The Present|publisher=[[Bangalore Metropolitan Transport Corporation]]|access-date=2009-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517075730/http://www.bmtcinfo.com/english/atpresent.htm|archive-date=2008-05-17|url-status=dead}}</ref> જાન્યુઆરી 2006માં વોલ્વો બી7આરએલઈ (B7RLE) આંતર-શહેરી બસ સેવા શરૂ કરનાર બેંગલુરુ ભારતનું પ્રથમ શહેર હતું.<ref name="volvooper">{{cite web|url=http://www.volvo.com/bus/india/en-in/news_and_events/press+releases/NewsItemPage.htm?channelId=1700&ItemID=1387&sl=en-gb|title=Volvo's first city buses in India operating|date=2006-01-25|publisher=[[Volvo Buses]]|access-date=2009-06-23|archive-date=2009-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090809174716/http://www.volvo.com/bus/india/en-in/news_and_events/press%2Breleases/NewsItemPage.htm?channelId=1700&ItemID=1387&sl=en-gb|url-status=dead}}</ref><ref name="volvoforay">{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/blnus/02091502.htm|title=Volvo to foray into city bus segment in India|date=Monday, January 9, 2006|publisher=[[The Hindu]] Businessline|access-date=2009-06-23}}</ref><ref name="lwfloortohit">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/Volvo-intra-city-buses-to-hit-B'lore-roads-on-Jan-17/152460/|title=Volvo intra-city buses to hit B'lore roads on Jan 17|date=Posted: 2006-01-11 00:57:28+05:30 IST Updated: Jan 11, 2006 at 0057 hrs IST|publisher=[[The Financial Express]]|access-date=2009-06-23}}</ref> શહેરોમાં બસોની સાર્વજનિક પરિવહન વ્યવસ્થાના સુધારા માટે કેટલીક રાજ્ય સરકારોએ બસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ (ઝડપી પરિવહન વ્યવસ્થા) જેવી નવી પહેલ કરી છે. બેસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ હાલમાં પૂણે, દિલ્હી અને અમદાવાદમાં ઉપલબ્ધ છે, સાથે વિશાખાપટ્ટનમ અને હૈદરાબાદમાં તેની શરૂઆત કરવામાં આવી છે. હાઈ કેપેસિટી (ઊંચી કક્ષાની ધારણ શક્તિ ધરાવતી) બસો [[મુંબઈ|મુંબઈ]], બેંગલુરુ, [[નાગપૂર|નાગપુર]] અને [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]] જેવા શહેરોમાં જોઈ શકાય છે. બેંગલુરુ ભારતનું સૌપ્રથમ શહેરે છે, જે વાતાનુકુલિત બસ સ્ટોપની સેવા ધરાવે છે, આ બસ સ્ટોપ કુબ્બોન પાર્ક નજીક આવેલું છે. એરટેલ દ્વારા તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="hudsonacbusstop">{{cite web|url=http://www.efytimes.com/efytimes/30756/news.htm|title=India Gets First AC Bus Stop!|date=2008-12-15|publisher=EfyTimes|access-date=2009-04-05|archive-date=2009-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502165034/http://www.efytimes.com/efytimes/30756/news.htm|url-status=dead}}</ref> ચેન્નાઈ મોફુસ્સિલ બસ ટર્મિનસ સાથે [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]એ [[એશિયા|એશિયા]]નું સૌથી મોટું બસ ટર્મિનસ ધરાવતું શહેર છે.<ref name="thehindu20051228">{{cite news | url = http://www.hindu.com/2005/12/28/stories/2005122816740400.htm | author = S. Dorairaj | title = Koyambedu bus terminus gets ISO certification | work = Online edition of [[The Hindu]], dated 2005-12-28 | access-date = 2009-04-25 | location = Chennai, India | date = 2005-12-28 | archive-date = 2006-07-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060705012703/http://www.hindu.com/2005/12/28/stories/2005122816740400.htm | url-status = dead }}</ref> 2009માં કર્ણાટકની સરકાર અને બેંગલુરુ મહાનગર પરિવહન નિગમ અટલ સારિજ તરીકે ઓળખાતી ગરીબ સમર્થક બસ સેવા શરૂ કરી હતી. આ સેવાનો હેતુ સમાજના આર્થિક રીતે પછાત વર્ગને નજીકના મોટા બસ સ્ટેશન સુધી ઓછા ખર્ચે જોડાણક્ષમતા પ્રદાન કરવાનો છે.<ref name="atalsarigeexpress">{{cite news|url=http://www.expressbuzz.com/edition/story.aspx?Title=CM+flags+off+Atal+Sarige+for+the+poor&artid=O9Bsi9wfaRE=&SectionID=Qz/kHVp9tEs=&MainSectionID=Qz/kHVp9tEs=&SEO=&SectionName=UOaHCPTTmuP3XGzZRCAUTQ==|title=CM flags off Atal Sarige for the poor|date=31 May 2009<!-- 03:32:00 AM IST-->|publisher=[[Indian Express|Express Buzz]]|access-date=2009-06-08|archive-date=2009-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810175031/http://www.expressbuzz.com/edition/story.aspx?Title=CM+flags+off+Atal+Sarige+for+the+poor&artid=O9Bsi9wfaRE%3D&SectionID=Qz%2FkHVp9tEs%3D&MainSectionID=Qz%2FkHVp9tEs%3D&SEO=&SectionName=UOaHCPTTmuP3XGzZRCAUTQ%3D%3D|url-status=dead}}</ref><ref name="atallaunched">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/05/31/stories/2009053153650400.htm|title=‘Atal Sarige’ launched in Bangalore|date=Sunday, May 31, 2009|publisher=[[The Hindu]]|page=1|access-date=2009-06-08|location=Chennai, India|archive-date=2009-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701040059/http://www.hindu.com/2009/05/31/stories/2009053153650400.htm|url-status=dead}}</ref> ==== ઑટો રિક્ષા ==== [[File:Rickshaw.JPG|thumb|મુંબઈમાં ઑટોરિક્ષા]] ભાડાથી ચાલતી ઑટો રીક્ષા ત્રણ પૈડાનું વાહન છે. જેને દરવાજા હોતા નથી. અને સામાન્ય રીતે તે આગળની તરફ ચાલક માટે એક નાની કેબિન (નાની ઓરડી) અને પાછળની તરફ પ્રવાસીઓ માટે બેઠકની વિશિષ્ટતા ધરાવે છે.<ref name="AutoEncarta">{{cite web|url=http://www.encarta.es/dictionary_1861587891_1861695788/nextpage.html|title=Autorickshaw|publisher=[[MSN Encarta]]|access-date=2009-06-18|archive-date=2013-10-10|archive-url=https://archive.is/20131010083256/http://www.encarta.es/dictionary_1861587891_1861695788/nextpage.html|url-status=dead}}</ref> સામાન્ય રીતે તે પીળા, લીલા અથવા કાળા રંગથી રંગાયેલી હોય છે. અને ઉપર પીળા અથવા લીલા રંગની છત હોય છે, સ્થળે સ્થળે તેની રૂપરેખા નોંધપાત્ર જોવા મળે છે. [[મુંબઈ|મુંબઈ]] અને અન્ય મહાનગરોમાં, ‘ઑટો’ અથવા ‘રીક્ષા’ નિયંત્રિત કરેલા મીટરના ભાડા દ્વારા તે લોકપ્રિય રીતે જાણીતી છે. હાલનો જ કાયદો ઑટો રીક્ષા ચાલકો દ્વારા નિશ્ચિત કરેલા ભાડાથી વધારે વસુલવા પર અથવા મધ્યરાત્રી પહેલા રાત્રી ભાડુ વસુલવા પર મનાઈ ફરમાવે છે. સાથે જ નિશ્ચિત સ્થળ પર જવા માટે રીક્ષા ચાલકની અસંમતિ દર્શાવવા પર પણ મનાઈ ફરમાવે છે. [[મુંબઈ|મુંબઈ]] પણ એકમાત્ર એવું શહેર છે. જ્યાં શહેરના અમુક ભાગોમાં આ વાહનોના પ્રવેશ પર મનાઈ ફરમાવે છે. આ મામલામાં દક્ષિણ મુંબઈ ખાસ છે.<ref name="iguide">{{cite web|url=http://iguide.travel/Mumbai/Getting_Around/By_auto-rickshaw|title=Getting around Mumbai|publisher=iGuide|access-date=2009-03-12|archive-date=2009-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211063746/http://iguide.travel/Mumbai/Getting_Around/By_auto-rickshaw|url-status=dead}}</ref> [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]માં સહજપણે ઑટો રીક્ષા ચાલકો નિશ્ચિત કરેલા ભાડાથી વધારે ભાડુ માંગતા અને ભાડા મીટર લગાવવાની ના પાડતા જોવા મળે છે.<ref name="Chennai auto meter">{{cite news | url = http://www.hindu.com/2006/06/11/stories/2006061115400300.htm | title = Auto fares must be based on meter readings | date = 2007-03-30 | publisher = [[The Hindu]] | access-date = 2009-07-06 | location = Chennai, India | archive-date = 2006-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060613165018/http://www.hindu.com/2006/06/11/stories/2006061115400300.htm | url-status = dead }}</ref> બેંગલુરુ અને હુબલી-ધારવાડ પ્રાંતોમાં વિમાન મથક અને રેલ મથક પ્રિપેડ રીક્ષા બુથ (રીક્ષા મથક પરની કામચલાઉ દુકાનો) સુવિધા પૂરી પાડે છે. જ્યાં પ્રવાસીઓ સત્તાધિકારીઓ દ્વારા વિવિધ સ્થળો માટે નિશ્ચિત કરેલા ભાડાને ચૂકવે છે.<ref name="prepaidauto">{{cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/Cities/Bangalore/Vroom_enjoy_a_pre-paid_auto_ride/articleshow/1775578.cms | title = Vroom... enjoy a pre-paid auto ride | date = 2007-03-18 | publisher = [[The Times of India]] | access-date = 2009-04-10}}</ref> ==== ટેક્સીઓ ==== [[File:Bangalore Taxi.jpg|thumb|બેંગાલુરુમાં રેડિયો ટેક્સી ]] ભારતમાં પરંપરાગત ટેક્સીકેબ્સ મોટાભાગે કાં તો પ્રેમિયર પદ્મિનિ અથવા હિન્દુસ્તાન એમ્બેસેડર કાર છે.<ref name="amby">{{cite news | url = http://www.independent.co.uk/life-style/motoring/features/indias-amby-notches-up-half-century-411855.html | title = India's 'Amby' notches up half century | author = Chris Duggan | publisher = The Independent, UK | date = 2006-08-15 | access-date = 2009-06-23 | location = London | archive-date = 2009-11-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091124074804/http://www.independent.co.uk/life-style/motoring/features/indias-amby-notches-up-half-century-411855.html | url-status = dead }}</ref> હાલના જ વર્ષોમાં શેવરલેટ ટ્રવેરા, મારૂતિ એસ્ટિમ, મારૂતિ ઓમનિ, મહિન્દ્રા લોગન, ટાટા ઈન્ડિકા, ટોયોટા ઈનોવા અને ટાટા ઈન્ડિગો જેવા પ્રકારની કારો ટેક્સી ચાલકોમાં વ્યાજબીપણાને કારણે લોકપ્રિય બની રહી છે. ભારતમાં ટેક્સીઓનો પહેરવેશ (દેખાવ, રંગ) જુદા જુદા રાજ્યોમાં ભિન્ન હોય છે મુંબઈ અને મહારાષ્ટ્રમાં મોટાભાગની ટેક્સી ગાડીઓ પીળા-કાળા રંગની છે, જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળમાં પીળા રંગની હોય છે. ખાનગી ટેક્સી ચાલકોને ટેક્સી ગાડી પર વિશિષ્ટ રંગો લગાવવો જરૂરી નથી. તેમ છતાં, તેઓને કાયદા મુજબ વ્યાવસાયિક વાહનોની નોંધણી કરવી જરૂરી છે શહેર/રાજ્ય પર નિર્ભર છે, કે ટેક્સીને ટેક્સી-સ્ટેન્ડ પરથી હાંક મારીને બોલાવી શકાય અથવા ભાડે રાખી શકાય છે. બેંગલુરુ, [[હૈદરાબાદ|હૈદરાબાદ]] જેવા શહેરોમાં ફોન કરી ટેક્સીને ભાડે કરી શકાય છે,<ref name="hiring">{{cite news | url = http://www.hindu.com/thehindu/mp/2006/04/12/stories/2006041200610100.htm | title = When did you last call a taxi? | author = Anand Sankar | publisher = The Hindu | date = 2006-04-12 | access-date = 2009-06-23 | location = Chennai, India | archive-date = 2006-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060920104604/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2006/04/12/stories/2006041200610100.htm | url-status = dead }}</ref> જ્યારે [[કોલકાતા|કોલકાત્તા]] અને [[મુંબઈ|મુંબઈ]] જેવા શહેરોમાં ટેક્સીને રસ્તા પરથી ભાડે રાખી શકાય છે. ભારત સરકારના કાયદા પ્રમાણે તમામ ટેક્સી ગાડીઓ પર ભાડા મીટર લગાવેલું આવશ્યક છે.<ref>મોટર વ્હીકલ કાયદો, 1988 : એસ. 74(2)(વિલિ)</ref> વળી તેમાં સામાન, મોડી રાતની સવારી અને ટોલ ટેક્સ માટે વધારાનું ભાડુ પ્રવાસીઓ ચૂકવે છે. 2006 બાદથી સુરક્ષા અને સુવિધાના કારણે રેડિયો ધરાવતી ટેક્સી લોકોમાં વધુ લોકપ્રિય બની છે.<ref name="Radiotaxi">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/radio-taxis-in-india-to-go-up-to-174-000/233342/|work=Online edition of The Financial Express, dated 2007-10-28|title=Radio Taxis in India to go up to 174,000|access-date=2009-06-24|archive-date=2009-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090714153945/http://www.financialexpress.com/news/radio-taxis-in-india-to-go-up-to-174-000/233342|url-status=dead}}</ref> વિશિષ્ટ જગ્યા અને શહેરોમાં જ્યાં ટેક્સી ગાડીઓના ભાડા મોંઘા હોય અથવા સરકાર અથવા નગરપાલિકાના નિયમોને આધિન ભાડા પ્રમાણે ટેક્સીઓ ચાલતી ન હોય તેવા સમયે લોકો ભાગમાં (હિસ્સામાં) ટેક્સી ગાડીઓનો ઉપયોગ કરે છે. આવી ટેક્સી ગાડીઓ સામાન્ય જ હોય છે, જે નિર્ધારિત સ્થળ અથવા નિર્ધારિત અંતિમ સ્થળના માર્ગે આવતા સ્થળેથી એક કે તેથી વધુ પ્રવાસીઓને લઈ જાય છે. તેમાં પ્રવાસીઓનું ભાડુ, પ્રવાસીઓની સંખ્યા અને તેમના નિર્ધારિત સ્થળના હિસાબે હોય છે. આવી જ વ્યવસ્થા કે જે ભાગમાં ઑટો (શટલ) તરીકે ઓળખાય છે તે ઑટો રીક્ષાઓમાં પણ અસ્તિત્વમાં છે. નજીકના ભવિષ્યમાં મુંબઈ [[ભારત|ભારત]]નું સૌપ્રથમ શહેર હશે, જે “ટેક્સી માં” (ઈન-ટેક્સી) સામાયિક ધરાવશે. મુંબઈ શિર્ષક ધરાવતું આ સામાયિક ટેક્સી માટે બહાર પડાશે, જે મુંબઈ ટેક્સીમેન યુનિયનનો (મુંબઈ ટેક્સી ચાલક યુનિયન) ભાગ છે. આ સામાયિક 13 જુલાઈ 2009માં પ્રથમવાર તૈયાર થયું હતુ.<ref name="chennaivisionref1">{{cite news|url=http://news.chennaivision.com/index.php/2009/05/taxis-to-introduce-in-taxi-magazines-from-july/|title=Taxis to introduce ‘in-Taxi’ magazines from July|publisher=[[ChennaiVision]]|page=1|access-date=2009-05-21|archive-date=2009-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090923231843/http://news.chennaivision.com/index.php/2009/05/taxis-to-introduce-in-taxi-magazines-from-july|url-status=dead}}</ref> ==== મેટ્રો રેલ ==== [[File:DMRC Bombardier.jpg|thumb|right|2002થી અમલમાં આવેલી દિલ્હી મેટ્રો ]] હાલ ભારતમાં ઉપનગરીય રેલવે સેવા અત્યંત સીમિત છે અને ફક્ત મુંબઈ, કોલકાતા, ચેન્નાઈ અને દિલ્હીમાં જ કાર્યરત છે.<ref name="Singh"></ref> મુંબઈ ઉપનગરીય રેલવે સેવા ભારતમાં સૌપ્રથમ 1867માં શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેમાં પ્રતિદિન 6.3 મિલિયન મુસાફરો અવરજવર કરે છે અને તે વિશ્વમાં સૌથી વધુ મુસાફરોની ગીચતા ધરાવે છે.<ref name="subrefmumbai">{{cite web|url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm|title=Overview Of the existing Mumbai Suburban Railway|publisher=[[Mumbai Railway Vikas Corporation]]|access-date=2009-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm|archive-date=2008-06-20|url-status=live}}</ref> [[File:Mumbai Train.JPG|thumb|મુંબઈની જીવાદોરી સમાન મુંબઈ સુબુરબાન રેલવે ]] જ્યારે ભારતની પ્રથમ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ (તિવ્ર પરિવહન વ્યવસ્થા), કોલકાતા ઉપનગરીય રેલવેની સ્થાપના 1854માં કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2006/10/27/stories/2006102700310900.htm |title=Opening up new frontiers |publisher=The Hindu Business Line |date=2006-10-27 |access-date=2010-04-05}}</ref> હાવરા અને હુગલી વચ્ચે શરૂ થયેલી આ પહેલી સેવા હતી.{{convert|38.6|km|0|abbr=on}}. કોલકાતા ભારતનું પહેલું શહેર હતું જેની પાસે સબટેરેનિયરન રેપિડ ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ ''કોલકાતા મેટ્રો'' હતી, જેની શરૂઆત 1984માં થઈ હતી.<ref name="kolmetro">{{cite web|url=http://www.kolmetro.com/history.html|work=Official webpage of Metro Railway, Kolkata|title=History|access-date=2009-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604163712/http://www.kolmetro.com/history.html|archive-date=2008-06-04|url-status=dead}}</ref> ત્યાર પછી 2002માં દિલ્હી મેટ્રોની શરૂઆત કરાઈ, જેના ઉદ્ઘાટનથી અત્યાર સુધીના સાત જ વર્ષમાં કરોડો લોકો તેનો લાભ લઈ ચૂક્યા છે. <ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/11/28/stories/2009112858440100.htm|title=Delhi Metro crosses billion mark|date=2009-11-28|access-date=2010-01-25|location=Chennai, India|work=The Hindu|archive-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100203174230/http://www.hindu.com/2009/11/28/stories/2009112858440100.htm|url-status=dead}}</ref> ભારતમાં ત્રીજી મેટ્રો સિસ્ટમ બેંગલોર મેટ્રો છે, જે પ્રાથમિક ધોરણે શરૂ થઈ ગઈ છે, અને ટૂંક સમયમાં જ તે વ્યાવસાયિક ધોરણે ચાલુ થઈ જશે. આ સિવાય કોલકાતામાં સર્ક્યુલર રેલ લાઇન અને ચેન્નાઈમાં એલિવેટેડ રેલ ટ્રાન્ઝિટ એટલે કે એમઆરટીએસ (MRTS) સેવા પણ ઉપલબ્ધ છે. જ્યારે હૈદરાબાદ, બેંગલુરુ, ચેન્નાઈ, અમદાવાદ અને મુંબઈમાં પણ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમનું કામ ચાલુ છે. રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ થાણે,<ref name="thanemetro">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1050634|work=Online edition of [[DNA (newspaper)|DNA]], dated 2006-09-01|title=Centre returns three proposals for mega-projects|author=Surendra Gangan|access-date=2009-04-23}}</ref> પૂણે,<ref name="punemetro">{{cite web|url=http://www.business-standard.com/india/news/maha-govt-plans-spv-for-pune-metro/354537/|work=Online edition of Business Standard, dated 2009-04-09|title=Maha govt plans SPV for Pune metro|access-date=2009-04-23}}</ref>કાનપુર, <ref name="LKmetro">{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/metro-in-pipeline-for-lucknow-kanpur/360753|work=Online edition of the Indian Express, dated 2008-09-13|title=Metro in pipeline for Lucknow, Kanpur|access-date=2009-04-23}}</ref> લખનઉ, <ref name="LKmetro"></ref> અમૃતસર<ref name="ammetro">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/metro-rail-at-amritsar-and-mohali-too-badal/226713/|work=Online edition of The Financial Express, dated 2007-10-10|title=Metro rail at Amritsar and Mohali too: Badal|access-date=2009-06-06}}</ref> અને કોચી<ref name="kochimetroannounce">{{cite web|url=http://www.kerala.gov.in/metro_new.pdf|format=PDF|title=Kochi Metro Rail Project on BOT|publisher=[[Government of Kerala]]|access-date=2009-04-23|archive-date=2009-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090711062514/http://www.kerala.gov.in/metro_new.pdf|url-status=dead}}</ref>માં પણ સૂચિત કરાયેલી છે. હાલ મુંબઈમાં ભારતની સૌપ્રથમ શહેરી મોનોરેલ<ref name="Mumbaimono">{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/monorail-traffic-plan-in-place-to-avoid-inconvenience-to-motorists/451030/|work=Online edition of the Indian Express, dated 2009-04-25|title=Monorail: Traffic plan in place to avoid inconvenience to motorists|access-date=2009-04-27}}</ref> બાંધવાનું કામ ચાલી રહ્યું છે.<ref name="Mumbaimono"/> આ ઉપરાંત કોલકાતા અને દિલ્હીમાં પણ મોનોરેલનું આયોજન કરાઈ રહ્યું છે.<ref name="Kolkatamono">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/news/India-s-first-monorail-to-come-up-in-Kolkata/389010/|work=Online edition of the Financial Express, dated 2008-11-22|title=India’s first monorail to come up in Kolkata|access-date=2009-04-27}}</ref> કોંકણ રેલવે કોર્પોરેશને પોતે બંધ કરી દીધેલી મોનોરેલ સિસ્ટમની પેટન્ટ કરાવી હતી, જે મરગાઉમાં <ref name="skybuspatent">{{cite web |url=http://www.konkanrailway.com/website/ehtm/krcl_patent.htm |title=Patent of Skybus from |publisher=konkanrailway.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2006-03-12 |archive-url=https://archive.is/20060312010512/http://www.konkanrailway.com/website/ehtm/krcl_patent.htm |url-status=dead }}</ref> સ્કાયબસ મેટ્રોના નામે ઓળખાતી હતી, પરંતુ આ સિસ્ટમનો હજુ સુધી ક્યાંય વ્યવસાયિક ધોરણે અમલ કરાયો નથી, જ્યારે 2004 માં કેટલાક અકસ્માતનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.<ref name="skybus">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1050035.cms|work=Online edition of the Times of India, dated 2005-13-03|title=Skybus project: Fantasy or reality?|author=Vineeta Pandey|access-date=2009-04-24|date=2005-03-13}}</ref> મુંબઈમાં ચર્ચગેટ અને વિરાર વચ્ચે એર કન્ડિશન્ડ ઈએમયુ (EMUs) માટે હાલની પશ્ચિમ રેલવે લાઈન પર ટુ ટ્રેક એલિવેટેડ કોરિડોરનું સૂચન કરાયેલું છે.<ref name="wheretowhere">{{cite web|url=http://www.mid-day.com/news/2009/feb/160209-News,Mumbai-Virar-elevated-two-track-corridor-project-Western-Railway-French-firm-Systra.htm|work=Online edition of Mid-Day, dated 2009-02-16|title=First step toward the Mumbai-Virar elevated 2-track corridor project|author=Sanjeev Devasia|access-date=2009-04-24}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === દ્વિચક્રી વાહનો === [[File:Pulsar 220.jpg|thumb|અંદાજે 3.1% ભારતીય ઘરો મોટરસાઇકલ ધરાવે છે; 2010 સુધીમાં તેનું વાર્ષિક વેચાણ 10 મિલિયન સુધી પહોંતવાનો અંદાજ હતો.<ref name="bikestates">[150]</ref>]] સ્કૂટર, મોટરસાઈકલ અને મોપેડ જેવા દ્વિચક્રી વાહનો ઓછા બળતણે ચાલવાની ક્ષમતા અને ગીચ ટ્રાફિકમાં સરળતાથી જઈ શકવાના કારણે વાહનવ્યવહારનો સૌથી લોકપ્રિય પ્રકાર છે. દ્વિચક્રી વાહનોનું વેચાણ કાર કરતા અનેકગણું વધારે થાય છે. ભારતમાં 2003માં 4.75 કરોડ (47.5 મિલિયન) જેટલા દ્વિચક્રી વાહનો હતા, જ્યારે કારની સંખ્યા માત્ર 86 લાખ (8.6 મિલિયન) હતી.<ref name="transtatsin">{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/in|title=Transport in India|access-date=2009-02-17|work=International Transport Statistics Database|publisher=[[iRAP]]|archive-date=2009-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090307013828/http://www.iraptranstats.net/in|url-status=dead}}</ref> બજારના હિસ્સાની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો હીરો હોન્ડા, હોન્ડા, ટીવીએસ (TVS) મોટર્સ, બજાજ ઑટો અને મહિન્દ્રા ટુ વ્હિલર સૌથી મોટી દ્વિચક્રી વાહનો બનાવતી કંપનીઓ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2009/02/03/stories/2009020350970200.htm|work=Online edition of The Hindu Business Line, dated 2009-02-03|title=Honda tightens two-wheeler grip in India|access-date=2009-06-19}}</ref> જોકે દેશમાં બ્રાન્ડ ગણાતી રોયલ એન્ફિલ્ડ આજે પણ વિવિધ પ્રકારની બ્રિટિશ બુલેટ મોટરસાઈકલનું નિર્માણ કરે છે, આ એક ક્લાસિકલ મોટરસાઈકલ છે જેનું ઉત્પાદન હજુ પણ ચાલુ છે.<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/motoring/4751939/The-star-of-India.html|title=The star of India|work=Online edition of the Telegraph, dated 2001-07-28|author=Phil Woods|access-date=2009-06-19 | location=London | date=2001-07-28}}</ref> ''ઑટોમોબાઈલ પ્રોડક્ટ્સ ઓફ ઈન્ડિયા (એપીઆઈ)'' (API)ની [[મુંબઈ|મુંબઈ]]માં 1949માં સ્થાપના કર્યા પછી ભારતમાં સ્કૂટરનું ઉત્પાદનકાર્ય શરૂ થયું હતું. જેણે આઝાદી પહેલાં વિવિધ યંત્રો જોડીને લેમ્બ્રેટા સ્કૂટરો બનાવવાની શરૂઆત કરી હતી. બાદમાં તેમણે એલઆઈ 50 સીરિઝ માટે લાયસન્સ મેળવ્યું હતું, અને સાઠના દાયકાની શરૂઆતમાં પૂરજોશમાં ઉત્પાદનકાર્ય શરૂ કર્યું હતું. 1972માં [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશ]]ના [[લખનૌ|લખનઉ]]માં રાજ્ય સરકાર દ્વારા કાર્યરત ''સ્કૂટર્સ ઈન્ડિયા લિમિટેડે (એસઆઈએલ)'' (SIL) લેમ્બ્રેટા મોડેલનું ઉત્પાદન કરવાના તમામ હકો ખરીદી લીધા હતા. એપીઆઈ (API) પાસે મુંબઈ, ઓરંગાબાદ અને [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઈ]]માં માળખાગત સવલતો હતી, પરંતુ 2002થી તે બંધ કરવામાં આવ્યું હતું. એસઆઈએલએ (SIL) 1998માં સ્કૂટરનું ઉત્પાદન બંધ કર્યું હતું. મોટરસાઈકલ અને સ્કૂટર અનેક શહેરોમાં ભાડેથી લઈ શકાય છે. જે પૈકી મોટા ભાગના શહેરોમાં ડ્રાઈવર અને પાછળ બેઠેલી વ્યક્તિ માટે સુરક્ષાત્મક હેલમેટ ફરજિયાત છે. === મોટરગાડીઓ === [[File:Nano.jpg|right|thumb|ટાટા નેનો-દુનિયાની સૌથી સસ્તી કાર]] ભારતના શહેરી વિસ્તારોમાં કુલ વાહનવ્યવહારની જરૂરિયાતના 30 ટકા જેટલા ખાનગી વાહનો છે. માત્ર દિલ્હીમાં જ પ્રતિદિન 963 નવા વાહનોની નોંધણી થાય છે.<ref name="delhicar">{{cite news|last=Gentleman |first=Amelia |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A04EED9173DF934A35752C1A9619C8B63 |title=New Delhi Air Quality Is Worsening, Group Says |publisher=New York Times |date=2007-11-07 |access-date=2010-04-05}}</ref> ભારતમાં 2002-03માં 63 લાખ (6.3 મિલિયન) વાહનોના ઉત્પાદનની સરખામણીએ 2008-09માં આ આંક 1.1 કરોડે (11.2 મિલિયન) પહોંચ્યો હતો.<ref name="automobilesales0809">{{cite web|url=http://www.siamindia.com/scripts/production-trend.aspx|work=Official webpage of the Society of Indian Automobile Manufacturers|title=Production Trend|access-date=2009-04-13|archive-date=2009-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409000230/http://www.siamindia.com/scripts/production-trend.aspx|url-status=dead}}</ref> જોકે ભારતમાં કારમાલિકીનો દર હજુ ઘણો નીચો છે. બ્રીક (BRIC) વિકસશીલ દેશોની સરખામણીએ તે ચીનની સાથે છે,<ref name="transtatsin"></ref> જ્યારે [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]] અને [[રશિયા|રશિયા]]ને વટાવી જાય છે.<ref name="transtatsbz">{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/bz|title=Transport in Brazil|access-date=2009-02-17|work=International Transport Statistics Database|publisher=[[iRAP]]|archive-date=2023-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405075612/http://www.iraptranstats.net/bz/|url-status=dead}}</ref> બળતણની ક્ષમતા, સંકડાશ અને પાર્કિંગના અભાવ જેવા કારણોસર મોટા ભાગના શહેરોમાં મારુતિ, હ્યુન્ડાઈ અને ટાટા મોટર્સ જેવી પાછળથી ખૂલી શકે એવા દરવાજા ધરાવતી કોમ્પેક્ટ કારનું વર્ચસ્વ છે. મારુતિ, હ્યુન્ડાઈ અને ટાટા મોટર્સ આ ત્રણેય કંપની તેમના બજારના હિસ્સા પ્રમાણે એ જ ક્રમમાં લોકપ્રિયતા ધરાવે છે. એક સમયે ભારતમાં એમ્બેસેડરનો ઈજારો હતો, પરંતુ હવે તે ઉદારીકરણ યુગ પહેલાનું પ્રતીક છે, પરંતુ આજે પણ ટેક્સી કંપનીઓ તેનો ઉપયોગ કરે છે. ભારતમાં 1984માં મારુતિ 800ની શરૂઆતથી ઑટો ક્ષેત્રમાં પ્રથમવાર ક્રાંતિ સર્જાઈ હતી, જેનું મુખ્ય કારણ તેની ઓછી બજારકિંમત હતી. 2004 સુધી તે બજારમાં સૌથી વધુ હિસ્સો ધરાવતી હતી. જોકે ત્યાર પછી મારુતિની અલ્ટો અને વેગન આર, ટાટા મોટર્સની ઈન્ડિકા અને હ્યુન્ડાઈની સાન્ટ્રોએ તેને પાછળ પાડી દીધી હતી. મારુતિ 800ના તેની ઉત્પાદનની શરૂઆતના અત્યાર સુધીના વીસ વર્ષના ગાળામાં 24 લાખ (2.4 મિલિયન) મોડલ વેચાઈ ચૂક્યા છે. <ref name="m800salestats">{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/iw/2005/02/13/stories/2005021300431500.htm|work=Online edition of The Hindu [[Business Line]], dated 2005-02-13|title=New face to good old Maruti 800|author=S. Muralidhar|access-date=2009-04-13}}</ref> જોકે હવે વિશ્વની સૌથી ઓછા ઉત્પાદન ખર્ચે તૈયાર થતી ઉત્પાદન કાર [[ટાટા નેનો|ટાટા નેનો]] છે.<ref name="driving.timesonline.co.uk">{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/article3164205.ece |title=Tata Nano&nbsp;— world's cheapest new car is unveiled in India |date=2008-01-11 |access-date=2008-01-21 |work=driving.timesonline.co.uk |location=London |first=Ashling |last=Oconnor |archive-date=2008-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080830073930/http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/article3164205.ece |url-status=dead }}</ref> સાદી મોટર અને નાનકડા સાધનોની મદદથી ગામડાંઓમાં [[wikt:innate#Adjective|સ્થાનિક]] કક્ષાએ બનતા વાહનો માટે પણ ભારત પ્રખ્યાત છે. જેમાંના કેટલાક આવિષ્કારોમાં જુગાડ, ''મારુતા'' , ''છકડા'' , ''પીટર રેહડા'' અને ''ફેમ'' <ref name="homemadenano">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/4328878.cms|title=Homemade Nano|last=Kurup|first=Saira|work=Online edition of [[The Times of India]], dated 2009-03-29|access-date=2009-04-10|date=2009-03-29}}</ref>નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="homemadenano"/> બેંગલુરુમાં રેડિયો વન અને બેંગલોર ટ્રાફિક પોલીસે કારપૂલિંગ ડ્રાઈવની શરૂઆત કરી છે, જેમાં લોકોને કારપૂલ માટે પ્રોત્સાહિત કરવા રોબિન ઉથપ્પા અને રાહુલ દ્રવિડ જેવી હસ્તીઓ પણ સામેલ છે.<ref name="blrcarpoolceleb">{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bangalores-car-pooling-venture-ropes-in-celebrities_100128752.html|title=Bangalore’s car pooling venture ropes in celebrities|publisher=[[Indo-Asian News Service|IANS]]|access-date=2009-05-28|archive-date=2010-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614064044/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bangalores-car-pooling-venture-ropes-in-celebrities_100128752.html|url-status=dead}}</ref><ref name="radioonecarpoooling">{{cite news|url=http://www.exchange4media.com/e4m/radio/radionews.asp?section_id=7&news_id=33267&tag=28213|title=Radio One, CommuteEasy partner to promote car pooling in Bangalore|access-date=2009-05-28|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720205258/http://www.exchange4media.com/e4m/radio/radionews.asp?section_id=7&news_id=33267&tag=28213|url-status=dead}}</ref><ref name="btpcarpool">{{cite web|url=http://bangaloretrafficpolice.gov.in/pressroom/pdf/pdf52.pdf|title=Car pooling kicks off in City|publisher=Bangalore Traffic Police|access-date=2009-05-28|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721155418/http://bangaloretrafficpolice.gov.in/pressroom/pdf/pdf52.pdf|url-status=dead}}</ref> આ પહેલને સારો એવો આવકાર મળ્યો છે, અને મે-2009ના અંત સુધીમાં જ શહેરમાં 10,000 લોકો કારપૂલના હિસ્સેદાર બન્યા હતા. <ref name="car10000pool">{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1257983|title=10,000 plunge into car pool|author=Shwetha S.|publisher=Online edition of DNA, dated 2009-05-22|access-date=2009-05-28}}</ref> === યુટિલિટી વ્હિકલ્સ === [[File:Mahindra Scorpio.jpg|thumb|મહિન્દ્રા સ્કોર્પિયો, ત્રીજી પેઢી ]] ભારતમાં સૌથી પહેલાં યુટિલિટી વ્હિકલનું નિર્માણ મહિન્દ્રા એન્ડ મહિન્દ્રા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ વાહન જીપની નકલ હતું, અને લાયસન્સ લઈને બનાવવામાં આવ્યું હતું. <ref name="mahindrajeep">{{cite web |url=http://www.film.queensu.ca/Cj3b/World/India.html |title=Mahindra Jeeps on The CJ3B Page |publisher=Film.queensu.ca |date=2007-01-31 |access-date=2010-04-05 |archive-date=1999-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/19990421062345/http://www.film.queensu.ca/CJ3B/World/India.html |url-status=dead }}</ref> [179]આ વાહન તરત જ લોકપ્રિયતા પામ્યું હતું અને મહિન્દ્રા ભારતની ટોચની કંપનીઓમાંની એક બની ગઈ હતી. [[ભારતીય ભૂમિ સેના|ભારતીય લશ્કર]] અને પોલીસ વ્યક્તિગત ઉપયોગ અને સાધનસરંજામની હેરફેર માટે મારુતિ જીપ્સી સાથે મહિન્દ્રાના વાહનોનો પણ જબરજસ્ત ઉપયોગ કરતા હતા. ટાટા સમૂહની ટાટા મોટર્સે 1994માં પોતાના પહેલા યુટિલિટી વ્હિકલ તરીકે ટાટા સૂમો કાર રજૂ કરી હતી. <ref name="Sumo1">{{cite web|url=http://www.tata.com/company/profile.aspx?sectid=a4Nd8IHyrqI=#ab|work=Official webpage of the Tata Group|title=Company Profile: Tata Motors|access-date=2009-06-23|archive-date=2009-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123025134/http://tata.com/company/profile.aspx?sectid=a4Nd8IHyrqI=#ab|url-status=dead}}</ref><ref name="Sumo2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/money/2009/mar/20slde7-from-trucks-to-nano-the-tata-motors-journey.htm|title=The historic Tata Motors journey|publisher=Rediff News|date=2009-03-20|access-date=2009-06-23}}</ref> એ સમયે આધુનિક ગણાતી ટાટા સૂમોએ તેની ડિઝાઈનના કારણે ફક્ત બે જ વર્ષમાં 31 ટકા બજાર કબજે કરી લીધું હતું. <ref name="Sumo3">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/19970528/14855013.html|work=Online edition of The Financial Express, dated 1997-05-28|title=Telco net spurts 44%, to pay Rs 8 a share|access-date=2009-06-23}}</ref> જ્યારે ફોર્સ મોટર્સનો ટેમ્પો ટ્રેક્સ આજે પણ ભારતના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં બજાર ધરાવે છે. પેસેન્જર વ્હિકલ માર્કેટમાં સ્પોર્ટ્સ યુટિલિટી વ્હિકલ પણ બહોળું બજાર ધરાવે છે. <ref name="SUV1">{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/SUVs_still_ruling_the_roads_in_India/rssarticleshow/3561336.cms|work=Online edition of the Economic Times, dated 2008-10-05|title=SUVs still ruling the roads in India|author=John Sarkar|access-date=2009-06-07}}</ref> [187] જેમાં ટાટા, હોન્ડા, હ્યુન્ડાઈ, ફોર્ડ, શેવરોલેટ અને અન્ય બ્રાન્ડ પણ ઉપલબ્ધ છે.<ref name="SUV2">{{cite web|url=http://www.blonnet.com/bline/2003/03/13/stories/2003031302520100.htm|work=Online edition of The Hindu Business Line, dated 2003-03-13|title=SUVs set to blaze new trail|author=N. Ramakrishnan|access-date=2009-06-07|archive-date=2004-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20040708091901/http://www.blonnet.com/bline/2003/03/13/stories/2003031302520100.htm|url-status=dead}}</ref> == લાંબા અંતરનું પરિવહન == === રેલવે === [[File:Darjeeling Himalayan Railway.jpg|thumb|right|દાર્જિલીંગ હિમાલય રેલવે એ વિશ્વના વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ છે,<ref name="944ter">[191]</ref> અને ભારતમાં ચાલતા ખૂબ ઓછા વરાળ સંચાલિત એન્જિનોમાંથી એક છે.]] [[File:RORO.jpg|thumb|કોંકણ રેલવે રોલિંગ ધોરીમાર્ગ પર ચાલતી ટ્રકો]] ભારતના આઝાદી વર્ષ, 1947માં 42 રેલવે વ્યવસ્થા હતી. 1951માં આ તમામ વ્યવસ્થાનું એક એકમ હેઠળ રાષ્ટ્રીયકરણ કરાયું, અને તે વિશ્વની સૌથી મોટું માળખું ધરાવતી રેલવે સેવા બની. ભારતીય રેલવેને કુલ 16 ઝોનમાં (વિભાગો) વહેંચવામાં આવી છે, જેને વધારાના 67 પેટા વિભાગમાં જુદી પાડવામાં આવી છે, જે દરેકનું એક વિભાગીય વડું મથક છે.<ref name="Bhandari_Chap7">{{cite book|title = Indian Railways: Glorious 150 years| author = R.R. Bhandari| publisher = Ministry of Information and Broadcasting, Government of India| pages = 44–52| isbn = 81-230-1254-3|year = 2005}}</ref><ref name="IRFCA_zones">{{cite web|title = Geography: Railway zones| url= http://www.irfca.org/faq/faq-geog.html| publisher = [[Indian Railways Fan Club]]| access-date = 2008-12-23}}</ref> ભારતમાં સૌપ્રથમ વાર 1853માં રેલ સેવાની શરૂઆત થઈ હતી. આ સેવાનો વહીવટ કેન્દ્રીય રેલવે મંત્રાલયની દેખરેખ હેઠળ રાજ્ય સરકારો દ્વારા સંચાલિત [[ઈન્ડિયન રેલવેસ|ભારતીય રેલવે]] દ્વારા કરવામાં આવતો હતો. ભારતીય રેલવેએ ભારતમાં વાહનવ્યવહાર ક્ષેત્રે અત્યંત મહત્ત્વની કામગીરી કરી છે. વિશ્વમાં સૌથી વધુ વ્યસ્ત એવી ભારતીય રેલવે પ્રતિદિન 18 મિલિયન મુસાફરો અને બે મિલિયન ટન કરતા પણ વધારે સરસામાનને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે લઈ જવામાં મદદરૂપ થાય છે.<ref name="Stats_2007">{{cite book|title = Indian Railways Year Book (2006-2007)| url = http://www.indianrailways.gov.in/deptts/stat-eco/YearBook_06_07.htm | publisher= [[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]], [[Government of India]]| year = 2007| pages = 2–3| access-date = 2008-12-23}}</ref><ref name="Freight_2007">{{cite book|title = Indian Railways Year Book (2006-2007)| url = http://www.indianrailways.gov.in/deptts/stat-eco/YearBook_06_07.htm | publisher= [[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]], [[Government of India]]| year = 2007| page = 53| access-date = 2008-12-23}}</ref> આ રેલવે માળખું સમગ્ર દેશના લંબાઈ અને પહોળાઈમાં તમામ રૂટમાં 6,909 સ્ટેશનોને આવરી લે છે. {{km to mi|63465|abbr=on|precision=0}}.<ref name="9manorama606"></ref> જે 1.4 મિલિયન કર્મચારીઓ ધરાવતું વિશ્વની સૌથી વધુ રોજગારી પૂરી પાડતી સંસ્થા છે.<ref name="Stats_2007"></ref><ref name="guiness">{{cite book|title=[[Guinness World Records|Guinness Book of World Records]]|publisher = Guinness World Records, Ltd |year =2005|page= 93|isbn =1892051222|author=}}</ref> રૉલિંગ સ્ટૉક તરીકે ભારતીય રેલવે 2,00,000 વેગન, 50,000 કોચ અને 8,000 આગગાડીની માલિકી ધરાવે છે.<ref name="Stats_2007"></ref> આ ઉપરાંત તેની પાસે આગગાડી અને કોચનું ઉત્પાદન કરવાની સુવિધાઓ પણ છે. ભારતીય રેલવે મલ્ટી-ગેજ એટલે કે બ્રોડ મીટર અને નેરો ગેજ બંને નેટવર્ક પર લાંબા અંતરની અને ઉપનગરીય રેલ વ્યવસ્થાની સેવા આપે છે. એટલું જ નહીં, તેની તમામ મીટર ગેજ ({{km to mi|14406|abbr=on|precision=0}}) સેવા બ્રોડ ગેજમાં તબદિલ કરવાનો પ્રક્રિયા પણ ચાલુ છે, જે પ્રોજેક્ટ યુનિગેજના નામે ઓળખાય છે. કાશ્મીર રેલવે વિશ્વની બીજા નંબરની સૌથી ઊંચાઈ પર કાર્યરત રેલ સેવા છે જેનો પ્રથમ તબક્કાનું કામ 2009માં જ પૂર્ણ થઈ ગયું હતું. <ref name="KashmirRailway">{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/kashmir-gets-rail-link-international-flights/85318-3.html|title=Kashmir gets rail link, international flights|author=Mufti Islah|publisher=CNN-IBN|date=2009-02-14|access-date=2009-06-23|archive-date=2009-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090217092330/http://ibnlive.in.com/news/kashmir-gets-rail-link-international-flights/85318-3.html|url-status=dead}}</ref> ભારતમાં હાઈ સ્પીડ રેલ સેવા રજૂ કરવાનું પણ સૂચન કરાયું છે. આ ઉપરાંત [[મુંબઈ|મુંબઈ]]માં રાજધાની નવી દિલ્હી સહિત [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]]ના મુંબઈ [[માંગલવ]] ના રૂપમાં અન્ય ભાગોને જોડતી માંગલવ ટ્રેક બાંધવાનું પણ સૂચન કરાયું છે.<ref name="maglev">{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1140245|title=Maglev plan starts chugging, at last|publisher=[[Daily News and Analysis]]|access-date=2009-03-29}}</ref> આ સિવાય જાપાનના શિન્કાનસેનની જેમ ભારતમાં અન્ય હાઈ સ્પીડ રેલ નાંખવાનું પણ સૂચન કરાયેલું છે.<ref name="bullet">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6179087.stm|title=India seeks nuclear help in Japan|publisher=BBC|access-date=2009-03-29 | date=2006-12-14}}</ref> કોંકણ રેલવે કોર્પોરેશને 1999માં મહારાષ્ટ્રના કોલાડ અને ગોવા<ref name="pibroro">{{cite web|url=http://pib.nic.in/release/rel_print_page1.asp?relid=949|work=Press release, Press Information Bureau, dated 2004-20-05|title=Road-Rail Synergy System|access-date=2008-12-22}}</ref>ના વર્ના વચ્ચે રોલ ઓન રોલ ઓફ (આરઓઆરઓ (RORO)) સેવા શરૂ કરી હતી,<ref name="pibroro"/> જે રોડ-રેલનું સંયોજન કરતી અનન્ય સેવા છે. 2004<ref name="busistdroro">{{cite web|url=http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=186663|work=Online edition of the Business Standard, dated 2004-06-16|title=New Konkan Rly service begins|access-date=2008-12-22}}</ref><ref name="hinduroro">{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2004/06/12/stories/2004061200931900.htm|work=Online edition of The Hindu Business Line, dated 2004-06-11|title=RORO service again on Konkan Railway|access-date=2008-12-22}}</ref>માં આ સેવા કર્ણાટકના સુરથકાલ સુધી લંબાઈ હતી.<ref name="busistdroro"/><ref name="hinduroro"/> આરઓઆરઓ (RORO) ભારતની પહેલી એવી સેવા છે કે, જે ટ્રકને પણ ટ્રેલર પર લઈ જવાની સુવિધા આપે છે. આ અત્યંત લોકપ્રિય<ref name="rorohindupopular">{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/11/14/stories/2003111402032000.htm|work=Online edition of The Hindu, dated 2003-14-11|title=Convergence on the Konkan Railway|author=S. Vydhianathan|access-date=2008-12-22|archive-date=2006-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20060627121821/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/11/14/stories/2003111402032000.htm|url-status=dead}}</ref> સેવાએ અત્યાર સુધી લગભગ 1,10,000 ટ્રકનું વહન કર્યું છે,{{INR}} અને 2007<ref>{{cite web|url=http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|format=PDF|work=Official webpage of the Konkan Railway Corporation|title=ROLL ON- ROLL OFF (RORO) SERVICE ON KONKAN RAILWAY|access-date=2008-12-22|archive-date=2009-03-04|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090304113259/http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|url-status=dead}}</ref> સુધીમાં જ કોર્પોરેશનને અંદાજે {{INR}} 74 કરોડ જેટલો માતબર નફો રળી આપ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|format=PDF|work=Official webpage of the Konkan Railway Corporation|title=ROLL ON- ROLL OFF (RORO) SERVICE ON KONKAN RAILWAY|access-date=2008-12-22|archive-date=2009-03-04|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090304113259/http://www.konkanrailway.com/website/tender/ro-ro.pdf|url-status=dead}}</ref> ==== આંતરરાષ્ટ્રીય ==== ભારત અને પડોશી રાષ્ટ્રો વચ્ચેના રેલ વ્યવહારનો પૂરતો વિકાસ નથી થયો. પાકિસ્તાન સાથે દિલ્હી-લાહોર વચ્ચેની ''સમઝૌતા એક્સપ્રેસ'' અને જોધપુર-કરાચીની ''થાર એક્સપ્રેસ'' એમ બે ટ્રેન કાર્યરત છે. જ્યારે બાંગલાદેશ સાથે સપ્તાહમાં બે વાર ''મૈત્રી એક્સપ્રેસ'' થકી ભારત જોડાયેલું રહે છે. આ ઉપરાંત નેપાળ સાથે જયનગર અને બિજાલપુરમાં મુસાફરી સેવા ચાલુ છે, તથા રક્સોલ અને બિરગંજ<ref name="indianepal">{{cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/DEPTTS/O&M/Annexture_1_1_1.pdf|format=PDF|work=Official webpage of Indian Railways|title=Brief on the matter relating to Nepal|access-date=2009-06-01}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> વચ્ચે માલગાડીઓ કાર્યરત છે.<ref name="indianepal"/> હાલ મ્યાનમાર સાથે કોઈ રેલ જોડાણ ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ મણિપુરના જિરિબામથી તામુથી લઈ ઈમ્ફાલ અને મોરેહ સુધી રેલવે લાઈન બાંધવામાં આવશે.<ref name="imphalmorehline">{{cite news|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/IA03Df01.html|title=India's rail-building challenge|date=January 3, 2007|work=By Sudha Ramachandran|publisher=[[Asia Times]]|page=2|access-date=2009-04-16|archive-date=2007-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070104221436/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/IA03Df01.html|url-status=dead}}</ref> આરઆઈટીઈએસ (RITES) લિમિટેડે વિદેશી મંત્રાલય અંતર્ગત તૈયાર કરેલા એક અહેવાલ અનુસાર, આ રેલવે લાઈનના ખર્ચનું અનુમાન લગાવ્યું છે. {{INRConvert|2941|c}}.<ref name="tamujiribamrail">{{cite news|url=http://www.siliconindia.com/shownews/India_signs_transAsian_railways_pact-nid-36316.html|title=India signs trans-Asian railways pact|date=Monday,02 July 2007, 12:30 hrs|publisher=[[Indo-Asian News Service]]|page=1|access-date=2009-04-16}}</ref> ભૂતાન સુધીની એક રેલલાઈન નાંખવાનું પણ આયોજન છે. જ્યારે ચીન અને શ્રીલંકા સાથે કોઈ રેલવે વ્યવહાર ઉપલબ્ધ નથી,<ref>{{cite web | url = http://www.irfca.org/faq/faq-inter.html | title = IRFCA:Indian Railways FAQ:Geography:International | publisher = IRFCA, website of the Indian Railway Fan Club | access-date=2009-06-24}}</ref> જોકે વિવાદાસ્પદ વિસ્તારો ગિલગિટ-બાલિસ્તાનની જેની પાસે હાલ કમાન છે એવા પાકિસ્તાને ખુંજરાબ પાસથી ચીનને જોડતી રેલવે લાઈનનું સૂચિત આયોજન કર્યું છે. === માર્ગ === [[File:India roadway map.svg|thumb|350px|ભારતમાં રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોનું જાળુ ]] ભારત પાસે દરેક મોટા શહેરો અને રાજ્યની રાજધાનીઓને જોડતું રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગોનું માળખું છે, જે દેશના આર્થિક વિકાસની કરોડરજ્જુ સમાન છે. 2005ના આંકડા પ્રમાણે ભારત પાસે કુલ જેટલા {{convert|66590|km|0|abbr=on}} રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો છે તે બધા જ {{convert|200|km|0|abbr=on}} એક્સપ્રેસવે તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.<ref name="roadlengthref">{{cite web|url=http://www.nhai.org/roadnetwork.htm|title=Indian Road Network|publisher=[[National Highways Authority of India]]|access-date=2009-03-31|archive-date=2015-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414094555/http://www.nhai.org/roadnetwork.htm|url-status=dead}}</ref> રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગ વિકાસ યોજના એટલે કે નેશનલ હાઈ વે ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ (એનએચડીપી) અંતર્ગત કેટલાક મહત્ત્વના રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગોને ચાર માર્ગીય બનાવવાનું કામ ચાલુ છે, તે પૈકીના કેટલાક માર્ગોને છ માર્ગીય સુધી પહોળા કરવાની પણ યોજના છે.<ref name="sixlaning">{{cite web | url = http://india.gov.in/sectors/transport/national_highway.php | title = National Highways | publisher = Portal of Government of India | access-date = 2009-06-23}}</ref> ટ્રાફિક અને અમલદારશાહીના ગોરેગાંવથી [[મુંબઈ|મુંબઈ]]ના બંદરો સુધી ટ્રકોમાં માલ પહોંચતા દસ દિવસનો સમય વીતી જાય છે.<ref name="hobble">{{cite web|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/07_12/b4026001.htm|work=Online edition of BusinessWeek, dated 2007-03-19|title=The Trouble With India: Crumbling roads, jammed airports, and power blackouts could hobble growth|author=Nandini Lakshman|access-date=2009-06-06}}</ref> નેશનલ હાઈ વે ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયાના મતે, ભારતમાં 65 ટકા માલસામાન અને 80 ટકા જેટલા મુસાફરોની અવરજવર થાય માર્ગો પરથી છે. રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો 40% જેટલા માર્ગીય વાહનવ્યવહારનું વહન કરે છે, જ્યારે ફક્ત 2% જેટલા માર્ગોનું માળખું રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો સાથે જોડાયેલું છે.<ref name="roadlengthref"></ref> છેલ્લાં વર્ષોમાં વાહનોનો વાર્ષિક વૃદ્ધિદર 10.16 ટકા જેટલો રહ્યો છે.<ref name="roadlengthref"></ref> ઘોરી માર્ગો થકી વિકાસના પંથ પર આગળ વધવામાં સરળતા રહે છે, અને મોટા ઘોરી માર્ગોની આસપાસ અનેક શહેરોનો પણ આપોઆપ ઉદ્ભવ થાય છે. મોટા ભાગના રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો ધાતુનો ઉપયોગ કરીને બનાવેલા છે, અને ખૂબ ઓછાનું બાંધકામ કોંક્રિટથી કરાયું છે, જેમાં સૌથી જાણીતો મુંબઈ-પૂના એક્સપ્રેસવે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં સમગ્ર દેશમાં બહુમાર્ગીય ઘોરી માર્ગો બનાવવાનું કામ ચાલુ કરાયું છે, જેમાં સુવર્ણ ચતુર્ભુજ તથા ઉત્તર-દક્ષિણ અને પૂર્વ-પશ્ચિમ કોરિડોર જેવા દેશના મહાનગરોને જોડતા માર્ગનો પણ સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં આશરે 40% જેટલા ગામડાં મુખ્ય માર્ગો સાથે જોડાયેલા ન હોવાના કારણે ચોમાસા દરમિયાન અનેક વિસ્તારો વિખૂટા પડી ગયા છે. <ref name="wbtransport"></ref><ref name="wbtransportpdf">{{cite web | url = http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:21755700~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html | format = PDF <!-- click the link to verify --> | title = Rural Roads: A Lifeline for Villages in India | publisher = World Bank | page = 3 | access-date = 2009-06-03 | archive-date = 2019-01-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190106050627/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:21755700~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html | url-status = dead }}</ref> ગ્રામ્ય વિસ્તારો સાથેના માર્ગીય જોડાણોમાં સુધારો કરવા 2000માં ''પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના'' (પ્રાઈમ મિનિસ્ટર્સ રૂરલ રોડ પ્રોગ્રામ) શરૂ કરવામાં આવી હતી. કેન્દ્ર સરકાર અને વિશ્વ બેંકના આર્થિક સહયોગથી શરૂ કરાયેલી આ યોજના અંતર્ગત તમામ પ્રકારનું હવામાન ધરાવતા વિસ્તારો કે જ્યાં 500 કરતા વધુ વસતી હશે, ત્યાં માર્ગ (પર્વતીય વિસ્તારો માટે 250થી વધુ) બાંધવાનું આયોજન છે.<ref name="wbtransportpdf"></ref><ref name="pgmsy">{{cite web | url = http://www.pmgsy.nic.in/pmg31.asp | title = Pradhan Mantri Gram Sadak Yojana (PGMSY) | publisher = Ministry of Rural Development, Government of India | date = 2004-11-02 | access-date = 2009-06-03 | archive-date = 2009-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090619065218/http://pmgsy.nic.in/pmg31.asp | url-status = dead }}</ref> 2009ના એક અંદાજ પ્રમાણે, ભારતના માર્ગોની કુલ લંબાઈ {{convert|3320410|km|mi|abbr=on}};<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |title=CIA World Factbook, India |access-date=2011-06-23 |archive-date=2008-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |url-status=dead }}</ref> તેને વિશ્વનો ત્રીજા નંબરનો સૌથી લાંબું માર્ગીય માળખું ધરાવતો દેશ બનાવે છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના પ્રતિ સ્ક્વેર કિલોમીટરે 0.66 કિલોમીટર હાઈ વેની સરખામણીમાં ભારત પાસે 0.66 કિલોમીટર હાઈ વે છે, જ્યારે ચીન (0.16) બ્રાઝિલ (0.20) કરતા તો અનેકગણો વધુ છે.<ref name="wbtransport"></ref> {| class="wikitable" |- align="center" ! માર્ગનો પ્રકાર ! લંબાઈ |- align="center" | એક્સપ્રેસવે | {{convert|650|km|mi|abbr=on}} 2006ના અંદાજ પ્રમાણે |- align="center" | રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગો | {{convert|66590|km|mi|abbr=on}} |- align="center" | રાજ્ય હાઈવે | {{convert|131899|km|mi|abbr=on}} |- align="center" | મોટા જિલ્લાના માર્ગો | {{convert|467763|km|mi|abbr=on}} |- align="center" | ગ્રામ્ય અને અન્ય માર્ગો | {{convert|2650000|km|mi|abbr=on}} |- align="center" ! કુલ લંબાઈ ! {{convert|3300000|km|mi|abbr=on}} (અંદાજિત) |} ભારતમાં બસો પણ જાહેર પરિવહનનું અત્યંત મહત્ત્વનું અંગ છે, ખાસ કરીને ગ્રામ્ય અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં જ્યાં રેલવે કે હવાઈ સેવા હજુ સુધી પહોંચી શકી નથી અથવા તો જ્યાં તેનું અસ્તિત્વ જ નથી. આ સામાજિક મહત્ત્વના કારણે જ જાહેર બસ પરિવહનનું સંચાલન જાહેર સાહસ અંતર્ગત થઈ રહ્યું છે, અને મોટા ભાગની રાજ્ય સરકારો સ્ટેટ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન હેઠળ બસ સેવાનો વહીવટ કરે છે.<ref name="IIT">{{cite web|url=http://www.library.iitb.ac.in/~mnj/gsdl/cgi-bin/library?e=d-00000-00---0PHD--00-1--0-10-0---0---0prompt-10---4-------0-1l--11-en-50---20-help---00-3-1-00-0011-1-0utfZz-8-10&cl=CL2&d=HASH012216c37d526395151af609&x=1|work=Official webpage of the Indian Institute of Technology, Bombay|title=Pricing of urban public bus transport in India : a study based on select undertakings|author=C. Gopalakrishnan|access-date=2009-06-01}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ તમામ નિગમોની સ્થાપના 1960થી 1970 દરમિયાન કરાઈ હતી, જે સમગ્ર દેશના શહેરો અને ગામડાંઓને જોડવામાં અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ સાબિત થયા છે.<ref name="Singh"></ref> === જળ અને દરિયાઈ પરિવહન === ભારતમાં મેરીટાઈમ ટ્રાન્સપોર્ટેશનનું સંચાલન સરકારી માલિકીની કંપની શિપિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા હેઠળ થાય છે. આ કંપની દરિયાઈ ક્ષેત્રને લગતા અને અન્ય દરિયાઈ પરિવહનના માળખાનો પણ વહીવટ કરે છે. આ ઉપરાંત તે ભારતના આશરે 35 ટકા જેટલા સરસામાનની હેરાફેરી કરવાની સાથે શિપિંગના રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના તમામ પાસાંનું સંચાલન કરે છે.<ref name="SCIabout">{{cite web|url=http://www.shipindia.com/newsite/DisplayContent.asp?CategoryID=1&ContentID=1|title=About Us|work=Official webpage of the Shipping Corporation of India|access-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106162636/http://www.shipindia.com/newsite/DisplayContent.asp?CategoryID=1&ContentID=1|archive-date=2007-11-06|url-status=dead}}</ref> તેની પાસે અન્ય સરકારી વિભાગો અને અન્ય સંસ્થાઓની તરફથી 27.5 લાખ જીટી (GT) (48 લાખ ડીડબલ્યુટી (DWT))ના 70 બેડા જહાજો અને 53 સંચાલન સંશોધન, સર્વે, અને 1.2 લાખ જીટી (GT)ના સહાયક જહાજો (0.6 લાખ ડીડબલ્યુટી (DWT)) છે.<ref name="SCI">{{cite web|url=http://india.gov.in/sectors/transport/shipping_corp.php?pg=1|title=Shipping Corporation of India |work=National Portal of India|access-date=2009-06-03}}</ref> 1987માં સ્થપાયેલી આ સંસ્થા વર્લ્ડ મેરીટાઈમ યુનિવર્સિટીની શાખા છે.<ref name="MTI">{{cite web|url=http://www.shipindia.com/newsite/default.asp?CategoryID=7|title=The Maritime Training Institute (MTI)|work=Official webpage of the Shipping Corporation of India|access-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607135935/http://www.shipindia.com/newsite/default.asp?CategoryID=7|archive-date=2008-06-07|url-status=dead}}</ref> આ ઉપરાંત નિગમ સંયુક્ત સાહસ થકી [[માલ્ટા|માલ્ટા]] અને [[ઈરાન|ઈરાન]]માં પણ વહીવટ કરે છે.<ref name="SCI"></ref> ==== બંદરો ==== [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|નવી મુંબઈમાં આવેલ જવાહરલાલ નહેરુ બંદર ટ્રસ્ટ એ કંટેનર ટ્રાફિકની દૃષ્ટિએ વિશ્વનું 25માં ક્રમાંકનું બંદર છે.<ref>[272] [273]</ref>]] બંદરો વેપારના મુખ્ય કેન્દ્રો છે. ભારતમાં જથ્થાની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો 95 ટકા અને મૂલ્યની રીતે 70 ટકા જેટલો વિદેશી વેપાર બંદરો પરથી થાય છે. <ref name="ibefports">{{cite web | url = http://www.ibef.org/download/Infra_Brochure_Spread.pdf | format = PDF | title = Discover Opportunity: Infrastructure in India | publisher = India Brand Equity Foundation (IBEF), An initiative of the Ministry of Commerce & Industry, Government of India | page = 6 | access-date = 2009-06-01}}</ref> મુંબઈ બંદર અને જેએનપીટી (JNPT) (નવી મુંબઈ) પરથી જ ભારતનો 70% જેટલો વેપાર થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://business.rediff.com/slide-show/2010/aug/11/slide-show-1-worst-oil-spills-in-the-world.htm |title=10 worst oil spills that cost trillions in losses : Rediff.com Business |publisher=Business.rediff.com |access-date=2010-08-16}}</ref> ભારતના મોટા બાર બંદરોમાં નવી મુંબઈ, મુંબઈ, [[કોલકાતા|કોલકાતા]] (હલ્દિયા સહિત), પરાદીપ, વિશાખાપટ્ટનમ, એનોર, ચેન્નાઈ, તુતીકોરીન, કોચી, નવું મેંગલોર, મોરમુંગાઉ અને [[કંડલા બંદર|કંડલા]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="9manorama606">{{cite book | title = Manorama Yearbook 2009 | editor1-last = Mathew | editor1-first = K. M. | publisher = Malayala Manorama | page = 606 | chapter = India: Transportation | isbn = 8189004123 | access-date = 2009-06-01}}</ref> આ સિવાય બીજા 87 જેટલા નાના અને મધ્યકક્ષાના બંદરો પણ છે, જેમાંના 43 પરથી કાર્ગોનો વહીવટ થાય છે.<ref name="9manorama606"></ref> કોઈ પણ બંદરને મોટું કે નાનું સ્થાન ત્યાંથી કેટલા કાર્ગોનો વહીવટ થાય છે તેના પરથી નક્કી નથી કરવામાં આવતું. મોટા બંદરોનું સંચાલન પોર્ટ ટ્રસ્ટ્સ પરથી થાય છે જેનું સુકાન કેન્દ્ર સરકાર સંભાળે છે. તે તમામ બંદરો મેજર પોર્ટ ટ્રસ્ટ્સ એક્ટ, 1963 હેઠળ આવે છે. જ્યારે નાના બંદરોનું સંચાલન રાજ્ય સરકારો દ્વારા થાય છે, જ્યારે તેમાંના અનેક બંદરો ખાનગી ધોરણે પણ કાર્યરત છે. 2005-06માં મોટા બંદરો પરથી 382.33 Mt મિલિયન ટન વેપાર થયો હતો.<ref name="9manorama606"></ref> ==== જળ માર્ગો ==== [[File:Homeward bound.jpg|thumb|અસામના ગુહાટીમાં આવેલ રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 2માં નૌકાયન]] ભારત પાસે નદી-નાળા, બેક વોટર અને ખાડીઓના રૂપમાં અત્યંત સમૃદ્ધ જળ માર્ગો છે. આ નદીઓની કુલ નાવ્ય લંબાઈ {{convert|14500|km|mi}} છે, જેમાંથી આશરે {{convert|5200|km|0|abbr=on}} નદીઓ અને {{convert|485|km|0|abbr=on}} કેનાલના જળ માર્ગોનો યાંત્રિક જહાજો માટે ઉપયોગ થઈ શકે છે.<ref name="IWT">{{cite web|url=http://iwai.gov.in/iwtpolicy.htm|title=Inland Water Transport Policy : Introduction|publisher=Inland Waterways Authority of India|access-date=2009-06-20|archive-date=2012-12-18|archive-url=https://archive.today/20121218215307/http://iwai.gov.in/iwtpolicy.htm|url-status=dead}}</ref> અન્ય મોટા દેશોની સરખામણીમાં ભારતમાં માલસામાનની હેરાફેરી માટે જળમાર્ગોનો અત્યંત સીમિત ઉપયોગ થયો છે. કુલ આંતરિક વેપારની તુલનાએ ભારતમાં ફક્ત 0.15 ટકા કાર્ગોની હેરાફેરી જ આંતરિક જળમાર્ગો પરથી થાય છે. જ્યારે જર્મની અને બાંગલાદેશમાં આ આંક અનુક્રમે 20 ટકા અને 32 ટકા જેટલો છે.<ref name="ADBreport">{{cite web|url=http://www.adb.org/Documents/Papers/INRM-PolicyBriefs/inrm13.pdf|title=Viability of Inland Water Transport in India|author=Narayan Rangaraj, G. Raghuram|publisher=Asian Development Bank|work=INRM Policy Brief No. 13|access-date=2009-06-20|archive-date=2012-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111035631/http://www.adb.org/Documents/Papers/INRM-PolicyBriefs/inrm13.pdf|url-status=dead}}</ref> [[ગોઆ|ગોવા]],[[પશ્ચિમ બંગાળ|પશ્ચિમ બંગાળ]], [[આસામ|આસામ]] અને [[કેરળ|કેરળ]]માં કેટલાક જળમાર્ગો થકી કાર્ગો પરિવહન સુવ્યવસ્થિત રીતે કાર્યરત છે. ધ ઈનલેન્ડ વૉટરવેઝ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (આઈડબલ્યુએઆઈ-(IWAI)) ભારતના તમામ જળમાર્ગોનું સંચાલન કરતી બંધારણીય સંસ્થા છે. તે જળમાર્ગો માટે જરૂરી માળખું ઊભું કરવાની સાથે આર્થિક શક્યતાઓ તપાસવા નવી યોજનાઓ માટેના સર્વેક્ષણો તેમજ વહીવટ અને સંચાલન કરે છે. નીચેના જળમાર્ગોને રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો જાહેર કરાયા હતા: *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 1- [[અલ્હાબાદ|અલ્હાબાદ]]- હલ્દિયાનો ગંગા- ભગીરથી અને હુગલી નદીની વ્યવસ્થા છે, ઓક્ટોબર 1986માં તેની કુલ લંબાઈ {{convert|1620|km|mi}} છે.<ref name="waterway123">{{cite web | url = http://www.iwai.gov.in/Waterways.htm | title = National Waterways | publisher = [[Inland Waterways Authority of India]] (IWAI) | access-date = 2009-05-10 | archive-date = 2012-08-04 | archive-url = https://archive.today/20120804150940/http://www.iwai.gov.in/Waterways.htm | url-status = dead }}</ref> *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 2- 1988માં બ્રહ્મપુત્રા નદીનો ''સૈદિયા'' - ધૂરબી, જે કુલ લંબાઈ {{convert|891|km|mi}} ધરાવતો માર્ગ છે.<ref name="waterway123"></ref> *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 3- 1993માં પશ્ચિમ દરિયાઈ કેનાલ સહિત ચંપકરા અને ઉદ્યોગમંડલ કેનાલની કુલ {{convert|205|km|mi}} લંબાઈ ધરાવતો કોલ્લમ- કોટ્ટાપુરમ માર્ગ.<ref name="waterway123"></ref> *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 4- 2007માં ક્રિશ્ના- ગોદાવરી નદીનો કાકીનાડા- [[પૉંડિચેરી|પોંડિચેરી]] કેનાલનો સમગ્ર {{convert|1095|km|mi|abbr=on}} લંબાઈ ધરાવતો ભદ્રાચલમ- રાજામુંદ્રી અને વઝિરાબાદ- વિજયવાડા માર્ગ.<ref name="expressnw">{{cite web | url = http://www.indianexpress.com/news/house-committee-nod-for-two-more-national-waterways/210979/ | title = House committee nod for two more national waterways | publisher = Indian Express | date = 2007-08-18 | access-date = 2009-05-10}}</ref><ref name="waterway45">{{cite web| url = http://iwai.gov.in/twonewwaterways.pdf| title = Two New National Waterways| publisher = Inland Waterways Authority of India (IWAI)| access-date = 2009-06-03| archive-date = 2009-04-19| archive-url = https://web.archive.org/web/20090419204220/http://iwai.gov.in/twonewwaterways.pdf| url-status = dead}}</ref> *રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ 5- 2007માં [[મહા નદી|મહા નદી]] – બ્રહ્માણી નદીનો પૂર્વીય દરિયાઈ કેનાલ સહિતનો ''મંગલગડી'' - પરાદીપ અને તલચર- ''ધમારા'' માર્ગ, જે કુલ {{convert|623|km|mi|abbr=on}} લંબાઈ ધરાવે છે.<ref name="expressnw"></ref><ref name="waterway45"></ref> === ઉડ્ડયન === [[File:Airports and seaports map.png|thumb|300px|ભારતના હવાઈમથકો અને બંદરગાહો. ]] ભારતમાં આર્થિક વિકાસના અસમાન્ય વૃદ્ધિદરને પગલે હવાઈ પરિવહન ઘણું સસ્તું થયું છે. ભારતની સૌથી મોટી હવાઈ પરિવહન સેવા એર ઈન્ડિયા હાલ 159 એરક્રાફ્ટના કાફલાનું સંચાલન કરે છે, અને ભારતને વિશ્વ સાથે જોડવામાં અત્યંત મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.<ref name="AIfleet">{{cite web|url=http://home.airindia.in/SBCMS/Webpages/Fleet-Details1.aspx?MID=196|work=Official webpage of Air India|title=Fleet Details|access-date=2009-06-11|archive-date=2009-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423061715/http://home.airindia.in/SBCMS/Webpages/Fleet-Details1.aspx?MID=196|url-status=dead}}</ref> આ ઉપરાંત અનેક વિદેશી એરલાઈન્સ પણ ભારતીય શહેરોને વિશ્વના અન્ય મોટા શહેરો સાથે જોડે છે. બજારમાં હિસ્સાની દૃષ્ટિએ અનુક્રમે કિંગફિશર, એર ઈન્ડિયા અને જેટ એરવેઝ ઘરેલુ કક્ષાએ લોકપ્રિય બ્રાન્ડ છે.<ref name="Airmarketshare">{{cite web|url=http://www.moneycontrol.com/india/news/business/kingfisher-air-grabs-maximum-mkt-sharemay/401528|title=Kingfisher Air grabs maximum mkt share in May|publisher=Moneycontrol.com|date=2009-06-12|access-date=2009-06-20}}</ref> આ એરલાઈન્સ કંપનીઓ ભારતમાં 80થી પણ વધુ શહેરોને જોડે છે, તેમજ ભારતીય હવાઈ સેવાના ખાનગીકરણ પછી કેટલાક વિદેશી રૂટ પર પણ સેવા આપે છે. જોકે 2007માં સત્તાવાર એરલાઈન માર્ગદર્શિકા પ્રમાણે [[મુંબઈ|મુંબઈ]]- [[દિલ્હી|દિલ્હી]] કોરિડોર વિશ્વની છઠ્ઠા નંબરની સૌથી વ્યસ્ત હવાઈ પટ્ટી હોવા છતાં, દેશના મોટા ભાગના વિસ્તારો હવાઈ પરિવહનથી વંચિત છે.<ref name="oagairtravel">{{cite web |url=http://www.oag.com/oag/website/com/OAG+Data/News/Press+Room/Press+Releases+2006/OAG+reveals+the+worlds+busiest+routes+070906 |title=OAG reveals the world's busiest routes |publisher=Oag.com |date= |access-date=2010-04-05 |archive-date=2008-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118193829/http://oag.com/oag/website/com/OAG+Data/News/Press+Room/Press+Releases+2006/OAG+reveals+the+worlds+busiest+routes+070906 |url-status=dead }}</ref> છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં ભારતના અત્યંત વિસ્તૃત હવાઈ પરિવહન માળખાથી આકર્ષાઈને અનેક રોકાણકારોએ ભારતીય હવાઈ સેવામાં ઝંપલાવ્યું છે. 2004-05માં અર્ધો ડઝન કરતાં પણ વધુ ઓછા ભાડાની વએરલાઈન્સ ભારતીય બજારમાં પ્રવેશી હતી. આ સિવાય તાજેતરના વર્ષોમાં આવેલી નવી એરલાઈન્સમાં એર ડેક્કન, કિંગફિશર એરલાઈન્સ, સ્પાઈસ જેટ, ગો એર, પેરામાઉન્ટ એરવેઝ અને ઈન્ડિગોનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં હવાઈ પરિવહનની માગને પહોંચી વળવા, એર ઈન્ડિયાએ હાલમાં જ બોઈંગ પાસેથી {{USD}} 7.5 બિલિયનની કિંમતના 68 જેટ જ્યારે ઈન્ડિયન એરલાઈન્સે એરબસ પાસેથી 2.5 બિલિયનના{{USD}} 43 જેટ ખરીદ્યા છે. <ref name="AIBoeing">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,181290,00.html|title=Boeing Gets 68 Plane Order from Air-India|publisher=[[Fox News]]|date=2006-01-11|access-date=2009-06-11}}</ref><ref name="AIAirbus">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4221928.stm|title=Airbus wins $2.2bn Indian order|publisher=BBC|date=2005-09-07|access-date=2009-06-11}}</ref> ભારતની સૌથી મોટી ખાનગી કંપની જેટ એરવેઝે પોતાના એરક્રાફ્ટના કાફલા<ref name="Jetexpansion">{{cite web|url=http://www.livemint.com/2007/02/01155136/Jet-Airways--Deccan-to-raise-$.html?atype=tp|title=Jet Airways, Deccan to raise $460 mn for fleet expansion|publisher=LiveMint|author=Mehul Srivastava|date=2007-02-01|access-date=2009-06-20}}</ref> માં વધારો કરવા કરોડો ડોલરનું રોકાણ કર્યું છે, પરંતુ તાજેતરની મંદી<ref name="Jetcontraction">{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/News-by-Industry/Jet-Airways-freezes-fleet-expansion/articleshow/4595841.cms|work=Online edition of The Economic Times, dated 2009-05-30|title=Jet Airways freezes fleet expansion for now|author=Mithun Roy|access-date=2009-06-20}}</ref>ના કારણે આ મામલો હાલ સ્થગિત છે. જોકે ભારતની પરંપરાગત એરલાઈન્સને આ મંદીની કોઈ અસર નથી. ઈન્ડિગો એરલાઈન્સે પેરિસ એર શૉમાં {{USD}}6 બિલિયનના 100 જેટલા A320 એરબસનો ઓર્ડર આપતા પ્રકાશમાં આવી હતી, જે એશિયા કોઈ પણ ઘરેલુ એરલાઈન્સથી વધુ હતો. <ref name="Indigo100">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,159761,00.html|title=New Indian Airline Orders 100 Airbus Jets for $6B|publisher=Fox News|date=2005-06-15|access-date=2009-06-11}}</ref> 15મી જૂન, 2005ના રોજ કિંગફિશર એરલાઈન્સ [[એરબસ એ ૩૮૦|એરબસને A380]]નો ઓર્ડર આપીને ભારતની સૌથી મોટી હવાઈ સેવા બની હતી.<ref name="KingfisherA380">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/latest_full_story.php?content_id=93786|work=Online edition of the [[Financial Express]], dated 2005-06-14|title=Kingfisher Air nets monster jumbo|access-date=2009-06-11}}</ref> જેનો આંક {{USD}}3 બિલિયન કરતા પણ વધુ હતો. <ref name="Kingfisher3bn">{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/06/16/199660/high-fives-with-3bn-kingfisher-order.html|title=High fives with $3bn Kingfisher order|publisher=Flightglobal.com|date=2005-06-16|access-date=2009-06-11}}</ref> [[File:Mumbai Airport.jpg|thumb|પ્રવાસીના આવન-જાવનની દૃષ્ટિએ મુંબઈમાં આવેલું છત્રપતિ શિવાજી હવાઇમથક એ ભારતનું સૌથી મોટું હવાઈમથક છે.<ref name="thaindian.com">[330]</ref>]] ==== હવાઇમથકો (એરપોર્ટો) ==== ભારતમાં 335 (2008 પ્રમાણે) <ref name="refciafactbook"></ref> કરતા પણ વધુ એરપોર્ટ છે, જેમાંથી 250 પાસે રનવે છે અને 96 પાસે નથી, આ સિવાય ભારતમાં 20થી વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ છે. દક્ષિણ એશિયાનો અડધાથી પણ વધુ એર ટ્રાફિક ઈન્દિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ અને છત્રપતિ શિવાજી આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ પરથી સંચાલિત છે.<ref name="delhibeatsmumbai">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/India/Delhi_is_countrys_busiest_airport/articleshow/3216435.cms|work=Online edition of the Times of India, dated 2008-07-10|title=Delhi beats Mumbai to become busiest airport|author=Saurabh Sinha|access-date=2009-06-05|date=2008-07-10}}</ref><ref name="igiedgecsi">{{cite web|url=http://www.domain-b.com/aero/airports/20080901_csia.html |title=Delhi's IGIA edges ahead of Mumbai's CSIA as country's busiest airport |publisher=Domain-b.com |date=2008-09-01 |access-date=2010-04-05}}</ref><ref name="mumairport">{{cite web |url=http://www.travelbizmonitor.com/ArticleDetails.aspx?aid=1777&sid=18&sname=Coverstory |title=Mumbai airport gets ready for new innings |publisher=Travel Biz Monitor |date=2007-12-24 |access-date=2010-04-05 |archive-date=2012-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018234628/http://www.travelbizmonitor.com/ArticleDetails.aspx?aid=1777&sid=18&sname=Coverstory |url-status=dead }}</ref> રનવેની લંબાઈ રન વે સાથેના એરપોર્ટ રન વે વિનાના એરપોર્ટ.<ref name="delhibeatsmumbai"/><ref name="igiedgecsi"/><ref name="mumairport"/> [[File:Delhi Airport domestic departures new terminal 1D.jpg|thumb|પ્રિતિદિન ફ્લાઇટની દૃષ્ટિએ દિલ્હીનું ઈંદિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈમથક એ ભારતનું સૌથી મોટું હવાઈ મથક છે.<ref name="delhibeatsmumbai"/>]] {| class="wikitable" |- !રન વેની લંબાઇ !હવાઇ મથકો <br>ફરસબંધી સાથે <br>રન વે (2008 અદાંજીત.)<ref name="refciafactbook"></ref> !હવાઇમથકો <br>ફરસબંધી સાથે <br>રન વે (2008 અંદાજીત.)<ref name="refciafactbook"></ref> |- style="text-align:center" | {{m to ft|3047|precision=0|abbr=on}} અથવા વધુ | 19 | 0 |- style="text-align:center" | {{m to ft|2438|precision=0|abbr=on}}—{{m to ft|3047|precision=0|abbr=on}} | 55 | 1 |- style="text-align:center" | {{m to ft|1524|precision=0|abbr=on}}—{{m to ft|2438|precision=0|abbr=on}} | 77 | 7 |- style="text-align:center" | {{m to ft|914|precision=0|abbr=on}}—{{m to ft|1524|precision=0|abbr=on}} | 84 | 39 |- style="text-align:center" | ઓછું {{m to ft|914|precision=0|abbr=on}} | 16 | 47 |- style="text-align:center" | '''કુલ''' | 251 | 94 |} ==== હેલિપોર્ટ્સ ==== ભારતમાં 2007ના આંકડા મુજબ 30 હેલિપોર્ટ્સ છે.<ref name="refciafactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|title=CIA&nbsp;— The World Factbook -- India|year=2008|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=2009-04-10|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|url-status=dead}}</ref> [350] એટલું જ નહીં, ભારત પાસે સિયાચીન ગ્લેશિયર પર દરિયાઈ સપાટીથી 6400 મીટર (21000 ફૂટ)ની ઊંચાઈએ વિશ્વનું સૌથી ઊંચુ હેલિપેડ પણ છે.<ref name="helipad">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/south/05/20/siachen.kashmir/|title=Siachen: The world's highest cold war|coauthors=By Nick Easen CNN Hong Kong|date=Wednesday, September 17, 2003 Posted: 0550 GMT ( 1:50 PM HKT)|publisher=CNN|access-date=2009-03-30|archive-date=2016-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160823055149/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/south/05/20/siachen.kashmir/|url-status=dead}}</ref> પવનહંસ હેલિકોપ્ટર્સ લિમિટેડ નામની જાહેર કંપની ઓએનજીસી (ONGC)ને દૂરના દરિયાઈ વિસ્તારોમાં સહિત ખાસ કરીને ઉત્તર-પૂર્વીય ભારતમાં રાજ્ય સરકારોને હેલિકોપ્ટર સેવા પૂરી પાડે છે.<ref name="pawanhans">{{cite web | url = http://india.gov.in/sectors/transport/civil_aviation.php | title = Civil Aviation | publisher = Government of India Portal | access-date = 2009-06-03}}</ref> == પાઈપલાઈન્સ == * ખનીજ તેલ માટેની કુલ પાઈપલાઈનની કુલ લંબાઈ {{convert|20000|km|0|abbr=on}}. * પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો માટેની પાઈપલાઈનની કુલ લંબાઈ {{convert|268|km|0|abbr=on}}. * કુદરતી ગેસની પાઈપલાઈન માટેની કુલ લંબાઈ {{convert|1700|km|0|abbr=on}}. ઉપરોક્ત માહિતીની ગણતરી 2008માં કરવામાં આવી હતી. <ref name="refciafactbook"></ref> == પર્યાવરણીય પ્રશ્નો અને અસરો == [[File:Red NXR Intercity REVA model.jpg|thumb|નવી રેવા ઇલેક્ટ્રિક કાર, જે રેવા એનએક્સઆર (NXR) તરીકે ઓળખાય છે. ]] રાજધાની નવી દિલ્હી પાસે પ્રદૂષણ ઘટાડવાના ભાગરૂપે દેશની લાંબામાં લાંબી સીએનજી (CNG) આધારિત પરિવહન કાર્યપ્રણાલી છે. આમ છતાં તે ગ્રીનહાઉસ છોડતા મોટા હિસ્સેદારો પૈકીનું એક શહેર છે.<ref name="CNG Delhi">{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/delhis-green-transport-is-its-main-polluter-finds-report/555143/0|title=Delhi’s green transport is its main polluter, finds report|access-date =23 December 2009|location=[[Bangalore]]}}</ref> ભારતમાં સીએનજી (CNG) બસનું ઉત્પાદન અશોક લેલેન્ડ, ટાટા મોટર્સ, સ્વરાજ મઝદા અને હિંદુસ્તાન મોટર્સ દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name="CNG Manufacturers">{{cite web|url=http://www.cleanairnet.org/caiasia/1412/article-58782.html|title=CNG Bus Manufacturers in India|access-date=23 December 2009|location=[[Bangalore]], [[India]]|archive-date=1 સપ્ટેમ્બર 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040901094925/http://www.cleanairnet.org/caiasia/1412/article-58782.html|url-status=dead}}</ref> કર્ણાટક સ્ટેટ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન દેશનું પહેલું રાજ્ય સ્તરનું નિગમ છે જે બાયો-ફ્યૂલ અને ઈથેનોલ આધારિત બળતણનો ઉપયોગ કરે છે.<ref name="ksrtcbprac">{{cite web|url=http://www.ksrtc.in/BestPractices.html|title=KSRTC :: BEST PRACTICES|publisher=[[Karnataka State Road Transport Corporation]]|language=[[English language|English]]|access-date=23 November 2009|location=[[Karnataka]], [[India]]|archive-date=17 નવેમ્બર 2009|archive-url=https://archive.today/20091117194311/http://ksrtc.in/BestPractices.html|url-status=dead}}</ref> કેએસઆરટીસી (KSRTC)એ અન્ય વૈકલ્પિક બળતણ વિશે સંશોધનો કરવાની દિશામાં પણ પ્રયોગો હાથ ધરી પહેલ કરી છે, જેમાં ડિઝલ સાથે નાળિયેરી, સૂર્યમૂખી, મગફળી, કોપરું અને સીસમનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="ksrtcextramile">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/01/31/stories/2007013117930300.htm|title=KSRTC going that extra mile to conserve fuel|first=Anil Kumar Sastry|date=Wednesday, Jan 31, 2007|publisher=Online edition of [[The Hindu]]|language=Eng|access-date=23 November 2009|location=Karnataka India|archive-date=10 નવેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110024824/http://www.hindu.com/2007/01/31/stories/2007013117930300.htm|url-status=dead}}</ref> નિગમે 2009માં બાયો ફ્યૂલ આધારિત બસોને પ્રોત્સાહન આપવાનો નિર્ણય લીધો હતો.<ref name="ksrtcbiofuel">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/06/06/stories/2009060661240400.htm|title=State to promote biofuel buses|date=Saturday, Jun 06, 2009|publisher=[[The Hindu]]|language=Eng|access-date=23 November 2009|location=KAR, IND|archive-date=10 નવેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110024844/http://www.hindu.com/2009/06/06/stories/2009060661240400.htm|url-status=dead}}</ref> ભારતીય સર્વોચ્ચ અદાલતે 1998માં એક માર્ગદર્શિકા જાહેર કરીને દેશની તમામ બસો, ત્રિચક્રી વાહનો અને ટેક્સીને એપ્રિલ 2001થી કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસમાં તબદિલ કરવાનો હુકમ કર્યો હતો.<ref name="cng-delhi">{{cite web|url=http://www.product-life.org/en/archive/cng-delhi|title=CNG Delhi– the world’s cleanest public bus system running on CNG|first=Anumita Roychaudhary|year=1998|publisher=Product-Life Institute|language=Eng|access-date=23 November 2009|location=[[Geneva]]}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category}} * [http://www.indiatransportsearch.com/search.aspx ભારતમાં પરિવહન શોધ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724010105/http://www.indiatransportsearch.com/search.aspx |date=2009-07-24 }} * [http://www.indiatransit.com/ ભારત પરિવહન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201013858/http://www.indiatransit.com/ |date=2009-12-01 }} * [http://morth.nic.in/ માર્ગ પરિવહન અને ધોરીમાર્ગ મંત્રાલય ] * [http://hartrans.gov.in/docs/mva1988.pdf મોટર વ્હિકલ કાયદો, 1988] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124045948/http://hartrans.gov.in/docs/mva1988.pdf |date=2010-11-24 }} * [http://www.indiarail.info ભારતીય રેલવે માહિતી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721161820/http://www.indiarail.info/ |date=2018-07-21 }} * [http://www.nytimes.com/2005/12/04/international/asia/04highway.html ''માઇલ બાય માઇલ, ભારતે બાંધેલા લીસ્સા રસ્તાઓ, તેનું ભવિષ્ય'' ], ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ, ડિસમ્બર 4, 2005. * [http://jpgmag.com/stories/15366 ભવિષ્ય તરફ પાછા - ભારતીય પરિવહન સિન્ક પશ્ચિમ સાથે ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505173035/http://jpgmag.com/stories/15366 |date=2016-05-05 }} [[Category:ભારતમાં જાહેર પરિવહન]] [[Category:ભારતમાં પરીવહન]] gbo4i52fnovoh03ozsqj3h0832uwx92 0 71494 901106 894931 2026-05-21T17:05:19Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901106 wikitext text/x-wiki {{હિન્દુત્વ}} '''બૃહદરણ્યક ઉપનિષદ''' એ શુક્લ [[યજુર્વેદ]] સાથે જોડાયેલ એક્ [[ઉપનિષદ]] છે. વિશ્વના અતિપ્રાચીન ગ્રંથો પૈકીના એક્ એવા આ ગ્રંથમાં જીવ, બ્રહ્માંડ, અને ઇશ્વર વિષે લખવામાં આવ્યું છે. દાર્શનિક રુપે મહત્વપૂર્ણ આ ઉપનિષદ પર આદિ [[શંકરાચાર્ય]]<nowiki/>એ પણ ટીકા (ટીપ્પણી) લખી છે. આ શતપથ બ્રાહ્મણ ગ્રંથનો એક્ ખંડ પણ છે. બ્રાહ્મણો દ્વારા બોલવામાં આવતા અને અતિ લોકપ્રિય પુરુષસૂક્ત અને તે ઉપરાંત અશ્વમેઘ, અસતમાં સદ્દગમય, નેતિ-નેતિ વગેરે તેના મુખ્ય વિષયો છે. તેમાં ઋષિ મૈત્રેયી અને યાજ્ઞવલ્ક્ય વચ્ચેનો સંવાદ છે જે ક્રમબદ્ધ અને યુક્તિપૂર્ણ છે. == વિષય == આ ગ્રંથના નામનો અર્થ 'બૃહદ જ્ઞાન વાળો' અથવા 'ઘનઘોર જંગલમાં લખાયેલો ઉપનિષદ' એવો થાય છે. આમાં તત્ત્વજ્ઞાન, તદુપયોગી કર્મ અને ઉપાસનાનું સુંદર રીતે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. બ્રુહદારણ્યક ઉપનિષદમાં અદ્વૈત વેદાંત અને સંન્યાસનિષ્ઠાનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે. ઉપનિષદોમાં સર્વાધિક બૃહદાકાર તેના ૩ કાણ્ડ (મધુકાણ્ડ, મુનિકાણ્ડ, ખિલકાણ્ડ), ૬ અધ્યાય, ૮૭ બ્રાહ્મણ અને પ્રલંબિત ૮૩૬ પદોમાં શાંતિપાઠ 'ૐ પૂર્ણમદ:' વગેરે છે અને બ્રહ્મા તેની સંપ્રદાય પરંપરાના પ્રવર્તક છે. === શાંતિ મંત્ર === આ ઉપનિષદનોનીચે મુજબનો શાંતિપાઠ લોકપ્રિય છે: : ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदम् पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । : पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ : ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ == પ્રસિદ્ધ શ્લોક == આ ઉપનિષદનો નીચે મુજબનો શ્લોક સુપ્રસિદ્ધ છે - : ॐ असतोमा सद्गमय । : तमसोमा ज्योतिर्गमय । : मृत्योर्मामृतं गमय ॥ : ॐ शान्ति शान्ति शान्तिः ॥ – बृहदारण्यकोपनिषद् 1.3.28. નીચે મુજબનો શ્લોક બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના આરંભ અને અંતમાં આવે છે- : पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । : पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ == સંદર્ભ == == બાહ્ય કડીઓ == * [http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/2337876.cms उपनिषदों ने आत्मनिरीक्षण का मार्ग बताया] === મૂળ ગ્રંથ === * [http://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brinew-proofed.html?lang=hi बृहदारण्यक उपनिषद्] * [http://sanskrit.gde.to/doc_upanishhat/ Upanishads at Sanskrit Documents Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060907124847/http://sanskrit.gde.to/doc_upanishhat/ |date=2006-09-07 }} * [http://www.swargarohan.org/Upanishad/main.htm पीडीईएफ् प्रारूप, देवनागरी में अनेक उपनिषद] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227044504/http://swargarohan.org/Upanishad/main.htm |date=2009-02-27 }} * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Upan GRETIL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101107022605/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Upan |date=2010-11-07 }} * [http://titus.uni-frankfurt.de/indexe.htm?/texte/texte.htm TITUS] === ભાષાંતર === * [http://www.sacred-texts.com/hin/upan/index.htm Translations of major Upanishads] * [http://www.bharatadesam.com/spiritual/upanishads/aitareya_upanishad.php 11 principal Upanishads with translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205122146/http://www.bharatadesam.com/spiritual/upanishads/aitareya_upanishad.php |date=2010-12-05 }} * [http://www.sankaracharya.org Translations of principal Upanishads at sankaracharya.org] * [http://www.tititudorancea.com/z/vedanta.htm Upanishads and other Vedanta texts] * [http://www.kavitakosh.org/mridul.htm डॉ मृदुल कीर्ति द्वारा उपनिषदों का हिन्दी काव्य रूपान्तरण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110908031717/http://www.kavitakosh.org/mridul.htm |date=2011-09-08 }} * [http://www.celextel.org/108upanishads/ Complete translation on-line into English of all 108 Upaniṣad-s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229070903/http://www.celextel.org/108upanishads/ |date=2010-12-29 }} [not only the 11 (or so) major ones to which the foregoing links are meagerly restricted]-- lacking, however, diacritical marks [[શ્રેણી:ઉપનિષદ]] 1ce1jqkxuof8v2338aqsaxsrnid2fwh 0 97177 901113 899709 2026-05-22T07:04:01Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901113 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = સંયુક્ત આરબ અમીરાત | common_name = UAE | native_name = {{native name|ar|الإمارات العربية المتحدة}}<br/>{{transl|ar|al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah}} | image_flag = Flag of the United Arab Emirates.svg | flag_type = ધ્વજ | image_coat = Emblem of the United Arab Emirates.svg | symbol_type = રાજચિહ્ન | national_anthem = {{lang|ar|عيشي بلادي}}<br />"''[[Ishy Bilady|{{transl|ar|Īšiy Bilādī}}]]''"<br />"Long Live My Country"<br /> | image_map = United Arab Emirates (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color= green |region=the [[Arabian Peninsula]] |region_color= none}} | image_map2 = | capital = અબુ ધાબી | coordinates = {{Coord|24|28|N|54|22|E|type:city}} | largest_city = <!-- Don't change to Abu Dhabi without a citation -->[[Dubai]]<br />{{coord|25|15|N|55|18|E|display=inline}} | official_languages = [[અરબી ભાષા|અરબી]]<ref>{{cite web |title=Fact sheet |url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |website=United Arab Emirates |publisher=U.ae |access-date=31 August 2020 |archive-date=18 નવેમ્બર 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118101755/https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | ૭૮.૧% દક્ષિણ એશયાઈ |—૩૮.૨% ભારતીય |—૨૭.૪% પાકિસ્તાની |{{nowrap|—૧૨.૫% બાંગ્લાદેશી }} | ૧૧.૬% અમીરાતી આરબ | ૭.૪% ઇજીપ્સીયન | 6.1% ફિલિપિન્સ | ૧૨.૮% અન્ય }} | ethnic_groups_ref = <ref name="WorldFactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/|title=United Arab Emirates|work=CIA World Factbook|access-date=2022-01-13|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109053052/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/|url-status=dead}}</ref> | ethnic_groups_year = ૨૦૧૫ | religion = {{unbulleted list |૭૬% ઇસ્લામ (અધિકૃત) |૧૨.૭% ખ્રિસ્તી |૭.૫% હિંદુ |૧.૮% બૌદ્ધ |૧% અન્ય |૧% નાસ્તિક}} | religion_year = ૨૦૧૦ | demonym = [[Emiratis|Emirati]]<ref name=WorldFactbook/> | government_type = [[Federal monarchy|Federal]] [[Elective monarchy|elective]] [[constitutional monarchy]]<ref>{{cite book|last=Stewart|first=Dona J.|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives|publisher=Routledge|date=૨૦૧૩|location=London and New York|isbn=978-0415782432|page=155}}</ref><ref>{{cite book|last=Day|first=Alan John|title=Political Parties of The World|publisher=Stockton|date=1996|isbn=1561591440|page=599}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|title=United Arab Emirates Constitution|work=UAE Ministry of Justice|access-date=10 October 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011053637/https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|url-status=dead}}</ref> | leader_title1 = [[President of the United Arab Emirates|President]] | leader_name1 = ખલીફા બિન ઝાયેદ અલ નાહયાન | leader_title2 = [[List of prime ministers of the United Arab Emirates|Prime Minister]] & [[List of prime ministers of the United Arab Emirates|Vice President]] | leader_name2 = [[Mohammed bin Rashid Al Maktoum]] | leader_title3 = [[Speaker of the Federal National Council]] | leader_name3 = Saqr Ghobash | legislature = [[Federal National Council]] | sovereignty_type = [[History of the United Arab Emirates|Establishment]] | established_event1 = [[Emirate of Ras Al Khaimah]] | established_date1 = ૧૭૦૮ | established_event2 = [[Emirate of Sharjah|Sharjah]] | established_date2 = ૧૭૨૭ | established_event3 = [[Emirate of Abu Dhabi|Abu Dhabi]] | established_date3 = ૧૭૬૧ | established_event4 = [[Umm Al Quwain]] | established_date4 = ૧૭૬૮ | established_event5 = [[Emirate of Ajman|Ajman]] | established_date5 = ૧૮૧૬ | established_event6 = [[Emirate of Dubai|Dubai]] | established_date6 = ૧૮૩૩ | established_event7 = [[Emirate of Fujairah|Fujairah]] | established_date7 = ૧૮૭૯ | established_event8 = [[National Day (United Arab Emirates)|Independence]] from the [[United Kingdom]] and the [[Trucial States]] | established_date8 = ૨ ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ | established_event9 = [[United Nations Security Council Resolution 304|Admitted to the]] [[United Nations]] | established_date9 = ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ | established_event10= Admission of [[Emirate of Ras Al Khaimah]] to the UAE | established_date10 = ૧૦ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૨ | area_km2 = 83.600 | area_rank = 114 | area_sq_mi = ૩૨,૨૭૮ <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = negligible | population_estimate_year = ૨૦૨૦ | population_estimate = ૯,૮૯૦,૪૦૦<ref name="worldometers.info">{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/united-arab-emirates-population/|title=United Arab Emirates Population (2020) |website=www.worldometers.info}}</ref> | population_census = ૪,૧૦૬,૪૨૭ | population_estimate_rank = ૯૨ | population_census_year = ૨૦૦૫ | population_density_km2 = 99 | population_density_sq_mi = ૨૫૬ <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 110 | GDP_PPP = US$647.650 billion<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=57&pr1.y=20&c=466&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=United Arab Emirates |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = ૨૦૨૦ | GDP_PPP_rank = ૩૪ | GDP_PPP_per_capita = US$70,441<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ૭ | GDP_nominal = US$૪૧૦.૨૧૪billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = ૨૦૨૦ | GDP_nominal_rank = ૩૩ | GDP_nominal_per_capita = US$41,476<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 19th | Gini = ૩૨.૫ <!--number only--> | Gini_year = ૨૦૧૪ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – United Arab Emirates|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AE|website=data.worldbank.org |publisher=World Bank|access-date=૩૦ માર્ચ ૨૦૨૦}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ૦.૮૯૦ <!--number only--> | HDI_year = ૨૦૧૯ <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 31 | currency = યુએઇ દિરહામ | currency_code = AED | time_zone = [[Time in the United Arab Emirates|United Arab Emirates Standard Time]] | utc_offset = +04:00 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = right<!-- The steering wheel is on the left hand side of the car, but they drive on the right hand side of the road – that is driving on the right--> | calling_code = [[Telephone numbers in the United Arab Emirates|+971]] <!--- | Communication Companies = Etisalat<ref>{{cite web|url=http://www.etisalat.ae/|title=Welcome to Etisalat|publisher=Etisalat.ae}}</ref> | Communication Companies = du<ref>{{cite web|url=http://www.du.ae/|title=Emirates Integrated Telecommunications Company|publisher=Du.ae}}</ref> | Local calling_code = {{unbulleted list|[[Abu Dhabi]]: 02|[[Dubai]]: 04|[[Sharjah (emirate)|Sharjah]] nd [[Ajman]] : 06|[[Al-Ain]]: 03|[[Fujairah]]: 09|[[Umm al-Quwain]] and [[Ras al-Khaimah]]: 07}} ----> | cctld = {{unbulleted list |[[.ae]] |[[emarat|امارات.]]}} | footnotes = | linking_name = | today = }} '''સંયુક્ત આરબ અમીરાત''' (English: United Arab Emiates)એ અરેબિયન દ્વિપકલ્પમાં આવેલો એક દેશ છે, જે પુર્વમાં અરબી સમુદ્ર અને દક્ષિણમાં સાઉદી અરેબીયા અને ઓમાનથી ઘેરાયેલ છે. અબુધાબી તેનું પાટનગર છે. આ દેશ ૬ જુદીજુદી અમીરાતો જેવીકે અજમાન, [[દુબઇ|દુબઈ]], રસ અલ ખૈમાહ, શારજાહ અને ઉમ અલ કવાનનો બનેલો છે. દરેક અમીરાતનો વહિવટ જે તે શેખ દ્વારા થાય છે. ઇસ્લામ આ દેશનો સત્તાવાર રાજધર્મ છે અને અરબી તેની સત્તાવાર ભાષા છે. ૧૮૨૦ની સંધિ અનુસાર આ અમીરાતો બ્રિટનના વાલીપણા હેઠળ હતી જેનો ૧૯૭૧માં અંત આવ્યો હતો અને ત્યારબાદ આ અમીરાતોએ ભેગા મળીને સંયુકત આરબ અમીરાતની સ્થાપના કરી હતી. દેશનુ અર્થતંત્ર મહદઅંશે ખનીજતેલ અને કુદરતી ગેસ પર આધારીત છે. ૮૦ના દાયકાના અંત પછી અર્થતંત્રનો ખનીજતેલ પર આધાર ઘટતો ગયો છે અને પ્રવાસન અને અન્ય ઉદ્યોગોનો ફાળો વધતો ગયો છે. દુબઈ અને અબુધાબી દુનીયાના અન્ય ભાગો સાથે હવાઇમાર્ગે જોડાયેલ છે અને એમિરાટસ અને એતિહાદ એર લાઇન્સના મુખ્ય મથકો હોવાથી યુરોપ, આફ્રિકા અને એશિયા ખંડને જોડતી મહત્વની કડી સમાન છે. દેશની વસ્તીના લગભગ ૮૮% લોકો બહારના દેશોથી આવેલા કામચલાઉ વસાહતીઓની છે.<ref>{{Cite web|title=United Arab Emirates Population Statistics (2021)|url=https://www.globalmediainsight.com/blog/uae-population-statistics/|access-date=2021-08-09|website=Official GMI Blog|language=en-US}}</ref> દુબઈ, અબુધાબી, શારજાહ, અજમાન અને ફુજીરાહ દેશના મોટા શહેરો છે. જયારે ખલીફા બંદર, ઝાયેદ બંદર, જેબલ અલી અને બંદર રાશીદ અહીંના મુખ્ય બંદરો છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:દેશ]] qlum8k8tfp47ethm6ci8jysyyo74bdi 0 108685 901103 831271 2026-05-21T12:51:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901103 wikitext text/x-wiki [[File:Cherry tree moving in the wind 1.gif|thumb|૨૨ મી/સે ના પવનને કારણે હલતું ચેરી વૃક્ષ]] '''પવન''' એ મોટા પાયે [[વાયુ]]ઓનો પ્રવાહ છે. પૃથ્વીની સપાટી પર પવન એ હવાના બલ્ક હલનચલનથી બનેલો છે. બાહ્ય અવકાશમાં, સૌર પવન એ [[શૂન્યાવકાશ|અવકાશ]]માં સૂર્યમાંથી વાયુઓ અથવા ચાર્જ કરવામાં આવેલા કણોની ગતિ છે, જ્યારે ગ્રહોનો પવન એ ગ્રહના વાતાવરણમાંથી અવકાશમાં પ્રકાશ [[તત્ત્વ|રાસાયણિક તત્વો]]નું વિસ્તરણ છે. પવનને સામાન્ય રીતે તેમના અવકાશી ધોરણ, તેમની ગતિ, તેમના માટેના પરિબળોના પ્રકારો, જ્યાં તેઓ આવે છે તે પ્રદેશો અને તેમની અસર એમ પાંચ પરિબળો દ્વારા વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://dx.doi.org/10.15438/rr.5.1.7|title=Original PDF|website=dx.doi.org|access-date=2019-10-11|archive-date=2018-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180519204819/http://dx.doi.org/10.15438/rr.5.1.7|url-status=dead}}</ref> [[સૂર્યમંડળ]]ના ગ્રહ પર સૌથી મજબૂત અવલોકન કરાયેલા પવન [[નૅપ્ચ્યુન (ગ્રહ)|નેપ્ચ્યુન]] અને [[શનિ (ગ્રહ)|શનિ]] પર થાય છે. પવનમાં વિવિધ પાસાં હોય છે: વેગ ( પવનની ગતિ ); શામેલ વાયુની ઘનતા; ઉર્જા સામગ્રી અથવા પવન ઉર્જા. પવન બીજ અને નાના પક્ષીઓ માટે પરિવહનનું એક મહત્વપૂર્ણ સાધન પણ છે; સમય સાથે અમુક વસ્તુઓ પવનમાં હજારો માઇલની મુસાફરી કરી શકે છે.<ref>{{Cite journal|date=1980-08-01|title=Site Insolation and Wind Power Characteristics Technical Report Southern Region|url=http://dx.doi.org/10.2172/12156654}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/23765696|title=The worlds of Christopher Columbus|last=Phillips, William D.|date=1992|publisher=Cambridge University Press|others=Phillips, Carla Rahn, 1943-|isbn=0521350972|location=Cambridge [England]|oclc=23765696}}</ref> માનવ સંસ્કૃતિમાં પવનની ખ્યાલ પુરાણકથામાં શોધવામાં આવી છે, ઇતિહાસની ઘટનાઓને તેણે પ્રભાવિત કરી છે, પરિવહન અને યુદ્ધની શ્રેણીમાં વધારો કર્યો છે અને યાંત્રિક કાર્ય, વીજળી અને મનોરંજન માટે શક્તિનો સ્રોત પ્રદાન કર્યો છે. પવન પૃથ્વીના સમુદ્રોમાં ફેલાયેલા વહાણોની મુસાફરીને શક્તિ આપે છે. ગરમ હવાના ફુગ્ગાઓ પવનનો ઉપયોગ ટૂંકા પ્રવાસો માટે કરે છે અને સંચાલિત ફ્લાઇટ તેનો ઉપયોગ લિફ્ટ વધારવા અને બળતણ વપરાશ ઘટાડવા માટે કરે છે. હવામાનની વિભિન્ન ઘટનાઓને કારણે પવનના કાતરના ક્ષેત્રો વિમાન માટેની જોખમી પરિસ્થિતિઓ તરફ દોરી શકે છે. જ્યારે પવન મજબૂત બને છે, ત્યારે વૃક્ષો અને માનવસર્જિત માળખાં નુકસાન થાય છે અથવા નાશ પામે છે.<ref>{{Cite journal|last=Gibbs|first=Laura|date=2012-10-26|title=Aesop|url=http://dx.doi.org/10.1002/9781444338386.wbeah09007|journal=The Encyclopedia of Ancient History|location=Hoboken, NJ, USA|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=9781444338386}}</ref> પવન વિવિધ ઍઓલીયન પ્રક્રિયાઓ દ્વારા, જેમ કે ફળદ્રુપ જમીનની રચના, અને ધોવાણ દ્વારા ભૂમિને આકાર આપે છે. મોટા રણમાંથી નીકળતી ધૂળને તેના સ્રોત પ્રદેશથી પ્રવર્તમાન પવન દ્વારા ખૂબ અંતર ખસેડી શકાય છે; પવન કે જેને રફ ટોપોગ્રાફી દ્વારા વેગ મળે છે અને ધૂળના પ્રકોપ સાથે સંકળાયેલા છે, તે વિસ્તારો પર તેમની નોંધપાત્ર અસરોને કારણે વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં પ્રાદેશિક નામો સોંપવામાં આવ્યા છે. હવામાનશાસ્ત્રમાં, પવનને ઘણીવાર તેમની શક્તિ અને પવન ફૂંકાતા દિશા મુજબ સૂચવવામાં આવે છે. ઝડપી ગતિવાળા પવનના ટૂંકા વિસ્ફોટોને ગસ્ટ્સ કહેવામાં આવે છે. મધ્યવર્તી સમયગાળા (એક મિનિટની આસપાસ) ના તીવ્ર પવનને સ્ક્વોલ્સ કહેવામાં આવે છે. લાંબા ગાળાના પવનમાં વિવિધ શક્તિઓ જેમ કે પવન, ગેલ, તોફાન અને વાવાઝોડા જેવી તેમની સરેરાશ શક્તિ સાથે વધારાની રીતે સંકળાયેલા હોય છે. મોટા પાયે વાતાવરણીય પરિભ્રમણના મુખ્ય કારણોમાં વિષુવવૃત્ત અને ધ્રુવો વચ્ચેનો વિશિષ્ટ હીટિંગ અને ગ્રહનું પરિભ્રમણ (કોરિઓલિસ અસર)નો સમાવેશ થાય છે. ઉષ્ણકટિબંધીય પવન તેની અંદર રહેલા ભૂપ્રદેશ અને પ્લૅટ્સ ઉપર ચોમાસાના પરિભ્રમણને વહન આપી શકે છે. દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં દરિયાઈ પવન / જમીનની પવનચક્ર સ્થાનિક પવનને વ્યાખ્યાયિત કરી શકે છે; એવા ક્ષેત્રમાં કે જે ચલ ભૂપ્રદેશ હોય છે, પર્વત અને ખીણ પણ પવનની લહેર સ્થાનિક પવન પર પ્રભુત્વ મેળવી શકે છે. પવનની અસર જંગલી આગના ફેલાવાને પણ થાય છે. પવન વિવિધ છોડમાંથી બીજ ફેલાવી શકે છે, તે છોડની જાતોના અસ્તિત્વ અને વિખેરીકરણને સક્ષમ કરે છે, તેમજ ઉડતી જંતુઓની વસ્તીને સક્ષમ કરે છે. જ્યારે ઠંડા તાપમાન સાથે જોડવામાં આવે છે, ત્યારે પવન પશુધન પર નકારાત્મક અસર કરે છે. પવન પ્રાણીઓના ખાદ્યપદાર્થો, તેમજ તેમની શિકાર અને રક્ષણાત્મક વ્યૂહરચનાને અસર કરે છે. == ઉદ્ભવના કારણો == પવન વાતાવરણીય દબાણમાં તફાવતને કારણે થાય છે. જ્યારે વાતાવરણીય દબાણમાં તફાવત અસ્તિત્વમાં હોય છે, ત્યારે હવા ઉંચા દબાણવાળા વિસ્તારથી નીચલા દબાણવાળા વિસ્તાર તરફ આગળ વધે છે, પરિણામે વિવિધ ગતિના પવન પરિણમે છે. ફરતા ગ્રહ પર હવા કોરીઓલિસ અસર દ્વારા પણ હલે છે. માત્ર વિષુવવૃત્ત પર આની અસર થતી નથી. વૈશ્વિક સ્તરે, મોટા પાયે પવનની રીત (વાતાવરણીય પરિભ્રમણ) ના બે મુખ્ય પરિબળો એ વિષુવવૃત્ત અને ધ્રુવો વચ્ચેના વિશિષ્ટ ઉષ્માના તફાવત અને ગ્રહના પરિભ્રમણ છે. ઉષ્ણકટિબંધીય બહાર અને સપાટીની ઘર્ષણપૂર્ણ અસરોની સરખામણીએ, મોટા પાયે પવનો ભૂસ્તરીય સંતુલનનો સંપર્ક કરે છે . પૃથ્વીની સપાટીની નજીક ઘર્ષણ પવનની અન્ય ગ્રહ કરતા ધીમી ગતિનું કારણ બને છે. પવનને સપાટીના ઘર્ષણને કારણે નીચા દબાણવાળા વિસ્તારોમાં વધુ અંદર તરફ વળવું પડે છે. <ref>{{Cite web|url=http://www.srh.noaa.gov/jetstream//synoptic/wind.htm|title=Origin of Wind|last=JetStream|year=2008|publisher=National Weather Service Southern Region Headquarters|access-date=2009-02-16|archive-date=2009-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090324043730/http://www.srh.noaa.gov/jetstream/synoptic/wind.htm|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Makarieva|first=Anastassia|last2=V. G. Gorshkov, D. Sheil, A. D. Nobre, B.-L. Li|date=February 2013|title=Where do winds come from? A new theory on how water vapor condensation influences atmospheric pressure and dynamics|url=http://www.atmos-chem-phys.net/13/1039/2013/acp-13-1039-2013.html|journal=Atmospheric Chemistry and Physics|volume=13|issue=2|pages=1039–1056|access-date=2013-02-01|archive-date=2020-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200730191647/https://www.atmos-chem-phys.net/13/1039/2013/acp-13-1039-2013.html|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} [[શ્રેણી:પર્યાવરણ]] spb64zg4wy0xng3kxt4wy5qppch0o9f 0 123464 901112 900850 2026-05-22T05:18:29Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901112 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું લેખક | name = વિહંગ એ. નાઈક. | image = | caption = | birth_date = ૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૯ | birth_place = [[સુરત]], [[ગુજરાત]], [[ભારત]] | education = | alma_mater = મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી | nationality = ભારતીય | language = [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] | occupation = કવિ, અનુવાદક, અધ્યાપક | awards = લિમ્કા બૂક ઑફ રેકોર્ડ, ૨૦૧૬ | notableworks = {{Unbulleted list |''સીટી ટાઈમ્સ ઍન્ડ અધર પોએમ્સ'' |''જીવનગીત'' |''મેકીંગ અ પોએમ'' }} | signature = }} '''વિહંગ એ. નાઈક''' અથવા '''વિહંગ અશોકભાઇ નાઈક''' (૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૯)<ref>{{Cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/SASearchSystem/sauser/writerinfo.jsp?wrids=4061|title=Sahitya Akademi : Who's Who of Indian Writers|website=Sahitya Akademi|publisher=Sahitya Akademi|archive-url = https://web.archive.org/web/20151208093136/http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/SASearchSystem/sauser/writerinfo.jsp?wrids=4061|archive-date=8 December 2015|access-date= 24 March 2019}}</ref> એ [[ગુજરાત]], ભારતના આધુનિક દ્વિભાષી કવિ છે. તેમણે અંગ્રેજી અને ગુજરાતીમાં કવિતાસંગ્રહો લખ્યા છે, તેમજ ગુજરાતીમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કર્યા છે.<ref name="Vihang A. Naik">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mAY2Ja6t6eAC&pg=PA1134|title=International Who's Who in Poetry 2005|last=Europa Publications|date=2004-08-02|publisher=Europa Publications, 2005|isbn=9781135355197}}</ref><ref name="Vihang A. Naik - The Poet">{{Cite web|url=http://researchscholar.co.in/downloads/35-dr-jitendra-arolia.pdf|title=Kaleidoscopic Vision in the Vihang Naik's Poetry|last=Research Scholar|publisher=ResearchScholar, May 2013}}</ref><ref name="About Vihang A. Naik">{{Cite web|url=http://www.magnuspublishing.com/thecontext/2349-4948-57.pdf|title=Reflective and Aesthetic Landscapes: The Poetry of Vihang A. Naik|last=Magnus Publishing|publisher=Magnus Publishing, April 2015|access-date=2021-02-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304040041/http://www.magnuspublishing.com/thecontext/2349-4948-57.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Vihang A. Naik - News">{{Cite web|url=http://www.akilanews.com/30112014/nri-news/1417281704-6753|title=Vihang A. Naik|last=AkilaNews|publisher=Akila News|access-date=2021-02-08|archive-date=2017-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614210328/http://www.akilanews.com/30112014/nri-news/1417281704-6753|url-status=dead}}</ref><ref name="Vihang A. Naik on MeriNews">{{Cite web|url=http://www.merinews.com/article/vihang-anaik-a-versatile-poet-with-compassion/15870772.shtml|title=Vihang A. Naik, a versatile poet with compassion|last=Dr. Ratan Bhattacharjee|publisher=Meri News|access-date=2021-02-08|archive-date=2017-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620144541/http://www.merinews.com/article/vihang-anaik-a-versatile-poet-with-compassion/15870772.shtml|url-status=dead}}</ref> == જીવનચરિત્ર == વિહંગ એ. નાઈકનો<ref name="Vihang A. Naik - Books">{{Cite web|url=http://www.the-criterion.com/V3/n4/VishwanathBite.pdf|title=Vihang A. Naik - Books|last=Criterion|publisher=Criterion}}</ref> <ref name="Vihang A. Naik - City Times and Other Poems">{{Cite web|url=http://www.spectralhues.com/press-release/2014/11/vihang-a-naik-new-book-city-times-poems-receives-rave-reviews|title=Vihang A. Naik's City Times and Other Poems|last=SpectralHues|date=2014-11-08|publisher=Spectralhues}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જન્મ [[સપ્ટેમ્બર ૨|૨ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૬૯ ના દિવસે ગુજરાતના [[સુરત]]માં એક [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] પરિવારમાં થયો હતો. [[સુરત|સુરતથી]] તેઓ વડોદરા, [[અમદાવાદ]] અને ગુજરાતની બહારના અન્ય શહેરોમાં ફર્યા. તેમણે [[વડોદરા]]ની સ્થાનિક શાળામાંથી મેટ્રિક, વડોદરાની [[મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય]]માંથી અંગ્રેજી સાહિત્ય અને તત્ત્વજ્ઞાન સાથે બી.એ. અને અંગ્રેજી સાહિત્યમાં સ્નાતકની પદવી મેળવી. તેમણે [[ઉત્તર ગુજરાત]]ની વિવિધ કૉલેજોમાં [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] શીખવ્યું. ૨૦૧૯માં તેઓ નિવૃત્ત થયા.<ref>{{Cite web|url=https://www.thestatesman.com/inspiration-hub/minimalist-poet-vihang-naik-marvels-us-with-his-making-a-poem-1502843635.html|title="Minimalist Poet" Vihang Naik marvels us with his making a poem|website=thestatesman.com|publisher=thestatesman.com|access-date= 13 February 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/music/know-more-about-the-vibrant-indian-poet-vihang-a-naik/articleshow/73906372.cms|title=Know more about the vibrant Indian poet Vihang A Naik|website=indiatimes.com|publisher=indiatimes.com|access-date= 13 February 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/limca-book-record-holder-vihang-naik-got-awarded-best-poetry-konark-lit-fest-2019-his-latest-812092|title=Limca book of Record holder Vihang A. Naik got Awarded for Best Poetry in Konark Lit Fest 2019, his latest book " Making a poem" got warm Literary welcome|website=ibtimes.co.in|publisher=ibtimes.co.in|access-date= 13 February 2020}}</ref> વિહંગ નાઈકે તેમના પોતાના ગુજરાતી કવિતાસંગ્રહ "''જીવનગીત''"નો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કર્યો છે.<ref name="Vihang A. Naik - Translation of his own book">{{Cite web|url=http://www.scilet.in/download/KB/KB20.pdf|title=Kavya Bharati|last=Scilet|publisher=Scilet|access-date=2021-02-08|archive-date=2020-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921102252/http://www.scilet.in/download/KB/KB20.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.thehaikufoundation.org/poet-details/?IDclient=2416|title=Poet Profile, Vihang A. Naik|website=thehaikufoundation.org|publisher=thehaikufoundation.org|access-date= 18 October 2018}}</ref> તેમની કવિતા વિવિધ કાવ્યસંગ્રહો, સાહિત્યિક સામયિક અને છાપાઓમાં છપાઈ છે જેમ કે ''એન્થોલોજી ઑફ કન્ટેમ્પરરી ઇન્ડીઅન પોએટ્રી,''<ref>{{Cite web|url=http://bigbridge.org/BB17/poetry/indianpoetryanthology/Vihang_A_Naik.html|title=Anthology of Contemporary Indian Poetry|publisher=BigBridge.Org|access-date=9 June 2016|archive-date=19 નવેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119025235/http://bigbridge.org/BB17/poetry/indianpoetryanthology/Vihang_A_Naik.html|url-status=dead}}</ref> ''ધ ડાન્સ ઑફ ધ પીકોક'',<ref name="brook">{{Cite news|last=Grove|first=Richard|title=The Dance of the Peacock:An Anthology of English Poetry from India|url=http://hiddenbrookpress.com/Book-Indo-EnglishPoetry.html|access-date=5 January 2015|publisher=Hidden Brook Press, Canada|archive-date=29 સપ્ટેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929050126/http://hiddenbrookpress.com/Book-Indo-EnglishPoetry.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="press">{{Cite web|url=http://hiddenbrookpress.com/|title=Hidden Brook Press|last=Press|first=Hidden Brook|publisher=Hidden Brook Press|access-date=5 January 2015|archive-date=17 ડિસેમ્બર 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217053047/http://hiddenbrookpress.com/|url-status=dead}}</ref> ''ધ ઇન્ડીઅન પી.ઇ.એન.'' ''ધ જર્નલ'' ''ઑફ'' પોએટ્રી સોસાયટી ''(ઇન્ડીઆ)'', ''જર્નલ ઑફ લીટરેચર અને એસ્થેટીક્સ ઇન્ડીઅન લીટારેચર,'' ધ ''બ્રાઉન ક્રિટિક'', ''પોએટ્રી'' ''ચેઈન'', ''કાવ્ય ભારતી'', ''ધ જર્નલ ઓફ ઇન્ડીઅન રાઈટીંગ ઈન ઈંગ્લીશ'', ''કોલ્ડનૂન: ટ્રાવેલ પોએટીક્સ'', ''મ્યુઝ'' ઇન્ડીઆ વગેરે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.museindia.com/regularcontent.asp?issid=69&id=6831|title=Vihang A Naik: In Conversation with Ajit Kumar|date=Sep–Oct 2016|website=Muse India|issn=0975-1815|access-date=18 November 2016|archive-date=18 નવેમ્બર 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118165132/http://www.museindia.com/regularcontent.asp?issid=69&id=6831|url-status=dead}}</ref> <ref name="Vihang A Naik in other literary journals and Magazines">{{Cite web|url=http://www.langlit.org/files/bookreviews/3.Book%20REVIEW%20Vihang%20A%20Naik.pdf|title=Vihang A Naik's City Times and Other Poems|last=LangLit|publisher=LangLit - An International Peer-Reviewed Open Access Journal|access-date=2021-02-08|archive-date=2016-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824201900/http://www.langlit.org/files/bookreviews/3.Book%20REVIEW%20Vihang%20A%20Naik.pdf|url-status=dead}}</ref> == એવોર્ડ == ૨૦૧૬ માં તેમને તેમના કાવ્યસંગ્રહ ''સિટી ટાઇમ્સ અને અન્ય કવિતાઓ'' તેમ જ, "સેલ્ફ પોટ્રેટ" જે ફક્ત પાંચ ખાલી પૃષ્ઠો પર બનેલી હતી તેને લિમ્કા બૂક ઑફ રેકોર્ડસમાં સ્થાન મળ્યું.<ref>{{Cite web|url=http://theasianchronicle.com/poetry-is-fusion-of-thought-and-feeling-says-eminent-poet-vihang-a-naik/|title=Poetry is Fusion of Thought and Feeling Says Eminent Poet Vihang A. Naik|website=theasianchronicle.com|publisher=theasianchronicle.com|access-date=13 February 2020}}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/poetry-independent-of-geographical-quotient--naik.html|title=Poetry independent of geographical quotient: Naik|website=dailypioneer.com|publisher=dailypioneer.com|access-date=13 February 2020|archive-date=13 ફેબ્રુઆરી 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213114650/https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/poetry-independent-of-geographical-quotient--naik.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://en.unionpedia.org/i/Limca_Book_of_Records|title=Limca Book of Records, V - Vihang A. Naik|website=en.unionpedia.org|publisher=en.unionpedia.org|access-date=17 October 2018|archive-date=17 ઑક્ટોબર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017001815/https://en.unionpedia.org/i/Limca_Book_of_Records|url-status=dead}}</ref> == ગ્રંથસૂચિ == * ''સિટી ટાઇમ્સ અને અધર પોએમ્સ'' સૌ પ્રથમ રાઈટર્સ વર્કશોપ, [[કોલકાતા|કલકતા]] દ્વારા પ્રકાશિત; ૧૯૯૩.<ref name="Vihang A Naik's Book - City Times and Other Poems">{{Cite book|title=Vihang A. Naik's Book - City Times and Other Poems|last=Vihang A Naik|publisher=Dr.Sachin Ketkar reviewed at Worldcat.Org, OCLC Number:32209677|oclc=32209677}}</ref> * ઈન્ડિઆલોગ પબ્લિકેશન્સ પ્રા. લિ., નવી દિલ્હી, ૨૦૧૦ દ્વારા પ્રકાશિત ''પોએમ મનિફેસ્ટો (નવી અને પસંદગીની કવિતાઓ)''.<ref name="Vihang A Naik's Book - Poetry Manifesto">{{Cite web|url=http://www.literarycognizance.com/pdf/Issue02/Review/1_Review_Handibag_YS.pdf|title=Vihang A. Naik's Book - Poetry Manifesto|last=Vihang A Naik|publisher=Literary Cognizance|access-date=2021-02-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041136/http://www.literarycognizance.com/pdf/Issue02/Review/1_Review_Handibag_YS.pdf|url-status=dead}}</ref> * ''મેકિંગ એ પોએમ'' (એલાઇડ પબ્લિશર્સ, [[મુંબઈ]], ૨૦૦૪) <ref name="Vihang A. Naik - Making A Poem">{{Cite journal|last=Prime|first=Patricia|date=July–August 2006|title=''Making a Poem'' by Vihang Naik, Review by: Patricia Prime|journal=[[Indian Literature (journal)|Indian Literature]]|location=New Delhi|publisher=[[Sahitya Akademi]]|volume=50|pages=191–193|jstor=23346451}}</ref> * ''જીવનગીત'' (ગુજરાતી કાવ્ય), નવભારત સાહિત્ય મંદિર, [[અમદાવાદ]], (૨૦૦૧) દ્વારા પ્રકાશિત. === પૂરક વાચન === * ગૌતમ કર્મકર, ''વિહંગ એ. નાઇકની કવિતા: નવી સાહિત્યિક પરિમાણો'' (ઓથરપ્રેસ, નવી દિલ્હી, ૨૦૧૮)<ref>{{Cite web|url=https://drive.google.com/file/d/1fuMCzlJfcR8PgTs9gEKkwbCGpFGPaZSx/view|title=The Poetry of Vihang A. Naik: New Literary Dimensions Review|website=langlit.org|publisher=LangLit, India|access-date= 10 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://pintersociety.com/wp-content/uploads/2019/03/Book-Review-Mysti-S.-Milwee.pdf|title=The Poetry of Vihang A. Naik - New Literary Dimensions|website=pintersociety.com|publisher=Lapis Lazuli : An International Literary Journal|access-date= 22 March 2019}}</ref> * સંજય પી. પાંડે, ''વિહંગ એ નાઈક: એક સ્ટડી ઑફ માઇન્ડ એન્ડ આર્ટ'' (ઓથરપ્રેસ, નવી દિલ્હી, ૨૦૧૮) == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{Official website|http://www.vihang.org}} * [http://www.recoursaupoeme.fr/po%C3%A8tes/vihang-naik વિહંગ એ નાયક વિશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612112525/http://www.recoursaupoeme.fr/po%C3%A8tes/vihang-naik |date=2017-06-12 }} [[શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૬૯માં જન્મ]] 876lpgfoum1ragzejhp7x93tan3uxck 0 141552 901107 851474 2026-05-21T17:45:47Z Ziv 81821 Copyvio replacement 901107 wikitext text/x-wiki {{Short description|Marvel Comics superhero}} {{Infobox character | colour = કાળો, બ્લુ તથા લાલ | name = સ્પાઇડર-મેન | image = [[File:Spider-Man2.jpg|thumb]] | caption = સ્પાઇડર મેન-ફિગર | first = સ્પાઇડર-મેન (૨૦૦૨) | creator = સ્ટેનલી | lbl1 = | Girl Friend = ગ્વેન સ્ટેસી | alias = | noinfo = }} ''' સ્પાઇડર-મેન ''' [[માર્વલ કૉમિક્સ|માર્વેલ કૉમિક્સ]] અને ફિલ્મો દેખાતો એક લોકપ્રિય સુપરહીરો છે. જે કરોળિયાની શક્તિ ધરાવે છે , અને તેની જેમજ પોતાના હાથોથી જાળ ફેંકી શકે છે.તથા દિવારો વગેરે પર ચોંટી તેમજ ચઢી પણ શકે છે.આ શક્તિઓ દ્વારા તે પોતાના શહેર નું દુશ્મનો થી રક્ષણ કરે છે, અને લોકોની મદદ કરે છે. સ્પાઇડર-મેન નું મૂળ નામ પીટર પાર્કર છે જે સ્કૂલમાં અભ્યાસ કરતો એક બાળક હોય છે. જેને એક વાર શક્તિશાળી કરોળિયાના કરડવાથી તે કરોળિયાની શક્તિ તેનામાં આવી જાય છે. ત્યાર બાદ તે પોતાનું લાલ કે કાળું સુટ પહેરી સ્પાઇડર-મેન નામ રાખી દુષ્ટ માણસોનો નાશ કરે છે. સ્પાઇડર-મેન સુપરહીરોના ઈતિહાસમાં સૌથી જાણીતા સુપરહીરોસ માનો એક છે. ખાસ કરીને તે બાળકોમાં ખુબ લોકપ્રિય છે. px4ato90sin5yq7uriypcbd0gwn53x5 901108 901107 2026-05-21T17:46:18Z Ziv 81821 → corr. 901108 wikitext text/x-wiki {{Short description|Marvel Comics superhero}} {{Infobox character | colour = કાળો, બ્લુ તથા લાલ | name = સ્પાઇડર-મેન | image = Spider-Man2.jpg | caption = સ્પાઇડર મેન-ફિગર | first = સ્પાઇડર-મેન (૨૦૦૨) | creator = સ્ટેનલી | lbl1 = | Girl Friend = ગ્વેન સ્ટેસી | alias = | noinfo = }} ''' સ્પાઇડર-મેન ''' [[માર્વલ કૉમિક્સ|માર્વેલ કૉમિક્સ]] અને ફિલ્મો દેખાતો એક લોકપ્રિય સુપરહીરો છે. જે કરોળિયાની શક્તિ ધરાવે છે , અને તેની જેમજ પોતાના હાથોથી જાળ ફેંકી શકે છે.તથા દિવારો વગેરે પર ચોંટી તેમજ ચઢી પણ શકે છે.આ શક્તિઓ દ્વારા તે પોતાના શહેર નું દુશ્મનો થી રક્ષણ કરે છે, અને લોકોની મદદ કરે છે. સ્પાઇડર-મેન નું મૂળ નામ પીટર પાર્કર છે જે સ્કૂલમાં અભ્યાસ કરતો એક બાળક હોય છે. જેને એક વાર શક્તિશાળી કરોળિયાના કરડવાથી તે કરોળિયાની શક્તિ તેનામાં આવી જાય છે. ત્યાર બાદ તે પોતાનું લાલ કે કાળું સુટ પહેરી સ્પાઇડર-મેન નામ રાખી દુષ્ટ માણસોનો નાશ કરે છે. સ્પાઇડર-મેન સુપરહીરોના ઈતિહાસમાં સૌથી જાણીતા સુપરહીરોસ માનો એક છે. ખાસ કરીને તે બાળકોમાં ખુબ લોકપ્રિય છે. f0nsw5huols20djsreb40gln9cqweem 2 152989 901111 895023 2026-05-22T04:20:39Z PK2 56380 add user pages for new Wikipedia editions 901111 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="font-size:85%" |- | [[User:PK2/sandbox|This]] is where my sandbox pages in different languages are |} ;<div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto; font-size:85%">My user pages in different languages by language code</div> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ A |- | [[:ab:User:PK2|User page]] in [[:en:Abkhaz language|Abkhaz]]<br />(code: <code>ab</code>) | [[:ace:User:PK2|User page]] in [[:en:Acehnese language|Acehnese]]<br />(code: <code>ace</code>) | [[:ady:User:PK2|User page]] in [[:en:Adyghe language|Adyghe]]<br />(code: <code>ady</code>) | [[:af:User:PK2|User page]] in [[:en:Afrikaans|Afrikaans]]<br />(code: <code>af</code>) | [[:als:User:PK2|User page]] in [[:en:Alemannic German|Alemannic German]]<br />(code: <code>als</code>) | [[:alt:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Altai language|Southern Altai]]<br />(code: <code>alt</code>) | [[:am:User:PK2|User page]] in [[:en:Amharic|Amharic]]<br />(code: <code>am</code>) | [[:ami:User:PK2|User page]] in [[:en:Amis language|Amis]]<br />(code: <code>ami</code>) | [[:an:User:PK2|User page]] in [[:en:Aragonese language|Aragonese]]<br />(code: <code>an</code>) | [[:ang:User:PK2|User page]] in [[:en:Old English|Old English]]<br />(code: <code>ang</code>) |- | [[:ann:User:PK2|User page]] in [[:en:Obolo language|Obolo]]<br />(code: <code>ann</code>) | [[:anp:User:PK2|User page]] in [[:en:Angika|Angika]]<br />(code: <code>anp</code>) | [[:ar:User:PK2|User page]] in [[:en:Arabic|Arabic]]<br />(code: <code>ar</code>) | [[:arc:User:PK2|User page]] in [[:en:Aramaic|Aramaic]] ([[:en:Syriac language|Syriac]])<br />(code: <code>arc</code>) | [[:ary:User:PK2|User page]] in [[:en:Moroccan Arabic|Moroccan Arabic]]<br />(code: <code>ary</code>) | [[:arz:User:PK2|User page]] in [[:en:Egyptian Arabic|Egyptian Arabic]]<br />(code: <code>arz</code>) | [[:as:User:PK2|User page]] in [[:en:Assamese language|Assamese]]<br />(code: <code>as</code>) | [[:ast:User:PK2|User page]] in [[:en:Asturleonese language|Asturleonese]] ([[:en:Asturian language|Asturian]])<br />(code: <code>ast</code>) | [[:atj:User:PK2|User page]] in [[:en:Atikamekw language|Atikamekw]]<br />(code: <code>atj</code>) | [[:av:User:PK2|User page]] in [[:en:Avar language|Avar]]<br />(code: <code>av</code>) |- | [[:avk:User:PK2|User page]] in [[:en:Kotava|Kotava]]<br />(code: <code>avk</code>) | [[:awa:User:PK2|User page]] in [[:en:Awadhi language|Awadhi]]<br />(code: <code>awa</code>) | [[:ay:User:PK2|User page]] in [[:en:Aymara language|Aymara]]<br />(code: <code>ay</code>) | [[:az:User:PK2|User page]] in [[:en:Azerbaijani language|Azerbaijani]]<br />(code: <code>az</code>) | [[:azb:User:PK2|User page]] in [[:en:Azerbaijani language#South Azerbaijani|South Azerbaijani]]<br />(code: <code>azb</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ B |- | [[:ba:User:PK2|User page]] in [[:en:Bashkir language|Bashkir]]<br />(code: <code>ba</code>) | [[:ban:User:PK2|User page]] in [[:en:Balinese language|Balinese]]<br />(code: <code>ban</code>) | [[:bar:User:PK2|User page]] in [[:en:Bavarian language|Bavarian]]<br />(code: <code>bar</code>) | [[:bat-smg:User:PK2|User page]] in [[:en:Samogitian language|Samogitian]]<br />(code: <code>bat-smg</code>) | [[:bbc:User:PK2|User page]] in [[:en:Toba Batak language|Toba Batak]]<br />(code: <code>bbc</code>) | [[:bcl:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Bikol|Central Bikol]]<br />(code: <code>bcl</code>) | [[:bdr:User:PK2|User page]] in [[:en:Sama–Bajaw languages|West Coast Bajau]]<br />(code: <code>bdr</code>) | [[:be:User:PK2|User page]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]]<br />(code: <code>be</code>) | [[:be-tarask:User:PK2|User page]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]] ([[:en:Taraškievica|Taraškievica]])<br />(code: <code>be-tarask</code>) | [[:bew:User:PK2|User page]] in [[:en:Betawi language|Betawi]]<br />(code: <code>bew</code>) |- | [[:bg:User:PK2|User page]] in [[:en:Bulgarian language|Bulgarian]]<br />(code: <code>bg</code>) | [[:bh:User:PK2|User page]] in [[:en:Bihari languages|Bihari]] ([[:en:Bhojpuri language|Bhojpuri]])<br />(code: <code>bh</code>) | [[:bi:User:PK2|User page]] in [[:en:Bislama|Bislama]]<br />(code: <code>bi</code>) | [[:bjn:User:PK2|User page]] in [[:en:Banjarese language|Banjarese]]<br />(code: <code>bjn</code>) | [[:blk:User:PK2|User page]] in [[:en:Pa'O language|Pa'O]]<br />(code: <code>blk</code>) | [[:bm:User:PK2|User page]] in [[:en:Bambara language|Bambara]]<br />(code: <code>bm</code>) | [[:bn:User:PK2|User page]] in [[:en:Bengali language|Bengali]]<br />(code: <code>bn</code>) | [[:bo:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Tibetan|Central Tibetan]] ([[:en:Lhasa Tibetan|Lhasa Tibetan]])<br />(code: <code>bo</code>) | [[:bpy:User:PK2|User page]] in [[:en:Bishnupriya Manipuri|Bishnupriya Manipuri]]<br />(code: <code>bpy</code>) | [[:br:User:PK2|User page]] in [[:en:Breton language|Breton]]<br />(code: <code>br</code>) |- | [[:bs:User:PK2|User page]] in [[:en:Bosnian language|Bosnian]]<br />(code: <code>bs</code>) | [[:btm:User:PK2|User page]] in [[:en:Mandailing Batak language|Mandailing Batak]]<br />(code: <code>btm</code>) | [[:bug:User:PK2|User page]] in [[:en:Buginese language|Buginese]]<br />(code: <code>bug</code>) | [[:bxr:User:PK2|User page]] in [[:en:Buryat language|Buryat]] (Russia Buriat)<br />(code: <code>bxr</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ C |- | [[:ca:User:PK2|User page]] in [[:en:Catalan language|Catalan]]<br />(code: <code>ca</code>) | [[:cbk-zam:User:PK2|User page]] in [[:en:Chavacano|Chavacano]] (Zamboanga)<br />(code: <code>cbk-zam</code>) | [[:cdo:User:PK2|User page]] in [[:en:Eastern Min|Eastern Min]]<br />(code: <code>cdo</code>) | [[:ce:User:PK2|User page]] in [[:en:Chechen language|Chechen]]<br />(code: <code>ce</code>) | [[:ceb:User:PK2|User page]] in [[:en:Cebuano language|Cebuano]]<br />(code: <code>ceb</code>) | [[:ch:User:PK2|User page]] in [[:en:Chamorro language|Chamorro]]<br />(code: <code>ch</code>) | [[:chr:User:PK2|User page]] in [[:en:Cherokee language|Cherokee]]<br />(code: <code>chr</code>) | [[:chy:User:PK2|User page]] in [[:en:Cheyenne language|Cheyenne]]<br />(code: <code>chy</code>) |- | [[:ckb:User:PK2|User page]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Sorani|Sorani]])<br />(code: <code>ckb</code>) | [[:co:User:PK2|User page]] in [[:en:Corsican language|Corsican]]<br />(code: <code>co</code>) | [[:crh:User:PK2|User page]] in [[:en:Crimean Tatar language|Crimean Tatar]]<br />(code: <code>crh</code>) | [[:cs:User:PK2|User page]] in [[:en:Czech language|Czech]]<br />(code: <code>cs</code>) | [[:csb:User:PK2|User page]] in [[:en:Kashubian language|Kashubian]]<br />(code: <code>csb</code>) | [[:cu:User:PK2|User page]] in [[:en:Old Church Slavonic|Old Church Slavonic]]<br />(code: <code>cu</code>) | [[:cv:User:PK2|User page]] in [[:en:Chuvash language|Chuvash]]<br />(code: <code>cv</code>) | [[:cy:User:PK2|User page]] in [[:en:Welsh language|Welsh]]<br />(code: <code>cy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ D |- | [[:da:User:PK2|User page]] in [[:en:Danish language|Danish]]<br />(code: <code>da</code>) | [[:dag:User:PK2|User page]] in [[:en:Dagbani language|Dagbani]]<br />(code: <code>dag</code>) | [[:de:User:PK2|User page]] in [[:en:German language|German]]<br />(code: <code>de</code>) | [[:dga:User:PK2|User page]] in [[:en:Dagaare language|Dagaare]]<br />(code: <code>dga</code>) | [[:din:User:PK2|User page]] in [[:en:Dinka language|Dinka]]<br />(code: <code>din</code>) | [[:diq:User:PK2|User page]] in [[:en:Zaza language|Zaza]]<br />(code: <code>diq</code>) | [[:dsb:User:PK2|User page]] in [[:en:Lower Sorbian language|Lower Sorbian]]<br />(code: <code>dsb</code>) | [[:dtp:User:PK2|User page]] in [[:en:Dusun language|Dusun]]<br />(code: <code>dtp</code>) | [[:dty:User:PK2|User page]] in [[:en:Doteli|Doteli]]<br />(code: <code>dty</code>) | [[:dv:User:PK2|User page]] in [[:en:Maldivian language|Maldivian]]<br />(code: <code>dv</code>) | [[:dz:User:PK2|User page]] in [[:en:Dzongkha|Dzongkha]]<br />(code: <code>dz</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ E |- | [[:ee:User:PK2|User page]] in [[:en:Ewe language|Ewe]]<br />(code: <code>ee</code>) | [[:el:User:PK2|User page]] in [[:en:Greek language|Greek]]<br />(code: <code>el</code>) | [[:eml:User:PK2|User page]] in [[:en:Emilian–Romagnol|Emilian–Romagnol]]<br />(code: <code>eml</code>) | [[:en:User:PK2|User page]] in [[:en:English language|English]]<br />(code: <code>en</code>) | [[:eo:User:PK2|User page]] in [[:en:Esperanto|Esperanto]]<br />(code: <code>eo</code>) | [[:es:User:PK2|User page]] in [[:en:Spanish language|Spanish]]<br />(code: <code>es</code>) | [[:et:User:PK2|User page]] in [[:en:Estonian language|Estonian]]<br />(code: <code>et</code>) | [[:eu:User:PK2|User page]] in [[:en:Basque language|Basque]]<br />(code: <code>eu</code>) | [[:ext:User:PK2|User page]] in [[:en:Extremaduran language|Extremaduran]]<br />(code: <code>ext</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ F |- | [[:fa:User:PK2|User page]] in [[:en:Persian language|Persian]]<br />(code: <code>fa</code>) | [[:fat:User:PK2|User page]] in [[:en:Akan language|Akan]] ([[:en:Fante dialect|Fante]])<br />(code: <code>fat</code>) | [[:ff:User:PK2|User page]] in [[:en:Fula language|Fula]]<br />(code: <code>ff</code>) | [[:fi:User:PK2|User page]] in [[:en:Finnish language|Finnish]]<br />(code: <code>fi</code>) | [[:fiu-vro:User:PK2|User page]] in [[:en:Võro language|Võro]]<br />(code: <code>fiu-vro</code>) | [[:fj:User:PK2|User page]] in [[:en:Fijian language|Fijian]]<br />(code: <code>fj</code>) | [[:fo:User:PK2|User page]] in [[:en:Faroese language|Faroese]]<br />(code: <code>fo</code>) | [[:fon:User:PK2|User page]] in [[:en:Fon language|Fon]]<br />(code: <code>fon</code>) | [[:fr:User:PK2|User page]] in [[:en:French language|French]]<br />(code: <code>fr</code>) | [[:frp:User:PK2|User page]] in [[:en:Franco-Provençal|Franco-Provençal]]<br />(code: <code>frp</code>) | [[:frr:User:PK2|User page]] in [[:en:North Frisian language|North Frisian]]<br />(code: <code>frr</code>) | [[:fur:User:PK2|User page]] in [[:en:Friulian language|Friulian]]<br />(code: <code>fur</code>) | [[:fy:User:PK2|User page]] in [[:en:West Frisian language|West Frisian]]<br />(code: <code>fy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ G |- | [[:ga:User:PK2|User page]] in [[:en:Irish language|Irish]]<br />(code: <code>ga</code>) | [[:gag:User:PK2|User page]] in [[:en:Gagauz language|Gagauz]]<br />(code: <code>gag</code>) | [[:gan:User:PK2|User page]] in [[:en:Gan Chinese|Gan Chinese]]<br />(code: <code>gan</code>) | [[:gcr:User:PK2|User page]] in [[:en:French Guianese Creole|French Guianese Creole]]<br />(code: <code>gcr</code>) | [[:gd:User:PK2|User page]] in [[:en:Scottish Gaelic|Scottish Gaelic]]<br />(code: <code>gd</code>) | [[:gl:User:PK2|User page]] in [[:en:Galician language|Galician]]<br />(code: <code>gl</code>) | [[:glk:User:PK2|User page]] in [[:en:Gilaki language|Gilaki]]<br />(code: <code>glk</code>) | [[:gn:User:PK2|User page]] in [[:en:Guarani language|Guarani]]<br />(code: <code>gn</code>) | [[:gom:User:PK2|User page]] in [[:en:Konkani language|Konkani]] (Goan Konkani)<br />(code: <code>gom</code>) |- | [[:gor:User:PK2|User page]] in [[:en:Gorontalo language|Gorontalo]]<br />(code: <code>gor</code>) | [[:got:User:PK2|User page]] in [[:en:Gothic language|Gothic]]<br />(code: <code>got</code>) | [[:gpe:User:PK2|User page]] in [[:en:Ghanaian Pidgin English|Ghanaian Pidgin English]]<br />(code: <code>gpe</code>) | [[:gu:User:PK2|User page]] in [[:en:Gujarati language|Gujarati]]<br />(code: <code>gu</code>) | [[:guc:User:PK2|User page]] in [[:en:Wayuu language|Wayuu]]<br />(code: <code>guc</code>) | [[:gur:User:PK2|User page]] in [[:en:Farefare language|Farefare]]<br />(code: <code>gur</code>) | [[:guw:User:PK2|User page]] in [[:en:Gun language|Gun]]<br />(code: <code>guw</code>) | [[:gv:User:PK2|User page]] in [[:en:Manx language|Manx]]<br />(code: <code>gv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ H |- | [[:ha:User:PK2|User page]] in [[:en:Hausa language|Hausa]]<br />(code: <code>ha</code>) | [[:hak:User:PK2|User page]] in [[:en:Hakka Chinese|Hakka Chinese]]<br />(code: <code>hak</code>) | [[:haw:User:PK2|User page]] in [[:en:Hawaiian language|Hawaiian]]<br />(code: <code>haw</code>) | [[:he:User:PK2|User page]] in [[:en:Hebrew language|Hebrew]]<br />(code: <code>he</code>) | [[:hi:User:PK2|User page]] in [[:en:Hindi|Hindi]]<br />(code: <code>hi</code>) | [[:hif:User:PK2|User page]] in [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]]<br />(code: <code>hif</code>) | [[:hr:User:PK2|User page]] in [[:en:Croatian language|Croatian]]<br />(code: <code>hr</code>) | [[:hsb:User:PK2|User page]] in [[:en:Upper Sorbian language|Upper Sorbian]]<br />(code: <code>hsb</code>) | [[:ht:User:PK2|User page]] in [[:en:Haitian Creole|Haitian Creole]]<br />(code: <code>ht</code>) | [[:hu:User:PK2|User page]] in [[:en:Hungarian language|Hungarian]]<br />(code: <code>hu</code>) | [[:hy:User:PK2|User page]] in [[:en:Armenian language|Armenian]] ([[:en:Eastern Armenian|Eastern Armenian]])<br />(code: <code>hy</code>) | [[:hyw:User:PK2|User page]] in [[:en:Western Armenian|Western Armenian]]<br />(code: <code>hyw</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ I |- | [[:ia:User:PK2|User page]] in [[:en:Interlingua|Interlingua]]<br />(code: <code>ia</code>) | [[:iba:User:PK2|User page]] in [[:en:Iban language|Iban]]<br />(code: <code>iba</code>) | [[:id:User:PK2|User page]] in [[:en:Indonesian language|Indonesian]]<br />(code: <code>id</code>) | [[:ie:User:PK2|User page]] in [[:en:Interlingue|Interlingue]]<br />(code: <code>ie</code>) | [[:ig:User:PK2|User page]] in [[:en:Igbo language|Igbo]]<br />(code: <code>ig</code>) | [[:igl:User:PK2|User page]] in [[:en:Igala language|Igala]]<br />(code: <code>igl</code>) | [[:ik:User:PK2|User page]] in [[:en:Iñupiaq language|Iñupiaq]]<br />(code: <code>ik</code>) | [[:ilo:User:PK2|User page]] in [[:en:Ilocano language|Ilocano]]<br />(code: <code>ilo</code>) | [[:inh:User:PK2|User page]] in [[:en:Ingush language|Ingush]]<br />(code: <code>inh</code>) | [[:io:User:PK2|User page]] in [[:en:Ido|Ido]]<br />(code: <code>io</code>) | [[:is:User:PK2|User page]] in [[:en:Icelandic language|Icelandic]]<br />(code: <code>is</code>) | [[:it:User:PK2|User page]] in [[:en:Italian language|Italian]]<br />(code: <code>it</code>) | [[:iu:User:PK2|User page]] in [[:en:Inuktitut|Inuktitut]]<br />(code: <code>iu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ J |- | [[:ja:User:PK2|User page]] in [[:en:Japanese language|Japanese]]<br />(code: <code>ja</code>) | [[:jam:User:PK2|User page]] in [[:en:Jamaican Patois|Jamaican Patois]]<br />(code: <code>jam</code>) | [[:jbo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lojban|Lojban]]<br />(code: <code>jbo</code>) | [[:jv:User:PK2|User page]] in [[:en:Javanese language|Javanese]]<br />(code: <code>jv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ K |- | [[:ka:User:PK2|User page]] in [[:en:Georgian language|Georgian]]<br />(code: <code>ka</code>) | [[:kaa:User:PK2|User page]] in [[:en:Karakalpak language|Karakalpak]]<br />(code: <code>kaa</code>) | [[:kab:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabyle language|Kabyle]]<br />(code: <code>kab</code>) | [[:kai:User:PK2|User page]] in [[:en:Karai-karai|Karai-karai]]<br />(code: <code>kai</code>) | [[:kaj:User:PK2|User page]] in [[:en:Jju language|Jju]]<br />(code: <code>kaj</code>) | [[:kbd:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabardian language|Kabardian]]<br />(code: <code>kbd</code>) | [[:kbp:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabiye language|Kabiye]]<br />(code: <code>kbp</code>) | [[:kcg:User:PK2|User page]] in [[:en:Tyap|Tyap]]<br />(code: <code>kcg</code>) | [[:kg:User:PK2|User page]] in [[:en:Kongo language|Kongo]]<br />(code: <code>kg</code>) | [[:kge:User:PK2|User page]] in [[:en:Komering language|Komering]]<br />(code: <code>kge</code>) | [[:ki:User:PK2|User page]] in [[:en:Kikuyu language|Kikuyu]]<br />(code: <code>ki</code>) | [[:kk:User:PK2|User page]] in [[:en:Kazakh language|Kazakh]]<br />(code: <code>kk</code>) | [[:km:User:PK2|User page]] in [[:en:Khmer language|Khmer]]<br />(code: <code>km</code>) |- | [[:kn:User:PK2|User page]] in [[:en:Kannada|Kannada]]<br />(code: <code>kn</code>) | [[:knc:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Kanuri|Central Kanuri]]<br />(code: <code>knc</code>) | [[:ko:User:PK2|User page]] in [[:en:Korean language|Korean]]<br />(code: <code>ko</code>) | [[:koi:User:PK2|User page]] in [[:en:Komi-Permyak language|Komi-Permyak]]<br />(code: <code>koi</code>) | [[:krc:User:PK2|User page]] in [[:en:Karachay-Balkar|Karachay-Balkar]]<br />(code: <code>krc</code>) | [[:ks:User:PK2|User page]] in [[:en:Kashmiri language|Kashmiri]]<br />(code: <code>ks</code>) | [[:ksh:User:PK2|User page]] in [[:en:Ripuarian language|Ripuarian]]<br />(code: <code>ksh</code>) | [[:ku:User:PK2|User page]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Kurmanji|Kurmanji]])<br />(code: <code>ku</code>) | [[:kus:User:PK2|User page]] in [[:en:Kusaal language|Kusaal]]<br />(code: <code>kus</code>) | [[:kv:User:PK2|User page]] in [[:en:Komi language|Komi]]<br />(code: <code>kv</code>) | [[:kw:User:PK2|User page]] in [[:en:Cornish language|Cornish]]<br />(code: <code>kw</code>) | [[:ky:User:PK2|User page]] in [[:en:Kyrgyz language|Kyrgyz]]<br />(code: <code>ky</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ L |- | [[:la:User:PK2|User page]] in [[:en:Latin|Latin]]<br />(code: <code>la</code>) | [[:lad:User:PK2|User page]] in [[:en:Judaeo-Spanish|Judaeo-Spanish]]<br />(code: <code>lad</code>) | [[:lb:User:PK2|User page]] in [[:en:Luxembourgish|Luxembourgish]]<br />(code: <code>lb</code>) | [[:lbe:User:PK2|User page]] in [[:en:Lak language|Lak]]<br />(code: <code>lbe</code>) | [[:lez:User:PK2|User page]] in [[:en:Lezgian language|Lezgian]]<br />(code: <code>lez</code>) | [[:lfn:User:PK2|User page]] in [[:en:Lingua Franca Nova|Lingua Franca Nova]]<br />(code: <code>lfn</code>) | [[:lg:User:PK2|User page]] in [[:en:Luganda|Luganda]]<br />(code: <code>lg</code>) | [[:li:User:PK2|User page]] in [[:en:Limburgish|Limburgish]]<br />(code: <code>li</code>) |- | [[:lij:User:PK2|User page]] in [[:en:Ligurian language|Ligurian]]<br />(code: <code>lij</code>) | [[:lld:User:PK2|User page]] in [[:en:Ladin language|Ladin]]<br />(code: <code>lld</code>) | [[:lmo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lombard language|Lombard]]<br />(code: <code>lmo</code>) | [[:ln:User:PK2|User page]] in [[:en:Lingala|Lingala]]<br />(code: <code>ln</code>) | [[:lo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lao language|Lao]]<br />(code: <code>lo</code>) | [[:lt:User:PK2|User page]] in [[:en:Lithuanian language|Lithuanian]]<br />(code: <code>lt</code>) | [[:ltg:User:PK2|User page]] in [[:en:Latgalian language|Latgalian]]<br />(code: <code>ltg</code>) | [[:lv:User:PK2|User page]] in [[:en:Latvian language|Latvian]]<br />(code: <code>lv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ M |- | [[:mad:User:PK2|User page]] in [[:en:Madurese language|Madurese]]<br />(code: <code>mad</code>) | [[:mai:User:PK2|User page]] in [[:en:Maithili language|Maithili]]<br />(code: <code>mai</code>) | [[:map-bms:User:PK2|User page]] in [[:en:Javanese language|Javanese]] ([[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan]])<br />(code: <code>map-bms</code>) | [[:mdf:User:PK2|User page]] in [[:en:Moksha language|Moksha]]<br />(code: <code>mdf</code>) | [[:mg:User:PK2|User page]] in [[:en:Malagasy language|Malagasy]]<br />(code: <code>mg</code>) | [[:mhr:User:PK2|User page]] in [[:en:Meadow Mari language|Meadow Mari]]<br />(code: <code>mhr</code>) | [[:mi:User:PK2|User page]] in [[:en:Māori language|Māori]]<br />(code: <code>mi</code>) | [[:min:User:PK2|User page]] in [[:en:Minangkabau language|Minangkabau]]<br />(code: <code>min</code>) | [[:mk:User:PK2|User page]] in [[:en:Macedonian language|Macedonian]]<br />(code: <code>mk</code>) | [[:ml:User:PK2|User page]] in [[:en:Malayalam|Malayalam]]<br />(code: <code>ml</code>) | [[:mn:User:PK2|User page]] in [[:en:Mongolian language|Mongolian]]<br />(code: <code>mn</code>) |- | [[:mni:User:PK2|User page]] in [[:en:Meitei language|Meitei]]<br />(code: <code>mni</code>) | [[:mnw:User:PK2|User page]] in [[:en:Mon language|Mon]]<br />(code: <code>mnw</code>) | [[:m:mos:User:PK2|User page]] in [[:en:Mooré|Mooré]]<br />(code: <code>mos</code>) | [[:mr:User:PK2|User page]] in [[:en:Marathi language|Marathi]]<br />(code: <code>mr</code>) | [[:mrj:User:PK2|User page]] in [[:en:Hill Mari language|Hill Mari]]<br />(code: <code>mrj</code>) | [[:ms:User:PK2|User page]] in [[:en:Malay language|Malay]]<br />(code: <code>ms</code>) | [[:mt:User:PK2|User page]] in [[:en:Maltese language|Maltese]]<br />(code: <code>mt</code>) | [[:mwl:User:PK2|User page]] in [[:en:Mirandese language|Mirandese]]<br />(code: <code>mwl</code>) | [[:my:User:PK2|User page]] in [[:en:Burmese language|Burmese]]<br />(code: <code>my</code>) | [[:myv:User:PK2|User page]] in [[:en:Erzya language|Erzya]]<br />(code: <code>myv</code>) | [[:mzn:User:PK2|User page]] in [[:en:Mazanderani language|Mazanderani]]<br />(code: <code>mzn</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ N |- | [[:nah:User:PK2|User page]] in [[:en:Nahuatl|Nahuatl]]<br />(code: <code>nah</code>) | [[:nap:User:PK2|User page]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]]<br />(code: <code>nap</code>) | [[:nds:User:PK2|User page]] in [[:en:Low German|Low German]]<br />(code: <code>nds</code>) | [[:nds-nl:User:PK2|User page]] in [[:en:Dutch Low Saxon|Dutch Low Saxon]]<br />(code: <code>nds-nl</code>) | [[:ne:User:PK2|User page]] in [[:en:Nepali language|Nepali]]<br />(code: <code>ne</code>) | [[:new:User:PK2|User page]] in [[:en:Newar language|Newar]]<br />(code: <code>new</code>) | [[:nia:User:PK2|User page]] in [[:en:Nias language|Nias]]<br />(code: <code>nia</code>) | [[:nl:User:PK2|User page]] in [[:en:Dutch language|Dutch]]<br />(code: <code>nl</code>) | [[:nn:User:PK2|User page]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Nynorsk|Nynorsk]])<br />(code: <code>nn</code>) |- | [[:no:User:PK2|User page]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Bokmål|Bokmål]])<br />(code: <code>no</code>) | [[:nov:User:PK2|User page]] in [[:en:Novial|Novial]]<br />(code: <code>nov</code>) | [[:nqo:User:PK2|User page]] in [[:en:N'Ko language|N'Ko]]<br />(code: <code>nqo</code>) | [[:nr:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]<br />(code: <code>nr</code>) | [[:nrm:User:PK2|User page]] in [[:en:Norman language|Norman]]<br />(code: <code>nrm</code>) | [[:nso:User:PK2|User page]] in [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]]<br />(code: <code>nso</code>) | [[:nup:User:PK2|User page]] in [[:en:Nupe language|Nupe]]<br />(code: <code>nup</code>) | [[:nv:User:PK2|User page]] in [[:en:Navajo language|Navajo]]<br />(code: <code>nv</code>) | [[:ny:User:PK2|User page]] in [[:en:Chewa language|Chewa]]<br />(code: <code>ny</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ O |- | [[:oc:User:PK2|User page]] in [[:en:Occitan language|Occitan]]<br />(code: <code>oc</code>) | [[:olo:User:PK2|User page]] in [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian]]<br />(code: <code>olo</code>) | [[:om:User:PK2|User page]] in [[:en:Oromo language|Oromo]]<br />(code: <code>om</code>) | [[:or:User:PK2|User page]] in [[:en:Odia language|Odia]]<br />(code: <code>or</code>) | [[:os:User:PK2|User page]] in [[:en:Ossetian language|Ossetian]]<br />(code: <code>os</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ P |- | [[:pa:User:PK2|User page]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]]<br />(code: <code>pa</code>) | [[:pag:User:PK2|User page]] in [[:en:Pangasinan language|Pangasinan]]<br />(code: <code>pag</code>) | [[:pam:User:PK2|User page]] in [[:en:Kapampangan language|Kapampangan]]<br />(code: <code>pam</code>) | [[:pap:User:PK2|User page]] in [[:en:Papiamento|Papiamento]]<br />(code: <code>pap</code>) | [[:pcd:User:PK2|User page]] in [[:en:Picard language|Picard]]<br />(code: <code>pcd</code>) | [[:pcm:User:PK2|User page]] in [[:en:Nigerian Pidgin|Nigerian Pidgin]]<br />(code: <code>pcm</code>) | [[:pdc:User:PK2|User page]] in [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch]]<br />(code: <code>pdc</code>) | [[:pfl:User:PK2|User page]] in [[:en:Palatine German dialects|Palatine German]]<br />(code: <code>pfl</code>) | [[:pi:User:PK2|User page]] in [[:en:Pali|Pali]]<br />(code: <code>pi</code>) |- | [[:pl:User:PK2|User page]] in [[:en:Polish language|Polish]]<br />(code: <code>pl</code>) | [[:pms:User:PK2|User page]] in [[:en:Piedmontese language|Piedmontese]]<br />(code: <code>pms</code>) | [[:pnb:User:PK2|User page]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]] (Western Punjabi)<br />(code: <code>pnb</code>) | [[:pnt:User:PK2|User page]] in [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]]<br />(code: <code>pnt</code>) | [[:ppl:User:PK2|User page]] in [[:en:Nawat language|Nawat]]<br />(code: <code>ppl</code>) | [[:ps:User:PK2|User page]] in [[:en:Pashto|Pashto]]<br />(code: <code>ps</code>) | [[:pt:User:PK2|User page]] in [[:en:Portuguese language|Portuguese]]<br />(code: <code>pt</code>) | [[:pwn:User:PK2|User page]] in [[:en:Paiwan language|Paiwan]]<br />(code: <code>pwn</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Q |- | [[:qu:User:PK2|User page]] in [[:en:Quechuan languages|Quechua]] ([[:en:Southern Quechua|Southern Quechua]])<br />(code: <code>qu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ R |- | [[:rki:User:PK2|User page]] in [[:en:Rakhine language|Rakhine]]<br />(code: <code>rki</code>) | [[:rm:User:PK2|User page]] in [[:en:Romansh language|Romansh]]<br />(code: <code>rm</code>) | [[:rmy:User:PK2|User page]] in [[:en:Romani language|Romani]] ([[:en:Vlax Romani language|Vlax Romani]])<br />(code: <code>rmy</code>) | [[:rn:User:PK2|User page]] in [[:en:Kirundi|Kirundi]]<br />(code: <code>rn</code>) | [[:ro:User:PK2|User page]] in [[:en:Romanian language|Romanian]]<br />(code: <code>ro</code>) | [[:roa-rup:User:PK2|User page]] in [[:en:Aromanian language|Aromanian]]<br />(code: <code>roa-rup</code>) | [[:roa-tara:User:PK2|User page]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]] ([[:en:Tarantino dialect|Tarantino]])<br />(code: <code>roa-tara</code>) | [[:rsk:User:PK2|User page]] in [[:en:Pannonian Rusyn|Pannonian Rusyn]]<br />(code: <code>rsk</code>) | [[:ru:User:PK2|User page]] in [[:en:Russian language|Russian]]<br />(code: <code>ru</code>) | [[:rue:User:PK2|User page]] in [[:en:Rusyn language|Rusyn]]<br />(code: <code>rue</code>) | [[:rw:User:PK2|User page]] in [[:en:Kinyarwanda|Kinyarwanda]]<br />(code: <code>rw</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ S |- | [[:sa:User:PK2|User page]] in [[:en:Sanskrit|Sanskrit]]<br />(code: <code>sa</code>) | [[:sah:User:PK2|User page]] in [[:en:Yakut language|Yakut]]<br />(code: <code>sah</code>) | [[:sat:User:PK2|User page]] in [[:en:Santali language|Santali]]<br />(code: <code>sat</code>) | [[:sc:User:PK2|User page]] in [[:en:Sardinian language|Sardinian]]<br />(code: <code>sc</code>) | [[:scn:User:PK2|User page]] in [[:en:Sicilian language|Sicilian]]<br />(code: <code>scn</code>) | [[:sco:User:PK2|User page]] in [[:en:Scots language|Scots]]<br />(code: <code>sco</code>) | [[:sd:User:PK2|User page]] in [[:en:Sindhi language|Sindhi]]<br />(code: <code>sd</code>) | [[:se:User:PK2|User page]] in [[:en:Northern Sámi|Northern Sámi]]<br />(code: <code>se</code>) | [[:sg:User:PK2|User page]] in [[:en:Sango language|Sango]]<br />(code: <code>sg</code>) | [[:sh:User:PK2|User page]] in [[:en:Serbo-Croatian|Serbo-Croatian]]<br />(code: <code>sh</code>) | [[:shi:User:PK2|User page]] in [[:en:Shilha language|Shilha]]<br />(code: <code>shi</code>) |- | [[:shn:User:PK2|User page]] in [[:en:Shan language|Shan]]<br />(code: <code>shn</code>) | [[:si:User:PK2|User page]] in [[:en:Sinhala language|Sinhala]]<br />(code: <code>si</code>) | [[:simple:User:PK2|User page]] in [[:en:Basic English|Basic English]]<br />(code: <code>simple</code>) | [[:sk:User:PK2|User page]] in [[:en:Slovak language|Slovak]]<br />(code: <code>sk</code>) | [[:skr:User:PK2|User page]] in [[:en:Saraiki language|Saraiki]]<br />(code: <code>skr</code>) | [[:sl:User:PK2|User page]] in [[:en:Slovene language|Slovene]]<br />(code: <code>sl</code>) | [[:sm:User:PK2|User page]] in [[:en:Samoan language|Samoan]]<br />(code: <code>sm</code>) | [[:smn:User:PK2|User page]] in [[:en:Inari Sámi language|Inari Sámi]]<br />(code: <code>smn</code>) | [[:sn:User:PK2|User page]] in [[:en:Shona language|Shona]]<br />(code: <code>sn</code>) | [[:so:User:PK2|User page]] in [[:en:Somali language|Somali]]<br />(code: <code>so</code>) | [[:sq:User:PK2|User page]] in [[:en:Albanian language|Albanian]]<br />(code: <code>sq</code>) |- | [[:sr:User:PK2|User page]] in [[:en:Serbian language|Serbian]]<br />(code: <code>sr</code>) | [[:srn:User:PK2|User page]] in [[:en:Sranan Tongo|Sranan Tongo]]<br />(code: <code>srn</code>) | [[:ss:User:PK2|User page]] in [[:en:Swazi language|Swazi]]<br />(code: <code>ss</code>) | [[:st:User:PK2|User page]] in [[:en:Sotho language|Sotho]]<br />(code: <code>st</code>) | [[:stq:User:PK2|User page]] in [[:en:Saterland Frisian language|Saterland Frisian]]<br />(code: <code>stq</code>) | [[:su:User:PK2|User page]] in [[:en:Sundanese language|Sundanese]]<br />(code: <code>su</code>) | [[:sv:User:PK2|User page]] in [[:en:Swedish language|Swedish]]<br />(code: <code>sv</code>) | [[:sw:User:PK2|User page]] in [[:en:Swahili language|Swahili]]<br />(code: <code>sw</code>) | [[:syl:User:PK2|User page]] in [[:en:Sylheti language|Sylheti]]<br />(code: <code>syl</code>) | [[:szl:User:PK2|User page]] in [[:en:Silesian language|Silesian]]<br />(code: <code>szl</code>) | [[:szy:User:PK2|User page]] in [[:en:Sakizaya language|Sakizaya]]<br />(code: <code>szy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ T |- | [[:ta:User:PK2|User page]] in [[:en:Tamil language|Tamil]]<br />(code: <code>ta</code>) | [[:tay:User:PK2|User page]] in [[:en:Atayal language|Atayal]]<br />(code: <code>tay</code>) | [[:tcy:User:PK2|User page]] in [[:en:Tulu language|Tulu]]<br />(code: <code>tcy</code>) | [[:tdd:User:PK2|User page]] in [[:en:Tai Nuea language|Tai Nuea]]<br />(code: <code>tdd</code>) | [[:te:User:PK2|User page]] in [[:en:Telugu language|Telugu]]<br />(code: <code>te</code>) | [[:tet:User:PK2|User page]] in [[:en:Tetum language|Tetum]]<br />(code: <code>tet</code>) | [[:tg:User:PK2|User page]] in [[:en:Tajik language|Tajik]]<br />(code: <code>tg</code>) | [[:th:User:PK2|User page]] in [[:en:Thai language|Thai]]<br />(code: <code>th</code>) | [[:ti:User:PK2|User page]] in [[:en:Tigrinya language|Tigrinya]]<br />(code: <code>ti</code>) | [[:tig:User:PK2|User page]] in [[:en:Tigre language|Tigre]]<br />(code: <code>tig</code>) | [[:tk:User:PK2|User page]] in [[:en:Turkmen language|Turkmen]]<br />(code: <code>tk</code>) | [[:tl:User:PK2|User page]] in [[:en:Tagalog language|Tagalog]]<br />(code: <code>tl</code>) | [[:tly:User:PK2|User page]] in [[:en:Talysh language|Talysh]]<br />(code: <code>tly</code>) |- | [[:tn:User:PK2|User page]] in [[:en:Tswana language|Tswana]]<br />(code: <code>tn</code>) | [[:to:User:PK2|User page]] in [[:en:Tongan language|Tongan]]<br />(code: <code>to</code>) | [[:tok:User:PK2|User page]] in [[:en:Toki Pona|Toki Pona]]<br />(code: <code>tok</code>) | [[:tpi:User:PK2|User page]] in [[:en:Tok Pisin|Tok Pisin]]<br />(code: <code>tpi</code>) | [[:tr:User:PK2|User page]] in [[:en:Turkish language|Turkish]]<br />(code: <code>tr</code>) | [[:trv:User:PK2|User page]] in [[:en:Seediq language|Seediq]]<br />(code: <code>trv</code>) | [[:ts:User:PK2|User page]] in [[:en:Tsonga language|Tsonga]]<br />(code: <code>ts</code>) | [[:tt:User:PK2|User page]] in [[:en:Tatar language|Tatar]]<br />(code: <code>tt</code>) | [[:tum:User:PK2|User page]] in [[:en:Tumbuka language|Tumbuka]]<br />(code: <code>tum</code>) | [[:tw:User:PK2|User page]] in [[:en:Akan language|Akan]] (Twi)<br />(code: <code>tw</code>) | [[:ty:User:PK2|User page]] in [[:en:Tahitian language|Tahitian]]<br />(code: <code>ty</code>) | [[:tyv:User:PK2|User page]] in [[:en:Tuvan language|Tuvan]]<br />(code: <code>tyv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ U |- | [[:udm:User:PK2|User page]] in [[:en:Udmurt language|Udmurt]]<br />(code: <code>udm</code>) | [[:ug:User:PK2|User page]] in [[:en:Uyghur language|Uyghur]]<br />(code: <code>ug</code>) | [[:uk:User:PK2|User page]] in [[:en:Ukrainian language|Ukrainian]]<br />(code: <code>uk</code>) | [[:ur:User:PK2|User page]] in [[:en:Urdu|Urdu]]<br />(code: <code>ur</code>) | [[:uz:User:PK2|User page]] in [[:en:Uzbek language|Uzbek]]<br />(code: <code>uz</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ V |- | [[:ve:User:PK2|User page]] in [[:en:Venda language|Venda]]<br />(code: <code>ve</code>) | [[:vec:User:PK2|User page]] in [[:en:Venetian language|Venetian]]<br />(code: <code>vec</code>) | [[:vep:User:PK2|User page]] in [[:en:Veps language|Veps]]<br />(code: <code>vep</code>) | [[:vi:User:PK2|User page]] in [[:en:Vietnamese language|Vietnamese]]<br />(code: <code>vi</code>) | [[:vls:User:PK2|User page]] in [[:en:West Flemish|West Flemish]]<br />(code: <code>vls</code>) | [[:vo:User:PK2|User page]] in [[:en:Volapük|Volapük]]<br />(code: <code>vo</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ W |- | [[:wa:User:PK2|User page]] in [[:en:Walloon language|Walloon]]<br />(code: <code>wa</code>) | [[:war:User:PK2|User page]] in [[:en:Waray language|Waray]]<br />(code: <code>war</code>) | [[:wo:User:PK2|User page]] in [[:en:Wolof language|Wolof]]<br />(code: <code>wo</code>) | [[:wuu:User:PK2|User page]] in [[:en:Wu Chinese|Wu Chinese]]<br />(code: <code>wuu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ X |- | [[:xal:User:PK2|User page]] in [[:en:Oirat language|Oirat]] ([[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]])<br />(code: <code>xal</code>) | [[:xh:User:PK2|User page]] in [[:en:Xhosa language|Xhosa]]<br />(code: <code>xh</code>) | [[:xmf:User:PK2|User page]] in [[:en:Mingrelian language|Mingrelian]]<br />(code: <code>xmf</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Y |- | [[:yi:User:PK2|User page]] in [[:en:Yiddish|Yiddish]]<br />(code: <code>yi</code>) | [[:yo:User:PK2|User page]] in [[:en:Yoruba language|Yoruba]]<br />(code: <code>yo</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Z |- | [[:za:User:PK2|User page]] in [[:en:Zhuang languages|Zhuang]] ([[:en:Standard Zhuang|Standard Zhuang]])<br />(code: <code>za</code>) | [[:zea:User:PK2|User page]] in [[:en:Zeelandic|Zeelandic]]<br />(code: <code>zea</code>) | [[:zgh:User:PK2|User page]] in [[:en:Standard Moroccan Amazigh|Standard Moroccan Amazigh]]<br />(code: <code>zgh</code>) | [[:zh:User:PK2|User page]] in [[:en:Chinese language|Chinese]] ([[:en:Mandarin Chinese|Mandarin Chinese]])<br />(code: <code>zh</code>) | [[:zh-classical:User:PK2|User page]] in [[:en:Classical Chinese|Classical Chinese]]<br />(code: <code>zh-classical</code>) | [[:zh-min-nan:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Min|Southern Min]]<br />(code: <code>zh-min-nan</code>) | [[:zh-yue:User:PK2|User page]] in [[:en:Cantonese|Cantonese]]<br />(code: <code>zh-yue</code>) | [[:zu:User:PK2|User page]] in [[:en:Zulu language|Zulu]]<br />(code: <code>zu</code>) |} dud3tixug1qffje4pl8q76cccmmhg8l 0 154519 901104 901101 2026-05-21T13:14:10Z KartikMistry 10383 અંતે 901104 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} '''''નમસ્તે સદા વત્સલે માતૃભૂમિ''''' એ [[રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ]]ની પ્રાર્થના છે. આખી પ્રાર્થના [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃતમાં]] છે, ફક્ત પ્રાર્થનાના અંતે બોલતી પંક્તિ '''[[ભારત માતા]] કી જય!''' [[હિંદી ભાષા|હિન્દીમાં]] છે. તે સૌપ્રથમ [[એપ્રિલ ૨૩|૨૩ એપ્રિલ]] ૧૯૪૦ના રોજ [[પુના|પુણે]]ના સંઘ શિક્ષા વર્ગમાં ગાવામાં આવી હતી. યાદવ રાવ જોશીએ તેની રચના કરી હતી. આ પ્રાર્થના સંઘની શાખા અથવા અન્ય કાર્યક્રમોમાં ફરજિયાતપણે ગાવામાં આવે છે અને ધ્વજ સમક્ષ વંદન અને પ્રણામ કરવામાં આવે છે. ભારતની બહાર હિન્દુ સ્વયંસેવક સંઘ અને કન્યા/મહિલા પાંખ રાષ્ટ્રીય સેવિકા સમિતિના નેજા હેઠળ યોજાતી શાખાઓમાં પ્રાર્થના અલગ હોય છે. == પ્રાર્થના == [[File:A RSS swayamsevak.jpg|right|thumb|200px|પ્રાર્થના સમયે સંઘનો સ્વયંસેવક]] <poem> नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे त्वया हिन्दुभूमे सुखवं वर्धितोऽहम्। महामङ्गले पुण्यभूमे त्वदर्थे पतत्वेष कायो नमस्ते नमस्ते॥१॥ प्रभो शक्तिमन् हिन्दुराष्ट्राङ्गभूता इमे सादरं त्वां नमामो वयम् त्वदीयाय कार्याय बद्धा कटीयम् शुभामाशिषं देहि तत्पूर्तये। अजय्यां च विश्वस्य देहीश शक्तिम् सुशीलं जगद्येन नम्रं भवेत् श्रुतं चैव यत्कण्टकाकीर्णमार्गम् स्वयं स्वीकृतं नः सुगंकारयेत्॥२॥ समुत्कर्ष निःश्रेयसस्यैकमुग्रम् परं साधनं नाम वीरव्रतम् तदन्तः स्फुरत्वक्षया ध्येयनिष्ठा हृदन्तः प्रजागर्तु तीव्राऽनिशम्। विजेत्री च नः संहता कार्यशक्तिर् विधायास्य धर्मस्य संरक्षणम् परं वैभवं नेतुमेतत् स्वराष्ट्रम् समर्था भवत्वाशिषा ते भृशम्॥३॥ ॥भारत माता की जय॥ </poem> {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય]] 9zj4j9tk7d5oh2em95mvl3qpxbbpps9 3 154526 901110 2026-05-21T19:31:10Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[Template:Welcome|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 901110 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Karan vagh}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૧:૦૧, ૨૨ મે ૨૦૨૬ (IST) jvzj00y6i61jwjy67ubpvu2jw3qjxi8