વીરપુર

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gu">
  <siteinfo>
    <sitename>વિકિપીડિયા</sitename>
    <dbname>guwiki</dbname>
    <base>https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.4</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા)</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">વિશેષ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">સભ્ય</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">સભ્યની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">વિકિપીડિયા</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">વિકિપીડિયા ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ચિત્ર</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ચિત્રની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">મીડિયાવિકિ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">મીડિયાવિકિ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ઢાંચો</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ઢાંચાની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">મદદ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">મદદની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">શ્રેણી</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">શ્રેણીની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">વિભાગ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">વિભાગ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>વીરપુર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4264</id>
    <revision>
      <id>901278</id>
      <parentid>419336</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KartikMistry</username>
        <id>10383</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>અપડેટ.</comment>
      <origin>901278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1167" sha1="nczz9mkak6h4hai078cvr1wsr3kb4mn" xml:space="preserve">'''વીરપુર''' એક સંદિગ્ધ શબ્દ છે અને આ નામે [[ગુજરાત]]માં અનેક ગામો આવેલા છે. વધુમાં, અમુક ગામોની જોડણી વિરપુર તરીકે પણ લખાય છે.

* [[વીરપુર (રાજકોટ)]] - [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ જિલ્લા]]ના [[જેતપુર તાલુકો|જેતપુર તાલુકા]]માં આવેલું ગામ. [[જલારામ બાપા]]નું મંદિર અહીં આવેલ છે. 
* [[વીરપુર (તા. ધારી)]]
* [[વીરપુર (તા. ધોળકા)]]
* [[વીરપુર (તા. લાઠી)]]
* [[વીરપુર (તા. ઇડર)]]
* [[વીરપુર (તા. પાવીજેતપુર)]]
* [[વીરપુર (તા. વિજયનગર)]]
* [[વીરપુર (તા. હિંમતનગર)]]
* [[વીરપુર (તા. ભિલોડા)]]

{{disambiguation}}

[[Category:ગુજરાતનાં ગામો]]</text>
      <sha1>nczz9mkak6h4hai078cvr1wsr3kb4mn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સમુરાઇ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25120</id>
    <revision>
      <id>901270</id>
      <parentid>883324</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T19:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195545" sha1="cjk0l9cwt9gfh7e2vtoyrfo91yqwhd5" xml:space="preserve">{{cleanup}}
[[ચિત્ર:Samurai.jpg|thumb|250px|બખતરમાં સમુરાઇ, 1860ફેલીસ બીયાટો દ્વારા હાથથી રંગીન કરેલ ફોટોગ્રાફ ]]
[[ચિત્ર:Japanese Embassy to Europe Members in Paris 1862.png|thumb|250px|1860ની આસપાસના સમુરાઇ]]

{{Nihongo|'''Samurai'''|[[wikt:侍|侍]]&lt;!--&quot;武士&quot; is pronounced &quot;Bushi&quot; or, occasionally, &quot;mononofu&quot;--&gt;}} એ [[પૂર્વ ઔદ્યોગિક]] [[જાપાન]]ના ઉમદા લશ્કરી પદસ્થાન માટેનો શબ્દ છે. અનુવાદક [[વિલિયમ સ્કોટ વિલ્સન]] મુજબ : “ ચાઇનીઝમાં, 侍 અક્ષર એ મૂળ રૂપથી એક ક્રિયાપદ છે જેનો અર્થ રાહ જોવી કે પછી સમાજના ઉચ્ચ વર્ગમાં એક વ્યકિતને સાથ આપવો થાય છે, અને આ જાપાનિઝમાં મૂળ શબ્દ [[wiktionary:侍う#Etymology 2|સબુરાઉ]]ના માટે પણ સત્ય છે. બંને દેશોમાં શબ્દનો અર્થ 'ઉચ્ચ ખાનદાનીમાં નજદીકની હાજરીમાં જેઓ સેવા આપે છે' તેના માટે નામકરણ કરેલું હતું, જાપાનિઝમાં ઉચ્ચારને બદલીને [[wiktionary:侍#Etymology 1|સબુરાઇ]] કરાયો હતો.  વિલ્સન મુજબ, શબ્દ “ સમુરાઇ ” નો સૌથી આરંભિક ઉલ્લેખ [[કોકીન વકાશું]] (905-914), જે નવમી સદીના પ્રથમ ભાગમાં પૂર્ણ થયેલ પ્રથમ સાર્વભૌમ કવિતાઓનો સંગ્રહ હતો, તેમાં દેખાયો છે. 

12મી સદીના અંત સુધીમાં, સમુરાઇ લગભગ પૂર્ણ રૂપથી ''બુશી'' (武士)નો સમાનાર્થક બની ગયો, અને આ શબ્દ યોદ્ધા વર્ગના મધ્ય અને ઉચ્ચ સેનાના વિભાગ સાથે ખૂબ નજીકથી જોડાયેલો હતો. સમુરાઇ એક [[બુશીડો]] કહેવાતા લિખિત નિયમોના સમૂહોને માનતા હતા. તેઓની સંખ્યા જાપાનની વસ્તીના 10% થી ઓછી છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/520850/samurai સમુરાઇ (જાપાની યોદ્ધો)]&quot;. વિશ્વકોશ બ્રિટાનિકા.&lt;/ref&gt; આજે પણ સમુરાઇ શિક્ષા આ આધુનિક સમાજના દિવસે માર્શલ આર્ટ [[કેન્ડો]] જેનો અર્થ ''તલવારની રીત''  થાય છે તેમાં જોવા મળે છે. 

== ઇતિહાસ ==
[[ચિત્ર:KofunCuirass.jpg|thumb|200px|left|લોખંડી હેલ્મેટ અને બખતર સાથે ચમકીલા બ્રોન્ઝના શણગારવાળુ, કોફૂન યુગ, 5મી સદી.ટોકયો રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય.]]
663 એ.ડી.માં [[ટેન્ગ]] [[ચાઈના]] અને [[શીલા]]ના વિરૂદ્ધમાં [[હકુસુકીનોઈના યુદ્ધ]] પછી, જાપાનના પીછેહઠમાં પરિણમી હતી, જાપાન એક વ્યાપક નવરચનામાંથી પસાર થયું. એમાંથી સૌથી મહત્વનું એક 646 એ.ડી.માં પ્રિન્સ નાકા નો ઓઈ ([[સમ્રાટ ટેન્જી]]) દ્વારા ઇશ્યૂ કરેલ [[ટાઇકા સુધારણા]] હતું. આ આદેશે જાપાની ઉચ્ચતમકુળના શાસનને [[ટેન્ગ રાજવંશ]]ના રાજકીય માળખાં [[અમલદારશાહી શાસન]], સંસ્કૃતિ, ધર્મ અને ફિલસૂફીને ગ્રહણ કરવાની પરવાનગી આપી.&lt;ref name=&quot;HW&quot;&gt;વિલિયમ વેયને ફેરીસ, હેવનલી વોરિયર્સ - ધ ઈવોલ્યુશન ઓફ જાપાન્સ મિલિટરી, 500-1300, [[હાર્વડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1995&lt;/ref&gt; 702 એ.ડી.ના [[ટાઈહો કોડ]]ના ભાગરૂપે, અને પછી [[યોરો કોડ]]ના ભાગરૂપે,&lt;ref name=&quot;HOJ GS&quot;&gt;અ હિસ્ટરી ઓફ જાપાન, અંક 3 અને 4, જ્યોર્જ સેમ્સન, ટટલ પ્રકાશન, ૨૦૦૦.&lt;/ref&gt; જનતાએ સમગ્ર જનગણના માટે નિયમિત રૂપથી અહેવાલ આપવો જરૂરી હતો, જેનો રાષ્ટ્ર અનિવાર્ય ભરતી માટેના સંકેત તરીકે ઉપયોગ થતો હતો. કેવી રીતે જનતા વિસ્તરીત છે તેની સમજ મેળવ્યા પછી, [[સમ્રાટ મોમ્મુ]]એ એક કાયદો પ્રવેશ કર્યો જેના હેઠળ દરેક 3-5 વયસ્ક પુરૂષમાંથી 1 ને રાષ્ટ્ર લશ્કરમા મૂકવામાં આવતો હતો. આ સૈનિકોએ પોતાના ઓજારો મોકલવાના જરૂરી હતા, અને તેના બદલામાં તેઓને કર અને વેરામાંથી મુકિત મળતી હતી.&lt;ref name=&quot;HW&quot;/&gt; આ શાસક સાર્વભૌમ સરકારના પ્રયત્નોમાંનો એક ચાઇનીઝ પદ્ધતિ પછી ચિત્રાકીંત કરેલ એક સુવ્યવસ્થિત લશ્કર બનાવવાનો પ્રથમ પ્રયત્ન હતો. તેને પછીના ઇતિહાસકારો દ્વારા ''ગુંદન-સેઈ''  (軍団制)કહેવાતું હતું અને જેનું ટૂંકું જીવન હતું તેવું માનવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=March 2007}} 

ટાઈહો કોડ એ 12મા ક્રમમાં મોટાભાગના સામ્રાજય શાસકોનું વર્ગીકરણ કર્યું છે, દરેક બે ઉપ-ક્રમમાં વિભાજીત થયેલ છે, પ્રથમ ક્રમ એ સમ્રાટના સૌથી ઉચ્ચ સલાહકાર હોય છે. તેમાંનો 6ઠ્ઠો ક્રમ અને તેના પછીનાનો ઉલ્લેખ “ સમુરાઇ ” તરીકે થયો છે અને જે રોજિંદી ઘટનાઓ સાથેનું કાર્ય કરતા હતા.  ભલે આ “ સમુરાઇ ” સરકારી જનતાના સેવકો હતા, પણ આ નામ આ શબ્દ પરથી મેળવવામાં આવ્યું હોય તેવું મનાતું હતું. લશ્કરી પુરૂષોને, જો કે, ઘણી સદીઓ સુધી સમુરાઇ તરીકે ઉલ્લેખ નથી થયો.{{Citation needed|date=June 2007}}

પ્રારંભિક [[હેઈન સમય]], 8મી સદીના અંત અને 9મી સદીનો પ્રારંભ, [[સમ્રાટ કેમ્મુ]], ઉત્ત્તરી [[હોન્સુ]]માં પોતાના સામ્રાજ્યને મજબુત કરવા અને ફેલાવા માંગતો હતો, પરંતુ તેણે વિદ્રોહી [[એમીશી]] લોકો પર કબજો મેળવવા જે સેના મોકલી તે પ્રેરણા અને અનુશાસન ના અભાવે તેમના કાર્યમાં અસફળ રહી.{{Citation needed|date=June 2007}} સમ્રાટ કેમ્મુએ ''સિયેતાઇશોગન'' નો ખિતાબ{{lang|ja|征夷大将軍}} અથવા [[શોગન]]ને જાહેર કર્યું, અને એમીશી પર કબજો મેળવવા તાકતવર પ્રાદેશિક જૂથો પર નિર્ભર રહેવાનું શરૂ કર્યું. પહાડી લડાઈ અને [[તીરબાજી]] ([[ક્યુડો]]) માં નિપુણ એવા આ લડવૈયાઓ સમ્રાટના વિદ્રોહીઓને નમાવવા માટેના પસંદગીદાર હથિયાર બન્યા.{{Citation needed|date=June 2007}} જો કે આ લડવૈયાઓ શિક્ષિત હોઇ શકે પરંતુ આ સમયમાં (7મીથી 9મી સદી) શાહી ન્યાયાલય અધિકારીઓ તેમને નિર્દયથી થોડા જ વધુ તરીકે ગણતા હતા.{{Citation needed|date=June 2007}}

આખિરકાર, સમ્રાટ કેમ્મુએ તેની સેનાને વિખેરી દીધી, અને તે સમયથી, આ સમ્રાટની સત્તા ધીમે ધીમે ઘટતી ગઈ. જ્યારે સમ્રાટ શાસક હતા, ત્યારે શકિતશાળી [[ક્યોટો]]ની{{lang|ja|京都}} આસપાસના જૂથોએ પોતાનું સ્થાન મંત્રી તરીકે માની લીધું અને તેમના સંબંધીઓએ ન્યાયાધીશો તરીકે પદ મેળવી લીધું.{{Citation needed|date=June 2007}} ઘણા મેજિસ્ટ્રેટોએ પોતાની ધનસંપત્તિ જમા કરવા અને દેવા ચૂકતે કરવા વધારે કર લાદી દીધો, જેના કારણે ઘણા ખેડૂતો જમીન વિનાના થઈ ગયા હતા.{{Citation needed|date=June 2007}}
[[ચિત્ર:NasunoYoichi.jpg|200px|thumb|તૈરા શીપનું માસ્ટના ટોચ પર ફેન ખાતે નાસુ નો યોચી તેના પ્રસિદ્ધ શોટ માટે શુટીંગ કરી રહ્યો છે.લટકેલા સ્ક્રોલ પરથી, વોટાનેબ મ્યુઝીયમ, ટોટ્ટોરી પ્રીફેકચર, જાપાન.]]
સુરક્ષિત કરારો અને રાજકીય લગ્નોથી, તેઓએ રાજકીય સત્તા હાંસિલ કરી, જે ધીરે ધીરે આગળ જઈ પારંપારીક કુળશાસન બની.{{Citation needed|date=June 2007}}

થોડાક સમૂહો મૂળરૂપથી ખેડૂતો દ્વારા બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેમને સામ્રાજ્ય મેજિસ્ટ્રેટો, જે તેમને જમીનનું સંચાલન કરવા અને કર ઉઘરાવવા મોકલતા હતા, તેઓએ પોતાની રક્ષા કરવા માટે હથિયાર હાથમાં લીધા હતા.{{Citation needed|date=June 2007}} આ સમૂહો એ વધારે શકિતશાળી સમૂહોની સામે પોતાની રક્ષા કરવા માટે મૈત્રી-જોડાણ બનાવ્યા હતા, અને મધ્ય હેઈન સમય-ગાળા સુધી તેઓએ લાક્ષણિક જાપાની બખતર અને શસ્ત્રો અપનાવી લીધા હતા, અને ''[[બુશીદો]]'' ના સિદ્ધાંતો, તેઓની નૈતિક કોડને છોડી દીધા હતા. {{Citation needed|date=June 2007}} 

સમુરાઇ યોદ્ધાઓ પોતાને “ ધ વે ઓફ ધ વોરિયર ” અથવા બુશીદોના શિષ્યો તરીકે વર્ણવતા હતા. જાપાની શબ્દકોશ દ્વારા [[બુશીદો]]ને [[શોગકુકન કોકુગો ડેજીટેન]] જેનો અર્થ “ એક એકમાત્ર સિદ્ધાંત (રોન્રી) જે મુરોમાચી (ચૂસેઇ) સમયથી યોદ્ધા વર્ગમાં ફેલાયેલો હતો ” તરીકે પરિભાષીત કરવામાં આવ્યો. આરંભિક સમયથી જ સમુરાઇ માને છે કે યોદ્ધાની રાહ તેના માસ્ટરના સમ્માન, ફરજોને મહત્વ આપનારી અને મૃત્યુ સુધી વફાદાર જ હોય છે.&lt;ref&gt;કિલયરી, થોમસ ટ્રેનીંગ ધ સમુરાઇ માઈન્ડ : એક બુશીદો સ્ત્રોત પુસ્તક શામભાલા (મે, 2008) આઇએસબીએન 1-59030-572-8&lt;/ref&gt;

13મી સદીમાં, [[હોજો શીગેટોકી]] (1198-1261 એ.ડી.) એ લખ્યું હતું : 'જ્યારે કોઈ સરકારી રૂપથી અથવા પોતાના માસ્ટરના દરબારમાં સેવા કરતું હોય તો તેણે સો કે હજાર લોકોનો વિચાર ના કરવો જોઇએ, પરંતુ માત્ર પોતાના માસ્ટરના મહત્વને ધ્યાનમાં રાખવું જોઇએ.'  

1979ના તેના હોજો વિશેના નિબંધમાં, [[ડો કાર્લ સ્ટીનસ્ટ્રુપે]] 13મી અને 14મી સદીના યોદ્ધા લેખોને (ગુન્કી) ને ધ્યાનમાં લીધા “ બુશીને તેમના કુદરતી મૂળતત્વ, યુદ્ધ, તેમના સદગુણો જેમ કે બેપરવાહ બહાદૂરી, ભીષણ કૌટુંબિક ગર્વ, અને સ્વાર્થહિન, તેજ સમયે માસ્ટર અને મનુષ્યના વિચાર વિનાની આત્મનિષ્ઠ)નું ચિત્રાંકન કર્યું. ” 

સામન્ત સ્વામી જેમ કે શીબા યોશિમાસા (1350-1410 એ.ડી.) જણાવે છે કે એક યોદ્ધા પોતાના લશ્કરી નેતા અથવા તો સમ્રાટની સેવામાં એક ગર્વપૂર્ણ મૃત્યુ માટે આગળ જુએ છે : 'એ એક અફસોસની બાબત છે કોઈ મૃત્યુની સામે તે ક્ષણ ને જવા દે.... પ્રથમ, વ્યકિત કે જેનો વ્યવસાય હથિયાર ચલાવવાનો છે, તેણે વિચારવું જોઈએ અને પછી, પોતાની પ્રસિદ્ધિ માટે જ નહીં પરંતુ તેના હાથ નીચેના લોકો માટે તેણે તેના પર અમલ કરવો જોઈએ. તેણે તેનું એકમાત્ર જીવનને વ્હાલું કરી પોતાના નામને કાયમ માટે કલંકિત કરવું ના જોઈએ...કોઈનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ક્યાં તો તેના સમ્રાટના ભલા માટે અથવા તો કોઇ લશ્કરી સેનાપતિના કોઈ મોટા ઉત્ત્તરદાયિત્યમાં પોતાનું જીવન સમર્પિત કરી દેવું જોઈએ. એ અચૂક પણે તેનાથી નીચેના લોકો માટે ખૂબ મહાન યશની વાત હશે.
[[ચિત્ર:Akashi Gidayu writing his death poem before committing Seppuku.jpg|thumb|left|180px|1582માં એક યુદ્ધમાં તેના નેતા માટે હાર્યા પછી, જનરલ આકાશી ગીડાયુ સેપ્પુકુ કરવા માટે તૈયારી કરી રહ્યો છે.તેણે ત્યારે જ તેના મૃત્યુની કવિતા લખી.]]
1412 એ.ડી.માં, [[ઈમાગવા સદાયો]]એ તેના ભાઈને, ઠપકો આપતો અને પોતાના માસ્ટર પ્રત્યેની ફરજોના મહત્વ પર ભાર આપતો પત્ર લખ્યો હતો. ઈમાગવાની તેના જીવનભર દરમિયાન લશ્કરી અને પ્રશાસકિય નિપુણતાનું સંતુલન રાખવા માટે પ્રશંસા થઈ હતી અને તેના લેખો પણ ખૂબ ફેલાયા. આ પત્રો ટોકુગાવા યુગના કાયદાઓના કેન્દ્ર બન્યા અને પારંપારિક જાપાનીઓ માટે બીજા વિશ્વયુદ્ધ સુધી જરૂરી અભ્યાસ બન્યાં :

{{quote|First of all, a samurai who dislikes battle and has not put his heart in the right place even though he has been born in the house of the warrior, should not be reckoned among one's retainers....It is forbidden to forget the great debt of kindness one owes to his master and ancestors and thereby make light of the virtues of loyalty and filial piety....It is forbidden that one should...attach little importance to his duties to his master...There is a primary need to distinguish loyalty from disloyalty and to establish rewards and punishments.}}

તે જ રીતે, સામન્ત સ્વામી [[ટકેડા નોબુશીગ]] (1525-1561 એ.ડી.) એ જણાવ્યું : 'નાની કે મોટી બંને બાબતોમાં, કોઈએ પણ તેના માસ્ટરના આદેશનું ઉલ્લંઘન ન કરવું જોઈએ...કોઈએ પણ માસ્ટર પાસેથી ભેટ કે જાગીરની માંગણી ના કરવી જોઈએ...માસ્ટર તેની જોડે અવ્યવહારિક વર્તન કરે તેને લક્ષમાં લીધા વિના, તેને અસંતુષ્ટ ન લાગવું જોઈએ...હાથ નીચેના માણસે તેનાથી ઉચ્ચના નિર્ણયોની અવગણના ના કરે.'

નોબુશીગના ભાઈ [[ટકેડા શીંજેન]] (1521-1573 એ.ડી.) એ આને મળતું જ નિરીક્ષણ કર્યું : “ કોઈ જે એક યોદ્ધાના ઘરમાં જન્મ્યું હોય, ભલે ને તેનો ગમે તેવો ક્રમ કે વર્ગ હોય, પ્રથમ તો તેણે પોતાનો પરિચય વફાદારીમાં લશ્કરી અસાધારણ કાર્યો અને પરાક્રમો કરનાર વ્યકિત તરીકે જ કરવો પડે...બધા જાણે છે કે જો કોઈ માણસ પોતાના માતા-પિતા તરફ ઋણ ધર્મ પરાયણતાને નહીં રાખે, તો તે સ્વામી પ્રત્યે પણ પોતાની ફરજ ને પણ ટાળી શકશે. તે પ્રકારનું ટાળવું નો અર્થ માનવતા તરફ બિનવફાદાર થાય. આથી તેનો પુરૂષ ‘ સમુરાઇ ’ કહેવા યોગ્ય નથી.

સામન્ત સ્વામી [[અસાકુરા યોશિકેજ]] (1428-1481 એ.ડી.) એ લખ્યું : 'અસાકુરાની જાગીરમાં, કોઈ વંશાગત મુખ્ય સુરક્ષા કરનાર નિર્ધારિત ના હોવો જોઇએ. વ્યકિતની નિમણૂક તેની કાબેલિયત અને વફાદારી મુજબ કરવી જોઇએ.' અસાકુરાએ એ પણ નીરિક્ષણ કર્યું કે તેના પિતાની સફળતાઓ યોદ્ધા અને સામાન્ય લોકો જે ડોમેઇનમાં રહેતા હોય તેના સારા-દયાભાવના કારણે મેળવી. તેમની સત્યતા દ્વારા, 'બધા જ તેમના માટે પોતાના જીવ કુરબાન કરવા તૈયાર હતા અને બધા તેમના રાષ્ટ્રમિત્ર હતા. 

[[કાટો કિયોમાસા]] સેનગોકુ યુગના સૌથી શકિતશાળી અને સારા પ્રસિદ્ધ સ્વામીઓમાંથી હતા. કોરિયાના આક્રમણ (1592-1598) દરમિયાન તેમણે મોટાભાગના જાપાનના મુખ્ય સમૂહોનું સેનાપતિ કર્યું હતું. એક હાથ-પુસ્તકમાં તેમને સંબોધ્યું હતું કે “ બધા સમુરાઇઓ, તેમના ક્રમને લક્ષમાં લીધા સિવાય ” તેના શિષ્યોને કહેતા કે યોદ્ધાની તેના જીવનમાં એકમાત્ર ફરજ “ નાની અને મોટી તલવારો પકડી લેવી અને મૃત્યુ પામવું ” છે. તે તેના શિષ્યોને હુકમ કરતો કે લશ્કરી કલાસિકોનો અભ્યાસ કરવા વધારેને વધારે પ્રયાસ મૂકવા કહેતો હતો, ખાસ કરીને તેઓ જે વફાદારી અને સંટાનીય ધર્મપરાયણતાને સંબંધિત હતા. તે તેના લખાણ માટે ખૂબ જાણીતા હતા :

“ જો કોઈ વ્યકિત દરરોજ બુશિદોની બાબતોમાં નીરિક્ષણ નહીં કરે, તો તેના માટે બહાદુરીથી મરવું અને મર્દાની મૃત્યુ મેળવવી અઘરી બની જશે. માટે આ ખૂબ આવશ્યક છે કે આ યોદ્ધાના ધંધાનો પ્રભાવ તેના મગજમાં સારી રીતે પાડે. ”

[[નાબેશીમા નાઓશીગે]] (1538-1618 એ.ડી.) એ બીજો સેનગોકુ દાઇમ્યો હતો જે કોરિયામાં કાટો કિયોમાસાની સાથે સાથે લડયો હતો. તેણે જણાવ્યું કે એક પુરૂષ માટે ખૂબ શરમજનક વાત છે કે તેણે તેની ફરજની રાહમાં એક પણ વખત તેની જાન જોખમમાં નથી નાખી, ભલે ને ગમે તે તેનો ક્રમ હોય. નાબેશીમાના શબ્દો તેના પુત્ર અને પૌત્રને પણ મળ્યા હશે અને માટે તે [[સુનેટોમો યામામોટો]]ના ''[[હાગાકુરે]]''  માટેના આધાર બન્યા હશે. તે “ સમુરાઇનો રસ્તો તેની નિર્ભયતામાં છે.  દશ માણસ અથવા વધારે તેવા પુરૂષને મારી નથી શકતા ” કહેવા માટે ખૂબ જાણીતા છે. 
[[ચિત્ર:Sengoku period battle.jpg|thumb|1561નું કવાનાકાજીમાનું યુદ્ધ]]
[[તોરી મોટોટાડા]] (1539-1600) એ ટોકુગવા લેયાસુની સેવામાં રહેતા સામાન્તી સ્વામી હતા. [[સેકીગહારા]]ના યુદ્ધની પૂર્વસંધ્યાએ, તે સ્વૈચ્છિક રૂપથી વોનાશ તરફ જતા [[ફુશીમી મહેલ]]માં પાછળ રોકવા માટે તૈયાર થયા, જ્યારે તેમના સ્વામી પૂર્વમાં આગળ વધ્યા. તોરી અને તોકુગાવા બંને સંમત થયા હતા કે મહેલ અરક્ષણીય હતો. તેના સ્વામી માટેની વફાદારીના કાર્યમાં, તોરીએ પાછળ રહેવાનું પસંદ કર્યું, તે અને તેના માણસો અંત સુધી લડયા કરશે તેવી પ્રતિજ્ઞા કરી. જેવી રીત હતી, તેમ તોરીએ પ્રતિજ્ઞા લીધી કે તેઓ તેને જીવતો પકડી નહીં શકશે. આ નાટકીય છેલ્લા મુકામે, 2000 માણસોની રક્ષકસેના દસ દિવસ માટે ઈશીદા મીત્સુનારીના 40,000 યોદ્ધાની ભારી સેના સામેના જબરદસ્ત વિષમતાઓની સામે બંધાઈ રહી.  [http://74.125.93.104/search?q=cache:Mr-4Ma_JxJAJ:se1.isn.ch/serviceengine/FileContent%3FserviceID%3D47%26fileid%3DA2ACEFA7-841A-1AB5-38EF-4F01450AC856%26lng%3Den+http://se2.isn.ch/serviceengine/FileContent%3FserviceID%3D23%26fileid%3DA2ACEFA7-841A-1AB5-38EF-4F01450AC856%26lng%3Den&amp;amp;cd=1&amp;amp;hl=en&amp;amp;ct=clnk&amp;amp;gl=us&amp;amp;client=firefox-a{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} મરતી વખતે તેણે તેના પુત્ર તડામાસાને આખરી વાકય કહ્યું, તેણે લખ્યું કે :

'કોઇપણ સંજોગોમાં શર્માવું અને મૃત્યુને ટાળવી આ એક યોદ્ધાની (એટલે કે બુશીડો) રાહ નથી જે નિશ્ચિત રૂપથી મહત્વપૂર્ણ નથી. એ કહ્યા વગર સત્ય છે કે પોતાના માસ્ટરના ભલા માટે જીવન ત્યાગ કરવો એ અપરિવર્તિત સિદ્ધાંત છે. માટે હું આ દેશના બીજા બધા યોદ્ધાઓથી આગળ વધવા સક્ષમ હોવો જોઈએ અને મારા માસ્ટરના ભલમનસાઇના ભલા માટે મારુ જીવન સમર્પિત કરવું એ મારા પરિવાર માટે ગર્વની વાત છે અને ઘણા વર્ષોથી મારી સૌથી જોશીલી ઈચ્છા પણ હતી.'

એવું કહેવાય છે કે બંને માણસો અલગ થતી વખતે ખૂબ રડ્યા હતા, કારણ કે બંને જાણતા હતા હવે પછી તે એકબીજાને પાછા જોઈ શકશે નહીં. તોરીના પિતા અને દાદાએ પણ તેના પહેલા તોકુગાવાને સેવા આપેલી અને તેનો પોતાનો ભાઈનું યુદ્ધમાં મૃત્યુ થયું હતું. તોરીના આ કાર્યએ જાપાની ઇતિહાસનો વિષય જ બદલી નાખ્યો. લેયાસુ તોકુગાવાએ પછી સફળતાપૂર્વક સેના ઊભી કરી અને [[સેકીગહારા]] પર વિજય મેળવ્યો.

''હાગાકુરે'' ના અનુવાદક, [[વિલ્યમ સ્કોટ વિલ્સને]] યામામોટો સિવાયના પણ સમૂહમાં યોદ્ધાના મોત પર ભાર મૂકવાના ઉદાહરણોનું નિરીક્ષણ કરેલું : 'તે (તકેડા શીનજેન) યોદ્ધા તરીકે ખૂબ કડક શિષ્ટાચાર હતો, અને ''હાગાકુરે'' માં બે લડવૈયાઓની પ્રસ્તુતિને સંબંધિત એક આદર્શનીય વાર્તા છે, ના તો એટલે કે તેઓ લડયા હતા પરંતુ એ કારણે કે તેઓ મોત સુધી ના લડયા.' &lt;ref&gt;સુઝુકી, દૈસેટ્ઝ તૈટારો [http://www.amazon.com/dp/0691017700 ઝેન એન્ડ જાપાનીઝ કલ્ચર]{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (ન્યૂ યોર્ક : પેન્થન બુકસ)&lt;/ref&gt;

[[તકેડા શીનજેન]] (1521-1573) નો દુશ્મન [[યુસુગી કેનશીન]] (1530-1578) હતો; જે એક મહાન શેનગોકુ યુદ્ધ સ્વામી ચીની લશ્કરી અભ્યાસમાં સારી રીતે નિપૂણ, અને જેને “ યોદ્ધાની રાહ એટલે મૃત્યુ ” ની વકીલાત કરેલી. જાપાની ઇતિહાસકારો ડેઇસેટઝ ટેઇટારો સુઝુકીએ યુસુગીના વિચારોનું વર્ણન [http://www.amazon.com/dp/0691017700 “ ઝેન અને જાપાનીઝ સંસ્કૃતિ ”] (1959) માં કર્યું છે : 

“ તેઓ જે જીવ આપી દેવામાં અને મૌતને આલિંગન કરવામાં અરુચિત છે તેઓ સાચા લડવૈયા નથી...
દૃઢતાથી વિજયના વિશ્વાસથી યુદ્ધભુમિ પર જાઓ, અને જે કઈ પણ હોય પણ એક પણ ઘા વિના તમે ઘરે પાછા ફરશો. લડાઈમાં મરી જ જવાના સંકલ્પ સાથે પૂરી રીતે રોકાયેલા રહો, અને તમે જીવતા રહેશો; યુદ્ધમાં જીવતા રહેવાની ઈચ્છા રાખશો તો ચોક્કસપણે તમે મોતને ભેટશો. જ્યારે તમે ઘર છોડતા નક્કી કરો કે પાછા ઘરે નથી આવવું, તો તમે પાછા ઘરે સુરક્ષિત ફરશો; જ્યારે તમે પાછા ફરવાનો વિચાર કરતા હશો ત્યારે તમે પાછા નહીં ફરી શકશો. તમે એવું વિચારવામાં ખોટા ના હોઇ શકો કે વિશ્વ એ હંમેશા ફેરફાર માટે છે, પરંતુ યોદ્ધા આ પ્રકારના વિચારોથી આનંદિત ના થવા જોઈશે, કારણ કે તેનું નસીબ હંમેશા નિશ્ચિત જ હોય છે. ”

[[ચિત્ર:Samurai hand colored c1890.jpg|thumb|left|સમુરાઇ સીર્કા 1890નું હાથથી રંગીન કરેલ આલ્બમ પ્રિન્ટ]]
પરિવાર જેમ કે ઈમાગાવા, યોદ્ધાના આદર્શોના વિકાસમાં ખૂબ પ્રભાવશાળી રહ્યા હતા અને ઘણા બીજા સ્વામીઓ દ્વારા તેમના જીવનભર દરમિયાન વ્યાપકરૂપથી લખવામાં આવેલા હતાં. [[ઈમાગાવા સદાયો]]ના લેખો ખુબ સન્માનીય હતા અને તોકુગાવા લેયાસુની નજરે [http://www.uni-erfurt.de/ostasiatische_geschichte/texte/japan/dokumente/17/tokugawa_legislation/index.htm જાપાની ફયુડેલ કાયદા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021003115/http://www.uni-erfurt.de/ostasiatische_geschichte/texte/japan/dokumente/17/tokugawa_legislation/index.htm |date=2012-10-21 }}ના સ્ત્રોત તરીકે હતા. આ લેખો એ બીજા વિશ્વ યુદ્ધ સુધી પારંપારિક જાપાનીઓ માટે જરૂરી અભ્યાસ હતા.

તેના પુસ્તક “ જાપાની સંસ્કૃતિ ” (2000)માં, ઇતિહાસકાર એચ. પૌલ વેર્લીએ ઈસાઈ નેતા [[સેન્ટ. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયર]] (1506-1556) દ્વારા કરાયેલ જાપાનના વર્ણનની નોંધ કરી છે : 'એવો દુનિયામાં કોઈ દેશ નથી જે મોતથી નથી ડરતો.' ઝેવિયર લોકોની રીતભાત અને સમ્માનનું વધુ [http://www.archive.org/details/lifelettersofstf01coleuoft વર્ણન] કરે છે : “ મારી રુચિ એ હતી કે એવા દુનિયામાં કોઈ લોકો નથી જે તેમના સમ્માન માટે જાપાની કરતા વધારે અત્યોપચારિક હોય, કારણ કે તેઓ એક પણ અપમાન કે ક્રોધમાં બોલાયેલ એક શબ્દને પણ મૂકી નથી શકતા. ” ઝેવિયરે 1549-1551 નો સમય જાપાનીઓને ઈસાઈ ધર્મમાં પરિવર્તિત કરવા માટે ત્યાં ગાળ્યો હતો. તેમણે એ પણ નીરિક્ષણ કર્યું : “ જાપાનીઓ ચાઈના, કોરિયા, [[તર્નેટ]] અને બીજા ફિલીપાઈન્સના આજુબાજુના દેશોના લોકો કરતા ઘણા વધારે બહાદુર અને વધારે લડાકુ છે. ”

ડિસેમ્બર 1547માં, ફ્રાન્સિસ મલાક્કામાં (મલેસિયામાં) હતા અને ગોવા (ઈન્ડિયા) પાછા જવા માટે રાહ જોતા હતા, જ્યારે તે ઓછા ક્રમના સમુરાઇ જેનું નામ અંજિરો (શકયતા છે “ યાજિરો ” લખાતુ હોય) ને મળ્યા. અંજિરો કોઈ મહાન પુરૂષ કે પછી કોઈ બુદ્ધિમાન વ્યકિત ન હતા, પરંતુ તેણે ઝેવિયરને પ્રભાવિત કરી દીધા, કારણ કે ચર્ચમાં ઝેવિયર જે કંઈ પણ કહેતા તેની તે ધ્યાનથી નોંધણી લેતો હતો. ઝેવિયરે જાપાનના ભાગોમાં જવાનો નિર્ણય લીધો કારણ કે આ ઓછા ક્રમના સમુરાઇએ તેમને પોર્ટુગીસ ભાષામાં ખાતરી કરાવી હતી જાપાની લોકો ખૂબ શીક્ષિત હતા અને શીખવા માટે ઉત્સુક છે. તેઓ ખૂબ મહેનતુ હતાં અને અધિકારીઓ માટે સન્માન ધરાવતાં હતાં.  તેઓના કાયદા અને રિવાજોમાં, તેઓ કોઈ કારણથી પછાત રહ્યા છે, અને ઈસાઈ ધર્મનો વિશ્વાસ તેઓને સચ્ચાઈથી મનાવશે તો તેઓ તેનો સ્વીકાર મોટા પાયે કરશે.&lt;ref name=&quot;Coleridge&quot;&gt;કોલેરીડઝ, હેનરી જેમ્સ ''ધ લાઈફ એન્ડ લેટર્સ ઓફ સેન્ટ ફ્રાન્સીસ ઝેવિયર''  (લંડન : બર્નસ એન્ડ ઓટ્સ, 1872) &lt;/ref&gt;

12મી સદી સુધી, 7મી અને 9મી સદીમાં ચાઈનાથી કોન્ફયુસિયાનિઝમના સામાન્ય પ્રવેશના કારણે અને સામ્રાજ્ય ન્યાયાલય સાથે તેમની અનુભવિત જરૂરિયાતોની વાત કરવા માટેના પ્રતિકારરૂપે સમુરાઇનો ઊંચો વર્ગ ખૂબ શિક્ષિત હતો, જેમની લગભગ હેઈન સમયથી શિક્ષા અને સંસ્કૃતિ પર એકાધિકાર છે. તેના પરિણામે તેઓ શાહીપણા માટે વધારે સંસ્કારી કાબેલિયેતોની ઈચ્છા ધરાવે છે.&lt;ref name=&quot;Matsura&quot;&gt;માત્સુરા, યોશીનોરી ફુકુઈકેન-શી 2 (ટોકયો : સાન્શુશા, 1921)&lt;/ref&gt;

ઉદાહરણો જેમ કે તૈરા તાડાનોરી (એક સમુરાઇ જે [[હૈકી મોનોગતારી]]માં દેખાય છે) પ્રસ્તુત કરે છે કે યોદ્ધાઓ તે કલામાં આદર્શનીય બનવું અને તેમાં વધારે નિપુણ બનવા ઈચ્છતા હતા.

તાડાનોરી પેન અને તલવાર સાથેની તેના કૌશલ્ય માટે અથવા તો “ બન એન્ડ ધ બુ ”, લડવાની અને શીખવાની સમન્વય માટે પ્રસિદ્ધ હતાં. 
સમુરાઇ સંસ્કારી અને શિક્ષિત હોવાનું મનાતું હતું, અને પ્રાચીન કહેવા “ બન બુ રયો ડો ”ô (文武両道, સાહિત્ય કલા, મિલિટરી કલા, બંને રીતે) અથવા “ સુમેળ રીતે પેન અને તલવાર ” નું આદર કરતા હતા. ઈડોના સમય સુધીમાં, જાપાન એ યુરોપ કરતા વધારે સાક્ષરતાનું પ્રમાણ ધરાવતાં હતાં.  ઈડોના સમય સુધીમાં, જાપાન એ યુરોપ કરતા વધારે સાક્ષરતાનું પ્રમાણ ધરાવતાં હતાં.

પુરુષોની સંખ્યા જેમણે હકીકતમાં આદર્શ હાંસિલ કર્યું અને પોતાનું જીવન જીવ્યું તે ખૂબ વધારે હતું. યોદ્ધા માટેનો પ્રારંભિક શબ્દ, “ ઉરુવાશી ”, એ કાનજી સાથે લખવામાં આવેલો જે સાહિત્ય અભ્યાસ “ બન 文” અને મિલિટરી કલા “ બુ 武” ના શબ્દોનું મિશ્રણ છે, અને જેનો હૈકી મોનોગતારી (12મી સદીના અંત) માં પણ ઉલ્લેખ કરાયો છે. હૈકી મોનોગતારી શિક્ષિત કવિ-તલવારધારી વ્યકિતના આદર્શ વિષે તૈરા નો તાડાનોરીના મૃત્યુને જણાવી ઉલ્લેખ કરે છે.

{{quote|Friends and foes alike wet their sleeves with tears and said,&lt;br /&gt;
What a pity! Tadanori was a great general,&lt;br /&gt;
pre-eminent in the arts of both sword and poetry.}}

તેના પુસ્તક “ [[આઇડલ્સ ઓફ ધ સમુરાઇ]] ” માં અનુવાદક [[વિલિયમ સ્કોટ વિલ્સન]] જણાવે છે : '[http://etext.lib.virginia.edu/japanese/heike/heike.html હૈકી મોનોગતારી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501170001/http://etext.lib.virginia.edu/japanese/heike/heike.html |date=2008-05-01 }}ના યોદ્ધાઓ પછીની પેઢીના શિક્ષિત યોદ્ધાઓ માટે આદર્શનું કામ કર્યું અને તેમના દ્વારા ચિત્રિત કરવામાં આવેલા આદર્શો પણ પહોંચ બહારના નતા માનવામાં આવતા. ઉપરથી, આ આદર્શો ઝડપભેર યોદ્ધા સમાજના ઉચ્ચ સોપાનકમાં કરાયા અને જાપાની શસ્ત્રધારી પુરૂષ માટે ઉચિત સ્વરૂપ તરીકે ભલામણ કરવામાં આવ્યા. હૈકી મોનોગતારીની સાથે, સાહિત્યમાં જાપાની યોદ્ધાઓની છબી તેની પૂર્ણ પરિપકવતાએ પહોંચી.' વિલ્સને પછી વિવિધ યોદ્ધાઓના લેખોનું અનુવાદન કર્યું છે જેમણે હૈકી મોનોગતારીને તેમના પાલન કરવા માટેના પુરૂષોના ઉદાહરણ તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો છે.

13મી સદી પછી ઘણી સંખ્યામાં યોદ્ધાઓએ આ આદર્શ પર લેખ લખ્યા. મોટાભાગના યોદ્ધાઓ આ આદર્શને ઈચ્છતા અથવા તો અનુસરતા નહીં તો આ સમુરાઇ સેનામાં એકતા કયારની નહીં રહી હોત.&lt;ref name=&quot;Wilson&quot;&gt;[[વિલિયમ સ્કોટ વિલ્સન]], [[આઈડયલ્સ ઓફ ધ સમુરાઇ]] : રાઈટીંગ્સ ઓફ જાપાનીઝ વોરીયર્સ (કોડાન્સા, 1982)  આઇએસબીએન 0-89750-081-4&lt;/ref&gt;

=== કામાકુરા બાકુફુ અને સમુરાઇનો ઉદય ===
[[ચિત્ર:Tosei Gusoku Hatisuka clan.jpg|thumb|right|જાપાની સમુરાઇ બખતર (ઓ-યોરોઇ) (તોસેઈ ગુસોકુ, હાચીસુકા સમૂહનું)]] 

મૂળરૂપ સમ્રાટ અને ઉચ્ચ વર્ગના લોકો આ યોદ્ધાઓને નિયુકત કરતા હતા. સમય જતા, પ્રથમ સમુચ્ચય શાસિત સંસ્કાર સ્થાપવા તેઓએ જરૂરી માનવ શકિત, સાધન સંપત્તિ અને રાજકીય સમર્થન એક બીજા સાથે મૈત્રી સંધી કરી જમા કરી દીધું. 

જેવી આ પ્રાદેશિક સમૂહોની શકિત વધી, તેઓનો મુખ્ય એ સમ્રાટનો દૂરનો સંબંધી જ પ્રતીકરૂપે રહેતો, અને ઘણા ઓછા સભ્યો એ કયાં તો [[ફુજીવારા]], [[મીનામોટો]] અથવા [[તૈરા]] સમૂહોના હતા.

ભલે ને મૂળરૂપથી પ્રાંતિય ક્ષેત્રોમાં મેજિસ્ટ્રેટ તરીકે નિશ્ચિત ચાર વર્ષ માટે મોકલવામાં આવેલ, ''ટોરયો'' એ જ્યારે તેમની મુદ્દત પૂરી થઇ ગઇ ત્યારે રાજધાની પાછી આપવાની ના પાડી, અને તેમના પુત્રો તેમના સ્થાને ઉત્ત્તરાધિકારી બન્યા અને ચાલુ જ રહ્યા જેથી સમૂહોએ આખા જાપાનમાં મધ્ય અને પછીના હેઈન સમયમાં બાગીઓ મૂકી દીધા.

1185માં સમુરાઇએ [[દન-નો-ઉરા]]નું નૌસેના યુદ્ધ લડયું. તેમના વિકસિત લશ્કરી અને આર્થિક શકિતના કારણે, યોદ્ધાઓ આખિરકાર ન્યાયાલયના રાજકારણમાં નવી સેના બની. હેઈન સમયના અંતમાં તેમની [[હોગેન]]માં સંડોવણીએ તેમની શકિતને વધારે મજબૂત કરી, અને અંતમાં દુશ્મનો [[મીનામોટો]] અને [[તૈરા]] સમૂહોએ એકબીજા સાથે 1160ના [[હૈજી રિબેલિયનો]]માં સામનો કર્યો.  

વિજેતા, [[તૈરા નો કિયોમોરી]], શાહી સલાહકાર બન્યા, અને આ જગ્યાને હાંસિલ કરનાર પ્રથમ યોદ્ધા હતા. તેમણે પછી કેન્દ્ર સરકારના નિયંત્રણ પર કાબૂ મેળવી લીધો, પ્રથમ સમુરાઇ શાસીત સરકારની સ્થાપના કરી અને સમ્રાટને શોભાની મૂર્તિ તરીકે નિર્વાસિત કર્યાં. 

જો કે, જ્યારે તૈરા સમૂહ પછીના ઉત્ત્તરાધિકારી, ધ મીનામોટો, સાથે તુલના કરીએ ત્યારે તૈરા સમૂહ પણ ખૂબ રૂઢીવાદી હતા, અને તેના લશ્કરી બળને વધારવા અને મજબૂત કરવાની જગ્યાએ, તૈરા સમૂહ તેમની સ્ત્રીઓના લગ્ન સમ્રાટો સાથે કરાવતા અને સમ્રાટ થકી નિયંત્રણ રાખતા હતા.

ધ તૈરા અને ધ મીનામોટો વચ્ચે ફરી 1180માં સંઘર્ષ થયો, [[ગેમ્પી યુદ્ધ]] શરૂ કરી જે 1185 માં સમાપ્ત થયું. વિજયી [[મીનામોટો નો યોરીતોમો]] કુળશાસન પર સમુરાઇની સર્વોચ્ચતાની સ્થાપના કરી. 1190માં, તેમણે કયોટોની મુલાકાત લીધી અને 1192માં [[સેઈ ટાઈશોગન]] બન્યા, અને કામાકુરા શોગુનેટ અથવા તો ''કામાકુરા બકુફુ'' ની સ્થાપના કરી. કયોટો પરથી રાજ કર્યા વગર, તેમણે [[કામકુરા]]માં, તેમની શકિતના આધાર પાસે, શોગુનેટ ગોઠવ્યો. “ બકુફુ ” નો અર્થ “ તમ્બુ સરકાર ” થાય, લશ્કરી સરકાર તરીકે બકુફુની પ્રતિષ્ઠા મુજબ, સૈનિકો જ્યાં રહેતા હશે ત્યાં શિબિરમાંથી લેવામાં આવ્યો.

સમય જતા, શકિતશાળી સમુરાઇ સમૂહો યોદ્ધા શ્રેષ્ઠતા બન્યા, અથવા તો “ ''બ્યુક''  ”, જે કુળશાસન ન્યાયાલયમાં ફકત નામમાત્ર રૂપે જ હતા. જ્યારે સમુરાઇઓએ ઉચ્ચતમ કુળ શાસનના મનોરંજન જેમ કે [[સુલેખન]], કવિતા અને સંગીતને ગ્રહણ કરવાનું શરૂ કર્યુ, થોડા ન્યાયાલય ઉચ્ચતમ કુળોએ પણ સમુરાઇ રિવાજોને ગ્રહણ કરવાનું શરૂ કરી દીધું. વિવિધ સમ્રાટો દ્વારા વિવિધ સાજીશો રચાઈ હોવા છતાં અને ટૂંકા ગાળાના શાસન હોવા છતાં, સાચી સત્તા તો શોગુન અને સમુરાઇના હાથમાં જ ત્યાં સુધી હતી.

=== આશીકાગા શોગુનેટ ===
[[ચિત્ર:Mōko Shūrai Ekotoba Mongol Invasion Takezaki Suenaga 2 Page 5-7.jpg|thumb|350px|જાપાન પર મોંગલોના આક્રમણ દરમિયાન, સમુરાઇ સ્યુનાગા મોંગલોનો સામનો.મોકો શ્યુરાય ઈકોટોબા (蒙古襲来絵詞) સિરકા 1293.]]
વિવિધ સમુરાઇ સમૂહોએ [[કામાકુરા]] અને [[આશીકાગા શોગુનેટસ]] દરમિયાન સત્તા માટે ખૂબ સંઘર્ષ કર્યો.

13મી સદીમાં [[ઝેન બુદ્ધ ધર્મ]] સમુરાઇમાં ખૂબ ફેલાયો અને તેમને આચરણના માપદંડા નક્કી કરવા ખાસ કરીને મૃત્યુ અને હત્યાના ડરથી મુકત થવામાં મદદ કરી, પરંતુ સાધારણ જનસંખ્યામાં, [[પવિત્ર ભૂમિ બુદ્ધ ધર્મ]]ને ખુબ સમર્થન મળ્યું.

1274માં, મોંગલ સ્થાપિત [[ચાઈના]]ની [[યુઆન સામ્રાજ્ય]]એ જાપાનમાં ઉત્તર [[કયુશુ]] પર આક્રમણ કરવા 40,000 સૈનિકો અને 900 જહાજોની સેનાને મોકલી. જાપાન પાસે આ ભયનો સામનો કરવા માત્ર 10,000 સમુરાઇઓની હાજરી હતી. આક્રમિક સેન્યને આ સમગ્ર [[ચઢાઈ]] દરમિયાન ખૂબ મોટા વાવાઝોડાએ સતાવ્યા હતા, તેઓને ખૂબ ભારે નુકસાન થયું જેથી બચાવકર્મીઓને ખૂબ મદદ મળી. આખરે યુઆન સેનાને પાછી બોલાવવામાં આવી અને આક્રમણને પડતું મૂકાયું. મોંગલ આક્રમણખોરોએ નાના [[બોમ્બ]]નો ઉપયોગ કર્યો હતો, જે જાપાનમાં બોમ્બ અને [[ગનપાઉડર]]નો લગભગ પ્રથમ દેખાવ હતો.

જાપાની બચાવકર્મીઓને એક પુન: આક્રમણની શકયતાની ખબર પડી ગઈ, અને તેમણે 1276માં [[હકાટા ખાડી]]ની આજુબાજુ મોટા, પત્થરી અવરોધના નિર્માણની શરૂઆત કરી. 1277માં પૂર્ણ થયેલ, આ દિવાલ ખાડીની સીમાની આજુબાજુ 20 કિ.મી. સુધી લાંબી છે. મોંગલોની સામે આને એક મજબૂત બચાવ મુદ્દાનું કામ કર્યું હશે. મોંગલોએ આ વિવાદને કૂટનીતીરૂપથી 1275થી 1779 સુધી શાંત કરવાના પ્રયત્નો કર્યા પરંતુ દરેક દૂત જેને જાપાન મોકલવામાં આવેલ તેને ફાંસી આપવામાં આવતી. આણે જાપાની ઇતિહાસમાં સૌથી પ્રસિદ્ધ વિવાદમાંના એક વિવાદના મંચ તરીકે આકૃતિ આપી.

1281માં, 140000 સૈનિકો અને 5,000 જહાજો સાથેની યુઆન સેના ફરીથી જાપાન પર આક્રમણ કરવા માટે હાજર થઈ ગયા. જાપાની સેનાના 40,000 સૈનિકો દ્વારા નોર્ધર્ન કયુશુને બચાવી લેવાયું. જ્યારે એક પ્રચંડ વાવાઝોડુ નોર્ધર્ન કયુશુ ટાપુ સાથે અથડાયું ત્યારે મોંગલ સેના હજૂ તેના જહાજો પર અવતરણ સંચાલન માટેનું આયોજન કરતી હતી. પ્રચંડ વાવાઝોડા દ્વારા પહોંચાડાયેલા નુકસાન અને દુર્ઘટનાઓ, અને પછી જાપાનીઓનું હકાટા ખાડી અવરોધ દ્વારા બચાવકાર્યના પરીણામે મોંગલોએ પાછી તેમની સેનાને બોલવી લીધી.
[[ચિત્ર:Takezaki suenaga ekotoba bourui.jpg|thumb|350px|left|સમુરાઇ અને હકાટા ખાતે રક્ષણાત્મક દિવાલ.મોકો શ્યુરાય ઈકોટોબા (蒙古襲来絵詞)  સિરકા 1293.]]

1274ના ગાજવીજ સાથેનો વરસાદ અને 1281ના પ્રચંડ વાવાઝોડાએ જાપાનના સમુરાઇ બચાવકર્મીઓને મોંગલ આક્રમણકારો મોટી સંખ્યામાં હોવા છતાં પાછા હટાવવામાં મદદ કરી. આ વાવાઝોડું પછીથી ''કામી-નો-કાઝે''  તરીકે જાણીતી થઈ, જેનો શાબ્દિક અર્થ અનુવાદ “ દેવોના પવન ” થાય છે. આને ઘણી વખત સાધારણરૂપે ’દિવ્ય પવન’ તરીકે પણ અનુવાદન કરાય છે.  ''કામી-નો-કાઝે''  ઇસ્ટર પહેલાંના ચાલીસ દિવસના ઉપવાસનું પર્વના વિશ્વાસ માટે એવી જાપાની માન્યતા છે કે તેઓની જમીન એક દૈત્ય અને અલૌકિક શકિતની સુરક્ષા હેઠળ હતી. 

14મી શતાબ્દીમાં, એક લુહાર જેનું નામ [[મસામુને]] હતું, તેણે તલવારના ઉપયોગ માટે નરમ અને કઠણ સ્ટીલ ધાતુનો એક બે-સ્તરીય ઢાંચો બનાવ્યો. આ ઢાંચાએ ઘણો સુધરેલ કાપવાની શકિત અને ક્ષમતા આપી, અને તેની ઉત્પાદન પ્રૌદ્યોગિકે જાપાની તલવારોને ([[કટાના]]), પૂર્વ-ઔદ્યોગિક [[પૂર્વી એશિયા]]ના સૌથી શકિતશાળી હાથના હથિયાર તરીકે ઓળખાણ આપી.  આ પ્રૌદ્યોગિકતાથી બનેલી ઘણી તલવારોને [[પૂર્વી ચાઈના દરિયા]] પર નિર્યાત કરવામાં આવી, થોડી તલવારોએ દૂર [[ભારત]] સુધી આવી. 

વારસદારની સમસ્યાઓ કૌટુંબિક ઝગડાઓનું કારણ બની કેમ કે વિપરીત પણે 14મી શતાબ્દી પહેલાં કાયદા દ્વારા નિર્દિષ્ટ ઉત્તરોત્તરના વિભાગ હોવા છતાં પણ [[આદિપુરષ]] સામાન્ય બની ગયા હતા. અંદર અંદર લડવાનું ટાળવા, પાડોશી સમુરાઇ પ્રદેશ પર આક્રમણો સામાન્ય થઈ ગયા હતા, અને સમુરાઇમાં ઝગડા થવા એ [[કામાકુરા]] અને [[આશીકાગા]] શોગુનેટસ માટે એક કાયમી સમસ્યા હતા.

''[[સેનગોકુ જીદાઇ]]''  (“ લડતા રાજ્યોનો સમય ”) સમુરાઇ સંસ્કૃતિના નબળાપણાથી ઓળખાતો થઈ ગયો સાથે લોકો જે બીજા સામાજિક સંસ્તરમાં જન્મ્યા હતા, અને પોતાની ઓળખાણ યોદ્ધા તરીકે કરાવતા અને માટે [[ડી ફેકટો]] સમુરાઇ બન્યા.  આ ઉપદ્રવિત સમયમાં, [[બુશીદો]] નૈતિકતા જન આદશોને નિયંત્રણ અને કાયમ રાખવા માટેના મહત્વના પરિબળ બન્યા. 

જાપાની યુદ્ધોની રણનીતિ અને ટેકનોલોજી 15મી અને 16મી શતાબ્દીમાં ઝડપભેર સુધર્યા. [[આશીગરુ]] ('લાઇટ-ફૂટ', તેમના હળવા બખતરના કારણે) કહેવાતા મોટી સંખ્યામાં પગપાળા સૈનિકોનો ઉપયોગ નમ્ર યોદ્ધાઓની રચના અથવા ''નાગાયારી''  (લાંબુ [[ચાકુ]]) અથવા ([[નાગીનતા]]) સાથેના સામાન્ય લોકોનો પણ ઘોડસવારીની શાળામાં ઘોડેસવારો સાથે મળીને પ્રવેશ કરાયો હતો. યુદ્ધ સંગ્રામમાં તૈયારી કરતા લોકોની સંખ્યાની સીમા હજારોથી લાખોની હતી.

[[ચિત્ર:NanbanDo.jpg|thumb|150px|left|નંન્બાન (પશ્ચિમી) શૈલીના સમુરાઇ કયુરાસ, 16મી સદી.]]
1543માં ચીની [[સમુદ્રી ચાંચીયા]] જહાજો થકી [[પોર્ટુગીઝ]] દ્વારા [[જુની તોપો]], [[છરાવાળી બંદુકો]]ને લાવ્યા, અને જાપાનીઓ એને એક દશકમાં ભેગી કરવામાં સફળ રહ્યા. સ્વાર્થીઓના ટોળાઓ સાથે [[જુની તોપો]]ના મોટા પાયે ઉત્પાદને મહત્વની ભૂમિકા ભજવવાની શરૂ કરી.

સામન્તી સમયના અંત સુધીમાં, ઘણા લાખો અગ્નિ-હથિયાર જાપાનમાં અસ્તિત્વ પામ્યા અને યુદ્ધમાં ભારી 100,000 થી પણ વધારે સંખ્યાની સેનાઓ યુદ્ધમાં ભીડાયા. તુલનાત્મકરૂપે, યુરોપની સૌથી મોટી અને સૌથી વધુ શકિતશાળી સેના બની, જેની સામે [[સ્પેનીસ]], પાસે તો થોડા હજાર અગ્નિ હથિયાર હતા અને ફકત 30,000 ટુકડીઓને એકત્રિત કરી શકે.

1590માં, અને ફરી 1598માં, [[ટોયોટોમી હાઈડેયોશી]]એ [[ચાઈના]]{{lang|ja|唐入り}} પર આક્રમણ કરવાનું નક્કી કર્યું અને 160000 ખેડૂતો અને સમુરાઇની સેનાને [[કોરિયા]] મોકલી. [[હાઇડેયોશીનું કોરિયા પર આક્રમણ]], {{lang|ja|朝鮮征伐}}). તોપો ચલાવવાની નિષ્ણાતતાનો લાભ લઈને જાપાની સમુરાઇ યુદ્ધ લગભગ જીતી જવાના હતા, પરંતુ [[મીંગ ચીની]] ટુકડીઓના પ્રવેશના કારણે એવું કરવામાં અક્ષમ રહ્યા. આ યુદ્ધના સૌથી વધુ પ્રસિદ્ધ સમુરાઇ સેનાપતિઓમાં થોડા [[કાટો કિયોમાસા]], [[કોનીશી યુકીનાગા]] અને [[શીમાઝુ યોશીહીરો]] હતા. 

સામાજિક ગતિશીલતા વધારે ઉચ્ચ થતી હતી, અને પ્રાચીન શાસન પ્રણાલી ભાંગી પડી હતી અને પ્રભાવિત ક્ષેત્રોમાં એક મોટી લશ્કરી અને વહીવટી સંગઠન કાયમ કરવાની સમુરાઇને જરૂરિયાત ઊભી થઈ હતી. મોટાભાગના સમુરાઇ પરિવારો જે 19મી શતાબ્દીમાં જીવંત રહ્યા તેઓ મૂળ આ યુગના છે, પોતાને પ્રાચીન ચાર શાહી સમૂહો, [[મીનામોટો]], [[તૈરા]], [[ફુજીવારા]] અને [[તાચીબાના]]માંના કોઈ એક સમૂહના વંશ તરીકે જાહેર કરે છે.  આમ છતાં, મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં આ સાબિત કરવું અઘરું છે.

{{see also|Nanban trade period}}

=== ઓડા, ટોયોટોમી અને ટોકુગાવા ===
[[ઓડા નોબુનાગા]] એ [[નગોયા]] પ્રદેશ (જેને એક વખત [[ઓવારી પ્રાન્ત]] કહેવાતું) ના ખૂબ પ્રસિદ્ધ નેતા હતા અને આ [[સેનગોકુ સમય]]ના સમુરાઇના અસાધારણ ઉદાહરણ હતા. તે થોડા વર્ષો પહેલા આવ્યા, અને પોતાના શિષ્યોને અનુસરવા માટેનો માર્ગ તૈયાર કર્યો, એક નવા બકુફુ (શોગુનેટ) હેઠળ જાપાનનું પુન: એકીકરણ કર્યું.

ઓડા નોબુનાગાએ સંગઠન અને યુદ્ધ રણનિતીના ક્ષેત્રોમાં સુધારા કર્યાં, ભારે માત્રામાં તોપોનો ઉપયોગ કર્યો, વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ વિકસાવ્યો અને નવીનતાઓને ભંડાર બનાવ્યો. એક પછી એક વિજયોએ તેમને આશીકાગા બાકુફની સમાપ્તી સમજવા અને બુદ્ધ સંતોના લશ્કરી શકિતઓને નિશસ્ત્ર કરવા માટે સક્ષમ કર્યા, જેણે સદીઓ સુધી જનસાધારણ વચ્ચે વ્યર્થ સંઘર્ષ ભડકાવેલા. બુદ્ધ મંદિરોના “ અભ્યારણો ” પરથી હુમલો કરી, જે યુદ્ધ નેતા અને સમ્રાટ જે તેમને કાબૂમાં લાવવાનો પ્રયત્ન કરતો તેમના માટે સતત પરેશાન બની ગયા હતા. જ્યારે તેમનો એક સેનાપતિ, [[અકેચી મીત્સુહાઈડ]], તેની સેના સાથે તેમની સામે થઈ ગયો ત્યારે 1582માં તે મૃત્યુ પામ્યા.

[[ચિત્ર:Hasekura in Rome.JPG|thumb|180px|1615માં રોમમાં, સમુરાઇ હસેકુરા સુનેનાગા, કોલ-બોર્ગીસ, રોમ. ]]
મહત્વપૂર્ણપણે, [[ટોયોટોમી હાઈડેયોશી]] (નીચે જુઓ) અને [[ટોકુગાવા લેયાસુ]], જેમણે ટોકુગાવા શોગુનેટની રચના કરી, તે નોબુનાગાના વફાદાર શિષ્યો હતા. હાઈડેયોશીનો નોબુનાગાના ઉચ્ચ સેનાપતિઓમાંના એક અનામી ખેડૂતે ઉછેર કરેલો અને લેયાશુએ તેનું બાળપણ નોબુનાગા સાથે વિતાવ્યું હતું. હાઈડેયોશીએ મીટસુહાઈડને એક મહિનાની અંદર જ હરાવી દીધો અને મીટસુહાઈડના વિશ્વાસઘાત સાથે બદલો લઈ નોબુનાગાના સાચા ઉત્તરાધિકારી તરીકે માનવામાં આવ્યો. 

આ બંને નોબુનાગાના પૂર્વ પરાક્રમોની બક્ષીસ પામેલ હતા જેના પર એક એકત્રિત જાપાન ઊભું થયું અને એક કહેવત પણ છે : “ એકીકરણ એ એક ચોખાની કેક છે; ઓડાએ તેને બનાવી. હસીબાએ આકાર આપ્યો. અને છેલ્લે, લેયાશુએ તેને ચાખી હતી. ”{{Citation needed|date=March 2007}} (હાશીબા એ પારિવારિક નામ છે જેનો ટોયોટોમી હાઈડેયોશી ઉપયોગ કરતો હતો તે દરમિયાન તે નોબુનાગાનો શિષ્ય હતો.) 

[[ટોયોટોમી હાઈડેયોશી]], જે 1586માં ગ્રાન્ડ મિનિસ્ટર બન્યા, જે પોતે એક ગરીબ ખેડૂત પરિવારના પુત્ર હતા, જેણે એક કાયદાની રચના કરી, જેથી સમુરાઇ સમાજ કાયમી રૂપથી અને વાંરસાગત રૂપથી નિયમિત થઈ જાય, અને બિન સમુરાઇ પર શસ્ત્રો લેવા માટે પાબંદી ફરમાવી, જેથી તે પોઇન્ટ સુધી જાપાનના સામાજિક ગતિશીલતાને સમાપ્ત કરે, જે મેઈજી બળવાખોરો દ્વારા ઈડો શોગુનેટના સમાપ્તિ સમય સુધી રહી.

આની નોંધ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે કે સમુરાઇ અને બિન સમુરાઇ વચ્ચેના તફાવતો એટલા અસ્પષ્ટ હતા કે 16મી સદી દરમિયાન, મોટાભાગના પુખ્ત પુરૂષો કોઈપણ સામાજિક વર્ગના (નાના ખેડૂતોના પણ) ઓછામાં ઓછા એક લશ્કરી સંગઠન, જે તેમના પોતાના હોય, તેની સાથે જોડાયેલ હતા અને હાઈડેયોશીના શાસન દરમિયાન અને પહેલાં પણ યુદ્ધોમાં ફરજ બજાવતા. એવું કહી શકાય કે “ સર્વેના વિરુદ્ધ સર્વે ” જે સ્થિતિ એક સદી સુધી કાયમ રહી.

17મી શતાબ્દી પછી અધિકૃત સમુરાઇ પરિવારો એ હતા જેઓએ નોબુનાગા, હાઈડેયોશી અને લેયાસુને અનુસરવાનું નક્કી કર્યું. શાસન પ્રણાલી વચ્ચેના બદલાવ દરમિયાન મોટી લડાઈઓ થઈ અને મોટી સંખ્યામાં હારેલા સમુરાઇનો વિનાશ થઈ ગયો, [[રોનીન]] થઇ ગયા અથવા સામાન્ય જનસાધારણ દ્વારા શોષી લેવાયા.

=== ટોકુગાવા શોગુનેટ ===
[[ચિત્ર:Samourai servante Itcho.jpg|thumb|left|હાનાબુસા ઈત્ચો (1652-1724) દ્વારા, ચાલતા સમુરાઇ પાછળ ગૂલામ આવતા હતા.]]
[[ટોકુગાવા શોગુનેટ]] દરમિયાન, સમુરાઇ યોદ્ધા કરતા વધારેને વધારે દરબારી, અમલદાર અને વહીવટકાર બન્યા. પ્રારંભિક 17મી સદીથી કોઈપણ યુધ્ધ સંગ્રામ વગર, [[ટોકુગાવા યુગ]] દરમિયાન ([[ઈડો સમય]] પણ કહેવાય છે), સમુરાઇએ ધીમે ધીમે તેમનું લશ્કરી કાર્ય ગુમાવ્યું. 

ટોકુગાવા યુગના અંત સુધીમાં, સમુરાઇ શાહી અમલદાર [[દાઇમ્યો]] માટેના, તેમના ''[[દાઇશો]]''  સાથે, લાંબી અને ટૂંકી સમુરાઇની તલવારોની જોડ (સીએફ. [[કટાના]] અને [[વાકીઝાશી]]), જે રોજિંદા જીવનમાં વપરાતા હથિયાર કરતા વધારે શકિતનું સંકેતાત્મક પ્રતીક બન્યું. 

તેઓને હજી પણ કોઈપણ [[સામાન્યજન]] જે વ્યવસ્થિત સમ્માન ના બતાવતો હોય તેણે કાપી નાખવાનો અધિકાર (''[[કિરિ સ્યુટ ગોમેન]]'' ) છે,{{lang|ja|斬り捨て御免}} પરંતુ કેટલી હદ સુધી આ અધિકારનો ઉપયોગ થયો તે હજી અજાણ છે. જ્યારે કેન્દ્રીય સરકારે દાઇમ્યોને તેમના હથિયાર સાથે તેમની શક્તિને બળપૂર્વક ઓછી કરી, ત્યારે બેરોજગાર [[રોનીન]] સામાજીક સમસ્યા બન્યા.

એક સમુરાઇ અને તેના નેતાની (સામાન્ય રીતે દાઇમ્યો) વચ્ચેના સૈદ્ધાન્તિક કર્તવ્ય જેનપેઇ યુગથી ઈડો યુગ સુધી વધ્યા. તેઓ [[કોન્ફ્યુસિયસ]] અને [[મેન્સીયસ]] (સીએ 550 બી.સી.) ના શિક્ષણથી તેઓ ખૂબ મક્કમપણે પ્રભાવિત થયા હતા, જે શિક્ષિત સમુરાઇ વર્ગ માટે આવશ્યક વાંચન હતા. ઈડો સમય પહેલાં ઘણા પ્રભાવશાળી નેતાઓ અને પરિવારો દ્વારા બુશીદોને નિશ્ચિત સ્વરૂપ અપાયું હતું. બુશીદો આદર્શનીય હતું, અને તે 13મી શતાબ્દીથી 19મી શતાબ્દી સુધી ઉચિતપણે એકસમાન રહ્યું - બુશીદોના આદર્શોએ યોદ્ધા વર્ગના સામાજિક વર્ગ, સમય અને ભૌગોલિક સ્થાનને શ્રેષ્ઠ બનાવ્યા હતા. 

13મી શતાબ્દીની પહેલાં [[બુશીદો]]ને સમુરાઇ જેમ કે ઈમાગાવા રયોશન દ્વારા નિશ્ચિત સ્વરૂપ અપાયું હતું. સમુરાઇ વર્ગના આચરણ બીજા સામાજિક વર્ગો માટે આદર્શ સ્વરૂપ આચરણનું કાર્ય કરતા હતા. તેમના હાથમાં સમય આવતા, સમુરાઇ વધારે સમય બીજી રુચિઓમાં ફાળવતા હતા જેમ કે વિદ્યાવાન બનવું. 

આધુનિક જાપાનમાં બુશીદો પોતે હવે કંઈ વધારે ધ્યાન ખેંચે એવું નથી રહ્યું, જો કે તેના થોડા ઘણા આદર્શો અને અધ્યાપનો જીવંત રહ્યાં. 

=== આધુનિકરણ ===
{{main|Late Tokugawa shogunate}}
[[ચિત્ર:Japanese Soldiers Marching Shimonoseki Campaign by Wirgman 1864.png|thumb|1864 માં શોગુન સમુરાઇ ટુકડીઓ (લંડન ન્યૂઝ દ્વારા પ્રકાશિત).]]
[[ચિત્ર:Modern Costumes of Japanese Officers Shogunate Army 1866.png|thumb|સ્વ. ટોકુગાવા શોગુનેટ, 1866 દરમિયાન, બે તલવારધારી સમુરાઇ પશ્ચિમી કપડાઓમાં. ]]
આ સમય સુધીમાં, મૃત્યુની રાહને અને ઉત્સુકતાને{{Clarify me|date=March 2009}} 1853ની ઉગ્ર જાગ્રતતા દ્વારા ગ્રહણ લાગી ગયો હતો, જ્યારે કોમોડોર [[મેથ્યુ પેરી]]ના યુ.એસ. નૌસેનાના ભારી સ્ટીમ જહાજોએ એક સમયની પ્રબળ અલગતાની રાષ્ટ્રીય નીતિના લીધે વિસ્તૃત વ્યાપાર લાદયો. તેના પહેલાં થોડા બન્દરગાહ શહેર, શોગુનેટના કડક નિયંત્રણ હેઠળ પશ્ચિમી વ્યાપારમાં ભાગ લેવા માટે સક્ષમ હતા અને તેના પછી, તે મોટાભાગે [[ફ્રાન્સીસ્કેન્સ]] અને [[દોમિનીકન]] એક બીજા વિરુદ્ધ કરવાના વિચાર પર આધારિત હતા (સંકટકાલિન [[તોપો]]ની ટેકનોલોજીના આદાન-પ્રદાનમાં, જે પાછળથી ક્લાસિકલ સમુરાઇની પડતીનું મુખ્ય યોગદાન હતું).

1854થી, સમુરાઇ સેના અને નૌસેનાને આધુનિક કરાયા. એક [[નૌસેના પ્રશિક્ષણ શાળા]]ની સ્થાપના 1854માં [[નાગાસાકી]]માં કરાઇ હતી. નૌસેના વિદ્યાર્થીઓને ઘણા વર્ષો માટે પશ્ચિમી નૌસેનાની શાળાઓમાં અભ્યાસ કરવા માટે મોકલવામાં આવ્યા, અને વિદેશ-શિક્ષિત-ભવિષ્યના નેતાઓની, જેમ કે એડમાઇરલ [[ઈનોમોટો]], પરંપરા શરૂ કરી. 

ફ્રેન્ચ નૌસેનાના ઈજનેરોને નૌસેના આયુધશાળાને બાંધવા માટે રોકવામાં આવ્યા હતાં, જેમ કે [[યોકોસુકા]] અને [[નાગાસાકી]]. 1867માં ટોકુગાવા શોગુનેટના અંત સુધીમાં, [[શોગુન]]ની જાપાની નૌસેના ફલેગશીપ [[કેયો મારુ|''કેયો મારુ'']] ની સાથે આઠ પશ્ચિમી શૈલીના સ્ટીમ યુદ્ધ જહાજોની પહેલેથી માલિક હતી, જેમનો ઉપયોગ પશ્ચાત શાહી સેનાની વિરુદ્ધમાં [[બોશીન યુદ્ધ]]માં એડમાઇરલ [[ઇનોમોટો]]ના નેતૃત્વ હેઠળ કરાયો હતો. એક [[ફ્રેન્ચ મિલિટરી મીસન ટુ જાપાન (1857)]]ની સ્થાપના [[બકુફુ]]ની સેનાને આધુનિક કરવાની મદદ કરવા માટે કરાઇ હતી.

મૂળ સમૂરાયનો અંતિમ દેખાવ 1857માં દેખાયો હતો જ્યારે [[ચોસુ]] અને [[સતસુમા]] પ્રાન્તોના સમુરાઇએ [[બોશીન યુદ્ધ]] (1868-1969) માં સમ્રાટના શાસનના તરફેણમાં શોગુનેટ ચેનાઓને હરાવી હતી. આ બંને પ્રાન્તો દાઇમ્યોની ભૂમિમાં હતી જેને [[સેકિગહારાના યુદ્ધ]] (1600) પછી લેયાસુને સોંપવામાં આવી હતી.

1860 સુધી ટોકુગાવા શોગુનેટ પણ જાપાનથી અલગ થઈ ગયા.

=== પતન ===
[[ચિત્ર:Satsuma-samurai-during-boshin-war-period.jpg|left|thumb|બોશીન યુદ્ધ સમય દરમિયાન, સિર્કા 1867, સત્સુમા સમૂહના સમુરાઇ. ફેલીસ બીયાટો દ્વારા હાથથી રંગીન કરેલ ફોટોગ્રાફ ]]
[[સમ્રાટ મેઇજી]]એ 1873માં વધારે આધુનિક, પશ્ચિમી શૈલીવાળી, અનિવાર્ય સેનાની તરફેણમાં માત્ર આ હથિયાર બંધ સેના હોવાના સમુરાઇ અધિકારને નાબુદ કર્યો. સમુરાઇ હવે ''શીઝોકુ''  બન્યા{{lang|ja|士族}} જેમણે તેમનો કેટલોક પગાર કાયમ રાખ્યો, પરંતુ જાહેરમાં કતાના પહેરવાના હકને પછી તેમનું અપમાન કરનારા સાધારણ વ્યકિતને [[ફાંસી]] આપવાના હકની સાથે નાબુદ કર્યા.

સો વર્ષો સુધી પોતાની પ્રતિષ્ઠા, સત્તા અને તેમની જાપાનની સરકાર રચવાની કાબિલયતને માણ્યા પછી આખિરકારે સમુરાઇનો અંત આવ્યો. જો કે, લશ્કરી વર્ગ દ્વારા રાજ્ય પર શાસનનો હજી સુધી અંત નહતો આવ્યો.

એક આધુનિક જાપાન કેવું હોવું જોઈએ, તેની પરિભાષા કરતા, મેઇજી સરકારના સભ્યોએ [[યુનાઈટેડ કિંગડમ]] અને [[જર્મની]]ના પગલાઓને અનુસરવાનો નિર્ણય લીધો, જે '[[ઉમરાવ વર્ગની સેવા કરવાની]]' વિભાવના પર આધારિત દેશો છે. સમુરાઇ નવા ઓર્ડર હેઠળ રાજકીય બળ ન હતાં.

19મી સદીના અંતમાં [[મેઇજી]] સુધારણા સાથે, સમુરાઇના વર્ગને નાબુદ કર્યો, અને પશ્ચીમી શૈલીની રાષ્ટ્રીય સેનાની સ્થાપના કરી હતી. શાહી જાપાની સેના અનિવાર્ય હતી, પરંતુ ઘણા સમુરાઇ સ્વૈચ્છિકપણે સૈનિકો બન્યા અને ઘણા અધિકારીઓ તરીકે પ્રશિક્ષિત થવા આગળ આવ્યા હતા. ઘણા શાહી લશ્કરી અધિકારીઓનો વર્ગ સમુરાઇ મૂળનો હતો અને તેઓ ખૂબ પ્રેરિત, શિસ્ત અને અપવાદરૂપે પ્રશિક્ષિત હતા.

[[ચિત્ર:SaigoWithOfficers.jpg|thumb|સૈગો તાકોમોરી (પશ્ચીમી કપડામાં બેઠેલા), 1877  સત્સુમા બળવાખોરો દરમિયાન, અધિકારીઓથી ઘેરાયેલા, સમુરાઇ પહેરવેશમાં.લે મોન્ડે, 1877 માં સમાચાર લેખ]]
છેલ્લો સમુરાઇ સંઘર્ષ, વિવાદ્યરીતે 1877માં, [[સતસુમા બળવાખોરો]]ના [[શીરોયામાના યુદ્ધ]] દરમિયાન થયો હતો. આ સંઘર્ષ ગ્રમ્ય ટોકુગાવા શોગુનેટને હરાવવાના પહેલાના વિદ્રોહમાં તેની ઉત્પતિ હતી, જેના લીધે મેઇજી પુન:સ્થાપનાનું નિર્માણ થયું. 

નવી રચાયેલી સરકારે, સતસુમાના સમાવેશ સાથે, સમાન્તી અધિકારક્ષેત્રની સત્તાને ઘટાડવાના હેતુથી ઘણા મૂળભૂત બદલાવોની સ્થાપના કરી, અને સમુરાઇ પ્રતિષ્ઠાનું વિલયન થયું. આના પરિણામે આખિરકાર અપરિપકવ વિદ્રોહ, [[સૈગો તાકામોરી]]ના નેતૃત્વ દ્વારા થયો. 

સમુરાઇ એ ઘણા પ્રારંભિક આદાન-પ્રદાનીય વિદ્યાર્થીઓ હતા, અને સીધા રૂપથી ન હતા કારણ કે તેઓ સમુરાઇ હતા, પરંતુ ઘણા સમુરાઇ સાક્ષર અને સારા-શિક્ષિત વિદ્યાવાન હતા. આમાના કેટલાક આ આદાન-પ્રદાનીય વિદ્યાર્થીઓએ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે ખાનગી શાળાઓની સ્થાપના કરી, જ્યારે ઘણા સમુરાઇએ લેખક અને સંવાદદાતા બનવા અને અખબાર કંપનીઓને સ્થાપિત કરવા માટે બંદુકોને છોડી હાથમાં પેન પકડી, અને બીજા સરકારી નોકરીમાં દાખલ થયા.

તેના પછી માત્ર નામ શીઝોકુ જ અસ્તિત્વમાં રહ્યું. [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ]] જાપાને હાર્યા પછી, આ નામ શીઝોકુ 1 જાન્યુઆરી 1947ના કાયદા હેઠળ અસ્તિત્વમાં ના રહ્યું.

== પશ્ચિમી સમુરાઇ ==
[[ચિત્ર:EugeneCollache.jpg|thumb|150px|બોશીન યુદ્ધઇ (1869) દરમિયાન સમુરાઇ તરીકે શોગુન માટે લડતા ફ્રાન્સના નૈસેનાના અધિકારી યુજેન કોલાચે.]]
અંગ્રેજ નાવિક અને સાહસકાર [[વિલિયમ એડમ્સ]] (1564-1620) સમુરાઇનો હોદ્દો મેળવવાવાળા પહેલા વિદેશી જણાતા હતા. શોગુન [[ટોકુગાવા લેયાશુ]]એ પોતાને સમુરાઇના અધિકાર પ્રસ્તુત કરતી બે તલવારો સાથે રજૂ કર્યા અને આદેશ આપ્યો કે વિલિયમ એડમ્સ જે નાવિક છે તે મૃત્યુ પામ્યા અને મિયુરા અનજીન{{lang|ja|三浦按針}}  એક સમુરાઇનો જન્મ થયો હતો. એડમ્સે ''[[હતામોટો]]'' ની (બનેરમેન) પણ ઉપાધિ મેળવી છે, જે એક ઉચ્ચ પ્રતિષ્ઠા પદ છે જે શોગુનના દરબારમાં પ્રત્યક્ષ હાજર રહેતા હજુરિયા હતા. તેમને વિશાળ પ્રમાણમાં આમદની આપવામાં આવતી હતી : “ સેવા માટે જે હું કરું છું અને દરરોજ કરું છું, સમ્રાટની સેવામાં નિયુકત થયેલ છું, અને સમ્રાટે મને જીવન આપ્યું છે ” (પત્રો). તેને હેમીમાં{{lang|ja|逸見}} એક જાગીર, આજની તારીખમાં [[યોકોસુકા શહેર]]ની સીમામાં આપવામાં આવી છે, 'એંસી કે નેવું ખેડૂતો સાથે જે મારા ગુલામ કે નોકર હશે' (પત્રો). તેની જાગીરની મૂલ્ય 250 [[કોકુ]] (ચોખામાં જમીનની આવકનું માપદંડ જે લગભગ પાંચ [[બુશેલ]] બરાબર થાય) કિંમત અંકાય છે.  તેણે અંતમાં લખ્યું, “ ભગવાને મને ઘણી તકલીફો પછી આ બધુ મેળવી આપ્યું છે ” (પત્રો) જેનામાં તેનો અર્થ સંકટમય-થયેલી મુસાફરી જેણે પ્રારંભમાં તેમને જાપાન લાવી દીધા, થી છે.

[[જાન જુસ્ટન વેન લોડેનસ્ટેઇજીન]] (1556?-1623?), એડમ્સના એક ડચ સહકર્મી, તેમના ખરાબ ભાગ્યની ડે લાઈફડે જહાજમાં જાપાન સુધીની મુસાફરી, તેને સરખા વિશેષ લાભ ટોકુગાવા ઈયાસુ દ્વારા આપવામાં આવી હતી. એવું દેખાય છે કે જુસ્ટન સમુરાઇ બન્યા{{Citation needed|date=June 2007}} અને તેમને ઈડોમાં લેયાસુના મહેલમાં રહેઠાણ આપવામાં આવેલું હતું. આજે, આ પ્રદેશ [[ટોકયો સ્ટેશન]]ના પૂર્વમાં બહારની બાજુ છે જેને [[યાઇશુ]] (八重洲) તરીકે જાણીતું છે. યાઈસુ એ ડચના પુરૂષનું જાપાની નામ યોયુસુ (耶楊子)નું સંયોજન છે.  સામાન્ય પણે એડમ્સની જેમ, જુસ્ટનને પણ [[રેડ સીલ જહાજ]] (朱印船) આપી, જાપાન અને [[ઈન્ડો-ચાઈના]] વચ્ચે વ્યાપાર કરવાની પરવાનગી આપવામાં આવી હતી.  [[બટાવીયા]]થી પાછા ફરતી વખતે જુસ્ટનનું જહાજ ભૂગ્રસ્ત થઈ જતા તેઓ ડૂબી ગયા.

[[બોશીન યુદ્ધ]] (1868-1869) દરમિયાન પણ ફ્રેન્ચ સૈનિકો દક્ષિણી દાઇમ્યોના વિરુદ્ધ શોગુનની સેનામાં જોડાયા, [[મેઇજી સમ્રાટ]]ની પુન:સ્થાપનામાં સહયોગી બન્યા. એવું અભિલિખિત છે કે ફ્રેન્ચ નૌસેનાના અધિકારી [[યુજીન કોલાચે]]એ તેના જાપાની હથિયારવાળા ભાઈઓ સાથે મળીને સમુરાઇ પહેરવેશમાં લડયા હતા.  તે જ સમયે, પર્શિયન [[એડવર્ડ રકેનેલે]] લશ્કરી આદેશકાર અને હથિયારોના દલાલ તરીકે [[ઐઝુ]] ભુસ્પતિમાં સેવા આપેલી. તેમને જાપાની નામ હીરામાત્સુ બુહેઈ (平松武兵衛) આપવામાં આવેલું હતું, જે દાઇમ્યોના નામ [[મત્સુદૈરા]]નો વિપરીત શબ્દ છે. હિરામત્સુ (સ્કેનેલ) ને તલવાર રાખવાનો અધિકાર આપવામાં આવેલો, તેમ જ [[વાકામત્સુ]]ના મહેલમાં રહેઠાણ, એક જાપાની પત્ની, અને પગારદારો આપવામાં આવેલ.  ઘણા સમકાલ ઉલ્લેખોમાં, તેનું ચિત્રાંકન જાપાની કીમો, ઓવરકોટ અને તલવારો સાથે પશ્ચિમી સવારી કરવા માટેનું ટ્રાઉઝર અને જોડા પહેરેલ રૂપે થયું છે.

== સંસ્કૃતિ ==
સદીઓ માટે શાહી કુળશાસનની ''હકિકત'' ના કારણે, સમુરાઇએ પોતાની સંસ્કૃતિને વિકસિત કરી જે જાપાનની સમગ્ર સંસ્કૃતિને પ્રભાવિત કરતી હતી. સમુરાઇ સાથે જોડાયેલી સંસ્કૃતિ જેમ કે [[ચ્હા સમારોહ]], મોનોક્રોમ ઇન્ક ચિત્રકારી, ચટ્ટાનીય બગીચા અને કવિતાઓ 1200-1600 સદીઓ સુધી યોદ્ધા સમર્થકો દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવેલું.  આ કાર્યાન્વિતઓ ચીની કલાઓ પાસેથી ગ્રહણ કરવામાં આવેલી.  ઝેન સંતોએ જાપાન સાથે પોતાનો પરિચય કરાવ્યો અને તેમને તેમના શકિતશાળી યોદ્ધા સર્વોત્કૃષ્ટતાના કારણે ઉન્નતિ કરવાની પરવાનગી મળી. મ્યુસો સોસેકી (1275-1351) એક ઝેન સંત હતા જે બંને સમ્રાટ ગો-ડેઈગો અને સેનાપતિ આશીકાગા તકાઉજી (1304-58)ના સલાહકાર હતા. મ્યુસો તેમ જ બીજા સંતો જાપાન અને ચાઈના વચ્ચેના રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક રાજદૂતનું કાર્ય કરતા હતા. મ્યુસો વિશિષ્ટ રૂપથી તેની  બગીચાની શૈલી માટે ખૂબ જાણીતા હતા. કલાના બીજા આશીકાગા સમર્થક યોશીમાસા હતા.  તેમના સાંસ્કૃતિક સલાહકાર, ઝેન સંત ઝિયામીએ ચ્હા સમારોહની શરૂઆત કરી. પહેલાં, ચ્હાનો ઉપયોગ પ્રાથમિકરૂપથી બુદ્ધ સંતો ચિંતન કરતી વખતે જાગૃત રહેવા માટે કરતા હતા.&lt;ref&gt;મેસન, આરએચપી એન્ડ જેજી કેઇગર “ અ હિસ્ટોરી ઓફ જાપાન ” 1997&lt;/ref&gt;

=== શિક્ષણ ===
સામાન્યરૂપે, કાન્જીમાં સમુરાઇ, કુળશાસન, અને પાદરીઓનું ખૂબ ઉચ્ચ સાક્ષરતાનું પ્રમાણ હતું. હાલના અભ્યાસે બતાવ્યું છે કે સમાજના બીજા વર્ગો કરતાં કાન્જીમાં સાક્ષરતા પહેલાં સમજવામાં આવેલી તેના કરતા થોડી ઘણી વધારે હતી. ઉદાહરણરૂપે, ન્યાયાલયના દસ્તાવેજો, જન્મ અને મરણ અહેવાલો અને લગ્ન અહેવાલો જે કામાકુરા સમયમાં ખેડૂતો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા, જે કાન્જીમાં બનાવવામાં આવેલા  હતા. કાન્જી સાક્ષરતા પ્રમાણ અને ગણિતના કૌશલ્યો બંને કામકુરા સમયના અંત સુધી ખુબ સુધરેલી.&lt;ref name=&quot;Matsura&quot;/&gt;

સાક્ષરતા યોદ્ધા અને સામાન્ય વર્ગમાં પણ સામાન્યરૂપે વધારે હતી. સામન્તી નેતા [[આશાકુરા નોરીકેજે]]  (1474-1555 એ.ડી.) તેમના પિતાને અપાયેલી મહાન વફાદારીની નોંધ કરી હતી, જે તેમના પિતાના નમ્ર પત્રો, ફકત સાથી સમુરાઇને નહીં, પરંતુ ખેડૂતો અને નગરના લોકોને કારણે મળી હતી :  

“ નેતા એયરીનના ચરિત્રમાં ઘણી એવી ઊંચી વાતો હતી જેને માપવી અઘરી હતી, પરંતુ વૃદ્ધોના મુજબ સૌથી આગળ પડતા તેમાંના હતા, તેમની સત્યતાથી પ્રાન્તનું સંચાલન કરવાની તેમની રીત હતી. એ કહેવુ પડે એવું નથી કે તે સમુરાઇ વર્ગ સાથે આ રીતે વ્યવહાર કરતા, પરંતુ તે ખેડૂતો અને નગરના લોકોને પત્ર લખતા હતાં તેમાં પણ નમ્ર હતા, અને આ પત્રોને સંબોધવામાં પણ સાધારણ રૂપ આચારણ પર દયામય રહેતા હતા. આ રીતે, બધા તેના માટે જીવનનો ત્યાગ કરવા માટે ઈચ્છિત હતા અને તેના સાથીદાર પણ બન્યા. ”&lt;ref name=&quot;Wilson&quot;/&gt;

29 જાન્યુઆરી 1552ના એક પત્રમાં, [[સેંટ ફ્રાન્સીસ ઝેવિયરે]] તે સમયે જાપાનમાં ઉચ્ચ સ્તરની સાક્ષરતાના કારણે જાપાનીઓ જે સહેલાઇથી પ્રાર્થના શીખી જતા હતા તેનું નિરીક્ષણ કરેલું :

“ જાપાનમાં બે પ્રકાર લખાણ છે, એક જે પુરૂષો દ્વારા અને બીજી સ્ત્રીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે;  અને મોટા ભાગે પુરૂષો અને સ્ત્રીઓ બંને, ખાસ કરીને શાહી અને વ્યાપારી વર્ગમાં, પાસે સાહિત્યક શિક્ષણ હતું. બૌદ્ધ ભિક્ષુઓ અને ભિક્ષુકારાઓ, તેમના મઠમાં છોકરાઓ અને છોકરીઓને પત્રો શીખવતા હતા,  જો કે અમીર અને શાહી લોકો તેમના બાળકોનું શિક્ષણ ખાનગી શિક્ષકને સોંપતા હતા. ”
“ મોટાભાગના વાંચી શકતા હતા, અને આ તેમને પોતાની રોજિદી પ્રાર્થના અને પોતાના પવિત્ર ધર્મના મુખ્ય મુદ્દાઓને સહેલાઈથી સમજવામાં ખૂબ મદદરૂપ થતા હતા. ”&lt;ref name=&quot;Coleridge&quot;/&gt;

[[રોમ]] ખાતે [[ફાધર ઈગ્નાટીયસ લોયેલા]]ને લખેલ પત્રમાં, ઝેવિયરે ઉચ્ચવર્ગોના શિક્ષણની વધુ નોંધ કરી છે :

“ શાહી લોકો તેમના બાળકોને જેવા તે 8 વર્ષના થઈ જાય ત્યારે મઠમાં શિક્ષિત થવા મોકલે છે, અને તેઓ 19 અથવા 20 વર્ષના થાય ત્યાં સુધી ત્યાં રહે છે, વાંચવાનું, લખવાનું અને ધર્મને શીખે છે; જેવા તેઓ બહાર આવે છે, તેઓ લગ્ન કરી અને રાજકારણમાં પોતાને આવેદિત કરે છે. ”

“ તેઓ વિવેકી, ઉદાર અને સદગુણો તેમજ પત્રોના પ્રેમીઓ છે, શિક્ષિત લોકોનું ખૂબ સમ્માન કરે છે. ”

નવેમ્બર 11, 1549ના એક પત્રમાં, ઝેવિયરે જાપાનમાં બહુ પંથોવાળી શિક્ષણ તંત્રનું વર્ણન કર્યું છે, જેમાં “ યુનિવર્સિટી ”, 'કોલેજો', 'એકેડમિક' અને સો જેટલા મઠોનો સમાવેશ થાય છે, જે જનસાધારણને શિક્ષિત કરવા માટેના મુખ્ય કેન્દ્ર હતા. 

“ પરંતુ હવે અમે તમને અમારા કાગોક્ષીમાં રહેવાના કારણ આપીએ છીએ. અમે બન્દરમાં રોકાઇ ગયા કારણ કે પવન અમારી મિયાકોની જળયાત્રા માટે બહુ પ્રતિકૂળ હતો, મિયાકો એ જાપાનનું સૌથી મોટું શહેર છે, રાજા અને રાજકુમારના નિવાસસ્થાન તરીકે ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે. એવું કહેવાય છે કે ચાર મહિના પ્રસાર થયા પછી મિયાકોની જળયાત્રા કરવા માટેની સાનુકૂળ ઋતુ આવશે, અને પછી ભગવાનની સારી કૃપાથી અમે ત્યાં માટે સમુદ્રયાત્રા શરૂ કરીશુ. કાગોક્ષીમાથી તેનું અંતર ત્રણસો લીગ્સ છે. અમે ઘણી અદભૂત વાર્તાઓ મિયાકોના વિસ્તારને લઈને સાંભળી છે : તેઓ કહે છે કે નેવું હજારથી વધારે નિવાસિયો અહીં છે ત્યાં એક ખૂબ પ્રસિદ્ધ યુનિવર્સિટી છે, સાથે વિદ્યાર્થીઓની પાંચ મુખ્ય કોલેજો, અને બસો જેટલા બૌદ્ધ ભિક્ષુઓની મઠો છે, અને બીજા જેઓ મઠવાસીઓ જેવા જ છે, જેમને લેગીઓક્ષી, સાથે સ્ત્રીઓ માટે એવા જ પ્રકારના છે જેમને હામાકયુટિસ કહેવાય છે. મિયાકોના સિવાય, જાપાનમાં બીજી પાંચ મુખ્ય એકેડેમિક છે, કોયામાં, નેગુમાં, ફિસ્સોમાં અને હોમિયામાં. આ સર્વે મિયાકોની આજુબાજુ જ સ્થિત છે, બધા વચ્ચે ટૂંકું અંતર છે, અને દરેક ત્રણ હજાર પાનસો વિદ્યાવાનો દ્વારા નિરન્તરીત છે. આ સિવાય બંદોઉમાં પણ એક એકેડેમિક છે, થોડી મોટી અને સમગ્ર જાપાનમાં સૌથી વધુ પ્રસિદ્ધ છે, અને મિયાકોથી ખૂબ દૂર છે.  બદોઉ એક મોટો પ્રદેશ છે, જે છ સગીર રાજકુમારો દ્વારા શાસિત છે, તેઓ પૈકી એક અન્ય કરતાં ખૂબ શક્તિશાળી હોય છે અને તેઓની આજ્ઞા માને છે, તે પોતાને જાપાનના રાજા તરીકે ગણે છે, જેને મિયાકોના મહાન રાજા કહે છે. આ વસ્તુઓ જેથી આ યુનિવર્સિટીઓને મહાનતા અને ખ્યાતિ આપેલી છે અને શહેરો એકદમ અદભૂત છે કે અમને પોતાની નજરે પ્રથમ જોવાનો વિચાર આવે છે અને સત્ય જાણવાની ઈચ્છા થાય છે, અને પછી એમ જાણ્યું અને શોધ્યું કે હકીકતમાં વસ્તુઓ કેવી છે, તમને તેનો અહેવાલ લખું છું. તેઓ કહે છે કે ઉપર અમે જણાવ્યા એતેના કરતાં થોડી ઓછી એકેડેમિક  છે.

=== શુદો ===
[[ચિત્ર:ShudoMonogatari.jpg|thumb|300px|right|જુવાન અને વૃદ્ધ સમુરાઇ વચ્ચે શુડો પ્રકારની લડાઈ. “ ટેલ ઓફ શુડો ” (衆道物語) 1661માંથી.]]
''[[શુદો]]'' {{lang|ja|衆道}}, જુના અને નવા સમુરાઇઓ વચ્ચે પ્રેમના સંબંધની પરંપરાને “ સમુરાઇ જોશનું ફૂલ ” બનવા રાખવામાં આવી હતી, અને સમુરાઇ સુંદરતાના અસલી આધાર બનાવ્યો. આ આચરણ બુશીદોની માન્યતાઓમાંથી ઉત્પન્ન થઈ એવું સામાન્યરૂપે માનવામાં આવે છે, માન્યતાઓ જે મોટા અંદાજે મૂળરૂપે બુદ્ધસંતો જેમને પ્રારંભમાં બુશીદોના પ્રારંભિક સિદ્ધાંતને પ્રભાવિત કર્યા હતા, તે ચાલતી આવી છે. તે [[ગ્રિક]] [[પેડેરેસ્ટ્રી]] શિક્ષણ આધારને અનુરૂપ હતી અને સમ્માનીય હતી અને સમુરાઇ સમાજમાં મહત્વની પ્રથા હતી. આ મુખ્ય રસ્તાઓમાંનો એક મુખ્ય રસ્તો છે જેમાં સમુરાઇ પરંપરાના નિયમો અને કળાઓ એક પેઢીથી બીજી પેઢી પસાર થઈ છે. {{Citation needed|date=February 2007}}

આ સંબધોનું બીજું નામ ''બીડો''  છે{{lang|ja|美道}} ('સુંદર રસ્તો'). નિષ્ઠા જે બે સમુરાઇને એકબીજા માટે હશે તે લગભગ તેમને તેમની [[દાઇમ્યો]]  કરતા પણ વધારે મહાન હશે. ખરેખર, સમકાલિન વિવરણ મુજબ, પ્રેમી અને તેના માસ્ટર વચ્ચેની પસંદગી સમુરાઇ માટે ફિલસૂફ સમસ્યા રહી હશે. ''[[હાગાકુરે]]''  અને બીજી સમુરાઇ મેન્યુઅલ્સ વિશેષ સૂચનાઓ એવી રીતે આપે છે કે આ પરંપરાને નિભાવાય અને આદર કરાય. [[મેઇજી પુન:સ્થાપના]] પછી અને જીવનશૈલી વધારે પશ્ચિમી થયા પછી, આ વ્યવહાર અસ્તિત્વમાં ના રહ્યા. 

તેના પ્રસ્તાવકો હોવા છતાં, શુદો પરંપરાને તેના આલોચકો પણ છે, જેમ કે “ કેઇચુ કીબુન મકુરાબુન્કો ” જે ''ઈનસેઇસન'' ના ઉપનામથી ઈડો યુગમાં લખાયું હતું, જે સ્પષ્ટપણે આલોચનભર્યું છે.&lt;ref&gt;「日本仏教における僧侶と稚児の男色」હિરામાત્સુ રયુયેન&lt;/ref&gt;

=== નામો ===
એક સમુરાઇનું નામ મોટાભાગે તેના પિતાના અથવા દાદાના એક કાન્જીને અને એક નવા [[કાન્જી]]ને સંયોજીત કરીને રખાય છે. સમુરાઇ સામાન્યરીતે તેમના આખા નામનો ફકત એક નાના ભાગનો જ ઉપયોગ કરે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, [[ઓડા નોબુનાગા]]નું પૂરું નામ “ ઓડા કાઝુસાનોસુકે સબુરો નોબુનાગા ” હશે,{{lang|ja|織田上総介三郎信長}} જેમાંથી ‘ ઓડા ’ એક સમૂહ અથવા પારિવારિક નામ છે, &quot; કાઝુસાનોસુકે &quot; એ કાઝુસા પ્રાન્તના ઉપ-રાજ્યપાલની ઉપાધિ છે, હશે; &quot;સબુરો&quot; ''જેનપુકુ''  પહેલાંનું નામ છે, જે યુગ સમારોહને પ્રવેશ છે, અને “ નોબુનાગા ” એ પુખ્ત નામ છે. સમુરાઇ પોતાનું પ્રથમ નામ જાતે જ નક્કી કરવા સમર્થ હતા.

=== લગ્ન ===
એક સમુરાઇના [[લગ્ન]], જેના લગ્ન થઇ રહ્યા છે તેના સમાન અથવા ઊંચા પદના સાથે કોઇક દ્વારા લગ્નની ગોઠવણ કરાતી હતી. જ્યારે ઉચ્ચપદના સમુરાઇ માટે આ આવશ્યક હતું (મોટાભાગે સ્ત્રીને મળવાની તકો ખૂબ ઓછી હતી), નિચલા પદના સમુરાઇ માટે આ ફકત એક [[વ્યવહાર]] હતો. મોટાભાગના સમુરાઇ, સમુરાઇ કુટુંબ સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરે છે, પરંતુ નિચલા પદના સમુરાઇને સાધારણ કુટુંબમાં લગ્ન કરવાની અનુમતિ હતી. આ લગ્નોમાં [[દહેજ]] સ્ત્રીઓ દ્વારા લાવવામાં આવે અને તેમનું નવું જીવન શરૂ કરવામાં તેનો ઉપયોગ કરતા હતાં. 

એક સમુરાઇ [[રખાત]] રાખી શકે છે પણ તેણીનું પૃષ્ટભૂમિ ઉચ્ચ વર્ગના સમુરાઇ દ્વારા કડકરૂપથી તપાસવામાં આવતી હતી. ઘણા કિસ્સાઓમાં, આને લગ્નની જેમ પણ માનવામાં આવતું હતું. રખાતનું “ અપહરણ ” જો કે કલ્પિત વાતોમાં સામાન્ય છે, ગુનો નતો કહેવાતો પણ શરમજનક કહેવાતું. જ્યારે તેણી એક સામાન્ય વ્યકિત હોય, ત્યારે દૂતને લગ્નના પૈસા અથવા કરની છૂટના કાગળોની નોંધ, તેણીના માતા-પિતાને સ્વીકારવા માટે પૂછવા માટે મોકલવામાં આવતો હતો અને ઘણા માતા-પિતા તેનો ખુશીથી સ્વીકાર કરતાં હતાં. એક સમુરાઇની પત્ની દીકારાને જન્મ આપે, તો તે દિકરો સમુરાઇ બની શકે.

એક સમુરાઇ તેની પત્નીને ઉચ્ચ વરિષ્ઠ પાસેથી મંજૂરી લઈ વિવિધ કારણો માટે [[છૂટાછેડા]] આપી શકે, પરંતુ છૂટાછેડા સમગ્રપણે બિનઅસ્તિત્વરૂપ ન હતું, એ ભાગ્યેજ બનતી ઘટના હતી. છૂટાછેડાનું કારણ એ પણ હોઇ શકે કે તે દિકરાને જન્મ નથી આપી શકી, પરંતુ પછી તલાકના વિકલ્પ તરીકે [[દત્તક]] દિકરાની ગોઠવણી કરી આપવામાં આવી શકે. એક સમુરાઇ વ્યકિતગત કારણોથી છૂટાછેડા આપી શકે, તેને તેની પત્ની નથી ગમતી એવા કારણોસર પણ, પરંતુ આ સામાન્યરીતે ટાળવામાં આવતું હતું કેમ કે જે સમુરાઇએ લગ્ન ગોઠવી આપ્યા હોય તેને શરમિંદગી અનુભવી પડે. એક સ્ત્રી પણ છૂટાછેડા આપી શકે, જો કે સમુરાઇ તેણીને છૂટાછેડા આપી રહ્યાનું ફોર્મ સામાન્ય પણે લેવું પડે. છૂટાછેડા પછી સમુરાઇ તેણીને લગ્નનો ખર્ચો પાછો આપવો પડે, જેણે કારણે છૂટાછેડા અટકી જાય. ઘણા અમીર વ્યાપારીઓ પોતાની દિકરીના લગ્ન સમુરાઇને દેવામાંથી મુકત કરવા અને પોતાની પ્રતિષ્ઠા વધારવા માટે સમુરાઇ સાથે કરે. 

એક સમુરાઇ પત્ની જો નાત બહાર કાઢી દીધેલ હોય તો તેણીની બદનામી થઇ શકે અને તેણીને [[જીગાઈ]] (સ્ત્રીનું [[સિપુક્કુ]]) કરવાની અનુમતિ મળી શકે.{{Citation needed|date=March 2007}}

== ફિલસૂફી ==
[[બુદ્ધ ધર્મ]] અને [[ઝેન]]ના તત્વજ્ઞાનીઓ, અને થોડા ઓછા પ્રમાણમાં [[કોન્ફયુસિયાનિઝમ]] અને [[શીન્તો]]એ સમુરાઇ સંસ્કૃતિને પ્રભાવિત કર્યા હતા. ઝેન ચિંતન એ કોઈના મનને ઠંડુ પ્રક્રિયા આપવાના કારણે ખૂબ મહત્વની શિક્ષા હતી.  [[પુન:દેહધારણ]] અને [[પુર્નજન્મ]]ના બુદ્ધ લોકોના વિચારોના કારણે ઘણા સમુરાઇએ ત્રસ્ત અને બિનજરૂરિયાત ખૂનોનો બંધ કરી દીધા, જ્યારે ઘણા સમુરાઇએ હિંસા છોડી દીધી અને તેમના ખૂનો કેટલા નિર્દયી છે એવું જાણ્યા પછી તેઓ બુદ્ધ સંત બની ગયા. ઘણા સમુરાઇની હત્યા યુદ્ધના મેદાનોમાં આ વિચારને ધ્યાનમાં લેવાના કારણે થઈ હતી. સૌથી વધુ પરિભાષિત ભૂમિકામાં જે [[કોન્ફયુસિયાનિઝમે]] સમુરાઇ ફિલસૂફીમાં ભજવી, તે સ્વામી સાથેની કાયમી સંબંધોના મહત્વ પર ભાર આપતા સિદ્ધાંત હતા; આ છે, વફાદારી જે એક સમુરાઇએ પોતાના સ્વામીને બતાવવી જરૂરી છે.

[[બુશીદો]] (‘ યોદ્ધાનો રસ્તો ’) એ એક શબ્દ હતો 1885 માં ચાઈનાથી અને 1905 માં રશિયાથી જાપાનની હાર થયા પછી બૌદ્ધિક અને રાષ્ટ્રીય પ્રવચનોમાં દેખાવાનો શરૂ થઈ ગયો. &lt;ref&gt;શાર્ફ, રોબર્ટ, એચ “ ધ ઝેન ઓફ જાપાનીઝ નેશ્નલિઝમ ([[યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ]], 1993)&lt;/ref&gt; [[યામામોટો સુનેટોમો]] દ્વારા ''[[હાગાકુરે]]''  અથવા “ હિડન ઇન લિવ્સ ” અને મિયામોટો મુસાશી દ્વારા ''ગોરિન નો શો''  અથવા “ બુક ઓફ ધ ફાઇવ રીંગ્સ ”  બંને ટોકુગાવા સમય (1603-1868) વખતે લખાયેલી છે, જે બુશીદો અને ઝેન ફિલસૂફીના સિદ્ધાંતો સાથે જોડાયેલી છે. 

[[બુદ્ધ ધર્મ]] અને [[ઝેન]]ના તત્વજ્ઞાનીઓ, અને થોડા ઓછા પ્રમાણમાં [[કોન્ફયુસિયાનિઝમ]] અને [[શીન્તો]]નો,  સમુરાઇ સંસ્કૃતિના વિકાસમાં ખૂબ શ્રેય છે. &quot; એ ધારણા છે કે ઝેન સામાન્યરૂપથી જાપાની સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલ છે અને બુશીદો વિશિષ્ટ રૂપથી, ઝેનના પશ્ચિમી વિદ્યાર્થીને ડી.ટી. સુઝુકીના લેખો દ્વારા પરિચિત છે, ડી.ટી સુઝુકી કોઈ પણ શક વિના, પશ્ચિમમાં ફેલાયેલા ઝેનમાં એકમાત્ર સૌથી મહત્વની હસ્તી છે.&quot; &lt;ref&gt;શાર્ફ, રોબર્ટ, એચ “ ધ ઝેન ઓફ જાપાનીઝ નેશ્નલિઝમ (યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ, 1993) પૃષ્ઠ 12&lt;/ref&gt;

જાપાનના એક લેખમાં જે રોમમાં ફાધર ઈગ્નાટીયસ લોયોલાને મોકલેલ, એંગર (હેન-શીરોનું પશ્ચિમી નામ)ને લખેલ વિધાનો પરથી અંકિત કરી, ઝેવિયરે જાપાનીના સમ્માનના મહત્વનું વર્ણન કર્યું છે (પત્ર કોઈમ્બ્રાની કોલેજમાં સંગ્રહ કરાયેલ છે) : 

‘ દેશો જેની સાથે આપણને લાગતું વળગતું છે, તેમાં પ્રથમ સ્થાનમાં, બીજા બધા દેશો જે પાછળથી શોધાયા તેમાં આ દેશ સારો ભાવુક છે. હું ખરેખર વિચારું છું કે અશુદ્ધ દેશોમાં, તેવો કોઈ દેશ નથી, જેની પાસે કુદરતી સારાપણું જાપાન કરતા વધારે હોય. તેઓ કૃપાળુ મનોવૃત્તિ, કયારેય છેતરપિંડી ના કરે તેવા, અદ્ભૂતપણે માન અને પદની ઈચ્છતા જેવા છે. તેમનું માન સર્વ કરતા ઉપરના સ્થાનમાં હોય છે. તેઓમાં ગરીબ પણ ઘણા છે, પરંતુ ગરીબાઈ તેઓ માટે કલંક નથી. તેઓમાં એક વસ્તુ છે જે હું ભાગ્યે જ જાણી શકું છું કે ક્યાંય પણ ઈસાઈઓમાં આ અમલ કરાય છે કે નહીં. કુલીન, ગમે તેટલા ગરીબ કેમ ના હોય, તેઓ અમીર હોત તો પણ બીજા પાસેથી જે સમ્માન મેળવતા હોત તેટલું મેળવે છે. &quot; &lt;ref&gt;વર્લી, એચ. પૌલ ''જાપાનીઝ કલ્ચર''  ([[યુનિવર્સિટી ઓફ હવાઇ પ્રેસ]], 2000)  આઇએસબીએન 0-8248-2152-1, 9780824821524&lt;/ref&gt;

== સ્ત્રીઓ ==
સમુરાઇ સ્ત્રીઓનું મુખ્ય કર્તવ્ય ઘરકામ સંભાળવું હતું. પ્રારંભિક સામાન્તી જાપાન દરમિયાન જ્યારે યોદ્ધા પતિઓ સમૂહના યુદ્ધમાં ઘણીવખત વિદેશ મુસાફરીઓ કરતા કે પછી સમૂહના યુદ્ધમાં રોકાયેલા રહેતા હતાં ત્યારે આ વિશિષ્ટરૂપથી મહત્વનું હતું. પત્ની, અથવા ''ઓકુસન''  (અર્થ: જેને ઘરે રહેવું પડતું તે), તમામ ઘર સંબંધિતના કાર્યો સંભાળવા, બાળકોની દેખભાળ રાખવા, અને જરૂર પડે તો બળપૂર્વક ઘરને બચાવવા માટે પાછળ ઘરે રહેતી હતી.  આ કારણે, ઘણી સમુરાઇ વર્ગની સ્ત્રીઓ દંડાબાજી ચલાવવું, જેને [[નેગીનાટા]] કહેતા, એક ખાસ ચપ્પ્યુ જેને ''[[કેયકેન]]''  કહેતા, જે ''[[ટેન્ટોજુત્સુ]]''  તરીકે કહેવાતી કલાને શીખતી હતી, જેનો ઉપયોગ તેઓ જરૂર પડે ત્યારે ઘર પરિવાર અને સમ્માનને બચાવવા કરી શકતી.

જે વિશિષ્ટાઓથી સમુરાઇ વર્ગની સ્ત્રીઓ સમ્મનિત થતી તે વિનમ્રતા, આજ્ઞાકારી, આત્મ નિયંત્રણ, શકિતશાળી અને વફાદારી હતી. આદર્શરીતે, એક સમુરાઇ પત્ની સંપતિ સંભાળવામાં, હિસાબ રાખવામાં, આર્થિક બાબતોમાં કામ પાર પાડવામાં, બાળકોને ભણાવવામાં (અને કદાચ નોકરને પણ), અને વયયસ્ક માતા-પિતાની કાળજી રાખવામાં અથવા એક જ ઘરમાં સાસુ-સસરા રહેતા હોય તો તેમની કાળજી રાખવામાં નિપુણ હશે. કોન્ફયુસિયન કાયદા, જેણે વ્યકિતગત સંબંધોને પરિભાષિત કરવામાં મદદ કરી અને યોદ્ધા વર્ગની નૈતિકતાની નિયમાવલી માટે એક સ્ત્રીએ પોતાના પતિ તરફ આજ્ઞાકારિતા બતાવી જરૂરી છે, માતા-પિતાને ઋણધર્મપરાયણ અને બાળકોની કાળજી લેવી જરૂરી છે.  વધારે પડતો પ્રેમ અને લાગણી પણ નિરંકૂષ કરે અને તરુણોને બગાડી દે એમ પણ કહેવાતું હતું. માટે એક સ્ત્રી શિષ્ટતાનું પણ પાલન કરતી હતી.

જો કે સમૃદ્ધ સમુરાઇ પરિવારની સ્ત્રીઓ તેમના સમાજમાં પ્રતિષ્ઠિત હોદ્દાના પ્રભાવને માણતી હતી, જેમ કે શારીરિક મજૂરીને ટાળવું જેમાં નીચા વર્ગની સ્ત્રીઓ લગભગ રોકાયેલી રહેતી હતી, તેઓને હજી પણ પુરૂષની નીચેની દૃષ્ટિએ જ જોવાતી હતી. સ્ત્રીઓને રાજકીય મામલાઓમાં દખલગીરીની પાબંદી હતી અને મોટાભાગે તેમની ઘરેલું બાબતોની મુખ્ય પણ નથી હોતી.

આનો અર્થ એવો નથી કે સમુરાઇ સ્ત્રીઓ હંમેશા શક્તિહિન હતી. શકિતશાળી સ્ત્રીઓ હોશિયારીથી અને બિન-હોંશિયારી બંનેથી વિવિધ પ્રસંગોમાં સત્તા ચલાવતી હતી. [[આશીકાગા યોશીમાસા]] પછી, મુરોમાચી શોગુનેટના 8માં શોગુનનો રાજકારણમાંથી રસ જતો રહ્યો, તેની પત્ની હીનો ટોમીકો મોટાભાગે તેની જગ્યાએ શાસન કરતી હતી. નેને, ટોયોટોમી હાઈડેયોશીની પત્ની, તે સમયે, તેના પતિના નિર્ણયોને રદ કરવા માટે જાણીતી હતી અને યોડો, તેની રખાત, ઓસાકા મહેલની અને હાઈડેયોશીના મૃત્યુ પછી ટોયોટોમી સમૂહની માસ્ટર બની.  ચીયો, યામૌચી કાઝુટોયોની પત્ની, લાંબા સમય માટે આદર્શ સમુરાઇ પત્ની તરીકે માનવામાં આવી. દંતકથા મુજબ, તેણીએ તેના કિમોનો જુના કપડાઓના જડિત ટૂકડાઓથી બનાવતી અને પેનીઓ બચાવતી જેથી તેના પતિનો ઘોડો ખરીદી શકે, જેના પર સવારી કરી તેના  પતિએ ઘણા વિજયો મેળવ્યાં હતાં.  હકીકત છે કે ચીયો (જો કે તે ‘ યામૌચી કાઝુટોયોની પત્ની ’ તરીકે વધારે જાણીતી હતી) એ આર્થિક સુઝબુઝ માટે આટલું ઉચ્ચ આદર મેળવ્યું, એની હકીકત છે કે તે કયારેય વંશજ પેદા ન કરી શકી અને યામૌચી સમૂહ કાઝુટોયોના નાના ભાઈ દ્વારા વંશજ પામ્યો. સ્ત્રીઓ માટે સત્તાનો સ્ત્રોત એટલે હોઈ શકે કે સમુરાઇ પૈસા સંબંધિત બાબતો ઉપર નીચું જોતા હતા અને નાણાઓને તેમની પત્ની પાસે છોડતા હતા.

જેમ ટોકુગાવા સમયની પ્રગતિ થઈ તેમ વધારે ભાર શિક્ષણ પર મૂકવામાં આવ્યો, અને સ્ત્રીઓનું શિક્ષણ યુવાનીમા શરૂ થતું જે પરિવાર અને સમાજ સમગ્ર માટે મહત્વપૂર્ણ બન્યું. લગ્ન માપદંડમાં પત્નીમાં બુદ્ધિ અને શિક્ષણ અને શારીરિક આકર્ષણની સાથે, ઈચ્છિત સદગૂણ તરીકે વજન આપવા લાગ્યા. જો કે ઘણા પાઠો ટોકુગાવાના સમય દરમિયાન સ્ત્રીઓ પર લિખિત હતાં જેમાં કેવી રીતે એક સ્ત્રી સફળ પત્ની અને ગૃહકાર્ય પ્રબંધક બની શકે તેને સંબંધીત જ હતા, પરંતુ તે પણ હતું કે જેણે વાંચન શીખવાનો પડકાર લીધો અને ફિલસૂફી અને સાહિત્ય શાસ્ત્રને પણ હાથ ધર્યા. ટોકુગાવા સમયના અંત સુધીમાં લગભગ બધી જ સ્ત્રીઓ સમુરાઇવર્ગની શિક્ષિત થઈ ચૂકી હતી.

== હથિયારો ==
[[ચિત્ર:Samurai helmet with face mask.jpg|right|thumb|200px|સમુરાઇનું અર્ધમુખ માસ્ક સાથેનું હેલ્મેટ, ચામડા અને લોખંડનું બનેલ, ઈડો સમય, 17મી સદી.સાન ફ્રાન્સિસકોનું એશિયન કલા સંગ્રહાલય ]]

સમુરાઇ વિવિધ હથિયારોનો ઉપયોગ કરે છે, પરંતુ કતાના એ હથિયાર છે, અલંકારયુક્ત તરીકે કહેતા, જે સમુરાઇના પર્યાય તરીકે ઊભરી આવ્યું. [[બુશીદો]] શીખવે છે કે કતાના એ સમુરાઇની આત્મા છે અને કોઈક વખત એક સમુરાઇનું ચિત્રાંકન સંપૂર્ણપણે લડવા માટે હથિયાર પર નિર્ભરીત કરાયું છે. તેઓ માટે કતાના એટલું મૂલ્યવાન મનાતું હતું કે ઘણી વખત તેઓ તેને નામ પણ આપતા અને જીવનના ભાગની જેમ ગણતા હતા.  
એક પુરૂષ ''બુશી '' બાળકના જન્મ પછી, તે તેની પ્રથમ તલવાર એક ''મામોરીગાતાના''  તરીકે કહેવાતા સમારોહમાં મેળવે છે.  તલવાર, જો કે એક આકર્ષિક તલવાર જ હોય, જરીથી ઢંકાયેલી અને પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો પહેરે તેવા પાકિટ કે વોલેટ સાથે જોડાયેલું હોય. 13 વર્ષની ઉંમરે પહોંચતાં, ''જેનપુકુ'' {{lang|ja|元服}} તરીકે કહેવાતા સમારોહમાં, પુરૂષ બાળકને તેની પ્રથમ અસલ હથિયાર અને બખતર,  અને એક પુખ્ત નામ આપવામાં આવતાં હતા અને તે સમુરાઇ બનતાં હતાં. એક કતાના અને વાકીઝાશી બંને ભેગા થઇને ''[[દૈશો]]''  (અર્થ, ‘ મોટું અને નાનું ’) કહેવાય છે. 

વાકીઝાશી પોતે પણ સમુરાઇનું ‘ માનનીય હથિયાર ’ હતું અને તાત્પર્યરીતે કયારેય સમુરાઇની બાજુને છોડતું ન હતું. તે તેન પોતાના ઓશિકાની નીચે મૂકીને સૂતા હતાં અને જ્યારે સમુરાઇ ઘરમાં પ્રવેશે ત્યારે તેને પોતાની સાથે લાવે છે અને બીજા મુખ્ય હથિયારોને બહાર છોડી દે છે. 

''દૈશો'' માં [[ટેન્ટો]] એક નાનુ ચપ્પુ છે જે કોઈક વાર પહેરવામાં આવે છે અથવા વાકીઝાશીની જગ્યાએ પહેરવામાં આવે છે. ટેન્ટો અથવા વાકીઝાશીનો ઉપયોગ ''[[સેપ્પુક]]''  કરવામાં આવતો હતો, જે પેટ ચીરી આંતરડા બહાર કાઢતી પ્રક્રિયા દ્વારા એક ધાર્મિક આત્મહત્યા છે.
[[ચિત્ર:Samurai-in-Armour-by-Kusakabe-Kimbei.png|thumb|left|250px|અલગ હથિયાર સાથે સમુરાઇ.]]

''[[યુમી]]''  (લાંબુ ધનુષ) સાથેની કળામાં સમુરાઇ ભાર મૂકતા, જે ''[[ક્યુજુત્સુ]]'' ની કળામાં પરાવર્તિત થતી (ધનુષ સાથેની કળા). [[સેનગોકુ સમય]]માં અગ્નિ હથિયાર આવ્યા હોવા છતાં જાપાની લશ્કરીમાં ધનુષ મહત્વપૂર્ણ અવયવ બની રહ્યું. ''યુમી'' , એક [[વિષમ મિશ્રિત ધનુષ]] છે જે [[વાંસ]], [[લાકડા]], [[સળી]]ઓ અને [[ચામડા]]માંથી બનાવેલું, પરંતુ યુરાસિયનની [[પ્રતિક્રિયા]] રૂપે [[વિષમ મિશ્રિત ધનુષ]] કરતા વધારે શકિતશાળી ન હતું, જો ચોકસાઈની સમસ્યા ન હોય તો તે અસરકારક 50 મીટરની દૂરી (લગભગ 164 ફૂટ) અથવા 100 મીટર (328 ફૂટ) નક્કી કરી શકે.  પગ પર, મોટાભાગે ''ટિડેટ'' {{lang|ja|手盾}}ની પાછળ ઉપયોગ કરાતું હતું, જે એક મોટી અને ફરતી વાંસની દિવાલ હતી, પરંતુ ઘોડા પરથી તેના વિષમ આકારના કારણે ઉપયોગ કરાતો હતો.  ઘોડાની પીઠ પરથી શિકારનો અભ્યાસ એ શીન્ટો સમારોહ બન્યો જેને ''[[યાબુસેમ]]''  કહેવાતું ({{lang|ja|流鏑馬}}).

15મી સદીમાં, ''[[યારી]]''  (ભાલા) પણ ખૂબ પ્રસિદ્ધ હથિયાર બન્યા. યુદ્ધના મેદાનમાં ''[[નાગીનાટા]]'' નું સ્થાન લઈ લીધું, કારણ કે વ્યકિતગત બલહાદુરી હવે ઓછું કારણ બન્યું અને સામૂહિક, સસ્તી પગપાળા ટૂકડીઓ (''[[આશીગારુ]]'' ) ની આસપાસ યુદ્ધ વધારે સંઘટિત બન્યા. એક પદભાર, ઘોડેસવાર અને બિનઘોડેસવાર પણ તલવાર કરતા ભાલા વાપરતી વખતે ખૂબ અસરકારક બન્યા, કારણ કે એક તલવારનો ઉપયોગ કરી રહેલા સમુરાઇ કરતાં તે વિષમતાની સામે વધારે સારી રીતે પ્રસ્તુત કરી શકાય. [[શીઝુગાટેકના યુદ્ધ]]માં જ્યાં [[શીબાટા કાટશ્યુ]]નો [[ટોયોટોમી હાઈડેયોશી]] દ્વારા હાર થયો હતો, જે હાસીબા હાઈડેયોશી તરીકે જાણીતો થયો, સાત સમુરાઇ જે &quot;[[શીઝુગાટેકના સાત ભાલા]]&quot;{{lang|ja|賤ヶ岳七本槍}} તરીકે જાણીતા થયા, જેઓ એ વિજય થવામાં ખૂબ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. 

[[ચિત્ર:Japanese armor.jpg|right|thumb|200px|અર્ધ મુખ માસ્ક સાથે સમુરાઇ હેલ્મેટ, ન્યૂયોર્કમાં મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ. ]]

16મી શતાબ્દીના પછીના અર્ધમાં પોર્ટુગીઝ દ્વારા વેપારથી જાપાનમાં ''ટેપ્પો''  અથવા [[આર્ક્વેબસ]] (તોપો)નો પ્રવેશ થયો, જેનો યુદ્ધ નેતાઓને ખેડૂતોના સમૂહમાંથી પ્રભાવશાળી સેના બનાવવા માટે સમર્થ કરતા. આ નવા હથિયારો ખૂબ વિવાદાસ્પદો હતા. તેઓનો સહેલો ઉપયોગ અને ભયાનક અસરકારકતાને ઘણા સમુરાઇ પરંપરાનું અનાદર અપમાન કરાયા તરીકે ગણતા હતા. 1575માં [[નાગાશીનોના યુદ્ધ]]માં [[ઓડા નાબુનાગા]]એ ''ટેપ્પો'' નો ભયંકર ઉપયોગ કર્યો હતો, જેના પરિણામે [[તકેડા સમૂહ]]નો અંત થઈ ગયો હતો. 

તેઓના પ્રારંભિક [[પોર્ટુગીઝ]] અને [[ડચ]] દ્વારા પરિચય કરાયા પછી, ''ટેપ્પો''  મોટા પાયે જાપાની હથિયાર બનાવવાના કારીગરો દ્વારા ઉત્પન્ન કરાયા હતા. 16મી શતાબ્દીના અંત સુધીમાં, બીજા યુરોપિયન રાષ્ટ્રો કરતાં જાપાનમાં વધારે આગ હથિયાર હતા. ''ટેપ્પો'' , ''જથ્થા'' માં પ્રયોગ, વધારે તો ''આશીગારુ''  ખેડૂતોની પદસેના દ્વારા  સમુહમાં થયો, જે ઘણી બધી રીતે સમુરાઇની બહાદુરીની ખંડાત્મક રજુઆત કરતાં હતાં. ટોકુગાવા શોગુનેટની સ્થાપના સાથે અને જનઆંદોલનના અંતમાં, બંદૂકોનું ઉત્પાદન અધિકારત્વની મનાઈ સાથે ઝડપથી ઘટયું. ટોકુગાવા સમયમાં, મોટા ભાગના ભાલા આધારિત હથિયારો ધીમે ધીમે બહાર થતા ગયા કારણ કે તેઓ તે સમયે સામાન્ય તેવી તદ્ન નજદીકી સત્ર લડાઈ માટે ઓછા અનુકૂળ હતા; તેની સાથે ઉપર જણાવ્યા મુજબ આગ હથિયારો પર પાબંદી હતી જેના પરિણામે ''દૈશો''  જ એવો હથિયાર હતો જે વિશિષ્ટપણે સમુરાઇ દ્વારા લેવાયા.

[[ચિત્ર:Oozutsu cannon Japan 16th century.jpg|thumb|left|220px|ઓઝુટસુ (大筒), સ્વીવેલ બ્રીચ ભરેલી તોપ, 16મી સદી.]]

1570માં તોપો સમુરાઇ શસ્ત્રોનો સામાન્ય ભાગ બની. તેઓ ઘણીવખત મહેલ અથવા જહાજોમાં ગોઠવવામાં આવતી, મહેલની દિવાલો અથવા તેવા કોઇ માટે, તોપોનો અમાનવીય હથિયાર તરીકે ઉપયોગ થતો, જો કે [[નાગાશીનો મહેલની ઘેરાબંધી]]માં (1575), તોપનો ઉપયોગ દૂશ્મનની ઘેરાબંધીની સામે અસરકારક પ્રભાવ તરીકે ઉપયોગ કરાઇ હતી.  પ્રથમ પ્રસિદ્ધ જાપાની તોપ સ્વીવેલ બ્રીચ લોડર્સ હતી જેનું નામ ''કુનીકુઝુશી''  અથવા “ પ્રાન્તને નષ્ટ કરનાર ” હતું. ''કુનીકુઝુશી'' નું વજન હતું,{{convert|264|lb|abbr=on}} અને ઉપયોગો થયો હતો.{{convert|40|lb|abbr=on}} કક્ષો, 10 પાઉન્ડનો નાનો ગોળો છોડતી હતી. કયુશુના [[આરીમા સમૂહે]] [[ઓકીનાવેટના યુદ્ધ]]માં બંદુકોનો ઉપયોગ આ રીતે [[રુયુઝોજી સમૂહ]]ની સામે કર્યો હતો. [[ઓશાકા સંઘર્ષ]] (1614-1615) ના સમયમાં, તોપની ટેકનોલોજીએ જાપાનમાં ઓસાકા છે ત્યાં ખૂબ સુધારો કર્યો હતો, [[લી નાઓટાક]]એ {{convert|18|lb|abbr=on}}ને મહેલને રાખવા માટે ગોળા છોડવાનું સંભાળ્યું હતું.

કર્મચારીના હથિયારો પણ પ્રસંગોપાત્ત સમુરાઇ દ્વારા ઉપયોગ કરાતા હતાં, ''[[બો]]''  તેમાનું સૌથી પ્રસિદ્ધ ઉદાહરણ છે. તેને સ્ટીલની રીંગથી ઢાંકીને વધારે મજબૂત બનાવી શકાય, ઉદાહરણ તરીકે, ''[[જો]]'' . કલબ જેને [[કાનાબો]] કહેવાય, જે સ્ટીલના સ્ટડથી કોટ કરેલ છે, હકીકત કરતા, પુરાણોમાં વધારે વારંવાર જોવા મળતું હતું. આમ છતાં, જ્યારે હકીકતમાં ઉપયોગ થયો, ત્યારે તે યુદ્ધના મેદાનમાં એક ભયંકર બળ હતું.

== સમુરાઇ અને સબંધિત શબ્દોનું વ્યુત્પતિ શાસ્ત્ર ==
[[ચિત્ર:Samurai-shodo.svg|thumb]]

''સમુરાઇ''  શબ્દ મૂળરૂપે અર્થે “ તેઓ જ અમીરીને નજદીકીથી હાજરી આપતા ” અને [[ચીની અક્ષરો]] (અથવા ''[[કાન્જી]]'' ) માં લિખિત જેનો પણ સરખો જ અર્થ થાય છે. જાપાનીમાં, તે મૂળ રૂપથી પૂર્વ [[હેઇન સમય]]માં ''સબુરાઉ''  તરીકે ઉચ્ચારવામાં આવતો અને પછી ''સબુરાઇ''  તરીકે અને પછી ઇડો સમયમાં ''સમુરાઇ''  તરીકે ઉચ્ચારવામાં આવતો.  જાપાની સાહિત્યમાં, [[કોકિનશુ]]{{lang|ja|古今集}} (પ્રારંભિક 10મી શતાબ્દીમાં) સમુરાઇનો આરંભિક ઉલ્લેખ કરાયો છે.

{{quote|Attendant to your nobility&lt;br /&gt;
Ask for your master's umbrella&lt;br /&gt;
The dews 'neath the trees of Miyagino&lt;br /&gt;
Are thicker than rain}}&lt;ref&gt;http://etext.lib.virginia.edu/japanese/kokinshu/kikokin.html{{Dead link|date=માર્ચ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (જાપાનીઝ)&lt;/ref&gt;

શબ્દ '''''બુશી'' '''  ({{lang|ja|武士}}, શાબ્દિક અર્થ, “ યૌદ્ધો અથવા હથિયારપુરૂષ ”) ''[[શોકુ નીહોન્ગી]]''  ({{lang|ja|続日本記}}, 797, એ.ડી.) તરીકે કહેવાતો પ્રથમ વખત જાપાનના પ્રારંભિક ઇતિહાસમાં દેખાયો. પુસ્તકના ભાગમાં 721 એ.ડીનું વર્ષ આવરી લેતું હતું, ''શોકુ નીહોન્ગી''  એ જણાવ્યું કે : “ સાક્ષરરૂપથી પુરૂષો અને યોદ્ધાઓ જેમના માટે રાષ્ટ્રના મૂલ્યો હોય ”. ''બુશી''  શબ્દ [[ચીની]] મૂળનો છે અને ''યોદ્ધા''  માટે દેશી જાપાનીમાં ઉમેરાયો. ''સુવામોનો''  અને ''મોનોનોફુ'' .

''બુશી''  પારંપારિક યોદ્ધા પરિવારના પ્રાચીન જાપાની સૈનિકોને અપાયેલું નામ છે. ''બુશી''  વર્ગ મોટાપાયે ઉત્તર જાપાનમાં વિકાસ પામ્યો હતો.  તેઓ શકિશાળી સમૂહો બનાવતા જે 12મી શતાબ્દીમાં ક્યોટોમાં રહેતાં શાહી કુટુંબો, જે સામ્રાજ્યિક પરિવારને સહકાર આપવા પોતાનું સમૂહ બનાવતા હતા તેમના વિરોધી હતા.  સમુરાઇ શબ્દ [[કુગે]] કુલીન વર્ગ દ્વારા વપરાતો હતો, યૌદ્ધા પોતે ''બુશી''  શબ્દને પસંદ કરતાં હતા. ''[[બુશીદો]]''  શબ્દ, “ યોદ્ધાની રાહ ”ú પણ આ જ શબ્દ પરથી ઉત્પન્ન કરાયો છે અને યોદ્ધાના ઘરને ''બુકેયાશીકી''  કહેવાતું હતું. 

[[વિલિયમ સ્કોટ વિલ્સન]]ના તેના પુસ્તક ''આઈડિયલ્સ ઓફ સમુરાઇ - રાઇટીંગ ઓફ જાપાનીઝ વોરિયર્સ'' , પ્રમાણે, 12મી સદીના અંત સુધીમાં ''બુશી''  અને ''સમુરાઇ''  એકબીજાના પર્યાય બન્યા. વિલ્સના પુસ્તકમાં  જાપાની ઇતિહાસમાં તેમ જ ''કાન્જી'' માં જેમાં આ શબ્દને પ્રસ્તુ કરાતો તેમાં સમગ્રપણે ''યોદ્ધા''  શબ્દના મૂળની ખોજ કરી છે.  

‘ શબ્દને તોડતા બુ (武) મૂળગત (止) બતાવે છે જેનો અર્થ ‘ રોકવું ’ થાય છે, અને મૂળગત (戈 ) ‘ સ્પીયર ’ નુ ટૂંકાપણું છે. ધ શ્યુ વેન, પ્રારંભિક ચીની શબ્દકોશવાલીએ આ પરિભાષા આપી છે : “ બુનો અર્થ હથિયારને નિયંત્રિત કરવું અને તેથી ભાલાને રોકવું. &quot; ધ ત્સો ચ્યુન, બીજો પ્રારંભિક ચીની સ્ત્રોત, આગળ કહે છે :

:બુનો અર્થ બન (文) થાય, સાહિત્ય અથવા પત્રો (સામાન્યરૂપે શાંતિની કળા), ભાલાને રોકવો. બુ હિંસાને રોકે છે અને હથિયારોને નિયંત્રિત રાખે છે.... તે લોકોને શાંતિમય રાખે છે, અને સમુહને સમન્વય કરે છે.

બીજી બાજુ મૂળગત શી (±) એક વ્યકિત જે કોઈક કાર્ય કરે છે અથવા જેની કોઈક ક્ષેત્રમાં નિષ્ણતા છે તેમ જણાય છે. પ્રારંભિક ચીની ઇતિહાસમાં તે ઉચ્ચવર્ગના સમાજને પરિભાષિત કરવા આવ્યો અને બુક ઓફ હેનમાં તેની આવી પરિભાષા આપી છે :

:શી, ખેડૂત, કલાકાર, અને વ્યાપારીઓ એ ચાર લોકોના વ્યવસાય છે. તે જે ઉપલબ્ધ સાધનોમાંથી શીખે છે અને ક્રમ મેળવે છે તેને શી કહેવાય છે. 

વિલ્સન જણાવે છે કે શી, ચાર વર્ગના સૌથી ઉચ્ચ હોવાથી, હથિયારો તથા પુસ્તકોને માટે છે. તેથી ''બુશી'' નો માટે અનુવાદ થાય છે “ એક માણસ જેનામાં શાંતિ જાળવવાની કાબેલિયત છે, ક્યાં તો શિક્ષિત રૂપથી અથવા લશ્કરી માધ્યમથી, પરંતુ પ્રધાનપણે હમણાના માધ્યમથી. ” 

પ્રારંભિક આધુનિક સમય, નામે [[અઝુચી-મોમોયામા સમય]] અને 16મીનાં અંત સમય અને 17મી શતાબ્દીના પ્રારંભના પ્રારંભિક [[ઈડો સમય]], કે શબ્દ ''સમુરાઇ'' એ ''સબુરાઇ''  શબ્દની જગ્યા નતી લીધી. જો કે, શબ્દનો અર્થ ઘણી વખત પહેલા બદલાઇ ગયો હતો.

[[ચિત્ર:Koshirae.jpg|thumb|300px|કોશીરાયમાં સમુરાઇની કતાના.]]
સમુરાઇના શાસન યુગ દરમિયાન, તલવારબાજી વધારે મહત્વની બની હોવા છતાં પણ શબ્દ ''યુમીટોરી''  ({{lang|ja|弓取}}, “ ધનુષધારી ”) નો પણ ઉપયોગ પૂર્ણ યોદ્ધાની સમ્માનસૂચક પદવી તરીકે થતો હતો. (જાપાની તીરબાજી (''[[ક્યુજુત્સુ]]'' ) આજે પણ તેમના યુદ્ધ ઈશ્વર [[હાચીમેન]] સાથે મક્કમપણે જોડાયેલી છે.)

સમુરાઇ જેનો કોઈ પણ સમૂહ કે ''[[દાઇમ્યો]]'' {{lang|ja|大名}} સાથે જોડાણ નથી તેને ''[[રોનીન]]'' {{lang|ja|浪人}} કહેવાતું હતું. જાપાનીમાં, ''રોનીન''  શબ્દનો અર્થ ‘ વેવ મેન ’, એક વ્યકિત જે ભાગ્યના કારણે કાયમ માટે ધ્યેય વગર ભટકયા કરે છે, સમુદ્રના મોજાની જેમ. આ શબ્દ આવ્યો એક સમુરાઇ જે હવે તેના સ્વામીની સેવામાં કાર્યકર્તા નથી રહ્યો કારણ કે તેના સ્વામી મૃત્યુ પામ્યા, કારણ કે સમુરાઇનો દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો અથવા સામાન્ય પણે કારણ કે સમુરાઇએ રોનીન રહેવાનું નક્કી કર્યું હતું.

સમુરાઇની ચૂકવણી ચોખાના ''કોકુ'' માં (180 લીટર; એક વર્ષ માટે એક વ્યકિતને ખવડાવા પૂરતું છે) મપાતું હતું. [[હેન|''હેન'']] ની સેવામાં રહેતા સમુરાઇને ''હંસી''  કહેવાય છે.
[[ચિત્ર:Istanbul.Topkapi081.jpg|thumb|right|225px|સમુરાઇનું બખતર ટોકકાપી મહેલ, ઈસ્તનબુલ, ટર્કી]]
નીચે આપેલા શબ્દો સમુરાઇ અથવા તો સમુરાઇ પરંપરા સાથે સંબંધિત છે :
* ''ઉરુવાશી '' &lt;br /&gt;એક સંસ્કારી યોદ્ધો જે  “ બન ” (અભ્યાસ શિક્ષણ) અને “ બુ ” (લશ્કરી અભ્યાસ અથવા કળા) માટે કાન્જી દ્વારા ચિન્હિત છે
* ''બ્યુક ''  ({{lang|ja|武家}})&lt;br /&gt;એક યુદ્ધ સંબંધી ઘર અથવા તો તેવા ઘરનો સભ્ય
* ''મોનોનોફૂ ''  (もののふ)&lt;br /&gt;યોદ્ધાનો પ્રાચીન શબ્દ અર્થ.
* ''મુશા''  ({{lang|ja|武者}})&lt;br /&gt;''બુગેઈશા'' નું ટૂંકુરૂપ ({{lang|ja|武芸者}}), શિક્ષણ રીતે યુદ્ધકલાવાળી વ્યકિત.
* ''શી''  ({{lang|ja|士}})&lt;br /&gt;એક શબ્દ જેના ઉપરથી અર્થ “ શિક્ષિત પુરૂષ ” થાય, તેનો કોઈક વખત સમુરાઇ માટે ઉપયોગ થતો, ખાસ કરીને શબ્દો જેમ કે ''બુશી'' માં ({{lang|ja|武士}},અર્થ યોદ્ધા કે સમુરાઇ).
* ''સુવામોનો''  ({{lang|ja|兵}})&lt;br /&gt;[[મત્સાઉ બાશો]] દ્વારા તેના પ્રખ્યાત [[હૈકુ]]માં સૈનિક માટે વપરાતો જૂનો શબ્દ. શાબ્દિક અર્થ એક મજબૂત વ્યક્તિ.

&lt;table border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;&gt;&lt;td&gt;
&lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt;&lt;td align=&quot;center&quot; width=&quot;10%&quot;&gt;&lt;td width=&quot;30%&quot;&gt;નટસુકુસા યા&lt;br /&gt;સુવામોનો ડોમો ગા&lt;br /&gt;યુમે નો એટો&lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/td&gt;&lt;/table&gt;

મત્સુઓ બાશો
&lt;table&gt;&lt;td width=&quot;5%&quot;&gt;&lt;td width=&quot;30%&quot;&gt;ઉનાળું ઘાસ,&lt;br /&gt;જે બધું રહે છે &lt;br /&gt;સૈનિકના સપનાનું &lt;/td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/table&gt;

(અનુવાદ.  લ્યુસિયન સ્ટ્રિક)

== દંતકથા અને હકીકત ==
મોટાભાગના સમુરાઇ [[સમ્માન]]ની નિયમાવલી દ્વારા બંધાયેલા હતાં અને તેમનાથી નીચેનાઓ માટે ઉદાહરણરૂપ બનવા માટે અપેક્ષિત હતા. તેમની નિયમાવલીનો એક નોંધનીય ભાગ {{Nihongo|[[seppuku]]|切腹|seppuku}} છે, જે તેમને મૃત્યુની સ્વીકૃતિ દ્વારા કલંકિત સમુરાઇને પાછુ તેનું માન મેળવવાની પરવાનગી આપે છે, જ્યાં સમુરાઇ ત્યારે પણ સામાજિક નિયમોના અહેસાનમંદ હતા.  જ્યારે સમુરાઇ વર્તનમાં ઘણાં કલ્પનામાં રચતા લક્ષણો છે  જેમ કે 1905માં {{Nihongo|[[Bushido]]|武士道|Bushidō}}() ને લખવું, [[કોબુડો]] અને પારંપારિક [[બુડો]] દર્શાવે છે કે બીજા બધા યોદ્ધાઓ કરતાં સમુરાઇ યુદ્ધભૂમિ પર વધારે વ્યાવહારિક હતા. 

20મી સદીના પ્રબળ કલ્પનામાં રચતા લક્ષણો હોવા છતાં, સમુરાઇ બેઇમાણ અને વિશ્વાસઘાતી (ઉદા. [[અકેચી મીત્સુઇડ]]), કાયર, બહાદુર અથવા વધારે પડતા વફાદાર (ઉદા. [[કુસુનોકી માસાશીગે]]) હોઇ શકે. સમુરાઇ મોટાભાગે તેમના નજદીકી વરિષ્ઠોને વફાદાર રહેતા હતાં, જે પછી ઉચ્ચ સ્વામી સાથે પોતાની મિત્રતા કરતા. ઉચ્ચ સ્વામીની આ વફાદારી ઘણી બદલાતી, ઉદાહરણ માટે, [[ટોયોટોમી હાઈડેયોશી]] {{lang|ja|豊臣秀吉}}() ની ઉચ્ચ સ્વામીઓ સાથે મિત્રતા હતા, જેની વફાદાર સમુરાઇ ફરજ બજાવતા હતા, પરંતુ [[સામન્તી]] સ્વામીઓ તેમની હેથળનો તેમનો સહકાર [[ટોકુગાવા]] તરફવાળી દીધો હતો, અને તેમના સમુરાઇને પણ તેમની સાથે લઈ ગયા.  જો કે, એવા પણ નોંધનીય ઉદાહરણ હતા જેમાં જ્યારે સમ્રાટની વફાદારીને પ્રધાનત્વ આપવાની જરૂર પડતી ત્યારે સમુરાઇ તેમના સામન્તી સ્વામી એક [[દાઇમ્યો]]ને નિષ્ઠાહીન થતા. &lt;ref&gt;માર્ક રવિના, ધ લાસ્ટ સમુરાઇ - ધ લાઈફ એન્ડ બેટલ્સ ઓફ સૈગો તાકામોરી, જોન વીલે એન્ડ સન્સ, 2004.&lt;/ref&gt;

== લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ ==
{{further|[[Samurai cinema]]}}

[[ચિત્ર:MitoKomonSatomiKotaro.jpg|thumb|250px|right|મીટો કોમોનના સેટ પર અભિનેતા કોટારો સાટોમી]]
[[જીદાયગેકી]] (શાબ્દિક અર્થ, ઐતિહાસીક [[ડ્રામા]]) એ હંમેશા જાપાની ફિલ્મો અને ટી.વી. પર પ્રધાન કાર્યક્રમ રહ્યો છે. આ કાર્યક્રમ વિશિષ્ટપણે કેનજુત્સુ સાથેના સમુરાઇને દેખાડે છે જે દૂષ્ટ સમુરાઇ અને વ્યાપારીઓના વિરોધમાં ઊભો રહે છે. ''[[મીટો કોમન]]''  {{lang|ja|水戸黄門}}() એ [[ટોકુગાવા મિત્સુકુની]]ની કાલ્પનિક વાર્તાઓની શ્રેણી છે, જે પ્રસિદ્ધ ટીવી ડ્રામા છે જેમાં મીત્સુકુની, નિવૃત અમીર વ્યાપારીની જેમ વેશ ધારણ કરી બે બિન હથિયારી સમુરાઇ જે તેના મિત્રના વેશમાં સાથે મુસાફરી કરે છે.{{Citation needed|date=May 2007}} એ જ્યાં જાય છે ત્યાં તેને મુસીબત આવે છે, અને પછી સબૂત ભેગા કરી, તે પોતાની ઓળખાણ બતાવ્યા પહેલાં, તેનો સમુરાઇનો પ્રહાર પછતાવા વગર દૂષ્ટ સમુરાઇ અને વ્યાપારીઓ પર કરે છે. પછી વિલનો તરફ પ્રત્યક્ષ થઈ જાય છે કે તે તેમના આખા સમૂહનો વિનાશ કરી દેશે અને પછી ગૂંડા શરણે થઈ જાય છે એવી આશા એ કે તેની સજા તેમના પરીવાર સુધી ફેલાશે. {{Citation needed|date=May 2007}}

ફિલ્મ નિર્દેશક [[અકિરા કુરોસાવા]]ના સમુરાઇ વિષયક કાર્યો શૈલીના સૌથી વધુ પ્રશંસનીયમાંથી છે, વિશ્વભરમાં ઘણા ફિલ્મ રચેતાઓને તેની આગવી કાર્યરીતી અને કહાનીઓથી પ્રભાવિત કર્યા.{{Citation needed|date=May 2007}} તેના નોંધનીય કાર્યોમાં ''[[સેવન સમુરાઇ]]'' , જેમાં એક ઘેરાયેલું ખેતી ગામ એક ભટકતા સમુરાઇના સમૂહને ડાકુઓને હરાવવા માટે રોકે છે, ''[[યોજીમ્બો]]'' , જેમાં એક પહેલાંનો સમુરાઇ પોતાને એક શહેરના ગેંગની લડાઈમાં બંને બાજુએથી લડીને સામેલ કરી છે, અને ''[[ધ હીડન ફોર્ટ્રેસ]]'' , જેમાં બે મૂર્ખ ખેડૂતો પોતાને દંતકંઠિત સેનાપતિ રક્ષક કહી રાજકુમારીની સલામતિ માટે મદદ કરતા જોવા મળે છે. પછીની એક [[જ્યોર્જ લુકાસ]]ની ''[[સ્ટાર વોર્સ]]''  માટેની પ્રાથમિક પ્રેરણા હતી, આ ફિલ્મે પણ સમુરાઇમાંથી ઘણી સંખ્યામાં પહેલુઓ લીધા હતા, જેમ કે, [[જેડી નાઈટસ]] ઓફ ધ સિરિઝ.  [[દર્થ વેડર]]નો પહેરવેશ પણ સમુરાઇના માસ્ક અને બખતરથી વધારે પ્રેરિત છે. 

 સમુરાઇ ફિલ્મો અને [[પશ્ચિમી]] ઘણી સામ્યતાઓને વહેંચે છે અને બંને એકબીજાને વર્ષોથી પ્રભાવિત કરે છે. કુરોસાવા નિર્દેશક [[જોહન ફોર્ડ]]ના કામથી ખૂબ પ્રેરિત થયા હતા અને બદલામાં કુરોસાવાનાં કામો પશ્ચિમમાં ફરીથી બનાવવામાં આવ્યા જેમ કે ''ધ સેવન સમુરાઇ'' ને ''[[ધ મેગ્નીફિસિન્ટ સેવન]]'' માં અને ''[[યોજીમ્બો]]'' ને ''[[અ ફિસ્ટફૂલ ઓફ ડોલર્સ]]'' .  “ ધ સેવન સમુરાઇ ” ([[સમુરાઇ 7]]) નું એનિમેશન પણ ગ્રહણ કરવામાં આવેલું જે ઘણી કડીઓ સુધી ચાલ્યું.

[[એઇજી યોશીકાવા]] એ સૌથી પ્રસિદ્ધ નોવેલકારમાંના એક પ્રસિદ્ધ જાપાની [[ઐતિહાસિક નોવેલકાર]] છે. તેના વાર્તાના પ્રસિદ્ધ લેખો જેમાં ''[[ટૈકો]]'' , ''[[મુસાશી]]'' , અને ''[[હૈક ટેલ]]''  વાચકોમાં ખુબ પ્રસિદ્ધ રહ્યા, તેમની વીર કથા વર્ણન અને સમુરાઇ અને યોદ્ધા સંસ્કૃતિને દર્શાવવામાં ખૂબ સચ્ચાઈને માટે પ્રસિદ્ધ રહ્યા.

બીજી કાલ્પનિક ટેલિવિઝન શ્રેણી, ''[[અબારેમ્બો શોગૂન]]'' , [[યોશીમ્યુન]], આંઠમાં [[ટોકુગાવા]] [[શોગુન]]ને દર્શાવતી હતી. બધા સ્તરના સમુરાઇ એ શોગુનથી નીચેના ક્રમ સુધીના, સાથે [[રોનીન]] જે પણ આ કાર્યક્રમમાં પ્રશંસનીય રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. 

''[[શોગુન]]''  એ [[જેમ્સ ક્લેવલ]]ની એશિયાઈ ગાથાની પ્રથમ નોવેલ છે. તે 1600ની સાલની આસપાસ સામન્તી જાપાનમાં ગોઠવાયેલી છે, અને [[ટોકુગાવા લેયાસુ]]થી [[શોગુનેટ]]ના ઉદયને વધારે અવાસ્તવિક બતાવે છે, જે એક અંગ્રેજી નાવિક જેની કાલ્પનિક બહાદુરીએ [[વિલિયમ એડમ્સ]]ના શોષણ પર થોડી આધારિત છે, તેના દ્વારા નજરે જોવાયેલી છે.

[[ચિત્ર:ShiroyamaBattle.jpg|thumb|300px|શીરોયામાના યુદ્ધ વખતે, સૈગો તાકામોરી (ઉપરથી જમણે, પશ્ચિમ વેશમાં) તેની ટૂકડીને આદેશ આપતી, ઘણા એમાંના સમુરાઇ પારંપારિક બખતરમાં.]]
એક હોલીવુડ ફિલ્મ, ''[[ધ લાસ્ટ સમુરાઇ]]'' , હકિકત અને કાલ્પનિકના મિશ્રણથી બનેલી, 2003માં રજૂ થઈ હતી, જેને સામાન્યપણે ઉત્તર અમેરિકામાં સારા પ્રતિભાવો મળ્યા. ફિલ્મનો વિષય એ 1877ના [[સત્સુમા બળવાખોરો]] [[સૈગો તાકામોરી]]ના નેતૃત્વ હેઠળના પર થોડો આધારિત છે, અને [[જુલ્સ બ્રુનેટ]], એક ફ્રાન્સના સેનાની કપ્તાન જે [[બોશીન યુદ્ધ]]માં [[ઈનોમોટો ટકૈકી]]ની તરફથી લડતો હોય છે, તેની કથા પર પણ આધારિત છે.

અભિનેતા [[ફોરેસ્ટ વ્હિટેકર]]ને, સમકાલિન અમેરિકામાં શ્વેત હત્યારાના કેન્દ્રીય પાત્રના રૂપે તારાંકિત કરતી મૂવી ''[[Ghost Dog: The Way of the Samurai]]'' છે જે ''હાગાકુરે''  પરથી પ્રેરણા મેળવી છે. સાઉન્ડટ્રેક આલ્બમની સ્થિતિ ''[[હાગાકુરે]]'' ના વાંચનની વિરુદ્ધ છે. 

[[કવેનટીન તરનટી]]નો દ્વારા ''[[કિલ બીલ]]'' નું વર્ણન [[કતાના]]ના ગુણગાન તરીકે કરી શકાય. તે પ્રાથમિક રૂપથી જુની કુંગ-ફૂ ફિલ્મોથી પ્રેરિત છે અને સમુરાઇ સાથે થોડી સંબંધિત છે. આ સમુરાઇ સંસ્કૃતિની આ પ્રકારની [[વિકૃત્તિ ધર્મ પ્રણાલી]] ફિલ્મોની ઓછા-બજેટની દુનિયામાં ચાલુ જ રહી, જેમાંની ફિલ્મો જેમ કે ''[[સમુરાઇ વેમ્પાયર બાયકર્સ ફ્રોમ હેલ]]'' , મુખ્ય પાત્રો સમુરાઇના વંશને ચિત્રાંકિત કરવાની કોશિષ કરે છે, પરંતુ વધારે, અંતિમ 20મી સદીની [[એનીમેટેડ]] કે [[કોમિક પુસ્તક]] સંસ્કૃતિની સાથે જોડાયેલી છે. 

સમુરાઇ જાપાની કોમિક્સ ([[માંગા]]) અને એનિમેશન ([[એનિમે]]) માં પણ વારંવાર દેખાયા છે. સૌથી સામાન્ય  ઐતિહાસિક કાર્ય છે જેમાં નાયક કયાં તો સમુરાઇ અથવા પહેલાનો સમુરાઇ (અથવા બીજા પદ/ક્રમનો) છે જે યુદ્ધની કળા નોંધનીય પ્રમાણમાં ધરાવે છે.  બે સૌથી પ્રસિદ્ધ ઉદાહરણો ''[[લોન વુલ્ફ અને કબ]]''  છે, જેમાં પહેલાંના શોગુન પ્રતિનિધિ માટે પાલનકર્તા અને તેનો પગલા માંડતો પુત્ર, બીજા સમુરાઇ અને અમીરોથી દગો દેવાયા પછી રોકેલા હત્યારા બને છે, અને ''[[રુરૌની કેન્શીન]]''  જે એક પહેલાનો હત્યારો છે, બાકુમાત્સુ યુગનો અંત કરવા અને મેઈજી યુગને પાછી લાવવામાં મદદ કરી, પોતાને નવા મળેલ મિત્રોની સુરક્ષા કરતો અને જુના દુશ્મનો સાથે લડતો બતાવ્યો છે જ્યારે તેણે બીજી વાર નહીં મારવાની કસમને બે બાજુથી તે જ તલવારના ઉપયોગ દ્વારા પકડી રાખે છે.

સમુરાઇ જેવા પાત્રો માત્ર ઐતિહાસિક ગોઠવણી સુધી જ સિમિત નથી અને આધુનિક યુગમાં પણ સંખ્યાબંધ કાર્યો છે, અને હજી ભવિષ્યમાં પણ થશે, જેમાં એવા પાત્રોનો સમાવેશ થાય છે જે રેલગાડીમાં જીવે છે અને સમુરાઇની જેમ લડે છે. નોંધનીય ઉદાહરણોમાં [[ગોમોન ઈશીકાવા XIII]] નો સમાવેશ થાય છે જે ''[[લ્યુપીન III]]''  , જે કોમિક્સ, ટેલિવીઝન, અને મુવી, અને રોમેન્ટિક રમુજી ''[[લવ હિના]]'' માંથી મોટોકો આઓયામા શ્રેણીમાંથી છે. બીજા વધારે પશ્ચિમી ફિલ્મ [[ધ હન્ટેડ (1995)]] છે, જેમાં એક જીવીત સમુરાઇ એક સાક્ષીની સુરક્ષા દૂષ્ટ નીન્જાઓથી કરે છે. સમુરાઇનો થોડો દેખાવ કાર્યક્રમ ''[[બેબ્લેડ]]'' માં પણ જોવા મળી શકે છે, જે વર્તમાનમાં ગોઠવાય છે. એક પાત્ર, જીન ઓફ ધ ગેલ, એ સમુરાઇ અને [[નીન્જા]] વિશિષ્ટાઓનું મિશ્રણ છે.  બીજા [[એનીમેશન]], જે ઈરાદાપૂર્વક પૂખ્ત દર્શકો માટે છે, જેમાં સમુરાઇનો સમાવેશ છે તે 2004 ની ''[[સમુરાઇ ચેમ્પલુ]]''  છે, જે ઈડો સમયના જાપાન સાથે આધુનિક શેરીની સંસ્કૃતિ અને ''[[હિપ-હોપ]]'' ને ભેગા કરીને ચિત્રાંકિત કરે છે. એક કાર્યક્રમનો મુખ્ય પાત્ર જીન છે, જે એક સંપૂર્ણ સમુરાઇ છે જે તેના માસ્ટરને મારીને એક ભટકતો રોનીન છે. [[એફ્રો સમુરાઇ]] એક બીજા સમુરાઇની વાર્તા છે, પરંતુ તે ભવિષ્યમાં હજુ થવાની છે. 


અમેરિકન [[કોમિક પુસ્તકો]]એ આ પ્રકારના પાત્રને પોતાની બનાવેલી વાર્તાઓ માટે ગ્રહણ કર્યા છે. જેમ કે, [[માર્વેલ યુનિવર્સ]]નો મુખ્ય [[સુપરહિરો]] [[વોલ્વરિને]] 1980 દરમિયાન સમુરાઇના આદર્શો અને વિચારોનો ઉપયોગ કરવાની કોશિશ કરી છે, જેથી તેના હિંસક ઉત્સુકતાને રુચિત રૂપે નિયંત્રિત રાખી શકે. રોનીનને એક પ્રસિદ્ધ શ્રેણીમાં, જેમ કે [[ફ્રેન્ક મીલર]] દ્વારા ''[[રોનીન]]''  અને [[સ્ટેન સકાય]] દ્વારા ''[[યુસાગી યોજીમ્બો]]'' માં પણ દેખાડવામાં આવ્યા છે.

સમુરાઇની વિભાવના, જે તે [[શૂરવીર]]ની વિભાવનાથી વિરુદ્ધ, તેણે જાપાન અને બાકીના વિશ્વમાં કેવી રીતે [[યોદ્ધા]] અથવા [[નાયક]]માં મુખ્ય તફાવત છે તે દર્શાવે છે. એક સમુરાઇ એ લાંબો અને વધારે મજબૂત સ્નાયુબદ્ધ હોવો જરૂરી નથી - તે માંડ પાંચ ફૂટ ઊંચો પણ હોય શકે, નજરે જોતા નબળો અને [[અશક્ત]] પણ હોઇ શકે.  સ્ત્રીઓ પણ સમુરાઇ હોય શકે.  બરાબરીવાળુ કદ સાથે સત્તા અને મજબુતી એ જાપાની સૌંદર્યપૂરકને લોભવતું નથી. આ માટેનું સંપૂર્ણ ઉદાહરણ ''[[બ્લાઈન્ડ સ્વોર્ડસમેન ઝાટોઈચી]]''  ફિલ્મ શ્રેણીમાં જોઇ શકાય છે.

એ પણ મહત્વપૂર્ણ છે કે, અમેરીકી અને જાપાની બંને સંસ્કૃતિના હીપ હોપ સંગીતમાં સમુરાઇનો ઉપયોગ નોંધનીય છે. તે સામાન્યપણે રેપ સંગીતમાં “ ગેંગસ્ટેસ ” ને સ્પર્શી જતું જોવા મળે છે.  સંસ્કૃતિ અને એનિમેશન બંનેના સમાવેશના રેપ કલાકારોના સહયોગનામાં આ સંલગ્ન પ્રત્યક્ષ છે.
&lt;ref&gt;કોન્ડ્રી, ઈઆન. “ અ હીસ્ટરી ઓફ જાપાનીઝ હીપ-હોપ : સ્ટ્રીટ ડાન્સ, કલબ સીન, પોપ માર્કેટ. ”  ઇન ગ્લોબલ નોઈસ : રેપ એન્ડ હીપ-હોપ આઉટસાઇડ ધ યુએસએ, 237.
મિડલટાઉન : [[વેસ્લેયાન યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 2001.
&lt;/ref&gt;

ઉપર જણાવેલ કિસ્સાઓ પરથી શું દેખાય છે તે એ છે કે સમુરાઇ વિવિધ મીડિયાઓ દ્વારા અનુરૂપિત કરાયા છે. આ ‘ સમુરાઇને પુન: આકાર આપવાની આ પ્રક્રિયા અનુકૂળતા, ન તો ઇતિહાસ, પરંતુ ક્ષણની જરૂરિયાત પ્રમાણે જ ચાલુ રહી... દરેક પેઢીએ સમુરાઇને તેમના રવેયા અને કાર્યરીતી પ્રમાણે પુનચિત્રિત કર્યા. &lt;ref&gt;પેટ્રીક ડ્રેઝન, એનીમે એક્ષપ્લોઝન! ધ વોટ? વાય? એન્ડ વાવ? ઓફ જાપાનીઝ એનિમેશન (યુ.એસ.એ :  સ્ટોન બ્રીજ પ્રેસ : 2003), 109&lt;/ref&gt; આ સમુરાઇને પુન:ચિત્રિત કરવું તે આધુનિક મીડિયા સુધી જ સિમિત નથી પરંતુ કોઈપણ સમયના મીડિયાના બધા સ્વરૂપ માટે છે.  વિવિધ મીડિયાના સમુરાઇ સામાન્ય ગુણ વહેંચે છે જેમ કે તલવાર ઉઠાવવી, અથવા તો એક નિશ્ચિત રીતે વર્તવું. આ દર્શકોને વિષયના પાત્રને ઓળખવામાં મદદરૂપ થવાનું કાર્ય કરે છે, અને પાત્રને આગળ વધવામાં મદદ કરે છે. 

=== રમતમાં ===
ઘણી કોમ્પ્યુટર રમતોમાં સમુરાઇ નાયક પણ છે અને ખલનાયક પણ છે, અને વિશિષ્ટપણે [[આરપીજી]], [[યોજના]], [[લડાઈ]], [[સાહસ]] અને [[યુદ્ધ શૈલીની રમતો]]માં જોવા મળી શકે છે. 

ઉદાહરણરૂપે, સમુરાઇ યોજનાવાળી રમતોની શ્રેણી ''[[નોબુનાગાની એમ્બીશન]]'' , ''[[કેસ્સન]]'' , ''[[બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ 2]]'' , ''[[એજ ઓફ એમ્પાયર્સ]]'' , [[સીવીલાઈઝેશન IV]], ''[[બેટલ રીયલ્મસ]]''  અને ''[[Ultima Online: Samurai Empire]]'' [[એમએમઓઆરપીજી]]માં જોવા મળી શકે છે. સુમરાય યુદ્ધો પણ યોજનામય ઉત્પેરિત માટે પણ વિષય અર્પણ કરે છે,''[[Shogun: Total War]]''  જે [[સન-ટ્ઝુ]] યુદ્ધ ફિલસૂફીનું ચિત્રણ કરે છે.  સમુરાઇ પાત્રનો વર્ગ પણ પ્રસિદ્ધ આરપીજી ''[[વીઝર્ડરી 8]]'' માં મળી આવે છે. ''[[ફાઈનલ ફેન્ટસી ટેકટીકસ]]'' , ''[[ફાઈનલફેન્ટસી V]]'' ,  ''X'' , ''X-2''  અને ''[[XI]]''  પણ સમુરાઇ વર્ગનો સમાવેશ કરે છે.
 
થોડા પ્રસિદ્ધ જાપાની પદવીઓ જેમાં સમુરાઇનો સમાવેશ કરે છે તે ''[[શિન્જેન ધ રુલર]]'' , ''[[બુશીદો બ્લેડ]]'' , ''[[સમુરાઇ વોરિયર્સ]]'' , ''[[બ્રેવ ફેન્સર મુસાશી]]'' , ''[[Musashi: Samurai Legend]]'' ,અને ''[[સેવન સમુરાઇ 20xx]]''  છે. વિજ્ઞાન વિષયક રોમાંચક રમત ''[[ક્ષેનોસાગા એપિસોડ II : જેનસેઇટસ વોન ગટ ઉન્ડ બોસ]]'' માં પણ સમુરાઇના મુખ્ય પાત્ર ચિત્રાંકિત કરે છે, જેમાં નામ [[જીન ઉઝુકી]] છે. જીન ઉઝુકી, [[શીયોન ઉઝુકી]]નો ભાઈ છે જે એક સમુરાઇ છે જે તલવારથી જ લડે છે અને પારંપારિક કીમોનો પહેરે છે. બીજી પ્રસિદ્ધ જાપાની રમતો જેમાં સમુરાઇ મુખ્ય પાત્રો તરીકે દેખાય છે તેઓ ''[[ઓનીમુશા]]'' , ''[[Genji: Dawn of the Samurai|ગેન્જી]]'' , અને ''[[વે ઓફ ધ સમુરાઇ]]'' ની શ્રેણીઓ છે.  ''[[નીન્જા ગેઈડન]]'' માં, એક સાહેબ ઘોડેસવાર સમુરાઇ છે જ્યારે બીજો અસૂરી બદમાશ છે જેણે સમુરાઇનો વેશ ધારણ કર્યો છે. વધારામાં, (એફ્રો સમુરાઇ) એ સમુરાઇ હથિયારો, વ્યવહાર અને પહેરવેશમાંથી પણ પ્રેરણા લીધી છે.

વિવિધ લડાકુ રમતો સમુરાઇ યોદ્ધાઓ, ઉદાહરણ તરીકે, ''[[ડાર્કસ્ટોકર્સ]]'' માંથી [[બીશામોન]], અને ''[[સ્ટ્રીટ ફાઈટર આલ્ફા]]'' માંથી [[સોડોમ]]ને પકડી રાખ્યા છે. ''[[સમુરાઇ શોડાઉન]]''  પાસે સમગ્ર સમુરાઇ પાત્રોની સૂચિ છે. [[હાઉમારુ]] અને [[ગેન્જુરો કીબાગામી]] એ આ લડાકુ રમતોમાં આવતા સૌથી પ્રસિદ્ધ પારંપારિક સમુરાઇ છે. ''[[સોલ]]''  શ્રેણી એક સમુરાઇ પાત્ર : [[મીત્સુરુગી]]ને પણ પ્રસ્તુત કરે છે. 

ટ્રેડિંગ કાર્ડ રમત [[મેજીક ધ ગેધરીંગ]] પણ જાપાની વિષયક [[કામીગાવા]] ગોઠવણીના ભાગરૂપે સમુરાઇનો સમાવેશ કરે છે.

[[Command and Conquer: Red Alert 3]]માં, સમુરાઇને '''શાહી યોદ્ધા'''  કહેવાયા છે. તેનું હથિયાર કિરણવાળુ કતાના છે, જે [[સ્ટાર વોર્સ]]ના હથિયાર [[રોશનીવાળી તલવાર]]ને મળતી આવતી છે.

== પ્રસિદ્ધ સમુરાઇ ==
{|
| valign=&quot;top&quot;
| 
* [[અકેચી મીત્સુહાઈડ]]
* [[ડેટ મસામુને]]
* [[હાટ્ટોરી હાન્ઝો]]
* [[હોજો ઉજીમાસા]]
* [[કુસુનોકી માસાશીગે]] 
* [[મીનામોટો નો યોશિતસુન]]
* [[મીનામોટો યોશીઈ]]
* [[મીયામોટો મુસાશી]]
|  width=&quot;50&quot;|&amp;nbsp;
| valign=&quot;top&quot;
| 
* [[ઓડા નોબુનાગા]]
* [[સૈગો તાકામોરી]] 
* [[સૈટો હાજીમ]]
* [[સાકામોટો રયોમા]]
* [[સનાડા યુકીમુરા]]
* [[શસાકી કોજીરો]] 
* [[શીમાઝુ તકાહીસા]]
* [[શીમાઝુ	યોશીહીરો]]
|  width=&quot;50&quot;|&amp;nbsp;
| valign=/tvcselect/harvest.search&quot;top&quot;
| 
* [[તકેડા શીન્જેન]]
* [[ટોકુગાવા લેયાસુ]]
* [[ટોયોટોમી હાઈડેયોશી]]
* [[ઉસુગી	કેન્શીન]]
* [[યગ્યુ જુબેઇ મીત્સુયોશી]]
* [[યગ્યુ મુનેનોરી]]
* [[યામામોટો સુનેટોમો]]
* [[યામાઓકા તેસ્સુ]]
|}

== સમુરાઇ ફિલ્મો ==
=== ઐતિહાસિક ===
'''[[અકિરા કુરોસાવા]] દ્વારા નિર્દેશિત :''' 
* ''[[ધ સેવન સમુરાઇ]]'' 
* ''[[ધ હિડન ફોર્ટ્રેસ]]'' 
* ''[[રેન]]'' 
* ''[[કેજમુશા]]'' 
* ''[[યોજીમ્બો]]'' 
* ''[[સનજયુરો]]'' 
'''બીજી ફિલ્મો ''' 
* ''[[સમુરાઇ ટ્રાયોલોજી]]''  - સ્ટાર્સ [[તોશીરો મીફુન]]
* ''[[શોગુન]] '' 
* ''[[ટવીલાઈટ સમુરાઇ]]'' 
* ''[[વેન ધ લાસ્ટ સ્વોર્ડ ઈસ ડ્રાઉન]]'' 
* ''[[લોન વુલ્ફ એન્ડ કલબ ટીવી સીરીઝ]]'' 
* ''[[ધ સ્વોર્ડ ઓફ ધ ડૂમ]]'' 
* ''[[અરાગામી]]'' 
* ''[[સમુરાઇ ફિકશન]]'' 
* ''[[ધ લાસ્ટ સમુરાઇ]]'' 
* ''[[47 રોનીન]]'' 
* ''[[નીન્જા સ્ક્રોલ]]''  (એનીમેશન)
* ''[[ધ હિડન બ્લેડ]]'' 

=== સમુરાઇથી પ્રભાવિત ===
* ''[[Ghost Dog: The Way of the Samurai]]'' 
* ''[[રોનીન]]'' 
* ''[[ધ વે ઓફ ધ ગન]]'' 
* ''[[લે સામોરાઈ]]'' 
* ''[[સ્ટાર વોર્સ]] '' 
* ''[[સમુરાઇ જેક]]'' 
* ''[[સુમરાય સેન્ટાઈ શીન્કેન્ગર]]'' 
* ''[[એફ્રો સમુરાઇ]]'' 
* ''[[બ્લીચ]]'' 
* ''[[ધ લાસ્ટ સમુરાઇ]]'' 
* ''[[રુરોની કેન્શીન]]'' 

== આ પણ જોશો ==
{{wikisourcepar|The Precepts of Kato Kiyomasa}}
{{wiktionary|samurai}}
{{wiktionary|侍}}
{{commonscat|Samurai}}
* [[જાપાની સમૂહો]] 
* [[કેન્ડો]]
* [[કીરી સ્યુટ ગોમેન]]
* [[જાપાની યુદ્ધોની સૂચી]] 
* [[સમુરાઇની યાદી]]
* [[લોન વુલ્ફ એન્ડ કબ]]
* [[નીન્જા]] 
* [[ઓન્ના બુગેઈ-શા]]
* [[પેચીન]]
* [[સમુરાઇ સિનેમા]] 
* [[સૈવા ગેન્જી]]

== સંદર્ભો ==
{{reflist}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
* [http://www.samurai-archives.com સમુરાઇ આર્કાઇવ્સ, જાપાનના ઇતિહાસનું પૃષ્ઠ ]
* [http://www.sharpblades.net સમુરાઇ તલવાર અને સમુરાઇ સંસ્કૃતિ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428020237/http://www.sharpblades.net/ |date=2019-04-28 }}

[[શ્રેણી:સમુરાઇ]]
[[શ્રેણી:જાપાની યોદ્ધાઓ]]
[[શ્રેણી:જાપાની શબ્દો અને વાક્યાંશો]]</text>
      <sha1>cjk0l9cwt9gfh7e2vtoyrfo91yqwhd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભારતીય રૂપિયો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26121</id>
    <revision>
      <id>901264</id>
      <parentid>874198</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T14:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32436-09</username>
        <id>87587</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>901264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40231" sha1="jecc4l73hy6t5w9y6a5ahqee830gjvk" xml:space="preserve">{{ભાષાંતર}}
'''ભારતીય રૂપિયો'''એ [[ભારત]]નું રાષ્ટ્રીય ચલણ છે. જેનું નિયમન [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] કરે છે. આધુનીક રૂપીયાને ૧૦૦ પૈસામાં વિભાજીત કરવામાં આવ્યો છે. ચલણની દૃષ્ટીએ જોઇએ તો ૧, ૨, ૫, ૧૦ રૂપિયાનાં સિક્કાઓ છે. અને ૫, ૧૦, ૨૦, ૫૦, ૧૦૦, ૨૦૦ ,૫૦૦ અને ૨૦૦૦ રૂપિયાની નોટો ચલણમાં છે. રૂપિયાનું નવું ચિહ્ન દેવનાગરી લિપીના '''र''' અને લેટીન '''R'''નું સંયોજન કરીને બનાવવામાં આવ્યું છે. જે હવે આંતર્રાષ્ટ્રીય બજારોમાં ભારતીય ચલણનું પ્રતિનીધીત્વ કરે છે.હાલ માં સરકાર દ્વારા 2000 કાળા નાણાં પર રોક લગાવવા માટે ચલણ માંથી રદ કરવામાં આવેલ છે

==વ્યુત્પત્તિ==
આમતો ભારતનાં મોટા ભાગમાં રૂપિયાને રૂપિયાના નામ થીજ ઓળખવામાં આવે છે છતાં પણ તેનાં કેટલાક પ્રાદેશીક નામો પણ છે, જેવાકે: રૂબૈઇ ([[તમિલ ભાષા|તમિલ]]) (ரூபாய்); રૂપિયા ([[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]]) (रुपया); રૂપિયો [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]; રૂપૈય [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]] (రూపాయి); [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]] (ರೂಪಾಯಿ) અને તુલુ (ರೂಪಾಯಿ), રુપા [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] (രൂപ); રૂપયે [[મરાઠી]] (रुपये). આ ઉપરાંત બીજી ભાષામાં જોઈએ તો  તેને [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કુતમાં]] रूप्यकम् - રૂપ્યકમ્ કહેવામાં અવે છે. &lt;ref&gt;[http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:1:5784.platts A dictionary of Urdu, classical Hindi, and English&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; સંસ્કૃતમાં રૌપ્યનો અર્થ થાય છે, ચાંદી અને રુપ્યકમ્ એટલે ચાંદીની મુદ્રા (સિક્કો). જો કે, [[પશ્ચિમ બંગાળ]], [[ત્રિપુરા]], [[મિઝોરમ]], [[ઓરિસ્સા]] અને [[આસામ]]માં ભારતીય રુપિયાનું અધિકૃત નામ સંસ્કૃત શબ્દ टङ्क '''ટંક'''માંથી ઉદ્ભવતા વિવિધ શબ્દોનું બનેલું છે. આમ, [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]માં રુપિયાને ટાકા  (টাকা), [[આસામીઝ ભાષા|આસામીઝ]]માં ટોકા (টকা) અને [[ઉડિયા ભાષા|ઉડિયા]]માં ટંકા (ଟଙ୍କା) કહેવામાં આવે છે અને એ પ્રમાણે જ ચલણી નોટો પર તેમને લખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rbi.org.in/currency/Language%20Panel%20on%20Notes.html |title=Indian banknotes |access-date=2010-08-17 |archive-date=2009-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219231855/http://rbi.org.in/currency/Language%20Panel%20on%20Notes.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ચિહ્ન==
[[ચિત્ર:Indian Rupee symbol.svg|right|thumb|110px|upright|Rupee symbol]]
૫ માર્ચ ૨૦૦૯ના રોજ ભારત સરકારે રૂપિયા માટે એક વૈશ્વિક પ્રતીકચિહ્ન બનાવવા માટે સ્પર્ધાની જાહેરાત કરી હતી&lt;ref&gt;http://finmin.nic.in/the_ministry/dept_eco_affairs/currency_coinage/Comp_Design.pdf COMPETITION FOR DESIGN&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT symbol&quot;&gt;{{cite news
|url =http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=HomePage&amp;id=c8097698-a806-4cc2-8c67-668d594057dc&amp;Headline=India+seeks+global+symbol+for+rupee
|title =India seeks global symbol for rupee
|date =2009-03-06
|access-date =2009-03-07
|publisher =Hindustan Times
}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. ૨૦૧૦નાં કેન્દ્રીય અંદાજપત્ર દરમિયાન તત્કાલિન નાણા પ્રધાન [[પ્રણવ મુખર્જી]]એ સૂચવ્યું હતું કે પ્રસ્તાવિત ચિહ્ન ભારતીય મૂલ્યો અને સંસ્કૃતિની ઝલક સમું હશે અને તેને પ્રતિબિંબિત કરતું હશે&lt;ref name=&quot;PTI symbol&quot;&gt;{{cite news 
|url =http://sify.com/finance/budget-symbol-for-indian-rupee-news-budget-kc0pkgacdbj.html
|title =Cabinet defers decision on rupee symbol
|date =2010-06-24
|access-date =2010-07-10
|publisher=Sify Finance}}&lt;/ref&gt;. પાંચ પ્રતીકોની તારવણી કરવામાં આવી હતી&lt;ref name=&quot;shortlist symbol&quot;&gt;{{cite web
|url =http://finmin.nic.in/the_ministry/dept_eco_affairs/infrastructure_div/message_symbol_final.asp
|title =List of Five Entries which have been selected for Final.  
|access-date =2010-07-15
|publisher =Ministry of Finance, Govt of India}}&lt;/ref&gt; અને તેમાંથી કેબિનેટે ૧૫ જુલાઇ ૨૦૧૦ના રોજ ડી. ઉદય કુમારે બનાવેલાં આ ચિહ્ન પર પસંદગી ઢોળી હતી.&lt;ref name=&quot;Final symbol&quot;&gt;{{cite news
|url =http://timesofindia.indiatimes.com/biz/india-business/Cabinet-approves-new-rupee-symbol/articleshow/6171234.cms
|title =Cabinet approves new rupee symbol
|date =2010-07-15
|access-date =2010-07-15
|publisher =Times of India}}&lt;/ref&gt;

આ ચિન્હ દેવનાગરી લિપીના ‘र’ અક્ષરમાંથી લેવામાં આવ્યુ છે. ઊપરની સમાન્તર રેખાઓ (અને તે ની વચ્ચે ની જગ્યા) [[ભારતનો રાષ્ટ્રધ્વજ|ત્રિરંગા]]ની આભા આપે છે અને દેશની આર્થીક અસમાનતાદૂર કરવાની ઇચ્છા દર્શાવે છે.&lt;ref name=&quot;Rupee Symbol&quot;&gt;{{cite news
|url =http://www.indianexpress.com/news/rupee-symbol/646761
|title =IIT post-graduate gives Rupee its symbol
|date =2010-07-15
|access-date =2010-07-15
|publisher =Indian Express
|archive-date =2010-07-16
|archive-url =https://web.archive.org/web/20100716142619/http://www.indianexpress.com/news/rupee-symbol/646761/
|url-status =dead
}}&lt;/ref&gt; The Indian government will try to adopt the symbol within six months in the country and globally within 18 to 24 months.&lt;ref name=&quot;Final symbol&quot;/&gt; Prior to this, the most commonly used symbols for the rupee have been '''₨.''', '''Re.''' or '''रू'''.

==આંકડાકીય વિભાજન==
મોટી સંખ્યામાં રૂપિયાની ગણતરી હજાર, લાખ (આંકડામાં ૧,૦૦,૦૦૦), કરોડ (આંકડામાં ૧,૦૦,૦૦,૦૦૦) અને અબજ (આંકડામાં ૧,૦૦,૦૦,૦૦,૦૦૦)માં કરવામાં આવે છે. અંગ્રેજી ચલણમાં વપરાતા મિલિયન (૧૦ લાખ) અને બિલિયન (અબજ) એવા એકમોનો ઉપયોગ ભારતીય પ્રણાલિમાં ખૂબ જ ઓછો છે.

દાખલા તરીખે, સંખ્યા રૂ. ૩,૨૫,૫૪,૭૨૯.૨૫ સામાન્ય રીતે ત્રણ કરોડ પચ્ચીસ લાખ ચોપ્પન હજાર સાતસો ઓગણત્રીસ અને પચ્ચીસ પૈસા એમ બોલવામાં આવે છે.

==ઇતીહાસ==
=== ભારતમાં ઉપયોગ ===
પ્રાચિન સમયમાં સિક્કાનો ઉપયોગ કરનારા દેશોમાં એક દેશ ભારત પણ હતો . ભારતમાં ઇ.સ્.પુર્વે ૬ સદીથી સિક્કાનું ચલણ છે. પુરાતત્વ સંશોધનમાં મળેલા સિક્કા પરથી જાણી શકાય છેકે હડપ્પીય સંસ્કૃતિમાં પણ સિક્કાનું ચલણ હતું ,જે ઇ.સ્.પુર્વે ૨૫૦૦ થી ૧૭૫૦ દરમ્યાનં પાંગરી હતી&lt;br /&gt; પહેલો રૂપિયો બનાવનાર [[શેર શાહ સુરી]]રાજા (૧૪૮૬–૧૫૪૫)હતો, જેનું મુલ્ય ૪૦ તાંબાની પાઇ જેટલું હતું. ૧ રૂપિયાનીં પ્રથમ ચલણીનોટ &quot;બેંક ઓફ હિંદુસ્તાન&quot;(૧૭૭૦-૧૮૩૨) દ્વાર બહાર પડાઇ, ત્યાર બાદ ''જનરલ બેંક ઓફ બંગાળ અને બિહાર'' (૧૭૭૩-૭૫,નિર્માતા,[[વોરન હેસ્ટીંગ]])''બંગાળ બેંક'' (૧૭૮૪-૯૧),તથા મદ્રાસ નીં બેંકે પણ રૂપિયાનું ચલણ રાખ્યું જેનું મુલ્ય ૧૨ ફેનમ = ૧ રૂપિયો હતું.

Historically, the rupee, derived from the [[Sanskrit]] word raupya, which means ''silver'', was a silver coin. This had severe consequences in the nineteenth century, when the strongest economies in the world were on the [[gold standard]]. The discovery of vast quantities of silver in the U.S. and various European colonies resulted in a decline in the [[relative value]] of silver to gold. Suddenly the standard currency of India could not buy as much from the outside world. This event was known as &quot;the fall of the rupee&quot;.

India was not affected by the imperial order-in-council of 1825 that attempted to introduce the British [[Pound sterling|sterling]] coinage to the British colonies. [[British India]] at that time was controlled by the [[British East India Company]]. The silver rupee continued as the currency of India throughout the entire period of the [[British Raj]] and beyond. In 1835, British India set itself firmly upon a mono-metallic silver standard based on the rupee. His decision was influenced by a letter, written in the year 1805, by [[Lord Liverpool]] that extolled the virtues of mono-metallism.

[[ચિત્ર:Rupee, 1887 - British India, Victoria.jpg|right|thumb|250px|upright|રૂપિયા ૧૮૮૭, [[રાણી વિક્ટોરિયા]]]]
Following the [[Indian Mutiny]] in 1857, the British government took direct control of British India. Since 1851, gold sovereigns were being produced in large numbers at the [[Royal Mint]] branch in [[Sydney]], [[New South Wales]]. In the year 1864 in an attempt to make the British [[gold sovereign]] become the 'imperial coin', the treasuries in [[Bombay]] and [[Calcutta]] were instructed to receive [[gold sovereign]]s. These gold sovereigns however never left the vaults. As was realized in the previous decade in Canada and the next year in [[Hong Kong]], existing habits are not easy to replace. And just as the British government had finally given up any hopes of replacing the rupee in India with the pound sterling, they simultaneously realized, and for the same reasons, that they couldn't easily replace the [[trade coin|silver dollar]] in the [[Straits Settlements]] with the Indian rupee, as had been the desire of the British East India Company.

Since the great silver crisis of 1873, a growing number of nations had been adopting the gold standard. In 1898, following the recommendations of the [[Indian Currency Committee]], British India officially adopted the [[gold exchange standard]] by pegging the rupee to the British [[pound sterling]] at a fixed value of 1 [[shilling]] 4 [[penny|pence]] (i.e., 15 rupees = 1&amp;nbsp;pound). In 1920, the actual silver value of the rupee was increased in value to 2 shillings (10 rupees = 1&amp;nbsp;pound).  In [[British East Africa]] at this time, the decision was made to replace the rupee with a [[East African florin|florin]]. No such opportunity was, however, taken in British India.

In 1927, the peg was once more reduced, this time to 18 pence (13⅓ rupees = 1&amp;nbsp;pound). This peg was maintained until 1966, when the rupee was devalued and pegged to the U.S. dollar at a rate of 7.5 rupees = 1 dollar (at the time, the rupee became equal to 11.4 British pence). This peg lasted until the U.S. dollar devalued in 1971.

The Indian rupee replaced the [[Danish Indian rupee]] in 1845, the [[French Indian rupee]] in 1954 and the [[Portuguese Indian escudo]] in 1961. Following independence in 1947, the Indian rupee replaced all the currencies of the previously autonomous states. Some of these states had issued rupees equal to those issued by the British (such as the [[Travancore rupee]]). Other currencies included the [[Hyderabad rupee]] and the [[Kutch kori]]. Nominal value during British rule, and the first decade of independence:

* 1 દમડી(પૈ)     = 0.520833 પૈસા
* 1 ખાની(pice)  = 1.5625 પૈસા
* 1 paraka      = 3.125 પૈસા 
* 1 આના        = 6.25 પૈસા
* 1 beda        = 12.5 પૈસા
* 1 પાવલી       = 25 પૈસા
* 1 અડધો રૂપિયો   = 50 પૈસા
* 1 રૂપિયો        = 100 પૈસા 

In 1957, [[decimalisation]] occurred and the rupee was divided into 100 ''naye paise'' (Hindi for &quot;new paise&quot;). In 1964, the initial &quot;naye&quot; was dropped. Many still refer to 25, 50 and 75 paise as 4, 8 and 12 annas respectively, not unlike the usage of &quot;[[Bit (money)|bit]]&quot; in American English for ⅛ dollar.
[[ચિત્ર:rupee bill historical.jpg |rupee bill historical.jpg |link=Special:FilePath/Rupee_bill_historical.jpg]]
Image:in2av.jpg | The two-rupee banknote
&lt;!-- Image with inadequate rationale removed: Image:Rupee1917.jpg | British Indian 1 rupee (1917) --&gt;
Image:French1rupee.jpg | French Indian 1 rupee (1938)
Image:Rupee_One_-_Obverse.jpg | One rupee&amp;nbsp;— Obverse

&lt;nowiki&gt;&lt;/gallery&gt;&lt;/nowiki&gt;

=== The rupee on the East African coast and South Arabia ===
In [[East Africa]], [[Arabia]], and [[Mesopotamia]] the Rupee and its subsidiary coinage was current at various times. The usage of the Rupee in East Africa extended from [[Somalia]] in the north, to as far south as [[Natal]]. In Mozambique the British India rupees were overstamped, and in Kenya the [[British East Africa Company]] minted the rupee and its fractions as well as pice. The rise in the price of silver immediately after the First World War caused the rupee to rise in value to two shillings [[sterling]]. In 1920 in [[British East Africa]], the opportunity was then taken to introduce a new [[florin]] coin, hence bringing the currency into line with sterling. Shortly after that, the Florin was split into two [[East African shilling]]s. This assimilation to sterling did not however happen in British India itself. In Somalia the Italian colonial authority minted 'rupia' to the exact same standard, and called the pice 'besa'.

=== The rupee in the Straits Settlements ===
The [[Straits Settlements]] were originally an outlier of the [[British East India Company]]. The [[Spanish dollar]] had already taken hold in the Straits Settlements by the time the British arrived in the nineteenth century, however, the East India Company tried to introduce the rupee in its place. These attempts were resisted by the locals, and by 1867 when the British government took over direct control of the Straits Settlements from the East India Company, attempts to introduce the rupee were finally abandoned.

=== આંતરરાષ્ટ્રીય ઉપયોગ ===
[[ભારત નાં ભાગલા]]નીં સાથે પાકિસ્તાની રૂપિયો અસ્તિત્વમાં આવ્યો,પહેલાનાં સમયમાં ભારતીય રૂપિયો દુનિયાનાં ઘણા દેશોનું માન્ય ચલણ હતું જેવાકે [[એડન]], [[ઓમાન]], [[કુવૈત]], [[બેહરીન]], [[કતાર]], the [[Trucial States]], [[કેન્યા]], [[Tanganyika]], [[યુગાન્ડા]], the [[Seychelles]], and [[Mauritius]] વગેરે.

The Indian government introduced the [[Gulf rupee]], also known as the Persian Gulf rupee (XPGR), as a replacement for the Indian rupee for circulation exclusively outside the country with the Reserve Bank of India &amp;#91;Amendment&amp;#93; Act, 1 May 1959. This creation of a separate currency was an attempt to reduce the strain put on India's foreign reserves by gold smuggling. After India devalued the rupee on 6 June 1966, those countries still using it &amp;ndash; Oman, Qatar, and the Trucial States (which became the [[United Arab Emirates]] in 1971) &amp;ndash; replaced the Gulf rupee with their own currencies. Kuwait and Bahrain had already done so in 1961 and 1965 respectively.

The [[Bhutanese ngultrum]] is pegged at par with the Indian rupee, and both currencies are accepted in [[Bhutan]]. The Indian rupee is also accepted in towns in [[Nepal]] which lie near the border with India.

=== વિમુદ્રીકરણ - ૨૦૧૬ ===
કાળા નાણા અને નકલી નોટો પ્રભાવ વધવાને લીધે ૮ નવેમ્બર, ૨૦૧૬ ના રોજ રાત્રે ૮ વાગ્યે વડાપ્રધાન શ્રી [[નરેન્દ્ર મોદી]] એ રૂપિયા ૫૦૦ અને ૧૦૦૦ની નોટોનું [[વિમુદ્રીકરણ]] કરેલું. ત્યારબાદ રૂપિયા ૨૦૦૦ની નવી નોટો અને ૨૦૧૬ના અંત સુધીમાં રૂપિયા ૫૦૦ની નવી નોટો જાહેર થઈ.

==સિક્કા==
=== ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની,૧૮૬૨ ===
[[ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]]એ ભારતમાં ૩ રાજ્યો સ્થાપ્યા હતાં જેમાં([[બંગાળ]],[[બૃહદ મુંબઇ]] તથા [[મદ્રાસ]])હતાં. ૧૮૩૫ સુધીમાં દરેક રાજ્યએ પોતાનાં સિક્કા બાહર પાડ્યા હતા.જેમાં ત્રણેય રાજ્યોએ ચાંદીનોં રૂપિયાનો સિક્કો બહાર પાડ્યો હતો જેનું મુલ્ય ⅛ ફ્રાંક હતું, મદ્રાસ રાજ્યે તો  બે રૂપિયાનો સિક્કો પણ બહાર પાડ્યો હતો.&lt;br /&gt;ત્યાર બાદ તાંબાના સિક્કાનું ચલણ વધ્યું.બંગાળે ૧ પાઇ, ½, ૧ અને ૨ પૈસા બહાર પાડ્યા તો મુંબઇએ ૧ પાઇ, ¼, ½, ૧, 1½, ૨ અને ૪ પૈસા. તથા મદ્રાસે ૨, ૪ પાઇ, ૧, ૨ અને ૪ પૈસા, with the first two denominated as ½ and 1 dub or {{frac|1|96}} and {{frac|1|48}} rupee. Note that Madras also issued the [[Madras fanam]] until 1815.

All three Presidencies issued gold [[mohur]]s and fractions of mohurs, including {{frac|1|16}}, ⅛, ¼ and ½ in Bengal, {{frac|1|15}} (a gold rupee) and ⅓ (pancia) in Bombay and ¼, ⅓ and ½ in Madras.

In 1835, a single coinage for the EIC was introduced. It consisted of copper {{frac|1|12}}, ¼ and ½ anna, silver ¼, ½ and 1 rupee and gold 1 and 2 mohurs. In 1841, silver 2 annas were added, followed by copper ½ pice in 1853. The coinage of the EIC continued to be issued until 1862, even after the Company had been taken over by the Crown.

===Regal issues, 1862–1947===
In 1862, coins were introduced which are referred to as Regal issues. They bore the portrait of [[Queen Victoria]] and the designation &quot;India&quot;. Denominations were {{frac|1|12}} anna, ½ pice, ¼ and ½ anna (all in copper), 2 annas, ¼, ½ and 1 rupee (silver) and 5 and 10 rupees and 1 mohur (gold). The gold denominations ceased production in 1891 while no ½ anna coins were issued dated later than 1877.

In 1906, bronze replaced copper for the lowest three denominations and in 1907, a cupro-nickel 1 anna was introduced. In 1918 and 1919, cupro-nickel 2, 4 and 8 annas were introduced, although the 4 and 8 annas coins were only issued until 1921 and did not replace their silver equivalents. Also in 1918, the Bombay mint struck [[gold sovereign]]s and 15 rupee coins identical in size to the sovereigns as an emergency measure due to the First World War.

In the early 1940s, several changes were implemented. The {{frac|1|12}} anna and ½ pice ceased production, the ¼ anna was changed to a bronze, holed coin, cupro-nickel and nickel-brass ½ anna coins were introduced, nickel-brass was used to produce some 1 and 2 annas coins, and the composition of the silver coins was reduced from 91.7% to 80%. The last of the regal issues were cupro-nickel ¼, ½ and 1 rupee pieces minted in 1946 and 1947.

===Independent issues, predecimal, 1950–1957===
India's first coins after independence were issued in 1950. They were 1 pice, ½, 1 and 2 annas, ¼, ½ and 1 rupee denominations. The sizes and compositions were the same as the final Regal issues, except for the 1 pice, which was bronze but not holed.

===Independent issues, decimal, 1957-===
The first decimal issues of India consisted of 1, 2, 5, 10, 25 &amp; 50 naye paise, as well as 1 rupee. The 1 naya paisa was bronze, the 2, 5 &amp; 10 naye paise were cupro-nickel &amp; the 25 &amp; 50 naye paise &amp; 1 rupee were nickel. In 1964, the word naya(e) was removed from all the coins. Between 1964 &amp; 1967, aluminum 1, 2, 3, 5 &amp; 10 paise were introduced. In 1968, nickel-brass 20 paise were introduced, replaced by aluminum coins in 1982. Between 1972 &amp; 1975, cupro-nickel replaced nickel in the 25 &amp; 50 paise as well as the 1 rupee. In 1982, cupro-nickel 2 rupees coins were introduced. In 1988, [[stainless steel]] 10, 25 &amp; 50 paise were introduced, followed by 1 &amp; 5 rupee coins in 1992.
Recently 5 Rupee coins made from [[Brass]] are being minted by [[RBI]]

Between 2005 &amp; 2008, new, lighter 50 paise, 1, 2 &amp; 5 rupee coins were introduced, all struck in ferritic stainless steel. The move was prompted by the melting down of older coins whose face value was less than their scrap value.

The coins commonly in circulation are 1, 2, 5 &amp; 10 rupees.  Although they remain valid, paise coins have become increasingly rare in regular usage.
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%&quot;
!colspan=&quot;9&quot;|Circulating Coins [http://www.rbi.org.in/scripts/ic_coins_5.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119035314/http://www.rbi.org.in/scripts/ic_coins_5.aspx |date=2011-11-19 }}
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| Value !!colspan=&quot;4&quot;| Technical parameters !!colspan=&quot;2&quot;| Description !!colspan=&quot;2&quot;| Date of
|-
! Diameter !! Mass !! Composition !! Shape !! Obverse !! Reverse !! first minting !! last minting
|- {{Coin-silver-color}}
| 5 paise || 22&amp;nbsp;mm (diagonal) || 1.5 g || [[Aluminium]] || Diamond || [[Emblem of India]] || Value || 1957 || 1994 ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 10 paise || 16&amp;nbsp;mm || 2 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India || Value || 1961 || 1998 ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 20 paise || 26&amp;nbsp;mm || 2 g || Aluminium || Hexagon || Emblem of India || Value || 1982 || 1997 ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 25 paise || 19&amp;nbsp;mm || 2.83 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India, value || [[Rhinoceros]] || 1988 || 2002 ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 50 paise || 22&amp;nbsp;mm || 3.79 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India, value || Value, Hand showing clenched fist || 2008 || - ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 1 rupee || 25&amp;nbsp;mm || 4.85 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India, value || Value, Hand showing thumb || 2007 || - ||  
|- {{Coin-silver-color}}
| 2 rupees || 27&amp;nbsp;mm || 5.62 g || Ferritic stainless steel || Circular|| Emblem of India || Value, Hand showing 2 fingers || 2007 || - ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 5 rupees || 23&amp;nbsp;mm || 6 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India || Value, wavy lines || 2007 || - ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 10 rupees || 28&amp;nbsp;mm || 8 g || Bimetallic || Circular || Emblem of India with value || Value, wavy lines || 2009 || - ||
|- {{Coin-silver-color}}
|-
|colspan=&quot;9&quot;|{{Standard coin table notice|BrE=Y}}
|}


The coins are minted at the four locations of the [[India Government Mint]]. Note the 1, 2 &amp; 5 rupee coins have been minted since independence. Coins minted with the &quot;Hand Picture&quot; are 2005 onwards.

==Banknotes==
===બ્રિટિશ ભારત ૧૮૬૧-૧૯૪૭===
૧૮૬૧માં તે વખતની સરકારે કાગળી ચલણ અમલમાં મુક્યું, ૧૮૮૪માં ૧૦ રૂપિયા, ૧૮૯૨માં ૫ રૂપિયા, ૧૮૯૯માં ૧૦,૦૦૦ રૂપિયા, ૧૯૦૦માં ૧૦૦ રૂપિયા, ૧૯૦૫માં ૧૦૦ રૂપિયા, ૧૯૦૭માં ૫૦૦ રૂપિયા અને ૧૯૦૯માં ૧૦૦૦ રૂપિયા. ૧૯૧૭માં, ૧ અને ૨'૧/૨ રૂપિયાની ચલણ નોટોનું લોકાર્પણ કરવામાં આવ્યું.

[[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકે]] ૧૯૩૮માં ૨, ૫, ૧૦, ૫૦, ૧૦૦, ૧૦૦૦ અને ૧૦,૦૦૦ રૂપિયાની નોટો છાપીને નાણું છાપવાની શરૂઆત કરી, જ્યારે સરકારે ૧ રૂપિયાની નોટો છાપવાની સત્તા પોતાની પાસે રાખી.

===Independent issues since 1949===
After independence, new designs were introduced to remove the portrait of the King. The government continued to issue the 1 rupee note, while the Reserve Bank issued other denominations, including the 5000 and 10,000 rupee notes introduced in 1949. In the 1970s, 20 and 50 rupee notes were introduced but denominations higher than 100 rupees were demonetized in 1978. In 1987, the 500 rupee note was introduced, followed by the 1000 rupees in 2000.

In September 2009, [[Reserve Bank of India]] has decided to introduce polymer notes ([[polymer banknote]]) on a trial basis. Initially, 100 crore (1 billion) pieces of ₨. 10 denomination notes will be introduced.&lt;ref name=&quot;HTimes&quot;&gt;{{cite news
|url =http://www.hindustantimes.com/RBI-to-introduce-Rs-10-plastic-notes/H1-Article1-451588.aspx
|title =RBI-to-introduce-Rs-10-plastic-notes
|date =2009-09-08
|access-date =2009-09-08
|work =Hindustan Times
|archive-date =2009-11-25
|archive-url =https://web.archive.org/web/20091125034138/http://www.hindustantimes.com/RBI-to-introduce-Rs-10-plastic-notes/H1-Article1-451588.aspx
|url-status =dead
}}&lt;/ref&gt;
According to the Reserve Bank officials, the polymer notes will have an average lifespan of 5 years (4 times the regular Indian bank notes) and be difficult to counterfeit. The polymer notes are cleaner than the regular notes, too.

===Currently circulating notes===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%&quot;
!colspan=&quot;7&quot;|Mahatma Gandhi Series [http://www.rbi.org.in/scripts/ic_banknotes.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026095526/http://www.rbi.org.in/scripts/ic_banknotes.aspx |date=2011-10-26 }}
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| Image Obverse !!rowspan=&quot;2&quot;| Value !!rowspan=&quot;2&quot;| Dimensions !!rowspan=&quot;2&quot;| Main Color !!colspan=&quot;2&quot;| Description !!rowspan=&quot;2&quot;| Date of issue
|-
! Obverse !! Reverse
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:5rupees.png|82px|link=Special:FilePath/5rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 5 || 117 × 63&amp;nbsp;mm || Green ||rowspan=&quot;7&quot;| [[Mahatma Gandhi]] || [[Tractor]] || 2002 / 2009
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:10rupees.png|96px|link=Special:FilePath/10rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 10|| 137 × 63&amp;nbsp;mm || Orange-violet || [[Rhinoceros]], [[elephant]], [[tiger]] || 1996 / 2006
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:20Rupees.png|103px|link=Special:FilePath/20Rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 20|| 147 × 63&amp;nbsp;mm || Red-orange || [[Palm trees, Kovalam Beach]]s || 2002 / 2006
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:50Rupees.png|103px|link=Special:FilePath/50Rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 50 || 147 × 73&amp;nbsp;mm || Violet || [[Parliament of India]] || 1997 / 2005
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFF&quot;| [[Image:100Rupees.png|110px|link=Special:FilePath/100Rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 100 || 157 × 73&amp;nbsp;mm || Blue-green at centre, brown-purple at 2 sides || [[Himalaya|Himalaya Mountains]] || 1996 / 2005
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:500Rupees.png|117px|link=Special:FilePath/500Rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 500 || 167 × 73&amp;nbsp;mm || Olive and yellow || [[Salt Satyagraha|Dandi March]] || 1997 / 2005
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:Rupees1000.jpg|124px|link=Special:FilePath/Rupees1000.jpg]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 1000 || 177 × 73&amp;nbsp;mm || Amber-Red || [[Economy of India]] || 2000 / 2005
|-
|colspan=&quot;7&quot;|{{Standard banknote table notice|standard_scale=Y|BrE=Y}}
|}

The current series, which began in 1996, is called the [[Mahatma Gandhi]] series. Currency notes are printed at the Currency Note Press, [[Nashik]], Bank Note Press, [[Dewas]], Bharatiya Note Mudra Nigam (P) Limited presses at [[Salboni]] and [[Mysore]] and at the Watermark Paper Manufacturing Mill, [[Hoshangabad]].

Each banknote has its amount written in 17 languages (English &amp; Hindi on the front, and 15 others on the back) illustrating the diversity of the country. [[Automated teller machine|ATMs]] usually give ₨. 100, ₨. 500, and ₨. 1000 notes. ₨. 1000 notes are analogous to the higher valued notes of the [[United States dollar]] and the [[euro]].

In recent years, the banknotes were slightly modified to include [[Security printing#Registration of features on both sides|see through registration]] on the left side of obverse. In addition, the year is now printed on the reverse. [[EURion constellation]] was added to ₨. 100. The revised ₨. 10, 20 were issued in 2006, and ₨. 50, 100, 1000 in 2005. The RS. 5 notes were stopped from being printed, but have started again since 2009.

The [[Zero rupee note]] is not an official government issue.

===Language panel===
&lt;!-- Deleted image removed: [[Image:10rupees.jpg|thumb|150px|right|Language panel on an Indian banknote (see top left position)]] --&gt;
[[Image:Languagepanel.jpg|thumb|175px|right|Language panel on an Indian banknote|link=Special:FilePath/Languagepanel.jpg]]
The language panel on Indian rupee banknotes display the denomination of the note in 15 of the 22 [[List of official languages of India|official languages of India]].

===Security features===
* Watermark&amp;nbsp;— White side panel of notes has Mahatma Gandhi watermark.
* Security thread&amp;nbsp;— All notes have a silver security band with inscriptions visible when held against light which reads Bharat in Hindi and [[Reserve Bank of India|RBI]] in English.
* Latent image&amp;nbsp;— Higher denominational notes (Rupees 20 onwards) display the note's denominational value in numerals when held horizontally at eye level.
* Microlettering&amp;nbsp;— Numeral denominational value is visible under magnifying glass between security thread and latent image.
* Fluorescence&amp;nbsp;— Number panels glow under ultra-violet light.
* Optically variable ink&amp;nbsp;— Notes of ₨. 500 and ₨. 1000 have their numerals printed in optically variable ink. Number appears green when note is held flat but changes to blue when viewed at angle.
* Back-to-back registration&amp;nbsp;— Floral design printed on the front and the back of the note coincides and perfectly overlap each other when viewed against light. 
*  [[EURion constellation]]

==Convertibility==
Officially, the Indian rupee has a market determined exchange rate. However, the RBI trades actively in the USD/INR currency market to impact [[Trade weighted index|effective exchange rates]]. Thus, the currency regime in place for the Indian rupee with respect to the [[US dollar]] is a ''de facto'' controlled exchange rate. This is sometimes called a ''dirty'' or ''managed'' float. Other rates such as the EUR/INR and INR/JPY have volatilities that are typical of floating exchange rates.&lt;ref&gt;[http://icrier.org/pdf/wp108.pdf &quot;Convertibility: Patnaik, 2003&quot;] (PDF)&lt;/ref&gt; It should be noted, however, that unlike [[People's Republic of China|China]], successive [[Government of India|administrations]] (through [[Reserve Bank of India|RBI]], the central bank) have not followed a policy of ''pegging'' the INR to a specific foreign currency at a particular exchange rate. RBI intervention in currency markets is solely to deliver low ''volatility'' in the exchange rates, and not to take a ''view'' on the rate or direction of the Indian rupee in relation to other currencies.&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601080&amp;sid=alS4DteWrtco&amp;refer=asia &quot;'Neither the government nor the central bank takes a view on the rupee (exchange rate movements), as long as the movement is orderly', says Indian Minister of Finance&quot;]&lt;/ref&gt;

Also affecting convertibility is a series of [[customs]] regulations restricting the import and export of rupees. Legally, foreign nationals are forbidden from importing or exporting rupees, while Indian nationals can import and export only up to 5000 rupees at a time, and the possession of 500 and 1000 rupee notes in [[Nepal]] is prohibited.

RBI also exercises a system of [[capital control]]s in addition to the intervention (through active trading) in the currency markets. On the current account, there are no currency conversion restrictions hindering buying or selling foreign exchange (though trade barriers do exist). On the capital account, foreign institutional investors have convertibility to bring money in and out of the country and buy securities (subject to certain quantitative restrictions). Local firms are able to take capital out of the country in order to expand globally. But local households are restricted in their ability to do global diversification. However, owing to an enormous expansion of the current account and the capital  account, India is increasingly moving towards ''de facto'' full convertibility.

Many economist have a confusion regarding the interchange of the currency with the gold, but the system that India follows is that money cannot be exchanged for gold, in any circumstances or any situation.Money cannot be changed into gold by the RBI. This is because it will becomes difficult to handle it. India follows the same principle of Great Britain and America.

;Chronology
* 1991 - India began to lift restrictions on its currency. A series of reforms remove restrictions on current account transactions including trade, interest payments &amp; [[remittances]] and on some capital assets-based transactions. Liberalized Exchange Rate Management
System (LERMS), a dual exchange rate system, introduced a partial convertibility of the Rupee in March 1992.&lt;ref&gt;Rituparna Kar and Nityananda Sarkar: ''Mean and volatility dynamics of Indian rupee/US dollar exchange rate series: an empirical investigation'' in Asia-Pacific Finan Markets (2006) 13:41–69, p. 48. DOI 10.1007/s10690-007-9034-0 .&lt;/ref&gt;
* 1997 - A panel set up to explore capital account convertibility recommended India move towards full convertibility by 2000, but timetable abandoned in the wake of the 1997-98 [[1997 Asian Financial Crisis|East Asian financial crisis]].
* 2006 - The [[Prime Minister]], Dr [[Manmohan Singh]], asks the [[P. Chidambaram|Finance Minister]] and the [[Reserve Bank of India]] to prepare a road map for moving towards [[capital account convertibility]]. {{Cite web
  | title = The &quot;Fuller Capital Account Convertibility Report&quot;
  | date = 2006-07-31
  | url = http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/PublicationReport/Pdfs/72250.pdf
  | access-date = 2009-01-23 }}

==Exchange rates==
===Historical exchange rates===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot; border=&quot;1&quot;
|+ Indian rupees per currency unit, averaged over the year.&lt;ref&gt;{{cite web | title = FXHistory®: historical currency exchange rates | publisher = OANDA Corporation | url = http://www.oanda.com/convert/fxhistory | format = database | access-date = 2009-09-01 | archive-date = 2006-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060720101840/http://oanda.com/convert/fxhistory | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
! currency !! [[ISO 4217|code]] !! 1996 !! 2000 || 2004 || 2008 || 2009
|-
| [[United States dollar|US dollar]] || USD || 35.444 || 44.952 || 45.340 || 43.814 || 48.84995
|-
| [[Canadian dollar]] || CAD || 26.002 || 30.283 || 34.914 || 41.098 || 42.92026
|-
| [[Euro]]* || EUR || 44.401 || 41.525 || 56.385 || 64.127 || 68.03312 
|-
| [[Pound sterling]] || GBP || 55.389 || 68.119 || 83.084 || 80.633 || 76.38023
|-
| [[Swiss franc]] || CHF || 28.714 || 26.654 || 36.537 || 40.451 || 45.05846
|-
| [[Australian dollar]] || AUD || 27.761 || 26.157 || 33.409 || 36.972 || 38.58082
|-
| [[Japanese yen]] || JPY || 0.32610 || 0.41711 || 0.41945 || 0.42627 || 0.52239
|-
| [[Singapore dollar]] || SGD || 25.160 || 26.079 || 26.830 || 30.932 || 33.60388
|-
|colspan=&quot;16&quot; |&lt;sub&gt;*before Jan 1, 1999, [[European Currency Unit]], code XEU
|}

===Current exchange rates===
{{Exchange Rate|INR}}

==References==
{{Reflist|2}} 
{{Refbegin}}
* {{numis cite SCWC | date=1991}}
* {{numis cite SCWPM | date=1994}}
{{Refend}}

== Further reading ==
* Bhimrao Ramji Ambedkar: ''The problem of the rupee: Its origin and its solution (history of indian currency &amp; banking)'', Chapter 2, Rajagraha, Bombay, 7. Mai 1947

==External links==
* [http://www.ambedkar.org/ambcd/28A.%20Problem%20of%20Rupee_Preface.htm ''Problem of the Rupee''] . History of the Rupee till 1923 AD
* [http://colnect.com/en/coins/list/country/1854 Images of historic and modern Indian coins]

{{Rupee}}
{{Currencies of Asia}}
{{Currency signs}}

{{DEFAULTSORT:Indian Rupee}}
[[Category:Coins of India]]
[[Category:અર્થશાસ્ત્ર]]
[[Category:Currencies of India]]
[[Category:International economics]]
[[Category:Macroeconomics]]
[[Category:Economic history of India]]</text>
      <sha1>jecc4l73hy6t5w9y6a5ahqee830gjvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901265</id>
      <parentid>901264</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T14:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32436-09</username>
        <id>87587</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>901265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40248" sha1="40d8d78kkrz4pmdqqj8z8reop9wbymu" xml:space="preserve">{{ભાષાંતર}}
'''ભારતીય રૂપિયો'''એ [[ભારત]]નું રાષ્ટ્રીય ચલણ છે. જેનું નિયમન [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] કરે છે. આધુનીક રૂપીયાને ૧૦૦ પૈસામાં વિભાજીત કરવામાં આવ્યો છે. ચલણની દૃષ્ટીએ જોઇએ તો ૧, ૨, ૫, ૧૦ રૂપિયાનાં સિક્કાઓ છે. અને ૫, ૧૦, ૨૦, ૫૦, ૧૦૦, ૨૦૦ ,૫૦૦ અને ૨૦૦૦ રૂપિયાની નોટો ચલણમાં છે. રૂપિયાનું નવું ચિહ્ન દેવનાગરી લિપીના '''र''' અને લેટીન '''R'''નું સંયોજન કરીને બનાવવામાં આવ્યું છે. જે હવે આંતર્રાષ્ટ્રીય બજારોમાં ભારતીય ચલણનું પ્રતિનીધીત્વ કરે છે.હાલ માં સરકાર દ્વારા 2000 ની નોટ કાળા નાણાં પર રોક લગાવવા માટે ચલણ માંથી રદ કરવામાં આવેલ છે

==વ્યુત્પત્તિ==
આમતો ભારતનાં મોટા ભાગમાં રૂપિયાને રૂપિયાના નામ થીજ ઓળખવામાં આવે છે છતાં પણ તેનાં કેટલાક પ્રાદેશીક નામો પણ છે, જેવાકે: રૂબૈઇ ([[તમિલ ભાષા|તમિલ]]) (ரூபாய்); રૂપિયા ([[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]]) (रुपया); રૂપિયો [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]; રૂપૈય [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]] (రూపాయి); [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]] (ರೂಪಾಯಿ) અને તુલુ (ರೂಪಾಯಿ), રુપા [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] (രൂപ); રૂપયે [[મરાઠી]] (रुपये). આ ઉપરાંત બીજી ભાષામાં જોઈએ તો  તેને [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કુતમાં]] रूप्यकम् - રૂપ્યકમ્ કહેવામાં અવે છે. &lt;ref&gt;[http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:1:5784.platts A dictionary of Urdu, classical Hindi, and English&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; સંસ્કૃતમાં રૌપ્યનો અર્થ થાય છે, ચાંદી અને રુપ્યકમ્ એટલે ચાંદીની મુદ્રા (સિક્કો). જો કે, [[પશ્ચિમ બંગાળ]], [[ત્રિપુરા]], [[મિઝોરમ]], [[ઓરિસ્સા]] અને [[આસામ]]માં ભારતીય રુપિયાનું અધિકૃત નામ સંસ્કૃત શબ્દ टङ्क '''ટંક'''માંથી ઉદ્ભવતા વિવિધ શબ્દોનું બનેલું છે. આમ, [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]માં રુપિયાને ટાકા  (টাকা), [[આસામીઝ ભાષા|આસામીઝ]]માં ટોકા (টকা) અને [[ઉડિયા ભાષા|ઉડિયા]]માં ટંકા (ଟଙ୍କା) કહેવામાં આવે છે અને એ પ્રમાણે જ ચલણી નોટો પર તેમને લખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rbi.org.in/currency/Language%20Panel%20on%20Notes.html |title=Indian banknotes |access-date=2010-08-17 |archive-date=2009-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219231855/http://rbi.org.in/currency/Language%20Panel%20on%20Notes.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ચિહ્ન==
[[ચિત્ર:Indian Rupee symbol.svg|right|thumb|110px|upright|Rupee symbol]]
૫ માર્ચ ૨૦૦૯ના રોજ ભારત સરકારે રૂપિયા માટે એક વૈશ્વિક પ્રતીકચિહ્ન બનાવવા માટે સ્પર્ધાની જાહેરાત કરી હતી&lt;ref&gt;http://finmin.nic.in/the_ministry/dept_eco_affairs/currency_coinage/Comp_Design.pdf COMPETITION FOR DESIGN&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT symbol&quot;&gt;{{cite news
|url =http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=HomePage&amp;id=c8097698-a806-4cc2-8c67-668d594057dc&amp;Headline=India+seeks+global+symbol+for+rupee
|title =India seeks global symbol for rupee
|date =2009-03-06
|access-date =2009-03-07
|publisher =Hindustan Times
}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. ૨૦૧૦નાં કેન્દ્રીય અંદાજપત્ર દરમિયાન તત્કાલિન નાણા પ્રધાન [[પ્રણવ મુખર્જી]]એ સૂચવ્યું હતું કે પ્રસ્તાવિત ચિહ્ન ભારતીય મૂલ્યો અને સંસ્કૃતિની ઝલક સમું હશે અને તેને પ્રતિબિંબિત કરતું હશે&lt;ref name=&quot;PTI symbol&quot;&gt;{{cite news 
|url =http://sify.com/finance/budget-symbol-for-indian-rupee-news-budget-kc0pkgacdbj.html
|title =Cabinet defers decision on rupee symbol
|date =2010-06-24
|access-date =2010-07-10
|publisher=Sify Finance}}&lt;/ref&gt;. પાંચ પ્રતીકોની તારવણી કરવામાં આવી હતી&lt;ref name=&quot;shortlist symbol&quot;&gt;{{cite web
|url =http://finmin.nic.in/the_ministry/dept_eco_affairs/infrastructure_div/message_symbol_final.asp
|title =List of Five Entries which have been selected for Final.  
|access-date =2010-07-15
|publisher =Ministry of Finance, Govt of India}}&lt;/ref&gt; અને તેમાંથી કેબિનેટે ૧૫ જુલાઇ ૨૦૧૦ના રોજ ડી. ઉદય કુમારે બનાવેલાં આ ચિહ્ન પર પસંદગી ઢોળી હતી.&lt;ref name=&quot;Final symbol&quot;&gt;{{cite news
|url =http://timesofindia.indiatimes.com/biz/india-business/Cabinet-approves-new-rupee-symbol/articleshow/6171234.cms
|title =Cabinet approves new rupee symbol
|date =2010-07-15
|access-date =2010-07-15
|publisher =Times of India}}&lt;/ref&gt;

આ ચિન્હ દેવનાગરી લિપીના ‘र’ અક્ષરમાંથી લેવામાં આવ્યુ છે. ઊપરની સમાન્તર રેખાઓ (અને તે ની વચ્ચે ની જગ્યા) [[ભારતનો રાષ્ટ્રધ્વજ|ત્રિરંગા]]ની આભા આપે છે અને દેશની આર્થીક અસમાનતાદૂર કરવાની ઇચ્છા દર્શાવે છે.&lt;ref name=&quot;Rupee Symbol&quot;&gt;{{cite news
|url =http://www.indianexpress.com/news/rupee-symbol/646761
|title =IIT post-graduate gives Rupee its symbol
|date =2010-07-15
|access-date =2010-07-15
|publisher =Indian Express
|archive-date =2010-07-16
|archive-url =https://web.archive.org/web/20100716142619/http://www.indianexpress.com/news/rupee-symbol/646761/
|url-status =dead
}}&lt;/ref&gt; The Indian government will try to adopt the symbol within six months in the country and globally within 18 to 24 months.&lt;ref name=&quot;Final symbol&quot;/&gt; Prior to this, the most commonly used symbols for the rupee have been '''₨.''', '''Re.''' or '''रू'''.

==આંકડાકીય વિભાજન==
મોટી સંખ્યામાં રૂપિયાની ગણતરી હજાર, લાખ (આંકડામાં ૧,૦૦,૦૦૦), કરોડ (આંકડામાં ૧,૦૦,૦૦,૦૦૦) અને અબજ (આંકડામાં ૧,૦૦,૦૦,૦૦,૦૦૦)માં કરવામાં આવે છે. અંગ્રેજી ચલણમાં વપરાતા મિલિયન (૧૦ લાખ) અને બિલિયન (અબજ) એવા એકમોનો ઉપયોગ ભારતીય પ્રણાલિમાં ખૂબ જ ઓછો છે.

દાખલા તરીખે, સંખ્યા રૂ. ૩,૨૫,૫૪,૭૨૯.૨૫ સામાન્ય રીતે ત્રણ કરોડ પચ્ચીસ લાખ ચોપ્પન હજાર સાતસો ઓગણત્રીસ અને પચ્ચીસ પૈસા એમ બોલવામાં આવે છે.

==ઇતીહાસ==
=== ભારતમાં ઉપયોગ ===
પ્રાચિન સમયમાં સિક્કાનો ઉપયોગ કરનારા દેશોમાં એક દેશ ભારત પણ હતો . ભારતમાં ઇ.સ્.પુર્વે ૬ સદીથી સિક્કાનું ચલણ છે. પુરાતત્વ સંશોધનમાં મળેલા સિક્કા પરથી જાણી શકાય છેકે હડપ્પીય સંસ્કૃતિમાં પણ સિક્કાનું ચલણ હતું ,જે ઇ.સ્.પુર્વે ૨૫૦૦ થી ૧૭૫૦ દરમ્યાનં પાંગરી હતી&lt;br /&gt; પહેલો રૂપિયો બનાવનાર [[શેર શાહ સુરી]]રાજા (૧૪૮૬–૧૫૪૫)હતો, જેનું મુલ્ય ૪૦ તાંબાની પાઇ જેટલું હતું. ૧ રૂપિયાનીં પ્રથમ ચલણીનોટ &quot;બેંક ઓફ હિંદુસ્તાન&quot;(૧૭૭૦-૧૮૩૨) દ્વાર બહાર પડાઇ, ત્યાર બાદ ''જનરલ બેંક ઓફ બંગાળ અને બિહાર'' (૧૭૭૩-૭૫,નિર્માતા,[[વોરન હેસ્ટીંગ]])''બંગાળ બેંક'' (૧૭૮૪-૯૧),તથા મદ્રાસ નીં બેંકે પણ રૂપિયાનું ચલણ રાખ્યું જેનું મુલ્ય ૧૨ ફેનમ = ૧ રૂપિયો હતું.

Historically, the rupee, derived from the [[Sanskrit]] word raupya, which means ''silver'', was a silver coin. This had severe consequences in the nineteenth century, when the strongest economies in the world were on the [[gold standard]]. The discovery of vast quantities of silver in the U.S. and various European colonies resulted in a decline in the [[relative value]] of silver to gold. Suddenly the standard currency of India could not buy as much from the outside world. This event was known as &quot;the fall of the rupee&quot;.

India was not affected by the imperial order-in-council of 1825 that attempted to introduce the British [[Pound sterling|sterling]] coinage to the British colonies. [[British India]] at that time was controlled by the [[British East India Company]]. The silver rupee continued as the currency of India throughout the entire period of the [[British Raj]] and beyond. In 1835, British India set itself firmly upon a mono-metallic silver standard based on the rupee. His decision was influenced by a letter, written in the year 1805, by [[Lord Liverpool]] that extolled the virtues of mono-metallism.

[[ચિત્ર:Rupee, 1887 - British India, Victoria.jpg|right|thumb|250px|upright|રૂપિયા ૧૮૮૭, [[રાણી વિક્ટોરિયા]]]]
Following the [[Indian Mutiny]] in 1857, the British government took direct control of British India. Since 1851, gold sovereigns were being produced in large numbers at the [[Royal Mint]] branch in [[Sydney]], [[New South Wales]]. In the year 1864 in an attempt to make the British [[gold sovereign]] become the 'imperial coin', the treasuries in [[Bombay]] and [[Calcutta]] were instructed to receive [[gold sovereign]]s. These gold sovereigns however never left the vaults. As was realized in the previous decade in Canada and the next year in [[Hong Kong]], existing habits are not easy to replace. And just as the British government had finally given up any hopes of replacing the rupee in India with the pound sterling, they simultaneously realized, and for the same reasons, that they couldn't easily replace the [[trade coin|silver dollar]] in the [[Straits Settlements]] with the Indian rupee, as had been the desire of the British East India Company.

Since the great silver crisis of 1873, a growing number of nations had been adopting the gold standard. In 1898, following the recommendations of the [[Indian Currency Committee]], British India officially adopted the [[gold exchange standard]] by pegging the rupee to the British [[pound sterling]] at a fixed value of 1 [[shilling]] 4 [[penny|pence]] (i.e., 15 rupees = 1&amp;nbsp;pound). In 1920, the actual silver value of the rupee was increased in value to 2 shillings (10 rupees = 1&amp;nbsp;pound).  In [[British East Africa]] at this time, the decision was made to replace the rupee with a [[East African florin|florin]]. No such opportunity was, however, taken in British India.

In 1927, the peg was once more reduced, this time to 18 pence (13⅓ rupees = 1&amp;nbsp;pound). This peg was maintained until 1966, when the rupee was devalued and pegged to the U.S. dollar at a rate of 7.5 rupees = 1 dollar (at the time, the rupee became equal to 11.4 British pence). This peg lasted until the U.S. dollar devalued in 1971.

The Indian rupee replaced the [[Danish Indian rupee]] in 1845, the [[French Indian rupee]] in 1954 and the [[Portuguese Indian escudo]] in 1961. Following independence in 1947, the Indian rupee replaced all the currencies of the previously autonomous states. Some of these states had issued rupees equal to those issued by the British (such as the [[Travancore rupee]]). Other currencies included the [[Hyderabad rupee]] and the [[Kutch kori]]. Nominal value during British rule, and the first decade of independence:

* 1 દમડી(પૈ)     = 0.520833 પૈસા
* 1 ખાની(pice)  = 1.5625 પૈસા
* 1 paraka      = 3.125 પૈસા 
* 1 આના        = 6.25 પૈસા
* 1 beda        = 12.5 પૈસા
* 1 પાવલી       = 25 પૈસા
* 1 અડધો રૂપિયો   = 50 પૈસા
* 1 રૂપિયો        = 100 પૈસા 

In 1957, [[decimalisation]] occurred and the rupee was divided into 100 ''naye paise'' (Hindi for &quot;new paise&quot;). In 1964, the initial &quot;naye&quot; was dropped. Many still refer to 25, 50 and 75 paise as 4, 8 and 12 annas respectively, not unlike the usage of &quot;[[Bit (money)|bit]]&quot; in American English for ⅛ dollar.
[[ચિત્ર:rupee bill historical.jpg |rupee bill historical.jpg |link=Special:FilePath/Rupee_bill_historical.jpg]]
Image:in2av.jpg | The two-rupee banknote
&lt;!-- Image with inadequate rationale removed: Image:Rupee1917.jpg | British Indian 1 rupee (1917) --&gt;
Image:French1rupee.jpg | French Indian 1 rupee (1938)
Image:Rupee_One_-_Obverse.jpg | One rupee&amp;nbsp;— Obverse

&lt;nowiki&gt;&lt;/gallery&gt;&lt;/nowiki&gt;

=== The rupee on the East African coast and South Arabia ===
In [[East Africa]], [[Arabia]], and [[Mesopotamia]] the Rupee and its subsidiary coinage was current at various times. The usage of the Rupee in East Africa extended from [[Somalia]] in the north, to as far south as [[Natal]]. In Mozambique the British India rupees were overstamped, and in Kenya the [[British East Africa Company]] minted the rupee and its fractions as well as pice. The rise in the price of silver immediately after the First World War caused the rupee to rise in value to two shillings [[sterling]]. In 1920 in [[British East Africa]], the opportunity was then taken to introduce a new [[florin]] coin, hence bringing the currency into line with sterling. Shortly after that, the Florin was split into two [[East African shilling]]s. This assimilation to sterling did not however happen in British India itself. In Somalia the Italian colonial authority minted 'rupia' to the exact same standard, and called the pice 'besa'.

=== The rupee in the Straits Settlements ===
The [[Straits Settlements]] were originally an outlier of the [[British East India Company]]. The [[Spanish dollar]] had already taken hold in the Straits Settlements by the time the British arrived in the nineteenth century, however, the East India Company tried to introduce the rupee in its place. These attempts were resisted by the locals, and by 1867 when the British government took over direct control of the Straits Settlements from the East India Company, attempts to introduce the rupee were finally abandoned.

=== આંતરરાષ્ટ્રીય ઉપયોગ ===
[[ભારત નાં ભાગલા]]નીં સાથે પાકિસ્તાની રૂપિયો અસ્તિત્વમાં આવ્યો,પહેલાનાં સમયમાં ભારતીય રૂપિયો દુનિયાનાં ઘણા દેશોનું માન્ય ચલણ હતું જેવાકે [[એડન]], [[ઓમાન]], [[કુવૈત]], [[બેહરીન]], [[કતાર]], the [[Trucial States]], [[કેન્યા]], [[Tanganyika]], [[યુગાન્ડા]], the [[Seychelles]], and [[Mauritius]] વગેરે.

The Indian government introduced the [[Gulf rupee]], also known as the Persian Gulf rupee (XPGR), as a replacement for the Indian rupee for circulation exclusively outside the country with the Reserve Bank of India &amp;#91;Amendment&amp;#93; Act, 1 May 1959. This creation of a separate currency was an attempt to reduce the strain put on India's foreign reserves by gold smuggling. After India devalued the rupee on 6 June 1966, those countries still using it &amp;ndash; Oman, Qatar, and the Trucial States (which became the [[United Arab Emirates]] in 1971) &amp;ndash; replaced the Gulf rupee with their own currencies. Kuwait and Bahrain had already done so in 1961 and 1965 respectively.

The [[Bhutanese ngultrum]] is pegged at par with the Indian rupee, and both currencies are accepted in [[Bhutan]]. The Indian rupee is also accepted in towns in [[Nepal]] which lie near the border with India.

=== વિમુદ્રીકરણ - ૨૦૧૬ ===
કાળા નાણા અને નકલી નોટો પ્રભાવ વધવાને લીધે ૮ નવેમ્બર, ૨૦૧૬ ના રોજ રાત્રે ૮ વાગ્યે વડાપ્રધાન શ્રી [[નરેન્દ્ર મોદી]] એ રૂપિયા ૫૦૦ અને ૧૦૦૦ની નોટોનું [[વિમુદ્રીકરણ]] કરેલું. ત્યારબાદ રૂપિયા ૨૦૦૦ની નવી નોટો અને ૨૦૧૬ના અંત સુધીમાં રૂપિયા ૫૦૦ની નવી નોટો જાહેર થઈ.

==સિક્કા==
=== ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની,૧૮૬૨ ===
[[ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]]એ ભારતમાં ૩ રાજ્યો સ્થાપ્યા હતાં જેમાં([[બંગાળ]],[[બૃહદ મુંબઇ]] તથા [[મદ્રાસ]])હતાં. ૧૮૩૫ સુધીમાં દરેક રાજ્યએ પોતાનાં સિક્કા બાહર પાડ્યા હતા.જેમાં ત્રણેય રાજ્યોએ ચાંદીનોં રૂપિયાનો સિક્કો બહાર પાડ્યો હતો જેનું મુલ્ય ⅛ ફ્રાંક હતું, મદ્રાસ રાજ્યે તો  બે રૂપિયાનો સિક્કો પણ બહાર પાડ્યો હતો.&lt;br /&gt;ત્યાર બાદ તાંબાના સિક્કાનું ચલણ વધ્યું.બંગાળે ૧ પાઇ, ½, ૧ અને ૨ પૈસા બહાર પાડ્યા તો મુંબઇએ ૧ પાઇ, ¼, ½, ૧, 1½, ૨ અને ૪ પૈસા. તથા મદ્રાસે ૨, ૪ પાઇ, ૧, ૨ અને ૪ પૈસા, with the first two denominated as ½ and 1 dub or {{frac|1|96}} and {{frac|1|48}} rupee. Note that Madras also issued the [[Madras fanam]] until 1815.

All three Presidencies issued gold [[mohur]]s and fractions of mohurs, including {{frac|1|16}}, ⅛, ¼ and ½ in Bengal, {{frac|1|15}} (a gold rupee) and ⅓ (pancia) in Bombay and ¼, ⅓ and ½ in Madras.

In 1835, a single coinage for the EIC was introduced. It consisted of copper {{frac|1|12}}, ¼ and ½ anna, silver ¼, ½ and 1 rupee and gold 1 and 2 mohurs. In 1841, silver 2 annas were added, followed by copper ½ pice in 1853. The coinage of the EIC continued to be issued until 1862, even after the Company had been taken over by the Crown.

===Regal issues, 1862–1947===
In 1862, coins were introduced which are referred to as Regal issues. They bore the portrait of [[Queen Victoria]] and the designation &quot;India&quot;. Denominations were {{frac|1|12}} anna, ½ pice, ¼ and ½ anna (all in copper), 2 annas, ¼, ½ and 1 rupee (silver) and 5 and 10 rupees and 1 mohur (gold). The gold denominations ceased production in 1891 while no ½ anna coins were issued dated later than 1877.

In 1906, bronze replaced copper for the lowest three denominations and in 1907, a cupro-nickel 1 anna was introduced. In 1918 and 1919, cupro-nickel 2, 4 and 8 annas were introduced, although the 4 and 8 annas coins were only issued until 1921 and did not replace their silver equivalents. Also in 1918, the Bombay mint struck [[gold sovereign]]s and 15 rupee coins identical in size to the sovereigns as an emergency measure due to the First World War.

In the early 1940s, several changes were implemented. The {{frac|1|12}} anna and ½ pice ceased production, the ¼ anna was changed to a bronze, holed coin, cupro-nickel and nickel-brass ½ anna coins were introduced, nickel-brass was used to produce some 1 and 2 annas coins, and the composition of the silver coins was reduced from 91.7% to 80%. The last of the regal issues were cupro-nickel ¼, ½ and 1 rupee pieces minted in 1946 and 1947.

===Independent issues, predecimal, 1950–1957===
India's first coins after independence were issued in 1950. They were 1 pice, ½, 1 and 2 annas, ¼, ½ and 1 rupee denominations. The sizes and compositions were the same as the final Regal issues, except for the 1 pice, which was bronze but not holed.

===Independent issues, decimal, 1957-===
The first decimal issues of India consisted of 1, 2, 5, 10, 25 &amp; 50 naye paise, as well as 1 rupee. The 1 naya paisa was bronze, the 2, 5 &amp; 10 naye paise were cupro-nickel &amp; the 25 &amp; 50 naye paise &amp; 1 rupee were nickel. In 1964, the word naya(e) was removed from all the coins. Between 1964 &amp; 1967, aluminum 1, 2, 3, 5 &amp; 10 paise were introduced. In 1968, nickel-brass 20 paise were introduced, replaced by aluminum coins in 1982. Between 1972 &amp; 1975, cupro-nickel replaced nickel in the 25 &amp; 50 paise as well as the 1 rupee. In 1982, cupro-nickel 2 rupees coins were introduced. In 1988, [[stainless steel]] 10, 25 &amp; 50 paise were introduced, followed by 1 &amp; 5 rupee coins in 1992.
Recently 5 Rupee coins made from [[Brass]] are being minted by [[RBI]]

Between 2005 &amp; 2008, new, lighter 50 paise, 1, 2 &amp; 5 rupee coins were introduced, all struck in ferritic stainless steel. The move was prompted by the melting down of older coins whose face value was less than their scrap value.

The coins commonly in circulation are 1, 2, 5 &amp; 10 rupees.  Although they remain valid, paise coins have become increasingly rare in regular usage.
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%&quot;
!colspan=&quot;9&quot;|Circulating Coins [http://www.rbi.org.in/scripts/ic_coins_5.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119035314/http://www.rbi.org.in/scripts/ic_coins_5.aspx |date=2011-11-19 }}
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| Value !!colspan=&quot;4&quot;| Technical parameters !!colspan=&quot;2&quot;| Description !!colspan=&quot;2&quot;| Date of
|-
! Diameter !! Mass !! Composition !! Shape !! Obverse !! Reverse !! first minting !! last minting
|- {{Coin-silver-color}}
| 5 paise || 22&amp;nbsp;mm (diagonal) || 1.5 g || [[Aluminium]] || Diamond || [[Emblem of India]] || Value || 1957 || 1994 ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 10 paise || 16&amp;nbsp;mm || 2 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India || Value || 1961 || 1998 ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 20 paise || 26&amp;nbsp;mm || 2 g || Aluminium || Hexagon || Emblem of India || Value || 1982 || 1997 ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 25 paise || 19&amp;nbsp;mm || 2.83 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India, value || [[Rhinoceros]] || 1988 || 2002 ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 50 paise || 22&amp;nbsp;mm || 3.79 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India, value || Value, Hand showing clenched fist || 2008 || - ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 1 rupee || 25&amp;nbsp;mm || 4.85 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India, value || Value, Hand showing thumb || 2007 || - ||  
|- {{Coin-silver-color}}
| 2 rupees || 27&amp;nbsp;mm || 5.62 g || Ferritic stainless steel || Circular|| Emblem of India || Value, Hand showing 2 fingers || 2007 || - ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 5 rupees || 23&amp;nbsp;mm || 6 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India || Value, wavy lines || 2007 || - ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 10 rupees || 28&amp;nbsp;mm || 8 g || Bimetallic || Circular || Emblem of India with value || Value, wavy lines || 2009 || - ||
|- {{Coin-silver-color}}
|-
|colspan=&quot;9&quot;|{{Standard coin table notice|BrE=Y}}
|}


The coins are minted at the four locations of the [[India Government Mint]]. Note the 1, 2 &amp; 5 rupee coins have been minted since independence. Coins minted with the &quot;Hand Picture&quot; are 2005 onwards.

==Banknotes==
===બ્રિટિશ ભારત ૧૮૬૧-૧૯૪૭===
૧૮૬૧માં તે વખતની સરકારે કાગળી ચલણ અમલમાં મુક્યું, ૧૮૮૪માં ૧૦ રૂપિયા, ૧૮૯૨માં ૫ રૂપિયા, ૧૮૯૯માં ૧૦,૦૦૦ રૂપિયા, ૧૯૦૦માં ૧૦૦ રૂપિયા, ૧૯૦૫માં ૧૦૦ રૂપિયા, ૧૯૦૭માં ૫૦૦ રૂપિયા અને ૧૯૦૯માં ૧૦૦૦ રૂપિયા. ૧૯૧૭માં, ૧ અને ૨'૧/૨ રૂપિયાની ચલણ નોટોનું લોકાર્પણ કરવામાં આવ્યું.

[[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકે]] ૧૯૩૮માં ૨, ૫, ૧૦, ૫૦, ૧૦૦, ૧૦૦૦ અને ૧૦,૦૦૦ રૂપિયાની નોટો છાપીને નાણું છાપવાની શરૂઆત કરી, જ્યારે સરકારે ૧ રૂપિયાની નોટો છાપવાની સત્તા પોતાની પાસે રાખી.

===Independent issues since 1949===
After independence, new designs were introduced to remove the portrait of the King. The government continued to issue the 1 rupee note, while the Reserve Bank issued other denominations, including the 5000 and 10,000 rupee notes introduced in 1949. In the 1970s, 20 and 50 rupee notes were introduced but denominations higher than 100 rupees were demonetized in 1978. In 1987, the 500 rupee note was introduced, followed by the 1000 rupees in 2000.

In September 2009, [[Reserve Bank of India]] has decided to introduce polymer notes ([[polymer banknote]]) on a trial basis. Initially, 100 crore (1 billion) pieces of ₨. 10 denomination notes will be introduced.&lt;ref name=&quot;HTimes&quot;&gt;{{cite news
|url =http://www.hindustantimes.com/RBI-to-introduce-Rs-10-plastic-notes/H1-Article1-451588.aspx
|title =RBI-to-introduce-Rs-10-plastic-notes
|date =2009-09-08
|access-date =2009-09-08
|work =Hindustan Times
|archive-date =2009-11-25
|archive-url =https://web.archive.org/web/20091125034138/http://www.hindustantimes.com/RBI-to-introduce-Rs-10-plastic-notes/H1-Article1-451588.aspx
|url-status =dead
}}&lt;/ref&gt;
According to the Reserve Bank officials, the polymer notes will have an average lifespan of 5 years (4 times the regular Indian bank notes) and be difficult to counterfeit. The polymer notes are cleaner than the regular notes, too.

===Currently circulating notes===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%&quot;
!colspan=&quot;7&quot;|Mahatma Gandhi Series [http://www.rbi.org.in/scripts/ic_banknotes.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026095526/http://www.rbi.org.in/scripts/ic_banknotes.aspx |date=2011-10-26 }}
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| Image Obverse !!rowspan=&quot;2&quot;| Value !!rowspan=&quot;2&quot;| Dimensions !!rowspan=&quot;2&quot;| Main Color !!colspan=&quot;2&quot;| Description !!rowspan=&quot;2&quot;| Date of issue
|-
! Obverse !! Reverse
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:5rupees.png|82px|link=Special:FilePath/5rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 5 || 117 × 63&amp;nbsp;mm || Green ||rowspan=&quot;7&quot;| [[Mahatma Gandhi]] || [[Tractor]] || 2002 / 2009
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:10rupees.png|96px|link=Special:FilePath/10rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 10|| 137 × 63&amp;nbsp;mm || Orange-violet || [[Rhinoceros]], [[elephant]], [[tiger]] || 1996 / 2006
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:20Rupees.png|103px|link=Special:FilePath/20Rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 20|| 147 × 63&amp;nbsp;mm || Red-orange || [[Palm trees, Kovalam Beach]]s || 2002 / 2006
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:50Rupees.png|103px|link=Special:FilePath/50Rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 50 || 147 × 73&amp;nbsp;mm || Violet || [[Parliament of India]] || 1997 / 2005
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFF&quot;| [[Image:100Rupees.png|110px|link=Special:FilePath/100Rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 100 || 157 × 73&amp;nbsp;mm || Blue-green at centre, brown-purple at 2 sides || [[Himalaya|Himalaya Mountains]] || 1996 / 2005
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:500Rupees.png|117px|link=Special:FilePath/500Rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 500 || 167 × 73&amp;nbsp;mm || Olive and yellow || [[Salt Satyagraha|Dandi March]] || 1997 / 2005
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:Rupees1000.jpg|124px|link=Special:FilePath/Rupees1000.jpg]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 1000 || 177 × 73&amp;nbsp;mm || Amber-Red || [[Economy of India]] || 2000 / 2005
|-
|colspan=&quot;7&quot;|{{Standard banknote table notice|standard_scale=Y|BrE=Y}}
|}

The current series, which began in 1996, is called the [[Mahatma Gandhi]] series. Currency notes are printed at the Currency Note Press, [[Nashik]], Bank Note Press, [[Dewas]], Bharatiya Note Mudra Nigam (P) Limited presses at [[Salboni]] and [[Mysore]] and at the Watermark Paper Manufacturing Mill, [[Hoshangabad]].

Each banknote has its amount written in 17 languages (English &amp; Hindi on the front, and 15 others on the back) illustrating the diversity of the country. [[Automated teller machine|ATMs]] usually give ₨. 100, ₨. 500, and ₨. 1000 notes. ₨. 1000 notes are analogous to the higher valued notes of the [[United States dollar]] and the [[euro]].

In recent years, the banknotes were slightly modified to include [[Security printing#Registration of features on both sides|see through registration]] on the left side of obverse. In addition, the year is now printed on the reverse. [[EURion constellation]] was added to ₨. 100. The revised ₨. 10, 20 were issued in 2006, and ₨. 50, 100, 1000 in 2005. The RS. 5 notes were stopped from being printed, but have started again since 2009.

The [[Zero rupee note]] is not an official government issue.

===Language panel===
&lt;!-- Deleted image removed: [[Image:10rupees.jpg|thumb|150px|right|Language panel on an Indian banknote (see top left position)]] --&gt;
[[Image:Languagepanel.jpg|thumb|175px|right|Language panel on an Indian banknote|link=Special:FilePath/Languagepanel.jpg]]
The language panel on Indian rupee banknotes display the denomination of the note in 15 of the 22 [[List of official languages of India|official languages of India]].

===Security features===
* Watermark&amp;nbsp;— White side panel of notes has Mahatma Gandhi watermark.
* Security thread&amp;nbsp;— All notes have a silver security band with inscriptions visible when held against light which reads Bharat in Hindi and [[Reserve Bank of India|RBI]] in English.
* Latent image&amp;nbsp;— Higher denominational notes (Rupees 20 onwards) display the note's denominational value in numerals when held horizontally at eye level.
* Microlettering&amp;nbsp;— Numeral denominational value is visible under magnifying glass between security thread and latent image.
* Fluorescence&amp;nbsp;— Number panels glow under ultra-violet light.
* Optically variable ink&amp;nbsp;— Notes of ₨. 500 and ₨. 1000 have their numerals printed in optically variable ink. Number appears green when note is held flat but changes to blue when viewed at angle.
* Back-to-back registration&amp;nbsp;— Floral design printed on the front and the back of the note coincides and perfectly overlap each other when viewed against light. 
*  [[EURion constellation]]

==Convertibility==
Officially, the Indian rupee has a market determined exchange rate. However, the RBI trades actively in the USD/INR currency market to impact [[Trade weighted index|effective exchange rates]]. Thus, the currency regime in place for the Indian rupee with respect to the [[US dollar]] is a ''de facto'' controlled exchange rate. This is sometimes called a ''dirty'' or ''managed'' float. Other rates such as the EUR/INR and INR/JPY have volatilities that are typical of floating exchange rates.&lt;ref&gt;[http://icrier.org/pdf/wp108.pdf &quot;Convertibility: Patnaik, 2003&quot;] (PDF)&lt;/ref&gt; It should be noted, however, that unlike [[People's Republic of China|China]], successive [[Government of India|administrations]] (through [[Reserve Bank of India|RBI]], the central bank) have not followed a policy of ''pegging'' the INR to a specific foreign currency at a particular exchange rate. RBI intervention in currency markets is solely to deliver low ''volatility'' in the exchange rates, and not to take a ''view'' on the rate or direction of the Indian rupee in relation to other currencies.&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601080&amp;sid=alS4DteWrtco&amp;refer=asia &quot;'Neither the government nor the central bank takes a view on the rupee (exchange rate movements), as long as the movement is orderly', says Indian Minister of Finance&quot;]&lt;/ref&gt;

Also affecting convertibility is a series of [[customs]] regulations restricting the import and export of rupees. Legally, foreign nationals are forbidden from importing or exporting rupees, while Indian nationals can import and export only up to 5000 rupees at a time, and the possession of 500 and 1000 rupee notes in [[Nepal]] is prohibited.

RBI also exercises a system of [[capital control]]s in addition to the intervention (through active trading) in the currency markets. On the current account, there are no currency conversion restrictions hindering buying or selling foreign exchange (though trade barriers do exist). On the capital account, foreign institutional investors have convertibility to bring money in and out of the country and buy securities (subject to certain quantitative restrictions). Local firms are able to take capital out of the country in order to expand globally. But local households are restricted in their ability to do global diversification. However, owing to an enormous expansion of the current account and the capital  account, India is increasingly moving towards ''de facto'' full convertibility.

Many economist have a confusion regarding the interchange of the currency with the gold, but the system that India follows is that money cannot be exchanged for gold, in any circumstances or any situation.Money cannot be changed into gold by the RBI. This is because it will becomes difficult to handle it. India follows the same principle of Great Britain and America.

;Chronology
* 1991 - India began to lift restrictions on its currency. A series of reforms remove restrictions on current account transactions including trade, interest payments &amp; [[remittances]] and on some capital assets-based transactions. Liberalized Exchange Rate Management
System (LERMS), a dual exchange rate system, introduced a partial convertibility of the Rupee in March 1992.&lt;ref&gt;Rituparna Kar and Nityananda Sarkar: ''Mean and volatility dynamics of Indian rupee/US dollar exchange rate series: an empirical investigation'' in Asia-Pacific Finan Markets (2006) 13:41–69, p. 48. DOI 10.1007/s10690-007-9034-0 .&lt;/ref&gt;
* 1997 - A panel set up to explore capital account convertibility recommended India move towards full convertibility by 2000, but timetable abandoned in the wake of the 1997-98 [[1997 Asian Financial Crisis|East Asian financial crisis]].
* 2006 - The [[Prime Minister]], Dr [[Manmohan Singh]], asks the [[P. Chidambaram|Finance Minister]] and the [[Reserve Bank of India]] to prepare a road map for moving towards [[capital account convertibility]]. {{Cite web
  | title = The &quot;Fuller Capital Account Convertibility Report&quot;
  | date = 2006-07-31
  | url = http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/PublicationReport/Pdfs/72250.pdf
  | access-date = 2009-01-23 }}

==Exchange rates==
===Historical exchange rates===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot; border=&quot;1&quot;
|+ Indian rupees per currency unit, averaged over the year.&lt;ref&gt;{{cite web | title = FXHistory®: historical currency exchange rates | publisher = OANDA Corporation | url = http://www.oanda.com/convert/fxhistory | format = database | access-date = 2009-09-01 | archive-date = 2006-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060720101840/http://oanda.com/convert/fxhistory | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
! currency !! [[ISO 4217|code]] !! 1996 !! 2000 || 2004 || 2008 || 2009
|-
| [[United States dollar|US dollar]] || USD || 35.444 || 44.952 || 45.340 || 43.814 || 48.84995
|-
| [[Canadian dollar]] || CAD || 26.002 || 30.283 || 34.914 || 41.098 || 42.92026
|-
| [[Euro]]* || EUR || 44.401 || 41.525 || 56.385 || 64.127 || 68.03312 
|-
| [[Pound sterling]] || GBP || 55.389 || 68.119 || 83.084 || 80.633 || 76.38023
|-
| [[Swiss franc]] || CHF || 28.714 || 26.654 || 36.537 || 40.451 || 45.05846
|-
| [[Australian dollar]] || AUD || 27.761 || 26.157 || 33.409 || 36.972 || 38.58082
|-
| [[Japanese yen]] || JPY || 0.32610 || 0.41711 || 0.41945 || 0.42627 || 0.52239
|-
| [[Singapore dollar]] || SGD || 25.160 || 26.079 || 26.830 || 30.932 || 33.60388
|-
|colspan=&quot;16&quot; |&lt;sub&gt;*before Jan 1, 1999, [[European Currency Unit]], code XEU
|}

===Current exchange rates===
{{Exchange Rate|INR}}

==References==
{{Reflist|2}} 
{{Refbegin}}
* {{numis cite SCWC | date=1991}}
* {{numis cite SCWPM | date=1994}}
{{Refend}}

== Further reading ==
* Bhimrao Ramji Ambedkar: ''The problem of the rupee: Its origin and its solution (history of indian currency &amp; banking)'', Chapter 2, Rajagraha, Bombay, 7. Mai 1947

==External links==
* [http://www.ambedkar.org/ambcd/28A.%20Problem%20of%20Rupee_Preface.htm ''Problem of the Rupee''] . History of the Rupee till 1923 AD
* [http://colnect.com/en/coins/list/country/1854 Images of historic and modern Indian coins]

{{Rupee}}
{{Currencies of Asia}}
{{Currency signs}}

{{DEFAULTSORT:Indian Rupee}}
[[Category:Coins of India]]
[[Category:અર્થશાસ્ત્ર]]
[[Category:Currencies of India]]
[[Category:International economics]]
[[Category:Macroeconomics]]
[[Category:Economic history of India]]</text>
      <sha1>40d8d78kkrz4pmdqqj8z8reop9wbymu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901266</id>
      <parentid>901265</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T15:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>901266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40005" sha1="l4o75herxfdhoap0u1fbyy2v689u80g" xml:space="preserve">{{ભાષાંતર}}
'''ભારતીય રૂપિયો'''એ [[ભારત]]નું રાષ્ટ્રીય ચલણ છે. જેનું નિયમન [[ભારતીય રિઝર્વ બેંક]] કરે છે. આધુનીક રૂપીયાને ૧૦૦ પૈસામાં વિભાજીત કરવામાં આવ્યો છે. ચલણની દૃષ્ટીએ જોઇએ તો ૧, ૨, ૫, ૧૦ રૂપિયાનાં સિક્કાઓ છે. અને ૫, ૧૦, ૨૦, ૫૦, ૧૦૦, ૨૦૦ અને ૫૦૦ રૂપિયાની નોટો ચલણમાં છે. રૂપિયાનું નવું ચિહ્ન દેવનાગરી લિપીના '''र''' અને લેટીન '''R'''નું સંયોજન કરીને બનાવવામાં આવ્યું છે. જે હવે આંતર્રાષ્ટ્રીય બજારોમાં ભારતીય ચલણનું પ્રતિનીધીત્વ કરે છે.

==વ્યુત્પત્તિ==
આમતો ભારતનાં મોટા ભાગમાં રૂપિયાને રૂપિયાના નામ થીજ ઓળખવામાં આવે છે છતાં પણ તેનાં કેટલાક પ્રાદેશીક નામો પણ છે, જેવાકે: રૂબૈઇ ([[તમિલ ભાષા|તમિલ]]) (ரூபாய்); રૂપિયા ([[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]]) (रुपया); રૂપિયો [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]; રૂપૈય [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]] (రూపాయి); [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]] (ರೂಪಾಯಿ) અને તુલુ (ರೂಪಾಯಿ), રુપા [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] (രൂപ); રૂપયે [[મરાઠી]] (रुपये). આ ઉપરાંત બીજી ભાષામાં જોઈએ તો  તેને [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કુતમાં]] रूप्यकम् - રૂપ્યકમ્ કહેવામાં અવે છે. &lt;ref&gt;[http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:1:5784.platts A dictionary of Urdu, classical Hindi, and English&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; સંસ્કૃતમાં રૌપ્યનો અર્થ થાય છે, ચાંદી અને રુપ્યકમ્ એટલે ચાંદીની મુદ્રા (સિક્કો). જો કે, [[પશ્ચિમ બંગાળ]], [[ત્રિપુરા]], [[મિઝોરમ]], [[ઓરિસ્સા]] અને [[આસામ]]માં ભારતીય રુપિયાનું અધિકૃત નામ સંસ્કૃત શબ્દ टङ्क '''ટંક'''માંથી ઉદ્ભવતા વિવિધ શબ્દોનું બનેલું છે. આમ, [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]માં રુપિયાને ટાકા  (টাকা), [[આસામીઝ ભાષા|આસામીઝ]]માં ટોકા (টকা) અને [[ઉડિયા ભાષા|ઉડિયા]]માં ટંકા (ଟଙ୍କା) કહેવામાં આવે છે અને એ પ્રમાણે જ ચલણી નોટો પર તેમને લખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rbi.org.in/currency/Language%20Panel%20on%20Notes.html |title=Indian banknotes |access-date=2010-08-17 |archive-date=2009-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219231855/http://rbi.org.in/currency/Language%20Panel%20on%20Notes.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ચિહ્ન==
[[ચિત્ર:Indian Rupee symbol.svg|right|thumb|110px|upright|Rupee symbol]]
૫ માર્ચ ૨૦૦૯ના રોજ ભારત સરકારે રૂપિયા માટે એક વૈશ્વિક પ્રતીકચિહ્ન બનાવવા માટે સ્પર્ધાની જાહેરાત કરી હતી&lt;ref&gt;http://finmin.nic.in/the_ministry/dept_eco_affairs/currency_coinage/Comp_Design.pdf COMPETITION FOR DESIGN&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT symbol&quot;&gt;{{cite news
|url =http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=HomePage&amp;id=c8097698-a806-4cc2-8c67-668d594057dc&amp;Headline=India+seeks+global+symbol+for+rupee
|title =India seeks global symbol for rupee
|date =2009-03-06
|access-date =2009-03-07
|publisher =Hindustan Times
}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. ૨૦૧૦નાં કેન્દ્રીય અંદાજપત્ર દરમિયાન તત્કાલિન નાણા પ્રધાન [[પ્રણવ મુખર્જી]]એ સૂચવ્યું હતું કે પ્રસ્તાવિત ચિહ્ન ભારતીય મૂલ્યો અને સંસ્કૃતિની ઝલક સમું હશે અને તેને પ્રતિબિંબિત કરતું હશે&lt;ref name=&quot;PTI symbol&quot;&gt;{{cite news 
|url =http://sify.com/finance/budget-symbol-for-indian-rupee-news-budget-kc0pkgacdbj.html
|title =Cabinet defers decision on rupee symbol
|date =2010-06-24
|access-date =2010-07-10
|publisher=Sify Finance}}&lt;/ref&gt;. પાંચ પ્રતીકોની તારવણી કરવામાં આવી હતી&lt;ref name=&quot;shortlist symbol&quot;&gt;{{cite web
|url =http://finmin.nic.in/the_ministry/dept_eco_affairs/infrastructure_div/message_symbol_final.asp
|title =List of Five Entries which have been selected for Final.  
|access-date =2010-07-15
|publisher =Ministry of Finance, Govt of India}}&lt;/ref&gt; અને તેમાંથી કેબિનેટે ૧૫ જુલાઇ ૨૦૧૦ના રોજ ડી. ઉદય કુમારે બનાવેલાં આ ચિહ્ન પર પસંદગી ઢોળી હતી.&lt;ref name=&quot;Final symbol&quot;&gt;{{cite news
|url =http://timesofindia.indiatimes.com/biz/india-business/Cabinet-approves-new-rupee-symbol/articleshow/6171234.cms
|title =Cabinet approves new rupee symbol
|date =2010-07-15
|access-date =2010-07-15
|publisher =Times of India}}&lt;/ref&gt;

આ ચિન્હ દેવનાગરી લિપીના ‘र’ અક્ષરમાંથી લેવામાં આવ્યુ છે. ઊપરની સમાન્તર રેખાઓ (અને તે ની વચ્ચે ની જગ્યા) [[ભારતનો રાષ્ટ્રધ્વજ|ત્રિરંગા]]ની આભા આપે છે અને દેશની આર્થીક અસમાનતાદૂર કરવાની ઇચ્છા દર્શાવે છે.&lt;ref name=&quot;Rupee Symbol&quot;&gt;{{cite news
|url =http://www.indianexpress.com/news/rupee-symbol/646761
|title =IIT post-graduate gives Rupee its symbol
|date =2010-07-15
|access-date =2010-07-15
|publisher =Indian Express
|archive-date =2010-07-16
|archive-url =https://web.archive.org/web/20100716142619/http://www.indianexpress.com/news/rupee-symbol/646761/
|url-status =dead
}}&lt;/ref&gt; The Indian government will try to adopt the symbol within six months in the country and globally within 18 to 24 months.&lt;ref name=&quot;Final symbol&quot;/&gt; Prior to this, the most commonly used symbols for the rupee have been '''₨.''', '''Re.''' or '''रू'''.

==આંકડાકીય વિભાજન==
મોટી સંખ્યામાં રૂપિયાની ગણતરી હજાર, લાખ (આંકડામાં ૧,૦૦,૦૦૦), કરોડ (આંકડામાં ૧,૦૦,૦૦,૦૦૦) અને અબજ (આંકડામાં ૧,૦૦,૦૦,૦૦,૦૦૦)માં કરવામાં આવે છે. અંગ્રેજી ચલણમાં વપરાતા મિલિયન (૧૦ લાખ) અને બિલિયન (અબજ) એવા એકમોનો ઉપયોગ ભારતીય પ્રણાલિમાં ખૂબ જ ઓછો છે.

દાખલા તરીખે, સંખ્યા રૂ. ૩,૨૫,૫૪,૭૨૯.૨૫ સામાન્ય રીતે ત્રણ કરોડ પચ્ચીસ લાખ ચોપ્પન હજાર સાતસો ઓગણત્રીસ અને પચ્ચીસ પૈસા એમ બોલવામાં આવે છે.

==ઇતીહાસ==
=== ભારતમાં ઉપયોગ ===
પ્રાચિન સમયમાં સિક્કાનો ઉપયોગ કરનારા દેશોમાં એક દેશ ભારત પણ હતો . ભારતમાં ઇ.સ્.પુર્વે ૬ સદીથી સિક્કાનું ચલણ છે. પુરાતત્વ સંશોધનમાં મળેલા સિક્કા પરથી જાણી શકાય છેકે હડપ્પીય સંસ્કૃતિમાં પણ સિક્કાનું ચલણ હતું ,જે ઇ.સ્.પુર્વે ૨૫૦૦ થી ૧૭૫૦ દરમ્યાનં પાંગરી હતી&lt;br /&gt; પહેલો રૂપિયો બનાવનાર [[શેર શાહ સુરી]]રાજા (૧૪૮૬–૧૫૪૫)હતો, જેનું મુલ્ય ૪૦ તાંબાની પાઇ જેટલું હતું. ૧ રૂપિયાનીં પ્રથમ ચલણીનોટ &quot;બેંક ઓફ હિંદુસ્તાન&quot;(૧૭૭૦-૧૮૩૨) દ્વાર બહાર પડાઇ, ત્યાર બાદ ''જનરલ બેંક ઓફ બંગાળ અને બિહાર'' (૧૭૭૩-૭૫,નિર્માતા,[[વોરન હેસ્ટીંગ]])''બંગાળ બેંક'' (૧૭૮૪-૯૧),તથા મદ્રાસ નીં બેંકે પણ રૂપિયાનું ચલણ રાખ્યું જેનું મુલ્ય ૧૨ ફેનમ = ૧ રૂપિયો હતું.

Historically, the rupee, derived from the [[Sanskrit]] word raupya, which means ''silver'', was a silver coin. This had severe consequences in the nineteenth century, when the strongest economies in the world were on the [[gold standard]]. The discovery of vast quantities of silver in the U.S. and various European colonies resulted in a decline in the [[relative value]] of silver to gold. Suddenly the standard currency of India could not buy as much from the outside world. This event was known as &quot;the fall of the rupee&quot;.

India was not affected by the imperial order-in-council of 1825 that attempted to introduce the British [[Pound sterling|sterling]] coinage to the British colonies. [[British India]] at that time was controlled by the [[British East India Company]]. The silver rupee continued as the currency of India throughout the entire period of the [[British Raj]] and beyond. In 1835, British India set itself firmly upon a mono-metallic silver standard based on the rupee. His decision was influenced by a letter, written in the year 1805, by [[Lord Liverpool]] that extolled the virtues of mono-metallism.

[[ચિત્ર:Rupee, 1887 - British India, Victoria.jpg|right|thumb|250px|upright|રૂપિયા ૧૮૮૭, [[રાણી વિક્ટોરિયા]]]]
Following the [[Indian Mutiny]] in 1857, the British government took direct control of British India. Since 1851, gold sovereigns were being produced in large numbers at the [[Royal Mint]] branch in [[Sydney]], [[New South Wales]]. In the year 1864 in an attempt to make the British [[gold sovereign]] become the 'imperial coin', the treasuries in [[Bombay]] and [[Calcutta]] were instructed to receive [[gold sovereign]]s. These gold sovereigns however never left the vaults. As was realized in the previous decade in Canada and the next year in [[Hong Kong]], existing habits are not easy to replace. And just as the British government had finally given up any hopes of replacing the rupee in India with the pound sterling, they simultaneously realized, and for the same reasons, that they couldn't easily replace the [[trade coin|silver dollar]] in the [[Straits Settlements]] with the Indian rupee, as had been the desire of the British East India Company.

Since the great silver crisis of 1873, a growing number of nations had been adopting the gold standard. In 1898, following the recommendations of the [[Indian Currency Committee]], British India officially adopted the [[gold exchange standard]] by pegging the rupee to the British [[pound sterling]] at a fixed value of 1 [[shilling]] 4 [[penny|pence]] (i.e., 15 rupees = 1&amp;nbsp;pound). In 1920, the actual silver value of the rupee was increased in value to 2 shillings (10 rupees = 1&amp;nbsp;pound).  In [[British East Africa]] at this time, the decision was made to replace the rupee with a [[East African florin|florin]]. No such opportunity was, however, taken in British India.

In 1927, the peg was once more reduced, this time to 18 pence (13⅓ rupees = 1&amp;nbsp;pound). This peg was maintained until 1966, when the rupee was devalued and pegged to the U.S. dollar at a rate of 7.5 rupees = 1 dollar (at the time, the rupee became equal to 11.4 British pence). This peg lasted until the U.S. dollar devalued in 1971.

The Indian rupee replaced the [[Danish Indian rupee]] in 1845, the [[French Indian rupee]] in 1954 and the [[Portuguese Indian escudo]] in 1961. Following independence in 1947, the Indian rupee replaced all the currencies of the previously autonomous states. Some of these states had issued rupees equal to those issued by the British (such as the [[Travancore rupee]]). Other currencies included the [[Hyderabad rupee]] and the [[Kutch kori]]. Nominal value during British rule, and the first decade of independence:

* 1 દમડી(પૈ)     = 0.520833 પૈસા
* 1 ખાની(pice)  = 1.5625 પૈસા
* 1 paraka      = 3.125 પૈસા 
* 1 આના        = 6.25 પૈસા
* 1 beda        = 12.5 પૈસા
* 1 પાવલી       = 25 પૈસા
* 1 અડધો રૂપિયો   = 50 પૈસા
* 1 રૂપિયો        = 100 પૈસા 

In 1957, [[decimalisation]] occurred and the rupee was divided into 100 ''naye paise'' (Hindi for &quot;new paise&quot;). In 1964, the initial &quot;naye&quot; was dropped. Many still refer to 25, 50 and 75 paise as 4, 8 and 12 annas respectively, not unlike the usage of &quot;[[Bit (money)|bit]]&quot; in American English for ⅛ dollar.
[[ચિત્ર:rupee bill historical.jpg |rupee bill historical.jpg |link=Special:FilePath/Rupee_bill_historical.jpg]]
Image:in2av.jpg | The two-rupee banknote
&lt;!-- Image with inadequate rationale removed: Image:Rupee1917.jpg | British Indian 1 rupee (1917) --&gt;
Image:French1rupee.jpg | French Indian 1 rupee (1938)
Image:Rupee_One_-_Obverse.jpg | One rupee&amp;nbsp;— Obverse

&lt;nowiki&gt;&lt;/gallery&gt;&lt;/nowiki&gt;

=== The rupee on the East African coast and South Arabia ===
In [[East Africa]], [[Arabia]], and [[Mesopotamia]] the Rupee and its subsidiary coinage was current at various times. The usage of the Rupee in East Africa extended from [[Somalia]] in the north, to as far south as [[Natal]]. In Mozambique the British India rupees were overstamped, and in Kenya the [[British East Africa Company]] minted the rupee and its fractions as well as pice. The rise in the price of silver immediately after the First World War caused the rupee to rise in value to two shillings [[sterling]]. In 1920 in [[British East Africa]], the opportunity was then taken to introduce a new [[florin]] coin, hence bringing the currency into line with sterling. Shortly after that, the Florin was split into two [[East African shilling]]s. This assimilation to sterling did not however happen in British India itself. In Somalia the Italian colonial authority minted 'rupia' to the exact same standard, and called the pice 'besa'.

=== The rupee in the Straits Settlements ===
The [[Straits Settlements]] were originally an outlier of the [[British East India Company]]. The [[Spanish dollar]] had already taken hold in the Straits Settlements by the time the British arrived in the nineteenth century, however, the East India Company tried to introduce the rupee in its place. These attempts were resisted by the locals, and by 1867 when the British government took over direct control of the Straits Settlements from the East India Company, attempts to introduce the rupee were finally abandoned.

=== આંતરરાષ્ટ્રીય ઉપયોગ ===
[[ભારત નાં ભાગલા]]નીં સાથે પાકિસ્તાની રૂપિયો અસ્તિત્વમાં આવ્યો,પહેલાનાં સમયમાં ભારતીય રૂપિયો દુનિયાનાં ઘણા દેશોનું માન્ય ચલણ હતું જેવાકે [[એડન]], [[ઓમાન]], [[કુવૈત]], [[બેહરીન]], [[કતાર]], the [[Trucial States]], [[કેન્યા]], [[Tanganyika]], [[યુગાન્ડા]], the [[Seychelles]], and [[Mauritius]] વગેરે.

The Indian government introduced the [[Gulf rupee]], also known as the Persian Gulf rupee (XPGR), as a replacement for the Indian rupee for circulation exclusively outside the country with the Reserve Bank of India &amp;#91;Amendment&amp;#93; Act, 1 May 1959. This creation of a separate currency was an attempt to reduce the strain put on India's foreign reserves by gold smuggling. After India devalued the rupee on 6 June 1966, those countries still using it &amp;ndash; Oman, Qatar, and the Trucial States (which became the [[United Arab Emirates]] in 1971) &amp;ndash; replaced the Gulf rupee with their own currencies. Kuwait and Bahrain had already done so in 1961 and 1965 respectively.

The [[Bhutanese ngultrum]] is pegged at par with the Indian rupee, and both currencies are accepted in [[Bhutan]]. The Indian rupee is also accepted in towns in [[Nepal]] which lie near the border with India.

=== વિમુદ્રીકરણ - ૨૦૧૬ ===
કાળા નાણા અને નકલી નોટો પ્રભાવ વધવાને લીધે ૮ નવેમ્બર, ૨૦૧૬ ના રોજ રાત્રે ૮ વાગ્યે વડાપ્રધાન શ્રી [[નરેન્દ્ર મોદી]] એ રૂપિયા ૫૦૦ અને ૧૦૦૦ની નોટોનું [[વિમુદ્રીકરણ]] કરેલું. ત્યારબાદ રૂપિયા ૨૦૦૦ની નવી નોટો અને ૨૦૧૬ના અંત સુધીમાં રૂપિયા ૫૦૦ની નવી નોટો જાહેર થઈ.

==સિક્કા==
=== ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની,૧૮૬૨ ===
[[ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]]એ ભારતમાં ૩ રાજ્યો સ્થાપ્યા હતાં જેમાં([[બંગાળ]],[[બૃહદ મુંબઇ]] તથા [[મદ્રાસ]])હતાં. ૧૮૩૫ સુધીમાં દરેક રાજ્યએ પોતાનાં સિક્કા બાહર પાડ્યા હતા.જેમાં ત્રણેય રાજ્યોએ ચાંદીનોં રૂપિયાનો સિક્કો બહાર પાડ્યો હતો જેનું મુલ્ય ⅛ ફ્રાંક હતું, મદ્રાસ રાજ્યે તો  બે રૂપિયાનો સિક્કો પણ બહાર પાડ્યો હતો.&lt;br /&gt;ત્યાર બાદ તાંબાના સિક્કાનું ચલણ વધ્યું.બંગાળે ૧ પાઇ, ½, ૧ અને ૨ પૈસા બહાર પાડ્યા તો મુંબઇએ ૧ પાઇ, ¼, ½, ૧, 1½, ૨ અને ૪ પૈસા. તથા મદ્રાસે ૨, ૪ પાઇ, ૧, ૨ અને ૪ પૈસા, with the first two denominated as ½ and 1 dub or {{frac|1|96}} and {{frac|1|48}} rupee. Note that Madras also issued the [[Madras fanam]] until 1815.

All three Presidencies issued gold [[mohur]]s and fractions of mohurs, including {{frac|1|16}}, ⅛, ¼ and ½ in Bengal, {{frac|1|15}} (a gold rupee) and ⅓ (pancia) in Bombay and ¼, ⅓ and ½ in Madras.

In 1835, a single coinage for the EIC was introduced. It consisted of copper {{frac|1|12}}, ¼ and ½ anna, silver ¼, ½ and 1 rupee and gold 1 and 2 mohurs. In 1841, silver 2 annas were added, followed by copper ½ pice in 1853. The coinage of the EIC continued to be issued until 1862, even after the Company had been taken over by the Crown.

===Regal issues, 1862–1947===
In 1862, coins were introduced which are referred to as Regal issues. They bore the portrait of [[Queen Victoria]] and the designation &quot;India&quot;. Denominations were {{frac|1|12}} anna, ½ pice, ¼ and ½ anna (all in copper), 2 annas, ¼, ½ and 1 rupee (silver) and 5 and 10 rupees and 1 mohur (gold). The gold denominations ceased production in 1891 while no ½ anna coins were issued dated later than 1877.

In 1906, bronze replaced copper for the lowest three denominations and in 1907, a cupro-nickel 1 anna was introduced. In 1918 and 1919, cupro-nickel 2, 4 and 8 annas were introduced, although the 4 and 8 annas coins were only issued until 1921 and did not replace their silver equivalents. Also in 1918, the Bombay mint struck [[gold sovereign]]s and 15 rupee coins identical in size to the sovereigns as an emergency measure due to the First World War.

In the early 1940s, several changes were implemented. The {{frac|1|12}} anna and ½ pice ceased production, the ¼ anna was changed to a bronze, holed coin, cupro-nickel and nickel-brass ½ anna coins were introduced, nickel-brass was used to produce some 1 and 2 annas coins, and the composition of the silver coins was reduced from 91.7% to 80%. The last of the regal issues were cupro-nickel ¼, ½ and 1 rupee pieces minted in 1946 and 1947.

===Independent issues, predecimal, 1950–1957===
India's first coins after independence were issued in 1950. They were 1 pice, ½, 1 and 2 annas, ¼, ½ and 1 rupee denominations. The sizes and compositions were the same as the final Regal issues, except for the 1 pice, which was bronze but not holed.

===Independent issues, decimal, 1957-===
The first decimal issues of India consisted of 1, 2, 5, 10, 25 &amp; 50 naye paise, as well as 1 rupee. The 1 naya paisa was bronze, the 2, 5 &amp; 10 naye paise were cupro-nickel &amp; the 25 &amp; 50 naye paise &amp; 1 rupee were nickel. In 1964, the word naya(e) was removed from all the coins. Between 1964 &amp; 1967, aluminum 1, 2, 3, 5 &amp; 10 paise were introduced. In 1968, nickel-brass 20 paise were introduced, replaced by aluminum coins in 1982. Between 1972 &amp; 1975, cupro-nickel replaced nickel in the 25 &amp; 50 paise as well as the 1 rupee. In 1982, cupro-nickel 2 rupees coins were introduced. In 1988, [[stainless steel]] 10, 25 &amp; 50 paise were introduced, followed by 1 &amp; 5 rupee coins in 1992.
Recently 5 Rupee coins made from [[Brass]] are being minted by [[RBI]]

Between 2005 &amp; 2008, new, lighter 50 paise, 1, 2 &amp; 5 rupee coins were introduced, all struck in ferritic stainless steel. The move was prompted by the melting down of older coins whose face value was less than their scrap value.

The coins commonly in circulation are 1, 2, 5 &amp; 10 rupees.  Although they remain valid, paise coins have become increasingly rare in regular usage.
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%&quot;
!colspan=&quot;9&quot;|Circulating Coins [http://www.rbi.org.in/scripts/ic_coins_5.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119035314/http://www.rbi.org.in/scripts/ic_coins_5.aspx |date=2011-11-19 }}
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| Value !!colspan=&quot;4&quot;| Technical parameters !!colspan=&quot;2&quot;| Description !!colspan=&quot;2&quot;| Date of
|-
! Diameter !! Mass !! Composition !! Shape !! Obverse !! Reverse !! first minting !! last minting
|- {{Coin-silver-color}}
| 5 paise || 22&amp;nbsp;mm (diagonal) || 1.5 g || [[Aluminium]] || Diamond || [[Emblem of India]] || Value || 1957 || 1994 ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 10 paise || 16&amp;nbsp;mm || 2 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India || Value || 1961 || 1998 ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 20 paise || 26&amp;nbsp;mm || 2 g || Aluminium || Hexagon || Emblem of India || Value || 1982 || 1997 ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 25 paise || 19&amp;nbsp;mm || 2.83 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India, value || [[Rhinoceros]] || 1988 || 2002 ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 50 paise || 22&amp;nbsp;mm || 3.79 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India, value || Value, Hand showing clenched fist || 2008 || - ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 1 rupee || 25&amp;nbsp;mm || 4.85 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India, value || Value, Hand showing thumb || 2007 || - ||  
|- {{Coin-silver-color}}
| 2 rupees || 27&amp;nbsp;mm || 5.62 g || Ferritic stainless steel || Circular|| Emblem of India || Value, Hand showing 2 fingers || 2007 || - ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 5 rupees || 23&amp;nbsp;mm || 6 g || Ferritic stainless steel || Circular || Emblem of India || Value, wavy lines || 2007 || - ||
|- {{Coin-silver-color}}
| 10 rupees || 28&amp;nbsp;mm || 8 g || Bimetallic || Circular || Emblem of India with value || Value, wavy lines || 2009 || - ||
|- {{Coin-silver-color}}
|-
|colspan=&quot;9&quot;|{{Standard coin table notice|BrE=Y}}
|}


The coins are minted at the four locations of the [[India Government Mint]]. Note the 1, 2 &amp; 5 rupee coins have been minted since independence. Coins minted with the &quot;Hand Picture&quot; are 2005 onwards.

==Banknotes==
===બ્રિટિશ ભારત ૧૮૬૧-૧૯૪૭===
૧૮૬૧માં તે વખતની સરકારે કાગળી ચલણ અમલમાં મુક્યું, ૧૮૮૪માં ૧૦ રૂપિયા, ૧૮૯૨માં ૫ રૂપિયા, ૧૮૯૯માં ૧૦,૦૦૦ રૂપિયા, ૧૯૦૦માં ૧૦૦ રૂપિયા, ૧૯૦૫માં ૧૦૦ રૂપિયા, ૧૯૦૭માં ૫૦૦ રૂપિયા અને ૧૯૦૯માં ૧૦૦૦ રૂપિયા. ૧૯૧૭માં, ૧ અને ૨'૧/૨ રૂપિયાની ચલણ નોટોનું લોકાર્પણ કરવામાં આવ્યું.

[[ભારતીય રિઝર્વ બેંક|ભારતીય રિઝર્વ બેંકે]] ૧૯૩૮માં ૨, ૫, ૧૦, ૫૦, ૧૦૦, ૧૦૦૦ અને ૧૦,૦૦૦ રૂપિયાની નોટો છાપીને નાણું છાપવાની શરૂઆત કરી, જ્યારે સરકારે ૧ રૂપિયાની નોટો છાપવાની સત્તા પોતાની પાસે રાખી.

===Independent issues since 1949===
After independence, new designs were introduced to remove the portrait of the King. The government continued to issue the 1 rupee note, while the Reserve Bank issued other denominations, including the 5000 and 10,000 rupee notes introduced in 1949. In the 1970s, 20 and 50 rupee notes were introduced but denominations higher than 100 rupees were demonetized in 1978. In 1987, the 500 rupee note was introduced, followed by the 1000 rupees in 2000.

In September 2009, [[Reserve Bank of India]] has decided to introduce polymer notes ([[polymer banknote]]) on a trial basis. Initially, 100 crore (1 billion) pieces of ₨. 10 denomination notes will be introduced.&lt;ref name=&quot;HTimes&quot;&gt;{{cite news
|url =http://www.hindustantimes.com/RBI-to-introduce-Rs-10-plastic-notes/H1-Article1-451588.aspx
|title =RBI-to-introduce-Rs-10-plastic-notes
|date =2009-09-08
|access-date =2009-09-08
|work =Hindustan Times
|archive-date =2009-11-25
|archive-url =https://web.archive.org/web/20091125034138/http://www.hindustantimes.com/RBI-to-introduce-Rs-10-plastic-notes/H1-Article1-451588.aspx
|url-status =dead
}}&lt;/ref&gt;
According to the Reserve Bank officials, the polymer notes will have an average lifespan of 5 years (4 times the regular Indian bank notes) and be difficult to counterfeit. The polymer notes are cleaner than the regular notes, too.

===Currently circulating notes===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%&quot;
!colspan=&quot;7&quot;|Mahatma Gandhi Series [http://www.rbi.org.in/scripts/ic_banknotes.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026095526/http://www.rbi.org.in/scripts/ic_banknotes.aspx |date=2011-10-26 }}
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| Image Obverse !!rowspan=&quot;2&quot;| Value !!rowspan=&quot;2&quot;| Dimensions !!rowspan=&quot;2&quot;| Main Color !!colspan=&quot;2&quot;| Description !!rowspan=&quot;2&quot;| Date of issue
|-
! Obverse !! Reverse
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:5rupees.png|82px|link=Special:FilePath/5rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 5 || 117 × 63&amp;nbsp;mm || Green ||rowspan=&quot;7&quot;| [[Mahatma Gandhi]] || [[Tractor]] || 2002 / 2009
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:10rupees.png|96px|link=Special:FilePath/10rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 10|| 137 × 63&amp;nbsp;mm || Orange-violet || [[Rhinoceros]], [[elephant]], [[tiger]] || 1996 / 2006
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:20Rupees.png|103px|link=Special:FilePath/20Rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 20|| 147 × 63&amp;nbsp;mm || Red-orange || [[Palm trees, Kovalam Beach]]s || 2002 / 2006
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:50Rupees.png|103px|link=Special:FilePath/50Rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 50 || 147 × 73&amp;nbsp;mm || Violet || [[Parliament of India]] || 1997 / 2005
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFF&quot;| [[Image:100Rupees.png|110px|link=Special:FilePath/100Rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 100 || 157 × 73&amp;nbsp;mm || Blue-green at centre, brown-purple at 2 sides || [[Himalaya|Himalaya Mountains]] || 1996 / 2005
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:500Rupees.png|117px|link=Special:FilePath/500Rupees.png]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 500 || 167 × 73&amp;nbsp;mm || Olive and yellow || [[Salt Satyagraha|Dandi March]] || 1997 / 2005
|-
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| [[Image:Rupees1000.jpg|124px|link=Special:FilePath/Rupees1000.jpg]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;| ₨. 1000 || 177 × 73&amp;nbsp;mm || Amber-Red || [[Economy of India]] || 2000 / 2005
|-
|colspan=&quot;7&quot;|{{Standard banknote table notice|standard_scale=Y|BrE=Y}}
|}

The current series, which began in 1996, is called the [[Mahatma Gandhi]] series. Currency notes are printed at the Currency Note Press, [[Nashik]], Bank Note Press, [[Dewas]], Bharatiya Note Mudra Nigam (P) Limited presses at [[Salboni]] and [[Mysore]] and at the Watermark Paper Manufacturing Mill, [[Hoshangabad]].

Each banknote has its amount written in 17 languages (English &amp; Hindi on the front, and 15 others on the back) illustrating the diversity of the country. [[Automated teller machine|ATMs]] usually give ₨. 100, ₨. 500, and ₨. 1000 notes. ₨. 1000 notes are analogous to the higher valued notes of the [[United States dollar]] and the [[euro]].

In recent years, the banknotes were slightly modified to include [[Security printing#Registration of features on both sides|see through registration]] on the left side of obverse. In addition, the year is now printed on the reverse. [[EURion constellation]] was added to ₨. 100. The revised ₨. 10, 20 were issued in 2006, and ₨. 50, 100, 1000 in 2005. The RS. 5 notes were stopped from being printed, but have started again since 2009.

The [[Zero rupee note]] is not an official government issue.

===Language panel===
&lt;!-- Deleted image removed: [[Image:10rupees.jpg|thumb|150px|right|Language panel on an Indian banknote (see top left position)]] --&gt;
[[Image:Languagepanel.jpg|thumb|175px|right|Language panel on an Indian banknote|link=Special:FilePath/Languagepanel.jpg]]
The language panel on Indian rupee banknotes display the denomination of the note in 15 of the 22 [[List of official languages of India|official languages of India]].

===Security features===
* Watermark&amp;nbsp;— White side panel of notes has Mahatma Gandhi watermark.
* Security thread&amp;nbsp;— All notes have a silver security band with inscriptions visible when held against light which reads Bharat in Hindi and [[Reserve Bank of India|RBI]] in English.
* Latent image&amp;nbsp;— Higher denominational notes (Rupees 20 onwards) display the note's denominational value in numerals when held horizontally at eye level.
* Microlettering&amp;nbsp;— Numeral denominational value is visible under magnifying glass between security thread and latent image.
* Fluorescence&amp;nbsp;— Number panels glow under ultra-violet light.
* Optically variable ink&amp;nbsp;— Notes of ₨. 500 and ₨. 1000 have their numerals printed in optically variable ink. Number appears green when note is held flat but changes to blue when viewed at angle.
* Back-to-back registration&amp;nbsp;— Floral design printed on the front and the back of the note coincides and perfectly overlap each other when viewed against light. 
*  [[EURion constellation]]

==Convertibility==
Officially, the Indian rupee has a market determined exchange rate. However, the RBI trades actively in the USD/INR currency market to impact [[Trade weighted index|effective exchange rates]]. Thus, the currency regime in place for the Indian rupee with respect to the [[US dollar]] is a ''de facto'' controlled exchange rate. This is sometimes called a ''dirty'' or ''managed'' float. Other rates such as the EUR/INR and INR/JPY have volatilities that are typical of floating exchange rates.&lt;ref&gt;[http://icrier.org/pdf/wp108.pdf &quot;Convertibility: Patnaik, 2003&quot;] (PDF)&lt;/ref&gt; It should be noted, however, that unlike [[People's Republic of China|China]], successive [[Government of India|administrations]] (through [[Reserve Bank of India|RBI]], the central bank) have not followed a policy of ''pegging'' the INR to a specific foreign currency at a particular exchange rate. RBI intervention in currency markets is solely to deliver low ''volatility'' in the exchange rates, and not to take a ''view'' on the rate or direction of the Indian rupee in relation to other currencies.&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601080&amp;sid=alS4DteWrtco&amp;refer=asia &quot;'Neither the government nor the central bank takes a view on the rupee (exchange rate movements), as long as the movement is orderly', says Indian Minister of Finance&quot;]&lt;/ref&gt;

Also affecting convertibility is a series of [[customs]] regulations restricting the import and export of rupees. Legally, foreign nationals are forbidden from importing or exporting rupees, while Indian nationals can import and export only up to 5000 rupees at a time, and the possession of 500 and 1000 rupee notes in [[Nepal]] is prohibited.

RBI also exercises a system of [[capital control]]s in addition to the intervention (through active trading) in the currency markets. On the current account, there are no currency conversion restrictions hindering buying or selling foreign exchange (though trade barriers do exist). On the capital account, foreign institutional investors have convertibility to bring money in and out of the country and buy securities (subject to certain quantitative restrictions). Local firms are able to take capital out of the country in order to expand globally. But local households are restricted in their ability to do global diversification. However, owing to an enormous expansion of the current account and the capital  account, India is increasingly moving towards ''de facto'' full convertibility.

Many economist have a confusion regarding the interchange of the currency with the gold, but the system that India follows is that money cannot be exchanged for gold, in any circumstances or any situation.Money cannot be changed into gold by the RBI. This is because it will becomes difficult to handle it. India follows the same principle of Great Britain and America.

;Chronology
* 1991 - India began to lift restrictions on its currency. A series of reforms remove restrictions on current account transactions including trade, interest payments &amp; [[remittances]] and on some capital assets-based transactions. Liberalized Exchange Rate Management
System (LERMS), a dual exchange rate system, introduced a partial convertibility of the Rupee in March 1992.&lt;ref&gt;Rituparna Kar and Nityananda Sarkar: ''Mean and volatility dynamics of Indian rupee/US dollar exchange rate series: an empirical investigation'' in Asia-Pacific Finan Markets (2006) 13:41–69, p. 48. DOI 10.1007/s10690-007-9034-0 .&lt;/ref&gt;
* 1997 - A panel set up to explore capital account convertibility recommended India move towards full convertibility by 2000, but timetable abandoned in the wake of the 1997-98 [[1997 Asian Financial Crisis|East Asian financial crisis]].
* 2006 - The [[Prime Minister]], Dr [[Manmohan Singh]], asks the [[P. Chidambaram|Finance Minister]] and the [[Reserve Bank of India]] to prepare a road map for moving towards [[capital account convertibility]]. {{Cite web
  | title = The &quot;Fuller Capital Account Convertibility Report&quot;
  | date = 2006-07-31
  | url = http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/PublicationReport/Pdfs/72250.pdf
  | access-date = 2009-01-23 }}

==Exchange rates==
===Historical exchange rates===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot; border=&quot;1&quot;
|+ Indian rupees per currency unit, averaged over the year.&lt;ref&gt;{{cite web | title = FXHistory®: historical currency exchange rates | publisher = OANDA Corporation | url = http://www.oanda.com/convert/fxhistory | format = database | access-date = 2009-09-01 | archive-date = 2006-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060720101840/http://oanda.com/convert/fxhistory | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
! currency !! [[ISO 4217|code]] !! 1996 !! 2000 || 2004 || 2008 || 2009
|-
| [[United States dollar|US dollar]] || USD || 35.444 || 44.952 || 45.340 || 43.814 || 48.84995
|-
| [[Canadian dollar]] || CAD || 26.002 || 30.283 || 34.914 || 41.098 || 42.92026
|-
| [[Euro]]* || EUR || 44.401 || 41.525 || 56.385 || 64.127 || 68.03312 
|-
| [[Pound sterling]] || GBP || 55.389 || 68.119 || 83.084 || 80.633 || 76.38023
|-
| [[Swiss franc]] || CHF || 28.714 || 26.654 || 36.537 || 40.451 || 45.05846
|-
| [[Australian dollar]] || AUD || 27.761 || 26.157 || 33.409 || 36.972 || 38.58082
|-
| [[Japanese yen]] || JPY || 0.32610 || 0.41711 || 0.41945 || 0.42627 || 0.52239
|-
| [[Singapore dollar]] || SGD || 25.160 || 26.079 || 26.830 || 30.932 || 33.60388
|-
|colspan=&quot;16&quot; |&lt;sub&gt;*before Jan 1, 1999, [[European Currency Unit]], code XEU
|}

===Current exchange rates===
{{Exchange Rate|INR}}

==References==
{{Reflist|2}} 
{{Refbegin}}
* {{numis cite SCWC | date=1991}}
* {{numis cite SCWPM | date=1994}}
{{Refend}}

== Further reading ==
* Bhimrao Ramji Ambedkar: ''The problem of the rupee: Its origin and its solution (history of indian currency &amp; banking)'', Chapter 2, Rajagraha, Bombay, 7. Mai 1947

==External links==
* [http://www.ambedkar.org/ambcd/28A.%20Problem%20of%20Rupee_Preface.htm ''Problem of the Rupee''] . History of the Rupee till 1923 AD
* [http://colnect.com/en/coins/list/country/1854 Images of historic and modern Indian coins]

{{Rupee}}
{{Currencies of Asia}}
{{Currency signs}}

{{DEFAULTSORT:Indian Rupee}}
[[Category:Coins of India]]
[[Category:અર્થશાસ્ત્ર]]
[[Category:Currencies of India]]
[[Category:International economics]]
[[Category:Macroeconomics]]
[[Category:Economic history of India]]</text>
      <sha1>l4o75herxfdhoap0u1fbyy2v689u80g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>લેન્ડ રોવર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28789</id>
    <revision>
      <id>901261</id>
      <parentid>900976</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99554" sha1="tcljd4v4lbpn4mxwzqdur64ipa1v2ms" xml:space="preserve">{{સુધારો|date=ઓક્ટોબર ૨૦૨૪}}

{{Infobox company
| company_name = Land Rover
| company_logo = [[File:LandRover.jpg|130px|Company [[logo]]]]
| company_type = [[Unlimited company|Private Unlimited Company]]
| foundation = 1948&lt;ref name=&quot;robson_&quot;&gt;{{Cite book|title=The Rover company |author=Graham Robson |publisher=Patrick Stephens |edition=2 |year=1981 |isbn=0850595436}}&lt;/ref&gt;
| founder = 
| country = 
| location_city = [[Gaydon]] 
| location_country = [[United Kingdom]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/006200806021860.htm|title=Tata completes JLR buyout; appoints David Smith as CEO|access-date=30 October 2010|publisher=The Hindu|date=2 June 2008|archive-date=24 ફેબ્રુઆરી 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224041946/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/006200806021860.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| key_people = [[Ratan Tata]] (Chairman)&lt;br&gt;Ralf Speth (CEO)&lt;br&gt;Phil Popham (Managing Director)
| industry = [[Automotive]]
| products = Automobiles
| company_slogan = 
| revenue =
| net_income
| operating_income =
| num_employees = 13,000
| owner = [[Tata Motors]]
| parent = [[Jaguar Land Rover]]
| homepage = [http://www.landrover.com/ LandRover.com]
}}

'''લેન્ડ રોવર''' એ કાર ઉત્પાદક છે, જેનુ વડુમથક ગેડન, [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં]] આવેલું છે જે ફોર વ્હીલ ડ્રાઇવ વાહનોમાં કુશળતા ધરાવે છે. તેની માલિકી [[ભારત|ભારતીય]] કંપની [[ટાટા મોટર્સ]]ની છે, જે તેને જગુઆર લેન્ડ રોવર પેટાકંપનીનો એક ભાગ બનાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Joint Venture, Subsidiary and Associate Companies: Jaguar Land Rover|url=http://www.tatamotors.com/our_world/associates00.php?PageID=13|publisher=Tata Motors|access-date=27 July 2010|archive-date=6 ડિસેમ્બર 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206042804/http://www.tatamotors.com/our_world/associates00.php?PageID=13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તે વિશ્વમાં બીજી સૌથી જૂની ફોર વ્હીલ ડ્રાઇવ કાર બ્રાન્ડ (જીપ બાદ) ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.exchangeandmart.co.uk/car-reviews/jeep/patriot|title=Car Reviews - Road test - Jeep Patriot|access-date=2 October 2010|publisher=Exchange and Mart|year=October 2007|archive-date=1 ડિસેમ્બર 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043505/http://www.exchangeandmart.co.uk/car-reviews/jeep/patriot|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

લેન્ડ રોવર એક ચોક્કસ વાહનને લાગેવળગે છે, જે મૂળભૂત રીતે લેન્ડ રોવર તરીકે જ ઓળખાતી હતી, જેને 1948માં રોવર કંપની દ્વારા બજારમાં મૂકવામાં આવી હતી અને તેને એવી બ્રાન્ડમાં વિકસાવવામાં આવી હતી કે જેમાં ડિફેન્ડર, ડિસ્કવરી, ફ્રીલેન્ડર અને રેંજ રોવર સહિતની ફોર વ્હીલ ડ્રાઇવ મોડેલ્સનો સમાવેશ થતો હતો. લેન્ડ રોવરનું હાલમાં હેલવુડ, યુકે અને સોલીહુલ, યુકેમાં એસેમ્બલીંગ થાય છે, જ્યારે સંશોધન અને વિકાસનું મુખ્યત્વે ગેડનમાં હાથ ધરવામાં આવે છે.  લેન્ડ રોવરે વિશ્વભરમાં 2009માં 194,000 વાહનોનું વેચાણ કર્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/business/news/booming-sales-at-jaguar-land-rover-boost-tata-motors-profits-2049056.html|title=Booming sales at Jaguar Land Rover boost Tata Motors profits|access-date=2 October 2010|publisher=The Independent|year=11 August 2010|location=London|first=Sarah|last=Arnott|date=2010-08-11|archive-date=20 ડિસેમ્બર 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220031451/http://www.independent.co.uk/news/business/news/booming-sales-at-jaguar-land-rover-boost-tata-motors-profits-2049056.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

લેન્ડ રોવર તેના ઇતિહાસમાં અસંખ્ય માલિકો ધરાવે છે.  1967માં રોવર કંપની લેલેન્ડ મોટર કોર્પોરેશનનો એક ભાગ બની ગઇ હતી અને 1968માં લેલેન્ડ મોટર કોર્પોરેશન પોતે બ્રિટીશ લેલેન્ડની રચના કરવા માટે બ્રિટીશ મોટર હોલ્ડિંગ્સમાં ભળી ગઇ હતી.  1980માં, બ્રિટીશ લેલેન્ડને વિખેરી નાખવામાં આવી હતી અને 1988માં લેન્ડ રોવર જૂથ રોવર ગ્રુપને બ્રિટીશ એરોસ્પેસ દ્વારા હસ્તગત કરવામાં આવી હતી. 1994માં રોવર ગ્રુપને બીએમડબ્લ્યુ દ્વારા હસ્તગત કરવામાં આવ્યું હતું. 2000માં રોવર ગ્રુપ બીએમડબ્લ્યુ દ્વારા વિખેરી નાખવામાં આવ્યું હતું અને લેન્ડ રોવર ફોર્ડ મોટર કંપનીને વેચી નાખવામાં આવતા તેના પ્રિમીયર ઓટોમોટિવ ગ્રુપનો એક ભાગ બની ગઇ હતી.  જૂન 2008માં, ફોર્ડે લેન્ડ રોવર અને જગુઆર કાર્સ એમ બન્નેને ટાટા મોટર્સને વેચી દીધી હતી. &lt;ref name=&quot;ford_20080326&quot;&gt;{{cite press release |title=Ford Motor Company Announces Agreement to Sell Jaguar Land Rover to Tata Motors |publisher=Ford Motor Company |date=2008-03-26 |url=http://media.ford.com/newsroom/release_display.cfm?release=27953 |access-date=2008-03-27 |archivedate=2008-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080612192629/http://media.ford.com/newsroom/release_display.cfm?release=27953 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Tata Motors enters into Definitive Agreement with Ford for purchase of Jaguar Land Rover |publisher=Tata Motors |date=2008-03-26 |url=http://www.tatamotors.com/our_world/press_releases.php?ID=356&amp;action=Pull |access-date=2008-03-27 |archivedate=2010-12-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101205235956/http://www.tatamotors.com/our_world/press_releases.php?ID=356&amp;action=Pull }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;r_20080602&quot;&gt;{{Cite news|title=Tata Motors completes acquisition of Jag, Land Rover |date=2 June 2008 |publisher=Thomson Reuters |url=http://www.reuters.com/article/ousiv/idUSBMA00084220080602 |access-date=2008-06-02}}&lt;/ref&gt;

==ઇતિહાસ==
[[File:Land Rover Series 1 HT (cropped).jpg|thumb|લેન્ડ રોવર સિરીઝ I]]


પ્રથમ લેન્ડ રોવરની ડિઝાઇન 1948માં યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ (વોલ્સ દરિયાકિનારાની સામે એન્જલસે ટાપુ પર)માં બ્રિટીશ કાર કંપની રોવરના મુખ્ય ડિઝાઇનર મૌરિસ વિકસ દ્વારા ન્યૂબોરો, એન્જલસેમાં તેમના ફાર્મ પર તૈયાર કરવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;ધી ડેઇલી ટેલિગ્રાફ ના એમ5 પાના પરનો ''કેવિન હેકેટ''  દ્વારા વિક્સ નકલ વિશે &quot;ધી સેન્ડઝ ઓફ ટાઇમ&quot;ના શિર્ષક વાળો લેખ (ઇસ્યુ 47,531, તારીખ માર્ચ 2008)&lt;/ref&gt; કહેવાય છે કે તેમને અમેરિકન [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|વિશ્વ યુદ્ધ II]] જીપ પરથી પ્રેરણા મળી હતી, જેનો તેમણે વોલ્સમાં તેમના હોલિડે હોમમાં એક ઉનાળામાં વપરાશ કર્યો હતો. {{Citation needed|date=December 2008}} પ્રથમ લેન્ડ રોવરની નકલ, જેને પાછળથી 'સેન્ટર સ્ટીયર' એવું હૂલામણું નામ આપવામાં આવ્યું હતું, તેને જીપની ચેસીસ પર બાંધવામાં આવી હતી.  તેમની વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતા તેમના બોડી (વાહનનું માળખું) છે, જેની રચના હળવા, કાટ ન લાગે તેવા એલ્યુમિનીયમ અને મેગ્નેસિયમ અને બિર્માબ્રાઇટ કહેવાતા મેગ્નેસિયમના મુખ્ય એલોયમાંથી કરવામાં આવી હતી.  આ સામગ્રીનો એટલા માટે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો કે યુદ્ધ બાદ સ્ટીલ (પોલાદ)ની તંગી હતી અને સામે યુદ્ધ બાદ એરક્રાફ્ટ એલ્યુમિનીયમનો જંગી જથ્થો ઉપલબ્ધ બન્યો હતો.  આ ધાતુઓ કાટ, સડા સામે પ્રતિકાર કરે છે, જે અનેક પરિબળોમાંનું એક પરિબળ હતું જેણે કપરામાં કપર સ્થિતિમાં પણ લાંબી આવરદા માટેની પ્રતિષ્ઠા ઊભી કરવામાં સહાય કરી હતી.  લેન્ડ રોવરે એક વખત એવી જાહેરાત કરી હતી કે બાંધવામાં આવેલા 75 ટકા વાહનો હજુ પણ વપરાશમાં છે. {{Citation needed|date=December 2008}} હકીકતમાં, લેન્ડ રોવરના ચાલકો ઘણી વખત &quot;ડિસ્પેઝેબલ્સ&quot; તરીકે 4x4ની અન્ય બનાવટોનો ઉલ્લેખ કરે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.landroverclub.net |title=net report that 75% of Land Rovers ever built are still in use |publisher=Landroverclub.net |date= |access-date=2010-07-15}}&lt;/ref&gt; અગાઉ કલરની પસંદગી લશ્કરી વધારાના એરક્રાફ્ટ કોકપિટ પેઇન્ટના પુરવઠામાંથી શોધી કાઢવામાં આવી હતી, તેથી પ્રારંભિક વાહનો હળવા લીલા કલરના વિવિધ શેડ્ઝમાં આવ્યા હતા; દરેક મોડેલો હમણાં સુધી મજબૂત બોક્સ સેકશન લેડર ફ્રેમ ચેસીસના લક્ષણો ધરાવતા હતા. 

અગાઉના વાહનો , જેમ કે સિરીઝ Iનું લોંગ બેનિંગ્ટન ખાતે મેદાનમાં પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું અને મેદાનમાં જ સર્વિસ કરી શકાય તેવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવી હતી; રોવરની જાહેરાતોમાં કેળાના તેલ પર હજ્જારો માઇલ ચાલતી હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. હવે વધુ જટિલ સેવાની જરૂરિયાત ઊભી થતા આ વિકલ્પની ઓછી જરૂર પડે છે.  સર્વિસીંગમાં સરળતા જાળવી રાખવા માટે ઇલેક્ટ્રોનીકલી નિયંત્રિત 2.5 લિટર 5 સિલીંડર ટીડી5ને બદલે બ્રિટીશ લશ્કરે મિકેનિકલ દ્રષ્ટિએ સરળ 2.5 લિટર 4 સિલીંડર 300 ટીડીઆઇ એન્જિન વર્ઝનનો વપરાશ કરવાનું સતત રાખ્યું છે. આ એન્જિનનો કેટલાક નિકાસ બજારોમાં પણ ઉપયોગ કરવાનું સતત રાખવામાં આવ્યું હતું, જેમાં વાહનોનું બ્રાઝિલમાં ફોર્ડ પ્લાન્ટ ખાતે ઉત્પાદન કરવામાં આવતુ હતુ, જ્યાં લેન્ડ રોવરને પણ પરવાના હેઠળ ઉત્પાદિત કરવામાં આવતી હતી અને તે એન્જિનનો સ્થાનિક રીતે તૈયાર કરવામાં આવતી ફોર્ડ પિક-અપ ટ્રકોમાં પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.  ટીડીઆઇ એન્જિનમાં ઉત્પાદનનો યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં અંત આવ્યો હતો, જેનો અર્થ એવો થતો હતો કે એક વિકલ્પ તરીકે લેન્ડ રોવરની કોઇ ઓફરો ન હતી. ઇન્ટરનેશનલ મોટર્સ ઓફ બ્રાઝિલ એક એવું એન્જિન ઓફર કરે છે જેને 2.8 ટીજીવી પાવર ટોર્ક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે મૂળભૂત રીતે 300 ટીડીઆઇનું 2.8 લિટર વર્ઝન છે, જેમાં સમયાંતરે તેના પાવર (શક્તિ) અને ટોર્ક (એંજિનની ફેરવવાની શક્તિ કે ફરવાની ગતિ)માં વધારો કરવામાં આવ્યો હતો.  દરેક પાવરની સાથે ઓલ-ટેરેઇન ટ્રેકશન કંટ્રોલ આપવામાં આવે છે, જે સક્રિય રીતે લશ્કરી ઉપયોગ સામે પ્રતિભાવ આપે છે; ફેરારી પણ સ્પર્ધા ટ્રેકશનમાં સમાન પ્રકારની વ્યવસ્થા ધરાવે છે. 

ફોર્ડની માલિકી દરમિયાન, લેન્ડ રોવર જગુઆર સાથે સંકળાયેલી હતી.  ઘણા દેશોમાં તેમણે સામાન્ય વેચાણ અને વિતરણમાં ભાગીદારી કરી હતી (સંયુક્ત ડીલરશીપ સહિત), અને કેટલાક મોડેલોએ કોમ્પોનન્ટ અને ઉત્પાદન સવલતોમાં પણ ભાગીદારી કરી હતી. 

===ટાટાને વેચાણ ===
11 જૂન 2007ના રોજ, ફોર્ડ મોટર કંપનીએ જગુઆર સાથે લેન્ડ રોવરનું વેચાણ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. ફોર્ડે સોદાની વિગતો પર સલાહ આપવા માટે [[ગોલ્ડમૅન સૅશ|ગોલ્ડમેન સાંશ]], મોર્ગન સ્ટેન્લી અને એચએસબીસી (HSBC)ની સેવાઓ લીધી હતી.  પહેલા સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ ખરીદનારની જાહેરાત થાય તેવી શક્યતા હતી, પરંતુ વેચાણમાં વિલંબ થયો હતો અને તે અંગેની જાહેરાત માર્ચ 2008 સુધીમાં કરાઇ ન હતી.  યુકે સ્થિત ખાનગી ઇક્વીટી કંપની અલકેમી પાર્ટનર્સ અને ભારતમાં વડુમથક ધરાવતી ટાટા મોટર્સ અને મહિન્દ્રા એન્ડ મહિન્દ્રાએ ફોર્ડ મોટર કંપની સમક્ષ જગુઆર અને લેન્ડ રોવરને ખરીદી લેવા અંગેનો ઇરાદો વ્યક્ત કર્યો હતો. &lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/markets/feeds/afx/2007/08/24/afx4052453.html ફોર્બસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531143215/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/08/24/afx4052453.html |date=2009-05-31 }} ''ભારતની ટાટા લેન્ડ રોવર, જગુઆરમાં હિસ્સાનું સમર્થન આપે છે''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://money.cnn.com/2007/08/24/news/companies/tata.reut/ સીએનએન]{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''ભારતની ટાટા જગુઆર અને લેન્ડ રોવર અંગે વિચારી રહી છે''&lt;/ref&gt;

વેચાણની જાહેરાત કરવામાં આવી તે પહેલા બ્રિટીશ ઉત્ખનક યંત્ર ઉત્પાદક જેસીબીના અધ્યક્ષ એન્ટોની બામફોર્ડે અગાઉના વર્ષે ઓગસ્ટમાં જગુઆર કારને ખરીદી લેવાનો ઇરાદો વ્યક્ત કર્યો હતો;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Neil Gerrard |url=http://www.contractjournal.com/Articles/2006/08/24/51974/jcbs-sir-anthony-bamford-eyes-jaguar.html |title=JCB's Sir Anthony Bamford eyes Jaguar - 24 August 2006 |publisher=Contract Journal |date=2006-08-24 |access-date=2010-07-15 |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531235919/http://www.contractjournal.com/Articles/2006/08/24/51974/jcbs-sir-anthony-bamford-eyes-jaguar.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પરંતુ આ વેચાણમાં લેન્ડ રોવરનો પણ સમાવેશ થાય તેવું જણાવવામાં આવતા તેમણે પાછી પાની કરી હતી, કેમ કે તેઓ તે ખરીદવાની ઇચ્છા ધરાવતા ન હતા. 
&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Neil Gerrard |url=http://www.contractjournal.com/Articles/2006/10/16/52516/jcb-will-not-buy-jaguar.html |title=JCB will not buy Jaguar - 16 October 2006 |publisher=Contract Journal |date=2006-10-16 |access-date=2010-07-15 |archive-date=2008-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511162558/http://www.contractjournal.com/Articles/2006/10/16/52516/jcb-will-not-buy-jaguar.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
ટાટા મોટર્સે ટ્રાન્સપોર્ટ એન્ડ જનરલ મોટર્સના યુનિયન (ટીજીડબ્લ્યુયુ)-એમિકસ&lt;ref&gt;{{Cite news | url = http://timesofindia.indiatimes.com/Tata_set_to_clinch_Jaguar-Land_Rover_deal_Report/articleshow/2637533.cms | title = Tata set to clinch the Jaguar-Land Rover deal: Report | access-date = 2007-12-20 | date = 2007-12-20 | publisher = Press Trust of India | archive-url = https://web.archive.org/web/20071223113125/http://timesofindia.indiatimes.com/Tata_set_to_clinch_Jaguar-Land_Rover_deal_Report/articleshow/2637533.cms | archive-date = 2007-12-23 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;ની સંયુક્ત સંમતિ પ્રાપ્ત કરી હતી અને ફોર્ડના પસંદગીના બીડર તરીકે ઊભરી આવ્યા હતા. &lt;ref&gt;{{Cite news| url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/17/AR2007121700620.html | title = Ford set to pick Jaguar frontrunner in days: source | access-date = 2007-12-18 | date = 2007-12-17 | publisher = Reuters }} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;

26 માર્ચ 2008ના રોજ, ફોર્ડે જાહેરાત કરી હતી કે તે તેના જગુઆર અને લેન્ડ રોવરની કામગીરીને ટાટા મોટર્સને વેચવા સંમત થઇ છે અને આ વેચાણ 2008ના બીજા ત્રિમાસિક ગાળા સુધીમાં પૂર્ણ થવાની આશા સેવાતી હતી. &lt;ref name=&quot;ford_20080326&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 2 જૂન 2008ના રોજના રોજ બન્ને પક્ષકાર દ્વારા ટાટાને વેચાણ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું. &lt;ref name=&quot;r_20080602&quot;&gt;&lt;/ref&gt; સોદામાં સમાવિષ્ટ બાબતોમાં અન્ય ત્રણ બ્રિટીશ બ્રાન્ડના અધિકાર હતો: તેમજ અન્ય બે જગુઆરની પોતાની ડાયમલર, તેમજ બે નિષ્ક્રીય બ્રાન્ડો લેન્ચેસ્ટર અને રોવરનો સમાવેશ થતો હતો. &lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.leftlanenews.com/5-for-2-special-tata-acquires-3-other-british-marques-in-jaguar-land-rover-deal.html#more-6922 | title = 5 for 2 special: Tata acquires 3 other British marques in Jaguar, Land Rover deal | publisher = Leftlane News | date = 28 March 2008 | access-date = 2008-03-28 | archive-date = 2012-03-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120305034339/http://www.leftlanenews.com/5-for-2-special-tata-acquires-3-other-british-marques-in-jaguar-land-rover-deal.html#more-6922 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; બીએમડબ્લ્યુ અને ફોર્ડે અગાઉ લેન્ડ રોવર બ્રાન્ડની સંકલિતતાને રક્ષવા માટે રોવરની માલિકી પ્રાપ્ત કરી હતી, જેની સાથે 'રોવર'ને અમેરિકન 4x4 બજારમાં ગૂંચવણ પેદા થઇ હશે; રોવર બ્રાન્ડનો મૂળભૂત રીતે તેનું 2005માં પતન થયું ત્યા સુધી એમજી રોવરના પરવાના દ્વારા ઉપયોગ થતો હતો, જે સમયે ફોર્ડ મોટર કંપનીની માલિકીની લેન્ડ રોવર લિમીટેડ દ્વારા પુનઃખરીદવામાં આવી હતી. 

===સમયરેખા===
[[File:Landroversanjose.jpg|thumb|સાન જોસમાં લેન્ડ રોવરની ડીલરશીપ]]

* 1948: લેન્ડ રોવરની ડિઝાઇન વિક્સ બ્રધર્સ દ્વારા કરવામાં આવી છે અને તેનું ઉત્પાદન રોવર કાર કંપની દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. 
* 1948: લેન્ડ રોવર સિરીઝ 1ની રજૂઆત એમ્સ્ટરડોમ મોટર શો ખાતે કરવામાં આવી હતી.
* 1958: સિરીઝ IIની રજૂઆત કરવામાં આવી હતી
* 1961: સિરીઝ IIAના ઉત્પાદનનો પ્રારંભ થયો.
* 1967: રોવર લેલેન્ડ મોટર્સ લિમીટેડનો એક ભાગ બની ગઇ હતી, બાદમાં બ્રિટીશ લેલેન્ડ (BL)નો રોવર પરનો વિજય સાબિત થયો હતો. 
* 1970: રેંજ રોવરની રજૂઆત.
* 1971: સિરીઝ III રજૂઆત.
* 1975: બીએલ (BL) પડીભાંગી અને રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું હતું, રાયડર અહેવાલ એવી ભલામણ કરે છે કે લેન્ડ રોવરને રોવરથી અલગ પડવા દો અને BLમાં અલગ કંપની તરીકે જ રહેવા દો અને તે નવા વ્યાપારી વાહન વિભાગ કે જેને લેન્ડ રોવર લેલેન્ડ ગ્રુપ કહેવાય છે તે બની ગયું હતું. 
* 1976: એક મિલીયનનો ક્રમાંક વાળી લેન્ડ રોવરે પ્રોડક્શન લાઇન છોડી હતી. 
* 1978: લેન્ડ રોવર લિમીટેડની સ્થાપના બ્રટીશ લેલેન્ડની અલગ પેટાકંપની તરીકે થઇ હતી. &lt;ref&gt;{{cite press release |title=Sixty Years and Four Million Vehicles: Milestones of Land Rover's History |publisher=Land Rover |url=http://uk.medialandrover.com/uploads/pdf/sixty_year_anniversary_timeline_4cd8.doc |access-date=2008-04-06 |archivedate=2008-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080528134440/http://uk.medialandrover.com/uploads/pdf/sixty_year_anniversary_timeline_4cd8.doc }}&lt;/ref&gt;
* 1980: એસડી1 ઉત્પાદન કાવલી ખાતે તબિદલ થવાની સાથે રોવર કારનું ઉત્પાદન સોલીહુલ ખાતે પૂર્ણ થયું હતું; સોલિહુલ હવે ફક્ત લેન્ડ રોવરના ઉત્પાદન માટે જ છે. 5 દરવાજાવાળી રેન્જ રોવરની પણ રજૂઆત કરવામાં આવી હતી. 
* 1983: લેન્ડ રોવર 90 (નેવુ)/110 (એકસોદશ)/127 (ડિફેન્ડરને 1990માં નવું નામ) અપાયું.
* 1986: બીએલ પીએલસી રોવર ગ્રુપ પીએલસી બની હતી; પ્રોજેક્ટ લામાની શરૂઆત થઇ હતી.
* 1988: રોવર ગ્રુપનું ખાનગીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું અને તે બ્રિટીશ એરોસ્પેસનો એક ભાગ બની ગયું હતું, અને હવે તે સરળ રીતે જ રોવર તરીકે જ ઓળખાય છે.
* 1987: રેંજ રોવરને 16 માર્ચના રોજ યુ.એસ. બજારમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી. 
* 1989: ડિસકવરીની રજૂઆત.
* 1994: રોવર ગ્રુપને બીએમડબ્લ્યુ દ્વાર હસ્તગત કરવામાં આવી હતી. બીજી પેઢીની રેન્જ રોવરની રજૂઆત કરવામાં આવી હતી.  (અસલ રેન્જ રોવરને 1995 સુધી 'રેન્જ રોવર ક્લાસિક' ના નામે ચાલુ રાખવામાં આવી હતી.)
* 1997: લેન્ડ રોવર સ્પેશિયલ એડિશન ડિસકવરી એક્સડી રજૂ કરે છે, જેમાં એએ પીળા કલર સાથે ડિસકવરી, ઓછા વ્હીલ્સ, એસડી પ્રકારના રુફ રેક્સ અને અન્ય થોડા માર્ગ સિવાયના સીઝા જ ફેક્ટરીની અદયતનતનો સમાવેશ થાય છે.  ફક્ત ઉત્તર અમેરિકન બજાર માટે ઉત્પન્ન કરવામાં આવેલ, લેન્ડ રોવરના ખાસ વિભાગે આ ચળકતા પીળા એસયુવીના ફક્ત 250નું જ ઉત્પાદન કર્યું હતું.  સહ સ્થાપક નેઇલ બ્રાઉન, પેન્ટેલીસ ગિયામારેલોસ અને પીટર સ્વીટસર દ્વારા કેમલ ટ્રોફી ઓનર્સ ક્લબની સત્તાવાર સ્થાપના. 
* 1997: ફ્રીલેન્ડરની રજૂઆત.
* 1998: ડિસકવરીની બીજી પેઢીની રજૂઆત. 
* 2000: બીએમડબ્લ્યુએ રોવર ગ્રુપનું વિસર્જન કર્યું હતું અને લેન્ડ રોવરનું ફોર્ડને 1.8 અબજ ડોલરમાં વેચાણ કર્યું હતું. &lt;ref&gt;{{Cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/761794.stm | work=BBC News | title=BMW, Ford seal Land Rover deal | date=2000-05-24 | access-date=2010-05-07}}&lt;/ref&gt;
* 2002: ત્રીજી પેઢીની રેંજ રોવરની રજૂઆત.
* 2005: લેન્ડ રોવર 'સ્થાપક' રોવર, એમ.જી. રોવર ગ્રુપની માલિકી હેઠળ પડી ભાંગ્યા હતા.
* 2004: ત્રીજી પેઢીની ડિસકવરી/એલઆર3ની રજૂઆત.
* 2005: રેંજ રોવર સ્પોર્ટની રજૂઆત.
* 2005: રેંજ રોવરમાં બીએમડબ્લ્યુ એમ62 વી8ને સ્થાને જગુઆર એજે-વી8 એન્જિનનો સ્વીકાર, 
* 2006: નવા 2.4 લિટર ડીઝલ એન્જિન, 6-સ્પીડ ગિયરબોક્સ, ડેશ અને ફોરવર્ડ તરફની રિયર બેઠકો ડિફેન્ડર માટે.  ફ્રીલેન્ડર (ફ્રીલેન્ડર 2)ની બીજી પેઢીની જાહેરાત. ફોર્ડે બીએમડબ્લ્યુ પાસેથી રોવર ટ્રેડમાર્ક ખરીદ્યો હતો, જેણે અગાઉ તેણે એમજી રોવર જૂથને તે વાપરવાનો પરવાનો આપ્યો હતો. 
* 8 મે 2007: 4,000,000મી લેન્ડ રોવરનું પ્રોડક્શન લાઇન પરથી ઉત્પાદન, ડિસકવરી 3 (એલઆર3)નું  બોર્ન ફ્રી ફાઉન્ડેશનને દાન આપવામાં આવ્યું હતું. 
* 12 જૂન 2007: ફોર્ડ મોટર કંપની લેન્ડ રોવર અને જગુઆર કાર્સ પણ વેચવાનું વિચારી રહી છે તેવી જાહેરાત.
* ઓગસ્ટ 2007: ભારતની ટાટા મોટર્સ અને મહિન્દ્રા એન્ડ મહિન્દ્રા તેમજ નાણાંકીય સ્પોન્સર્સ સર્બેરસ કેપિટલ મેનેજમેન્ટ, ટીપીજી કેપિટલ અને એપોલો મેનેજમેન્ટે ફોર્ડ મોટર કંપની પાસેથી જગુઆર કાર્સ અને લેન્ડ રોવરને ખરીદવા માટેનો ઇરાદો દર્શાવ્યો હતો. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.forbes.com/markets/feeds/afx/2007/08/24/afx4052453.html |title=India's Tata confirms interest in Land Rover, Jaguar |publisher=Forbes.com |date=2007-08-24 |access-date=2010-07-15 |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531143215/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/08/24/afx4052453.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 26 માર્ચ 2008: ફોર્ડે ટાટા મોટર્સને જગુઆર લેન્ડ રોવર કામગીરી વેચવાની સંમતિ દર્શાવી હતી. &lt;ref name=&quot;ford_20080326&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
* 2 જૂન 2008:ટાટા મોટર્સે ફોર્ડ પાસેથી જગુઆર અને લેન્ડ રોવરની ખરીદીને અંતિમ ઓપ આપ્યો હતો. &lt;ref name=&quot;r_20080602&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==ઉત્પાદન==
[[File:Landrover Serie I von 1952.jpg|thumb|80-ઇંચ સિરીઝ I]]
લેન્ડ રોવરનું ઉત્પાદન મુખ્યત્વે બિર્મિંગહામ નજીક  સોલીહુલી ખાતે ઉત્પાદન કરવામાં આવતું હતું, પરંતુ &quot;ફ્રીલેન્ડર&quot;[[]]નું ઉત્પાદન [[લિવરપુલ]] નજીક [[હેલવુડ]] ખાતે [[જગુઆર]] કાર ફેક્ટરી ખાતે ખસેડાયું હતું, જે ફોર્ડ કારનો પહેલાનો પ્લાન્ટ હતો.  ડિફેન્ડર મોડેલોને વિશ્વભરમાં વિવિધ સ્થળોએ પરવાના હેઠળ એસેમ્બલ કરવામાં આવે છે, જેમાં સ્પેઇન (સાંતના મોટર્સ ), ઇરાન (પાઝહાન મોરાટ્ટેબ), બ્રાઝિલ (કરમાન્ન) અને તૂર્કી (ઓટોકર)નો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.geocities.com/guide2landrover/ckd.html |title=geocites.com guide to Land Rover |access-date=2009-10-25 |archive-date=2009-10-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http://www.geocities.com/guide2landrover/ckd.html&amp;date=2009-10-25+23:35:45 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ભૂતપૂર્વ બીએલ/ રોવર ગ્રુપનું ટેકનિકલ કેન્દ્ર વોરવિકશાયરમાં ગેયડોનમાં આવેલું છે, જે કોર્પોરેટનું નિવાસસ્થાન અને અને આરએન્ડડીનું વડુમથક છે.

મે 2010માં, ટાટા મોટર્સે જાહેરાત કરી હતી કે કંપની ખર્ચાઓમાં ઘટાડો અને વેચાણમાં વધારો કરવાનું વિચારતી હોવાથી ચીનમાં લેન્ડ રોવર (તેમજ જગુઆર કાર્સ) તૈયાર કરવા માગે છે. &lt;ref name=&quot;tatachina&quot;&gt;{{Cite news|last=Rothwell|first=Steven|title=Tata Motors Plans to Build Jaguar, Land Rover Models in China|url=http://www.businessweek.com/news/2010-05-28/tata-motors-plans-to-build-jaguar-land-rover-models-in-china.html|access-date=27 July 2010|newspaper=Business Week|date=28 May 21010|first2=Vipin V. |last2=Nair}}&lt;/ref&gt; ટાટા એક વધુ કાર્યક્ષમ સવલત પર ઉત્પાદનને મજબૂત કરવા ઇંગ્લેન્ડમાં (કેસલ બ્રોવિક, કે જ્યાં જગુઆર એક્સજે અને એસ્કકે કારનું એસેમ્બલીંગ કરવામાં આવે છે અને સોલીહુલ્લ કે જ્યાં લેન્ડ રોવર તૈયાર કરવામાં આવે છે) બેમાંથી એક સવલતને બંધ કરી દેશે.&lt;ref name=&quot;tatachina&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==મોડલ==
[[File:Land Rover Freelander.jpg|thumb|ધી લેન્ડ રોવર ફ્રીલેન્ડર]]
[[File:Defender90.JPG|thumb|1997 ડિફેન્ડર 90]]
[[File:Land Rover Series IIB FC side.jpg|thumb|લેન્ડ રોવર સિરીઝ આઇઆઇબી ફોરવર્ડ કંટ્રોલ ]]
[[File:Land Rover 109 lwb 1980.jpg|thumb|લેન્ડ રોવર 109]]

===ઐતિહાસિક===
* સિરીઝ I, II અને III - અસલ 4×4
* રેંજ રોવર ક્લાસિક - અસલ રેંજ રોવર, જેનું ઉત્પાદન 1970થી 1996 દરમિયાન કરાયું હતું.

===હાલમાં===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2008 યુકે લેન્ડ રોવર મોડેલની રૂપરેખા તૈયાર કરવામાં આવી 
|-
! style=&quot;width:40%&quot;|મોડેલ
!પ્રકાર
|-
|  લેન્ડ રોવર ડિફેન્ડર 
|  લાઇટ યુટિલીટી 4×4 વ્હીકલ 
|-
|  ફ્રિલેન્ડર 2 
|  કોમ્પેક્ટ 4×4 
|-
|  ડિસ્કવરી 4 
|  મિડ-સાઇઝ 4×4 
|-
|  રેન્જ રોવર 
|  ફૂલ-સાઇઝ 4×4 
|-
|  રેંજ રોવર સ્પોર્ટ 
|  મિડ-સાઇઝ 4×4 
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2010 યુએસ લેન્ડ રોવર મોટેલની લાઇન-અપ
|-
! style=&quot;width:40%&quot;|મોડેલ
!પ્રકાર
|-
|  લેન્ડ રોવર એલઆર2 
|  કોમ્પેક્ટ એસયુવી 
|-
|  લેન્ડ રોવર એલઆર4 
|  મિડ-સાઇઝ એસયુવી 
|-
|  રેંજ રોવર 
|  ફૂલ સાઇઝ એસયુવી 
|-
|  રેંજ રોવર સ્પોર્ટ 
|  મિડ-સાઇઝ એસયુવી 
|}

2004માં નોર્થ અમેરિકન ઇન્ટરનેશનલ ઓટો શો ખાતે, લેન્ડ રોવરે તેનો પ્રથમ ખ્યાલ રેંજ સ્ટ્રોમર (ગ્રિત્ઝન્ગર, 2004) રજૂ કરી હતી.   &quot;ગ્રીન&quot; વિચાર કે જે લેન્ડ ઇ તરીકે ઓળખાય છે તે પણ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. 

===લશ્કર===
યુકે સંરક્ષણ મંત્રાલય (MoD) માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે. 

* 101 ફોરવર્ડ કંટ્રોલ - &quot;લેન્ડ રોવર વન ટોન&quot; તરીકે પણ ઓળખાય છે.
* 1/2 ટન લાઇટવેઇટ - સિરીઝ 2aમાંથી એરપોર્ટેબલ મિલટરી શોર્ટ વ્હીલબેઝ
* લેન્ડ રોવર વોલ્ફ - અપરેટેડ મિલીટરી ડિફેન્ડર
* SNATCH લેન્ડ રોવર - યુકે આર્મ્ડ ફોર્સીસ સર્વિસમાં સંયુક્ત સશસ્ત્ર બોડી
* 109 સિરીઝ IIa અને III એમ્બ્યુલન્સ ( માર્શલ્સ ઓફ કેન્બ્રિજની બોડી)
* રેંજ રોવર '6x6' ફાયર એપ્લાયંસ આરએએફ એરફિલ્ડ વપરાશ માટે (કાર્મિકેલ અને સન્સ ઓફ વોર્સેસ્ટર દ્વારા રૂપાંતર)
* 130 ડિફેન્ડર એમ્બ્યુલન્સ 
* 'લામા' 101 ફેરબદલી માટેના નમૂનાઓ.

===એન્જિન===
લેન્ડ રોવરના ઇતિહાસ દરમિયાન ઘણા અલગ એન્જિનો ફીટ કરવામા આવ્યા હતા.

* ઇનલેટ-ઓવર-એક્સહૌસ્ટ પેટ્રોલ એન્જિન્સ (&quot;સેમિ સાઇડ-વાલ્વ&quot;), ચાર અને છ સિલીંડર વેરીયાંટ બન્નેમાં, જેનો ઉપયોગ સૌપ્રથમ લેન્ડ રોવરમાં 1948માં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો અને જે પોતાની ઉત્પત્તિ યુદ્દ પહેલા રોવર્સ કાર્સમાં ધરાવતા હતા.  પ્રથમ મોડેલોની ક્યુબિક ક્ષમતા 1600 સીસી હતી.

* પેટ્રોલ અને ડીઝલ બન્ને માટે ચાર સિલીન્ડર ઓવરહેડ વાલ્વ એન્જિન, કે જે પ્રથમ (ડીઝલ સ્વરૂપમાં) 1957માં સિરીઝ વન ઉત્પાદનના અંતે દેખાયા હતા અને વર્ષો વીતતા 300 ટીડીઆઇ ટર્બોડીઝલ સુધી વિકસ્યા હતા, જે આજે પણ વિદેશી બજારો માટે ઉત્પાદન થાય છે. 

* બ્યુક-દરેક એલ્યુમિનીયમ રોવર V8 મોટર પ્રાપ્ત કરી હતી. 

* 1,997 સીસી પેટ્રોલ, ઇનલટ-ઓવર-એક્સહૌસ્ટ: સિરીઝ I એન્જિન, જેને સિરીઝ II ઉત્પાદનના પ્રથમ થોડા મહિનાઓમાં આગળ ખેંચવામાં આવ્યા હતા. 

* 2,052 સીસી ડીઝલ, ઓવરહેડ વાલ્વ: લેન્ડ રોવરનું પ્રથમ ડીઝલ એન્જિન, અને યુકેમાં ઉત્પન્ન થતા અનેક પ્રથમ સ્મોલ હાઇ સ્પીડ ડીઝલમાંનું એક. તેણે 1957માં દેખા દીધી હતી, અને તેનો સિરીઝ II ઉત્પાદનમાં 1961 સુધી ઉપયોગ કરવામાં આવ્યું હતું.  મોટે ભાગે તે બાદના 2,286 સીસી એન્જિન જેવા દેખાય છે, પરંતુ તેમાં ઘણા આંતરિક મતભેદો છે.  તેણે ઉત્પાદન કર્યું હતું  {{convert|51|bhp|abbr=on}}.

* 2,286 સીસી પેટ્રોલ, ઓવરહેડ વાલ્વ, 3 બેરીંગ ક્રેન્ક:

* 2,286 સીસી ડીઝલ ઓવરહેડ વાલ્વ, 3 બેરીંગ ક્રેન્ક: જેણે 1961માં દેખા દીધી હતી તેની સાથે સિરીઝ IIA ઉત્પાદનના પ્રારંભ સાથે 2,286 પેટ્રોલ એન્જિનની પુનઃડીઝાઇનીંગ કરવામાં આવ્યું હતું અને પોતાના સિલીંડર બ્લોક્સ અને અન્ય કેટલાક કોમ્પોનન્ટની વહેંચણી કરી હતી. તેણે ઉત્પાદન કર્યું હતું {{convert|62|bhp|abbr=on}}.

* 2,625 સીસી પેટ્રોલ, ઇનલેટ ઓવર એક્સહૌસ્ટ: રોવર સલૂન રેંજ પાસેથી વધુ પાવર અને ટોર્ક માટે સાઇઠના દાયકાની મધ્યમાં લેન્ડ રોવર વપરાશકારોની માંગના પ્રતિભાવમાં ઉધાર લીધા. 

* 2,286 સીસી પેટ્રોલ/ડીઝલ, ઓવરહેડ વાલ્વ પ્રકાર 11J: 5 બેરીંગ ક્રેન્ક: 1980માં, લેન્ડ રોવરે અંતે, ક્રેંક નિષ્ફળતા માટે કંઇક કર્યું જેણે 22 વર્ષો સુધી તેના ચાર સિલીંડર એન્જિનો લાગુ પાડ્યા હતા. {{Citation needed|date=October 2009}} આ એન્જિનો સિરીઝ III ઉત્પાદનના અંત સુધી અને નવા નેવુ અને એક દશમાંશ રેન્જીસના પ્રથમ થોડા વર્ષો સુધી અસ્તિત્વમાં રહ્યા હતા. 

* 3,528 સીસી વી8 પેટ્રોલ: એક્સ-બ્યુઇક દરેક એલોય વી8 એન્જિનો 1970માં ઉત્પાદનના પ્રારંભથી રેંજ રોવરમાં દેખાયા હતા, પરંતુ કંપનીના યુટિલીટી વાહનોમાં 1979સુધી પોતાનો માર્ગ શોધી શક્યા ન હતા. 

* 2,495 સીસી પેટ્રોલ, ઓવરહેડ વાલ્વ: લેન્ડ રોવરનો ઓએચવી પેટ્રોલ 'ફોર'નો અંતિમ વિકાસ, જેની સાથે સખત વાલ્વ સીટ હતી જે અનલિડેડ પર ચાલવાની મંજૂરી આપે છે (અથવા એલપીજી).

* 2,495 સીસી ડીઝલ, ઓવરહેડ વાલ્વ, પ્રકાર 12J: લેન્ડ રોવરે એંસીના દાયકા માટે જૂના 'બે અથવા ત્રિમાસિક' ડીઝલ માટે પુનઃ કામ કર્યું હતું. એન્જિનના આગળ ભાગમાં ટૂથ્ડ બેલ્ટ પાસેથી ઇન્જેક્શન પંપ પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો હતો  (ક્રેનશાપ્ટની સાથે), તેનું પરિવર્તન જૂના ડીઝલો સાથે સરખાવવામાં આવ્યું હતું. 

* 2,495 સીસી ટર્બોડીઝલ, ઓવહહેડ વાલ્વ, પ્રકાર 19J

* 2,495 સીસી ટર્બોડીઝલ, ઓવરહેડ વાલ્વ, 2000 ટીડીઆઇ અને 300 ટીડીઆઇ : 1990થી ડિફેન્ડર અને ડિસકવરીમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યા હતા. સિલીંડર બ્લોક અગાઉના એન્જિન જેવા સમાન હતા, જોકે બેરીંગ કેપ્સમાં એલ્યુમિનીયમ લેડર ફ્રેમ સાથે આંતરિક રીતે મજબૂત હતી, પરંતુ સિલીંડર હેડ દરેક નવા હતા અન ડાયરેક્ટ ઇન્જેક્શન ફ્યૂઅલ સિસ્ટમ ઉપયોગમાં લેવામાં હતી. 

* 2,495 સીસી ટર્બોડીઝલ, 5-સિલીંડર, ટીડી5: બીજી પેઢી ડિસકવરી માટે દરેક નવા એન્જિન અને તેણે પણે તેનો માર્ગ ડિફેન્ડરમાં શોધી લીધો હતો.  ટીડી5 ફ્યૂઅલ ઇન્જેક્શન સિસ્ટમના ઇલેક્ટ્રોનીક કંટ્રોલના લક્ષણો ધરાવે છે (ડ્રાઇવરની સીટ નીચે ક્ટંરોલ યુનિટ), 'ડ્રાઇવ બાય રાઇટ' અને અન્ય સંપૂર્ણતાઓ, જેનો ઉદ્દેશ એક્સહૌસ્ટ પ્રદૂષણો ઓછામાં ઓછા કરવાનો છે. 

* ફ્રીલેન્ડર વિવિધ રોવર કે-સિરીઝના એન્જિનો સાથે ઉપલબ્ધ હતી. 

==ઇલેક્ટ્રીક વ્હીકલ્સ==
ઇન્ટીગ્રેટેડ ઇલેક્ટ્રીક રિયર એક્સલ ડ્રાઇવ (ઇઆરએડી) ટેકનોલોજીએ ઇ-ટેરેઇન ટેકનોલોજી વિકસાવી હતી,&lt;ref name=&quot;worldcarfans.com&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.worldcarfans.com/9080722.009/land-rover-announces-diesel-erad-hybrid--e_terrain-technologies |title=Land Rover Announces Diesel ERAD Hybrid &amp; e_Terrain Technologies |publisher=Worldcarfans |date= |access-date=2009-06-19}}&lt;/ref&gt; જે વાહનોને એન્જિન ચાલુ કર્યા વિના [[wikt:move off|ખસવાની]] તેમજ આકરી પહાડીઓ પર વધારાની શક્તિ પૂરી પાડશે. &lt;ref name=&quot;worldcarfans.com&quot;&gt;&lt;/ref&gt; લેન્ડ રોવરની ડીઝલ એઆરએડી હાઇબ્રીડને યુકે સરકારના એનર્જી સેવિંગ ટ્રસ્ટના ટેકાથી ઓછા કાર્બન સંશોધન અને વિકાસ કાર્યક્રમ હેઠળ કરોડો પાઉન્ડના પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે વિકસાવવામાં આવી હતી.  ઇઆરએડી (ERAD) કાર્યક્રમ એન્જિનિયરીંગ કાર્યક્રમો કેન્દ્રિત અનેક ટકાઉ વ્યાપક રેન્જના કાર્યક્રમોમાંનો એક છે જેને લેન્ડ રોવર અનુસરે છે, જેને ઇ-ટેરેઇન (e TERRAIN) ટેકનોલોજીના સામૂહિક નામ હેઠળ કંપની દ્વારા લાવવામાં આવ્યો હતો. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.roversnorth.com/weblog/?p=42 |title=Factory News |publisher=Roversnorth.com |date= |access-date=2009-06-19 |archive-date=2008-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225014143/http://www.roversnorth.com/weblog/?p=42 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

લેન્ડ રોવરે ફ્રીલેન્ડર 2 (એલઆર2) નકલોની જોડીમાં 2008માં લંડન મોટર શોમાં તેની ઇઆરએડી ડીઝલ-ઇલેક્ટ્રીક હાયબ્રીડ રજૂ કરી હતી. નવી હાઇબ્રિડ સિસ્ટમની સ્કેલેબલ અને મોડ્યૂલર સિસ્ટમ તરીકે ડિઝાઇન કરવામાં આવી રહી છે, જેને લેન્ડ રોવરના તમામ મોડેલોમાં અને પાવરટ્રેઇન્સમાં પણ લાગુ પાડી શકાય છે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.motorauthority.com/land-rover-presents-erad-diesel-hybrid-prototypes.html |title=Land Rover presents ERAD diesel-hybrid prototypes - MotorAuthority - Car news, reviews, spy shots |publisher=MotorAuthority |date=2008-07-22 |access-date=2009-06-19 |archive-date=2009-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090618135216/http://www.motorauthority.com/land-rover-presents-erad-diesel-hybrid-prototypes.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; લેન્ડ રોવરે એલઆરએક્સ હાઇબ્રિડ વિચારને ડેટ્રોઇટમાં નોર્થ અમેરિકન ઇન્ટરનેશનલ ઓટો શોમાં ખાતે ઉત્પાદન હાથ ધરવા રજૂ કર્યો હતો. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cubiccapacity.com/land-rover-working-diesel-erad-hybrid-and-e_terrain-technologies/ |title=Land Rover Working On Diesel Erad Hybrid And E_Terrain Technologies |publisher=cubi[CC]apacity |date= |access-date=2009-06-19 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708212642/http://www.cubiccapacity.com/land-rover-working-diesel-erad-hybrid-and-e_terrain-technologies/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઇઆરએડી નીચે જણાવેલી ગતિએ ઇલેક્ટ્રીક પાવર પર કારને ચલાવવા સમર્થ બનાવશે {{convert|20|mph|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.energysavingtrust.org.uk/content/view/full/20388/resources |title=Land Rover unveils eco-car / How To Save Energy / Daily news / Resources / Home |publisher=Energy Saving Trust |date= |access-date=2009-06-19 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716153118/http://www.energysavingtrust.org.uk/content/view/full/20388/resources |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ક્ષમતાઓ ==
[[File:Land-Rover.JPG|thumb|એજીક્વિપ, ગુન્નેદાહ ખાતે લેન્ડ-રોવર્સ.]]

બ્રિટીશ અને કોમનવેલ્થ લશ્કરો દ્વારા લેન્ડ રોવરનો ઉપયોગ તેમજ લાંબા ગાળાના સિવીલીયન પ્રોજેક્ટો અને સ્પર્ધાઓમાં મુખ્યત્વે માર્કસના માર્ગ સિવાયની કામગીરીઓમાં ઉપયોગ થતો હતો.  ઉદાહરણ તરીકે, લેન્ડ રોવર ડિફેન્ડરનું નાનું વ્હીલ આધારિત વર્ઝન 45 ડિગ્રીના વળાંક, 50 ડિગ્રી સુધીના ખૂણા, 53 ડિગ્રીના પૂરા થતા ખૂણા અને 25 ડિગ્રી સુધીના ઢોળવા બ્રેક ઓવરમાં કામગીરી દર્શાવવા સમર્થ હોય છે. દરેક લેન્ડ રોવર પેદાશોના લક્ષણો તેમની એક્સલ આર્ટિક્યુલેશન છે (જે ડિગ્રીએ વ્હીલને ઉપર ચડાણ કરવાનું છે, જેની સાથે તેમણે સપાટી અને ઊંચીનીચી સપાટી સાથે પણ સંપર્ક રાખવાનો હોય છે), જે મૂળ ડિફેન્ડર મોડેલોમાં હાલમાં આગળ 7 ઇંચ (178 એમએમ) અને  પાછળના ભાગમાં 8.25 ઇંચ (210 એમએમ)એક્સલ હોય છે. વર્ષો સુધી માર્ગ અનુસારની કારને વિકસાવતી હતી ત્યારે લેન્ડ રોવર ગમે તેવા માર્ગો માટે તેના વાહનોનું વેચાણ કરે છે જેમાં રેંજ રોવરનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેને બે સ્પીડ ટ્રાન્સફર બોક્સ અને લાંબા મુસાફરના સસ્પેન્શનથી સજ્જ કરાઇ છે, તેમ જ વિવિધ પ્રકારના ઇલેક્ટ્રોનીક ઉપકરણો જેમ કે લેન્ડ રોવરના 'ટેરેઇન રિસ્પોન્સ' સિસ્ટમ અને ટ્રેકશન કંટ્રોલ પણ હોય છે. ડ્રાઇવટ્રેઇન અને માળખું ગમે તેવા માર્ગ પર ચાલવા સક્ષમ હોય છે તેમજ 4 ટન સુધીના વજનવાળા વાહનને ખેંચી શકે છે. {{Citation needed|date=July 2010}}

પાવર ટેક-ઓફ (PTO-પીટીઓ) લેન્ડ રોવર ખ્યાલમાં 1948થી અતૂટ રહ્યો છે, જે કૃષિને લગતી યંત્ર સામગ્રી અને અન્ય ઘણી ચીજોને વાહનની સ્ટેશનરી તરીકે લઇ જવામાં આવે છે.  મૌરિસ વિક્સની' અસલ સુચના&quot;...દરેક સ્થળે પાવર ટેક-ઓફ હોવા જોઇએ તેવી સુચના હતી!&quot; બ્રિટીશ નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ એન્જિનિયરીંગ એન્ડ સ્કોટ્ટીશ મશિનરી ટેસ્ટીંગ સ્ટેશના 1949ના અહેવાલમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે &quot;પાવર ટેક ઓફ મુખ્ય ગિયરબોક્સ માંથી  હાર્ડી-સ્પાઇસર પ્રોપેલર શાફ્ટ અને બે આંતરિક રીતે બદલી શકાય તેવા બે ગુણોત્તર આપતા સાંધા દ્વારા આધારિત હોય છે.  પીટીઓ ગિયરબોક્સ કેસીંગ પાછળની ચેસીસ ક્રોસ મેમ્બર સાથે બોલ્ટથી લાગેલી હોય છે અને {{convert|8|x|8|in}} બે વ્હીલ ગિયર્સ મારફતે પીટીઓ શાફ્ટ આધારિત પીટીઓ શાફ્ટને પીટીઓ ગિયરબોક્સ કેસીંગ સાથે બોલ્ટથી લગાવવામાં આવેલી હોય છે.&quot; પીટીઓ સિરીઝ I, II અને III લેન્ડ રોવર્સ માટે 1985માં સિરીઝ લેન્ડ રોવરનો અંત થયો ત્યાં સુધી નિયમિ વિકલ્પ તરીકે ઊભરી આવ્યા હતા.  ડિફેન્ડર પર કૃષિ પીટીઓ સ્પેશિયલ ઓર્ડર તરીકે શક્ય હોય છે. 

લેન્ડ રોવર (સિરીઝ/ડિફેન્ડર મોડેલ્સ) એ છે કે તે વિવિધ જાતના બોડી પ્રકારોમાં ઉપલબ્ધ છે, જેમ કે સરળ કેનવાસ-ટોપ્ડ ટ્રક્થી લઇને 12 બેઠક ધરાવતી સ્ટેશન વેગન. લેન્ડ રોવર અને બહારના કોન્ટ્રાક્ટરોએ રૂપાંતરણ કર્યા છે અને મૂળ વાહનોની સ્વીકાર્યતા ઓફર કરી છે જેમ કે, ફાયર એન્જિન, એક્સાવેટર્સ, 'ચેરી પિકર' હાયડ્રોલિક પ્લેટફોર્મસ, એમ્બ્યુલન્સ, સ્નોપ્લાઉ, અને 6-વ્હીલ ડ્રાઇવ વર્ઝન્સ તેમજ ખાસ તૈયાર કરવામાં આવેલી કે જેમાં (જમીન અને પાણી
બંનેમાં ચાલનાર) લેન્ડ રોવર અને એવા વાહનો કે જેમાં વ્હીલ્સને બદલે ટ્રેક્સ ફીટ કરવામાં આવ્યા હોય તેનો સમાવેશ થાય છે. 

===હૂમલા માટે ઉપયોગી===
આજની લેન્ડ રોવર ડિફેન્ડર મોડેલ 1 ટનનો પે લોડ ધરાવે છે, જે તેને એકને માત્ર એક જ હૂમલો કરી શકાય તેવું વાહન બનાવે છે.  ડિફેન્ડરનું થર્ટી ફ્યૂઅલ કંઝપ્શન અને જનરસ પેલોડના વિશિષ્ટ મિશ્રણનો અર્થ એવો થાય કે જ્યારે તુલનાત્મક વાહનો (મર્સીડીઝ જી. વેગન, મર્સીડીઝ યુનિમોગ, લેન્ડ ક્રુઇઝર, જીપ, વગેરે) કેટલીકવાર માર્ગ સિવાયની સવારીમાં ડિફેન્ડરને મળતા આવે છે, ડિફેન્ડર્સનો પેલોડ ફાયદો ઇંધણ અને પાણીના પુરવઠા પોઇન્ટની ભારે મોટી સ્વતંત્રતા પૂરી પાડે છે.  ઉદાહરણ તરીકે, એક ડ્રાઇવર (ચાલક, એક મુસાફર, અને અન્ન અને વસ્ત્રોના પુરવઠા સાથે સ્ટોક ટર્બો ડીઝલ ડિફેન્ડર 110 પેલોડ અને ઇંધણ વપરાશની ક્ષમતા ધરાવે છે, જે તેને ઇંધણ અને પાણીના 30 જેરીકેન્સ લઇ જવાની ક્ષમતા પૂરી પાડે છે અને 10 દિવસોથી વધુ {{convert|4000|km|mi|abbr=on}} માર્ગ સિવાયના ડ્રાઇવીંગ માટેની સવલત પૂરી પાડે છે. {{Citation needed|date=July 2010}}

===લશ્કરી ઉપયોગ===
[[File:Commandeered British Land Rover Pyongyang.jpg|thumb|કોરીયન યુદ્દ દરમિયાન પ્યોન્ગયાંગ નજીક બ્રિટીશ લેન્ડ રોવર, નવેમ્બર 1950 ]]
[[File:1st Armoured Division Land Rover.jpg|thumb|પ્રથમ આર્મર્ડ ડિવીઝનની કાદવવાળી લેન્ડ રોવર, જેને અખાતી યુદ્ધ દરમિયાન શોધી કાઢવામાં આવી હતી. ]]
[[File:Bermuda Regiment IS Training.jpg|thumb|બરમુડા રેજિમેન્ટ, 1994ના સંરક્ષકો.]]
[[File:2june 2007 087e.jpg|thumb|ઇટાલીયન લશ્કર, નૌકાદળ અને હવાઇ દળ સાથે પરેડમાં લેન્ડ રોવર, જૂન 2007.]]

વિવિધ લેન્ડ રોવર મોડેલોનો ઉપયોગ લશ્કરમાં થાય છે, જેમાં બ્રિટીશ લશ્કર તેનો ઉપયોગ જાણીતો છે. તેમાં કરવામાં સુધારાઓમાં લશ્કરી &quot;બ્લેકઆઉટ&quot; લાઇટ્સ, હેવી ડ્યૂટી સસ્પેન્શન, અપરેટેડ બ્રેક્સ, 24&amp;nbsp;વોલ્ટ ઇલેક્ટ્રીક્સ, કોન્વોય લાઇટ્સ, ઇગ્નીશન પદ્ધતિની ઇલેક્ટ્રોનીક સપ્રેશન, બ્લેકઆઉટ કર્ટેન્સ અને ખાસ સાધનો માટેના માઉન્ટસ અને નાના શસ્ત્રોનો સમાવેશ થાય છે.  લશ્કરને સમર્પિત મોડેલોનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું જેમ કે 101 ફોરવર્ડ કંટ્રોલ અને એર-પોર્ટેબલ 1/2&amp;nbsp;ટન લાઇટ વેઇટ. લશ્કર દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા હળવા યુટિલીટી વાહનો, કોમ્યુનિકેશન્સ પ્લેટફોર્મ, રિકોઇલલેસ રાયફલ માટે શસ્ત્ર પ્લેટફોર્મ, એન્ટી ટેન્ક (ઉદાહરણ તરીકે ટીઓડબ્લ્યુ)/ જમીનથી આકાશ સુધીના ગાઇડેડ શસ્ત્રો ઓર્માશિન ગન્સ, એમ્બ્યુલન્સો અને વર્કશોપ્સનો સમાવેશ થાય છે.  ડિસકવરીનો ઉપયોગ પણ ઓછી સંખ્યામાં ખાસ કરીને સંપર્ક વાહન તરીકે થતો હતો. 

ગ્રાઉન્ડ અપથી લશ્કરી ઉપયોગ માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવેલા બે મોડેલોમાં 1970ના પ્રારંભમાં 101 ફોરવર્ડ કંટ્રોલ અને 1960ના અંતમાં લાઇટવેઇટ અથવા એરપોર્ટેબલનો સમાવેશ થાય છે.  બાદમાં એવ ઇરાદો વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો કે તેનું હેલિકોપ્ટર મારફતે વહન કરવામાં આવે.  રોયલ એર ફોર્સ માઉન્ટેઇન રેસ્ક્યુ સર્વિસ (RAFMRS)(આરએએફએમઆરએસ) ટીમો 1950ના અંતમાં અને 1960ના પ્રારંભમાં ઉપયોગ કરતી હતી અને તેમનો રખવાળી કરતા લેન્ડ રોવર અને મોટા લશ્કરી ટ્રકોનો કાફલો યુનાઇટેડ કિંગ્ડમના પર્વતીય વિસ્તારોમાં અમુકવાર દેખા દે છે.  મૂળભૂત રીતે RAFMRS (આરએએફએમઆરએસ)લેન્ડ રોવર બ્લ્યુ બોડી અન ચમકતું પીળું આવરણ ધરાવતા હતા, જેથી તેને ઉપરથી વધુ સારી રીતે જોઇ શકાય. 1981માં, કલર સ્કીમ બદલાઇને લીલા કલરની સાથે પીળી પટ્ટીઓવાળી થઇ ગઇ હતી.  નજીકના તાજેતરમાં, વાહનોને સફેદકલર કરવામાં આવ્યો હતો અને સિવીલીયન યુકે માઉન્ટેઇન રેસ્ક્યુ ટીમ જેવા જ સમાન ફીટીંગ્સ સાથે જારી કરવામાં આવ્યા હતા. 

લશક્રી હેતુ માટે લેન્ડ રોવરની સ્વીકાર્યતા &quot;પિંક પેન્થર&quot; મોડેલની હતી.  આશરે 100 સિરીઝઓ IIAsને બ્રિટીશ સ્પેશિયલ ઓપરેશન્સ દળો એસએએસ દ્વારાના શત્રુ તપાસના ઉપયોગ માટે સ્વીકારવામાં આવી હતી. રણના ઉપયોગ માટે તેને અમુકવાર તેના નામ પ્રમાણે ગુલાબી કલર કરવામાં આવતો હતો.  વાહનોને અન્ય ગિયરોની સાથે સૂર્ય હોકાયંત્ર, મશિન ગન્સ, મોટી ઇંધણ ટાંકીઓ અને ધૂમાડાના નિકાલયંત્રથી સજ્જ કરવામાં આવતા હતા.  સમાન પ્રકારની સ્વીકાર્યતા બાદમાં સિરીઝ IIIs અને 90/110/ડિફેન્ડર્સ&lt;ref name=&quot;LMS&quot;&gt;બોબ મોરિસન: ''લશ્કરી સેવામાં લેન્ડ રોવર્સ'' , બ્રૂકલેન્ડઝ બુક્સ 1993, ISBN 1-85520-205-0&lt;/ref&gt;માં કરવામાં આવી હતી. 

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ લશ્કરની 75મી રેન્જર રેજિમેન્ટે પણ લેન્ડ રોવરના બારમા વર્ઝનને સ્વીકાર્યું હતું, જેને સત્તાવાર રીતે RSOV (આરએસઓવી) (રેન્જર સ્પશિય ઓપરેશન્સ વેહિકલ) તરીકે માન્ય કરવામાં આવ્યું હતું. સિરીઝ અને ડિફેન્ડર્સમાં પણ આધુનિક શસ્ત્રો આપવામાં આવ્યા હતા.  આમાં સૌથી વધુ ફેલાવો ધરાવનાર શોર્ટસ શોર્ટલેન્ડ છે, જેને બેલફાસ્ટના શોર્ટ્સ બ્રધર્સ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા. તેમાંના પ્રથમની 1965માં ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ પોલીસ દળ રોયલ અલ્સ્ટર કોન્સ્ટાબ્યુલેરીને ડિલવરી અપાઇ હતી.  તે મૂળભૂત રીતે, ફેરેટ આર્મર્ડ કારની {{convert|109|in|mm|adj=on}}શસ્ત્રોની બોડી અને તોપ સાથેના વ્હીલઆધારિત મોડેલો હતા. 1990માં 1,000થી વધુનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.shorland.info/articles/clive001.html |title=Shorland.info |publisher=Shorland.info |date= |access-date=2010-07-15 |archive-date=2005-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051030103831/http://www.shorland.info/articles/clive001.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1970માં વધુ પરંપરાગત આર્મર્ડ લેન્ડ રોવર રોયલ અલ્સ્ટર કોન્સ્ટાબ્યુલેરી માટે હોટ્સપુર તરીકે ઓળખાતા વોલ્સમાં તૈયાર કરવામાં આવી હતી.  લેન્ડ રોવર ટેન્ગી 1990 દરમિયાન રોયલ અલ્સ્ટર કોન્સ્ટાબ્યુલેરીની પોતાના વેહિકલ એન્જિનિયરીંગ ટીમ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હતી.  બ્રિટીશ લશકરે વિવધ આર્મર્ડ લેન્ડ રોવર્સનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જેમાં સૌપ્રથમ ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં નહી પરંતુ તાજેતરની લશ્કરી સવારીઓમાં પણ કર્યો હતો.  તેમણે પ્રથમ સિરીઝ જનરલ સર્વિસ વાહનોમાં (વેહિકલ પ્રોટેક્શન કીટ (વીપીકે)) રક્ષણાત્મક પેનલોનો ઉમેરો કર્યો હતો. બાદમાં તેમણએ ગ્લોવર વેબ એપીવીની પ્રાપ્તિ કરી હતી અને અંતે કોર્ટઔલ્ડસ (બાદમાં એનપી એરોસ્પેસ) કંપોઝીટ આર્મર્ડ વેહિકલ, કે જે સામાન્ય રીતે સ્નેચ તરીકે ઓળખાય છે તેની પ્રાપ્તિ કરી હતી.  આ મૂળબૂત રીતે હેવી ડ્યૂટી વી8 110 ચેસિસ પર આધારિત હતા પરંતુ કેટલાકને તૂર્કીના ઓટોકારમાંથી નવી ચેસિસ પર બેસાડવામાં આવ્યા છે અને તેમાં ઇરાક માટે ડીઝલ એન્જિનો અને એર કન્ડીશનીંગ ફીટ કરવામાં આવ્યા હતા.  આ તમામ બાબત 'વોલ્ફ' (ડિફેન્ડર એક્સડી) લેન્ડ રોવર્સ સાથે સામાન્યતઃ જોવા મળે છે, જેના લીધે ઘણા તેમાં ભૂલ ખાય છે અને સ્નેચ અને વોલ્ફ અલગ અલગ વાહનો છે.

લશ્કરી હેતુ માટે લેન્ડ રોવરનું મોટું મૂળ રૂપાંતર સેન્ટૌર હાફટ્રેક હતું. તે વી8 એન્જિન સાથે સિરીઝ III પર આધારિત હતી અને અલ્વિસ સ્કોર્પીયન હળવી ટેંકમાંથી ટૂંકો બેલ્ટ લેવામાં આવ્યો હતો.  બહુ ઓછી સંખ્યામાં ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું અને તેનો અન્ય ઉપરાંત [[ઘાના|ઘાના]] દ્વારા ઉપયોગ થાય છે. લેન્ડ રોવરનો ઉપયોગ વિશ્વભરમાં લશ્કરી દળો દ્વારા કરવામાં આવે છે.  જોકે, તેમાં થઇ રહેલા ઉમેરાની પ્રવૃત્તિમાં સતત વધારો થઇ રહ્યો છે અને તેને મોટા વાહનો દ્વારા બદલવામાં પણ આવે છે.  ઉદાહરણ તરીકે, પિંઝગાઉર, હવે યુકેમાં તૈયાર કરવામાં આવે છે, તે ભૂમિકા જેમ અગાઉ લેન્ડ રોવર ડિફેન્ડરની સાચવણી જેમ કે એમ્બ્યુલન્સીસ, આર્ટીલરી ટ્રેકટરો અને શસ્ત્ર પ્લેટફોર્મ વધુને વધુ રીતે સામાન્ય બનતી જાય છે. આનુ મુખ્ય કારણ આધુનિક યુદ્ધ-ચડાઇ માટેના વાહનોની માગ છે, આજના સમયમાં સામાન્ય રીતે શસ્ત્રો, સંદેશાવ્યવહારના સાધનો અને આર્મર લઇ જવા માટે જરૂરી છે.  'સોફ્ટ' હળવી 4x4 જેવી પરંપરાગત લેન્ડ રોવર સરળ રીતે જ લોડ ક્ષમતા અથવા પિન્ઝગાઓર જેવા મોટા મિડીયમ ડ્યૂટી વાહનોની મજબૂતી ધરાવતા નથી. એટલું જ નહી લેન્ડ રોવરની પ્રવર્તમાન જનરેશનનો ઉપયોગ બ્રિટીશ લશ્કર દ્વારા કરવામાં આવે છે, સ્નેચ 2ને વધુ આધુનિક બનાવવામાં આવી છે અને તેની ચેસિસ અને સસ્પેન્શનને સિવીલીયન-સ્પેસિફિકેશન વાહનોની તુલનામાં મજબૂત બનાવવામાં આવ્યા છે.  બ્રિટીશ લશ્કર દ્વારા લેન્ડ રોવર ડબ્લ્યુએમટીકે (શસ્ત્ર લગાવેલી ઇન્સ્ટોલેશન કીટ)નો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.  ડબ્લ્યુએમઆઇકેમાં ચાલક (ડ્રાઇવર), ઊભી ગન, સામાન્ય રીતે બ્રાઉનીંગ ભારે મશિનગન અથવા ગ્રેનેડ મશિન ગન,જેનો ઉપયોગ મેદાન પર ટેકા માટે થાય છે અને જીપીએમજી (જનરલ પરપઝ મશિન ગનર) ડ્રાઇવરની પાછળ આવેલા હોય છે અને તેનો વાહનોના રક્ષણ માટે ઉપયોગ થાય છે.

===સ્પર્ધાઓમાં===
ઊંચી રીતે મઠારવામાં આવેલી લેન્ડ રોવરોએ પેરિસ ડાકાર રેલીમાં ભાગ લીધો હતો અને મેકમિલન 4x4 યુકે ચેલેન્જ મોટે ભાગે દરેક વર્ષે જીતી હતી, તેમ જ આ વાહનનો કેમલ ટ્રોફીમાં પણ ઉપયોગ થતો હતો અને નજીકના તાજેતરમાં સ્પોન્સરશિપ ડીલ તરીકે [http://www.odysseyshow.com/ ઓડિસી ડ્રાઇવીંગ એરાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201111327/http://odysseyshow.com/ |date=2011-02-01 }} સ્પર્ધા સિરીઝમાં પણ ઉપયોગ થયો હતો.  હવે, લેન્ડ રોવર પોતાની જી4 ચેલેન્જ ધરાવે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.landroverg4challenge.com |title=Land Rover International - Latest News - Corporate News |publisher=Landroverg4challenge.com |date=2009-03-11 |access-date=2009-06-19 |archive-date=2008-02-18 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20080218181606/http://www.landroverg4challenge.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ડ્રાઇવર તાલીમ ==
'''લેન્ડ રોવર એક્સપિરીયન્સ''' ની સ્થાપના 1998માં થઇ હતી અને તેમાં વિશ્વભરમાં આવેલા કેન્દ્રોનો સમાવેશ થાય છે, જેની સ્થાપના ગ્રાહકોને તેમના વાહનો માર્ગ પર અને તે સિવાયની ક્ષમતામાંથી બહાર લાવવાની સહાય માટે કરવામાં આવી હતી.  સૌપ્રથમ કેન્દ્ર ઇસ્ટનોર, હિયરફોર્ડશાયર, યુકેમાં આવેલું છે, જેનો લાંબા સમયથી એન્જિનિયરીંગ પરીક્ષણ અને વિકાસ સવલત માટે થતો હતો. ઓફર કરવામાં આવતા અભ્યાસક્રમોમાં વિવિધ પ્રકારના કોર્પોરેટ અને વ્યક્તિગત 'એડવેન્ચર ડે'ની સાથે ઓફ-રોડ ડ્રાઇવીંગ, ચઢાણ ચડાવવાનો સમાવેશ થાય છે.  [http://www.landroverexperience.com લેન્ડ રોવર એક્સપિરીયન્સ].

==સુરક્ષા==
યુકે ડિપાર્ટમેન્ટ ફોર ટ્રાન્સપોર્ટના મોડેલ આધારિત માર્ગ અકસ્માતોના આંકડાઓ દર્શાવે છે કે બ્રિટીશ માર્ગો પર લેન્ડ રોવર ડિફેન્ડર અનેક સલમાત કારમાંની એક છે, જેનો ક્યાસ બે કાર ઇજા અકસ્માતોમાં મૃત્યુની તકની દ્રષ્ટિએ કાઢવામાં આવ્યો છે. &lt;ref&gt;{{Cite web | url= http://www.dft.gov.uk/pgr/statistics/datatablespublications/vehicles/carsmmrisk/carsmakeandmodeltheriskofdri1800 | title= Cars: make and model: the risk of driver injury in GB: 2000-2004 | publisher= [[Department for Transport]] | date= 12 October 2006 | access-date= 28 July 2009 | archive-url= https://web.archive.org/web/20080613172011/http://www.dft.gov.uk/pgr/statistics/datatablespublications/vehicles/carsmmrisk/carsmakeandmodeltheriskofdri1800 | archive-date= 13 જૂન 2008 | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
આંકડાઓ, કે જે 2000 અને 2004ની મધ્યમાં ગ્રેટ બ્રિટનમાં પોલીસ દળો પાસેથી એકત્ર કરવામાં આવેલી માહિતી પર આધારિત છે તે દર્શાવે છે કે ડિફેન્ડરના ડ્રાઇવરોમાં મૃત્યુ પામવાનો કે ગંભીર ઇજા થવાની તકો 1 ટકા હતી અને કોઇ પણ પ્રકારની ઇજા થવાની તક 33 ટકા હતી. અન્ય ફોર વ્હીલર ડ્રાઇવ વાહનોએ સમાન રીતે ઊંચો દર હાંસલ કર્યો હતો અને સામૂહિક રીતે આ વાહનો યાત્રિક કાર અને એમપીવી જેવા અન્ય વર્ગોની તુલનામાં વધુ સલામત હતા. આંકડાઓ સમર્થન આપે છે કે વધુ લોકોને લઇ જતા વાહનોના  ડ્રાઇવરો વધુ અમુકવાર અન્ય ડ્રાઇવરોના જોખમે, કે જો તેઓ નાની કારની સાથે અથડાઇ જાય તો તેવા કિસ્સામાં સલામત હોવાની શક્યતા છે.

 
==ક્લબ==
યુકે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અસંખ્ય લેન્ડ રોવર ક્લબો છે. લેન્ડ રોવર ક્લબો વિખેરાઇને વિવિધ હેતુઓના અસંખ્ય જૂથોમાં ફેરવાઇ ગઇ હતી. 

સિંગલ માર્ક ક્લબો - ચોક્કસ મોડેલ અથવા વિવિધ શ્રેણીના વાહનો જેમ કે સિરીઝ વન ક્લબ,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lrsoc.demon.co.uk |title=Land Rover Series One Club website |publisher=Lrsoc.demon.co.uk |date= |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724092342/http://www.lrsoc.demon.co.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અથવા ડિસકવરી ઓનર્સ ક્લબને એકત્ર કરે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.discoveryownersclub.org |title=Discovery Owners' Club website |publisher=Discoveryownersclub.org |date= |access-date=2010-07-15}}&lt;/ref&gt; અગાઉની શ્રેણીઓના વાહનોની માલિકી આધારિત ક્લબો લેન્ડ રોવરના માલિકોનો જ આગ્રહ રાખનારાઓને આકર્ષે તેવી શક્યતા હતી, જેમના હિતો અમુકવાર તેમના વાહનો તેમની અસલ સ્થિતિમાં આવે તે સંબંધેનો ઇરાદો ધરાવતા હતા. {{Citation needed|date=November 2008}}

સ્પેશિયલ વેહિકલ ક્લબો - વિવિધ સમયે લેન્ડ રોવરે ચોક્કસ ઘટનાઓ અથવા ચોક્કસ વિષય પર વાહનોનું ઉત્પાદન કર્યું હતું, તેમાં નોંધી શકાય તેમાં [http://www.cameltrophy.co.uk કેમલ ટ્રોફી] અને [http://www.g4ownersclub.com જી4 ચેલેન્જ] વાહનોનો સમાવેશ થાય છે, જેનું વેચાણ સામાન્ય પ્રજાને કરવામાં આવ્યું હતું અને ડિફેન્ડરની અલગ કક્ષાઓ છૂટક રીતે પારંપારીક વાહનો આધારિત હતી, જેનુ ઉત્પાદન ટોમ્બ રાઇડર મોશન પિક્ચર માટે કરવામાં આવ્યું હતું.

પ્રાદેશિક ક્લબો - આનું બે જૂથોમાં વિભાજન થયું હતું, સ્પર્ધાત્મક અને બિન-સ્પર્ધાત્મક ક્લબો. 

બિન સ્પર્ધાત્મક ક્લબ પ્રવૃત્તિઓ સામાન્ય રીતે સામાજિક ઘટનાઓ, માર્ગ સિવાયના ડ્રાઇવીંગ અથવા ખરાબ જાહેર ધોરીમાર્ગો પરની ગ્રીન લેનીંગ અથવા માર્ગ સિવાયના કેન્દ્રો ખાતે 'પે એન્ડ પ્લે' દિવસોને સબંધિત હતી.

સ્પર્ધાત્મક ક્લબો અસાધારણ હતી મોટે ભાગે ફક્ત યુકેમાં જ જોવા મળતી હતી, તેમજ ઉપર જણાવેલી બિન સ્પર્ધાત્મક પ્રવૃત્તિઓ સ્પર્ધાત્મક ઘટનાઓ જેમ કે ટાઇરો, રોડ ટેક્સડ વેહિકલ (RTV-આરટીવી) અને ક્રોસ કંટ્રી વેહિકલ (CCV-સીસીવી) ટ્રાયલ્સ, ચડાણ અને સુધારાત્મક ચેલેન્જીસ અથવા ગતિ ઘટનાઓ જેમ કે કોમ્પ્ટીટીવ સફારી. યુકેની દરેક સ્પર્ધાત્મક ઘટનાઓ [http://www.msauk.org મોટર સ્પોર્ટસ અસોસિએશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818170608/https://www.msauk.org/ |date=2018-08-18 }} (MSA-એમએસએ) દ્વારા યજમાન ક્લબ અથવા અસોસિએશન  દ્વારા લાગુ પાડવામાં આવેલા વાહન આધારિત નિયમો સાથે સર્જવામાં આવેલા નિયમોના માળખામાં ચાલે છે.

અસંખ્ય ક્લબો અસોસિએશન ઓફ લેન્ડ રોવર ક્લબો&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.alrc.co.uk |title=Association of Land Rover Clubs website |publisher=Alrc.co.uk |date= |access-date=2010-07-15}}&lt;/ref&gt; (ALRC-એએલઆરસી) સાથે સંલગ્ન છે, જે અગાઉ અસોસિએશન ઓફ રોવર ક્લબ્સ (ARC-એઆરસી)તરીકે ઓળખાતી હતી, અસોસિએશન તેની દરેક સભ્ય ક્લબોમાં તેના પોતાના વાહન નિયમો લાગુ પાડે છે, જેને પ્રાદેશિક ઘટનાઓ અને સમાન ધારણો સાથ મંજૂર કરાયેલા વાહનો સાથે વાર્ષિક રાષ્ટ્રીય ઘટનાઓ સાથે સ્પર્ધા કરવાની તક હોય.

ક્લબ પરવાના - 2005માં ફોર્ડની માલિકી હેઠળ લેન્ડ રોવર કંપની ક્લબ પર્યાવરણમાં વધુ રસ ધરાવતી હતી.  એક આંતરિક ક્લબ ધી લેન્ડ રોવર ક્લબ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.landroversclub.org/ |title=Land Rover Club website |publisher=Landroversclub.org |date= |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100521044806/http://landroversclub.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ની રચના કરવામાં આવી હતી, જે ક્લબ ફક્ત ફોર્ડ પ્રિમીયર ઓટોમોટિવ ગ્રુપના કર્મચારીઓ માટે જ હતી (હાલમાં ફક્ત નવી 'જગુઆર-લેન્ડ રોવર' ગ્રુપ માટે જ, કેમ કે હવે આ બ્રાન્ડ ફોર્ડ સ્ટેબલથી દૂર જતી રહી છે) વધુમાં, પરવાના હેઠળ લેન્ડ રોવર ગ્રીન ઓવલ લોગોનો ઉપયોગ અન્ય ક્લબો કરી શકે તે માટે એક કરાર કરવામાં આવ્યો હતો.  2006માં બેડફોર્ડશાયર, હર્ટફોર્ડશાયર અને કેમ્બ્રિજશાયર &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bhclrc.co.uk |title=Beds, Herts &amp; Cambs Land Rover Club website |publisher=Bhclrc.co.uk |date= |access-date=2010-07-15}}&lt;/ref&gt; ક્લબ નવા કરાર માટે પ્રથમ પરવાનાધારક હતી, જેને હવે અરસપરસની ગોઠવણીથી લાભ છે, જ્યાં તેમના પોતાના લોગો ટ્રેડ માર્ક થયેલા છે &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ipo.gov.uk/tm/t-find/t-find-number?detailsrequested=C&amp;trademark=2402968 |title=IPO UK |publisher=Ipo.gov.uk |date= |access-date=2010-07-15}}&lt;/ref&gt; અને તેની માલિકી લેન્ડ રોવરની છે અને તેઓ તેમની જાતને 'લેન્ડ રોવર એપ્રુવ્ડ ક્લબ' તરીકે ઓળખાવી શકે છે.

==સાયકલો અને પુશચેર્સ==
1995માં લેન્ડ રોવરે તેના લોગોનો ઉપયોગ કરીને હસ્ત-બનાવટની સાયકલોના ઉત્પાદન માટે મંજૂરી આપી.  સાયકલને લેન્ડ રોવર એપીબી તરીકે કહેવાતી હતી અને તેનું ઉત્પાદન સ્ટ્રાટફોર્ડ-અપોન-એવોન દ્વારા પાશલી સાયકલ્સ દ્વારા કરાયું હતું, જે તેમના મૌલ્ટોન ડિઝાઇન વાળા એપીબીના તૂટી પડે તેવા વર્ઝનની હતી,  (દરેક હેતુ માટેની સાયકલ) આ મોડેલમાં લીંક ફ્રંટ સસ્પેન્શન સાથે એડજસ્ટેબલ ડેમ્પીંગ અને સ્ટ્રોક હતા.  તે ગોલ્ડન યલો સાથે ગ્રીન લેટરીંગ અથવા બ્રિટીશ રેસીંગ ગ્રીન સાથે યલો લેટરીંગ કલર સ્કીમમાં ઉપલબ્ધ હતા. 
બે વધુ મોડેલો લેન્ડ રોવર એક્સસીબી  વી-20ની તરત જ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને મુખ્યત્વે તેમાં નાના સવારો (બાળકો)ને નજરમાં રાખવામાં આવ્યા હતા અને લેન્ડ રોવર એક્સસીબી ડી-26 તરીકે ઉપલબ્ધ છે, જે હાઇડ્રોલિક રિમ બ્રેક્સ, ફ્રંટ સસ્પેન્શન અને સસ્પેન્શન સીટ પિલર સાથે ઓફર કરાયેલી અનેક સાયકલોમાંની પ્રથમ સાયકલ હતી. 

જૂન 2004માં, લેન્ડ રોવરે ઓટોમોટિવ રેંજના પૂરકમાં વ્યાપક 25 મોડેલ રેંજની સાયકલો રજૂ કરી હતી.  ત્રણ મુખ્ય રેંજો 'ડિફેન્ડર' 'ડિસકવરી' અને 'ફ્રીલેન્ડર' હતી. દરેક રેંજ તેના વિવિધ ગુણો ધરાવે છે.  'ડિસકવરી' એ ઓલ-રાઉન્ડર સાયકલ છે અને વિવિધ પ્રકારના પ્રદેશના મિશ્રણમાં યોગ્ય છે.  'ડિફેન્ડર' રેંજ ખરબચડા પ્રદેશો અને માર્ગ સિવાયના સ્થળ માટે અત્યંત યોગ્ય છે, જ્યારે 'ફ્રીલેન્ડર'ને શહેરી જીવનશૈલી માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. દરેક બાઇકોને હળવા વજનવાળા એલ્યુમિનીયમમાંથી બનાવવામાં આવી છે અને તેની કિંમત £200થી-£900ની છે. 

લેન્ડ રોવરે યુકે બાબાગાડી કંપની પેગૌસસને ત્રણ વ્હીલવાળી રેંજની લેન્ડ રોવર એટીપી પુશચેર્સ બનાવવાનો પરવાનો આપ્યો હતો.  આ ડિઝાઇન માર્ક (યુદ્ધકાળમાં દુશ્મન દેશનાં વેપારી વહાણો લૂંટવા અને પકડવાનો પરવાનો ધરાવનારું ખાનગી વેપારી વહાણ)ના વારસાને પ્રતિબિંબીત કરે છે, જેમાં કેનવાસની બેઠક સાથે હળવા ધાતુની ફ્રેમ હોય છે, તેમજ તેની સાથ પુશ સ્ટડ્ઝ અને બ્રેક્સ અને મજાગરા જેવા કઠોર પરંતુ સરળ ભાગ હોય છે.  વ્હીલ્સને સેકંડમાં દૂર કરી શકવાની સાથે તે તદ્દન સીધી રીતે જ પડી ભાંગી શકે છે. બાળકને સીધી રીતે બેસવા માટે અથવા બાળકને સંપૂર્ણ રીતે બંધ કરી દેવા માટે ફૂગ્ગાવાળો વિન્ડસ્ક્રીન મૂકવા માટે મોડ્યૂલ્સ સાથે મૂળ ફ્રેમ મૂકી શકાય છે.  ફ્રેમ લાંબા અને ટૂંકા હેન્ડલવાળા વર્ઝન્સમાં પણ આવતી હતી અને તેની ઘરના સાધનો વડે મરમ્મત પણ કરી શકાય છે.  ડિઝાઇન અત્યંત સરળ, ગળવી અને ખરબચડી હતી અને તે દરેક પ્રદેશોમાં મુસાફરી કરવા સક્ષમ હતી. (તેથી દરેક પ્રદેશ પુશચેઇર માટે એટીપી) તે ત્રણ લશ્કર જેવા દેખાતા કલર્સમાં આવતી હતી: આછા વાદળી, રેતી કલર અને ઓલિવ ડ્રેબ (બદામી). 2002માં ઉત્પાદન બંધ કરવામાં આવ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.landroverpushchairs.co.uk/acatalog/index.html |title=Land Rover Pushchairs Online |publisher=Landroverpushchairs.co.uk |date= |access-date=2010-07-15}}&lt;/ref&gt;

==સંદર્ભો==
{{Reflist|colwidth=30em}}

==બાહ્ય લિન્ક્સ==
* [http://www.landrover.com લેન્ડ રોવરની સત્તાવાર વેબસાઇટ ]
* [http://www.youtube.com/user/LandRoverUK લેન્ડ રોવર યૂટ્યૂબ ચેનલ ]
* [http://www.dmoz.org/Recreation/Autos/Makes_and_Models/Land_Rover/ લેન્ડ રોવર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101112035343/http://www.dmoz.org/Recreation/Autos/Makes_and_Models/Land_Rover |date=2010-11-12 }} અને {{dmoz|/Recreation/Autos/Makes_and_Models/Land_Rover/Clubs/|Land Rover clubs}}
* વિકીબુક્સ પર [[Wikibooks:Vehicle Identification Numbers (VIN codes)/Land Rover/VIN Codes|લેન્ડ રોવર વીઆઇએન કોડ્ઝ]] 
* [http://www.imcdb.org/vehicles.php?resultsStyle=asImages&amp;amp;sortBy=4&amp;amp;make=land+rover&amp;amp;model= ઇન્ટરનેટ મુવી કાર્સ ડેટાબેઝ પર લેન્ડ રોવર ]


[[Category:1978માં સ્થપાયેલી કંપનીઓ]]
[[Category:યુનાઇટ કીંડમમમાં કાર ઉત્પાદકો]]
[[Category:બ્રિટીશ બ્રાન્ડઝ]]
[[Category:લેન્ડ રોવર]]
[[Category:વૈભવી મોટર]]
[[Category:યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં મોટર વાહન ઉત્પાદકો ]]</text>
      <sha1>tcljd4v4lbpn4mxwzqdur64ipa1v2ms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>વિરપુર (તા. જેતપુર)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31060</id>
    <redirect title="વીરપુર (રાજકોટ)" />
    <revision>
      <id>901276</id>
      <parentid>901250</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KartikMistry</username>
        <id>10383</id>
      </contributor>
      <comment>REDIRECT</comment>
      <origin>901276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="jmqyilh68ywdhoc1a65fg40cocqj5aj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[વીરપુર (રાજકોટ)]]</text>
      <sha1>jmqyilh68ywdhoc1a65fg40cocqj5aj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>વડાં</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36650</id>
    <revision>
      <id>901263</id>
      <parentid>796242</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13012" sha1="p7l4hoyxra7t8kthnz1m247bpu1pjoe" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું તૈયાર ખોરાક
| name             = વડાં
| image            = [[Image:Vadai (1).JPG|250px]]
| caption          = મેંદુ વડાં
| alternate_name   = વડા, વડૈ
| country          = [[દક્ષિણ ભારત]]
| region           = [[આંધ્ર પ્રદેશ]], [[કર્ણાટક]], [[કેરળ]], [[મહારાષ્ટ્ર]], [[તમિલનાડુ]], [[શ્રીલંકા]]
| creator          =
| course           =
| served           =
| main_ingredient  =  [[અડદ]] કે [[બટેટા]] , [[કાંદા]]
| variations       =
| calories         =
| other            =
}}

[[Image:Masalvadai.jpg|thumb|મસાલા વડાં]]
[[Image:Dahi vada.jpg|thumb|right|દહીં વડાં તેના પર [[લલ મરચું]], [[ચાટ મસાલો]], અને [[કોથમીર]]]]
[[File:Medu vada2.jpg|thumb|250px| મેદુ વડાં]]
'''વડું''' એક તાજું ફરસાણ છે. તેને બહુવચનમાં સામાન્ય રીતે '''વડાં''' કહેવામાં આવે છે. તેને વડૈ કે વડે તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.&lt;ref&gt; http://books.google.com/books?id=YUXjA3RayhoC&amp;lpg=PA33&amp;ots=nl7QtXWM5r&amp;dq=is%20vadai%20dravidian&amp;pg=PA34#v=onepage&amp;q=vadai&amp;f=false Vadai a dravidian origin&lt;/ref&gt; ભારતમાં આના મુખ્ય પ્રકાર છે: પશ્ચિમ ભારતમાં શાકભાજીઓના માવાને ખીરામાં કે પુરી કે બ્રેડ જેવા પડમાં નાખી તળવામં આવે છે આ ઉપરાંત દાળને વાટીને તેનું ખીરું બનાવી તેના વડાં તળવામાં આવે છે, જ્યારે દક્ષિણ ભારતમાં દાળને પલાળી તેમાં જોઈએ તે મસાલા ઉમેરીને તળવામાં આવે છે.

==વર્ણન==
વડાંનો આકાર અને કદ બદલાતાં રહે છે. તેઓ વચ્ચે કાણાંવાળા, ચપટા તક્તિ જેવાં, દડા જેવા ૫ થી ૮ સેમી વ્યાસના હોઈ શકે છે.  આને અડદની દાળ, ચણાની દાળ, ચણાનો લોટ કે બટેટામાંથી બનાવાય છે. 

વડાં પ્રાચીન દક્ષીણ ભરતીય વાનગી છે&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hinduonnet.com/seta/2004/10/21/stories/2004102100111600.htm |title=The Hindu : Sci Tech / Speaking Of Science : Changes in the Indian menu over the ages&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=2012-01-09 |archive-date=2010-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100826122930/http://www.hinduonnet.com/seta/2004/10/21/stories/2004102100111600.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. વડાં ઘેર બનાવી શકાય છે પણ તે ભારત અને શ્રીલંકાની એક સામાન્ય, લારીએ અને ગલીએ-ગલીએ મળતી વાનગી છે. દક્ષીણ ભારતના વડાં સામાન્ય રીતે સવારનો નાસ્તો હોય છે, પરંતુ ગલીઓઓમાં, રેલ્વે સ્ટેશનો પર તે નાસ્તા તરીકે મળે છે.

==ઇતિહાસ==
વડાંનું ઉદ્ગમ અજ્ઞાત છે.

==બનાવટ==
દાળમાંથી બનતા વડાં બનાવવા દાળને પલાળીને તેનું ખીરું બનાવવામાં આવે છે. તેમાં મસાલા ઉમેરવામાં આવે છે જેમ કે વઘારેલી રાઈ, લીમડો વગેરે.  જ્યારે બટેટા કે અન્ય શાકભાજીના વડાં બનાવવા તેમને બાફીને માવો તૈયાર કરાય છે.  તેમાં મસાલા ભેળવીને ખીરું કે અન્ય આવરણ લગાડી તળી લેવામાં આવે છે. તેમાં આદુ, મરી, મરચું, ઉમેરવામાં આવે છે. તેમને હલક બનાવવા માટે તેમાં ખાવાનો સોડા ઉમેરવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.indianfoodforever.com/indian-breakfast/vada.html |title=Vada recipe |access-date=2012-01-09 |archive-date=2011-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150738/http://www.indianfoodforever.com/indian-breakfast/vada.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એક એક વડાંને ત્યાર બાદ તળી લેવામાં આવે છે.  

તેને તેલમાં તળાતાં હોવા છતાં આદર્શ વડાં તળાઈ ગયાં બાદ ખૂબ તૈલી ન હોવા જોઈએ. વડાંની અંદર તૈયાર થતી બાષ્પ તેલને બહાર કાઢી દેવા સક્ષમ હોવી જોઈએ.

== પીરસવું ==
દક્ષીણ ભારતમાં વડાં મોટેભાગે અમુક મુખ્ય વાનગીઓ જેવીકે [[ઢોસા]], [[ઈડલી]] કે [[પોંગલ]]ની સાથે પીરસાય છે. આજકાલ વડાં મુખ્ય ખોરાક તરીકે એકલા પણ ખાવામાં આવે છે, પરંતુ દક્ષીણ ભારતીય લોકો એને અમુક અન્ય ખોરાક સાથે જ (ગુજરાતી ફરસાણની જેમ) જ લે છે. દક્ષીણ ભરતમાં મુખ્ય ભોજન તરીકે વડાં બનાવાતા કે ખવાતા નથી. આને તળીને તાજા ખવાય છે કેમકે ત્યારે તે કરકરા હોય છે. આને [[ચટણી]], [[સાંબાર]] કે [[દહીં]] સાથે ખવાય છે.

==વિવિધરૂપ ==
વડાંના મુખ્ય પ્રકાર આ મુજબ છે:
*[[મેંદુવડા|મેંદુવડાં]] (ઉદીના વડે (કન્નડઃ ಉದ್ದಿನ ವಡೆ), ઉલ્લુન્દુ વડાં (Tamil: உளுந்து வடை) ઉળૂન્નુ વડાં (મલયાલમ: ഉഴുന്നു വട)), એ અડદની દાળમાંથી બનતા વડાં છે. આમાં વચમાં કાણું હોય છે. ઉત્તર અને દક્ષીણ ભારતમાં આ વડાં સામાન્ય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pachakam.com/recipe.asp?id=800 |title=Uzhundhu Vada Recipe |access-date=2012-01-09 |archive-date=2012-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220020735/http://www.pachakam.com/recipe.asp?id=800 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*દાલવડાં : 'મસાલા વડે' (કન્નડ) 'મસાલા વડાં' (તેલુગુ) 'પરુપ્પુ વડૈ' (તમિળ: பருப்பு வடை; મલયાલમ: പരിപ്പ് വട). એક પ્રકારના [[દાળવડા|દાળવડાં]], જેનો મુખ્ય ઘટક તુવેર દાળ છે. આને આખી તુવેરમાંથી બનાવાય છે અને આનો આકર ચપટો હોય છે. આ વડાંને [[તામિલનાડુ]]માં આમઈ વડૈ પણ કહે છે.  (તમિળ ஆமை வடை, અર્થાત &quot;કાચબા&quot; વડાં) &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pachakam.com/recipe.asp?id=196 |title=Parippu Vada (Dal Vada) Recipe |access-date=2012-01-09 |archive-date=2012-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304171914/http://www.pachakam.com/recipe.asp?id=196 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
અન્ય પ્રકરના વડાં છે:
*''[[મદ્દુર વડે]]'' (કન્નડ: ಮದ್ದೂರು ವಡೆ) કર્ણાટકમાં કાંદામાંથી બનતા એક પ્રકારના વડાં. અન્ય વડાંની અપેક્ષાએ આ વડાં મોટાં, ચપટાં અને કરકરાં  હોય છે. આમાં વચમાં કાણું નથી હોતું. 
*''[[આંબોડે]]'', આને  ચણાની દાળમાંથી બનાવાય છે 
*દહીં વડાં (दही वडा- Hindi) આ વડાં પ્રાય: મગની કે અડદની દાળને પલાળી, ખીરાંને તળીને બનાવેલા વડાંને પાણીમાં પલાળી દહીંમાં બોળીને ખવાય છે. 
*[[એરુલ્લી બજ્જી]] (કન્નડઃ 'ಈರುಳ್ಳಿ ಬಜ್ಜಿ’) વેન્ગાય વડૈ (Tamil ''வெங்காய வடை'' હિંદી ''પ્યાઝ વડાં''; મલયાલમ ''ઉલી વડાં''), જે કાંદા વાપરીને બનાવવામાં આવે છે.
[[Image:Vada Pavs.jpg|thumb|[[મુંબઇ]]માં મળતા વડાંપાઉં]]
*મસાલા વડાં, નરમ અને કરકરા વડાં.
*રવા વડાં, રવામાંથી બનતા વડાં.
*બોન્ડા, કે [[બટેટા વડા|બટેટા વડાં]], બટેટા, લસણ અને મસાલા નાખીને ખીરામાં બોળીને તળાતા વડાં. આને પાઉં સાથે પણ ખવાય છે. અમુક ક્ષેત્રોમાં આને બોન્ડા કહેવાય છે.
*[[સાબુદાણા વડા|સાબુદાણા વડાં]] સાબુદાણામાંથી બનતા વડાં જે મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતની લોકપ્રિય વાનગી છે. ગુજરાતમાં ખાસ કરીને તે ફરાળમાં ખાવામાં આવે છે.
*થવલા વડાં, વિવિધ પ્રકારની દાળ  મિશ્ર કરી બનેલા વડાં.
*કીરઈ વડાં (પાલક વડાં)  આ વડાં ભાજીઓમાંથી બનાવવામાં આવે છે.
*વડાંપાવ, આમાં વડાંને પાવની વચ્ચે મુકીને ખાવા અપાય છે. મુંબઈની આ પ્રખ્યાત વાનગી છે. 
*ખીમા વડાં, આ વડાં છૂંદેલા માંસમાંથી બને છે.
*ભાજણીના વડાં: આ વડાં બાજરી, જુવાર, ઘઉં, ચોખા, ચણાની દાળ, જીરું, ધાણા, વાપરી બનાવાય છે. આ વડાં મહારાષ્ટ્રમાં બનાવાય છે અને તે સ્વાસ્થ્ય વર્ધક છે. 
[[image:vada.jpg|thumb|200px|right|ઉળુથ્થુ વડૈ]]

==ચિત્રમાળા==
&lt;gallery&gt;
File:PalakVada.jpg|પાલખ વડા
File:Uzhunnu vada.jpg|મેદૂ વડા
File:Vada Pavs.jpg|વડા પાવ
File:Batata Vada.jpg|બટેટા વડા
File:Masaal vada.jpg|મસાલ વડા
File:Medur Vada 2.jpg|મેદૂર વડા
File:Dahi vada.jpg|દહીં વડા
File:Idly sambar vada markedJPG.jpg| ઈડલી સંબાર વડા
&lt;/gallery&gt;

== સંદર્ભ ==
{{reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
*[http://www.chennaionline.com/specials/navarathiri2003/vadai.asp વડૈના વિવિધ પ્રકારો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611103924/http://chennaionline.com/specials/navarathiri2003/vadai.asp |date=2008-06-11 }}
*[http://ramkicooks.blogspot.com/2008/02/1001-vada-indian-lentil-fritters.html વન પેજ કુક બુક - વડાં]
*[http://www.awesomecuisine.com/categories/Vegetarian/Snacks/Vada/ વડૈની બનાવટ]

[[શ્રેણી:વાનગી]]
[[શ્રેણી:ફરસાણ]]</text>
      <sha1>p7l4hoyxra7t8kthnz1m247bpu1pjoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>વીરપુર (રાજકોટ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69282</id>
    <revision>
      <id>901277</id>
      <parentid>883322</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KartikMistry</username>
        <id>10383</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ગામમાંથી માહિતી ઉમેરી.</comment>
      <origin>901277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5154" sha1="q6az4x4ko1x2odogbsv5wf9hdpnd9ov" xml:space="preserve">{{Infobox religious building
| name = જલારામ બાપા મંદિર, વીરપુર
| native_name = 
| native_name_lang = 
| image = Jalaram Bapa Idol.JPG
| alt = 
| caption = જલારામ બાપા મંદિરની મૂર્તિ, વીરપુર
| map_type = India Gujarat
| map_size = 
| map_alt = 
| map_relief = 
| map_caption = 
| coordinates = {{coord|21|45|15|N|70|37|20|E|type:landmark_region:IN|display=inline}}
| coordinates_footnotes = 
| religious_affiliation = [[હિંદુ]]
| locale =
| location = [[વીરપુર (રાજકોટ)|વીરપુર]]
| deity = [[જલારામ બાપા]]
| rite = 
| sect = 
| tradition = 
| festival = જલારામ જયંતિ
| cercle = 
| sector = 
| municipality = 
| district = [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ]]
| territory = 
| prefecture = 
| state = [[ગુજરાત]]
| province = 
| region = 
| country = [[ભારત]]
| administration = 
| consecration_year = 
| organisational_status = &lt;!-- or | organizational_status = --&gt;
| functional_status = 
| heritage_designation = 
| ownership = 
| governing_body = 
| leadership = 
| bhattaraka = 
| patron = 
| website = 
| architect = 
| architecture_type = 
| architecture_style = 
| founded_by = 
| creator = 
| funded_by = 
| general_contractor = 
| established = 
| groundbreaking = 
| year_completed = 
| construction_cost = 
| date_demolished = &lt;!-- or | date_destroyed = --&gt;
| facade_direction = 
| capacity = 
| length = 
| width = 
| width_nave = 
| interior_area = 
| height_max = 
| dome_quantity = 
| dome_height_outer = 
| dome_height_inner = 
| dome_dia_outer = 
| dome_dia_inner = 
| minaret_quantity = 
| minaret_height = 
| spire_quantity = 
| spire_height = 
| site_area = 
| temple_quantity = ૧
| monument_quantity = 
| shrine_quantity = 
| inscriptions = 
| materials = 
| elevation_m = &lt;!-- or | elevation_ft = --&gt;
| elevation_footnotes = 
| nrhp = 
| designated = 
| added = 
| refnum = 
| footnotes = 
}}
'''વીરપુર''' [[ભારત]] દેશના [[ગુજરાત]]  રાજ્યના [[સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશના [[રાજકોટ જિલ્લો|રાજકોટ જિલ્લા]]ના [[જેતપુર તાલુકો|જેતપુર તાલુકા]]માં આવેલું ગામ છે. અહીંથી [[રાજકોટ]]થી [[જૂનાગઢ]] જતા રેલ્વે માર્ગ તેમ જ રાજ્ય ધોરી માર્ગ પસાર થાય છે.

== જલારામબાપા મંદિર ==
આ નાનકડું ગામ આજે પૂજનીય સંત શ્રી [[જલારામ બાપા]]ને કારણે ગુજરાતનું  યાત્રાધામ બન્યું છે. અહીં જલારામ મંદિર દ્વારા ચાલતા અન્નક્ષેત્રમાં જેટલા વ્યક્તિ જમવા આવે, તે બધાને પ્રસાદ તરીકે જમાડવામાં આવે છે. આ પેટે કશું પણ લેવામાં આવતું નથી. હવે તો અહીંના ટ્રસ્ટે કોઇપણ પ્રકારનું દાન સ્વીકારવાનું પણ બંધ કરેલ છે.&lt;ref name=b&gt;{{cite book|title=Sages Through Ages - Volume IV: India's Heritage By K. K. Nair|year=૨૦૦૭|url=http://books.google.com/books?id=-AMWIzs7uzsC&amp;pg=PA23&amp;dq=jalaram+bapa&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=0gwPT76fCsrNrQfExMD0AQ&amp;ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q=jalaram%20bapa&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gujarattourism.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gujarattourism.com/destination/details/10/210|title=Virpur, Rajkot, Tourism Hubs, Gujarat, India|publisher=|access-date=૧૧ જૂન ૨૦૧૬|archive-date=2017-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106232139/http://www.gujarattourism.com/destination/details/10/210|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jaijaliyaan.com/|title=:: Jai Jalaram :: Jalaram Bapa (Jaliyaan) residing in virpur, gujarat|publisher=|access-date=૧૧ જૂન ૨૦૧૬|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925105727/http://www.jaijaliyaan.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.shreejalarammandir.org|title=Home|publisher=|access-date= ૧૧ જૂન ૨૦૧૬}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.myoksha.com/jalaram-bapa/|title=Jalaram Bapa Temple - Virpur - Myoksha|date=૧૧ એપ્રિલ ૨૦૧૬|publisher=|access-date= ૧૧ જૂન ૨૦૧૬}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{જેતપુર તાલુકામાં આવેલાં ગામો}}

{{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો]]
[[શ્રેણી:યાત્રાધામ]]
[[શ્રેણી:જેતપુર તાલુકો]]
[[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]]</text>
      <sha1>q6az4x4ko1x2odogbsv5wf9hdpnd9ov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>જોટાણા તાલુકો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76624</id>
    <revision>
      <id>901279</id>
      <parentid>834345</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KartikMistry</username>
        <id>10383</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ઇન્ફોબોક્સ અપડેટ.</comment>
      <origin>901279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5294" sha1="8hvhklppwc633ok3s1x2c5y7x3v0m7q" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name                    = જોટાણા તાલુકો
|settlement_type         = [[ગુજરાતના તાલુકાઓ|તાલુકો]]
|image_skyline           = 
|imagesize               = 
|image_alt               = 
|image_caption           = 
|image_map               = {{maplink|frame=yes|frame-width=|frame-height=|frame-align=center|type=shape|id=|stroke-colour=#C60C30|stroke-width=2|text={{center|તાલુકાનો નકશો}}}}
|map_alt                 = 
|map_caption             = 
|pushpin_map             = India Gujarat#India3
|pushpin_map_alt         = 
|pushpin_map_caption     = 
|pushpin_label_position  = 
|coordinates             = &lt;!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline}} --&gt;
|coor_pinpoint           = 
|coordinates_footnotes   = 
|subdivision_type        = દેશ
|subdivision_name        = ભારત
|subdivision_type1       = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]]
|subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
|subdivision_type2       = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]]
|subdivision_name2       = [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]]
|subdivision_type3       = 
|subdivision_name3       = 
|established_title       = 
|established_date        = 
|seat_type               = મુખ્ય મથક
|seat                    = [[જોટાણા (તા. જોટાણા)|જોટાણા]]
|government_footnotes    = 
|government_type         = 
|governing_body          = 
|leader_party            = 
|leader_title            = 
|leader_name             = 
|leader_title1           = 
|leader_name1            = 
|leader_title2           = 
|leader_name2            = 
|leader_title3           = 
|leader_name3            = 
|leader_title4           = 
|leader_name4            = 
|unit_pref               = Metric
|area_footnotes          = 
|area_urban_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
|area_rural_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
|area_metro_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
|area_note               = 
|area_water_percent      = 
|area_rank               = 
|area_blank1_title       = 
|area_blank2_title       = 
|area_total_km2          = 
|area_land_km2           = 
|area_water_km2          = 
|area_urban_km2          = 
|area_rural_km2          = 
|area_metro_km2          = 
|area_blank1_km2         = 
|area_blank2_km2         = 
|length_km               = 
|width_km                = 
|dimensions_footnotes    = 
|elevation_footnotes     = 
|elevation_m             = 
|population_as_of        = ૨૦૧૧
|population_total        = 
|population_density_km2  = auto
|population_footnotes    = 
|population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ
|population_blank1       = 
|population_blank2_title = સાક્ષરતા
|population_blank2       = 
|population_demonym      = 
|timezone1               = [[ભારતીય માનક સમય|IST]]
|utc_offset1             = +૫:૩૦
|postal_code_type        = પિનકોડ
|postal_code             = 
|area_code_type          = ટેલિફોન કોડ
|area_code               = 
|area_codes              = &lt;!-- for multiple area codes --&gt;
|iso_code                = 
|website                 = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
}}
'''જોટાણા તાલુકો''' [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]માં આવેલો તાલુકો છે. [[જોટાણા (તા. જોટાણા)|જોટાણા]] આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.

== ઇતિહાસ ==
જોટાણા તાલુકાની રચના ૨૦૧૩માં થઇ હતી, જ્યારે તાલુકા પંચાયત ૧૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫ના રોજ કાર્યરત થઇ હતી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mehsanadp.gujarat.gov.in/Mehasana/history.htm|title=ઈતિહાસ|access-date=૨૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. [[મહેસાણા તાલુકો|મહેસાણા તાલુકા]]ના ૨૨, [[કડી તાલુકો|કડી તાલુકા]]ના ૧૦ અને [[દેત્રોજ-રામપુરા તાલુકો|દેત્રોજ તાલુકા]]ના ૩ ગામો મળીને કુલ ૩૫ ગામોનો આ તાલુકો બનેલો છે.

== જોટાણા તાલુકાના ગામો ==
{{જોટાણા તાલુકામાં આવેલાં ગામો}}

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [https://mehsanadp.gujarat.gov.in/Mehasana/jotana-index.htm જોટાણા તાલુકા પંચાયત]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{મહેસાણા જિલ્લો}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકાઓ]]</text>
      <sha1>8hvhklppwc633ok3s1x2c5y7x3v0m7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>જામનગર તાલુકો</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76931</id>
    <revision>
      <id>901280</id>
      <parentid>886089</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T06:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KartikMistry</username>
        <id>10383</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ઇન્ફોબોક્સ અપડેટ.</comment>
      <origin>901280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4992" sha1="oikdy0q75dl3nvb7sjtccvzwmi8q3h5" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name                    = જામનગર તાલુકો
|settlement_type         = [[ગુજરાતના તાલુકાઓ|તાલુકો]]
|image_skyline           = 
|imagesize               = 
|image_alt               = 
|image_caption           = 
|image_map               = {{maplink|frame=yes|frame-width=|frame-height=|frame-align=center|type=shape|id=|stroke-colour=#C60C30|stroke-width=2|text={{center|તાલુકાનો નકશો}}}}
|map_alt                 = 
|map_caption             = 
|pushpin_map             = India Gujarat#India3
|pushpin_map_alt         = 
|pushpin_map_caption     = 
|pushpin_label_position  = 
|coordinates             = &lt;!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline}} --&gt;
|coor_pinpoint           = 
|coordinates_footnotes   = 
|subdivision_type        = દેશ
|subdivision_name        = ભારત
|subdivision_type1       = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]]
|subdivision_name1       = [[ગુજરાત]]
|subdivision_type2       = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]]
|subdivision_name2       = [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર]]
|subdivision_type3       = 
|subdivision_name3       = 
|established_title       = 
|established_date        = 
|seat_type               = મુખ્ય મથક
|seat                    = [[જામનગર]]
|government_footnotes    = 
|government_type         = 
|governing_body          = 
|leader_party            = 
|leader_title            = 
|leader_name             = 
|leader_title1           = 
|leader_name1            = 
|leader_title2           = 
|leader_name2            = 
|leader_title3           = 
|leader_name3            = 
|leader_title4           = 
|leader_name4            = 
|unit_pref               = Metric
|area_footnotes          = 
|area_urban_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
|area_rural_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
|area_metro_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
|area_note               = 
|area_water_percent      = 
|area_rank               = 
|area_blank1_title       = 
|area_blank2_title       = 
|area_total_km2          = 
|area_land_km2           = 
|area_water_km2          = 
|area_urban_km2          = 
|area_rural_km2          = 
|area_metro_km2          = 
|area_blank1_km2         = 
|area_blank2_km2         = 
|length_km               = 
|width_km                = 
|dimensions_footnotes    = 
|elevation_footnotes     = 
|elevation_m             = 
|population_as_of        = ૨૦૧૧
|population_total        = ૮૫૧૯૪૮
|population_density_km2  = auto
|population_footnotes    = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.censusindia.co.in/subdistrict/jamnagar-taluka-gujarat-3814|title=Jamnagar Taluka Population, Religion, Caste Jamnagar district, Gujarat - Census India|website=www.censusindia.co.in|language=en-US|access-date=૭ જાન્યુઆરી ૨૦૧૮|archive-date=2020-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020083558/https://www.censusindia.co.in/subdistrict/jamnagar-taluka-gujarat-3814|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ
|population_blank1       = ૯૨૦
|population_blank2_title = સાક્ષરતા
|population_blank2       = ૭૦.૫%
|population_demonym      = 
|timezone1               = [[ભારતીય માનક સમય|IST]]
|utc_offset1             = +૫:૩૦
|postal_code_type        = પિનકોડ
|postal_code             = 
|area_code_type          = ટેલિફોન કોડ
|area_code               = 
|area_codes              = &lt;!-- for multiple area codes --&gt;
|iso_code                = 
|website                 = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
}}
'''જામનગર તાલુકો''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર જિલ્લા]]નો તાલુકો છે. [[જામનગર]] શહેર આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.

== જામનગર તાલુકાના ગામ ==
{{જામનગર તાલુકાના ગામ}}

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://jamnagardp.gujarat.gov.in/jamnagar/taluka/jamnagar/index.htm જામનગર તાલુકા પંચાયતની વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325020453/http://jamnagardp.gujarat.gov.in/jamnagar/taluka/jamnagar/index.htm |date=2016-03-25 }}

{{જામનગર જિલ્લાના તાલુકાઓ}}

{{સ્ટબ}}

[[શ્રેણી:જામનગર જિલ્લો]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકાઓ]]</text>
      <sha1>oikdy0q75dl3nvb7sjtccvzwmi8q3h5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>જૂની ગુજરાતી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82671</id>
    <revision>
      <id>901262</id>
      <parentid>901259</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T13:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KartikMistry</username>
        <id>10383</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ઇન્ફોબોક્સ અપડેટ.</comment>
      <origin>901262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11554" sha1="m4e86ggvk8ovy54a5t62wvofadqdqyp" xml:space="preserve">{{Infobox language
| name             = જૂની ગુજરાતી
| nativename       = 
| pronunciation    = 
| era              = ૮મી સદીમાં વિકસિત થઈ અને ૧૪મી સદી સુધી [[મધ્યકાળની ગુજરાતી|મધ્ય ગુજરાતી]] અને [[રાજસ્થાની ભાષા]]ઓમાં વિકાસ પામી
| familycolor      = ઇન્ડો-યુરોપિયન
| fam2             = ઇન્ડો-ઇરાનિયન
| fam3             = ઇન્ડો-આર્યન
| fam4             = પશ્ચિમી ઇન્ડો-આર્યન&lt;ref&gt;[http://homepages.fh-giessen.de/kausen/klassifikationen/Indogermanisch.doc Ernst Kausen, 2006. ''Die Klassifikation der indogermanischen Sprachen''] ([[Microsoft Word]], 133 KB)&lt;/ref&gt;
| fam5             = [[ગુજરાતી ભાષા]]ઓ
| ancestor         = વૈદિક સંસ્કૃત
| ancestor2        = પરંપરાગત સંસ્કૃત
| ancestor3        = શૌરસેની સંસ્કૃત
| ancestor4        = ગુર્જર અપભ્રંશ
| script           = {{hlist|[[દેવનાગરી]]|મહાજની}}
| isoexception     = ઐતિહાસિક
| glotto           = none
}}
[[File:Upadesamala2.jpg|thumb|ઉપદેશમાલા, કાગળ ઉપર જૈન પ્રાકૃત અને જૂની ગુજરાતીમાં હસ્તપ્રત, રુપનગર, રાજસ્થાન, ભારત, ૧૬૬૬, ૭૬ ff (−૧૬ ff.), ૧૧x૨૫ સેમી., એક કૉલમ, (૧૦x૨૨ સેમી.), ૪ લીટી મુખ્ય લખાણ, ૨–૪ લીટીમાં દરેક મુખ્ય લીટીનું આંતરલીટી ભાષ્ય, લાલ અને પીળા રંગના લખાણયુક્ત, જૈન દેવનાગરી પુસ્તકની પ્રત, (જેમાં) મુઘલ ચિત્રકારી શૈલી દ્વારા પ્રભાવિત ૧૭ રંગીન ચિત્રો છે જે મોટાભાગે શ્વેતાંબર [[જૈન ધર્મ|જૈન]] મુનીઓનાં છે.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;આ જનસામાન્યને લક્ષ્યમાં રાખીને કરાયેલું, ઉત્તમ પ્રકારે જૈન જીવન કઈ રીતે જીવવું તેનું ઉપદેશાત્મક લખાણ છે. ઉપદેશ ૬ઠી સદીના મધ્યભાગે થયેલા શ્વેતાંબર મુની શ્રી ધર્મદાસજી દ્વારા અપાયેલો છે. જૂની ગુજરાતીમાં ગદ્ય ભાષ્ય ૧૪૮૭માં લખાયું છે. પ્રકાશક વિગતમાં સ્થળ, તારીખ અને મુની શ્રી નંદલાલજી મહારાજનું નામ છે કે જેના આદેશથી આ સાહિત્ય અનુલેખિત કરાયું છે.]]

'''જૂની ગુજરાતી''' (જેને ''ગુજરાતી ભાખા'' કે ''ગુર્જર અપભ્રંશ'' પણ કહેવામાં આવે છે, ઈસ.૧૧૦૦–૧૫૦૦), આધુનિક ગુજરાતી અને રાજસ્થાનીની પૂર્વજ છે.&lt;ref name=&quot;Dalby&quot;&gt;{{Harvnb|Dalby|1998|p=237}}&lt;/ref&gt; તે [[ગુજરાત]], પંજાબ, રાજપુતાના અને મધ્ય ભારતમાં વસતા અને શાસન કરતા ગુર્જરો દ્વારા બોલવામાં આવતી હતી.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Revealing India's past: recent trends in art and archaeology|author=Ajay Mitra Shastri |author2=R. K. Sharma |author3=Devendra Handa |publisher=Aryan Books International|year=2005|page=227|quote=It is an established fact that during 10th-11th century ... Interestingly the language was known as the Gujjar Bhakha.|isbn=8173052875}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|title=Medieval Indian literature: an anthology, Volume 3|author=K. Ayyappapanicker|publisher=Sahitya Akademi|year=1997|url=https://books.google.com/books?id=KYLpvaKJIMEC&amp;pg=PA91&amp;dq|page=91|isbn=9788126003655}}&lt;/ref&gt; ૧૨મી સદીની શરૂઆતમાં આ ભાષા સાહિત્યિક ભાષા તરીકે વપરાતી હતી. આ સમયનાં લખાણોમાં સીધા/ત્રાંસા સંજ્ઞા સ્વરૂપો, સહાયક ક્રિયાપદો અને postpositions જેવાં લાક્ષણિક ગુજરાતી લક્ષણો દેખાય છે.&lt;ref name=&quot;M2&quot;&gt;{{Harvnb|Mistry|2003|p=115}}&lt;/ref&gt; આજની ગુજરાતીની જેમ તેમાં પણ ૩ જાતિઓ (વ્યાકરણ જાતિ) હતી, અને ઈસ. ૧૩૦૦ આસપાસ આ ભાષાનું એકદમ પ્રમાણિત સ્વરૂપ ઉભરેલું. સામાન્ય રીતે તો આ ભાષા &quot;જૂની ગુજરાતી&quot; તરીકે જ ઓળખાય છે પણ કેટલાંક વિદ્વાનો તેને '''જૂની પશ્ચિમી રાજસ્થાની''' તરીકે પણ ઓળખાવવી પસંદ કરે છે. તેમની દલીલનો પાયો એ છે કે, ગુજરાતી અને રાજસ્થાની ત્યારે અલગ નહોતી. આ માન્યતા માટે કારણરૂપ  એવું પરિબળ એ દર્શાવવામાં આવે છે કે, આધુનિક રાજસ્થાનીમાં છૂટીછવાઈ રીતે નાન્યતર જાતિ વપરાય છે, આ ખોટા નિષ્કર્ષનું કારણ એ છે કે, કેટલાંક વિસ્તારમાં અનુનાસિક વ્યંજન પછી પુલ્લિંગ &quot;ઓ&quot; ને સ્થાને &quot;ઉ&quot; વપરાય છે તે અને ગુજરાતીનો નાન્યતર &quot;ઉ&quot; સમાન છે.&lt;ref&gt;Smith, J.D. (2001) &quot;Rajasthani.&quot; ''Facts about the world's languages: An encyclopedia of the world's major languages, past and present''. Ed. Jane Garry, and Carl Rubino: New England Publishing Associates. pp. 591-593.&lt;/ref&gt; આ ભાષાના પુરોગામી સમુ ઔપચારિક વ્યાકરણ, ''પ્રાકૃત વ્યાકરણ'' જૈન મુની અને પ્રસિદ્ધ વિદ્વાન [[હેમચંદ્રાચાર્ય|હેમચંદ્રાચાર્ય સુરી]]એ, અણહિલવાડ [[પાટણ]]નાં ચાલુક્ય રાજા [[સિદ્ધરાજ જયસિંહ]]નાં રાજ્યકાળમાં લખ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;Kothari2014&quot;&gt;{{cite book|author=Rita Kothari|title=Translating India|url=https://books.google.com/books?id=2-xQAwAAQBAJ&amp;pg=PA73|access-date=5 August 2014|date=8 April 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-64216-9|pages=73–74}}&lt;/ref&gt;

==સાહિત્ય==
મોટાભાગનું સાહિત્ય વિવિધ શૈલીઓમાં લખાયેલું છે, જેમાંનું ઘણુંખરું શ્લોકરૂપે (કે કાવ્ય સ્વરૂપે) છે, જેમ કે:&lt;ref name=&quot;CardonaSuthar661&quot;&gt;{{Harvnb|Cardona|Suthar|2003|p=661}}&lt;/ref&gt;
* ''રાસા'', મુખ્યત્વે ઉપદેશાત્મક વર્ણનો, જેમાંનુ બહુ જૂનો અને જાણીતો છે શાલિભદ્રસુરીનો ''ભારતેશ્વરબાહુબલી'' (૧૧૮૫).
* ''ફાગુ'', જેમાં વસંતોત્સવનાં વર્ણનો અને ઉજવણીઓ હોય છે, જેમાં જૂનું છે જિનપદ્મસુરીનું ''સિરીતુલિબ્ડ્ડા'' (Sirithūlibadda) (સને. ૧૩૩૫). બહુ જ જાણીતું છે, અજ્ઞાત રચનાકારનું ૧૪ કે ૧૫મી સદીનું કે તેનાથી પણ જૂનું, ''વસંતવિલાસ''. 
* ''બારમાસી'', બારે બાર માસનાં કુદરતી સૌંદર્ય (ઋતુસૌંદર્ય)નું વર્ણન. 
* ''[[આખ્યાન]]'', જેમાં દરેક પ્રકરણ સમાન લંબાઈનું હોય છે. ધાર્મિક પુસ્તકની ઉપકથા જેને ગ્રંથિક અથવા વ્યવસાયી કથાકાર દ્વારા ગાયન અને નાટક દ્વારા પ્રેક્ષકો સમક્ષ રજૂ કરી શકાય. [[ઓખાહરણ]] તેનું એક ઉદાહરણ છે.

[[નરસિંહ મહેતા]] (ઈ.સ.૧૪૧૪-૧૪૮૦) ને પરંપરાગત રીતે આધુનિક ગુજરાતી કવિતાના પિતા માનવામાં આવે છે. યુવાવયે સરસ સંપાદનના ગુણયુક્ત  ૧૪મી સદીની મહત્વની ગદ્યરચનારૂપે &quot;તરુણપ્રભા&quot;નું ભાષ્ય, ''સદ્વસ્યકબાલબોધવ્રત્તિ'' (Ṣaḍāvaśyakabālabodhavr̥tti) ગણાય છે.&lt;ref name=&quot;CardonaSuthar661&quot;/&gt;

==ધ્વનિશાસ્ત્ર==
જૂની ગુજરાતીમાં ળકાર મહદાંશે ગેરહાજર છે, જેનો ઉપયોગ હાલની આધુનિક ગુજરાતીમાં સામાન્ય છે. શક્ય છે કે મરાઠા અને [[મરાઠી ભાષા]]ના સંસર્ગને કારણે તેનો પછીથી ફેર પરિચય થયો છે.

==સંદર્ભો==
{{reflist|30em}}

==વધુ વાંચો==
* Bender, E. (1992) ''The Salibhadra-Dhanna-Carita: A Work in Old Gujarati Critically Edited and Translated, with a Grammatical Analysis and Glossary''. [[American Oriental Society]]: New Haven, Conn. ISBN 0-940490-73-0
* {{Citation
 | last= Brown
 | first= W.N.
 | title= An Old Gujarati Text of the Kalaka Story
 | journal= Journal of the American Oriental Society
 |volume= 58
 |issue= 1
 | year= 1938
 | pages= 5–29
 | url= http://www.jstor.org/stable/594192
 | doi= 10.2307/594192
 }}.
* Dave, T.N. (1935) ''A Study of the Gujarati Language in the XVth Century''. The Royal Asiatic Society. ISBN 0-947593-30-6
* Tessitori, L.P. (1914–1916) &quot;Notes on the Grammar of Old Western Rajasthani.&quot; ''Indian Antiquary''. 43–45.

{{ગુજરાતી ભાષા}}

[[શ્રેણી:ગુજરાતી સંસ્કૃતિ]]
[[શ્રેણી:ભારતની ભાષાઓ]]
[[શ્રેણી:જૂની ગુજરાતી]]</text>
      <sha1>m4e86ggvk8ovy54a5t62wvofadqdqyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સુમન કલ્યાણપુર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90961</id>
    <revision>
      <id>901271</id>
      <parentid>900524</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] દૂર થઇ using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>901271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29697" sha1="c1okt677ke4mmgft0zgsjyvtxdss7gs" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = સુમન કલ્યાણપુર
| image              = Suman Kalyanpur in 2023.jpg
| caption            = સુમન કલ્યાણપુર, ૨૦૨૩માં
| alias              = 
| birth_name         = સુમન હેમાડી
| birth_date         = {{Birth date and age|1937|01|28}}
| birth_place        = 
| death_date         = 
| instrument         = 
| occupation         = પાર્શ્ચગાયિકા
| years_active       = ૧૯૫૪–૧૯૮૮
| style              = ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત, પાર્શ્ચગાયિકા
}}
'''સુમન કલ્યાણપુર''' (જન્મ: જાન્યુઆરી ૨૮, ૧૯૩૭) એક ભારતીય ગાયિકા છે. તેણી [[ભારત]] દેશના સૌથી આદરણીય અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્ચ ગાયકો પૈકીના એક તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેણીએ પાર્શ્ચગાયિકા તરીકે સફળતાપૂર્વક માન્યતા હાંસલ કરી અને લગભગ તે સમયના બધા ટોચના સંગીતકારો માટે ગીત ગાયાં હતાં. ઘણા લોકો માને છે કે લતા મંગેશકરના આધિપત્યને કારણે તેણી પોતાની સંગીત પ્રતિભા પ્રમાણેનું કામ મેળવી શકી ન હતી અને આથી તેણી પાર્શ્ચગાયન ક્ષેત્રમાં યોગ્ય ઊંચાઈ મેળવવા જરૂરી બધાં જ લક્ષણો જેમ કે શાસ્ત્રીય સંગીત વિષયક બહોળું જ્ઞાન, સુરીલો મધુર અવાજ અને વિશાળ ક્ષમતા હોવા છતાં યોગ્ય મુકામ પર પહોંચી શકી ન હતી.

તેણીનો અવાજ સાંભળતી વેળા ઘણીવાર ભૂલથી એમ લાગતું કે [[લતા મંગેશકર]] ગાય છે.&lt;ref&gt;[http://indianexpress.com/article/entertainment/music/the-other-lata The Other Lata]&lt;/ref&gt; સુમન કલ્યાણપુરની કારકિર્દીની શરૂઆત વર્ષ ૧૯૫૪માં થઈ હતી અને તેણીએ ગાયિકા તરીકે વર્ષ ૧૯૬૦-૧૯૭૦ દરમિયાન ખૂબ જ લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. તેણીએ હિન્દી ઉપરાંત મરાઠી, આસામી, ગુજરાતી, કન્નડ, ભોજપુરી, રાજસ્થાની, બંગાળી, અંગ્રેજી અને પંજાબી જેવી ઘણી ભાષાઓનાં ચલચિત્રો માટે ગીતો ગાયાં છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |title=Suma Kalyapur |access-date=2018-04-25 |archive-date=2015-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418010803/http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418010803/http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |date=2015-04-18 }}&lt;/ref&gt; તેણીને તે સમયની લોકપ્રિય ગાયિકા તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી હતી. તેણીએ કુલ ૮૫૭ હિન્દી ગીતો ગાયેલાં છે.

== પ્રારંભિક જીવન ==
સુમન કલ્યાણપુરનો જન્મ ૨૮ જાન્યુઆરી, ૧૯૩૭ના દિવસે ઢાકા ખાતે થયો હતો. સુમન કલ્યાણપુરના પિતા શંકર રાવ હેમાડી મેંગલોર, કર્ણાટક ખાતેના એક સંભ્રાંત સારસ્વત બ્રાહ્મણ પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા. હેમાડી (Hemmady) [[કર્ણાટક]] રાજ્યના ઉડિપી જિલ્લાના કુંદાપુર તાલુકાનું એક ગામ છે. શંકર રાવે સેન્ટ્રલ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયામાં એક ઉચ્ચ પદ પર સેવા આપી હતી અને તેમને ખૂબ જ લાંબા સમય માટે હાલ બાંગ્લાદેશના ઢાકા ખાતે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. પિતા અને માતા સીતા હેમાડીને ત્યાં ૫ પુત્રીઓ અને એક પુત્રના પરિવારમાં સુમનનો ઉછેર થયો હતો, જેમાં સુમન કલ્યાણપુર સૌથી મોટા હતાં. વર્ષ ૧૯૪૩માં તેમનું કુટુંબ [[મુંબઈ]] ખાતે રહેવા આવ્યું, જ્યાં તેમને સંગીતની તાલીમ પ્રાપ્ત થઈ.

સુમન કલ્યાણપુર હંમેશા ચિત્રકલા અને સંગીતમાં રસ લેતા હતાં. મુંબઇ ખાતેની પ્રખ્યાત કોલમ્બિયા હાઇ સ્કૂલમાં શાળાકીય અભ્યાસ સમાપ્ત કર્યા પછી, તેણીને પ્રતિષ્ઠિત સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટસ ખાતે ચિત્રકામના વિષય સાથે વધુ અભ્યાસ માટે પ્રવેશ મળ્યો. આ સાથે તેણીએ શાસ્ત્રીય ગાયકનું શિક્ષણ પુણેના પ્રભાત ફિલ્મના સંગીત દિગ્દર્શક અને કુટુંબના અંગત મિત્ર એવા 'પંડિત કેશવ રાવ ભોલે' પાસે શીખવા શરૂ કર્યું હતું. સુમન કલ્યાણપુરના કહેવા મુજબ, શરૂઆતમાં તેણી માત્ર શોખ માટે ગાતી હતી, પરંતુ ધીમે ધીમે સંગીતમાં તેણીને રસ પડવા લાગ્યો અને તેણીએ વ્યવસાયિક ધોરણે 'ઉસ્તાદ ખાન અબ્દુલ રહેમાન ખાન' અને 'ગુરુજી માસ્ટર નવરંગ' પાસે શીખવાનું શરૂ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |title=Suman Kalyapur |access-date=2018-04-25 |archive-date=2013-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903021403/http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903021403/http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |date=2013-09-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sharma|first=Shishir Krishna|date=2013-09-08|title=Beete Hue Din: “Dil Ne Phir Yaad Kiya Barq Si Laher Aayi Hai” – Suman Kalyanpur|url=https://beetehuedin.blogspot.com/2013/09/na-tum-hamein-jaano-suman-kalyanpur.html|access-date=2026-05-03|website=Beete Hue Din}}&lt;/ref&gt;

== કારકિર્દી ==
સુમન કલ્યાણપુરના કહ્યા મુજબ, ''&quot;દરેક ઘરમાં એક તરફ કલા અને સંગીત તરફ ઝોક હોવા છતાં પણ જાહેર પ્રદર્શન માટે કડક પ્રતિબંધ હતો. તેમ છતાં, હું વર્ષ ૧૯૫૨માં ગાવા માટે ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો તરફથી મળેલી તક માટે ના પાડી શકી ન હતી. આ મારો પ્રથમ જાહેર કાર્યક્રમ હતો, જેના પછી મને વર્ષ ૧૯૫૩માં પ્રકાશિત મરાઠી ફિલ્મ માં ગાવા માટે એક તક મળી હતી. તે સમયે શેખ મુખ્તાર દ્વારા ફિલ્મ &lt;nowiki&gt;'મંગુ' બનાવી રહ્યા હતા, જેની રચયિતા હતા 'મોહમ્મદ શફી'. શેખ મુખ્તાર ''શુક્રાચી ચાંદની'નાં ગીતોમાં મારા અવાજથી એટલા પ્રભાવિત થયા કે તેમણે ફિલ્મ 'મંગુ'માં મને ગાવા માટે ૩ ગીતો માટે પસંદ કરી. જો કે કેટલાક અજ્ઞાત કારણોસર પછી 'ઓ. પી. નૈયર' દ્વારા 'મોહમ્મદ શફી'ને બદલવામાં આવ્યા અને મારા ૩ ગીતોમાંથી માત્ર એક જ ગીત (હાલરડું) &quot;કોઈ પુકારે ધીરે સે તુઝે&quot; જાળવી રાખ્યું હતું. આમ, હું હિન્દી સિનેમા સાથે વર્ષ ૧૯૫૪માં પ્રદર્શિત 'મંગુ'&lt;/nowiki&gt;થી જોડાઈ હતી.&quot;''

આ ફિલ્મ 'મંગુ' પછી તરત જ, સુમન કલ્યાણપુરે સંગીત નિર્દેશક 'નૌશાદ'ના નિર્દેશન હેઠળ 'દરવાજા' ફિલ્મ માટે પ ગીતો ગાયાં હતાં, જે ઇસ્મત ચુગતાઇ દ્વારા નિર્દેશિત અને શાહિદ લતીફ દ્વારા દિગ્દર્શિત કરવામાં આવી હતી. 'દરવાજા' ફિલ્મ પ્રથમ પ્રસારિત થવાને કારણે સામાન્ય રીતે માનવામાં આવે છે કે સુમન કલ્યાણપુરની તે પ્રથમ હિન્દી ફિલ્મ છે. આ જ વર્ષે (૧૯૫૪), સુમન કલ્યાણપુરે સંગીતકાર ઓ.પી. નૈયરના નિર્દેશનમાં રફી અને ગીતા દત્ત દ્વારા ગવાયેલા ફિલ્મ 'આરપાર'ના લોકપ્રિય ગીત 'મોહબ્બત કર લો જી ભર લો અજી કિસને રોકા હૈ'ની આવૃત્તિનું સ્વરાંકન કર્યું હતું. સુમન કલ્યાણપુરના કહેવા મુજબ, આ યુગલગીતમાં તેને કેટલીક કડીઓ ગાવા મળી હતી અને કોરસ ગાયક તરીકે આ ગીત માટે તેની વધુ સેવાઓ લેવામાં આવી હતી. આ ગીત તેમણે ઓ. પી. નૈયર માટે ગાયેલું એકમાત્ર ગીત સાબિત થયું.

સુમન કલ્યાણપુરે સૌ પ્રથમ ફિલ્મી ગીત (યુગલગીત) તલત મહમૂદ સાથે ફિલ્મ ''દરવાજા'' (૧૯૫૪) માટે ગાયું હતું. તલત મહમૂદે સુમન કલ્યાણપુરને સંગીત સમારોહમાં સાંભળ્યા હતાં અને તેમની ગાયકીથી અત્યંત પ્રભાવિત થયા હતા. તલત એક નવોદિત ગાયિકા સાથે આ યુગલગીત ગાવા માટે સંમત થયા, આ વાતને કારણે સુમન કલ્યાણપુરની કારકિર્દીને વેગ મળ્યો. તેણીને ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં સ્થાપિત થવામાં અને તેણીની સંગીત પ્રતિભાની નોંધ લેવામાં આવી હતી.

તેમણે મંગુ (૧૯૫૪) ફિલ્મ માટે ''કોઈ પુકારે ધીરે સે તુઝે ગીત ગાયું હતું. ''સુમન કલ્યાણપુરે ફિલ્મ ''મીયાંબીબી રાજી'' (૧૯૬૦), ''બાત એક રાત કી'' (૧૯૬૨), ''દિલ એક મંદિર'' (૧૯૬૩), ''દિલ હી તો હૈ'' (૧૯૬૩), ''શગૂન'' (૧૯૬૪), ''જહાં આરા'' (૧૯૬૪), ''સાંઝ ઔર સવેરા'' (૧૯૬૪), ''નૂર જહાં'' (૧૯૬૭), ''સાથી'' (૧૯૬૮) અને ''પાકીઝા'' (૧૯૭૧) ફિલ્મો માટે સ્વરાંકન કર્યું હતું. તેમણે સંગીતકાર શંકર જયકિશન, રોશન, મદન મોહન, [[એસ.ડી. બર્મન|એસ. ડી. બર્મન]], હેમન્ત કુમાર, ચિત્રગુપ્ત, [[નૌશાદ અલી|નૌશાદ]], એસ. એન. ત્રિપાઠી, ગુલામ મોહમ્મદ, [[કલ્યાણજી આનંદજી|કલ્યાણજી આણંદજી]] અને લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ માટે કાર્ય કર્યું, જેમાં સૌથી વધુ ગીતો પ્રથમ બે સંગીતકારો માટે ગાયાં છે. તેમણે ૭૪૦ ફિલ્મી અને ગેર-ફિલ્મી ગીતો ગાયાં છે. તેમણે ૧૯૬૦ના દાયકામાં મહંમદ રફી સાથે ૧૪૦ યુગલ ગીતો ગાયાં છે.

સુમન કલ્યાણપુરનું પ્રથમ ફિલ્મી ગીત&quot;ભાટુકલીચા ખેલ માંડીલા&quot; વસંત પ્રભુની ફિલ્મ &quot;પસંત આહે મુલગી&quot; માટે મરાઠી ભાષામાં હતું, જે સુપર-હિટ થયું હતું. ત્યાર પછી ૨૦ વર્ષ સુધી તેમણે ક્યારેય પાછા વળી જોયું નથી. પુત્ર વહાવા ઐસા, એકતી, માનીની અને અન્નપૂર્ણા તેમની કેટલીક યાદગાર ફિલ્મો પૈકીની છે. આ ઉપરાંત ફિલ્મો સિવાય તેમના ગાયેલાં ૫૦થી વધુ ભાવગીતો અને ભક્તિગીતો લોકપ્રિય નીવડ્યાં છે.

સુમન કલ્યાણપુરે લતા મંગેશકર સાથે યુગલગીત &quot;કભી આજ, કભી કલ, કભી પરસોં&quot; હેમંતકુમારના સંગીતનિર્દેશન હેઠળ ગાયું હતું. તેણીએ કેટલાક લોકપ્રિય યુગલ ગીતો પુરુષ ગાયકો [[મોહમ્મદ રફી]], [[મન્ના ડે]], [[મુકેશ]], તલત મહમૂદ અને હેમંતકુમાર સાથે ગાયાં હતાં. તેના રફી સાથેનાં કેટલાક યાદગાર યુગલ ગીતો &quot;આજકલ તેરે મેરે પ્યાર કે ચર્ચે&quot;, &quot;ના ના કરતે પ્યાર&quot;, &quot;તુમસે ઓ હસીના&quot;, &quot;રહેં ના રહેં હમ&quot;, &quot;પર્બતોં કે પેડોં પર શામ કા બસેરા હૈ&quot;, &quot;યે પર્બતોં કે દાયરે&quot;, &quot;અજહું ના આયે બાલમા&quot;, &quot;તુમને પુકારા ઔર હમ ચલે આયે&quot;, &quot;બાદ મુદ્દત કે યે ઘડી આયી&quot;, &quot;મુઝે યે ભૂલ ના&quot;, &quot;દિલ ને ફિર યાદ કીયા&quot;, &quot;તુઝકો દિલબરી કી કસમ&quot; અને &quot;ચાંદ તકતા હૈ ઈધર&quot; વગેરે ગાયાં હતાં. મન્ના ડે સાથે તેમણે ગાયેલ લોકપ્રિય યુગલગીત &quot;ના જાને કહાં હમ&quot; સંગીતકાર દત્તારામના નિર્દેશન હેઠળ બન્યું હતું. મુકેશ સાથે તેમણે ઘણા લોકપ્રિય યુગલ ગીતો ગાયાં છે, જેમ `યે કીસને ગીત છેડા', &quot;અખિયોં કા નૂર હૈ તુ&quot;, &quot;મેરા પ્યાર ભી તુ હૈ&quot;, &quot;દિલ ને ફિર યાદ કીયા&quot;, &quot;શમા સે કોઈ કહ દે&quot; વગેરે.

સુમન કલ્યાણપુર શાસ્ત્રીય રાગો પર આધારિત કેટલાક યાદગાર ગીતો ગાયાં છે, જેમ કે &quot;મનમોહન મન મેં હો તુમ્હી&quot;, &quot;મેરે સંગ ગા ગુનગુના&quot; અને &quot;ગીર ગયી રે મેરે માથે કી બિંદિયા&quot;.

== લતા મંગેશકરના અવાજ સાથે સમાનતા ==
કલ્યાણપુરનો અવાજ મહાન ગાયિકા લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન જ હતો. તેણીનાં ઘણાં ગીતો વિશે લતા શૈલીને કારણે લતા મંગેશકરે ગાયું હશે એમ અસ્પષ્ટતા થાય છે, તેનું કારણ તેણી લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન ગુણવત્તા સાથે ગાતાં. સુમન કલ્યાણપુરે બ્રહ્મચારી ફિલ્મનાં ગીતો માટેના સન્માન સમારંભમાં લતા મંગેશકર સાથેના અવાજની સરખામણી બાબતે પૂછાયેલા પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો હતો કે &quot;હું લતા મંગેશકરથી અત્યંત પ્રભાવિત છું. મારા કોલેજ દિવસોમાં તેણીનાં ગીતો હું ગાવા માટે પસંદ કરતી હતી. મારો અવાજ નાજુક અને પાતળો હતો. તો હું શું કરું? જ્યારે રેડિયો સિલોન દ્વારા મારા ગીતો પ્રસારીત કરવામાં આવ્યાં, ક્યારેય નામની જાહેરાત કરી નથી. પણ ક્યારેક ખોટું નામ પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું. કદાચ આ કારણે જ વધુ મૂંઝવણ ઊભી થઈ છે.&quot;&lt;ref&gt;[http://indianexpress.com/article/entertainment/music/the-other-lata/ The other Lata]&lt;/ref&gt; ૧૯૫૦ અને ૧૯૬૦ના દાયકાને હિન્દી ફિલ્મ સંગીતના સોનેરી કાળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, આ સમયગાળા દરમિયાન સ્ત્રી પાર્શ્ચગાયિકા તરીકે શમશાદ બેગમ, ગીતા દત્ત, લતા મંગેશકર, સુમન કલ્યાણપુર, આશા ભોંસલેનું આધિપત્ય હતું. દરમિયાન આ જ સમયગાળામાં, લતા મંગેશકરે મહંમદ રફી સાથે ગાવા માટે રોયલ્ટીના મુદ્દાને કારણે ઇનકાર કર્યો હતો અને તે ગીતોનું સ્વરાંકન રફી સાથે સુમન કલ્યાણપુર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમયગાળામાં તેમણે રફી સાથે ૧૪૦ યુગલ ગીતોનું સ્વરાંકન કર્યું હતું. જેમાંના ઘણા ગીતો આજે પણ બહુ જ લોકપ્રિય છે.

== અંગત જીવન ==
સુમન કલ્યાણપુરે મુંબઈના ઉદ્યોગપતિ રામાનંદ કલ્યાણપુર સાથે વર્ષ ૧૯૫૮માં કર્યાં હતાં અને આમ, તેણી સુમન હેમાડીને બદલે સુમન કલ્યાણપુર બન્યા. રામાનંદે લગ્ન પછી તેણી માટે દરેક સ્વરાંકન સત્ર દરમિયાન હાજરી આપી હતી. તેણીએ એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો હતો, જેનું નામ નામના ચારુલ અગ્નિ છે, જે લગ્ન પછી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ખાતે સ્થાયી છે.

== સુમન કલ્યાણપુરનાં લોકપ્રિય ગીતો ==
* &quot;સાથી મેરે સાથી&quot; (''વિરાના'')
* &quot;ના તુમ હમેં જાનો&quot; (''બાત એક રાત કી'')
* &quot;છોડો છોડો મોરી બૈયાં&quot; (''મીયાં બીવી રાજી'')
* &quot;દિલ ગમ સે જલ રહા&quot; (''શમા'')
* &quot;યું હી દિલ ને ચાહા થા&quot; (''દિલ હી તો હૈ'')
* &quot;બુઝા દિયે હૈ&quot; (''શગૂન'')
* &quot;મેરે સંગ ગા&quot; (''જાનવર'')
* &quot;મેરે મેહબૂબ ન જા&quot; (''નૂર મહલ'')
* &quot;તુમ અગર આ સકો તો&quot;' અને &quot;ઝીંદગી ડૂબ ગઈ દર્દ કે તૂફાનો મેં&quot; (''એક સાલ પેહલે'')
* &quot;ઝીંદગી ઈમ્તિહાન લેતી હૈ&quot; (''ફિલ્મ નસીબ'')
* &quot;જો હમ પે ગુઝરતી હૈ&quot; (''મોહબ્બત ઇસકો કહેતે હૈ'')
* &quot;શરાબી શરાબી યે સાવન કા મોસમ&quot; (''નૂર જહાં'')
* &quot;બહેના ને ભાઈ કી કલાઇ મેં&quot; (''રેશમ કી ડોરી''), જે ગીતને વર્ષ ૧૯૭૫ના ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ પાર્શ્ચગાયિકા પુરસ્કાર માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું. 
* &quot;આજકલ તેરે મેરે પ્યાર કે ચર્ચે&quot; (બ્રહ્મચારી ફિલ્મ), આ ફિલ્મના ગીતો તેણીનાં સૌથી પ્રસિદ્ધ ગીતો પૈકી ગણાય છે તેમ જ સામાન્ય રીતે [[લતા મંગેશકર]] દ્વારા ગાવામાં આવ્યું છે એમ માનવામાં આવે છે, પરંતુ હકીકતમાં આ ગીતો સુમન કલ્યાણપુર દ્વારા ગાવામાં આવ્યાં હતાં. (આ મૂંઝવણનાં પરિણામોમાંથી એ હકીકત સામે આવી કે તેના અવાજની ગુણવત્તા તે સમયમાં લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન હતી).
* &quot;આંસુ કી એક બૂંદ હું મૈં&quot; એક પહેલી (૧૯૭૧). આ ગીતનું છાયાંકન તનુજા અને ફિરોઝખાન માટે બે વાર કરવામાં આવ્યું હતું. ગીતની બંને આવૃત્તિઓ સુંદર રીતે ગવાઈ છે.
* &quot;મેરા પ્યાર ભી તુ હૈ યે બહાર ભી તુ હૈ&quot; - મુકેશ સાથે યુગલગીત- ''સાથી'' (૧૯૬૮)

== સન્માન ==
# ત્રણ વખત પ્રતિષ્ઠિત &quot;સુર શ્રીંગાર સંસદ&quot; પુરસ્કાર હિન્દી ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ શાસ્ત્રીય ગીત બદલ મેળવેલ છે.
# લતા મંગેશકર પુરસ્કાર ૨૦૦૯, મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા.&lt;ref&gt;[http://archive.indianexpress.com/news/singer-suman-kalyanpur-to-be-feted/1036345/ Singer Suman Kalyanpur to be feted]&lt;/ref&gt;
# ગા દી મા પુરસ્કાર ગા દી મા પ્રતિષ્ઠાન દ્વારા.&lt;ref&gt;[http://www.loksatta.com/pune-news/gadima-award-to-suman-kalyanpur-1163208/ सुमन कल्याणपूर यांना ‘गदिमा पुरस्कार’ जाहीर]&lt;/ref&gt;

== અન્ય ભાષાઓમાં ગીતો ==
* [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]]
* [[આસામી ભાષા|આસામી]]
* [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]
* [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[ભોજપુરી ભાષા|ભોજપુરી]]
* [[રાજસ્થાની ભાષા|રાજસ્થાની]]
* [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]
* [[ઓડિઆ ભાષા|ઉડિયા]]
* [[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]]
* [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]]

તેણી ગાયેલા ગીતોમાં ભક્તિ ગીતો, ગઝલો અને ઠુમરીનો પણ સમાવેશ થાય છે.

મરાઠી ભાષામાં, સુમન કલ્યાણપુરે સંગીતકાર સુધીર ફડકે, દશરથ પુજારી, કમલાકર ભાગવત અને અશોક પાટકી માટે ગીતો ગાયાં છે.

=== જાણીતા મરાઠી ગીતો ===
* &quot;રીમઝીમ ઝરતી શ્રાવન ધારા&quot;
* &quot;શબ્દ શબ્દ જપુન થેવા&quot;
* &quot;રે ક્ષાનીચ્યા સાંગતીને મી અશી ભારાવલે&quot;
* &quot;કેશવા માધવા તુઝ્યા નામત રે ગોડાવા&quot;
* &quot;ઓમકાર પ્રધાન રૂપ ગણેશાચે&quot;
* &quot;જેથે સાગર ધારાણી મીળાતે&quot; 
* &quot;ભક્તિચ્યા ફુલાંચા ગોડ તુ સુવાસ&quot;
* &quot;નાવિકા રે વારા વાહે રે&quot;
* &quot;કેતકીચ્યા બની તેથે નાચલા ગા મોર&quot;
* &quot;યા લાડ્ક્યા મુળીનો&quot;.
* &quot;સમાધિ ઘેઉં જાયે ધ્યાનદેવ&quot;.
* &quot;મૃદુલ કરાની છેદીત તારા&quot;
* &quot;સાવલ્યા વિઠ્ઠલા તુઝ્યા દરી આલે&quot;.

=== લોકપ્રિય બંગાળી ગીતો ===
* રોંગેર બસોરે
* એઇ ચદ્રોમોલ્લીકાટે
* દુરાશર બાલુચારે
* મોને કારો આમી નેઇ
* સુધુ સ્વપ્નો નીયે
* કાંદે કેનો મોન
* તોમર આકાશ ઠેકે
* બાદોલેર માડોલ બાજે ગુરુગુરુ
* આમાર સ્વપ્નો દેખાર દુતી નયોં
* આકાશ અજાના તોબુ
* પાયેર ચિન્હો નીયે
* દુલચેરે મોન
* બ્યાથા હોયે કેનો ફીરે એલે બોંધુઆ
* ભાબીસ ને રે કાંધ્ચી બોસે
* એખાને ઓખાને જેખાને સેખાને 

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{Imdb name|id=0436308}}

[[શ્રેણી:૧૯૩૭માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:મરાઠી લોકો]]
[[શ્રેણી:ગાયિકા]]</text>
      <sha1>c1okt677ke4mmgft0zgsjyvtxdss7gs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901272</id>
      <parentid>901271</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>901272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29761" sha1="93n8dtu870op25gpuk0gpati01lbd0c" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = સુમન કલ્યાણપુર
| image              = Suman Kalyanpur in 2023.jpg
| caption            = સુમન કલ્યાણપુર, ૨૦૨૩માં
| alias              = 
| birth_name         = સુમન હેમાડી
| birth_date         = {{Birth date and age|1937|01|28}}
| birth_place        = 
| death_date         = 
| instrument         = 
| occupation         = પાર્શ્ચગાયિકા
| years_active       = ૧૯૫૪–૧૯૮૮
| style              = ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત, પાર્શ્ચગાયિકા
}}
'''સુમન કલ્યાણપુર''' (જન્મ: જાન્યુઆરી ૨૮, ૧૯૩૭) એક ભારતીય ગાયિકા છે. તેણી [[ભારત]] દેશના સૌથી આદરણીય અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્ચ ગાયકો પૈકીના એક તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેણીએ પાર્શ્ચગાયિકા તરીકે સફળતાપૂર્વક માન્યતા હાંસલ કરી અને લગભગ તે સમયના બધા ટોચના સંગીતકારો માટે ગીત ગાયાં હતાં. ઘણા લોકો માને છે કે લતા મંગેશકરના આધિપત્યને કારણે તેણી પોતાની સંગીત પ્રતિભા પ્રમાણેનું કામ મેળવી શકી ન હતી અને આથી તેણી પાર્શ્ચગાયન ક્ષેત્રમાં યોગ્ય ઊંચાઈ મેળવવા જરૂરી બધાં જ લક્ષણો જેમ કે શાસ્ત્રીય સંગીત વિષયક બહોળું જ્ઞાન, સુરીલો મધુર અવાજ અને વિશાળ ક્ષમતા હોવા છતાં યોગ્ય મુકામ પર પહોંચી શકી ન હતી.

તેણીનો અવાજ સાંભળતી વેળા ઘણીવાર ભૂલથી એમ લાગતું કે [[લતા મંગેશકર]] ગાય છે.&lt;ref&gt;[http://indianexpress.com/article/entertainment/music/the-other-lata The Other Lata]&lt;/ref&gt; સુમન કલ્યાણપુરની કારકિર્દીની શરૂઆત વર્ષ ૧૯૫૪માં થઈ હતી અને તેણીએ ગાયિકા તરીકે વર્ષ ૧૯૬૦-૧૯૭૦ દરમિયાન ખૂબ જ લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. તેણીએ હિન્દી ઉપરાંત મરાઠી, આસામી, ગુજરાતી, કન્નડ, ભોજપુરી, રાજસ્થાની, બંગાળી, અંગ્રેજી અને પંજાબી જેવી ઘણી ભાષાઓનાં ચલચિત્રો માટે ગીતો ગાયાં છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |title=Suma Kalyapur |access-date=2018-04-25 |archive-date=2015-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418010803/http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418010803/http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |date=2015-04-18 }}&lt;/ref&gt; તેણીને તે સમયની લોકપ્રિય ગાયિકા તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી હતી. તેણીએ કુલ ૮૫૭ હિન્દી ગીતો ગાયેલાં છે.

== પ્રારંભિક જીવન ==
સુમન કલ્યાણપુરનો જન્મ ૨૮ જાન્યુઆરી, ૧૯૩૭ના દિવસે ઢાકા ખાતે થયો હતો. સુમન કલ્યાણપુરના પિતા શંકર રાવ હેમાડી મેંગલોર, કર્ણાટક ખાતેના એક સંભ્રાંત સારસ્વત બ્રાહ્મણ પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા. હેમાડી (Hemmady) [[કર્ણાટક]] રાજ્યના ઉડિપી જિલ્લાના કુંદાપુર તાલુકાનું એક ગામ છે. શંકર રાવે સેન્ટ્રલ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયામાં એક ઉચ્ચ પદ પર સેવા આપી હતી અને તેમને ખૂબ જ લાંબા સમય માટે હાલ બાંગ્લાદેશના ઢાકા ખાતે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. પિતા અને માતા સીતા હેમાડીને ત્યાં ૫ પુત્રીઓ અને એક પુત્રના પરિવારમાં સુમનનો ઉછેર થયો હતો, જેમાં સુમન કલ્યાણપુર સૌથી મોટા હતાં. વર્ષ ૧૯૪૩માં તેમનું કુટુંબ [[મુંબઈ]] ખાતે રહેવા આવ્યું, જ્યાં તેમને સંગીતની તાલીમ પ્રાપ્ત થઈ.

સુમન કલ્યાણપુર હંમેશા ચિત્રકલા અને સંગીતમાં રસ લેતા હતાં. મુંબઇ ખાતેની પ્રખ્યાત કોલમ્બિયા હાઇ સ્કૂલમાં શાળાકીય અભ્યાસ સમાપ્ત કર્યા પછી, તેણીને પ્રતિષ્ઠિત સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટસ ખાતે ચિત્રકામના વિષય સાથે વધુ અભ્યાસ માટે પ્રવેશ મળ્યો. આ સાથે તેણીએ શાસ્ત્રીય ગાયકનું શિક્ષણ પુણેના પ્રભાત ફિલ્મના સંગીત દિગ્દર્શક અને કુટુંબના અંગત મિત્ર એવા 'પંડિત કેશવ રાવ ભોલે' પાસે શીખવા શરૂ કર્યું હતું. સુમન કલ્યાણપુરના કહેવા મુજબ, શરૂઆતમાં તેણી માત્ર શોખ માટે ગાતી હતી, પરંતુ ધીમે ધીમે સંગીતમાં તેણીને રસ પડવા લાગ્યો અને તેણીએ વ્યવસાયિક ધોરણે 'ઉસ્તાદ ખાન અબ્દુલ રહેમાન ખાન' અને 'ગુરુજી માસ્ટર નવરંગ' પાસે શીખવાનું શરૂ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |title=Suman Kalyapur |access-date=2018-04-25 |archive-date=2013-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903021403/http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903021403/http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |date=2013-09-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sharma|first=Shishir Krishna|date=2013-09-08|title=Beete Hue Din: “Dil Ne Phir Yaad Kiya Barq Si Laher Aayi Hai” – Suman Kalyanpur|url=https://beetehuedin.blogspot.com/2013/09/na-tum-hamein-jaano-suman-kalyanpur.html|access-date=2026-05-03|website=Beete Hue Din}}&lt;/ref&gt;

== કારકિર્દી ==
સુમન કલ્યાણપુરના કહ્યા મુજબ, ''&quot;દરેક ઘરમાં એક તરફ કલા અને સંગીત તરફ ઝોક હોવા છતાં પણ જાહેર પ્રદર્શન માટે કડક પ્રતિબંધ હતો. તેમ છતાં, હું વર્ષ ૧૯૫૨માં ગાવા માટે ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો તરફથી મળેલી તક માટે ના પાડી શકી ન હતી. આ મારો પ્રથમ જાહેર કાર્યક્રમ હતો, જેના પછી મને વર્ષ ૧૯૫૩માં પ્રકાશિત મરાઠી ફિલ્મ માં ગાવા માટે એક તક મળી હતી. તે સમયે શેખ મુખ્તાર દ્વારા ફિલ્મ &lt;nowiki&gt;'મંગુ' બનાવી રહ્યા હતા, જેની રચયિતા હતા 'મોહમ્મદ શફી'. શેખ મુખ્તાર ''શુક્રાચી ચાંદની'નાં ગીતોમાં મારા અવાજથી એટલા પ્રભાવિત થયા કે તેમણે ફિલ્મ 'મંગુ'માં મને ગાવા માટે ૩ ગીતો માટે પસંદ કરી. જો કે કેટલાક અજ્ઞાત કારણોસર પછી 'ઓ. પી. નૈયર' દ્વારા 'મોહમ્મદ શફી'ને બદલવામાં આવ્યા અને મારા ૩ ગીતોમાંથી માત્ર એક જ ગીત (હાલરડું) &quot;કોઈ પુકારે ધીરે સે તુઝે&quot; જાળવી રાખ્યું હતું. આમ, હું હિન્દી સિનેમા સાથે વર્ષ ૧૯૫૪માં પ્રદર્શિત 'મંગુ'&lt;/nowiki&gt;થી જોડાઈ હતી.&quot;''

આ ફિલ્મ 'મંગુ' પછી તરત જ, સુમન કલ્યાણપુરે સંગીત નિર્દેશક 'નૌશાદ'ના નિર્દેશન હેઠળ 'દરવાજા' ફિલ્મ માટે પ ગીતો ગાયાં હતાં, જે ઇસ્મત ચુગતાઇ દ્વારા નિર્દેશિત અને શાહિદ લતીફ દ્વારા દિગ્દર્શિત કરવામાં આવી હતી. 'દરવાજા' ફિલ્મ પ્રથમ પ્રસારિત થવાને કારણે સામાન્ય રીતે માનવામાં આવે છે કે સુમન કલ્યાણપુરની તે પ્રથમ હિન્દી ફિલ્મ છે. આ જ વર્ષે (૧૯૫૪), સુમન કલ્યાણપુરે સંગીતકાર ઓ.પી. નૈયરના નિર્દેશનમાં રફી અને ગીતા દત્ત દ્વારા ગવાયેલા ફિલ્મ 'આરપાર'ના લોકપ્રિય ગીત 'મોહબ્બત કર લો જી ભર લો અજી કિસને રોકા હૈ'ની આવૃત્તિનું સ્વરાંકન કર્યું હતું. સુમન કલ્યાણપુરના કહેવા મુજબ, આ યુગલગીતમાં તેને કેટલીક કડીઓ ગાવા મળી હતી અને કોરસ ગાયક તરીકે આ ગીત માટે તેની વધુ સેવાઓ લેવામાં આવી હતી. આ ગીત તેમણે ઓ. પી. નૈયર માટે ગાયેલું એકમાત્ર ગીત સાબિત થયું.

સુમન કલ્યાણપુરે સૌ પ્રથમ ફિલ્મી ગીત (યુગલગીત) તલત મહમૂદ સાથે ફિલ્મ ''દરવાજા'' (૧૯૫૪) માટે ગાયું હતું. તલત મહમૂદે સુમન કલ્યાણપુરને સંગીત સમારોહમાં સાંભળ્યા હતાં અને તેમની ગાયકીથી અત્યંત પ્રભાવિત થયા હતા. તલત એક નવોદિત ગાયિકા સાથે આ યુગલગીત ગાવા માટે સંમત થયા, આ વાતને કારણે સુમન કલ્યાણપુરની કારકિર્દીને વેગ મળ્યો. તેણીને ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં સ્થાપિત થવામાં અને તેણીની સંગીત પ્રતિભાની નોંધ લેવામાં આવી હતી.

તેમણે મંગુ (૧૯૫૪) ફિલ્મ માટે ''કોઈ પુકારે ધીરે સે તુઝે ગીત ગાયું હતું. ''સુમન કલ્યાણપુરે ફિલ્મ ''મીયાંબીબી રાજી'' (૧૯૬૦), ''બાત એક રાત કી'' (૧૯૬૨), ''દિલ એક મંદિર'' (૧૯૬૩), ''દિલ હી તો હૈ'' (૧૯૬૩), ''શગૂન'' (૧૯૬૪), ''જહાં આરા'' (૧૯૬૪), ''સાંઝ ઔર સવેરા'' (૧૯૬૪), ''નૂર જહાં'' (૧૯૬૭), ''સાથી'' (૧૯૬૮) અને ''પાકીઝા'' (૧૯૭૧) ફિલ્મો માટે સ્વરાંકન કર્યું હતું. તેમણે સંગીતકાર શંકર જયકિશન, રોશન, મદન મોહન, [[એસ.ડી. બર્મન|એસ. ડી. બર્મન]], હેમન્ત કુમાર, ચિત્રગુપ્ત, [[નૌશાદ અલી|નૌશાદ]], એસ. એન. ત્રિપાઠી, ગુલામ મોહમ્મદ, [[કલ્યાણજી આનંદજી|કલ્યાણજી આણંદજી]] અને લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ માટે કાર્ય કર્યું, જેમાં સૌથી વધુ ગીતો પ્રથમ બે સંગીતકારો માટે ગાયાં છે. તેમણે ૭૪૦ ફિલ્મી અને ગેર-ફિલ્મી ગીતો ગાયાં છે. તેમણે ૧૯૬૦ના દાયકામાં મહંમદ રફી સાથે ૧૪૦ યુગલ ગીતો ગાયાં છે.

સુમન કલ્યાણપુરનું પ્રથમ ફિલ્મી ગીત&quot;ભાટુકલીચા ખેલ માંડીલા&quot; વસંત પ્રભુની ફિલ્મ &quot;પસંત આહે મુલગી&quot; માટે મરાઠી ભાષામાં હતું, જે સુપર-હિટ થયું હતું. ત્યાર પછી ૨૦ વર્ષ સુધી તેમણે ક્યારેય પાછા વળી જોયું નથી. પુત્ર વહાવા ઐસા, એકતી, માનીની અને અન્નપૂર્ણા તેમની કેટલીક યાદગાર ફિલ્મો પૈકીની છે. આ ઉપરાંત ફિલ્મો સિવાય તેમના ગાયેલાં ૫૦થી વધુ ભાવગીતો અને ભક્તિગીતો લોકપ્રિય નીવડ્યાં છે.

સુમન કલ્યાણપુરે લતા મંગેશકર સાથે યુગલગીત &quot;કભી આજ, કભી કલ, કભી પરસોં&quot; હેમંતકુમારના સંગીતનિર્દેશન હેઠળ ગાયું હતું. તેણીએ કેટલાક લોકપ્રિય યુગલ ગીતો પુરુષ ગાયકો [[મોહમ્મદ રફી]], [[મન્ના ડે]], [[મુકેશ]], તલત મહમૂદ અને હેમંતકુમાર સાથે ગાયાં હતાં. તેના રફી સાથેનાં કેટલાક યાદગાર યુગલ ગીતો &quot;આજકલ તેરે મેરે પ્યાર કે ચર્ચે&quot;, &quot;ના ના કરતે પ્યાર&quot;, &quot;તુમસે ઓ હસીના&quot;, &quot;રહેં ના રહેં હમ&quot;, &quot;પર્બતોં કે પેડોં પર શામ કા બસેરા હૈ&quot;, &quot;યે પર્બતોં કે દાયરે&quot;, &quot;અજહું ના આયે બાલમા&quot;, &quot;તુમને પુકારા ઔર હમ ચલે આયે&quot;, &quot;બાદ મુદ્દત કે યે ઘડી આયી&quot;, &quot;મુઝે યે ભૂલ ના&quot;, &quot;દિલ ને ફિર યાદ કીયા&quot;, &quot;તુઝકો દિલબરી કી કસમ&quot; અને &quot;ચાંદ તકતા હૈ ઈધર&quot; વગેરે ગાયાં હતાં. મન્ના ડે સાથે તેમણે ગાયેલ લોકપ્રિય યુગલગીત &quot;ના જાને કહાં હમ&quot; સંગીતકાર દત્તારામના નિર્દેશન હેઠળ બન્યું હતું. મુકેશ સાથે તેમણે ઘણા લોકપ્રિય યુગલ ગીતો ગાયાં છે, જેમ `યે કીસને ગીત છેડા', &quot;અખિયોં કા નૂર હૈ તુ&quot;, &quot;મેરા પ્યાર ભી તુ હૈ&quot;, &quot;દિલ ને ફિર યાદ કીયા&quot;, &quot;શમા સે કોઈ કહ દે&quot; વગેરે.

સુમન કલ્યાણપુર શાસ્ત્રીય રાગો પર આધારિત કેટલાક યાદગાર ગીતો ગાયાં છે, જેમ કે &quot;મનમોહન મન મેં હો તુમ્હી&quot;, &quot;મેરે સંગ ગા ગુનગુના&quot; અને &quot;ગીર ગયી રે મેરે માથે કી બિંદિયા&quot;.

== લતા મંગેશકરના અવાજ સાથે સમાનતા ==
કલ્યાણપુરનો અવાજ મહાન ગાયિકા લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન જ હતો. તેણીનાં ઘણાં ગીતો વિશે લતા શૈલીને કારણે લતા મંગેશકરે ગાયું હશે એમ અસ્પષ્ટતા થાય છે, તેનું કારણ તેણી લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન ગુણવત્તા સાથે ગાતાં. સુમન કલ્યાણપુરે બ્રહ્મચારી ફિલ્મનાં ગીતો માટેના સન્માન સમારંભમાં લતા મંગેશકર સાથેના અવાજની સરખામણી બાબતે પૂછાયેલા પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો હતો કે &quot;હું લતા મંગેશકરથી અત્યંત પ્રભાવિત છું. મારા કોલેજ દિવસોમાં તેણીનાં ગીતો હું ગાવા માટે પસંદ કરતી હતી. મારો અવાજ નાજુક અને પાતળો હતો. તો હું શું કરું? જ્યારે રેડિયો સિલોન દ્વારા મારા ગીતો પ્રસારીત કરવામાં આવ્યાં, ક્યારેય નામની જાહેરાત કરી નથી. પણ ક્યારેક ખોટું નામ પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું. કદાચ આ કારણે જ વધુ મૂંઝવણ ઊભી થઈ છે.&quot;&lt;ref&gt;[http://indianexpress.com/article/entertainment/music/the-other-lata/ The other Lata]&lt;/ref&gt; ૧૯૫૦ અને ૧૯૬૦ના દાયકાને હિન્દી ફિલ્મ સંગીતના સોનેરી કાળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, આ સમયગાળા દરમિયાન સ્ત્રી પાર્શ્ચગાયિકા તરીકે શમશાદ બેગમ, ગીતા દત્ત, લતા મંગેશકર, સુમન કલ્યાણપુર, આશા ભોંસલેનું આધિપત્ય હતું. દરમિયાન આ જ સમયગાળામાં, લતા મંગેશકરે મહંમદ રફી સાથે ગાવા માટે રોયલ્ટીના મુદ્દાને કારણે ઇનકાર કર્યો હતો અને તે ગીતોનું સ્વરાંકન રફી સાથે સુમન કલ્યાણપુર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમયગાળામાં તેમણે રફી સાથે ૧૪૦ યુગલ ગીતોનું સ્વરાંકન કર્યું હતું. જેમાંના ઘણા ગીતો આજે પણ બહુ જ લોકપ્રિય છે.

== અંગત જીવન ==
સુમન કલ્યાણપુરે મુંબઈના ઉદ્યોગપતિ રામાનંદ કલ્યાણપુર સાથે વર્ષ ૧૯૫૮માં કર્યાં હતાં અને આમ, તેણી સુમન હેમાડીને બદલે સુમન કલ્યાણપુર બન્યા. રામાનંદે લગ્ન પછી તેણી માટે દરેક સ્વરાંકન સત્ર દરમિયાન હાજરી આપી હતી. તેણીએ એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો હતો, જેનું નામ નામના ચારુલ અગ્નિ છે, જે લગ્ન પછી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ખાતે સ્થાયી છે.

== સુમન કલ્યાણપુરનાં લોકપ્રિય ગીતો ==
* &quot;સાથી મેરે સાથી&quot; (''વિરાના'')
* &quot;ના તુમ હમેં જાનો&quot; (''બાત એક રાત કી'')
* &quot;છોડો છોડો મોરી બૈયાં&quot; (''મીયાં બીવી રાજી'')
* &quot;દિલ ગમ સે જલ રહા&quot; (''શમા'')
* &quot;યું હી દિલ ને ચાહા થા&quot; (''દિલ હી તો હૈ'')
* &quot;બુઝા દિયે હૈ&quot; (''શગૂન'')
* &quot;મેરે સંગ ગા&quot; (''જાનવર'')
* &quot;મેરે મેહબૂબ ન જા&quot; (''નૂર મહલ'')
* &quot;તુમ અગર આ સકો તો&quot;' અને &quot;ઝીંદગી ડૂબ ગઈ દર્દ કે તૂફાનો મેં&quot; (''એક સાલ પેહલે'')
* &quot;ઝીંદગી ઈમ્તિહાન લેતી હૈ&quot; (''ફિલ્મ નસીબ'')
* &quot;જો હમ પે ગુઝરતી હૈ&quot; (''મોહબ્બત ઇસકો કહેતે હૈ'')
* &quot;શરાબી શરાબી યે સાવન કા મોસમ&quot; (''નૂર જહાં'')
* &quot;બહેના ને ભાઈ કી કલાઇ મેં&quot; (''રેશમ કી ડોરી''), જે ગીતને વર્ષ ૧૯૭૫ના ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ પાર્શ્ચગાયિકા પુરસ્કાર માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું. 
* &quot;આજકલ તેરે મેરે પ્યાર કે ચર્ચે&quot; (બ્રહ્મચારી ફિલ્મ), આ ફિલ્મના ગીતો તેણીનાં સૌથી પ્રસિદ્ધ ગીતો પૈકી ગણાય છે તેમ જ સામાન્ય રીતે [[લતા મંગેશકર]] દ્વારા ગાવામાં આવ્યું છે એમ માનવામાં આવે છે, પરંતુ હકીકતમાં આ ગીતો સુમન કલ્યાણપુર દ્વારા ગાવામાં આવ્યાં હતાં. (આ મૂંઝવણનાં પરિણામોમાંથી એ હકીકત સામે આવી કે તેના અવાજની ગુણવત્તા તે સમયમાં લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન હતી).
* &quot;આંસુ કી એક બૂંદ હું મૈં&quot; એક પહેલી (૧૯૭૧). આ ગીતનું છાયાંકન તનુજા અને ફિરોઝખાન માટે બે વાર કરવામાં આવ્યું હતું. ગીતની બંને આવૃત્તિઓ સુંદર રીતે ગવાઈ છે.
* &quot;મેરા પ્યાર ભી તુ હૈ યે બહાર ભી તુ હૈ&quot; - મુકેશ સાથે યુગલગીત- ''સાથી'' (૧૯૬૮)

== સન્માન ==
# ત્રણ વખત પ્રતિષ્ઠિત &quot;સુર શ્રીંગાર સંસદ&quot; પુરસ્કાર હિન્દી ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ શાસ્ત્રીય ગીત બદલ મેળવેલ છે.
# લતા મંગેશકર પુરસ્કાર ૨૦૦૯, મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા.&lt;ref&gt;[http://archive.indianexpress.com/news/singer-suman-kalyanpur-to-be-feted/1036345/ Singer Suman Kalyanpur to be feted]&lt;/ref&gt;
# ગા દી મા પુરસ્કાર ગા દી મા પ્રતિષ્ઠાન દ્વારા.&lt;ref&gt;[http://www.loksatta.com/pune-news/gadima-award-to-suman-kalyanpur-1163208/ सुमन कल्याणपूर यांना ‘गदिमा पुरस्कार’ जाहीर]&lt;/ref&gt;

== અન્ય ભાષાઓમાં ગીતો ==
* [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]]
* [[આસામી ભાષા|આસામી]]
* [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]
* [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[ભોજપુરી ભાષા|ભોજપુરી]]
* [[રાજસ્થાની ભાષા|રાજસ્થાની]]
* [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]
* [[ઓડિઆ ભાષા|ઉડિયા]]
* [[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]]
* [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]]

તેણી ગાયેલા ગીતોમાં ભક્તિ ગીતો, ગઝલો અને ઠુમરીનો પણ સમાવેશ થાય છે.

મરાઠી ભાષામાં, સુમન કલ્યાણપુરે સંગીતકાર સુધીર ફડકે, દશરથ પુજારી, કમલાકર ભાગવત અને અશોક પાટકી માટે ગીતો ગાયાં છે.

=== જાણીતા મરાઠી ગીતો ===
* &quot;રીમઝીમ ઝરતી શ્રાવન ધારા&quot;
* &quot;શબ્દ શબ્દ જપુન થેવા&quot;
* &quot;રે ક્ષાનીચ્યા સાંગતીને મી અશી ભારાવલે&quot;
* &quot;કેશવા માધવા તુઝ્યા નામત રે ગોડાવા&quot;
* &quot;ઓમકાર પ્રધાન રૂપ ગણેશાચે&quot;
* &quot;જેથે સાગર ધારાણી મીળાતે&quot; 
* &quot;ભક્તિચ્યા ફુલાંચા ગોડ તુ સુવાસ&quot;
* &quot;નાવિકા રે વારા વાહે રે&quot;
* &quot;કેતકીચ્યા બની તેથે નાચલા ગા મોર&quot;
* &quot;યા લાડ્ક્યા મુળીનો&quot;.
* &quot;સમાધિ ઘેઉં જાયે ધ્યાનદેવ&quot;.
* &quot;મૃદુલ કરાની છેદીત તારા&quot;
* &quot;સાવલ્યા વિઠ્ઠલા તુઝ્યા દરી આલે&quot;.

=== લોકપ્રિય બંગાળી ગીતો ===
* રોંગેર બસોરે
* એઇ ચદ્રોમોલ્લીકાટે
* દુરાશર બાલુચારે
* મોને કારો આમી નેઇ
* સુધુ સ્વપ્નો નીયે
* કાંદે કેનો મોન
* તોમર આકાશ ઠેકે
* બાદોલેર માડોલ બાજે ગુરુગુરુ
* આમાર સ્વપ્નો દેખાર દુતી નયોં
* આકાશ અજાના તોબુ
* પાયેર ચિન્હો નીયે
* દુલચેરે મોન
* બ્યાથા હોયે કેનો ફીરે એલે બોંધુઆ
* ભાબીસ ને રે કાંધ્ચી બોસે
* એખાને ઓખાને જેખાને સેખાને 

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{Imdb name|id=0436308}}

[[શ્રેણી:૧૯૩૭માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:મરાઠી લોકો]]
[[શ્રેણી:ગાયિકા]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>93n8dtu870op25gpuk0gpati01lbd0c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901273</id>
      <parentid>901272</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>મૃત્યુ તારીખ</comment>
      <origin>901273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29775" sha1="7it9y6n4hrw9p9ht2uk13py2t1c8avc" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = સુમન કલ્યાણપુર
| image              = Suman Kalyanpur in 2023.jpg
| caption            = સુમન કલ્યાણપુર, ૨૦૨૩માં
| alias              = 
| birth_name         = સુમન હેમાડી
| birth_date         = {{Birth date and age|1937|01|28}}
| birth_place        = 
| death_date         = 
| instrument         = 
| occupation         = પાર્શ્ચગાયિકા
| years_active       = ૧૯૫૪–૧૯૮૮
| style              = ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત, પાર્શ્ચગાયિકા
}}
'''સુમન કલ્યાણપુર''' (૨૮ જાન્યુઆરી ૧૯૩૭ - ૩૧ મે ૨૦૨૬) એક ભારતીય ગાયિકા છે. તેણી [[ભારત]] દેશના સૌથી આદરણીય અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્ચ ગાયકો પૈકીના એક તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેણીએ પાર્શ્ચગાયિકા તરીકે સફળતાપૂર્વક માન્યતા હાંસલ કરી અને લગભગ તે સમયના બધા ટોચના સંગીતકારો માટે ગીત ગાયાં હતાં. ઘણા લોકો માને છે કે લતા મંગેશકરના આધિપત્યને કારણે તેણી પોતાની સંગીત પ્રતિભા પ્રમાણેનું કામ મેળવી શકી ન હતી અને આથી તેણી પાર્શ્ચગાયન ક્ષેત્રમાં યોગ્ય ઊંચાઈ મેળવવા જરૂરી બધાં જ લક્ષણો જેમ કે શાસ્ત્રીય સંગીત વિષયક બહોળું જ્ઞાન, સુરીલો મધુર અવાજ અને વિશાળ ક્ષમતા હોવા છતાં યોગ્ય મુકામ પર પહોંચી શકી ન હતી.

તેણીનો અવાજ સાંભળતી વેળા ઘણીવાર ભૂલથી એમ લાગતું કે [[લતા મંગેશકર]] ગાય છે.&lt;ref&gt;[http://indianexpress.com/article/entertainment/music/the-other-lata The Other Lata]&lt;/ref&gt; સુમન કલ્યાણપુરની કારકિર્દીની શરૂઆત વર્ષ ૧૯૫૪માં થઈ હતી અને તેણીએ ગાયિકા તરીકે વર્ષ ૧૯૬૦-૧૯૭૦ દરમિયાન ખૂબ જ લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. તેણીએ હિન્દી ઉપરાંત મરાઠી, આસામી, ગુજરાતી, કન્નડ, ભોજપુરી, રાજસ્થાની, બંગાળી, અંગ્રેજી અને પંજાબી જેવી ઘણી ભાષાઓનાં ચલચિત્રો માટે ગીતો ગાયાં છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |title=Suma Kalyapur |access-date=2018-04-25 |archive-date=2015-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418010803/http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418010803/http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |date=2015-04-18 }}&lt;/ref&gt; તેણીને તે સમયની લોકપ્રિય ગાયિકા તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી હતી. તેણીએ કુલ ૮૫૭ હિન્દી ગીતો ગાયેલાં છે.

== પ્રારંભિક જીવન ==
સુમન કલ્યાણપુરનો જન્મ ૨૮ જાન્યુઆરી, ૧૯૩૭ના દિવસે ઢાકા ખાતે થયો હતો. સુમન કલ્યાણપુરના પિતા શંકર રાવ હેમાડી મેંગલોર, કર્ણાટક ખાતેના એક સંભ્રાંત સારસ્વત બ્રાહ્મણ પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા. હેમાડી (Hemmady) [[કર્ણાટક]] રાજ્યના ઉડિપી જિલ્લાના કુંદાપુર તાલુકાનું એક ગામ છે. શંકર રાવે સેન્ટ્રલ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયામાં એક ઉચ્ચ પદ પર સેવા આપી હતી અને તેમને ખૂબ જ લાંબા સમય માટે હાલ બાંગ્લાદેશના ઢાકા ખાતે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. પિતા અને માતા સીતા હેમાડીને ત્યાં ૫ પુત્રીઓ અને એક પુત્રના પરિવારમાં સુમનનો ઉછેર થયો હતો, જેમાં સુમન કલ્યાણપુર સૌથી મોટા હતાં. વર્ષ ૧૯૪૩માં તેમનું કુટુંબ [[મુંબઈ]] ખાતે રહેવા આવ્યું, જ્યાં તેમને સંગીતની તાલીમ પ્રાપ્ત થઈ.

સુમન કલ્યાણપુર હંમેશા ચિત્રકલા અને સંગીતમાં રસ લેતા હતાં. મુંબઇ ખાતેની પ્રખ્યાત કોલમ્બિયા હાઇ સ્કૂલમાં શાળાકીય અભ્યાસ સમાપ્ત કર્યા પછી, તેણીને પ્રતિષ્ઠિત સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટસ ખાતે ચિત્રકામના વિષય સાથે વધુ અભ્યાસ માટે પ્રવેશ મળ્યો. આ સાથે તેણીએ શાસ્ત્રીય ગાયકનું શિક્ષણ પુણેના પ્રભાત ફિલ્મના સંગીત દિગ્દર્શક અને કુટુંબના અંગત મિત્ર એવા 'પંડિત કેશવ રાવ ભોલે' પાસે શીખવા શરૂ કર્યું હતું. સુમન કલ્યાણપુરના કહેવા મુજબ, શરૂઆતમાં તેણી માત્ર શોખ માટે ગાતી હતી, પરંતુ ધીમે ધીમે સંગીતમાં તેણીને રસ પડવા લાગ્યો અને તેણીએ વ્યવસાયિક ધોરણે 'ઉસ્તાદ ખાન અબ્દુલ રહેમાન ખાન' અને 'ગુરુજી માસ્ટર નવરંગ' પાસે શીખવાનું શરૂ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |title=Suman Kalyapur |access-date=2018-04-25 |archive-date=2013-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903021403/http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903021403/http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |date=2013-09-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sharma|first=Shishir Krishna|date=2013-09-08|title=Beete Hue Din: “Dil Ne Phir Yaad Kiya Barq Si Laher Aayi Hai” – Suman Kalyanpur|url=https://beetehuedin.blogspot.com/2013/09/na-tum-hamein-jaano-suman-kalyanpur.html|access-date=2026-05-03|website=Beete Hue Din}}&lt;/ref&gt;

== કારકિર્દી ==
સુમન કલ્યાણપુરના કહ્યા મુજબ, ''&quot;દરેક ઘરમાં એક તરફ કલા અને સંગીત તરફ ઝોક હોવા છતાં પણ જાહેર પ્રદર્શન માટે કડક પ્રતિબંધ હતો. તેમ છતાં, હું વર્ષ ૧૯૫૨માં ગાવા માટે ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો તરફથી મળેલી તક માટે ના પાડી શકી ન હતી. આ મારો પ્રથમ જાહેર કાર્યક્રમ હતો, જેના પછી મને વર્ષ ૧૯૫૩માં પ્રકાશિત મરાઠી ફિલ્મ માં ગાવા માટે એક તક મળી હતી. તે સમયે શેખ મુખ્તાર દ્વારા ફિલ્મ &lt;nowiki&gt;'મંગુ' બનાવી રહ્યા હતા, જેની રચયિતા હતા 'મોહમ્મદ શફી'. શેખ મુખ્તાર ''શુક્રાચી ચાંદની'નાં ગીતોમાં મારા અવાજથી એટલા પ્રભાવિત થયા કે તેમણે ફિલ્મ 'મંગુ'માં મને ગાવા માટે ૩ ગીતો માટે પસંદ કરી. જો કે કેટલાક અજ્ઞાત કારણોસર પછી 'ઓ. પી. નૈયર' દ્વારા 'મોહમ્મદ શફી'ને બદલવામાં આવ્યા અને મારા ૩ ગીતોમાંથી માત્ર એક જ ગીત (હાલરડું) &quot;કોઈ પુકારે ધીરે સે તુઝે&quot; જાળવી રાખ્યું હતું. આમ, હું હિન્દી સિનેમા સાથે વર્ષ ૧૯૫૪માં પ્રદર્શિત 'મંગુ'&lt;/nowiki&gt;થી જોડાઈ હતી.&quot;''

આ ફિલ્મ 'મંગુ' પછી તરત જ, સુમન કલ્યાણપુરે સંગીત નિર્દેશક 'નૌશાદ'ના નિર્દેશન હેઠળ 'દરવાજા' ફિલ્મ માટે પ ગીતો ગાયાં હતાં, જે ઇસ્મત ચુગતાઇ દ્વારા નિર્દેશિત અને શાહિદ લતીફ દ્વારા દિગ્દર્શિત કરવામાં આવી હતી. 'દરવાજા' ફિલ્મ પ્રથમ પ્રસારિત થવાને કારણે સામાન્ય રીતે માનવામાં આવે છે કે સુમન કલ્યાણપુરની તે પ્રથમ હિન્દી ફિલ્મ છે. આ જ વર્ષે (૧૯૫૪), સુમન કલ્યાણપુરે સંગીતકાર ઓ.પી. નૈયરના નિર્દેશનમાં રફી અને ગીતા દત્ત દ્વારા ગવાયેલા ફિલ્મ 'આરપાર'ના લોકપ્રિય ગીત 'મોહબ્બત કર લો જી ભર લો અજી કિસને રોકા હૈ'ની આવૃત્તિનું સ્વરાંકન કર્યું હતું. સુમન કલ્યાણપુરના કહેવા મુજબ, આ યુગલગીતમાં તેને કેટલીક કડીઓ ગાવા મળી હતી અને કોરસ ગાયક તરીકે આ ગીત માટે તેની વધુ સેવાઓ લેવામાં આવી હતી. આ ગીત તેમણે ઓ. પી. નૈયર માટે ગાયેલું એકમાત્ર ગીત સાબિત થયું.

સુમન કલ્યાણપુરે સૌ પ્રથમ ફિલ્મી ગીત (યુગલગીત) તલત મહમૂદ સાથે ફિલ્મ ''દરવાજા'' (૧૯૫૪) માટે ગાયું હતું. તલત મહમૂદે સુમન કલ્યાણપુરને સંગીત સમારોહમાં સાંભળ્યા હતાં અને તેમની ગાયકીથી અત્યંત પ્રભાવિત થયા હતા. તલત એક નવોદિત ગાયિકા સાથે આ યુગલગીત ગાવા માટે સંમત થયા, આ વાતને કારણે સુમન કલ્યાણપુરની કારકિર્દીને વેગ મળ્યો. તેણીને ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં સ્થાપિત થવામાં અને તેણીની સંગીત પ્રતિભાની નોંધ લેવામાં આવી હતી.

તેમણે મંગુ (૧૯૫૪) ફિલ્મ માટે ''કોઈ પુકારે ધીરે સે તુઝે ગીત ગાયું હતું. ''સુમન કલ્યાણપુરે ફિલ્મ ''મીયાંબીબી રાજી'' (૧૯૬૦), ''બાત એક રાત કી'' (૧૯૬૨), ''દિલ એક મંદિર'' (૧૯૬૩), ''દિલ હી તો હૈ'' (૧૯૬૩), ''શગૂન'' (૧૯૬૪), ''જહાં આરા'' (૧૯૬૪), ''સાંઝ ઔર સવેરા'' (૧૯૬૪), ''નૂર જહાં'' (૧૯૬૭), ''સાથી'' (૧૯૬૮) અને ''પાકીઝા'' (૧૯૭૧) ફિલ્મો માટે સ્વરાંકન કર્યું હતું. તેમણે સંગીતકાર શંકર જયકિશન, રોશન, મદન મોહન, [[એસ.ડી. બર્મન|એસ. ડી. બર્મન]], હેમન્ત કુમાર, ચિત્રગુપ્ત, [[નૌશાદ અલી|નૌશાદ]], એસ. એન. ત્રિપાઠી, ગુલામ મોહમ્મદ, [[કલ્યાણજી આનંદજી|કલ્યાણજી આણંદજી]] અને લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ માટે કાર્ય કર્યું, જેમાં સૌથી વધુ ગીતો પ્રથમ બે સંગીતકારો માટે ગાયાં છે. તેમણે ૭૪૦ ફિલ્મી અને ગેર-ફિલ્મી ગીતો ગાયાં છે. તેમણે ૧૯૬૦ના દાયકામાં મહંમદ રફી સાથે ૧૪૦ યુગલ ગીતો ગાયાં છે.

સુમન કલ્યાણપુરનું પ્રથમ ફિલ્મી ગીત&quot;ભાટુકલીચા ખેલ માંડીલા&quot; વસંત પ્રભુની ફિલ્મ &quot;પસંત આહે મુલગી&quot; માટે મરાઠી ભાષામાં હતું, જે સુપર-હિટ થયું હતું. ત્યાર પછી ૨૦ વર્ષ સુધી તેમણે ક્યારેય પાછા વળી જોયું નથી. પુત્ર વહાવા ઐસા, એકતી, માનીની અને અન્નપૂર્ણા તેમની કેટલીક યાદગાર ફિલ્મો પૈકીની છે. આ ઉપરાંત ફિલ્મો સિવાય તેમના ગાયેલાં ૫૦થી વધુ ભાવગીતો અને ભક્તિગીતો લોકપ્રિય નીવડ્યાં છે.

સુમન કલ્યાણપુરે લતા મંગેશકર સાથે યુગલગીત &quot;કભી આજ, કભી કલ, કભી પરસોં&quot; હેમંતકુમારના સંગીતનિર્દેશન હેઠળ ગાયું હતું. તેણીએ કેટલાક લોકપ્રિય યુગલ ગીતો પુરુષ ગાયકો [[મોહમ્મદ રફી]], [[મન્ના ડે]], [[મુકેશ]], તલત મહમૂદ અને હેમંતકુમાર સાથે ગાયાં હતાં. તેના રફી સાથેનાં કેટલાક યાદગાર યુગલ ગીતો &quot;આજકલ તેરે મેરે પ્યાર કે ચર્ચે&quot;, &quot;ના ના કરતે પ્યાર&quot;, &quot;તુમસે ઓ હસીના&quot;, &quot;રહેં ના રહેં હમ&quot;, &quot;પર્બતોં કે પેડોં પર શામ કા બસેરા હૈ&quot;, &quot;યે પર્બતોં કે દાયરે&quot;, &quot;અજહું ના આયે બાલમા&quot;, &quot;તુમને પુકારા ઔર હમ ચલે આયે&quot;, &quot;બાદ મુદ્દત કે યે ઘડી આયી&quot;, &quot;મુઝે યે ભૂલ ના&quot;, &quot;દિલ ને ફિર યાદ કીયા&quot;, &quot;તુઝકો દિલબરી કી કસમ&quot; અને &quot;ચાંદ તકતા હૈ ઈધર&quot; વગેરે ગાયાં હતાં. મન્ના ડે સાથે તેમણે ગાયેલ લોકપ્રિય યુગલગીત &quot;ના જાને કહાં હમ&quot; સંગીતકાર દત્તારામના નિર્દેશન હેઠળ બન્યું હતું. મુકેશ સાથે તેમણે ઘણા લોકપ્રિય યુગલ ગીતો ગાયાં છે, જેમ `યે કીસને ગીત છેડા', &quot;અખિયોં કા નૂર હૈ તુ&quot;, &quot;મેરા પ્યાર ભી તુ હૈ&quot;, &quot;દિલ ને ફિર યાદ કીયા&quot;, &quot;શમા સે કોઈ કહ દે&quot; વગેરે.

સુમન કલ્યાણપુર શાસ્ત્રીય રાગો પર આધારિત કેટલાક યાદગાર ગીતો ગાયાં છે, જેમ કે &quot;મનમોહન મન મેં હો તુમ્હી&quot;, &quot;મેરે સંગ ગા ગુનગુના&quot; અને &quot;ગીર ગયી રે મેરે માથે કી બિંદિયા&quot;.

== લતા મંગેશકરના અવાજ સાથે સમાનતા ==
કલ્યાણપુરનો અવાજ મહાન ગાયિકા લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન જ હતો. તેણીનાં ઘણાં ગીતો વિશે લતા શૈલીને કારણે લતા મંગેશકરે ગાયું હશે એમ અસ્પષ્ટતા થાય છે, તેનું કારણ તેણી લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન ગુણવત્તા સાથે ગાતાં. સુમન કલ્યાણપુરે બ્રહ્મચારી ફિલ્મનાં ગીતો માટેના સન્માન સમારંભમાં લતા મંગેશકર સાથેના અવાજની સરખામણી બાબતે પૂછાયેલા પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો હતો કે &quot;હું લતા મંગેશકરથી અત્યંત પ્રભાવિત છું. મારા કોલેજ દિવસોમાં તેણીનાં ગીતો હું ગાવા માટે પસંદ કરતી હતી. મારો અવાજ નાજુક અને પાતળો હતો. તો હું શું કરું? જ્યારે રેડિયો સિલોન દ્વારા મારા ગીતો પ્રસારીત કરવામાં આવ્યાં, ક્યારેય નામની જાહેરાત કરી નથી. પણ ક્યારેક ખોટું નામ પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું. કદાચ આ કારણે જ વધુ મૂંઝવણ ઊભી થઈ છે.&quot;&lt;ref&gt;[http://indianexpress.com/article/entertainment/music/the-other-lata/ The other Lata]&lt;/ref&gt; ૧૯૫૦ અને ૧૯૬૦ના દાયકાને હિન્દી ફિલ્મ સંગીતના સોનેરી કાળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, આ સમયગાળા દરમિયાન સ્ત્રી પાર્શ્ચગાયિકા તરીકે શમશાદ બેગમ, ગીતા દત્ત, લતા મંગેશકર, સુમન કલ્યાણપુર, આશા ભોંસલેનું આધિપત્ય હતું. દરમિયાન આ જ સમયગાળામાં, લતા મંગેશકરે મહંમદ રફી સાથે ગાવા માટે રોયલ્ટીના મુદ્દાને કારણે ઇનકાર કર્યો હતો અને તે ગીતોનું સ્વરાંકન રફી સાથે સુમન કલ્યાણપુર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમયગાળામાં તેમણે રફી સાથે ૧૪૦ યુગલ ગીતોનું સ્વરાંકન કર્યું હતું. જેમાંના ઘણા ગીતો આજે પણ બહુ જ લોકપ્રિય છે.

== અંગત જીવન ==
સુમન કલ્યાણપુરે મુંબઈના ઉદ્યોગપતિ રામાનંદ કલ્યાણપુર સાથે વર્ષ ૧૯૫૮માં કર્યાં હતાં અને આમ, તેણી સુમન હેમાડીને બદલે સુમન કલ્યાણપુર બન્યા. રામાનંદે લગ્ન પછી તેણી માટે દરેક સ્વરાંકન સત્ર દરમિયાન હાજરી આપી હતી. તેણીએ એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો હતો, જેનું નામ નામના ચારુલ અગ્નિ છે, જે લગ્ન પછી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ખાતે સ્થાયી છે.

== સુમન કલ્યાણપુરનાં લોકપ્રિય ગીતો ==
* &quot;સાથી મેરે સાથી&quot; (''વિરાના'')
* &quot;ના તુમ હમેં જાનો&quot; (''બાત એક રાત કી'')
* &quot;છોડો છોડો મોરી બૈયાં&quot; (''મીયાં બીવી રાજી'')
* &quot;દિલ ગમ સે જલ રહા&quot; (''શમા'')
* &quot;યું હી દિલ ને ચાહા થા&quot; (''દિલ હી તો હૈ'')
* &quot;બુઝા દિયે હૈ&quot; (''શગૂન'')
* &quot;મેરે સંગ ગા&quot; (''જાનવર'')
* &quot;મેરે મેહબૂબ ન જા&quot; (''નૂર મહલ'')
* &quot;તુમ અગર આ સકો તો&quot;' અને &quot;ઝીંદગી ડૂબ ગઈ દર્દ કે તૂફાનો મેં&quot; (''એક સાલ પેહલે'')
* &quot;ઝીંદગી ઈમ્તિહાન લેતી હૈ&quot; (''ફિલ્મ નસીબ'')
* &quot;જો હમ પે ગુઝરતી હૈ&quot; (''મોહબ્બત ઇસકો કહેતે હૈ'')
* &quot;શરાબી શરાબી યે સાવન કા મોસમ&quot; (''નૂર જહાં'')
* &quot;બહેના ને ભાઈ કી કલાઇ મેં&quot; (''રેશમ કી ડોરી''), જે ગીતને વર્ષ ૧૯૭૫ના ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ પાર્શ્ચગાયિકા પુરસ્કાર માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું. 
* &quot;આજકલ તેરે મેરે પ્યાર કે ચર્ચે&quot; (બ્રહ્મચારી ફિલ્મ), આ ફિલ્મના ગીતો તેણીનાં સૌથી પ્રસિદ્ધ ગીતો પૈકી ગણાય છે તેમ જ સામાન્ય રીતે [[લતા મંગેશકર]] દ્વારા ગાવામાં આવ્યું છે એમ માનવામાં આવે છે, પરંતુ હકીકતમાં આ ગીતો સુમન કલ્યાણપુર દ્વારા ગાવામાં આવ્યાં હતાં. (આ મૂંઝવણનાં પરિણામોમાંથી એ હકીકત સામે આવી કે તેના અવાજની ગુણવત્તા તે સમયમાં લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન હતી).
* &quot;આંસુ કી એક બૂંદ હું મૈં&quot; એક પહેલી (૧૯૭૧). આ ગીતનું છાયાંકન તનુજા અને ફિરોઝખાન માટે બે વાર કરવામાં આવ્યું હતું. ગીતની બંને આવૃત્તિઓ સુંદર રીતે ગવાઈ છે.
* &quot;મેરા પ્યાર ભી તુ હૈ યે બહાર ભી તુ હૈ&quot; - મુકેશ સાથે યુગલગીત- ''સાથી'' (૧૯૬૮)

== સન્માન ==
# ત્રણ વખત પ્રતિષ્ઠિત &quot;સુર શ્રીંગાર સંસદ&quot; પુરસ્કાર હિન્દી ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ શાસ્ત્રીય ગીત બદલ મેળવેલ છે.
# લતા મંગેશકર પુરસ્કાર ૨૦૦૯, મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા.&lt;ref&gt;[http://archive.indianexpress.com/news/singer-suman-kalyanpur-to-be-feted/1036345/ Singer Suman Kalyanpur to be feted]&lt;/ref&gt;
# ગા દી મા પુરસ્કાર ગા દી મા પ્રતિષ્ઠાન દ્વારા.&lt;ref&gt;[http://www.loksatta.com/pune-news/gadima-award-to-suman-kalyanpur-1163208/ सुमन कल्याणपूर यांना ‘गदिमा पुरस्कार’ जाहीर]&lt;/ref&gt;

== અન્ય ભાષાઓમાં ગીતો ==
* [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]]
* [[આસામી ભાષા|આસામી]]
* [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]
* [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[ભોજપુરી ભાષા|ભોજપુરી]]
* [[રાજસ્થાની ભાષા|રાજસ્થાની]]
* [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]
* [[ઓડિઆ ભાષા|ઉડિયા]]
* [[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]]
* [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]]

તેણી ગાયેલા ગીતોમાં ભક્તિ ગીતો, ગઝલો અને ઠુમરીનો પણ સમાવેશ થાય છે.

મરાઠી ભાષામાં, સુમન કલ્યાણપુરે સંગીતકાર સુધીર ફડકે, દશરથ પુજારી, કમલાકર ભાગવત અને અશોક પાટકી માટે ગીતો ગાયાં છે.

=== જાણીતા મરાઠી ગીતો ===
* &quot;રીમઝીમ ઝરતી શ્રાવન ધારા&quot;
* &quot;શબ્દ શબ્દ જપુન થેવા&quot;
* &quot;રે ક્ષાનીચ્યા સાંગતીને મી અશી ભારાવલે&quot;
* &quot;કેશવા માધવા તુઝ્યા નામત રે ગોડાવા&quot;
* &quot;ઓમકાર પ્રધાન રૂપ ગણેશાચે&quot;
* &quot;જેથે સાગર ધારાણી મીળાતે&quot; 
* &quot;ભક્તિચ્યા ફુલાંચા ગોડ તુ સુવાસ&quot;
* &quot;નાવિકા રે વારા વાહે રે&quot;
* &quot;કેતકીચ્યા બની તેથે નાચલા ગા મોર&quot;
* &quot;યા લાડ્ક્યા મુળીનો&quot;.
* &quot;સમાધિ ઘેઉં જાયે ધ્યાનદેવ&quot;.
* &quot;મૃદુલ કરાની છેદીત તારા&quot;
* &quot;સાવલ્યા વિઠ્ઠલા તુઝ્યા દરી આલે&quot;.

=== લોકપ્રિય બંગાળી ગીતો ===
* રોંગેર બસોરે
* એઇ ચદ્રોમોલ્લીકાટે
* દુરાશર બાલુચારે
* મોને કારો આમી નેઇ
* સુધુ સ્વપ્નો નીયે
* કાંદે કેનો મોન
* તોમર આકાશ ઠેકે
* બાદોલેર માડોલ બાજે ગુરુગુરુ
* આમાર સ્વપ્નો દેખાર દુતી નયોં
* આકાશ અજાના તોબુ
* પાયેર ચિન્હો નીયે
* દુલચેરે મોન
* બ્યાથા હોયે કેનો ફીરે એલે બોંધુઆ
* ભાબીસ ને રે કાંધ્ચી બોસે
* એખાને ઓખાને જેખાને સેખાને 

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{Imdb name|id=0436308}}

[[શ્રેણી:૧૯૩૭માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:મરાઠી લોકો]]
[[શ્રેણી:ગાયિકા]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>7it9y6n4hrw9p9ht2uk13py2t1c8avc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901274</id>
      <parentid>901273</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>death_date infobox</comment>
      <origin>901274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29751" sha1="p1dtvse8ts00ddumjlvg3u03pk90rln" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = સુમન કલ્યાણપુર
| image              = Suman Kalyanpur in 2023.jpg
| caption            = સુમન કલ્યાણપુર, ૨૦૨૩માં
| alias              = 
| birth_name         = સુમન હેમાડી
| birth_date         = {{Birth date and age|1937|01|28}}
| birth_place        = 
| instrument         = 
| occupation         = પાર્શ્ચગાયિકા
| years_active       = ૧૯૫૪–૧૯૮૮
| style              = ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત, પાર્શ્ચગાયિકા
}}
'''સુમન કલ્યાણપુર''' (૨૮ જાન્યુઆરી ૧૯૩૭ - ૩૧ મે ૨૦૨૬) એક ભારતીય ગાયિકા છે. તેણી [[ભારત]] દેશના સૌથી આદરણીય અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્ચ ગાયકો પૈકીના એક તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેણીએ પાર્શ્ચગાયિકા તરીકે સફળતાપૂર્વક માન્યતા હાંસલ કરી અને લગભગ તે સમયના બધા ટોચના સંગીતકારો માટે ગીત ગાયાં હતાં. ઘણા લોકો માને છે કે લતા મંગેશકરના આધિપત્યને કારણે તેણી પોતાની સંગીત પ્રતિભા પ્રમાણેનું કામ મેળવી શકી ન હતી અને આથી તેણી પાર્શ્ચગાયન ક્ષેત્રમાં યોગ્ય ઊંચાઈ મેળવવા જરૂરી બધાં જ લક્ષણો જેમ કે શાસ્ત્રીય સંગીત વિષયક બહોળું જ્ઞાન, સુરીલો મધુર અવાજ અને વિશાળ ક્ષમતા હોવા છતાં યોગ્ય મુકામ પર પહોંચી શકી ન હતી.

તેણીનો અવાજ સાંભળતી વેળા ઘણીવાર ભૂલથી એમ લાગતું કે [[લતા મંગેશકર]] ગાય છે.&lt;ref&gt;[http://indianexpress.com/article/entertainment/music/the-other-lata The Other Lata]&lt;/ref&gt; સુમન કલ્યાણપુરની કારકિર્દીની શરૂઆત વર્ષ ૧૯૫૪માં થઈ હતી અને તેણીએ ગાયિકા તરીકે વર્ષ ૧૯૬૦-૧૯૭૦ દરમિયાન ખૂબ જ લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. તેણીએ હિન્દી ઉપરાંત મરાઠી, આસામી, ગુજરાતી, કન્નડ, ભોજપુરી, રાજસ્થાની, બંગાળી, અંગ્રેજી અને પંજાબી જેવી ઘણી ભાષાઓનાં ચલચિત્રો માટે ગીતો ગાયાં છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |title=Suma Kalyapur |access-date=2018-04-25 |archive-date=2015-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418010803/http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418010803/http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |date=2015-04-18 }}&lt;/ref&gt; તેણીને તે સમયની લોકપ્રિય ગાયિકા તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી હતી. તેણીએ કુલ ૮૫૭ હિન્દી ગીતો ગાયેલાં છે.

== પ્રારંભિક જીવન ==
સુમન કલ્યાણપુરનો જન્મ ૨૮ જાન્યુઆરી, ૧૯૩૭ના દિવસે ઢાકા ખાતે થયો હતો. સુમન કલ્યાણપુરના પિતા શંકર રાવ હેમાડી મેંગલોર, કર્ણાટક ખાતેના એક સંભ્રાંત સારસ્વત બ્રાહ્મણ પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા. હેમાડી (Hemmady) [[કર્ણાટક]] રાજ્યના ઉડિપી જિલ્લાના કુંદાપુર તાલુકાનું એક ગામ છે. શંકર રાવે સેન્ટ્રલ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયામાં એક ઉચ્ચ પદ પર સેવા આપી હતી અને તેમને ખૂબ જ લાંબા સમય માટે હાલ બાંગ્લાદેશના ઢાકા ખાતે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. પિતા અને માતા સીતા હેમાડીને ત્યાં ૫ પુત્રીઓ અને એક પુત્રના પરિવારમાં સુમનનો ઉછેર થયો હતો, જેમાં સુમન કલ્યાણપુર સૌથી મોટા હતાં. વર્ષ ૧૯૪૩માં તેમનું કુટુંબ [[મુંબઈ]] ખાતે રહેવા આવ્યું, જ્યાં તેમને સંગીતની તાલીમ પ્રાપ્ત થઈ.

સુમન કલ્યાણપુર હંમેશા ચિત્રકલા અને સંગીતમાં રસ લેતા હતાં. મુંબઇ ખાતેની પ્રખ્યાત કોલમ્બિયા હાઇ સ્કૂલમાં શાળાકીય અભ્યાસ સમાપ્ત કર્યા પછી, તેણીને પ્રતિષ્ઠિત સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટસ ખાતે ચિત્રકામના વિષય સાથે વધુ અભ્યાસ માટે પ્રવેશ મળ્યો. આ સાથે તેણીએ શાસ્ત્રીય ગાયકનું શિક્ષણ પુણેના પ્રભાત ફિલ્મના સંગીત દિગ્દર્શક અને કુટુંબના અંગત મિત્ર એવા 'પંડિત કેશવ રાવ ભોલે' પાસે શીખવા શરૂ કર્યું હતું. સુમન કલ્યાણપુરના કહેવા મુજબ, શરૂઆતમાં તેણી માત્ર શોખ માટે ગાતી હતી, પરંતુ ધીમે ધીમે સંગીતમાં તેણીને રસ પડવા લાગ્યો અને તેણીએ વ્યવસાયિક ધોરણે 'ઉસ્તાદ ખાન અબ્દુલ રહેમાન ખાન' અને 'ગુરુજી માસ્ટર નવરંગ' પાસે શીખવાનું શરૂ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |title=Suman Kalyapur |access-date=2018-04-25 |archive-date=2013-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903021403/http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903021403/http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |date=2013-09-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sharma|first=Shishir Krishna|date=2013-09-08|title=Beete Hue Din: “Dil Ne Phir Yaad Kiya Barq Si Laher Aayi Hai” – Suman Kalyanpur|url=https://beetehuedin.blogspot.com/2013/09/na-tum-hamein-jaano-suman-kalyanpur.html|access-date=2026-05-03|website=Beete Hue Din}}&lt;/ref&gt;

== કારકિર્દી ==
સુમન કલ્યાણપુરના કહ્યા મુજબ, ''&quot;દરેક ઘરમાં એક તરફ કલા અને સંગીત તરફ ઝોક હોવા છતાં પણ જાહેર પ્રદર્શન માટે કડક પ્રતિબંધ હતો. તેમ છતાં, હું વર્ષ ૧૯૫૨માં ગાવા માટે ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો તરફથી મળેલી તક માટે ના પાડી શકી ન હતી. આ મારો પ્રથમ જાહેર કાર્યક્રમ હતો, જેના પછી મને વર્ષ ૧૯૫૩માં પ્રકાશિત મરાઠી ફિલ્મ માં ગાવા માટે એક તક મળી હતી. તે સમયે શેખ મુખ્તાર દ્વારા ફિલ્મ &lt;nowiki&gt;'મંગુ' બનાવી રહ્યા હતા, જેની રચયિતા હતા 'મોહમ્મદ શફી'. શેખ મુખ્તાર ''શુક્રાચી ચાંદની'નાં ગીતોમાં મારા અવાજથી એટલા પ્રભાવિત થયા કે તેમણે ફિલ્મ 'મંગુ'માં મને ગાવા માટે ૩ ગીતો માટે પસંદ કરી. જો કે કેટલાક અજ્ઞાત કારણોસર પછી 'ઓ. પી. નૈયર' દ્વારા 'મોહમ્મદ શફી'ને બદલવામાં આવ્યા અને મારા ૩ ગીતોમાંથી માત્ર એક જ ગીત (હાલરડું) &quot;કોઈ પુકારે ધીરે સે તુઝે&quot; જાળવી રાખ્યું હતું. આમ, હું હિન્દી સિનેમા સાથે વર્ષ ૧૯૫૪માં પ્રદર્શિત 'મંગુ'&lt;/nowiki&gt;થી જોડાઈ હતી.&quot;''

આ ફિલ્મ 'મંગુ' પછી તરત જ, સુમન કલ્યાણપુરે સંગીત નિર્દેશક 'નૌશાદ'ના નિર્દેશન હેઠળ 'દરવાજા' ફિલ્મ માટે પ ગીતો ગાયાં હતાં, જે ઇસ્મત ચુગતાઇ દ્વારા નિર્દેશિત અને શાહિદ લતીફ દ્વારા દિગ્દર્શિત કરવામાં આવી હતી. 'દરવાજા' ફિલ્મ પ્રથમ પ્રસારિત થવાને કારણે સામાન્ય રીતે માનવામાં આવે છે કે સુમન કલ્યાણપુરની તે પ્રથમ હિન્દી ફિલ્મ છે. આ જ વર્ષે (૧૯૫૪), સુમન કલ્યાણપુરે સંગીતકાર ઓ.પી. નૈયરના નિર્દેશનમાં રફી અને ગીતા દત્ત દ્વારા ગવાયેલા ફિલ્મ 'આરપાર'ના લોકપ્રિય ગીત 'મોહબ્બત કર લો જી ભર લો અજી કિસને રોકા હૈ'ની આવૃત્તિનું સ્વરાંકન કર્યું હતું. સુમન કલ્યાણપુરના કહેવા મુજબ, આ યુગલગીતમાં તેને કેટલીક કડીઓ ગાવા મળી હતી અને કોરસ ગાયક તરીકે આ ગીત માટે તેની વધુ સેવાઓ લેવામાં આવી હતી. આ ગીત તેમણે ઓ. પી. નૈયર માટે ગાયેલું એકમાત્ર ગીત સાબિત થયું.

સુમન કલ્યાણપુરે સૌ પ્રથમ ફિલ્મી ગીત (યુગલગીત) તલત મહમૂદ સાથે ફિલ્મ ''દરવાજા'' (૧૯૫૪) માટે ગાયું હતું. તલત મહમૂદે સુમન કલ્યાણપુરને સંગીત સમારોહમાં સાંભળ્યા હતાં અને તેમની ગાયકીથી અત્યંત પ્રભાવિત થયા હતા. તલત એક નવોદિત ગાયિકા સાથે આ યુગલગીત ગાવા માટે સંમત થયા, આ વાતને કારણે સુમન કલ્યાણપુરની કારકિર્દીને વેગ મળ્યો. તેણીને ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં સ્થાપિત થવામાં અને તેણીની સંગીત પ્રતિભાની નોંધ લેવામાં આવી હતી.

તેમણે મંગુ (૧૯૫૪) ફિલ્મ માટે ''કોઈ પુકારે ધીરે સે તુઝે ગીત ગાયું હતું. ''સુમન કલ્યાણપુરે ફિલ્મ ''મીયાંબીબી રાજી'' (૧૯૬૦), ''બાત એક રાત કી'' (૧૯૬૨), ''દિલ એક મંદિર'' (૧૯૬૩), ''દિલ હી તો હૈ'' (૧૯૬૩), ''શગૂન'' (૧૯૬૪), ''જહાં આરા'' (૧૯૬૪), ''સાંઝ ઔર સવેરા'' (૧૯૬૪), ''નૂર જહાં'' (૧૯૬૭), ''સાથી'' (૧૯૬૮) અને ''પાકીઝા'' (૧૯૭૧) ફિલ્મો માટે સ્વરાંકન કર્યું હતું. તેમણે સંગીતકાર શંકર જયકિશન, રોશન, મદન મોહન, [[એસ.ડી. બર્મન|એસ. ડી. બર્મન]], હેમન્ત કુમાર, ચિત્રગુપ્ત, [[નૌશાદ અલી|નૌશાદ]], એસ. એન. ત્રિપાઠી, ગુલામ મોહમ્મદ, [[કલ્યાણજી આનંદજી|કલ્યાણજી આણંદજી]] અને લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ માટે કાર્ય કર્યું, જેમાં સૌથી વધુ ગીતો પ્રથમ બે સંગીતકારો માટે ગાયાં છે. તેમણે ૭૪૦ ફિલ્મી અને ગેર-ફિલ્મી ગીતો ગાયાં છે. તેમણે ૧૯૬૦ના દાયકામાં મહંમદ રફી સાથે ૧૪૦ યુગલ ગીતો ગાયાં છે.

સુમન કલ્યાણપુરનું પ્રથમ ફિલ્મી ગીત&quot;ભાટુકલીચા ખેલ માંડીલા&quot; વસંત પ્રભુની ફિલ્મ &quot;પસંત આહે મુલગી&quot; માટે મરાઠી ભાષામાં હતું, જે સુપર-હિટ થયું હતું. ત્યાર પછી ૨૦ વર્ષ સુધી તેમણે ક્યારેય પાછા વળી જોયું નથી. પુત્ર વહાવા ઐસા, એકતી, માનીની અને અન્નપૂર્ણા તેમની કેટલીક યાદગાર ફિલ્મો પૈકીની છે. આ ઉપરાંત ફિલ્મો સિવાય તેમના ગાયેલાં ૫૦થી વધુ ભાવગીતો અને ભક્તિગીતો લોકપ્રિય નીવડ્યાં છે.

સુમન કલ્યાણપુરે લતા મંગેશકર સાથે યુગલગીત &quot;કભી આજ, કભી કલ, કભી પરસોં&quot; હેમંતકુમારના સંગીતનિર્દેશન હેઠળ ગાયું હતું. તેણીએ કેટલાક લોકપ્રિય યુગલ ગીતો પુરુષ ગાયકો [[મોહમ્મદ રફી]], [[મન્ના ડે]], [[મુકેશ]], તલત મહમૂદ અને હેમંતકુમાર સાથે ગાયાં હતાં. તેના રફી સાથેનાં કેટલાક યાદગાર યુગલ ગીતો &quot;આજકલ તેરે મેરે પ્યાર કે ચર્ચે&quot;, &quot;ના ના કરતે પ્યાર&quot;, &quot;તુમસે ઓ હસીના&quot;, &quot;રહેં ના રહેં હમ&quot;, &quot;પર્બતોં કે પેડોં પર શામ કા બસેરા હૈ&quot;, &quot;યે પર્બતોં કે દાયરે&quot;, &quot;અજહું ના આયે બાલમા&quot;, &quot;તુમને પુકારા ઔર હમ ચલે આયે&quot;, &quot;બાદ મુદ્દત કે યે ઘડી આયી&quot;, &quot;મુઝે યે ભૂલ ના&quot;, &quot;દિલ ને ફિર યાદ કીયા&quot;, &quot;તુઝકો દિલબરી કી કસમ&quot; અને &quot;ચાંદ તકતા હૈ ઈધર&quot; વગેરે ગાયાં હતાં. મન્ના ડે સાથે તેમણે ગાયેલ લોકપ્રિય યુગલગીત &quot;ના જાને કહાં હમ&quot; સંગીતકાર દત્તારામના નિર્દેશન હેઠળ બન્યું હતું. મુકેશ સાથે તેમણે ઘણા લોકપ્રિય યુગલ ગીતો ગાયાં છે, જેમ `યે કીસને ગીત છેડા', &quot;અખિયોં કા નૂર હૈ તુ&quot;, &quot;મેરા પ્યાર ભી તુ હૈ&quot;, &quot;દિલ ને ફિર યાદ કીયા&quot;, &quot;શમા સે કોઈ કહ દે&quot; વગેરે.

સુમન કલ્યાણપુર શાસ્ત્રીય રાગો પર આધારિત કેટલાક યાદગાર ગીતો ગાયાં છે, જેમ કે &quot;મનમોહન મન મેં હો તુમ્હી&quot;, &quot;મેરે સંગ ગા ગુનગુના&quot; અને &quot;ગીર ગયી રે મેરે માથે કી બિંદિયા&quot;.

== લતા મંગેશકરના અવાજ સાથે સમાનતા ==
કલ્યાણપુરનો અવાજ મહાન ગાયિકા લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન જ હતો. તેણીનાં ઘણાં ગીતો વિશે લતા શૈલીને કારણે લતા મંગેશકરે ગાયું હશે એમ અસ્પષ્ટતા થાય છે, તેનું કારણ તેણી લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન ગુણવત્તા સાથે ગાતાં. સુમન કલ્યાણપુરે બ્રહ્મચારી ફિલ્મનાં ગીતો માટેના સન્માન સમારંભમાં લતા મંગેશકર સાથેના અવાજની સરખામણી બાબતે પૂછાયેલા પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો હતો કે &quot;હું લતા મંગેશકરથી અત્યંત પ્રભાવિત છું. મારા કોલેજ દિવસોમાં તેણીનાં ગીતો હું ગાવા માટે પસંદ કરતી હતી. મારો અવાજ નાજુક અને પાતળો હતો. તો હું શું કરું? જ્યારે રેડિયો સિલોન દ્વારા મારા ગીતો પ્રસારીત કરવામાં આવ્યાં, ક્યારેય નામની જાહેરાત કરી નથી. પણ ક્યારેક ખોટું નામ પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું. કદાચ આ કારણે જ વધુ મૂંઝવણ ઊભી થઈ છે.&quot;&lt;ref&gt;[http://indianexpress.com/article/entertainment/music/the-other-lata/ The other Lata]&lt;/ref&gt; ૧૯૫૦ અને ૧૯૬૦ના દાયકાને હિન્દી ફિલ્મ સંગીતના સોનેરી કાળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, આ સમયગાળા દરમિયાન સ્ત્રી પાર્શ્ચગાયિકા તરીકે શમશાદ બેગમ, ગીતા દત્ત, લતા મંગેશકર, સુમન કલ્યાણપુર, આશા ભોંસલેનું આધિપત્ય હતું. દરમિયાન આ જ સમયગાળામાં, લતા મંગેશકરે મહંમદ રફી સાથે ગાવા માટે રોયલ્ટીના મુદ્દાને કારણે ઇનકાર કર્યો હતો અને તે ગીતોનું સ્વરાંકન રફી સાથે સુમન કલ્યાણપુર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમયગાળામાં તેમણે રફી સાથે ૧૪૦ યુગલ ગીતોનું સ્વરાંકન કર્યું હતું. જેમાંના ઘણા ગીતો આજે પણ બહુ જ લોકપ્રિય છે.

== અંગત જીવન ==
સુમન કલ્યાણપુરે મુંબઈના ઉદ્યોગપતિ રામાનંદ કલ્યાણપુર સાથે વર્ષ ૧૯૫૮માં કર્યાં હતાં અને આમ, તેણી સુમન હેમાડીને બદલે સુમન કલ્યાણપુર બન્યા. રામાનંદે લગ્ન પછી તેણી માટે દરેક સ્વરાંકન સત્ર દરમિયાન હાજરી આપી હતી. તેણીએ એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો હતો, જેનું નામ નામના ચારુલ અગ્નિ છે, જે લગ્ન પછી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ખાતે સ્થાયી છે.

== સુમન કલ્યાણપુરનાં લોકપ્રિય ગીતો ==
* &quot;સાથી મેરે સાથી&quot; (''વિરાના'')
* &quot;ના તુમ હમેં જાનો&quot; (''બાત એક રાત કી'')
* &quot;છોડો છોડો મોરી બૈયાં&quot; (''મીયાં બીવી રાજી'')
* &quot;દિલ ગમ સે જલ રહા&quot; (''શમા'')
* &quot;યું હી દિલ ને ચાહા થા&quot; (''દિલ હી તો હૈ'')
* &quot;બુઝા દિયે હૈ&quot; (''શગૂન'')
* &quot;મેરે સંગ ગા&quot; (''જાનવર'')
* &quot;મેરે મેહબૂબ ન જા&quot; (''નૂર મહલ'')
* &quot;તુમ અગર આ સકો તો&quot;' અને &quot;ઝીંદગી ડૂબ ગઈ દર્દ કે તૂફાનો મેં&quot; (''એક સાલ પેહલે'')
* &quot;ઝીંદગી ઈમ્તિહાન લેતી હૈ&quot; (''ફિલ્મ નસીબ'')
* &quot;જો હમ પે ગુઝરતી હૈ&quot; (''મોહબ્બત ઇસકો કહેતે હૈ'')
* &quot;શરાબી શરાબી યે સાવન કા મોસમ&quot; (''નૂર જહાં'')
* &quot;બહેના ને ભાઈ કી કલાઇ મેં&quot; (''રેશમ કી ડોરી''), જે ગીતને વર્ષ ૧૯૭૫ના ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ પાર્શ્ચગાયિકા પુરસ્કાર માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું. 
* &quot;આજકલ તેરે મેરે પ્યાર કે ચર્ચે&quot; (બ્રહ્મચારી ફિલ્મ), આ ફિલ્મના ગીતો તેણીનાં સૌથી પ્રસિદ્ધ ગીતો પૈકી ગણાય છે તેમ જ સામાન્ય રીતે [[લતા મંગેશકર]] દ્વારા ગાવામાં આવ્યું છે એમ માનવામાં આવે છે, પરંતુ હકીકતમાં આ ગીતો સુમન કલ્યાણપુર દ્વારા ગાવામાં આવ્યાં હતાં. (આ મૂંઝવણનાં પરિણામોમાંથી એ હકીકત સામે આવી કે તેના અવાજની ગુણવત્તા તે સમયમાં લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન હતી).
* &quot;આંસુ કી એક બૂંદ હું મૈં&quot; એક પહેલી (૧૯૭૧). આ ગીતનું છાયાંકન તનુજા અને ફિરોઝખાન માટે બે વાર કરવામાં આવ્યું હતું. ગીતની બંને આવૃત્તિઓ સુંદર રીતે ગવાઈ છે.
* &quot;મેરા પ્યાર ભી તુ હૈ યે બહાર ભી તુ હૈ&quot; - મુકેશ સાથે યુગલગીત- ''સાથી'' (૧૯૬૮)

== સન્માન ==
# ત્રણ વખત પ્રતિષ્ઠિત &quot;સુર શ્રીંગાર સંસદ&quot; પુરસ્કાર હિન્દી ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ શાસ્ત્રીય ગીત બદલ મેળવેલ છે.
# લતા મંગેશકર પુરસ્કાર ૨૦૦૯, મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા.&lt;ref&gt;[http://archive.indianexpress.com/news/singer-suman-kalyanpur-to-be-feted/1036345/ Singer Suman Kalyanpur to be feted]&lt;/ref&gt;
# ગા દી મા પુરસ્કાર ગા દી મા પ્રતિષ્ઠાન દ્વારા.&lt;ref&gt;[http://www.loksatta.com/pune-news/gadima-award-to-suman-kalyanpur-1163208/ सुमन कल्याणपूर यांना ‘गदिमा पुरस्कार’ जाहीर]&lt;/ref&gt;

== અન્ય ભાષાઓમાં ગીતો ==
* [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]]
* [[આસામી ભાષા|આસામી]]
* [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]
* [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[ભોજપુરી ભાષા|ભોજપુરી]]
* [[રાજસ્થાની ભાષા|રાજસ્થાની]]
* [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]
* [[ઓડિઆ ભાષા|ઉડિયા]]
* [[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]]
* [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]]

તેણી ગાયેલા ગીતોમાં ભક્તિ ગીતો, ગઝલો અને ઠુમરીનો પણ સમાવેશ થાય છે.

મરાઠી ભાષામાં, સુમન કલ્યાણપુરે સંગીતકાર સુધીર ફડકે, દશરથ પુજારી, કમલાકર ભાગવત અને અશોક પાટકી માટે ગીતો ગાયાં છે.

=== જાણીતા મરાઠી ગીતો ===
* &quot;રીમઝીમ ઝરતી શ્રાવન ધારા&quot;
* &quot;શબ્દ શબ્દ જપુન થેવા&quot;
* &quot;રે ક્ષાનીચ્યા સાંગતીને મી અશી ભારાવલે&quot;
* &quot;કેશવા માધવા તુઝ્યા નામત રે ગોડાવા&quot;
* &quot;ઓમકાર પ્રધાન રૂપ ગણેશાચે&quot;
* &quot;જેથે સાગર ધારાણી મીળાતે&quot; 
* &quot;ભક્તિચ્યા ફુલાંચા ગોડ તુ સુવાસ&quot;
* &quot;નાવિકા રે વારા વાહે રે&quot;
* &quot;કેતકીચ્યા બની તેથે નાચલા ગા મોર&quot;
* &quot;યા લાડ્ક્યા મુળીનો&quot;.
* &quot;સમાધિ ઘેઉં જાયે ધ્યાનદેવ&quot;.
* &quot;મૃદુલ કરાની છેદીત તારા&quot;
* &quot;સાવલ્યા વિઠ્ઠલા તુઝ્યા દરી આલે&quot;.

=== લોકપ્રિય બંગાળી ગીતો ===
* રોંગેર બસોરે
* એઇ ચદ્રોમોલ્લીકાટે
* દુરાશર બાલુચારે
* મોને કારો આમી નેઇ
* સુધુ સ્વપ્નો નીયે
* કાંદે કેનો મોન
* તોમર આકાશ ઠેકે
* બાદોલેર માડોલ બાજે ગુરુગુરુ
* આમાર સ્વપ્નો દેખાર દુતી નયોં
* આકાશ અજાના તોબુ
* પાયેર ચિન્હો નીયે
* દુલચેરે મોન
* બ્યાથા હોયે કેનો ફીરે એલે બોંધુઆ
* ભાબીસ ને રે કાંધ્ચી બોસે
* એખાને ઓખાને જેખાને સેખાને 

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{Imdb name|id=0436308}}

[[શ્રેણી:૧૯૩૭માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:મરાઠી લોકો]]
[[શ્રેણી:ગાયિકા]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>p1dtvse8ts00ddumjlvg3u03pk90rln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>901275</id>
      <parentid>901274</parentid>
      <timestamp>2026-06-01T05:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Snehrashmi</username>
        <id>41463</id>
      </contributor>
      <comment>જન્મ સ્થળ</comment>
      <origin>901275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29767" sha1="7q9etyir5dknfcerfs4lv33pwyaf3li" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = સુમન કલ્યાણપુર
| image              = Suman Kalyanpur in 2023.jpg
| caption            = સુમન કલ્યાણપુર, ૨૦૨૩માં
| alias              = 
| birth_name         = સુમન હેમાડી
| birth_date         = {{Birth date and age|1937|01|28}}
| birth_place        = [[ઢાકા]]
| instrument         = 
| occupation         = પાર્શ્ચગાયિકા
| years_active       = ૧૯૫૪–૧૯૮૮
| style              = ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત, પાર્શ્ચગાયિકા
}}
'''સુમન કલ્યાણપુર''' (૨૮ જાન્યુઆરી ૧૯૩૭ - ૩૧ મે ૨૦૨૬) એક ભારતીય ગાયિકા છે. તેણી [[ભારત]] દેશના સૌથી આદરણીય અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્ચ ગાયકો પૈકીના એક તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેણીએ પાર્શ્ચગાયિકા તરીકે સફળતાપૂર્વક માન્યતા હાંસલ કરી અને લગભગ તે સમયના બધા ટોચના સંગીતકારો માટે ગીત ગાયાં હતાં. ઘણા લોકો માને છે કે લતા મંગેશકરના આધિપત્યને કારણે તેણી પોતાની સંગીત પ્રતિભા પ્રમાણેનું કામ મેળવી શકી ન હતી અને આથી તેણી પાર્શ્ચગાયન ક્ષેત્રમાં યોગ્ય ઊંચાઈ મેળવવા જરૂરી બધાં જ લક્ષણો જેમ કે શાસ્ત્રીય સંગીત વિષયક બહોળું જ્ઞાન, સુરીલો મધુર અવાજ અને વિશાળ ક્ષમતા હોવા છતાં યોગ્ય મુકામ પર પહોંચી શકી ન હતી.

તેણીનો અવાજ સાંભળતી વેળા ઘણીવાર ભૂલથી એમ લાગતું કે [[લતા મંગેશકર]] ગાય છે.&lt;ref&gt;[http://indianexpress.com/article/entertainment/music/the-other-lata The Other Lata]&lt;/ref&gt; સુમન કલ્યાણપુરની કારકિર્દીની શરૂઆત વર્ષ ૧૯૫૪માં થઈ હતી અને તેણીએ ગાયિકા તરીકે વર્ષ ૧૯૬૦-૧૯૭૦ દરમિયાન ખૂબ જ લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. તેણીએ હિન્દી ઉપરાંત મરાઠી, આસામી, ગુજરાતી, કન્નડ, ભોજપુરી, રાજસ્થાની, બંગાળી, અંગ્રેજી અને પંજાબી જેવી ઘણી ભાષાઓનાં ચલચિત્રો માટે ગીતો ગાયાં છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |title=Suma Kalyapur |access-date=2018-04-25 |archive-date=2015-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418010803/http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418010803/http://www.in.com/suman-kalyanpur/biography-262585.html |date=2015-04-18 }}&lt;/ref&gt; તેણીને તે સમયની લોકપ્રિય ગાયિકા તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી હતી. તેણીએ કુલ ૮૫૭ હિન્દી ગીતો ગાયેલાં છે.

== પ્રારંભિક જીવન ==
સુમન કલ્યાણપુરનો જન્મ ૨૮ જાન્યુઆરી, ૧૯૩૭ના દિવસે ઢાકા ખાતે થયો હતો. સુમન કલ્યાણપુરના પિતા શંકર રાવ હેમાડી મેંગલોર, કર્ણાટક ખાતેના એક સંભ્રાંત સારસ્વત બ્રાહ્મણ પરિવાર સાથે જોડાયેલા હતા. હેમાડી (Hemmady) [[કર્ણાટક]] રાજ્યના ઉડિપી જિલ્લાના કુંદાપુર તાલુકાનું એક ગામ છે. શંકર રાવે સેન્ટ્રલ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયામાં એક ઉચ્ચ પદ પર સેવા આપી હતી અને તેમને ખૂબ જ લાંબા સમય માટે હાલ બાંગ્લાદેશના ઢાકા ખાતે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. પિતા અને માતા સીતા હેમાડીને ત્યાં ૫ પુત્રીઓ અને એક પુત્રના પરિવારમાં સુમનનો ઉછેર થયો હતો, જેમાં સુમન કલ્યાણપુર સૌથી મોટા હતાં. વર્ષ ૧૯૪૩માં તેમનું કુટુંબ [[મુંબઈ]] ખાતે રહેવા આવ્યું, જ્યાં તેમને સંગીતની તાલીમ પ્રાપ્ત થઈ.

સુમન કલ્યાણપુર હંમેશા ચિત્રકલા અને સંગીતમાં રસ લેતા હતાં. મુંબઇ ખાતેની પ્રખ્યાત કોલમ્બિયા હાઇ સ્કૂલમાં શાળાકીય અભ્યાસ સમાપ્ત કર્યા પછી, તેણીને પ્રતિષ્ઠિત સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટસ ખાતે ચિત્રકામના વિષય સાથે વધુ અભ્યાસ માટે પ્રવેશ મળ્યો. આ સાથે તેણીએ શાસ્ત્રીય ગાયકનું શિક્ષણ પુણેના પ્રભાત ફિલ્મના સંગીત દિગ્દર્શક અને કુટુંબના અંગત મિત્ર એવા 'પંડિત કેશવ રાવ ભોલે' પાસે શીખવા શરૂ કર્યું હતું. સુમન કલ્યાણપુરના કહેવા મુજબ, શરૂઆતમાં તેણી માત્ર શોખ માટે ગાતી હતી, પરંતુ ધીમે ધીમે સંગીતમાં તેણીને રસ પડવા લાગ્યો અને તેણીએ વ્યવસાયિક ધોરણે 'ઉસ્તાદ ખાન અબ્દુલ રહેમાન ખાન' અને 'ગુરુજી માસ્ટર નવરંગ' પાસે શીખવાનું શરૂ કર્યું હતું.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |title=Suman Kalyapur |access-date=2018-04-25 |archive-date=2013-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903021403/http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903021403/http://www.in.com/suman-kalyanpur/profile-262585.html |date=2013-09-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sharma|first=Shishir Krishna|date=2013-09-08|title=Beete Hue Din: “Dil Ne Phir Yaad Kiya Barq Si Laher Aayi Hai” – Suman Kalyanpur|url=https://beetehuedin.blogspot.com/2013/09/na-tum-hamein-jaano-suman-kalyanpur.html|access-date=2026-05-03|website=Beete Hue Din}}&lt;/ref&gt;

== કારકિર્દી ==
સુમન કલ્યાણપુરના કહ્યા મુજબ, ''&quot;દરેક ઘરમાં એક તરફ કલા અને સંગીત તરફ ઝોક હોવા છતાં પણ જાહેર પ્રદર્શન માટે કડક પ્રતિબંધ હતો. તેમ છતાં, હું વર્ષ ૧૯૫૨માં ગાવા માટે ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો તરફથી મળેલી તક માટે ના પાડી શકી ન હતી. આ મારો પ્રથમ જાહેર કાર્યક્રમ હતો, જેના પછી મને વર્ષ ૧૯૫૩માં પ્રકાશિત મરાઠી ફિલ્મ માં ગાવા માટે એક તક મળી હતી. તે સમયે શેખ મુખ્તાર દ્વારા ફિલ્મ &lt;nowiki&gt;'મંગુ' બનાવી રહ્યા હતા, જેની રચયિતા હતા 'મોહમ્મદ શફી'. શેખ મુખ્તાર ''શુક્રાચી ચાંદની'નાં ગીતોમાં મારા અવાજથી એટલા પ્રભાવિત થયા કે તેમણે ફિલ્મ 'મંગુ'માં મને ગાવા માટે ૩ ગીતો માટે પસંદ કરી. જો કે કેટલાક અજ્ઞાત કારણોસર પછી 'ઓ. પી. નૈયર' દ્વારા 'મોહમ્મદ શફી'ને બદલવામાં આવ્યા અને મારા ૩ ગીતોમાંથી માત્ર એક જ ગીત (હાલરડું) &quot;કોઈ પુકારે ધીરે સે તુઝે&quot; જાળવી રાખ્યું હતું. આમ, હું હિન્દી સિનેમા સાથે વર્ષ ૧૯૫૪માં પ્રદર્શિત 'મંગુ'&lt;/nowiki&gt;થી જોડાઈ હતી.&quot;''

આ ફિલ્મ 'મંગુ' પછી તરત જ, સુમન કલ્યાણપુરે સંગીત નિર્દેશક 'નૌશાદ'ના નિર્દેશન હેઠળ 'દરવાજા' ફિલ્મ માટે પ ગીતો ગાયાં હતાં, જે ઇસ્મત ચુગતાઇ દ્વારા નિર્દેશિત અને શાહિદ લતીફ દ્વારા દિગ્દર્શિત કરવામાં આવી હતી. 'દરવાજા' ફિલ્મ પ્રથમ પ્રસારિત થવાને કારણે સામાન્ય રીતે માનવામાં આવે છે કે સુમન કલ્યાણપુરની તે પ્રથમ હિન્દી ફિલ્મ છે. આ જ વર્ષે (૧૯૫૪), સુમન કલ્યાણપુરે સંગીતકાર ઓ.પી. નૈયરના નિર્દેશનમાં રફી અને ગીતા દત્ત દ્વારા ગવાયેલા ફિલ્મ 'આરપાર'ના લોકપ્રિય ગીત 'મોહબ્બત કર લો જી ભર લો અજી કિસને રોકા હૈ'ની આવૃત્તિનું સ્વરાંકન કર્યું હતું. સુમન કલ્યાણપુરના કહેવા મુજબ, આ યુગલગીતમાં તેને કેટલીક કડીઓ ગાવા મળી હતી અને કોરસ ગાયક તરીકે આ ગીત માટે તેની વધુ સેવાઓ લેવામાં આવી હતી. આ ગીત તેમણે ઓ. પી. નૈયર માટે ગાયેલું એકમાત્ર ગીત સાબિત થયું.

સુમન કલ્યાણપુરે સૌ પ્રથમ ફિલ્મી ગીત (યુગલગીત) તલત મહમૂદ સાથે ફિલ્મ ''દરવાજા'' (૧૯૫૪) માટે ગાયું હતું. તલત મહમૂદે સુમન કલ્યાણપુરને સંગીત સમારોહમાં સાંભળ્યા હતાં અને તેમની ગાયકીથી અત્યંત પ્રભાવિત થયા હતા. તલત એક નવોદિત ગાયિકા સાથે આ યુગલગીત ગાવા માટે સંમત થયા, આ વાતને કારણે સુમન કલ્યાણપુરની કારકિર્દીને વેગ મળ્યો. તેણીને ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં સ્થાપિત થવામાં અને તેણીની સંગીત પ્રતિભાની નોંધ લેવામાં આવી હતી.

તેમણે મંગુ (૧૯૫૪) ફિલ્મ માટે ''કોઈ પુકારે ધીરે સે તુઝે ગીત ગાયું હતું. ''સુમન કલ્યાણપુરે ફિલ્મ ''મીયાંબીબી રાજી'' (૧૯૬૦), ''બાત એક રાત કી'' (૧૯૬૨), ''દિલ એક મંદિર'' (૧૯૬૩), ''દિલ હી તો હૈ'' (૧૯૬૩), ''શગૂન'' (૧૯૬૪), ''જહાં આરા'' (૧૯૬૪), ''સાંઝ ઔર સવેરા'' (૧૯૬૪), ''નૂર જહાં'' (૧૯૬૭), ''સાથી'' (૧૯૬૮) અને ''પાકીઝા'' (૧૯૭૧) ફિલ્મો માટે સ્વરાંકન કર્યું હતું. તેમણે સંગીતકાર શંકર જયકિશન, રોશન, મદન મોહન, [[એસ.ડી. બર્મન|એસ. ડી. બર્મન]], હેમન્ત કુમાર, ચિત્રગુપ્ત, [[નૌશાદ અલી|નૌશાદ]], એસ. એન. ત્રિપાઠી, ગુલામ મોહમ્મદ, [[કલ્યાણજી આનંદજી|કલ્યાણજી આણંદજી]] અને લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ માટે કાર્ય કર્યું, જેમાં સૌથી વધુ ગીતો પ્રથમ બે સંગીતકારો માટે ગાયાં છે. તેમણે ૭૪૦ ફિલ્મી અને ગેર-ફિલ્મી ગીતો ગાયાં છે. તેમણે ૧૯૬૦ના દાયકામાં મહંમદ રફી સાથે ૧૪૦ યુગલ ગીતો ગાયાં છે.

સુમન કલ્યાણપુરનું પ્રથમ ફિલ્મી ગીત&quot;ભાટુકલીચા ખેલ માંડીલા&quot; વસંત પ્રભુની ફિલ્મ &quot;પસંત આહે મુલગી&quot; માટે મરાઠી ભાષામાં હતું, જે સુપર-હિટ થયું હતું. ત્યાર પછી ૨૦ વર્ષ સુધી તેમણે ક્યારેય પાછા વળી જોયું નથી. પુત્ર વહાવા ઐસા, એકતી, માનીની અને અન્નપૂર્ણા તેમની કેટલીક યાદગાર ફિલ્મો પૈકીની છે. આ ઉપરાંત ફિલ્મો સિવાય તેમના ગાયેલાં ૫૦થી વધુ ભાવગીતો અને ભક્તિગીતો લોકપ્રિય નીવડ્યાં છે.

સુમન કલ્યાણપુરે લતા મંગેશકર સાથે યુગલગીત &quot;કભી આજ, કભી કલ, કભી પરસોં&quot; હેમંતકુમારના સંગીતનિર્દેશન હેઠળ ગાયું હતું. તેણીએ કેટલાક લોકપ્રિય યુગલ ગીતો પુરુષ ગાયકો [[મોહમ્મદ રફી]], [[મન્ના ડે]], [[મુકેશ]], તલત મહમૂદ અને હેમંતકુમાર સાથે ગાયાં હતાં. તેના રફી સાથેનાં કેટલાક યાદગાર યુગલ ગીતો &quot;આજકલ તેરે મેરે પ્યાર કે ચર્ચે&quot;, &quot;ના ના કરતે પ્યાર&quot;, &quot;તુમસે ઓ હસીના&quot;, &quot;રહેં ના રહેં હમ&quot;, &quot;પર્બતોં કે પેડોં પર શામ કા બસેરા હૈ&quot;, &quot;યે પર્બતોં કે દાયરે&quot;, &quot;અજહું ના આયે બાલમા&quot;, &quot;તુમને પુકારા ઔર હમ ચલે આયે&quot;, &quot;બાદ મુદ્દત કે યે ઘડી આયી&quot;, &quot;મુઝે યે ભૂલ ના&quot;, &quot;દિલ ને ફિર યાદ કીયા&quot;, &quot;તુઝકો દિલબરી કી કસમ&quot; અને &quot;ચાંદ તકતા હૈ ઈધર&quot; વગેરે ગાયાં હતાં. મન્ના ડે સાથે તેમણે ગાયેલ લોકપ્રિય યુગલગીત &quot;ના જાને કહાં હમ&quot; સંગીતકાર દત્તારામના નિર્દેશન હેઠળ બન્યું હતું. મુકેશ સાથે તેમણે ઘણા લોકપ્રિય યુગલ ગીતો ગાયાં છે, જેમ `યે કીસને ગીત છેડા', &quot;અખિયોં કા નૂર હૈ તુ&quot;, &quot;મેરા પ્યાર ભી તુ હૈ&quot;, &quot;દિલ ને ફિર યાદ કીયા&quot;, &quot;શમા સે કોઈ કહ દે&quot; વગેરે.

સુમન કલ્યાણપુર શાસ્ત્રીય રાગો પર આધારિત કેટલાક યાદગાર ગીતો ગાયાં છે, જેમ કે &quot;મનમોહન મન મેં હો તુમ્હી&quot;, &quot;મેરે સંગ ગા ગુનગુના&quot; અને &quot;ગીર ગયી રે મેરે માથે કી બિંદિયા&quot;.

== લતા મંગેશકરના અવાજ સાથે સમાનતા ==
કલ્યાણપુરનો અવાજ મહાન ગાયિકા લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન જ હતો. તેણીનાં ઘણાં ગીતો વિશે લતા શૈલીને કારણે લતા મંગેશકરે ગાયું હશે એમ અસ્પષ્ટતા થાય છે, તેનું કારણ તેણી લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન ગુણવત્તા સાથે ગાતાં. સુમન કલ્યાણપુરે બ્રહ્મચારી ફિલ્મનાં ગીતો માટેના સન્માન સમારંભમાં લતા મંગેશકર સાથેના અવાજની સરખામણી બાબતે પૂછાયેલા પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો હતો કે &quot;હું લતા મંગેશકરથી અત્યંત પ્રભાવિત છું. મારા કોલેજ દિવસોમાં તેણીનાં ગીતો હું ગાવા માટે પસંદ કરતી હતી. મારો અવાજ નાજુક અને પાતળો હતો. તો હું શું કરું? જ્યારે રેડિયો સિલોન દ્વારા મારા ગીતો પ્રસારીત કરવામાં આવ્યાં, ક્યારેય નામની જાહેરાત કરી નથી. પણ ક્યારેક ખોટું નામ પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું. કદાચ આ કારણે જ વધુ મૂંઝવણ ઊભી થઈ છે.&quot;&lt;ref&gt;[http://indianexpress.com/article/entertainment/music/the-other-lata/ The other Lata]&lt;/ref&gt; ૧૯૫૦ અને ૧૯૬૦ના દાયકાને હિન્દી ફિલ્મ સંગીતના સોનેરી કાળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, આ સમયગાળા દરમિયાન સ્ત્રી પાર્શ્ચગાયિકા તરીકે શમશાદ બેગમ, ગીતા દત્ત, લતા મંગેશકર, સુમન કલ્યાણપુર, આશા ભોંસલેનું આધિપત્ય હતું. દરમિયાન આ જ સમયગાળામાં, લતા મંગેશકરે મહંમદ રફી સાથે ગાવા માટે રોયલ્ટીના મુદ્દાને કારણે ઇનકાર કર્યો હતો અને તે ગીતોનું સ્વરાંકન રફી સાથે સુમન કલ્યાણપુર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમયગાળામાં તેમણે રફી સાથે ૧૪૦ યુગલ ગીતોનું સ્વરાંકન કર્યું હતું. જેમાંના ઘણા ગીતો આજે પણ બહુ જ લોકપ્રિય છે.

== અંગત જીવન ==
સુમન કલ્યાણપુરે મુંબઈના ઉદ્યોગપતિ રામાનંદ કલ્યાણપુર સાથે વર્ષ ૧૯૫૮માં કર્યાં હતાં અને આમ, તેણી સુમન હેમાડીને બદલે સુમન કલ્યાણપુર બન્યા. રામાનંદે લગ્ન પછી તેણી માટે દરેક સ્વરાંકન સત્ર દરમિયાન હાજરી આપી હતી. તેણીએ એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો હતો, જેનું નામ નામના ચારુલ અગ્નિ છે, જે લગ્ન પછી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ખાતે સ્થાયી છે.

== સુમન કલ્યાણપુરનાં લોકપ્રિય ગીતો ==
* &quot;સાથી મેરે સાથી&quot; (''વિરાના'')
* &quot;ના તુમ હમેં જાનો&quot; (''બાત એક રાત કી'')
* &quot;છોડો છોડો મોરી બૈયાં&quot; (''મીયાં બીવી રાજી'')
* &quot;દિલ ગમ સે જલ રહા&quot; (''શમા'')
* &quot;યું હી દિલ ને ચાહા થા&quot; (''દિલ હી તો હૈ'')
* &quot;બુઝા દિયે હૈ&quot; (''શગૂન'')
* &quot;મેરે સંગ ગા&quot; (''જાનવર'')
* &quot;મેરે મેહબૂબ ન જા&quot; (''નૂર મહલ'')
* &quot;તુમ અગર આ સકો તો&quot;' અને &quot;ઝીંદગી ડૂબ ગઈ દર્દ કે તૂફાનો મેં&quot; (''એક સાલ પેહલે'')
* &quot;ઝીંદગી ઈમ્તિહાન લેતી હૈ&quot; (''ફિલ્મ નસીબ'')
* &quot;જો હમ પે ગુઝરતી હૈ&quot; (''મોહબ્બત ઇસકો કહેતે હૈ'')
* &quot;શરાબી શરાબી યે સાવન કા મોસમ&quot; (''નૂર જહાં'')
* &quot;બહેના ને ભાઈ કી કલાઇ મેં&quot; (''રેશમ કી ડોરી''), જે ગીતને વર્ષ ૧૯૭૫ના ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ પાર્શ્ચગાયિકા પુરસ્કાર માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું. 
* &quot;આજકલ તેરે મેરે પ્યાર કે ચર્ચે&quot; (બ્રહ્મચારી ફિલ્મ), આ ફિલ્મના ગીતો તેણીનાં સૌથી પ્રસિદ્ધ ગીતો પૈકી ગણાય છે તેમ જ સામાન્ય રીતે [[લતા મંગેશકર]] દ્વારા ગાવામાં આવ્યું છે એમ માનવામાં આવે છે, પરંતુ હકીકતમાં આ ગીતો સુમન કલ્યાણપુર દ્વારા ગાવામાં આવ્યાં હતાં. (આ મૂંઝવણનાં પરિણામોમાંથી એ હકીકત સામે આવી કે તેના અવાજની ગુણવત્તા તે સમયમાં લતા મંગેશકરના અવાજ સમાન હતી).
* &quot;આંસુ કી એક બૂંદ હું મૈં&quot; એક પહેલી (૧૯૭૧). આ ગીતનું છાયાંકન તનુજા અને ફિરોઝખાન માટે બે વાર કરવામાં આવ્યું હતું. ગીતની બંને આવૃત્તિઓ સુંદર રીતે ગવાઈ છે.
* &quot;મેરા પ્યાર ભી તુ હૈ યે બહાર ભી તુ હૈ&quot; - મુકેશ સાથે યુગલગીત- ''સાથી'' (૧૯૬૮)

== સન્માન ==
# ત્રણ વખત પ્રતિષ્ઠિત &quot;સુર શ્રીંગાર સંસદ&quot; પુરસ્કાર હિન્દી ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ શાસ્ત્રીય ગીત બદલ મેળવેલ છે.
# લતા મંગેશકર પુરસ્કાર ૨૦૦૯, મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા.&lt;ref&gt;[http://archive.indianexpress.com/news/singer-suman-kalyanpur-to-be-feted/1036345/ Singer Suman Kalyanpur to be feted]&lt;/ref&gt;
# ગા દી મા પુરસ્કાર ગા દી મા પ્રતિષ્ઠાન દ્વારા.&lt;ref&gt;[http://www.loksatta.com/pune-news/gadima-award-to-suman-kalyanpur-1163208/ सुमन कल्याणपूर यांना ‘गदिमा पुरस्कार’ जाहीर]&lt;/ref&gt;

== અન્ય ભાષાઓમાં ગીતો ==
* [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]]
* [[આસામી ભાષા|આસામી]]
* [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]
* [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[ભોજપુરી ભાષા|ભોજપુરી]]
* [[રાજસ્થાની ભાષા|રાજસ્થાની]]
* [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]]
* [[ઓડિઆ ભાષા|ઉડિયા]]
* [[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]]
* [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]]

તેણી ગાયેલા ગીતોમાં ભક્તિ ગીતો, ગઝલો અને ઠુમરીનો પણ સમાવેશ થાય છે.

મરાઠી ભાષામાં, સુમન કલ્યાણપુરે સંગીતકાર સુધીર ફડકે, દશરથ પુજારી, કમલાકર ભાગવત અને અશોક પાટકી માટે ગીતો ગાયાં છે.

=== જાણીતા મરાઠી ગીતો ===
* &quot;રીમઝીમ ઝરતી શ્રાવન ધારા&quot;
* &quot;શબ્દ શબ્દ જપુન થેવા&quot;
* &quot;રે ક્ષાનીચ્યા સાંગતીને મી અશી ભારાવલે&quot;
* &quot;કેશવા માધવા તુઝ્યા નામત રે ગોડાવા&quot;
* &quot;ઓમકાર પ્રધાન રૂપ ગણેશાચે&quot;
* &quot;જેથે સાગર ધારાણી મીળાતે&quot; 
* &quot;ભક્તિચ્યા ફુલાંચા ગોડ તુ સુવાસ&quot;
* &quot;નાવિકા રે વારા વાહે રે&quot;
* &quot;કેતકીચ્યા બની તેથે નાચલા ગા મોર&quot;
* &quot;યા લાડ્ક્યા મુળીનો&quot;.
* &quot;સમાધિ ઘેઉં જાયે ધ્યાનદેવ&quot;.
* &quot;મૃદુલ કરાની છેદીત તારા&quot;
* &quot;સાવલ્યા વિઠ્ઠલા તુઝ્યા દરી આલે&quot;.

=== લોકપ્રિય બંગાળી ગીતો ===
* રોંગેર બસોરે
* એઇ ચદ્રોમોલ્લીકાટે
* દુરાશર બાલુચારે
* મોને કારો આમી નેઇ
* સુધુ સ્વપ્નો નીયે
* કાંદે કેનો મોન
* તોમર આકાશ ઠેકે
* બાદોલેર માડોલ બાજે ગુરુગુરુ
* આમાર સ્વપ્નો દેખાર દુતી નયોં
* આકાશ અજાના તોબુ
* પાયેર ચિન્હો નીયે
* દુલચેરે મોન
* બ્યાથા હોયે કેનો ફીરે એલે બોંધુઆ
* ભાબીસ ને રે કાંધ્ચી બોસે
* એખાને ઓખાને જેખાને સેખાને 

== સંદર્ભો ==
{{Reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* {{Imdb name|id=0436308}}

[[શ્રેણી:૧૯૩૭માં જન્મ]]
[[શ્રેણી:મરાઠી લોકો]]
[[શ્રેણી:ગાયિકા]]
[[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]]</text>
      <sha1>7q9etyir5dknfcerfs4lv33pwyaf3li</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Benotao</title>
    <ns>3</ns>
    <id>118832</id>
    <revision>
      <id>901267</id>
      <parentid>890790</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T17:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mfield</username>
        <id>86823</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mfieldએ [[સભ્યની ચર્ચા:Forest-sky130]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Benotao]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Forest-sky130|Forest-sky130]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Benotao|Benotao]]&quot;</comment>
      <origin>716527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="295" sha1="djpi93y3vggu4d4tpjsmffnfk5v2m4w" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Shaheen Hassan}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૨:૦૨, ૧૯ જુલાઇ ૨૦૨૦ (IST)</text>
      <sha1>djpi93y3vggu4d4tpjsmffnfk5v2m4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>શૌનક</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151278</id>
    <revision>
      <id>901269</id>
      <parentid>887825</parentid>
      <timestamp>2026-05-31T17:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>901269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5617" sha1="2r3ifpmu7pjxw7pas5iuqcrvevcczr0" xml:space="preserve">{{Infobox deity
| type = હિન્દુ
| image = Sauti recites the slokas of the Mahabharata.jpg
| caption = મહાભારતનું પઠન કરતા શૌનક - એક મુઘલશૈલિ ચિત્ર
| affiliation = [[ઋષિ]]
| texts = [[ઋગ્વેદ]], [[મહાભારત]]
}}

'''શૌનક''' (સંસ્કૃત: शौनक) એ એક પ્રખ્યાત સંસ્કૃત વ્યાકરણકાર હતા, જે ઋગ્વેદ-પ્રતિશાખ, બૃહદ્દેવતા, ચરણ-વ્યુહ, ઋગ્વેદના છ [[અનુક્રમણી]] (સૂચકાંકો) અને ઋગ્વેદના વિધાનના લેખક છે. તેઓ કાત્યાયન અને અશ્વલયનના ગુરુ છે અને ઋગ્વેદના બાષ્કલ અને શકલ શાખાઓને તેમણે જોડ્યા હોવાનું કહેવાય છે. મહાભારતમાં, તેમને રુરુ અને પ્રમદ્વરાના પુત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે, અને [[ભાગવત પુરાણ]]માં, તેમને [[ગૃત્સમદ]]ના પૌત્ર અને [[ભૃગુ]] વંશી [[સુનક]]ના પુત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=VedaPurana {{!}} Hindu Encyclopedia |url=https://vedapurana.org/single.php?s=2810&amp;word=Shaunaka%3E&amp;secure |access-date=2024-12-06 |website=vedapurana.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=VedaPurana {{!}} Hindu Encyclopedia |url=https://vedapurana.org/single.php?s=173&amp;word=shaunaka&amp;secure |access-date=2024-12-06 |website=vedapurana.org}}&lt;/ref&gt;

શૌનક એ શિક્ષકો અને અથર્વવેદની શાખાને લાગુ પડતું નામ પણ છે.

== સાહિત્ય ==
વિષ્ણુ પુરાણ અનુસાર, શૌનક ગૃત્સમદના પુત્ર હતા અને તેમણે માનવ જીવનના ચાર સ્તરોની પદ્ધતિની શોધ કરી હતી. સૂત મહામુનિએ શૌનક મહામુનિના નેતૃત્વ હેઠળના ઋષિઓના જૂથને પૌરાણિક કથાઓ સંભળાવી હતી.

ઉવતના ઋગ્વેદ-પ્રતિશાખ્યના ભાષ્યના ભાષ્યકાર, ચંપા શહેરના વિષ્ણુમિત્રના મતે, ઋગ્વેદ-પ્રતિશાખ્ય શૌનકને આભારી છે જેમણે નૈમિષમાં આયોજિત સત્ર-યજ્ઞ (૧૨ દિવસનો ખૂબ જ મોટા પાયે સામૂહિક યજ્ઞ) માં અન્ય લોકોને તે શીખવ્યું હતું.&lt;ref&gt;(English)Mangaldeva Śāstri, The Rgveda-prātiśākhya with the commentary of {{IAST|Uvaṭa}} by Śaunaka.; Vaidika Svādhyāya Mandira, Varanasi Cantt.,1959, OCLC: 28723321&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(Hindi)Virendrakumar Verma, Rgveda-prātiśākhya of Śaunaka Along with {{IAST|Uvaṭabhāshya}}; Chaukhambha Sanskrit Pratishthan,38 U.A., Jawaharnagar, Bungalow Road, Delhi-110007, Reprint-1999; (also published by Saujanya Books, Delhi, and by Benaras Hindu University)&lt;/ref&gt;

ઋગ્વેદિક મંત્રોના ઉપયોગ પર લખાયેલ વિધાન ગ્રંથ, ઋગ્વિધાન, પણ શૌનકને આભારી છે.&lt;ref&gt;{{cite journal|last= Patton |first= Laurie L. |title= Traces of Śaunaka: A Literary Assessment |journal= Journal of the American Academy of Religion |volume= 79 |issue= 1 |year= 2011 |pages= 118–121 |jstor= 23020388}}&lt;/ref&gt; તેમણે રચેલા ઋગ્વિધાને શ્રૌત અને ગૃહ્ય શાસ્ત્રોમાં લખેલા સંસ્કારો અને ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોને સરળ બનાવવામાં મદદ કરી.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

મહાકાવ્ય મહાભારતમાં શૌનકે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. નૈમિષ નામના જંગલમાં શૌનકના નેતૃત્વ હેઠળના ઋષિઓના સંમેલન દરમિયાન [[ઉગ્રશ્રવસ સૌતિ]] નામના કથાકાર દ્વારા શૌનકને મહાભારતનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું. શૌનકે યુધિષ્ઠિરને વનવાસ પછી થનારા તેમના દુઃખના સ્વરૂપ વિશે પણ સાંત્વના આપી હતી.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mahabharata Vana Parva - Translation By KM Ganguly {{!}} Mahabharata Stories, Summary and Characters from Mahabharata |url=https://www.mahabharataonline.com/translation/mahabharata_03002.php |access-date=2023-07-02 |website=www.mahabharataonline.com |archive-date=2023-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702011346/https://www.mahabharataonline.com/translation/mahabharata_03002.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

== બાહ્યકડીઓ ==
*{{Commons category-inline}}</text>
      <sha1>2r3ifpmu7pjxw7pas5iuqcrvevcczr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Forest-sky130</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154540</id>
    <redirect title="સભ્યની ચર્ચા:Benotao" />
    <revision>
      <id>901268</id>
      <timestamp>2026-05-31T17:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mfield</username>
        <id>86823</id>
      </contributor>
      <comment>Mfieldએ [[સભ્યની ચર્ચા:Forest-sky130]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Benotao]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Forest-sky130|Forest-sky130]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Benotao|Benotao]]&quot;</comment>
      <origin>901268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="icp3neitku96rkizeqhx5p6nfsamhce" xml:space="preserve">#REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:Benotao]]</text>
      <sha1>icp3neitku96rkizeqhx5p6nfsamhce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Gambhir padhiyar</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154541</id>
    <revision>
      <id>901281</id>
      <timestamp>2026-06-01T10:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>901281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="288" sha1="30qdeenefztv281epsofpnd6h972a81" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Gambhir padhiyar}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૬:૧૭, ૧ જૂન ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>30qdeenefztv281epsofpnd6h972a81</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>