વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 1395 901694 901051 2026-06-21T01:11:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901694 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Solar System size to scale mul.svg|right|upright=1.5|thumb|સુર્યમંડળના ગ્રહો અને નાના ગ્રહોકદને માપવાના છે, પરંતુ સૂર્થી સંબધિત અંતર નથી. ]] [[ચિત્ર:Solar System True Color GU.png|right|upright=1.5|thumb|વાસ્તવિક રંગ, ચિત્રણ અને કદમાં સૌરમંડળ.]] '''સૂર્યમંડળ''' માં [[સૂર્ય]] તેમજ [[ગુરૂત્વાકર્ષણ]]ના નિયમને આધિન કેટલાક [[અવકાશી પદાર્થો]]નો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ પદાર્થોનો ઉદ્ભવ અંદાજે 4.6 અબજ વર્ષો પહેલાં [[સૂક્ષ્મ કણોથી બનેલાં મોટાં વાદળાં|સૂક્ષ્મ કણોથી બનેલાં મોટાં વાદળો]]નાં તૂટી પડવાને કારણે થયો છે. આ તમામ અવકાશી પદાર્થોનો [[સમૂહ]] સૂર્યની આસપાસ [[પરિભ્રમણ]] કરે છે. આ સૂર્યમંડળ પરિવારના લગભગ 8 જેટલા [[ગ્રહો]]ની પરિભ્રમણ કક્ષા ગોળાકાર હોય છે. આ પ્રકારના ગ્રહોની સપાટી સમતળ હોય છે, જેને [[કાન્તિવૃત્ત]] કહેવામાં આવે છે. અંદરની બાજુના ચાર નાના ગ્રહોઃ [[બુધ]], [[શુક્ર]], [[પૃથ્વી]] અને [[મંગળ]]ને [[પાર્થિવ ગ્રહો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ગ્રહો ખડકો અને ધાતુઓના બનેલા હોય છે અને સપાટીની દ્રષ્ટિએ ઠોસ હોય છે. બહારની બાજુના ચાર ગ્રહોઃ આ ગ્રહોમાં [[ગુરૂ]],[[શનિ]], [[યુરેનસ]] અને [[નેપ્ચ્યુન]]નો સમાવેશ થાય છે. આ ગ્રહોને [[ગેસના ગોળાઓ]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ ગ્રહો મુખ્યત્વે હાઇડ્રોજન અને હિલીયમ વાયુના બનેલા હોય છે તેમજ તેઓ પાર્થિવ ગ્રહો કરતા વિશાળ કદના હોય છે. સૂર્યમંડળને નાના અવકાશી પદાર્થોથી બનેલા બે અન્ય પ્રાંતોનું પણ ઘર માનવામાં આવે છે. [[મંગળ અને ગુરૂ ગ્રહની વચ્ચે ઉલ્કા ઓના સમૂહનો એક પટ્ટો]] પથરાયેલો હોય છે જેમાં રહેલા અવકાશી પદાર્થો પાર્થિવ ગ્રહો જેવા જ હોય છે. આ ગ્રહો પણ ધાતુ તેમજ ખડકોના બનેલા હોય છે. નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણકક્ષાથી આગળ [[ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યુનિયન]] અવકાશી પદાર્થોનો સમૂહ આવેલો છે. આ તમામ પદાર્થો મુખ્યત્વે ઠંડા પદાર્થો જેવા કે પાણી, બરફ, એમોનિયા અને મિથેન જેવા પદાર્થોના બનેલા છે. આ પ્રદેશોમાં પાંચ સ્વતંત્ર અવકાશી પદાર્થો જેવા કે [[સેરેસ]], [[પ્લુટો]], [[હાઉમિયા]], [[મેકેમેક]] અને [[એરિસ]] આવેલા છે. આ પદાર્થોનું ઘનત્વ ખૂબ જ વધારે હોય છે તેમજ તેમનું ગુરૂત્વાકષર્ણ બળ પણ વધારે હોય છે. એટલે જ તેમને [[વામન કદના વિશાળ તારાઓ]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ બે પ્રદેશોમાં હજારોની સંખ્યામાં નાના [[અવકાશી તત્વો]] ઉપરાંત નાના અવકાશી પદાર્થોની વસતી પણ રહેલી છે. જેમાં [[કોમેટ્સ]], [[સેન્ટાર્સ]] અને [[અંતિરક્ષની રજકણો]]નો સમાવેશ થાય છે. આ પદાર્થો બંને પ્રદેશોની વચ્ચે મુક્તપણે અવર-જવર કરતાં હોય છે. [[સૂર્ય પવનો]]માં [[આયન અને વીજાણુઓની સરખી સંખ્યા ધરાવતો વાયુ]] ધરાવે છે. આ વાયુ [[તારાઓની વચ્ચેના રહેલા માધ્યમ]]માં એક [[પરપોટા]]નું નિર્માણ કરે છે જેને [[હિલિઓસ્ફિયર]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જેનું વિસ્તરણ સમતળ સપાટી સુધી થાય છે. પૂર્વપક્ષાત્મક [[ઊર્ટ વાદળ]] [[લાંબાગાળાના ધૂમકેતુ]]ના સ્રોત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. આ વાદળ હિલોસ્ફિયર કરતાં હજારો ગણું દૂર હોઇ શકે છે. છ ગ્રહો અને ત્રણ દ્વાર્ફ ગ્રહોની ફરતે [[કુદરતી ઉપગ્રહો]] પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. સામાન્યતઃ તેમને [[ચંદ્ર]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પૃથ્વીના ચંદ્ર બાદ તમામ ચાર બહારના ગ્રહો [[અવકાશી રજકણ અને અન્ય પદાર્થોથી બનેલી રિંગ]]થી ઢંકાયેલા હોય છે. == શોધ અને નીરિક્ષણ == {{Main|Discovery and exploration of the Solar System}} હજારો વર્ષો સુધી માનવજાતિમાં કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતાં સૂર્યર્મંડળના અસ્તિત્વનો કોઇને ખ્યાલ નહોતો. તેઓ માનતા હતા કે પૃથ્વી સ્થિર છે અને તે [[બ્રહ્માંડ]]ની મધ્યમાં આવેલી છે. તેમજ અવકાશમાં વિહરતા પવિત્ર પદાર્થોથી તે નિરપવાદપણે અલગ છે. જોકે [[ભારતીય]] ગણિતશાસ્ત્રી અને ખગોળશાસ્ત્રી [[આર્યભટ્ટ]] અને ગ્રીકના તત્ત્વચિંતક [[એરિસ્ટ્રેશસ ઓફ સામોસે]] સૂર્યકેન્દ્રી બ્રહ્માંડ અંગેનું અનુમાન લગાવ્યું હતું. પરંતુ [[નિકોલસ કોપરનિકસ]] ગાણિતિક દ્રષ્ટિએ સૂર્યકેન્દ્રી વ્યવસ્થાનું ભાવિ ભાખનાર પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક હતો.<ref>{{cite journal|title= The astronomical system of Copernicus|author=WC Rufus|journal=Popular Astronomy|Volume=31|pages=510|url=http://adsabs.harvard.edu/full/1923PA.....31..510R|access-date= 2009-05--09}}</ref> સત્તરમી સદીના તેના અનુગામીઓ [[ગેલિલિયો ગેલિલી]],[[જ્હોન્સ કેપલર]] અને [[આઇસેક ન્યૂટન]] આ બધાએ [[ભૌતિકશાસ્ત્ર]] અંગેની સમજ ઊભી કરી હતી જેના કારણે ધીમે-ધીમે લોકોને ખ્યાલ આવ્યો કે પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે તેમજ પૃથ્વી જે રીતે સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે તેવી જ રીતે અન્ય ગ્રહો પણ સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે. તાજેતરના સમયમાં ટેલિસ્કોપમાં આવેલાં પરિવતર્નો અને [[માનવરહિત અવકાશયાન]]ના ઉપયોગ મારફતે ગ્રહો કે અવકાશી પદાર્થો ઉપર રહેલા [[ખડકો]] અને [[ક્રેટર્સ]] જેવા ભૂસ્તરશાસ્ત્રને લગતા પદાર્થોના અભ્યાસ અને સંશોધન સક્ષમ બન્યાં છે. આ ઉપરાંત ગ્રહો કે અવકાશી પદાર્થો ઉપર રહેલા [[વાદળો]], [[રજકણનાં તોફાનો]] અને [[આઇસ કેપ્સ]] જેવા મોસમગત સંશોધનો પણ સરળ બન્યાં છે. == માળખું == [[ચિત્ર:Oort cloud Sedna orbit.svg|thumb|upright=1.5|સૂર્ય મંડળના શરીરમાંના ગ્રહોને માપવાના છ (ઘડિયાળના કાંટા પ્રમાણે ટોચથી ડાબી તરફ)]] સૂર્યમંડળનો મુખ્ય ઘટક સૂર્ય છે. સૂર્યમંડળનો [[જી2]] પ્રકારનો આ [[મુખ્ય તારો|મુખ્ય [[તારો]]]] મંડળના 99.86 ટકા જેટલા ભાગ ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવે છે અને તેમના ઉપર ગુરૂત્વાકર્ષણ બળથી પ્રભુત્વ ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |author=M Woolfson |title=The origin and evolution of the solar system |doi= 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |year=2000 |journal=Astronomy & Geophysics |volume=41 |pages=1.12}}</ref> સૂર્યની ભ્રમણકક્ષાના ચાર મુખ્ય અંગો છે. [[ગેસના ગોળાઓ]] બાકીના 99 ટકા પદાર્થોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમાં પણ ગુરૂ અને શનિનું પ્રદાન 90 ટકા જેટલું રહેલું છે.{{Ref label|C|c|none}} સૂર્યની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા વિશાળ કદના પદાર્થો પૃથ્વીની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા છે. જેને [[કાન્તિવૃત્ત]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગ્રહો કાન્તિવૃત્તની ખૂબ જ નજીક આવેલા હોય છે જ્યારે ધૂમકેતુઓ અને ક્વાઇપર પટ્ટે તેના કરતાં નોંધપાત્ર રીતે દૂર આવેલો છે.<ref>{{cite web|title=The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration|author=Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli|url=http://www.obs-nice.fr/morby/stuff/NATURE.pdf|format=PDF|year=2003|access-date=2007-06-25|archive-date=2012-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204020651/http://www.obs-nice.fr/morby/stuff/NATURE.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|title=From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets|author=Harold F. Levison, Martin J Duncan|journal=Icarus issue=1|year=1997|pages=13–32|doi=10.1006/icar.1996.5637|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-45M91DF-24&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=6fa927eab9338038f6678e6fd538d2f5|access-date=2008-07-18|volume=127|archive-date=2011-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310073723/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-45M91DF-24&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=6fa927eab9338038f6678e6fd538d2f5|url-status=dead}}</ref> તમામ ગ્રહો અને મોટા ભાગના અન્ય અવકાશી પદાર્થો સૂર્યની સાથે જ અને તેની દિશામાં જ પરિભ્રમણ કરે છે. (સૂર્યના ઉત્તર ધ્રુવ ઉપરથી જોઇ શકાય છે તે રીતે દક્ષિણાવર્ત). જોકે આમાં [[હેલીના ધૂમકેતુ]] જેવા અપવાદો પણ છે. વધારે પડતાં અંતર સાથે તાલ મિલવવા માટે સૂર્યમંડળના ઘણા અવકાશી પદાર્થો સરખા અંતરે આવેલા હોય છે. હકીકતમાં જોઇએ તો થોડા અપવાદો સાથે ગ્રહો કે પટ્ટાનું અંતર સૂર્યથી અને તેની આગલી ભ્રમણકક્ષાથી વધારે હોય છે. દા.ત. શુક્ર બુધ કરતાં સૂર્યથી 0.33 [[એસ્ટ્રો યુનિટ (એયુ)]] (AU){{Ref label|D|d|none}} દૂર આવેલો છે. જ્યારે શનિ ગુરૂ કરતાં 4.3 એયુ અને નેપ્ચ્યુન યુરેનસ કરતા 10.5 એયુ દૂર આવેલો છે. ભ્રમણ કક્ષા વચ્ચે રહેલાં અંતર વચ્ચેનો સહસબંધ જાણવા અંગેના [[ટિટિયસ બોડે નિયમ]] જેવા પ્રયાસો થઇ રહ્યા છે <ref>{{cite web|title=Dawn: A Journey to the Beginning of the Solar System|work=Space Physics Center: UCLA|url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|year=2005|access-date=2007-11-03|archive-url=https://archive.is/20120524184638/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|archive-date=2012-05-24|url-status=dead}}</ref>પરંતુ કોઇ ચોક્કસ અભ્યાસને માન્યતા આપીને સ્વીકારવામાં આવ્યો નથી. [[કેપલરના ગ્રહોની ગતિના નિયમ]]માં સૂર્યની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા પદાર્થોની ભ્રમણ કક્ષાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. કેપલરના નિયમ અનુસાર દરેક પદાર્થ સૂર્ય સાથે એક જ [[કેન્દ્ર]]ની આસપાસ [[દીર્ઘ વર્તુળાકારે]] ફરે છે. નાની તેમજ [[મધ્યમ ધરી]] ધરાવનારા અને સૂર્યની નજીક રહેલા ગ્રહોનાં [[વર્ષો]] ટૂંકા હોય છે. લંબગોળાકારે પરિભ્રમણ દરમિયાન દરેક ગ્રહનું સૂર્યથી અંતર તેનાં વર્ષોને આધારે અલગ અલગ થાય છે. જ્યારે કોઇ ગ્રહ સૂર્યની સૌથી વધુ નજીક આવી જાય તેને ''[[પેરિહિલિયન]]'' કહેવામાં આવે છે જ્યારે તે સૂર્યથી ખૂબ જ દૂર જતો રહે તેને ''[[એફેલિયન]]'' કહેવામાં આવે છે. પેરિહિલિયન દરમિયાન દરેક ગ્રહો ઝડપી ગતિએ ભ્રમણ કરતા હોય છે જ્યારે એફિલિયન દરમિયાન તેઓ ધીમી ગતિએ પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. મોટાભાગના અવકાશી પદાર્થોની ભ્રમણકક્ષા લગભગ ગોળાકાર જેવી હોય છે પરંતુ ધૂમકેતુઓ, એસ્ટોઇડ્સ અને ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા અવકાશી પદાર્થો અતિશય લંબગોળાકારે પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. સૂર્યમંડળમાં રહેલા દરેક ગ્રહોને પોતાનું એક ગૌણ મંડળ પણ હોય છે. ઘણા બધા પદાર્થો ગ્રહોની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતા હોય છે જેમને [[કુદરતી ઉપગ્રહો]] અથવા તો ચંદ્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પૈકીના કેટલાક તો [[બુધ ગ્રહ]] કરતાં પણ વિશાળ હોય છે. મોટાભાગના વિશાળ કુદરતી ઉપગ્રહો [[સરખી ગતિએ ફરતા]] હોય છે તેમનો એક ભાગ તે જે ગ્રહની આસપાસ ફરતો હોય તેની તરફ રહે છે. ચાર વિશાળ ગ્રહોને એટલે કે [[ગેસના ગોળાઓ]]ને ફરતે [[અવકાશી પદાર્થોથી બનેલી એક રિંગ]] આવેલી હોય છે. આ રિંગો અવકાશી પદાર્થોની બનેલી પાતળી પટ્ટી જેવી હોય છે અને તે ગ્રહોને ફરતે એકાકારે ફરતી હોય છે. == પરિભાષા == કેટલીક વખત સૂર્યમંડળને વિવિધ પ્રાંતોમાં વહેંચવામાં આવે છે. અંદરનાં સૂર્યમંડળમાં ચાર ટેરેસ્ટેરિયલ એટલે કે પાર્થિવ ગ્રહો અને મુખ્ય એસ્ટરોઇડ પટ્ટાનો સમાવેશ થાય છે. ચાર ગેસના વિશાળ ગોળાઓ સહિતનું બહારનું સૂર્યમંડળ એસ્ટરોઇડ પટ્ટાની બહાર આવેલું હોય છે.<ref>{{cite web |title=An Overview of the Solar System |author=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/overview.html |access-date= 2007-02-15}}</ref> સૂર્યમંડળના સૌથી બહારના કે દૂરના ભાગ તરીકે ક્વાઇપર પટ્ટાને ઓળખવામાં આવે છે. આ પટ્ટો સ્પષ્ટપણે જોઇ શકાય તેવો છે અને તેમાં નેપ્ચ્યુનની પેલે પાર આવેલા પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |title=New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt |author=Amir Alexander |work=The Planetary Society |year=2006 |url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |access-date=2006-11-08 |archive-date=2006-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060222080327/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |url-status=dead }}</ref> ગતિની દૃષ્ટિએ અને સ્થૂળ રીતે સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતા પદાર્થોનું વર્ગીકરણ ત્રણ ભાગમાં કરી શકાય ''ગ્રહો'' , ''દ્વાર્ફ ગ્રહો'' અને ''સૂર્યમંડળના નાના પદાર્થો'' . [[ગ્રહ]] એ સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતો એ પ્રકારનો પદાર્થ છે કે જેની પાસે પોતાને [[ગોળાકાર]] આકાર આપવા માટે પૂરતાં તત્વો ધરાવે છે અને તેણે તેની [[આસપાસના નાના અવકાશી પદાર્થોને સાફ કરી નાખ્યા છે.]] આ વ્યાખ્યા અનુસાર જોવામાં આવે તો સૂર્ય મંડળમાં 8 જાણીતા ગ્રહો આવેલા છે બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી, મંગળ, ગુરૂ, શનિ, યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન. આ વ્યાખ્યા પ્લુટોને લાગુ નથી પડતી, કારણ કે તેણે તેની ભ્રમણ કક્ષામાં રહેલા અવકાશી પદાર્થોને સાફ નથી કર્યા.<ref name="FinalResolution"/> [[દ્વાર્ફ ગ્રહ]] એ સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતો એવો અવકાશી પદાર્થ છે કે જે પોતાના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળને આધારે પરિભ્રમણ કરવાને સક્ષમ છે પરંતુ તેણે તેની આસપાસના [[અવકાશી પદાર્થોના સમૂહ]]ને સાફ નથી કર્યા તેમજ તે ઉપગ્રહ પણ નથી.<ref name="FinalResolution"/> આ વ્યાખ્યા પ્રમાણે જોઇએ તો સૂર્યમંડળમાં કુલ પાંચ દ્વાર્ફ ગ્રહો આવેલા છે. સેરેસ, પ્લુટો, હાઉમિયા, મેકેમેક અને એરિસ<ref name="name">{{cite web|date=2008-11-07 <!--11:42:58-->|title=Dwarf Planets and their Systems|work= Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html#DwarfPlanets| access-date= 2008-07-13 | publisher= U.S. Geological Survey }}</ref> ભવિષ્યમાં કેટલાક અવકાશી પદાર્થોને પણ દ્વાર્ફ ગ્રહો તરીકે ગણવામાં આવી શકે છે જેમાં [[સેધા]], [[ઓર્કસ]] અને [[ક્વાઓર]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=IAU Planet Definition Committee|author=Ron Ekers|publisher=International Astronomical Union|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|access-date=2008-10-13|archive-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|url-status=dead}}</ref> જે દ્વાર્ફ ગ્રહો ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યુનિયન પ્રદેશમાં પરિભ્રમણ કરે છે તેમને "[[પ્લુટોઇડ]]"ના નામે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="IAU0804">{{cite web |date=June 11, 2008, Paris |title=Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto |publisher=[[International Astronomical Union]] (News Release - IAU0804) |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804 |access-date=2008-06-11 |archive-date=2008-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613121232/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804/ |url-status=dead }}</ref> આ સિવાયના સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરી રહેલા અવકાશી પદાર્થોને [[સૂર્યમંડળના નાના પદાર્થો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="FinalResolution">{{cite news |title=The Final IAU Resolution on the definition of "planet" ready for voting |publisher=IAU |date=2006-08-24 |url=http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |access-date=2007-03-02 |archive-date=2009-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107044134/http://www.iau.org/iau0602.423.0.html |url-status=dead }}</ref> ખગોળ વૈજ્ઞાનિકો સૂર્યમંડળમાં મળી આવેલા વિવિધ પદાર્થોને ધ્યાનમાં રાખીને ગ્રહોનું વર્ગીકરણ કરતી વખતે ''વાયુ'' , ''બરફ'' અને ''ખડક'' જેવી પરિભાષાનો પ્રયોગ કરે છે.<ref name="Podolak2000">{{cite journal|last= Podolak|first=M.|coauthors=Podolak, J.I.; Marley, M.S.|title=Further investigations of random models of Uranus and Neptune |journal=Planet. Space Sci.|volume=48|pages=143–151|year=2000| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P|doi=10.1016/S0032-0633(99)00088-4}}</ref> ''ખડક'' શબ્દનો પ્રયોગ [[ઊંચુ તાપમાન ધરાવતા વરાળ જેવા પદાર્થો]]થી બનેલા તત્વોના કે ગલનબિંદુના વર્ણન માટે વાપરવામાં આવે છે. આ પ્રકારના તત્વો [[અવકાશી પદાર્થોના સમૂહ]]ની વચ્ચે તમામ પ્રકારની સ્થિતિમાં સખત રહે છે.<ref name="Podolak2000"/> ખડકોમાં રહેલા પદાર્થોમાં [[સિલિકેટ્સ]] અને નિકલ તેમજ લોખંડ જેવી ધાતુઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Podolak1995">{{cite journal|last=Podolak|first=M.|coauthors=Weizman, A.; Marley, M.|title=Comparative models of Uranus and Neptune|journal=Planet. Space Sci.|volume=43|issue=12|pages=1517–1522|year=1995| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P|doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5}}</ref> સામાન્યતઃ અંદરના સૂર્યર્મંડળમાં અમુક વસ્તુઓ સૌથી વધારે જોવા મળે છે. મોટાભાગના પાર્થિવ ગ્રહો અને [[એસ્ટરોઇડ]] તેનાથી બનેલા હોય છે. ''વાયુઓ'' અત્યંત નીચું ગલનબિંદુ અને [[વરાળનું ખૂબ જ ઊંચું દબાણ]] ધરાવતા પદાર્થો છે. જેમાં [[રાસાયણિક રૂપલ ગુમાવ્યા વિનાનો હાઇડ્રોજન]], [[હિલિયમ]], [[નિયોન]] વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આ પદાર્થો અવકાશના ગેસવાળા વિસ્તારોમાં રહે છે.<ref name="Podolak2000"/> આ તમામ સૂર્યમંડળના મધ્યભાગ ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવે છે જેમાં ગુરૂ અને શનિનો સમાવેશ થાય છે. [[પાણી]], [[મિથેન]], [[એમોનિયા]], [[હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ]] અને [[કાર્બન ડાયોક્સાઇડ]]<ref name="Podolak1995"/> વગેરે જેવા ''બરફ'' નું ગલનબિંદુ અમુક સો કેલ્વિન જેટલું હોય છે. જ્યારે તેમની કળા પરિસરતું દબાણ અને તાપમાન ઉપર આધાર રાખે છે.<ref name="Podolak2000"/> આ તમામ પદાર્થો સૂર્યમંડળની વિવિધ જગ્યાઓ ઉપર બરફ, પ્રવાહી અને વાયુના સ્વરૂપે જોવા મળે છે. જ્યારે સૂર્યમંડળથી દૂરના પ્રદેશોમાં તેઓ સખત કે ગેસવાળા પદાર્થો તરીકે જોવા મળે છે.<ref name="Podolak2000"/> મોટા ભાગના વિશાળ ઉપગ્રહો ઉપર બર્ફીલા પદાર્થો વિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન (કહેવાતા [[બરફના વિશાળ ગોળાઓ]]) ઉપરાંત નેપ્ચ્યુનની પેલે પાર રહેલા અસંખ્ય અવકાશી પદાર્થો ઉપર તે જોવા મળે છે.<ref name="zeilik">{{cite book | pages=240 | author=Michael Zellik| title=Astronomy: The Evolving Universe | edition=9th | year=2002 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0521800900 | oclc=223304585 46685453}}</ref><ref name="Podolak1995"/> ગેસ અને બરફ બંનેને સંયુક્ત રીતે વોલેટાઇલ એટલે કે ''[[અસ્થિર]] '' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="Placxo">{{cite book|last=Placxo|first=Kevin W.|coauthors=Gross, Michael|title=Astrobiology: a brief introduction|year=2006|publisher=JHU Press|page=66|isbn=9780801883675|url=http://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&pg=PA66&dq=inventory+volatiles+hydrogen&lr=&hl=ru#v=onepage&q=inventory%20volatiles%20hydrogen&f=false}}</ref> == સૂર્ય == [[ચિત્ર:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|right|સંકેતસ્થાનનું વહન, ગ્રાહની તુલનામાં સૂર્યનું કદ દર્શાવે છે. ]] [[સૂર્ય]] એ સૂર્યમંડળનો એક તારો છે. તે તેના મુખ્ય ઘટકોથી દૂર આવેલો છે. તેનું [[વિશાળ કદ પૃથ્વી કરતાં લગભગ 3,32,900 ગણું મોટું છે. તે પોતાના ગર્ભ|<ref>{{cite web|title=Sun: Facts & Figures|publisher=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric|access-date=2009-05-14|archive-date=2008-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric|url-status=dead}}</ref>વિશાળ કદ પૃથ્વી કરતાં લગભગ 3,32,900 ગણું મોટું છે. તે પોતાના [[[[ગર્ભ]]]][[સૂર્યમંડળ#cite note-16|<span class="mw-reflink-text">[16]</span>]]<nowiki/>વિશાળ કદ પૃથ્વી કરતાં લગભગ 3,32,900 ગણું મોટું છે. તે પોતાના <nowiki>[[ગર્ભ]]</nowiki>માં તાપમાન અને ઘનત્વ પેદા કરે છે જે પરમાણુ સંયોજનનો ભાર ઝીલવાને સક્ષમ હોય છે. સૂર્ય પ્રચંડ ઉર્જા પેદા કરે છે. મોટાભાગની ઊર્જા અવકાશમાં રેલાઇ જતી હોય છે. ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક રેડિયેશનથી 400 થી 700 NM બેન્ડ જેટલો પ્રકાશ ઉત્પાન્ન થાય છે જેને આપણે દૃશ્યમાન પ્રકાશ તરીકે ઓળખીએ છીએ. સૂર્યનું વર્ગીકરણ [[પીળા રંગના દ્વાર્ફ]] ગ્રહ તરીકે જી2 પ્રકારના તારા તરીકે કરી શકાય. પરંતુ આના કારણે ગેરસમજ થશે કારણ કે [[આપણી આકાશગંગા]]ના મોટાભાગના તારાઓ આ જ પ્રકારના છે. સૂર્ય તેના કરતા જરા વિશાળ અને વધારે પ્રકાશમાન છે.<ref name="sun">{{cite news |first=Ker |last=Than |title=Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single |publisher=SPACE.com |date=January 30, 2006 |url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |access-date= 2007-08-01}}</ref> તારાઓનું વર્ગીકરણ [[હર્ટ્ઝસ્પ્રુન્ગ રસેલની આકૃતિ]] પ્રમાણે કરી શકાય. આ આકૃતિ તારાની જમીન પર તેના [[તાપમાન]]ની સરખામણીએ તેની તેજસ્વીતા દર્શાવે છે. સામાન્યતઃ ગરમ તારાઓ વધારે તેજસ્વી હોય છે. તારાઓ દ્વારા અનુસરવામાં આવતી આ પ્રક્રિયાને [[મુખ્ય ઘટના ક્રમ]] કહેવામાં આવે છે. સૂર્ય બરાબર તેની મધ્યમાં રહેલો હોય છે. જોકે સૂર્ય કરતાં પણ તેજસ્વી અને ગરમ તારાઓ ખૂબ જ ઓછા છે. પરંતુ નોંધપાત્ર રીતે ઝાંખા અને ઠંડા તારાઓને [[લાલ દ્વાર્ફ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રકારના ગ્રહો સામાન્ય છે. આકાશગંગામાં લગભગ 85 ટકા આ પ્રકારના ગ્રહો આવેલા છે.<ref name="sun"/><ref>{{cite web |year=2001 |author=Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A. |title=The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars |work=Perkins Observatory |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |access-date= 2006-12-26}}</ref> એમ માનવામાં આવે છે કે સૂર્ય મુખ્ય ઘટના ક્રમમાં તેની સ્થિતિ તેને તારાઓના જીવનનો અગત્યનો સ્રોત બનાવે છે. આ કારણોસર તેણે તેનું પરમાણુ સંયોજન માટે જરૂરી એવું હાઇડ્રોજનનું તત્વ ગુમાવ્યું નથી. સૂર્યની તેજસ્વિતા સતત વિકાસ પામતી રહી છે. અગાઉ તેના ઇતહાસમાં સૂર્ય આજે જેટલો છે તેના કરતા 70 ટકા જેટલો તેજસ્વી હતો.<ref>{{cite journal|title=Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind|author=Nir J. Shaviv|journal=Journal of Geophysical Research|doi=10.1029/2003JA009997|url=http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2|access-date= 2009-01-26|year=2003|volume=108|pages=1437}}</ref> સૂર્ય એ [[પોપ્યુલેશન]] I પ્રકારનો તારો છે. તેનો ઉદ્ભવ [[બ્રહ્માંડના વિકાસ]]ના અંતિમ ચરણમાં થયો હતો. અને તેથી જ તે જૂના પોપ્યુલેશન II ગ્રહોની સરખામણીએ હાઇડ્રોજન, [[ધાતુઓ]] (ખગોળીય ભાષામાં) અને હિલિયમ કરતાં વધારે ભારે પદાર્થો ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |author=T. S. van Albada, Norman Baker |title=On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters |journal=Astrophysical Journal |volume=185 |year=1973 |pages=477–498 |doi=10.1086/152434}}</ref> હાઇડ્રોજન અને હિલિયમ કરતા પણ ભારે તત્વોનું નિર્માણ જૂના તેમજ ધડાકા સાથે ફાટતા તારાઓના [[ગર્ભ]]માં થાય છે. એટલે બ્રહ્માંડ જ્યારે નવાતારાઓથી ભરાઇ જાય ત્યારે જૂના તારાઓ નષ્ટ થઇ જશે. જૂના તારાઓમાં ધાતુઓનું પ્રમાણ ઓછુ હોય છે જ્યારે નવા તારામાં તેનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. ધાતુનું વધારે પડતું પ્રમાણ સૂર્ય માટે [[ગ્રહમંડળ]]ની રચનામાં મહત્તવનું સાબિત થાય છે. કારણ કે ગ્રહોનું નિર્માણ દ્રવ્ય પ્રકારના ધાતુઓથી થતું હોય છે.<ref> {{cite web |title=An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect |author=Charles H. Lineweaver |work=University of New South Wales |date=2001-03-09 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |access-date= 2006-07-23}}</ref> [[ચિત્ર:Heliospheric-current-sheet.gif|left|thumb|હેલીસ્ફિયરીક પ્રવર્તમાન પત્રક]] === આંતરગ્રહીય માધ્યમ === [[પ્રકાશ]] ઉપરાંત સૂર્ય સતત સૂક્ષ્મકણોથી બનેલા પવનો રેલાવતો રહે છે જેને [[સૂર્યપવન]]ના નામે ઓળખવામાં આવે છે. આ સૂક્ષ્મકણોનો પ્રવાહ અંદાજે 15 લાખ કિલોમિટર પ્રતિ કલાક<ref>{{cite web |title=Solar Physics: The Solar Wind |work=Marshall Space Flight Center |date=2006-07-16<!--Internet Archive estimate--> |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |access-date=2006-10-03 |archive-date=2015-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |url-status=dead }}</ref>ની ઝડપે ગતિ કરતો હોય છે. જેના કારણે સૂક્ષ્મ વાતાવરણ (હિલોસ્ફિયર)નું નિર્માણ થાય છે. રજકણોનો આ પ્રવાહ સૂર્યમંડળને કમ સેકમ 100 AU બહાર લઇ જાય છે. (જુઓ [[હેલિયોપોઝ]])<ref name="Voyager"/> આને [[આંતરગ્રહીય માધ્યમ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સૂર્યની સપાટી ઉપર આવતા [[સોલાર ફ્લેર]] અને [[કોરોનલ માસ ઇજેક્શન]] જેવા [[ચુંબકીય]] તોફાનો હિલોસ્ફિયરને [[અવકાશનું વાતાવરણ]] નિર્માણ કરવામાં નડતરરૂપ બને છે.<ref name="SunFlip">{{cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |title=The Sun Does a Flip |access-date=2007-02-04 |last=Phillips |first=Tony |date=2001-02-15 |work=Science@NASA |archive-date=2009-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512121817/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |url-status=dead }}</ref> હિલોસ્ફિયરમાં રહેલું સાૈથી વિશાળ માળખું [[હિલોસ્ફેરિક કરન્ટ શીટ]] તરીકે ઓળખાય છે. શંકુ અાકારના ગૂંચળા જેવો અવકાશી પદાર્થ આંતરગ્રહીય માધ્યમ ઉપર રહેલા સૂર્યના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાંથી બને છે.<ref>રીલે, પેટે; લિંકર, જે.એ.મિકીક, ઝેડ., "[https://web.archive.org/web/20080205064113/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA.107g.SSH8R હિલીયોસ્ફિયરીક પ્રવર્તમાન પત્રકનો નૂનો આપે છે: સૂર્ય ચક્રમાં ફેરફાર]", (2002) ''જર્ન ઓફ જિયોફીઝીકલ રિસર્ચ'' (સ્પેસ ફિઝીક્સ), વોલ્યુમ 107, ઇસ્યુ એ A7, પૃષ્ઠ એએસએચ 8-1, સાઇટઆઇડી 1136, ડીઓટી 10.1029/2001જેએ000299. એનિમલ કંઝર્વેશન (61): 141-146 સંપૂર્ણ પાઠ્ય</ref><ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm બે ઉત્તર છેડાઓ સાથેનો તારો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090718014855/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |date=2009-07-18 }}, એપ્રિલ 22, 2003, સાયંસ @ નાસા</ref> [[પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] [[તેના વાતાવરણને]] સૂર્યપવનોથી ધોવાઇ જતાં બચાવે છે. શુક્ર અને મંગળને પોતાનાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર હોતા નથી જેના કારણે સૂર્યપવન તેના વાતાવરણને અવકાશમાં દૂર સુધ ઢસડી જાય છે.<ref>{{cite journal |last=Lundin |first=Richard |date=2001-03-09 |title=Erosion by the Solar Wind |author=Rickard Lundin |journal=Science |volume=291 |issue=5510 |pages=1909 |doi=10.1126/science.1059763 |url=http://sciencemag.org/cgi/content/full/291/5510/1909 |access-date=2006-12-26 |archive-date=2007-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070310225740/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/291/5510/1909 |url-status=dead }}</ref> [[કોરોનલ માસ ઇજેક્શન]] અને તેના જેવી ઘટનાઓ સૂર્યની સપાટી ઉપરથી ચુંબકીય ક્ષેત્રોને સાફ કરી નાખે છે તેમજ જંગી જથ્થામાં વિવિધ પ્રકારના પદાર્થોને ફૂંકી મારે છે. આ ચુંબકીય ક્ષેત્રોની જ્યારે પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે પ્રતિક્રિયા થાય છે ત્યારે પૃથ્વીના ઉપરના વાતાવરણમાં આ કણોની પ્રતિક્રિયા થાય છે જેના પરિણામે [[ચુંબકીય ધ્રુવ]]ની નજીક જોવા મળતા [[ઓરોરે]]નું નિર્માણ થાય છે. [[બ્રહ્માંડના કિરણો]]નો ઉદ્ભવ સૂર્યમંડળની બહાર થાય છે. હિલોસ્ફિયર સૂર્યમંડળ અને ગ્રહોનાં (જે ગ્રહોને પોતાના ચુંબકીય ક્ષેત્રો હોય છે તેવા ગ્રહોના) ચુંબકીય વિસ્તારોનું આંશિક રીતે રક્ષણ કરે છે. તેમજ તેમને સુરક્ષા પણ પૂરી પાડે છે. બ્રહમાંડના [[ઇન્ટરસ્ટેલર]]માં રહેલા કિરણોની ક્ષમતા અને સૂર્યના ચુંબકીય ક્ષેત્રોની તાકાત લાંબા સમયગાળા ાદ હદલાય છે. એટલે સૂર્યમંડળમાં કોસ્મિક રેડિયેશનનું પ્રમાણ બદલાતું રહે છે જોકે તે કટલા પ્રમાણમાં બદલાય છે તે જાણી કાયું નથી.<ref name="Langner_et_al_2005">{{cite journal |last=Langner |first=U. W. |coauthors=M.S. Potgieter |year=2005 |title=Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays |journal=Advances in Space Research |volume=35 |issue=12 |pages=2084–2090 |doi=10.1016/j.asr.2004.12.005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L |access-date= 2007-02-11}}</ref> આંતરગ્રહીય માધ્યમ એ [[બ્રહ્માંડની રજકણો]]થી બનેલા અને થાળી જેવો આકાર ધરાવતા કમ સેકમ બે પ્રાંતોનું ઘર છે. તેમાંનો પ્રથમ પ્રાંત [[ઝોડિયેકલ રજકણો]]થી બનેલાં વાદળોનો બનેલો હોય છે જે સૂર્યમંડળના અંદરના ભાગમાં આવેલો હોય છે અને જેનાં પરિણામે [[ઝોડિયેકલ પ્રકાશ]]નું નિર્માણ થાય છે. તેનું ઉદ્ભવ સ્થાન એસ્ટરોઇડ પટ્ટામાં ઊભા થતા પ્રતિરોધને કારણે થતું હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ પ્રતિરોધ ગ્રહો સાથે સંપર્ક થવાને કારણે થાય છે.<ref>{{cite web |year=1998 |title=Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |access-date=2007-02-03 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |url-status=dead }}</ref> જ્યારે બીજા પ્રાંતનો ઉદ્ભવ 10થી 40 પ્રકાશવર્ષ દૂર [[ક્વાઇપર પટ્ટા]]માં થતાં આ જ પ્રકારનાં પ્રતિરોધથી થાય છે.<ref>{{cite journal |last=Landgraf |first=M. |coauthors=Liou, J.-C.; Zook, H. A.; Grün, E. |month=May |year=2002 |title=Origins of Solar System Dust beyond Jupiter |journal=The Astronomical Journal |volume=123 |issue=5 |pages=2857–2861 |doi=10.1086/339704 |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/123/5/2857/201502.html |access-date= 2007-02-09}}</ref><ref>{{cite web |year=2003 |title=ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets |work=ESA Science and Technology |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |access-date= 2007-02-03}}</ref> == આંતરિક સૂર્યમંડળ == જે પ્રાંતમાં પાર્થિવ ગ્રહો અને એસ્ટરોઇડ આવેલા છે તેવા પ્રાંતનું પરંપરાગત નામ આંતરિક સૂર્યમંડળ છે.<ref name="inner">{{cite web |title=Inner Solar System |publisher=NASA Science (Planets) |url=http://nasascience.nasa.gov/planetary-science/exploring-the-inner-solar-system |access-date=2009-05-09 |archive-date=2009-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090511182050/http://nasascience.nasa.gov/planetary-science/exploring-the-inner-solar-system |url-status=dead }}</ref> મુખ્યત્વે [[સિલિકેટ]] અને ધાતુઓથી બનેલા આંતરિક સૂર્યમંડળના તમામ પદાર્થો સૂર્યની વધારે નજીક આવેલા છે. === આંતરિક ગ્રહો === [[ચિત્ર:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|આંતરિક ગ્રહો ડાબથી જમણી તરફઃ મર્ક્યુરી, વેનુ, પૃથ્વી અને મંગળનો ગ્રહ (કદ માપવાના છે)]] અંદરના ચાર પાર્થિવ ગ્રહોનું બંધારણ ઘન અને [[ખડકોનું]] હોય છે. આ ગ્રહોને ઓછા [[ચંદ્ર]] હોય છે અથવા તો હોતા જ નથી તેમજ તેમની ફરતે [[રિંગ]] પણ હોતી નથી. તેઓ મુખ્યત્વે [[ઉષ્ણ પ્રતિકારક]] પદાર્થો જેવા કે [[સિલિકેટ]] કે જે તેમના ઉપરના [[પોપડા]]નું નિર્માણ કરે છે. આ ઉપરાંત તેઓ [[પ્રવાહી]] અને [[લોખંડ]] અને [[નિકલ]] જેવી ધાતુઓના બનેલા હોય છે કે જે તેમના [[ગર્ભ]]નું નિર્માણ કરે છે. અંદરની ભાગે આવેલા ચાર પૈકી ત્રણ ગ્રહો શુક્ર, પૃથ્વી અને મંગળને સુવ્યવસ્થિત [[વાતાવરણ]] હોય છે. તમામ ગ્રહોને [[જ્વાળામુખીનાં મુખો]], [[ટેક્ટોનિક]] ઉપરાંત ભૂમિગત લાક્ષણિકતાઓ જેવી કે [[ખીણ]] અને [[જ્વાળામુખીઓ]] વગેરે હોય છે. અત્રે એ નોંધવું જરૂરી છે કે ''આંતરિક ગ્રહો'' અને ''[[લઘુ ગ્રહો]]'' વચ્ચે તફાવત છે જે અંગે ગેરસમજ ન થવી જોઇએ. આંતરિક ગ્રહો જે ગ્સૂરહો પૃથ્વી કરતાં સૂર્નીયની વધારે નજીક આવેલા ગ્રહોને કહેવામાં આવે છે. (દા. ત. બુધ અને શુક્ર) ==== બુધ ==== : [[બુધ]] એ સૂર્યની સૌથી વધુ નજીક આવેલો ગ્રહ છે (0.4 પ્રકાશવર્ષ) બુધ સૂર્યમંડળનો સૌથી નાનો ગ્રહ છે અને તેનું કદ 0.055 માસ (અવકાશી પદાર્થોનું કદ માપવાનો એકમ) જેટલું છે. બુધને કોઇ જ કુદરતી ઉપગ્રહો નથી.અગાઉ તેના ઇતિહાસમાં થયેલા પ્રતિરોધોને કારણે તેના ઉપર જ્વાળામુખીના મુખો ધરાવતી [[ગીરિમાળા]]ઓ આવેલી છે.<ref>શેન્ક પી., મેલોશ એચ.જે. (1994), ''લાબોટે થ્રશ્ટ સ્ક્રેપ્સ અને મર્ક્યુરીના લિથોસ્ફીયર'' , 25મા ગ્રહણ અને પ્લાનેટરી સાયંસ કોન્ફરન્સનો સાર, 1994 એલપીઆઇ....25.1203S</ref> બુધ ઉપર નગણ્ય પ્રકારનું વાતાવરણ હોય છે. જેમાં વિસ્ફોટોનો સમાવેશ થાય છે. સૂર્યપવનોના કારણે તેની સપાટી નષ્ટ થઇ જાય છે.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=Mercury |work=The Nine Planets |url=http://www.nineplanets.org/mercury.html |access-date= 2006-09-14}}</ref> તેના ગર્ભમાં વિશાળ માત્રામાં લોખંડ રહેલું છે અને થોડું પ્રવાહી પણ રહેલું છે જોકે પ્રવાહી કેટલી માત્રામાં છે તેનો અંદાજ હજી મળ્યો નથી. એક પૂર્વધારણા અનુસાર મોટી તેમજ ગંભીર અસરોના કારણે તેનું બહારનું વાતાવરણ નાશ પામ્યું હતું પરંતુ હવે તેની રક્ષા સૂર્યની ઊર્જા દ્વારા થાય છે.<ref>કેમેરોન, એ.જી.ડબ્લ્યુ.(1985), ''ધી પાર્શિયલ વોલેટીનાઇઝેન ઓફ મર્ક્યુરી '' , ઇકારસ, વી. 64, પૃ. 285–294.</ref><ref>બેન્ઝ, ડબ્લ્યુ., સ્લેટરી, ડબ્લ્યુ.એલ., કેમેરોન, એ.જી.ડબ્લ્યુ (1988), ''કોલીઝનલ સ્ટ્રીપીંગ ઓફ મર્ક્યુરીઝ મેન્ટલ'' , ઇકારસ , વી. 74, પૃ. 516–528.</ref>બુધ પર આજ સુધી મા સૌથી વધુ તાપમાન રાત મા -૧૯૫ અને દિવસ મા ૩૬૦ સુધી નોધાયુ છે. ==== શુક્ર ==== : [[શુક્ર]] એ વધુ ચમકતો ગ્રહ છે. તેના વાતાવરણ માં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ ૯૭% હોય છે. શુક્રને પૃથ્વીનો જોડિયો પણ કહેવાય છે (આકાર અને દ્રવ્યમાનના આધારે). એ પૃથ્વીના કદ જેટલો સૂર્યની નજીક આવેલો છે (૦.૭ એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) અને તેનું કદ ૦.૮૧૫ અર્થ માસ જેટલું છે. પૃથ્વીની જેમ જ શુક્રની ફરતે સિલિકેટ પ્રવાહીનું આવરણ આવેલું છે તેમજ તેનું ગર્ભ લોખંડનું છે. શુક્રને સુવ્યવસ્થિત વાતાવરણ છે તેમજ તેની ઉપર આંતરિક ખગોળીય ઘતિવિધિઓના પણ પુરાવાઓ છે. જોકે પૃથ્વીની સરખામણીએ તે એકદમ સૂકોગ્રહ છે અને તેનું વાતાવરણ પૃથ્વીની સરખામણીએ ૯૦ ગણું ઘનતા વાળું છે. શુક્રને પણ કોઇ જ કુદરતી ઉપગ્રહ નથી. શુક્ર સૌથી ગરમ ગ્રહ છે તેની સપાટી ઉપરનું તાપમાન ૪૦૦ અંશ [[સેલ્સિયસ]] જેટલું છે. જેની પાછળ શુક્રનાં વાતાવરણમાં રહેલા વધારે પડતા [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ]]ઓ જવાબદાર ગણાવી શકાય. બીજી રસપ્રદ વાત એ છે કે શુક્ર ગ્રહ પૃથ્વીની નજીકનો ગ્રહ હોવાને કારણે તેને રાત્રીના સમયે આકાશમાં તારા સ્વરૂપે જોઈ શકાય છે. <ref>{{cite paper |author=Mark Alan Bullock |title=The Stability of Climate on Venus |publisher=Southwest Research Institute |year=1997 |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] |access-date=2006-12-26 |journal= |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |url-status=dead }}</ref> હાલના તબક્કે શુક્ર ઉપર કોઇ નિશ્ચિત ખગોળીય ગતિવિધિઓ બની રહી હોય તેવું નોંધાયું નથી. પરંતુ શુક્રને પોતાનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર ન હોવાને કારણે તેના સુવ્યવસ્થિત વાતાવરણમાં થતો ઘટાડો અટકે છે. જેનો સ્પષ્ટ મતલબ એ થાય છે કે તેના ઉપર ફાટતા જ્વાળા મુખીઓને કારણે તેનું વાતાવરણ ફરી ફરીને નિર્માણ પામે છે.<ref>{{cite web |year=1999 |author=Paul Rincon |title=Climate Change as a Regulator of Tectonics on Venus |work=Johnson Space Center Houston, TX, Institute of Meteoritics, University of New Mexico, Albuquerque, NM |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |format=PDF |access-date=2006-11-19 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202807/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf |url-status=dead }}</ref> ગ્રીક સંસ્કૃતિમાં શુક્રને પ્રેમ અથવા સૌન્દર્યની દેવી કહેવામાં આવે છે. ==== પૃથ્વી ==== :[[પૃથ્વી]] પર જળની ઉપસ્થિતિને કારણે તે ભૂરા રંગનો દેખાય છે. પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ૨૩° નમેલી છે. પોતાની ધરી પર પશ્ચિમથી પૂર્વ ફરી ને ૧૬૧૦0 કિ.મિ./કલાકની ગતિથી ૨૩ કલાક ૫૬ મિનિટ અને ૪ સેકન્ડમાં એક ચક્કર લગાવે છે જેને પૃથ્વીનું પરિભ્રમણ કહેવાય છે. સૂર્યની પરિક્રમા પૂરી કરતા તેને ૩૬૫ દિવસ ૫ કલાક ૪૮ મિનિટ અને ૪૬ સેકન્ડનો સમય લાગે છે. તેને પૃથ્વીની પરિક્રમા કહે છે. સૂર્ય પછી પૃથ્વીને સૌથી નજીકનો તારો પ્રોકિસમાં સૅનચુરી છે જે આલ્ફા સેન્ચ્યુરી સમૂહનો તારો છે. તે પૃથ્વીથી ૪.૨૨ પ્રકાશવર્ષ દૂર છે. (૧ એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) આંતરિક ગ્રહોમાં પૃથ્વી સહુથી વિશાળ કદની અને ઘનતા ધરાવતી છે. આ એકમાત્ર એવો ગ્રહ છે કે જેના ઉપર ખગોળીય ગતિવિધિઓ ચાલી રહી છે. ઉપરાંત સમગ્ર [[બ્રહ્માંડ]]માં એક માત્ર એવો ગ્રહ છે કે જેના ઉપર [[જીવસૃષ્ટિ]] અસ્તિત્વ ધરાવે છે.<ref name="life">{{cite web |title=Is there life elsewhere? |publisher=NASA Science (Big Questions) |url=http://nasascience.nasa.gov/big-questions/is-there-life-elsewhere |access-date=2009-05-21 |archive-date=2009-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090528004804/http://nasascience.nasa.gov/big-questions/is-there-life-elsewhere |url-status=dead }}</ref> પૃથ્વીમાં રહેલું પ્રવાહી [[હાઇડ્રોસ્ફિયર]] તમામ પાર્થિવ ગ્રહો કરતાં અલગ છે. આ એકમાત્ર એવો ગ્રહ છે કે જેના ઉપર [[પ્લેટ કેક્ટોનિક્સ]] જોવા મળે છે. અન્ય ગ્રહોની સરખામણીએ પૃથ્વી ઉપરનું વાતાવરણ ધરમૂળથી અલગ હોય છે. તેનું વાતાવરણ જીવસૃષ્ટિઓથી બદલાયા કરે છે અને તેમાં ૨૧ ટકા જેટલો મુક્ત [[પ્રાણવાયુ]] રહેલો હોય છે.<ref>{{cite web |title=Earth's Atmosphere: Composition and Structure |author=Anne E. Egger, M.A./M.S. |work=VisionLearning.com |url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=&mid=107&l= |access-date=2006-12-26 |archive-date=2007-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221231635/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=107&l=&c3= |url-status=dead }}</ref> [[ચંદ્ર]] એ પૃથ્વીનો કુદરતી ઉપગ્રહ છે. જેનું પૃથ્વીથી અંતર ૩,૮૫,૫૦૦ કિમિ છે. પાર્થિવ ગ્રહને મળેલો આ સહુથી મોટો ઉપગ્રહ છે. ==== મંગળ ==== : [[મંગળ]] (1.5 પ્રકાશવર્ષ) એ શુક્ર અને પૃથ્વી કરતા નાના કદનો ગ્રહ છે અને તેનું કદ 0.107 અર્થ માસ જેટલું છે.તેની વેરનભૂમિ આયન ઓક્સાઇડને કારણે લાલ છે.આથી તેને લાલ ગ્રહ અથવા યુદ્ધનો દેવતા પણ કહે છે.પૃથ્વી સમાન ઋતુપરિવર્તન થાય છે કારણકે તે ધરી પર 25°ખૂણે નમેલો છે.ફોબોસ અને ડિમોસ એમ બે ઉપગ્રહ છે.માઉન્ટ એવરેસ્ટથી ત્રણ ગણો ઉંચો પર્વત 'નિક્સ ઓલપિયા' છે.જે સોંરમંડલ નો સોંથી ઉંચો પર્વત છે. સોંરમંડલ નો મોટો જ્વાળામુખી ઓલિપ્સ મેસી મંગળ પર અતિથ છે. તેના ઉપર મુખ્યત્વે [[કાર્બન ડાયોક્સાઇડ]]નું વાતાવરણ હોય છે. અને તેની સપાટી ઉપરનું દબાણ 6.1 મિલિબાર્સ જેટલું (અંદાજે પૃથ્વીની સરખામણીએ 0.6 ટકા) હોય છે.<ref>{{cite book|title= Encyclopaedia of the Solar System|editor=Lucy-Ann McFadden et. al.|chapter=Mars Atmosphere: History and Surface Interactions|author=David C. Gatling, Conway Leovy|pages=301-314|year=2007}}</ref> તેની સપાટી [[ઓલિમ્પસ મોન્સ]] જેવા જ્વાળામુખીઓથી પથરાયેલી છે. તેમજ [[વેલ્સ મારિનરિઝ]] જેવી ઊંડી ખીણો પણ મંગળ ઉપર આવેલી છે. આ બાબત ઉપરથી સાબિત થાય છે કે મંગળ ઉપર ખગોળીય ગતિવિધિઓ 20 લાખ વર્ષો પૂર્વે શરૂ થઇ છે.<ref>{{cite web |year=2004 |title=Modern Martian Marvels: Volcanoes? |author=David Noever |work=NASA Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1360&mode=thread&order=0&thold=0 |access-date=2006-07-23 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313020403/http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload |url-status=dead }}</ref> મંગળની ધરતી ઉપર રહેલા [[આયર્ન ઓક્સાઇડ]]ની ધૂળને કારણે તેનો રંગ લાલ દેખાય છે.<ref>{{cite web|title=Mars: A Kid's Eye View|publisher=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids|access-date=2009-05-14|archive-date=2014-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020111930/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids|url-status=dead}}</ref> મંગળને [[દેઇમોસ]] અને [[ફોબોસ]] નામના બે ખૂબ જ નાના કુદરતી ઉપગ્રહો છે. જે [[મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલા પટ્ટા]]માં રહે છે.<ref>{{cite web |year=2004 |title=A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness |author=Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna |work=The Astronomical Journal |url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/128/5/2542/204263.html |access-date= 2006-12-26}}</ref> === મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલો પટ્ટો === [[ચિત્ર:InnerSolarSystem-en.png|upright=1.5|thumb|મુખ્ય મંગળ અને ગુરુની વચ્ચેના અંસંખ્ય તારાઓનો પટ્ટો અને ત્રોજન મંગળ અને ગુરના અસંખ્ય તારાઓ ]] [[મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલો પટ્ટો]] (એસ્ટરોઇડ) સૂર્યમંડળના નાના અવકાશી પદાર્થોનો સમૂહ છે. આ પદાર્થો મુખ્યત્વે [[ઉષ્ણતાના પ્રતિરોધક]], ખડકો અને ધાતુઓ જેવા [[ખનીજ]]ના બનેલા છે.<ref>{{cite web|title=Are Kuiper Belt Objects asteroids? Are large Kuiper Belt Objects planets? |publisher=[[Cornell University]]|url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=601|access-date= 2009-03-01}}</ref>એસ્ટરોઇડ પટ્ટાનો મુખ્ય ભાગ મંગળ અને ગુરૂની વચ્ચે આવેલો છે. તે સૂર્ય કરતાં 2.3થી 3.3 પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલો છે. ગુરૂના ભારે ગુરૂત્વાકર્ષણને કારણે સૂર્યમંડળ તેના આસપાસના તમામ પદાર્થોને એકત્રિત કરી રાખવામાં નિષ્ફળ જાય છે.<ref>{{cite journal | author=Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. | title=The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt | journal=Icarus | year=2001 | volume=153 | pages=338–347 | url=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf | format=PDF | access-date=2007-03-22 | doi=10.1006/icar.2001.6702 | archive-date=2007-02-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf | url-status=dead }}</ref> સ્ટરોઇડનું કદ માઇક્રોસ્કોપિકથી અમુક સો કિલોમિટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલું હોય છે. સમગ્ર એસ્ટરોઇડ વિશાળ કદના સેરેસને બચાવે છે. જેનું વર્ગીકરણ સૂર્યમંડળના નાના પદ્રાથો તરીકે કરવામાં આવે છે. પરંતુ [[વેસ્ટા]], [[હાઇજિયા]], વગેરે જેવા કેટલાક એસ્ટરોઇડ [[સ્થિરપ્રવાહીતા જેવું સંતુલન]] જાળવવામાં પાર ઉતરે તો તેમનું વર્ગીકરણ બદલીને દ્વાર્ફ ગ્રહો તરીકે પણ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|title=IAU Planet Definition Committee|publisher=International Astronomical Union|year=2006|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|access-date=2009-03-01|archive-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|url-status=dead}}</ref> એસ્ટરોઇડ પટ્ટો પોતાના એક કિલોમિટરના વ્યાસમાં જ હજારો અને કરોડોની સંખ્યામાં અવકાશી પદાર્થો ધરાવે છે.<ref>{{cite web |year=2002 |title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed |work=ESA |url=http://www.esa.int/esaCP/ESAASPF18ZC_index_0.html|access-date= 2006-06-23}}</ref> આમ છતાં પણ મુખ્યપટ્ટામાં રહેલા પદાર્થો પૃથ્વીની ફરતે રહેલા પદાર્થોના હજારમાં ભાગ જેટલા પણ નહીં હોય.<ref name="Krasinsky2002">{{cite journal |authorlink=Georgij A. Krasinsky |first=G. A. |last=Krasinsky |coauthors=[[Elena V. Pitjeva|Pitjeva, E. V.]]; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I. |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=4326fb2cf906949 |title=Hidden Mass in the Asteroid Belt |journal=Icarus |volume=158 |issue=1 |pages=98–105 |month=July |year=2002 |doi=10.1006/icar.2002.6837}}</ref> મુખ્યપટ્ટા ઉપર રહેલા અવકાશી પદાર્થો ખૂબ જ છૂટાછવાયયેલા હોય છે. [[અવકાસયાન]] તેની વચ્ચેથી વિના કોઇ અકસ્માતે પસાર થઇ શકે છે. 10 અને 10^-4 [[એમ]] જેટલો વ્યાસ ધરાવતા એસ્ટરોઇડને [[મિટરોઇડ]] કહેવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal |author=Beech, M. |coauthors=Duncan I. Steel |year=1995 |month=September |title=On the Definition of the Term Meteoroid |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |volume=36 |issue=3 |pages=281–284 |url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1995QJRAS..36..281B&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=44b52c369007834 |access-date= 2006-08-31}}</ref> ==== સેરેસ ==== : [[સેરેસ]] (2.77 પ્રકાશવર્ષ) એસ્ટરોઇડ પટ્ટામાં રહેલો સહુથી મોટો અવકાશી પદાર્થ છે અને તેનું વર્ગીકરણ દ્વાર્ફ ગ્રહ તરીકે કરવામાં આવે છે. તેનો વ્યાસ 1000 કિલોમિટર કરતા થોડો નાનો છે ગુરૂત્વાકર્ષણ બળના આધારે પોતાનો આકાર ગોશ રાખવા માટે તેની પાસે પૂરતું કદ રહેલું છે. 19મી સદીમાં જ્યારે સેરેસની શોધ થઇ ત્યારે તેને એક ગ્રહ તરીકે સ્વીકૃતી આપવામાં આવી હતી પરંતુ જ્યારે 1850માં અન્ય એસ્ટરોઇડની શોધ થઇ ત્યારે તેનું વર્ગીકરણ બદલી નાખવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |title=History and Discovery of Asteroids |format=DOC |work=NASA |url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |access-date= 2006-08-29}}</ref> ત્યાર બાદ ફરીથી 2006માં તેનું વર્ગીકરણ દ્વાર્ફ ગ્રહ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. ==== એસ્ટરોઇડ જૂથો ==== : મુખ્ય પટ્ટામાં આવેલા એસ્ટરોઇડને બે વિભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે. [[એસ્ટરોઇડ જૂથો]] અને એસ્ટરોઇડ [[:Category:Asteroid groups and families|કુટુંબો]]. તેમનું વર્ગીકરણ તેમની ભ્રમણકક્ષાની લાક્ષણિકતાઓને આધારે કરવામાં આવે છે. [[એસ્ટરોઇડ ચંદ્રો]] એસ્ટરોઇડેઝ છે કે જેઓ એસ્ટરોઇડના વિશાળ વિસ્તારમાં પરિભ્રમણ કરે છે. ખરા અર્થમાં જોઇએ તો આ પ્રકારના ચંદ્રોને ગ્રહો પ્રકારના ચંદ્રો ન કહી શકાય કારણ કે ઘણી વખત તેઓ તેના ભાગીદારો જેટલા જ વિશાળ હોય છે. એસ્ટરોઇડમાં [[મુખ્ય પટ્ટાના ધૂમકેતુ]]ઓ પણ આવેલા હોય છે. તેઓ પૃથ્વી ઉપર રહેલા પાણીના મુખ્ય સ્રોતો પણ હોઇ શકે.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Phil Berardelli |title=Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water |work=SpaceDaily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |access-date=2006-06-23 |archive-date=2011-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816083413/http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |url-status=dead }}</ref> [[ટ્રોજાન એસ્ટરોઇડ]] ગુરૂના [[L4 અથવા તો L5 બિંદુઓ|L4 અથવા તો L5 બિંદુઓ]] પાસે આવેલો હોય છે. (ગુરૂત્વાકર્ષણની દ્રષ્ટિએ આ વિસ્તાર સ્થિર માનવામાં આવે છે. તે ગ્રહોને પોતાની ભ્રમણ કક્ષામાં રાખે છે.) ટ્રોજાન શબ્દનો પ્રયોગ નાના અવકાશી પદાર્થો અને ઉપગ્રહ લેગ્રેન્જ પોઇન્ટ માટે પણ પ્રયોજવામાં આવે છે. [[હિલ્દા એસ્ટરોઇડ્સ]] ગુરૂ સાથે 2:3 [[રેઝનન્સ]] ઉપર આવેલા હોય છે. જેના કારણે તેઓ ગૂરૂના દર બે પરિભ્રમણે સૂર્યના ત્રણ પરિભ્રમણ કરે છે.<ref name="Barucci">{{cite book|last=Barucci|first=M.A.|coauthors=Kruikshank, D.P.; Mottola S.; Lazzarin M.|year=2002 |chapter=Physical Properties of Trojan and Centaur Asteroids|title=Asteroids III|publisher=University of Arizona Press|pages=273–87|location=Tucson, Arizona}}</ref>આંતરિક સૂર્યમંડળ [[રોગ એસ્ટરોઇડ]]થી પણ ઘેરાયેલું હોય છે. જેમાંના કેટલાક ગ્રહો આંતરિક ગ્રહોની ભ્રમણ કક્ષા ઓળંગી જતા હોય છે.<ref name="MorbidelliAstIII">{{cite journal|url = http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf|title = Origin and Evolution of Near-Earth Objects|author = A. Morbidelli, W. F. Bottke Jr., Ch. Froeschlé, P. Michel|journal = Asteroids III|editor = W. F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, and R. P. Binzel|pages = 409–422|month = January | year = 2002|publisher = University of Arizona Press|format=PDF}}</ref> == બાહ્ય સૂર્યમંડળ == સૂર્યમંડળની બહારની બાજુએ આવેલો વિસ્તાર ગેસના ગોળાઓનું અને તેમના વિશાળ ચંદ્રોનું આશ્રયસ્થાન છે. [[સેન્ટોર્સ]] સહિતના અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓ આ પ્રાંતમાં પરિભ્રમણ કરતા હોય છે. સૂર્યથી ખૂબ જ દૂરના અંતરે હોવાને કારણે બાહ્ય સૂર્યમંડળના અવકાશી પદાર્થો ''બરફ'' ના (જેમ કે પાણી, એમોનિયા, મિથેન વગેરે જેવા પદાર્થોને ખગોળીય વિજ્ઞાનની ભાષામાં બરફ કહેવામાં આવે છે.) બનેલા હોય છે. જ્યારે આંતરિક સૂર્યમંડળના ગ્રહો ખડકોના બનેલા હોય છે. બાહ્ય સૂર્યમંડળનું તાપમાન ખૂબ જ નીચું હોવાને કારણે આ પદાર્થો બરફની જેમ જામી રહે છે. === બાહ્ય ગ્રહો === [[ચિત્ર:Gas giants in the solar system.jpg|thumb|ટોચથી નીચે સુધીઃ નેપ્ચ્યુન, યુરેનસ, સેટર્ન અને ગુરુ(કદ માપવાના નથી)]] ચાર બાહ્ય ગ્રહો અથવા તો ગેસના ગોળાઓ (ક્યારેક તેમને જોવેઇન ગ્રહો પણ કહેવામાં આવે છે.) સંયુક્ત રીતે જોઇએ તો સૂર્યની પરિભ્રમણ કક્ષાનો લગભગ 99 ટકા વિસ્તાર આવરી લે છે.{{Ref label|C|c|none}} ગુરૂ અને શનિ પ્રચુર માત્રામાં હાઇડ્રોજન અને હિલિયમનો જથ્થો ધરાવે છે. જ્યારે યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન પુષ્કળ માત્રામાં બરફ ધરાવે છે. કેટલાક ખગોળશાસ્ત્રીઓએ એવું સૂચન કર્યું હતું કે તેમને વિશાળ બરફના ગોળાઓ તરીકે ઓળખવા જોઇએ.<ref>{{cite web |title=Formation of Giant Planets |author=Jack J. Lissauer, David J. Stevenson |work=NASA Ames Research Center; California Institute of Technology |year=2006 |url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer&stevenson(PPV).pdf |format=PDF |access-date=2006-01-16 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326060004/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer%26stevenson%28PPV%29.pdf |url-status=dead }}</ref> ગેસના વિશાળ એવા દરેક ગોળાઓની ફરતે [[વલયો]] આવેલા છે પરંતુ માત્ર શનિને ફરતે આવેલાં વલયોને જ પૃથ્વી ઉપરથી નરી આંખે નિહાળી શકાય છે. ''બાહ્યગ્રહો'' ને ''[[ગુરૂ ગ્રહો]]'' માની લેવાની ભૂલ ન કરવી જોઇએ.બાહ્ય ગ્રહો એ પૃથ્વીની ભ્રમણ કક્ષાની બહાર આવેલા ગ્રહો છે જેમાં મંગળ અને બાહ્ય ગ્રહોનો સમાવેશ થાય છે. ==== ગુરુ ==== : [[ગુરુ (ગ્રહ)|ગુરુ]] (5.2 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) નું કદ 318 અર્થ માસિઝ જેટલું છે.તમામ ગ્રહોનાં સંયુક્ત કદ કરતાં પણ તેનું કદ 2.5 ગણું વધારે છે. ગુરૂ મુખ્યત્વે [[હાઇડ્રોજન]] અને [[હિલિયમ]]નો બનેલો છે. ગુરૂમાં રહેલી પ્રચંડ ગરમીના કારણે તેના વાતાવરણમાં વાદળોના પટ્ટાઓ તેમજ [[ગ્રેટ રેડ સ્પોટ]] જેવી ઘણી અસ્થાયી વસ્તુઓનું નિર્માણ થાય છે. :: ગુરૂને [[63 જાણીતા ઉપગ્રહો]] છે. [[ગેનિમિડ]], [[કેલિસ્ટો]], [[આઇઓ]] અને [[યુરોપા]] જેવા ચાર વિશાળ ઉપગ્રહો જ્વાળા મુખી અને આંતરિક ગરમી પ્રકારની પાર્થિવ ગ્રહો જેવી સમાનતા ધરાવે છે.<ref>{{cite web |title=Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies |author=Pappalardo, R T |work=Brown University |year=1999 |url=http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |access-date=2006-01-16 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930165551/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |url-status=dead }}</ref> ગેનિમિડ સૂર્યમંડળનો સહુથી વિશાળ ઉપગ્રહ છે. તે બુધ કરતાં પણ મોટો છે. ==== શનિ ==== : [[શનિ]] (9.5 પ્રકાશવર્ષ) તેની ફરતે આવેલા વિશાળ [[વલયો]]ને કારણે પ્રખ્યાત છે. ગુરૂમાં અને શનિમાં વાતાવરણ તેમજ ચુંબકીય ક્ષેત્રની દૃષ્ટિએ ઘણી સામ્યતા રહેલી છે. શનિનું વોલ્યૂમ ગુરૂના 60 ટકા જેટલું હોવા છતાં પણ કદમાં તે ત્રીજા ભાગનો એટલે કે 95 અર્થ માસિસ (ગ્રહોના કદ માપવાનો એક એકમ) જેટલો છે. તેથી તે સૂર્યમંડળમાં સહુથી ઓછું ઘનત્વ ધરાવતો ગ્રહ માનવામાં આવે છે. :: શનિને [[પાકે પાયે 60 ઉપગ્રહો]] છે. જે પૈકીના [[ટાઇટન]] અને [[એન્સિલેડસ]] પ્રખ્યાત છે. આ બંને ઉપગ્રહો [[બરફના બનેલા]] હોવા છતાં પણ તેમના ઉપર ખગોળીય ગતિવિધિ થતી હોવાના સંકેતો મળ્યા છે.<ref>{{cite web |title=Cryovolcanism on the icy satellites |author=J. S. Kargel |work=U.S. Geological Survey |year=1994 |url=http://www.springerlink.com/content/n7435h4506788p22/ |access-date=2006-01-16 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ટાઇટન બુધ કરતાં પણ વિશાળ ઉપગ્રહ છે અને સૂર્યમંડળમાં રહેલો તે એકમાત્ર ઉપગ્રહ છે કે જે નોંધપાત્ર વાતાવરણ ધરાવતો હોય છે, ==== યુરેનસ ==== : [[યુરેનસ]] (19.6 પ્રકાશવર્ષ)નું કદ 14 અર્થ માસિસ જેટલું છે અને તે બાહ્ય ગ્રહોમાં સહુથી ઓછું વજન ધરાવતો ગ્રહ છે. અન્ય ગ્રહોની સરખામણીએ આ ગ્રહની વિશેષતા એ છે કે તે પોતાની દિશામાં રહીને સૂર્યની ફરતે પરિભ્રમણ કરે છે. તેની [[ધરીની સ્થિતિ]] [[કાન્તિવૃત્ત]]થી 90 અંશના ખૂણે નમેલી હોય છે. અન્ય ગેસના ગોળાઓની સરખામણીએ તેનું ગર્ભ વધારે ઠંડું હોય છે. તેમજ અવકાશમાં તે ખૂબ જ નહિવત માત્રામાં ગરમી છોડે છે.<ref>{{cite web |title=10 Mysteries of the Solar System |author=Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart |work=Astronomy Now |year=2005 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |access-date= 2006-01-16}}</ref> :: યુરેનસને [[27 જાણીતા ઉપગ્રહો]] આવેલા છે જે પૈકી સહુથી મોટા ઉપગ્રહોમાં [[ટાઇટાનિયા]], [[ઓબેરોન]], [[અમ્બ્રિયલ]], [[એરિયલ]] અને [[મિરાન્ડા]]નો સમાવેશ થાય છે. ==== નેપ્ચ્યુન ==== : [[નેપ્ચ્યુન]](30 પ્રકાશવર્ષ) યુરેનસ કરતા નાનો હોવા છતાં પણ તેનું કદ મોટું છે.(લગભગ 17 પૃથ્વીઓ જેટલું) જેના કારણે તેનું [[ઘનત્વ]] વધારે છે. તે આંતરિક ગરમી પુષ્કળ પ્રમાણમાં અવકાશમાં ફેકે છે જોકે ગુરૂ અને શનિ જેટલી માત્રામાં તો નહીં જ<ref>{{cite web |title=Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune |author=Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R. |work=NASA, Ames Research Center |year=1990 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |access-date= 2006-01-16}}</ref> :: નેપ્ચ્યુનને [[13 જાણીતા ઉપગ્રહો]] છે. તે પૈકીનો [[ટ્રાઇટોન]] સહુથી વિશાળ ઉપગ્રહ છે કે જે ખગોળીય રીતે સક્રિય છે. તેના ઉપર [[પ્રવાહી નાઇટ્રોજન]]ના [[ઝરા]]ઓ આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=The Plausibility of Boiling Geysers on Triton |author=Duxbury, N.S., Brown, R.H. |work=Beacon eSpace |year=1995 |url=http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |access-date=2006-01-16 |archive-date=2009-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |url-status=dead }}</ref> ટ્રાઇટોન [[અધોગામી રીતે પરિભ્રમણ]] કરતો એકમાત્ર વિશાળ ઉપગ્રહ છે. નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણ કક્ષામાં ઘણા [[નાના ગ્રહો]] પણ આવેલા છે જેમને [[નેપ્ચ્યુન ટ્રોજાન]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ નેપ્ચ્યનના 1:1 રેઝનન્સ સાથે હોય છે. === ધૂમકેતુઓ === [[ચિત્ર:Comet c1995o1.jpg|right|thumb|કોમેટ હેલ બોપ]] ધૂમકેતુઓ એ સૂર્યમંડળમાં આવેલા નાના પદાર્થો છે. તેઓ થોડા કિલોમિટરના અંતરે જ આવેલા છે અને મુખ્યત્વે અસ્થિર બરફના બનેલા હોય છે. તેમની ભ્રમણ કક્ષા ખૂબ જ અનિયમિત હોય છે. સામાન્ય રીતે તેમની ભ્રમણ કક્ષા આંતરિક ગ્રહોની ભ્રમણ કક્ષાની માફક સૂર્યની નજીકમાં નજીકથી લઇને પ્લુટોની પેલે પાર સુધીની હોય છે. ધૂમકેતુ જ્યારે આંતરિક સૂર્યમંડળમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે સૂર્ય સાથેની તેની નિકટતાના કારણે તેની બરફથી બનેલી સપાટી [[પીગળે]] છે. જેના કારણે [[આયન]] અણુઓ દ્વારા એક [[કોમા]] અને ગેસ તેમજ રજકણોની બનેલી એક લાંબી પૂંછડીનું નિર્માણ થાય છે. મોટે ભાગે આ પૂંછડીને નરી આંખે પણ જોઇ શકાય છે. અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓની ભ્રમણ કક્ષાનો સમયગાળો 200 વર્ષ કરતાં ઓછો હોય છે. જ્યારે દીર્ઘાયુ ધૂમકેતુઓની પરિભ્રમણ કક્ષાનો સમયગાળો હજારો વર્ષોનો હોય છે. અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓએ ક્ાઇપર પટ્ટાનું સર્જનકર્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે જ્યારે [[હેલી બોપ]] જેવા દીર્ઘાયુ ધૂમકેતુઓએ ઊર્ટ વાદળનું સર્જન કર્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. [[ક્રેયુટ્ઝ સનગ્રેઝર્સ]] જેવા કેટલાક ધૂમકેતુના જૂથોનું સર્જન એક જ ગ્રહના તૂટી પડવાને કારણે થયું હોવાનું અનુમાન છે.<ref>{{cite journal |author=Sekanina, Zdenek |year=2001 |title=Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration? |journal=Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic |volume=89 p.78–93}}</ref> [[શંકુ આકાર]]ની પરિભ્રમણ કક્ષા ધરાવતા કેટલાક ધૂમકેતુઓનું સર્જન સૂર્યમંડળની બહાર થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. પરંતુ તેમની ભ્રમણકક્ષાનું ચોક્કસ માપ કાઢવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.<ref name="hyperbolic">{{cite journal |last=Królikowska |first=M. |year=2001 |title=A study of the original orbits of ''hyperbolic'' comets |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=376 |issue=1 |pages=316–324 |doi=10.1051/0004-6361:20010945 |url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_base_ora&url=articles/aa/full/2001/34/aa1250/aa1250.right.html&access=standard&Itemid=81 |access-date= 2007-01-02}}</ref> સૂર્ય ઊર્જાને કારણે ઘણા ધૂમકેતુઓ ઉપર વરાળ ઉત્પન્ન થતી જોવા મળે છે જેના કારણે તેનો સમાવેશ એસ્ટરોઇડ્ઝમાં પણ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.springerlink.com/content/x0358l71h463w246/ |title=The activities of comets related to their aging and origin |author=Fred L. Whipple |access-date=2006-12-26 |date=1992-04 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== સેન્ટોર્સ ==== સેન્ટોર્સ એ બર્ફીલા ધૂમકેતુઓ જેવા અવકાશી પદાર્થો હોય છે. તેમની ધરી ગુરૂ કરતા મોટી (5.5 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)) અને નેપ્ચ્યુન કરતા નાની ( 30 પ્રકાશ વર્ષ) જેટલી હોય છે. સહુથી વધુ જાણીતો અને વિશાળ સેન્ટોર્સ [[10199 ચારિક્લો]] છે તેનો વ્યાસ આશરે 250 કિલોમિટરનો છે.<ref name="spitzer">{{cite web |title=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |author=John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 |year=2007 |access-date= 2008-09-21}}</ref> પ્રથમ સેન્ટોર તરીકે [[2060 શિરોન]]ની શોધ કરવામાં આવી હતી જેનું વર્ગીકરણ ધૂમકેતુ તરીકે પણ કરવામાં આવે છે. (95P) જેવી રીતે ધૂમકેતુ સૂર્યની નજીક જાય તેમ તેમની પૂંછડી લાંબી થતી જાય તેમ શિરોનમાં પણ તે જ લાક્ષણિકતાઓ છે.<ref>{{cite web |year=1995 |author=Patrick Vanouplines |title=Chiron biography |work=Vrije Universitiet Brussel |url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |access-date=2006-06-23 |archive-date=2009-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502122306/http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |url-status=dead }}</ref> == ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યુનિયન પ્રદેશ == નેપ્ચ્યુનથી આગળનો વિસ્તાર અથવા તો [[ટ્રાન્સ નેપ્ચ્યનિયન પ્રદેશ]] એવો વિસ્તાર છે કે હજી સુધી આ પ્રાંત બાજુ ખાસ [[મોટાપાયે નીરિક્ષણ કરવામાં આવ્યું નથી.]] આ પ્રદેશ કદમાં ખૂબ જ નાનો છે તેનો વ્યાસ પૃથ્વી કરતાં પાંચમા ભાગનો છે અને તેનું કદ ચંદ્ર કરતાં પણ ઓછું છે. તે મુખ્યત્વે ખડકો અને બરફનો બનેલો છે. આ પ્રદેશને ક્યારેક બાહ્ય સૂર્યમંડળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જોકે ઘણા લોકો બાહ્ય સૂર્યમંડળ પરિભાષાનો પ્રયોગ એસ્ટરોિડ પટ્ટાની પેલે પાના વિસ્તારો માટે ઉપયોગમાં લેતા હોય છે. === ક્વાઇપર પટ્ટો === [[ચિત્ર:Outersolarsystem objectpositions labels comp.png|left|thumb|upright=1.5|તમામ જાણીતા કુઇપીર પટ્ટા પદાર્થોનો પ્લોટ, ચાર બહારના ગ્રહોની સામે બેસાડેલ]] ક્વાઇપર પટ્ટાનાં બંધારણમાં અેસ્ટરોઇડ પટ્ટે જેવા જ કાટમાળથી ભરેલા વલયો આવેલા હોય છે જે બધા મુખ્યત્વે બરફના બનેલા હોય છે.<ref name="physical">{{cite book|title=Encyclopedia of the Solar System|editor=Lucy-Ann McFadden et. al. |chapter=Kuiper Belt Objects: Physical Studies|author=Stephen C. Tegler|pages=605-620|year=2007}}</ref> આ તમામ સૂર્યથી 30થી 50 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) દૂર ફેલાયેલા હોય છે. ક્વાઇપર પટ્ટો મુખ્યત્વે સૂર્યમંડળના નાના અવકાશી પદાર્થોનો બનેલો હોય છે પરંતુ તેમાં રહેલા [[ક્વાઓઆર]], [[વરૂણ]] અને [[ઓરકસ]] જેવા મોટા અવકાશી પદાર્થોને દ્વાર્ફ ગ્રહો તરીકે પમ ઓળખવામાં આવે છે. ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા 1 લાખ કરતાં પણ વધારે અવકાશી પદાર્થોનો વ્યાસ 50 કિલોમિટર જેટલો હોય છે પરંતુ સમગ્ર ક્વાઇપર પટ્ટાનું કદ પૃથ્વી કરતાં 10 કે 100 માસ ઓછું માનવામાં આવે છે.<ref name="Delsanti-Beyond_The_Planets">{{cite web |year=2006 |author=Audrey Delsanti and David Jewitt |title=The Solar System Beyond The Planets |work=Institute for Astronomy, University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |format=PDF |access-date=2007-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060525051103/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf |archive-date=2006-05-25 |url-status=live }}</ref> ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા ઘણા અવકાશી પદાર્થોને બહુવિધ <ref>{{cite web|title=Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects|author=M. E. Brown, M. A. van Dam, A. H. Bouchez, D. Le Mignant, R. D. Campbell, J. C. Y. Chin, A. Conrad, S. K. Hartman, E. M. Johansson, R. E. Lafon, D. L. Rabinowitz, P. J. Stomski, Jr., D. M. Summers, C. A. Trujillo, and P. L. Wizinowich|url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0510029|year=2006|access-date= 2007-06-24}}</ref>ઉપગ્રહો હોય છે. આ પૈકીના મોટાભાગના ઉપગ્રહોની ભ્રમણકક્ષા તેમને કાન્તિવૃત્તની બહાર લઇ જાય છે.<ref name="trojan">{{cite journal | url=http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/126/1/430/203022.html | author=Chiang ''et al.'' | title=Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances | journal=The [[Astronomical Journal]] | volume=126 | issue=1 | pages=430–443 | year=2003 | doi=10.1086/375207 | access-date= 2009-08-15}}</ref> ક્વાઇપર પટ્ટાને [[ક્લાસિકલ]] અને [[રેઝનન્સિસ]] એમ બે ભાગમાં વહેચવામાં આવે છે.<ref name="physical"/> રેઝનન્સની ભ્રમણ કક્ષા નેપ્ચ્યુન સાથે સંકળાયેલી છે. (દા. ત. નેપચ્યુનની ત્રણ ભ્રમણ કક્ષાએ બે અવા તો દર બે ભ્રમણ કક્ષાએ એક) પ્રથમ રેઝનન્સની શરૂઆત નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણકક્ષામાંથી જ થાય છે. ક્લાસિકલ પટ્ટામાં એ પ્રકારના પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે કે જેમને નેપ્ચ્યુન સાથે કોઇ રેઝનન્સ નથી તેઓ 39.4થી 47.7 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) સુધી ફેલાયેલા હોય છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=M. W. Buie, R. L. Millis, L. H. Wasserman, J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, E. I. Chiang, A. B. Jordan, K. J. Meech, R. M. Wagner, D. E. Trilling |work=Lowell Observatory, University of Pennsylvania, Large Binocular Telescope Observatory, Massachusetts Institute of Technology, University of Hawaii, University of California at Berkeley |title=Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey |url=http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |access-date=2006-09-07 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118131015/http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 |url-status=dead }}</ref> પ્રથમ વખત જ્યારે શોધ થઇ{{mpl|(15760) 1992 QB|1}} ત્યારે ક્લાસિકલ ક્વાઇપર પટ્ટામાં રહેલા પદાર્થોનું વર્ગીકરણ [[ક્યુબ્યુનોસ]] તરીકે પણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમની ભ્રમણકક્ષા હજી પણ ઓછી અનિયમિત માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf |format=PDF |title=Beyond Neptune, the new frontier of the Solar System |author=E. Dotto1, M.A. Barucci2, and M. Fulchignoni |access-date=2006-12-26 |date=2006-08-24 |archive-date=2014-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825122005/http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== પ્લુટો અને શેરોન ==== <imagemap> [[એરિસ]], [[પ્લુટો]], [[મેકેમેક]], [[હાઉમિયા]], [[સેડના]], [[ઓરકસ]], [[ક્વાઓઆર]], [[વરૂણ]] અને [[પૃથ્વી]] (all to scale) # પૃથ્વી આરઇસીટી 646 1714 2142 1994 [[પૃથ્વી]] # એરિસ અને ડિસ્નોમિયા વર્તુળ 226 412 16 [[ડિસ્નોમિયા]] વર્તુળ 350 626 197 [[એરિસ]] # પ્લુટો અને શેરોન વર્તુળ 1252 684 86 [[શેરોન]] વર્તુળ 1038 632 188 [[પ્લુટો]] # મેકેમેક વર્તુળ 1786 614 142 [[મેકેમેક]] # હાઉમિયા વર્તુળ 2438 616 155 [[હાઉમિયા]] # સેડના વર્તુળ 342 1305 137 [[સેડના]] # ઓરકસ વર્તુળ 1088 1305 114 [[ઓરકસ]] # ક્વાઓઆર વર્તુળ 1784 1305 97 [[ક્વાઓઆર]] # વરૂણ વર્તુળ 2420 1305 58 [[વરૂણ]] # છબી પરની લિંક (તમામ લિંક્સ સાથે) આરઇસીટી 0 0 2749 1994 ડીઇએસસી નન # આને છેક નીચે જમણી બાજુએ ગોઠવો જરૂર જણાય તો આ ચિત્ર સાથે સંકળાયેલા આઇકોન મોટા બનાવો # નોંધ # ક્લિક કરીને જોઇ શકાય તેવા ચિત્રોના નવા કોડિંગ અહીં દરાશાવાયા છે.[[mw:Extension:ImageMap]] # આ જર અજુગતું લાગશે પરંતુ એ બાબત અગત્યની છે કે જે તે સિસ્ટમને સુવ્યવસ્થિત રાખો. ક્લિક કરી શકાય તેવા કોડિંગનો મતલબ એ થાય છે કે તે વિસ્તારમાં તૈયાર કરવામાં આવેલો પ્રથમ વિષય સૌથી ઉપર છે. # ચંદ્રને સહુથી ઉપર રાખવા જોઇએ જેથી કરીને તેના નાના વર્તુળો પ્રિમારિઝમાં ઢંકાઇ ન જાય </imagemap> : [[પ્લુટો]] (સરેરાશ 39 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) દ્વાર્ફ ગ્રહ, ક્વાઇપર પટ્ટામાંનો સહુથી વધુ જાણીતો ગ્રહ જ્યારે 1939માં તેની શોધ કરવામાં આવી ત્યારે તેને નવમો ગ્રહ માનવામાં આવતો હતો. પરંતુ વર્ષ 2006માં [[ગ્રહોની વ્યાખ્યા]]નો સ્વીકાર કરવામાં આવતા આ માન્યતા બદલાઇ છે. પ્લુટો લંબગોળાકારે પરિભ્રમણ કરે છે. તેની ધરી કાન્તિવૃત્તથી 17 ડિગ્રી જેટલી હોય છે અને તેનું અંતર સૂર્યથી 29.7 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) (નેપ્ચ્યુનની ભ્રમણ કક્ષા નજીક)થી માંડીને 49.5 પ્રકાશ વર્ષ જેટલું હોય છે. : પ્લુટોના સહુથી વિશાળ ચંદ્ર [[શેરોન]]ને પણ દ્વાર્ફ ગ્રહ ગણવામાં આવે છે કે નહીં તે અંગે હજી સુધી કોઇ સ્પષ્ટતા થઇ શકી નથી. પોતાની સપાટી ઉપર રહેલા ગુરૂત્વાકર્ષણને આધારે પ્લુટો અને શેરોન બંને [[બારિસેન્ટર]]માં ભ્રમણ કરતા હોય છે. જેના કારણે પ્લુટો અને શેરોનની [[દ્વિસંગી સિસ્ટમ]] બને છે. [[નિક્સ]] અને [[હાઇડ્રા]] નામના બે નાના ચંદ્રો પ્લુટો અને શેરોનની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે. :: પ્લુટો રેઝનન્ટ પટ્ટામાં આવેલો છે અને તેની [[રેઝેનન્સ]] 3 :2ની છે એનો મતલબ એ થાય કે નેપ્ચ્યુન સૂર્યની ફરતે ત્રણ ચક્કર મારે ત્યારે પ્લુટોના બે ચક્કર પૂરાં થાય છે. ક્વાઇપર પટ્ટામાં વસતા અવકાશી પદાર્થો કે જેમની ભ્રમણ કક્ષા આ રેઝનન્સ સાથે વહેંચાયેલી હોય તેમને [[પ્લુટિનો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="Fajans_et_al_2001">{{Cite journal |last=Fajans |first=J. |coauthors=L. Frièdland |month=October |year=2001 |title=Autoresonant (nonstationary) excitation of pendulums, Plutinos, plasmas, and other nonlinear oscillators |journal=American Journal of Physics |volume=69 |issue=10 |pages=1096–1102 |doi=10.1119/1.1389278 |url=http://scitation.aip.org/journals/doc/AJPIAS-ft/vol_69/iss_10/1096_1.html |access-date= 2006-12-26}}</ref> ==== હાઉમિયા અને માકેમાકે ==== : [[હાઉમિયા]] (સરેરાશ 43.34 પ્રકાશવર્ષ) અને [[માકેમાકે]] (સરેરાશ 45.79 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) પ્લુટો કરતા કદમાં નાના છે. આ પદાર્થો [[ક્લાસિકલ|''ક્લાસિકલ'']] ક્વાઇપર પટ્ટામાંના વિશાળ પદાર્થો માનવામાં આવે છે. તેથી તેમનું નેપ્ચ્યુન સાથેનું [[રેઝનન્સ]] નક્કી નથી. હાઉમિયા ઇંડાં આકારનો બે ચંદ્રો ધરાવતો અવકાશી પદાર્થ છે. પ્લુટો બાદ મેકેમેક ક્વાઇપર પટ્ટાનો સહુથી વધારે પ્રકાશિત પદાર્થ છે. મૂળ અનુક્રમે '''2003 ઇએલ ₆₁''' અને '''2005 એફવાય ₉''' તરીકે જાણીતા બનેવા આ અવકાશી પદાર્થોને 2008માં દ્વાર્ફ ગ્રહોનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો.<ref name="name"/> તેમની ભ્રમણ કક્ષા પ્લુટો કરતાં વધારે નમતી એટલે કે 28 અને 29 અંશની હોય છે.<ref name="Buie">{{cite web |author=[[Marc W. Buie]] |date=2008-04-05 |title=Orbit Fit and Astrometric record for 136472 |publisher=SwRI (Space Science Department) |url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |access-date= 2008-07-13}}</ref> === સ્કેટર્ડ ડિસ્ક === સ્કેટર્ડ ડિસ્ક ક્વાઇપર પટ્ટાને ઢાંકી દે છે અને તે ખૂબ જ દૂર સુધી ફેલાયેલી છે. અલ્પજીવી ધૂમકેતુઓના ઉદ્ભવ સ્થાન તરીકે તેની ગણના કરવામાં આવે છે. [[નેપ્ચ્યુનની અગાઉ બહારની તરફ કરવામાં આવેલી હિજરત]]ને કારણે તેના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળથી પ્રભાવિત થઇને સ્કેટર્ડ ડિસ્કના અવકાશી પદાર્થોની પરિભ્રમણ કક્ષા અવ્યવસ્થિત બની ગઇ હોવાનું માનવામાં આવે છે. સ્કેટર્ડ ડિસ્કના મોટાભાગના પદાર્થો (એસઓડી)નો પેરિહિલિયા ક્વાઇપર પટ્ટામાં આવેલો હોય છે પરંતુ તેમનો એફેલિયા સૂર્યથી 150 પ્રકાશવર્ષ જેટલો દૂર આવેલો છે. એસઓડીની ભ્રમણ કક્ષા કાન્તિવૃત્ત તરફ નમેલી હોય છે. મોટાભાગે તે લંબગોળાકારની હોય છે. કેટલાક ખગોળ શાસ્ત્રીઓ સ્કેટર્ડ ડિસ્કને ક્વાઇપર પટ્ટાનો બીજો પ્રાંત માનતા નથી અને તેઓ સ્કેટર્ડ ડિસ્કના અવકાશી પદાર્થોને સ્કેટર્ડ ક્વાઇપર પટ્ટાના અવકાશી પદાર્થો તરીકે ઓળખે છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=David Jewitt |title=The 1000 km Scale KBOs |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |access-date=2006-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021215074450/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |archive-date=2002-12-15 |url-status=live }}</ref> કેટલાક ખગોળશાસ્ત્રીઓ સેન્ટોર્સનું વર્ગીકરણ પણ ક્વાઇપર પટ્ટાની અંદરની બાજુએ આવેલા પદાર્થો તરીકે કરે છે.એવા અવકાશી પદાર્થો કે જે સ્કેટર્ડ ડિસ્કમાં જેમનું ઠેકાણું બહારની બાજુએ આવેલું હોય.<ref>{{cite web |url=http://cfa-www.harvard.edu/iau/lists/Centaurs.html |title=List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects |work=IAU: Minor Planet Center |access-date= 2007-04-02}}</ref> ==== એરિસ ==== : એરિસ (સરેરાશ 68 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) ને સ્કેટર્ડ ડિસ્કના સૌથી મોટા અવકાશી પદાર્થ તરીકે ગણવામાં આવે છે. આ પદાર્થ શેનો બનેલો છે તે અંગે અનેક તર્ક વિતર્કો થઇ રહ્યા છે. આ પદાર્થ પ્લુટો કરતાં 5 ટકા જેટલો મોટો છે અને તેનો વ્યાસ 2400 કિમી છે. જાણીતા દ્વાર્ફ ગ્રહો પૈકીનો આ સૌથી મોટો ગ્રહ છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=Mike Brown |title=The discovery of <s>2003 UB313</s> Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet. |work=CalTech |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |access-date= 2006-09-15}}</ref> આ ગ્રહના ચંદ્રને [[ડાયસ્નોમિયા]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પ્લુટોની જેમ જ આ ગ્રહની ઙ્રમણ કક્ષા ખૂબ જ અનિયમિત કે અવ્યવસ્થિત હોય છે.તેનું પેરિહિલિયન 38.2 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) (અંદાજે પ્લુટોથી સૂર્ય જેટલા અંતરે) એ એફિલિયન 97.6 પ્રકાશ વર્ષ જેટલું હોય છે. તેની ભ્રમણ કક્ષા કાન્તિવૃત્ત તરફ ખૂબ જ નમેલી હોય છે. == દૂરના પ્રદેશો == સૂર્યમંડળના અંત અને તારાઓ વચ્ચેનું અંતરિક્ષ શરૂ થવાના બિંદુ ઉપર આવેલી જગ્યાની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા આપી શકાઇ નથી. જોકે તેની સીમારેખાઓનું નિર્માણ સૂર્યપવનો અને સૂર્યના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળ દ્વારા કરવામાં આવે છે. સૂર્યપવનોનો પ્રભાવ સૂર્યથી પ્લુટોના અંતર કરતાં ચારગણો વધારે દૂર સુધી ફેલાયેલો હોય છે. આ ''[[હેલિયોપોઝ]]'' ને [[તારાઓ વચ્ચેના માધ્યમ]]ની શરૂઆતનો ભાગ માનવામાં આવે છે.<ref name="Voyager"/> જોકે સૂર્યનું [[રોશેસ્ફિયર]], તેના ગુરૂત્વાકર્ષણની પ્રભુત્વતા તેના કરતા હજારો ગણી દૂર ફેલાયેલી હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Littmann">{{cite book|last=Littmann|first=Mark|title=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System|year=2004|pages=162–163|publisher=Courier Dover Publications|isbn=9780486436029}}</ref> === હેલિયોપોઝ === [[ચિત્ર:Voyager 1 entering heliosheath region.jpg|left|thumb|વોયેજરો હિલીયોશિયાથમાં પ્રવેશે છે. ]] હેલિયોસ્ફિયરને બે અલગ પ્રાંતમાં વહેચવામાં આવે છે. તારાઓ વચ્ચે રહેલી જગ્યા (ઇન્ટરસ્ટેલર)ના પવનો જે [[ઇન્ટર સ્ટેલર મિડિયમ]]માં ફૂંકાતા વાયુઓ છે. તેની સાથે અથડાય નહીં ત્યાં સુધી સૂર્ય પવનોની ઝડપ અંદાજે 400 કિ.મિ. જેટલી હોય છે. આ બંને પવનો વચ્ચેની અથડામણ [[ટર્મિનેશન શોક]]માં થાય છે. આ ઘટના ઇન્ટર સ્ટેલર માધ્યમથી 80થી 100 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) ઉપર વહેતા સૂર્ય પવનો અને નીચેથી વહેતા સૂર્ય પવનોથી 200 પ્રકાશ વર્ષ દૂર બને છે.<ref name="fahr"/> અહીં પવન નાટકીય ઢબે ધીમો પડી જાય છે અને તે સંકોચાઇને વધુ તોફાની બને છે.<ref name="fahr"/>અહીં તે મોટા ઇંડાકાર માળખાંની રચના કરે છે જેને [[હેલિયોશિથ]]ના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. તેનો દેખાવ અને તેમાં થતી પ્રક્રિયા ધૂકેતુંની પૂંછડી જેવી હોય છે. તે ઉપરના સૂર્યપવનોથી 40 પ્રકાશવર્ષ પરંતુ તેની પૂંછડી ઘમી વખત નીચેના પવનો તરફ વળેલી હોય છે. ''[[વોયેજર 1]]'' અને ''[[વોયેજર 2]]'' એ ટર્મિનેશન શોક પસાર કરીને હિલિયોશિથમાં પ્રવેશ કરી લીધો છે. સૂર્યથી વોયેજર 1નું અંતર 94 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) અને વોયેજર 2નું અંતર 84 પ્રકાશ વર્ષનું છે.<ref>{{cite journal | doi=10.1038/nature07022 | year=2008 | month=July | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; McDonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=An asymmetric solar wind termination shock | volume=454 | issue=7200 | pages=71–4 | pmid=18596802 | journal=Nature }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1126/science.1117684 | year=2005 | month=September | author=Stone, E. C.; Cummings, A. C.; McDonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. | title=Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond | volume=309 | issue=5743 | pages=2017–20 | pmid=16179468 | journal=Science (New York, N.Y.)}}</ref> હિલિયોસ્ફિયરની સીમારેખા તરીકે ઓળખાતા [[હેલિયોપોઝ]]ને એક એવું બિંદુ માનવામાં આવે છે કે જ્યાં સૂર્યપવનોનો અંત આવે છે અને તારાઓ વચ્ચેનાં અવકાશ (ઇન્ટર સ્ટેલર સ્પેસ)ની શરૂઆત થાય છે.<ref name="Voyager">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |title=Voyager Enters Solar System's Final Frontier |work=NASA |access-date=2007-04-02 |archive-date=2020-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |url-status=dead }}</ref> હિલોસ્ફિયરની બહારની ધરીનો આકાર તેમજ તેનું બંધારણ ઇન્ગટર સ્તિટેલર મિડિયમ સાથેના સંપર્શીકથી ઉદદ્ભવનારા [[ગતિશીલ પ્રવાહી]]થી અસરગ્રસ્ત છે. તેવી જ રીતે સૂર્યનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર દક્ષિણ ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહીએ તો તેનો આકાર ઉત્તરીય હેમિસ્ફિયરમાં થાય છે. જે દક્ષિણ હેમિસ્ફિયરથી 9 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU) અંદાજે 90 કરોડ માઇલ) દૂર આવેલું છે.<ref name="fahr">{{cite journal |year=2000 |author=Fahr, H. J.; Kausch, T.; Scherer, H. |title=A 5-fluid hydrodynamic approach to model the Solar System-interstellar medium interaction |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=357 |pages=268 |url=http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf |format=PDF |bibcode=2000A&A...357..268F |access-date=2010-01-05 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107010928/http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf%20 |url-status=dead }} આંકડાઓ 1 અને 2 જુઓ.</ref> હેલિયોપોઝથી 230 એસ્ટ્રો યુનિટ (AU)ના અંતરે [[બો શોક]] આવેલું છે. એવા પ્રકારની રજકણોનો બનેલો અવકાશી પદાર્થ કે જે સૂર્ય [[આકાશ ગંગા]]માંથી પસાર થતી વખતે છોડતો જાય છે.<ref>{{cite web | date=June 24, 2002 |author=P. C. Frisch (University of Chicago) |title=The Sun's Heliosphere & Heliopause | work=[[Astronomy Picture of the Day]] | url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020624.html |access-date= 2006-06-23}}</ref> હેલિયોપોઝની પેલેપાર કોઇ જ અવકાશ યાન જઇ શક્યું નથી એટલે સ્થાનિક ઇન્ટર સ્ટેલર સ્પેસની સ્થિતિ કેવી છે તે ચોક્કસપણે જાણી શકાયું નથી. એવી આશા રાખવામાં આવી રહી છે કે [[નાસા]]નું [[વોયેજર અવકાશયાન]] આગામી દાયકા સુધીમાં હેલિયોપોઝ સુધી પહોંચશે ત્યારબાદ સૂર્યપવનો દ્વારા પૃથ્વી તરફ કેટલી માત્રામાં કિરણોત્સર્ગ કરવામાં આવે છે તેની માહિતી મેળવી શકાશે.<ref>{{cite web | year=2007 | title=Voyager: Interstellar Mission | work=NASA Jet Propulsion Laboratory | url=http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html |access-date= 2008-05-08}}</ref> બ્રહ્માંડના કિરણોથી હેલિયોસ્ફિયર સૂર્યમંડળનું રક્ષણ કેવી રીતે કરે છે તે બાબત ખૂબ જ નજીવી માત્રામાં જાણી શકાઇ છે. નાસા દ્વારા ભંડોળ આપવામાં આવેલી એક ટુકડી વિઝન મિશન નામનો એક કોન્સેપ્ટ બનાવી રહી છે જેનું ધ્યેય હિલિયોસ્ફિયર અંગેનું સંશોધન કરવાનું છે.<ref>{{cite web |year=2007 |title=Interstellar space, and step on it! |work=New Scientist |url=http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |date=2007-01-05 |access-date=2007-02-05 |author=Anderson, Mark |archive-date=2008-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416024531/http://space.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite conference |title=Innovative Interstellar Explorer |author=R. L. McNutt, Jr. et al. | booktitle= Physics of the Inner Heliosheath: Voyager Observations, Theory, and Future Prospects |publisher=AIP Conference Proceedings |volume=858 |pages=341–347 |year=2006 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AIPC..858..341M |doi=10.1063/1.2359348}}</ref> === ઊર્ટ વાદળ === [[ચિત્ર:Kuiper oort-en.svg|thumb|upright=1.3|ઉર્ટ ક્લાઉડ, ધી હિલીસ ક્લાઉડ અને કુઇપીર બેલ્ટ(ઇનસેટ)નું કલાકારનું ચિત્ર]] પૂર્વપક્ષાત્મક ઊર્ટ વાદળ એ લાખો કરોડો બર્ફીલા પદાર્થોનું બનેલું ગોળાકાર વાદળ છે. આ વાદળને દીર્ઘાયુ ધૂમકેતુઓના સ્રોત તરીકે માનવામાં આવે છે. આ વાદળ સૂર્યમંડળમાં 50,000 AU (એક [[પ્રકાશ વર્ષ]]) સુધી ફેલાયેલું છે અને તેનો વિસ્તાર 1,00,000 AU સુધી (1.87 પ્રકાશ વર્ષ સુધી પણ હોઇ શકે છે. બાહ્ય ગ્રહો સાથે સર્જાતી ગુરૂત્વાકર્ષણ પ્રક્રિયાને કારણે આંતરિક સૂર્યમંડળમાંથી બહાર ધકેલાઇ આવતા ધૂમકેતુઓથી ઊર્ટ વાદળનું નિર્માણ થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઊર્ટ વાદળમાં રહેલા અવકાશી પદાર્થોની ગતિ ખૂબ જ ધીમી હોય છે. તેમજ અથડામણો, પસાર થતાં તારાની ગુરૂત્વાકર્ષણ અસરો, [[આકાશ ગંગા]]માંથી [[ઉછળતા મોજાંઓ]] કે તેના [[બળ]] વગેરે જેવી અનિશ્ચિત ઘટનાને કારણે તેની ગતિમાં અવરોધો આવે છે.<ref>{{cite web |year=2006 |author=Bill Arnett |title=The Kuiper Belt and the Oort Cloud |work=nineplanets.org |url=http://www.nineplanets.org/kboc.html |access-date= 2006-06-23}}</ref><ref>{{cite web |year=2001 |author=Stern SA, Weissman PR. |title=Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud. |work=Space Studies Department, Southwest Research Institute, Boulder, Colorado| url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11214311&dopt=Citation |access-date= 2006-11-19}}</ref> ==== સેડના ==== [[90377 સેડના]] (સરેરાશ 525.86 AU) એક વિશાળ, લાલાશ પડતો પ્લુટો પ્રકારનો અવકાશી પદાર્થ છે. તેની પરિભ્રમમ કક્ષા ખૂબ જ વિશાળ અને લંબગોળ છે.તે પેરિહિલિયનથી 76 AU અને એફેલિયનથી 928 AU દૂર આવેલો છે.તેની ભ્રમણ કક્ષા પૂરી કરતાં 12,050 વર્ષનો સમય લાગે છે. આ પદાર્થની શોધ [[માઇક બ્રાઉને]] વર્ષ 2003માં કરી હતી. તેના મતાનુસાર નેપ્ચ્યુનની હિજરતથી અસરગ્રસ્ત થઇને તેનું પેરિહિલિયન ખૂબ જ દૂર હોવાને કારણે સેડના [[સ્કેટર્ડ ડિસ્ક]] કે ક્વાઇપર પટ્ટાનો ભાગ નથી. તેના સહિત અન્ય કેટલાક ખગોળ શાસ્ત્રીઓના મતાનુસાર આ એક નવા પ્રકારનો પદાર્થ છે. તેના પોતાના પણ અવકાશી {{mpl|2000 CR|105}}પદાર્થો હોઇ શકે જેનું પેરિહિલિયન 45 AU અને એફિલિયન 415 AU નું હોઇ શકે છે તેમજ તેનો ભ્રમણ કાળ 3,420 વર્ષ સુધીનો હોઇ શકે છે.<ref>{{cite web |year=2004 |author=David Jewitt |title=Sedna – 2003 VB₁₂ |work=University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |access-date=2006-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040624224040/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |archive-date=2004-06-24 |url-status=live }}</ref> આ પ્રકારના પદાર્થોને બ્રાઉને ઊર્ટ વાદળની અંદરના પદાર્થો તરીકે ઓળખાવ્યા છે. કારણ કે સૂર્યની ખૂબ જ નજીક હોવા છતાં પણ તે એક જ પ્રકારની પ્રક્રિયામાંથી બનેલા છે.<ref>{{cite web |title=Sedna |author=Mike Brown |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ |work=CalTech |access-date= 2007-05-02}}</ref> સેડનાનો આકાર ચોક્ક્સપણે માપી શકાયો નથી તેમ છતાં પણ તે દ્વાર્ફ ગ્રહો જેવો જ પદાર્થ છે. === સીમારેખાઓ === આપણા મોટાભાગના સૂર્યમંડળને હજી પૂરી રીતે જાણી શકાયું નથી. સૂર્યનું ગુરૂત્વાકર્ષણ ક્ષેત્ર તેની [[આસપાસ રહેલા તારાઓ]]ના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળને પ્રભાવિત કરે છે. તેની અસર બે પ્રકાશ વર્ષ (1,25,000 AU) સુધી ફેલાયેલી છે. ઊર્ટ વાદળની ત્રિજ્યાનો ઓછામાં ઓછો અંદાજ 50,000 AU થી વધારે નથી તેમ માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |title=The Solar System: Third edition |author=T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka |publisher=Springer |year=2004 |pages=1}}</ref> સેડના જેવા પદાર્થોનું સંશોધન થયું હોવા છતાં પણ ક્વાઇપર પટ્ટો અને ઊર્ટ વાદળની વચ્ચે આવેલો હજારો AU જેટલા વિસ્તારનું સંશોધન કરી શકાયું નથી. બુધ અને સૂર્યની વચ્ચે આવેલા પ્રદેશનો અભ્યાસ પણ ચાલી રહ્યો છે.<ref>{{cite web |year=2004 |author=Durda D.D.; Stern S.A.; Colwell W.B.; Parker J.W.; Levison H.F.; Hassler D.M. |title=A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images |url=http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml |access-date=2006-07-23 |archive-date=2014-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830021911/http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike%3A%2F%2Fap%2Fis%2F2000%2F00000148%2F00000001%2Fart06520&unc=ml |url-status=dead }}</ref> જે પ્રદેશો અંગે સૂર્યમંડળમાં હજી સુધી સંશોધન થયું નથી કે ચાલી રહ્યું છે તેમાંથી પણ નવા પદાર્થો અંગેની જાણકારી મળવાની શક્યતા છે. == આકાશ ગંગા સાથે સંબંધ == [[ચિત્ર:Milky Way Spiral Arm.svg|left|thumb|આપણી આકાશગંગામાં સૂર્ય મંડળનું સ્થાન ]] આપણું સૂર્યમંડળ [[આકાશગંગા]]માં આવેલું છે. આ એક [[ગૂંચળા જેવો આકાર ધરાવતી]] [[આકાશગંગા]] છે જેનો વ્યાસ 1,00,000 [[પ્રકાશ વર્ષ]] સુધી ફેલાયેલો છે અને આકાશ ગંગામાં 200 અબજ જેટલા તારાઓ આવેલા છે.<ref name="fn9"> {{cite press |last=English |first=J. |title=Exposing the Stuff Between the Stars |url = http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |publisher=Hubble News Desk |year=2000 |access-date = 2007-05-10 }}</ref> સૂર્ય આકાશ ગંગાની બહારની બાજુએ આવેલા ગૂંચળાવાળા વિસ્તારમાં આવેલો છે. આ વિસ્તારને [[ઓરિયન આર્મ]] અથવા તો સ્થાનિક ધાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |title=Three Dimensional Structure of the Milky Way Disk |author=R. Drimmel, D. N. Spergel |year=2001 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0101259 |access-date= 2006-07-23}}</ref> સૂર્ય [[આકાશ ગંગાના કેન્દ્ર]]થી,<ref name="distance2"> {{cite journal |last=Eisenhauer |first=F. |coauthors=et al. |title=A Geometric Determination of the Distance to the Galactic Center |journal=[[Astrophysical Journal]] |volume=597 |issue=2 |pages=L121–L124 |year=2003 |doi=10.1086/380188 |bibcode=2003ApJ...597L.121E }}</ref> 25,000થી 28,000 પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલો છે. આકાશ ગંગામાં તેની પરિભ્રમણની ઝડપ 220 [[કિ.મિ. પ્રતિ સેકન્ડ]]ની છે. તેથી તેને આખું પરિભ્રમણ પૂરૂં કરતાં 22.5 કરોડથી 25 કરોડ વર્ષનો સમય લાગે છે. સૂર્યના આ પરિભ્રમણને સૂર્યમંડળના [[બ્રહ્માંડ વર્ષ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |title=Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year |first=Stacy |last=Leong |url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |year=2002 |work=The Physics Factbook |access-date= 2007-04-02}}</ref> ઇન્ટર સ્ટેલર સ્પેસમાંથી [[સૂર્યપથ]]ની શરૂઆત થાય છે તે [[હરક્યુલિસ]] નાં ઝૂમખાં પાસેથી નીકળીને [[વેગા]] તારાના હાલના સ્થાન ભણી ગતિ કરે છે.<ref>{{cite web |year=2003 |author=C. Barbieri |title=Elementi di Astronomia e Astrofisica per il Corso di Ingegneria Aerospaziale V settimana |work=IdealStars.com |url=http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt |access-date=2007-02-12 |archive-date=2005-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514103931/http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt |url-status=dead }}</ref> પૃથ્વી ઉપર [[જીવન]]ની જે [[ઉત્ક્રાન્તિ]] થઇ તેના માટે આકાશ ગંગામાં સૂર્યમંડળની સ્થિતિ પણ ખૂબ જ અગત્યનું પાસું ગણાવી શકાય. તેની પરિભ્રમણ કક્ષા એકદમ ગોળ છે અને અંદાજે તેની ઝડપ પણ આકાશ ગંગાના સ્પાઇરલ આર્મ જેટલી જ છે. તેથી પૃથ્વી સ્પાઇરલ આર્મને ક્યારે વટાવતી નથી. સ્પાઇરલ આર્મ [[સુપરનોવા]] જેવા ખતરનાક પદાર્થોનું આશ્રયસ્થાન હોવાને કારણે પૃથ્વીને લાંબા સમય સુધી જીવનકાળ ચલાવવાનો મોકો મળ્યો છે.<ref name="astrobiology">{{cite web |year=2001 |author=Leslie Mullen |title=Galactic Habitable Zones |work=Astrobiology Magazine |url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=139 |access-date= 2006-06-23}}</ref> સૂર્યમંડળ આકાશ ગંગાના સહુથી વધારે તારાઓથી ભરેલા ગીચ વિસ્તારથી પણ દૂર આવેલું છે. કેન્દ્રની નજીક તારાઓના ગુરૂત્વાકર્ષણ બળથી ખેંચાઇને કેટલાય અવકાશી પદાર્થો ઊર્ટ વાદળમાં આવે છે. જેમાંથી આંતરિક સૂર્યમંડળમાં અનેક પ્રકારના ધૂમકેતુઓનું નિર્માણ થાય છે અને તે ધડાકાઓ સાથે અવકાશમાં અથડાય છે. જેના કારણે પૃથ્વી ઉપર જોખમ હોવાની શક્યતા છે. આકાશ ગંગાના મધ્ય ભાગમાંથી આવતા પ્રચંડ કિરણોત્સર્ગને કારણે પણ જટિલ જીવનના વિકાસમાં અવરોધ આવી શકે છે.<ref name="astrobiology"/> સૂર્યમંડળની હાલની સ્થિતિને જોતાં ખગોળશાસ્ત્રીઓએ એવું અનુમાન કર્યું છે કે તાજેતરના સુપરનોવે છેલ્લા 35,000 વર્ષો દરમિયાન પૃથ્વી ઉપરનાં જીવનને સૂર્યના વાતાવરણમાં મોટા ધૂમકેતુઓ તેમજ અન્ય અવકાશી પદાર્થો ફેંકીને ખૂબ જ નુકસાન પહોંચાડ્યું છે.<ref>{{cite web |year=2005 |author=|title=Supernova Explosion May Have Caused Mammoth Extinction |work=Physorg.com |url=http://www.physorg.com/news6734.html |access-date= 2007-02-02}}</ref> === પડોશીઓ === [[સ્થાનિક ઇન્ટર સ્ટેલર વાદળ]]ને આકાશ ગંગાનું પ્રથમ પડોશી માનવામાં આવે છે. આ વાદળને લોકલ ફ્લફ તેમજ આ વાદળના વિસ્તારને [[સ્થાનિક પરપોટો]] એટલે કે લોકલ બબલ તરીકે પણઓળખવામાં આવે છે. તેનો આકાર રેતીની ઘડિયાળ જેવો છે અને તેનું સ્થાન [[ઇન્ટર સ્ટેલર મિડિયમ]]થી 300 પ્રકાશ વર્ષ સુધી ફેલાયેલો છે. આ પરપોટાનું નિર્માણ અતિશય ગરમ કિરણો દ્વારા થયું છે. આ પરપોટાનું નિર્માણ કેટલાક સુપરનોવા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હોય તેમ જણાઇ રહ્યું છે.<ref>{{cite web |title=Near-Earth Supernovas |work=NASA |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |access-date=2006-07-23 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313214652/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |url-status=dead }}</ref> સૂરેયની આસપાસ [[દસ પ્રકાસ વર્ષના વિસ્તાર (95 લાખ કરોડ કિ.મિ.)]]ના વિસ્તારમાં ખૂબ જ ઓછાં તારાઓ આવેલાં છે. સૂર્યની સૌથી નજીક ત્રેવડા તારાની એક સિસ્ટમ [[આલ્ફા સેન્ટાઉરી]] આવેલી છે જેનું અંતર સૂર્યથી 4.4 પ્રકાશ વર્ષ જેટલું છે. આલ્ફા સેન્ટાઉરીમાં એ અને બી તારાની જોડી નજીકમાં આવેલી છે. તેઓ સૂર્ય પ્રકારના જ તારાઓ છે. જ્યારે ત્રીજો [[લાલ રંગનો તારો નાનો દ્વાર્ફ]] ગ્રહ જેવો છે. જેને આલ્ફા સેન્ટોરી સી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આલ્ફા સેન્ટોરીને [[પ્રોક્સિમા સેન્ટોરી]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ બે તારાની જોડી 0.2 પ્રકાશ વર્ષના અંતરે પરિભ્રમણ કરે છે. ત્યારબાદ [[બર્નાર્ડ તારા]] નામનો અન્ય એક લાલ દ્વાર્ફ સૂર્યની સહુથી નજીક આવેલો તારો છે.(5.9 પ્રકાશ વર્ષ) ત્યાર બાદ [[વુલ્ફ 359]] (7.8 પ્રકાશ વર્ષ), [[લેલેન્ડે 21185]] (8.3 પ્રકાશ વર્ષ) સૂર્યના કરતા દસ પ્રકાશ વર્ષ કરતાં પણ નજીક આવેલા તારાઓ પૈકીનો સહુથી મોટો તારો [[સાઇરિયસ]] માનવામાં આવે છે. તે ખૂબ જ ચળકતો અને [[મેઇન સિક્વન્સ]] તારો છે તેનું માસ સૂર્ય કરતાં બમણું છે.તેની આસપાસ [[સફેદ રંગનો દ્વાર્ફ]] ગ્રહ પરિભ્રમણ કરે છે. તેને સાઇરિયસ બીના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. તે 8.6 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે. દસ પ્રકાશ વર્ષમાં બાકી રહેલાં મંડળને લાલ દ્વાર્ફ મંડળ કહેવામાં આવે છે. જેમાં [[લુઇટેન 726-8]] (8.7 પ્રકાશ વર્ષ), તેમજ એકલવાયો લાલ દ્વાર્ફ [[રોઝ 154]] (9.7 પ્રકાશ વર્ષ) આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=Stars within 10 light years |url=http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |work=SolStation |access-date=2007-04-02 |archive-date=2007-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070216125505/http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm |url-status=dead }}</ref> આપણી નજીક સૂર્ય જેવો એક માત્ર તારો [[તાઉ સેટી]] છે. જે 11.9 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે. તેની પાસે સૂર્યનું 80 ટકા જેટલું માસ છે પરંતુ તેની તેજસ્વીતા માત્ર 60 ટકા જેટલી છે.<ref>{{cite web |title=Tau Ceti |url=http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |work=SolStation |access-date=2007-04-02 |archive-date=2007-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103202726/http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm |url-status=dead }}</ref> [[એપ્સિલોન ઇરેડાની]] નામનો ગ્રહસૂર્યથી 10.5 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે જેને [[અધિક સઉર ગ્રહ]] પણ કહેવામાં આવે છે. આ તારો સૂર્ય કરતાં થોડો ઝાંખો અને લાલાશ પડતો છે જે 10.5 પ્રકાશ વર્ષ દૂર આવેલો છે. એક નિશ્ચિત ગ્રહ [[એપ્સિલોન ઇરેડાની બી]] છે તેનું માસ ગુરૂના માસ કરતા 1.5 ગણું છે તે દર 6.9 વર્ષે તેના તારાનું પરિભ્રમણ કરે છે.<ref>{{cite web |title=HUBBLE ZEROES IN ON NEAREST KNOWN EXOPLANET |work=Hubblesite |year=2006 |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2006/32/text/ |accessdate-2008-01-13}}</ref> {{wide image|Universe Reference Map (Location) 001.jpeg|1000px|alt=A series of five star maps that show from left to right our location in the Solar System, in the Sun's neighborhood of stars, in the local area of the Milky Way galaxy, in the Local Group of galaxies, and in the Supercluster of galaxies|A diagram of our location in the [[Local Supercluster]]{{ndash}} [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a7/Universe_Reference_Map_%28Location%29_001.jpeg click here] to view more detail}} == બંધારણ અને ઉત્ક્રાન્તિ == {{wide image|Sun Life.png|upright=2|alt=Projected timeline of the Sun's life.}} સૂર્યમંડળનું સર્જન 4.6 અબજ વર્ષો પહેલા [[મોટાં વાદળ]]નું ગુરૂત્વાકર્ષણના કારણે તૂટી પડવાથી થયું હતું શરૂઆતમાં આ વાદળ દ્વારા કેટલાક તારાઓનો જન્મ થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Arizona">{{cite web |title=Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System |url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |work=University of Arizona |access-date=2006-12-27 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/617GeDn2a?url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |url-status=dead }}</ref> જેના હાલમાં સૂર્યમંડળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેને અગાઉ [[પ્રિ સોલાર નેબ્યુલા]]ના નામથી ઓળખવામાં આવતી હતી. [[તીત્ર્ણ ઝડપમાં]] વાદળ તૂટી પડવાને કારણે તેની ગતિ વધારે ઝડપી બની ગઇ હતી.<ref>{{cite web |title=The chemical composition of the pre-solar nebula |author=Irvine, W. M. |work=Amherst College, Massachusetts |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983coex....1....3I |access-date= 2007-02-15}}</ref> કેન્દ્ર સ્થાનમાં જ મોટાભાગના અવકાશી પદાર્થો ભેગા થતાં તે ભાગ આજુ બાજુના વલયો કરતાં વધારે ગરમ બની ગયો.<ref name="Arizona"/> જેમ જેમ નેબ્યુલા પરિભ્રમણ કરવા માેડી તેમ તેમ તેણે [[પ્રોટો પ્લેનેટરી ડિસ્ક]]ને સમતળ કરી નાખી આ ડિસ્કનો વ્યાસ 200 AU<ref name="Arizona"/>નો હતો અને તે ઘટ્ટ તેજ ગરમ હતી તેની મધ્યમાં [[પ્રોટો સ્ટાર]] આવેલો હતો.<ref>{{cite web |date=2000-04-05 |url=http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |title=Present Understanding of the Origin of Planetary Systems |publisher=National Academy of Sciences |access-date=2007-01-19 |archive-date=2009-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803020055/http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Greaves |first=Jane S. |date=2005-01-07 |title=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems |journal=Science |volume=307 | issue=5706 |pages=68–71 |doi=10.1126/science.1101979 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/307/5706/68 |access-date= 2006-11-16}}</ref> હાલની [[ઉત્ક્રાન્તિ]] અનુસાર સૂર્યને [[ટી ટોરી તારો]] માનવામાં આવી રહ્યો છે. ટી ટોરી તારાના અભ્યાસ ઉપરથી માલુમ પડે છે કે તેઓની આસપાસ 0.001થી 0.1 [[સોલાર માસ]] ધરાવતા પ્રિ પ્લેનેટરી અવકાશી પદાર્થો જોવા મળે છે. આ પ્રકારના પદાર્થો નેબ્યુલામાંથી કે તે તારામાંથી જ છૂટા પડેલા હોય છે.<ref name="Kitamara">{{cite conference | author=M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida | title=Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm | booktitle=The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I | year=2003 | publisher=Astronomical Society of the Pacific Conference Series | volume=289 | editor=Ikeuchi, S., Hearnshaw, J. and Hanawa, T. (eds.) | pages=85 | url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf | format=PDF}}</ref> [[સેન્દ્રિય વૃદ્ધિ]]થી જન્મેલાં ગ્રહો આ પ્રકારની ડિસ્કનું નિર્માણ કરે છે.<ref>{{cite journal | doi= 10.1086/429160 | title= Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation | year= 2005 | author= Boss, A. P. | journal= The Astrophysical Journal | volume= 621 | pages= L137}}</ref> પાંચ કરોડ વર્ષો સુધીમાં પ્રોટોસ્ટારની મધ્યમાં રહેલા [[હાઇડ્રોજન]]ની ઘનતા તેને [[થર્મોન્યુક્લિયર મિશ્રણ]] બનાવવાને પર્યાપ્ત હતાં.<ref name="Yi2001">{{cite journal | author= Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes | title=Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture | journal=Astrophysical Journal Supplement | id={{arXiv|astro-ph|0104292}} | year=2001 | volume=136 | pages=417 | doi=10.1086/321795 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y}}</ref> [[હાઇડ્રોસ્ટેટિક સમતુલા]]નું નિર્માણ ન થાય ત્યાં સુધી દબાણ, તાપમાન, પ્રતિક્રિયાનો દર અને ઘનતા વધતા રહે છે. થર્મલ એનર્જી ગુરૂત્વાકર્ષણનો પ્રતિકાર કરે છે. આ મુદ્દે સૂર્ય એક પૂર્ણરૂપી [[મેઇન સિક્વન્સ]] તારો બને છે.<ref>{{cite journal | author=A. Chrysostomou, P. W. Lucas | title=The Formation of Stars | journal=Contemporary Physics | year=2005 | volume=46 | pages=29 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C | doi=10.1080/0010751042000275277}}</ref> [[હર્ટ્જસ્પ્રન્ગ રસેલની આકૃતિ]]ની મુખ્ય શ્રેણી સુધી સૂર્ય તેનો વિકાસ શરૂ કરશે ત્યાં સુધી આજે આપણે જાણઈએ છીએ તેમ સૂર્ય મંડળ અસ્તિત્વમાં રહેશે. જેમ સૂર્ય તેના હાઇડ્રોજન ઇંધણ મારફતે બળે છે, તેમ ઉર્જા ઉત્પાદન ઘટાડાના કડક વલણને ટેકો આપે છે, જે તેને તેની પર જ પડી ભાંગવામાં પરિણમે છે. દબાણમાં વધારો કોરને ગરમ કરે છે, તેથી વધુ ઝડપથી બળે છે. પરિણામે, સૂર્ય દરરોજના આશરે 1.1 અબજ વર્ષોના દરે તેજસ્વી વૃદ્ધ પામે છે.<ref>{{cite web|title=Science: Fiery future for planet Earth |author=Jeff Hecht |work=NewScientist |url=http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900.html |year=1994 |access-date= 2007-10-29}}</ref> અત્યારથી આશરે 5.4 અબજ વર્ષો પછી સૂર્યના ગર્ભની અંદરનો હાઇડ્રોજન સંપૂર્ણ રીતે હિલીયમમાં રૂપાંતર પામશે, જે મુખ્ય શ્રેણીના તબક્કાનો અંત લાવશે. આ સમયે, સૂર્યના બહારના આવરણ તેના પ્રવર્તમાન વ્યાથી આરે 260 ગણા સુધી વિસ્તરશે; સૂર્ય [[રેડ જાયંટ (લાલ ગોળો)]] બની જશે. તેની બહોળા પ્રમાણમાં વધેલી સપાટી વિસ્તારને કારણે, સૂર્યની સપાટી, મુખ્ય શ્રેણી (ઠંડામાં ઠંડુ 26000 કે) ની તુલનામાં નોંધપાત્ર રીતે ઠંડો થઇ જશે. <ref>{{cite journal|author=K. P. Schroder, Robert Cannon Smith|title=Distant future of the Sun and Earth revisited|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=386 |pages=155–163 |year=2008 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S}}</ref> આખરે, સૂર્યના બહારના સ્તરો ખરી જશે, અને [[સફેદ નાનો તારો]] છોડી દેશે, જે અત્યંત અદભૂત ઘન પદાર્થ છે, અને સૂર્યના મૂળ જથ્થાથી અર્ધો છે, પરંતુ પૃથ્વીના કદ જેટલો છે. <ref>{{cite web|author=Pogge, Richard W.|year=1997|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html|title=The Once & Future Sun|format=lecture notes|work=[http://www-astronomy.mps.ohio-state.edu/Vistas/ New Vistas in Astronomy]|access-date= 2005-12-07}}</ref> ખરી ગયેલા બહારના સ્તરો [[ગ્રહને લગતો નિહારીકા]]તરીકે જાણીતાનું સર્જન કરશે, જે તારાઓની વચ્ચે જે સમાગ્રીઓથી સૂર્યની રચના થઇ હતી તેમાંથી થોડી સામગ્રી પરત કરશે. == નોંધ == <div class="references-small"> <ol type="a"> <li>નામનું {{Note label|A|a|none}}[[મૂડીકરણ]] બદલાય છે, ખગોળશાસ્ત્રીય સ્મૃતિસહાયકને લગતું સત્તાવાર શરીર, [http://www.iau.org/public_press/themes/naming/ તમામ વ્યક્તિગત ખગોળશા્ત્રીય પદાર્થોના નામનું મોટા અક્ષરમાં લખાણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216024716/http://www.iau.org/public_press/themes/naming/ |date=2008-12-16 }} ('''સૂર્ય મંડળ''' )નિશ્ચિત કરે છે. જોકે, નામો લોઅર કેસ ('''સૂર્ય મંડળ''' )માં સામાન્ય રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જેમ કે ઉદા. તરીકે ''[[ઓક્સફોર્ડ ઇંગ્લીશ ડિક્શનરી]]'' માં, [http://www.m-w.com/dictionary/solar%20system ''મેરીયન-વેબસ્ટર્સ 11મી કોલીજિયેટ ડિક્શનરી'' ], અને[http://www.britannica.com/eb/article-9110143 ''એનસાયક્લોપીડીયા બ્રિટાનીકા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211122208/http://www.britannica.com/eb/article-9110143 |date=2007-12-11 }}.</li> </ol></div> <li>આઠ ગ્રહ અને પાંચ નાના ગ્રહોની કુદરતી ઉપગ્રહોની સંપૂર્ણ યાદી માટે {{Note label|B|b|none}}જુઓ [[કુદરતી ઉપગ્રહોની યાદી]]</li> <li>{{Note label|C|c|none}}સૂર્ય, ગુરુ અને સેટ્રન સિવાયના સૂર્ય મંડળના સમૂહને ગણતરીપૂર્વકના તમામ સમૂહોના મોટા પદાર્થોનો એકી સાથે ઉમેરો કરીને અને ઉર્ટ ક્લાઉડ (આશરે 3 પૃથ્વી સમૂહો અંદાજત)ના સમૂહો માટે કાચી ગણતરીનો ઉપયોગ કરીને,<ref>{{cite web|title=Origin and dynamical evolution of comets and their reservoirs|author=Alessandro Morbidelli|work=CNRS, Observatoire de la Côte d’Azur|year=2006|url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0512256v1|access-date= 2007-08-03}}</ref> કુપીયર બેલ્ટ (આશરે 0.1 પૃથ્વી સમૂહને અંદાજિત)<ref name="Delsanti-Beyond_The_Planets"/>અને મંગળ અને ગુરુની કક્ષાની વચ્ચેના પટ્ટાનો એક ગ્રહ (0.0005 પૃથ્વી સમૂહ હોવાનો અંદાજ)<ref name="Krasinsky2002"/> આમ કુલ થઇને, 37 પૃથ્વી સમૂહોના ઉપર ગોળાકાર, અથવા સૂર્યની ફરતેના ગ્રહમાં 8.1 ટકા સમૂહ યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન(~31 પૃથ્વી સમૂહો)ના સંલગ્ન સમૂહોની બાદબાકી કરાઇ છે ત્યારે, બાકીના ~6 પૃથ્વી સમૂહ સામગ્રીઓમાં કુલના 1.3 ટકાનો સમાવેશ થાય છે. </li> <li>{{note label|D|d|none}}ખગોળશા્ત્રીઓ [[ખગોળશાસ્ત્રીય એકમ]](AU)માં સૂર્યમંડળ સુધીનું અતર માપે છે. એક AU બરાબર પૃથ્વી અને સૂર્યના કેન્દ્રની વચ્ચેનું સરેરાશ અંતર અથવા 149,598,000કીમી થાય છે. સૂ્ર્યથી પ્લુટો આશરે 38 AU છે અને સૂર્ય ગુરુથી આશરે 5.2 AU છે. એક [[પ્રકાશ વર્ષ]]એ 63,240 AU.</li> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} {{સૌરમંડળ}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == * [http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm નાસાના સોલર સિસ્યમ એક્સપ્લોરેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425235742/http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm |date=2006-04-25 }} દ્વારા [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&amp;Display=Overview સોલર સિસ્ટમ પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview |date=2007-07-01 }} * [http://space.jpl.nasa.gov નાસાના સોલર સિસ્ટમ સિમ્યુલેટર ] * [http://www.jpl.nasa.gov/solar_system નાસા/જેપીએલ સોલર સિસ્ટમ મુખ્ય પાનું ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161217011615/http://www.jpl.nasa.gov/solar_system |date=2016-12-17 }} * [http://www.nineplanets.org/ નવ ગ્રહો- બીલ આર્નેટ્ટ દ્વારા વ્યાપક સૂર્ય મંડળ સાઇટ ] * [http://www.space.com/solarsystem/ SPACE.com: સૂર્ય મંડળ વિશે તમામ ] * [http://www.classzone.com/books/earth_science/terc/content/visualizations/es2701/es2701page01.cfm?chapter_no=27 ગ્રહો વચ્ચેના અંતરનું વર્ણન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091209085341/http://www.classzone.com/books/earth_science/terc/content/visualizations/es2701/es2701page01.cfm?chapter_no=27 |date=2009-12-09 }} * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html ગ્રહોનું એક બીજા સૂર્ય અન્ય તારાઓ, એકબીજા સાથેનું કદને સમાવતું વર્ણન ] * [http://www.psrd.hawaii.edu/ પ્લાનેટરી સાયંસ રિસર્ચ ડિસકવરીઝ] સૂર્ય મંડળ બોડી વિશે લેખો સાથેની શૈક્ષણિક જર્નલ [[શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] o59iu2hh8o0ktfwzcfm26k1pmd5j9rs 0 1505 901693 900940 2026-06-21T01:08:22Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901693 wikitext text/x-wiki {{translate}} {| width="280" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; border-color:#ccc" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+ |+ '''સૂર્ય''' [[File:Sun symbol (bold).svg|24px|☉]] |- | colspan="2" align="center" | [[ચિત્ર:Sun920607.jpg|center|frameless|સૂર્ય]] |- ! bgcolor="#ffffc0" colspan="2" align="center" | '''દાર્શનિક તથ્યો''' |- ! align="left" | પૃથ્વી થી સરેરાશ અંતર | [[1 E11 m|149.6]]×10⁶ [[kilometre|km]]<br />(92.95×10⁶ [[mile|mi]]) |- ! align="left" | [[Apparent magnitude|magnitude]] (''V'') | −26.8^m |- ! align="left" | [[Absolute magnitude]] | 4.8^m |- ! bgcolor="#ffffc0" colspan="2" align="center" | '''[[Orbit]]al લાક્ષણિકતા''' |- ! align="left" | [[આકાશગંગા]]<nowiki/>ના કેન્દ્રથી સરેરાશ અંતર | 2.5×10¹⁷ km <br />(26,000 [[પ્રકાશવર્ષ]]) |- ! align="left" | [[Galaxy|Galactic]] period | 2.26×10⁸ [[Julian year|a]] |- ! align="left" | વેગ | 217 km/[[second|s]] |- ! bgcolor="#ffffc0" colspan="2" align="center" | '''ભૌતિક ગુણધર્મો''' |- ! align="left" | વ્યાસ | [[1 E9 m|1.392]]×10⁶ km<br />(109 [[Earth]]s) |- ! align="left" | Oblateness | 9×10^-6 |- ! align="left" | સપાટીનું ક્ષેત્રફળ | [[1 E18 m&sup2;|6.09]] [[scientific notation|×]] 10¹² [[square kilometre|km&sup2;]]<br />(11,900 Earths) |- ! align="left" | ઘનફળ | [[1 E27 m&sup3;|1.41]] × 10¹⁸ [[cubic kilometre|km&sup3;]]<br />(1,300,000 Earths) |- ! align="left" | દળ | [[1 E30 kg|1.9891]] × 10³⁰ [[kilogram|kg]]<br /> (332,950 Earths) |- ! align="left" | ઘનતા | 1.408 g/cm&sup3; |- ! align="left" | સપાટી પરનુ [[ગુરૂત્વાકર્ષણ]] | 273.95 m s^-2<br /> (27.9 [[gee|''g'']]) |- ! align="left" | સપાટી પરથી [[Escape velocity]]<br /> | 617.54 km/s |- ! align="left" | સપાટી પરનું તાપમાન | 5780 [[kelvin|K]] |- ! align="left" | [[કોરોના]]નુ તાપમાન | 5 [[Mega|M]]K |- ! align="left" | કેન્દ્રનું તાપમાન | ~13.6 MK |- ! align="left" | [[તેજસ્વીતા]] (''L_☉'') | 3.827×10²⁶ [[watt|W]] |- ! align="left" | Mean [[Intensity]] (''I_☉'') | 2.009×10⁷ W m^-2 sr^-1 |- ! bgcolor="#ffffc0" colspan="2" align="center" | '''[[ચાકગતિ]]<nowiki/>ના ગુણધર્મો''' |- ! align="left" | [[Obliquity]] | 7.25[[degree (angle)|?]] <br />(to the [[ecliptic]]) <br />67.23? <br />(to the [[Milky Way|galactic plane]]) |- ! align="left" | [[Right ascension]]<br />of North pole ^{[http://www.hnsky.org/iau-iag.htm 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226062355/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm%0A%20 |date=2018-12-26 }}} | 286.13? <br />(19 h 4 min 31.2 s) |- ! align="left" | [[Declination]]<br />of North pole | 63.87? |- ! align="left" | વિષુવવૃત્ત પર [[Solar rotation|ભ્રમણકાળ]]<br /> | 25.3800 [[દિવસ]]<br />(25 d 9 h 7 min 12?8 s) [http://www.hnsky.org/iau-iag.htm ¹] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226062355/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm%0A%20 |date=2018-12-26 }} |- ! align="left" | વિષુવવૃત્ત પર કોણીય વેગ | 7174 km/h |- ! bgcolor="#ffffc0" colspan="2" align="center" | '''[[Photosphere]] ના ઘટકો''' |- ! align="left" | [[હાઈડ્રોજન]] | 73.46 % |- ! align="left" | [[હીલિયમ]] | 24.85 % |- ! align="left" | [[ઑક્સીજન]] | 0.77 % |- ! align="left" | [[કાર્બન]] | 0.29 % |- ! align="left" | [[લોખંડ|લોહ]] | 0.16 % |- ! align="left" | [[નિયોન]] | 0.12 % |- ! align="left" | [[નાઇટ્રોજન]] | 0.09 % |- ! align="left" | [[સિલિકોન]] | 0.07 % |- ! align="left" | [[મેગ્નેશિયમ]] | 0.05 % |- ! align="left" | [[સલ્ફર]] | 0.04 % |} '''સૂર્ય''' (ખગોળશાસ્ત્રીય પ્રતીક: [[File:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]) આપણા સૂર્યમંડળના મધ્યમાં આવેલો એક [[તારા|તારો]] છે. પૃથ્વી તથા અન્ય [[ગ્રહ|ગ્રહો]], [[લઘુગ્રહ|લઘુગ્રહો]] અને [[ધૂમકેતુ]]ઓ સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે. પ્રાથમિક તારો જેની આસપાસ પદાર્થો ભ્રમણ કરે છે તેને પણ તે સૂર્યમંડળનો સૂર્ય કહેવાય છે. ક્યારેક [[બહુ તારા મંડળ]] જેમાં બે કે વધુ તારાઓ હોય તેમાં આવા તારાઓને સૂર્યો પણ કહેવાય છે. == સામાન્ય માહિતી == સૂર્ય આપણી આકાશગંગાનો (સામાન્ય કક્ષાનો) (main sequence) તારો છે. તેનો [[તારાઓનુ વર્ગીકરણ|સ્પેક્ટરલ વર્ગ]] G2 છે- એટલે કે - સૂર્ય સરેરાશ તારાથી ભારે તથા ગરમ પણ [[બ્લુ જાયન્ટ]]થી નાનો છે. સૂર્યની સપાટી નુ તાપમાન ૬૦૦૦ K છે. સામાન્ય કક્ષાના G2 તારાઓનો સરેરાશ જીવનકાળ આશરે ૧૦ અબજ વર્ષ (૧૦ [[Giga|G]][[Julian year|a]]) હોય છે. સૂર્ય [[ન્યુક્લિઓકોસ્મોક્રોનોલોજી|ન્યુક્લિઓ-કોસ્મો-ક્રોનોલોજી]] પ્રમાણે લગભગ ૫ અબજ વર્ષ પહેલા રચાયો હોવાનુ મનાય છે. સૂર્ય આપણી [[આકાશગંગા]]ના [[ગેલેક્ટીક કેન્દ્ર|કેન્દ્ર]]થી ૨૫,૦૦૦-૨૮,૦૦૦ [[પ્રકાશવર્ષ]]ના અંતરે આવેલ છે. કેન્દ્રની આસપાસ પરીક્રમણ કરતા સૂર્યને ૨૨૬ મીલીયન [[૧ E૧૫ s|૨૨૬ Ma]] વર્ષ લાગે છે. સૂર્યની કક્ષામાં [[ભ્રમણ ગતિ]] ૨૧૭ કી.મી/સેકન્ડ છે (એટલે કે, ૧૪૦૦ વર્ષમાં ૧ પ્રકાશવર્ષ, અને ૮ દિવસમાં ૧ [[એસ્ટ્રોનોમીકલ યુનિટ|એયુ]]). ખગોળશાસ્ત્રમાં સૂર્યને દર્શાવવા [[Astronomical symbols|(<big>☉</big>)]] સંકેત વપરાય છે. '''સૂર્યની સામે જોવાથી આંખના [[રેટીના]]ને નુકશાન પામે છે તથા અંધત્વ આવવાનો ભય પણ છે.''' વધુ વિગત માટે [[સૂર્ય#સૂર્ય અને આંખનું નુકસાન|નીચે જુઓ]]. == સૂર્યનું બંધારણ == સૂર્ય ગરમ પ્લાઝ્માનો બનેલો એક લગભગ ક્ષતિરિક્ત(ચોક્કસ) [[ગોળો|ગોળાકાર]] તારો છે. તેનો ઉપવલયતા-ગુણોત્તર (oblateness) 9{{e|-6}} છે. આમ તેનો તેના ધ્રુવ પાસેનો વ્યાસ તેના વિષુવવૃત્તીય વ્યાસથી ૧૦ કી.મી. નાનો છે. આનું કારણ તેનું ખૂબ મંદ [[કેન્દ્રત્યાગી]] [[સૂર્યનું ભ્રમણ|ભ્રમણ]] છે. સૂર્યનું ભ્રમણ તેની સપાટીના ગુરૂત્વાકર્ષણથી ૧.૮ કરોડ ગણું ઓછું છે. ગ્રહોના સમુદ્રી મોજાની ભરતી-ઓટ સૂર્યના કદને અસર પાડતી નથી. પરંતુ સૂર્ય સૂર્યમંડળના કેન્દ્રથી છેટે [[barycenter]]<nowiki/>ની (ગુરુત્વ-મધ્યબિંદુ) આસપાસ ફરે છે જેનુ કારણ [[ગુરુ (ગ્રહ)|ગુરૂ]] ગ્રહ છે. સુર્યના કિરણોને પૃથ્‍વી પર પહોચતાં ૮.૨૫ મિનિટ લાગે છે<!-- આ વાક્યને યોગ્ય સ્થાને ખસેડવાનું છે--> અન્ય ગ્રહોની જેમ સૂર્યને ચોક્કસ બાહ્ય સપાટી નથી, પરંતુ સૂર્યમાં રહેલા વાયુઓની ઘનતા સૂર્યના કેન્દ્રથી તેમના અંતરના [[ઘાતાંકીય વિતરણ । ઘાતાંકીય ]] સંબંધ મુજબ ઓછી થતી જાય છે. એમ હોવા છતાં, સૂર્યનું સારી રીતે વ્યાખ્યાયિત આંતરિક માળખું છે, જે નીચે મુજબ છે. સૂર્યની ત્રિજ્યા કેન્દ્રથી [[ફોટોસ્ફીયર]]<nowiki/>ની સપાટી સુધી લેવામાં આવે છે. સૂર્યનો આંતરિક ભાગ સીધો જ સુલભ નથી હોતો અને સૂર્ય પોતે પણ વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણોથી અપારદર્શક હોય છે. આપણું સૂર્યના આંતરિક ભાગનું જ્ઞાન તારાઓના [[કૉમ્પ્યુટર વડે બનેલા નમૂનાઓ]] અને [[હેલીઓસિઝમોલોજી(helioseismology)|હેલીઓ-સિઝમોલોજી(helioseismology)]], સૂર્યની અંદરથી આવતા ધ્વનિતરંગોના અભ્યાસ દ્વારા પ્રાપ્ત થયું છે. === કેન્દ્ર (કોર) === સૂર્યના કેન્દ્રમાં, જ્યાં તેની ઘનતા ૧૫૦ ગ્રામ/સેમી^૩ (એટલે કે પૃથ્વી પર પાણી કરતા 150 ગણી), થર્મોન્યુક્લીયર પ્રક્રિયા ([[ન્યુક્લીયર ફ્યુઝન|ન્યુક્લીયર સંલયન]]) દ્વારા [[હાઈડ્રોજન|હાઇડ્રોજન]]<nowiki/>નું [[હીલિયમ|હીલીયમ]]<nowiki/>માં રૂપાંતર થવાથી પ્રઞટ થતી ગરમી વડે સમગ્ર તારો ધગધગે છે. દર સેકન્ડે આશરે ૮.૯×૧૦^૩૭ [[પ્રોટોન]] હાઇડ્રોજન ન્યુક્લીયસનું હીલીયમ ન્યુક્લીયસમા રૂપાંતર થાય છે. જેનાથી ૪.૨૬ મિલિયન (૪૨.૬ લાખ) ટન/સેકન્ડ અથવા ૩૮૩ [[SI prefix|yottawatts]] (૯.૧૫5×૧૦^૧૬ ટન [[ટી.એન.ટી]] / સેકન્ડ) પદાર્થ-ઊર્જા જેટલી પરાવર્તીત ઊર્જા [[ચૂંબકીય-મોજાં]], રૂપે સૂર્યના અન્ય સ્તરો વટાવી બાહ્ય અવકાશમાં વછુટે છે, [[સૂર્ય પ્રકાશ|સૂર્યપ્રકાશ]] અને [[ન્યુટ્રીનો]] (અને થોડા પ્રમાણમાં [[ગતિ ઊર્જા|ગતિ]] અને [[સૂર્ય પવનો]]<nowiki/>ના પ્લાઝ્માની [[thermal energy|ઉષ્માઊર્જા]] અને સૂર્યના ચૂંબકીય ક્ષેત્રની ઊર્જા રૂપે). [[ફ્યુઝન રીએક્ટર|સંલયન રીએક્ટર]] આવી જ પ્રક્રિયા વડે પરમાણુ ઉર્જા ઉત્પન્ન કરી શકે, જે કેટલાક ભૌતિકશાસ્ત્રીઓ માને છે કે ભવિષ્યમાં એક દિવસ માનવ ઉપયોગ માટે ઉર્જા પૂરી પાડી શકશે. ફક્ત સૂર્યનું કેન્દ્રના કેન્દ્રમાં ન્યુક્લિયર સંલયનની ક્રિયાથી મોટા ભાગની ઉષ્માઉર્જા ઉત્પન્ન થાય છે: સૂર્યનો બાકીનો કેન્દ્ર સિવાયનો ભાગ કેન્દ્રમાંથી બહાર આવતી ઉષ્મા ઉર્જાથી ગરમ થાય છે. આંતરિક સંલયનની બધી ઊર્જાને બ્રહ્માંડમાં મુક્ત થતા પહેલા સૂર્યના ફોટોસ્ફીયરના બધા સ્તરોમાંથી પસાર થવું પડે છે. સૂર્યનું કોર કેન્દ્રથી લગભગ 0.2 સૌર ત્રિજ્યા તરીકે ગણવામાં આવે છે. === ઉષ્માવિકિરણ (રેડિયેટિવ) ક્ષેત્ર === આશરે 0.2થી લગભગ 0.7 સૌર ત્રિજ્યા સુધી આ ક્ષેત્ર હોય છે, જ્યાં દ્રવ્ય ગરમ અને ઘટ્ટ છે, જે થર્મલ કિરણોત્સર્ગ કોરની બહારની તીવ્ર ગરમીને સ્થાનાંતરિત કરવા માટે પૂરતી છે. આ ઝોનમાં, કોઈ થર્મલ સંવેદના નથી: જ્યારે દ્રવ્ય ઊંચાઈ સાથે ઠંડુ થાય છે, ત્યારે તાપમાનમાં આ ઢાળ સંવેદનાને ચલાવવા માટે પૂરતી મજબૂત નથી. હાઇડ્રોજન અને હિલીયમ આયન દ્વારા ફોટોન ઉત્સર્જન કરવામાં આવે છે, જે ટૂંકા અંતરે મુસાફરી કરીને તુરંત અન્ય આયનો દ્વારા ફરીથી શોષી લેવામાં આવે છે. === ઉષ્માનયન (ક્ન્વેક્ટિવ) ક્ષેત્ર === આશરે 0.7 સૌર ત્રિજ્યાથી સપાટીની નજીક સુધી આ ક્ષેત્ર હોય છે, જેમાં સૂર્યનું પ્લાઝ્મા ન તો ઘટ્ટ હોય છે અને કે ન તો આંતરિક ગરમીને બહાર વિકિરણ વડે સ્થાનાંતરિત કરવા માટે પૂરતું ગરમ હોય છે. તેના બદલે, થર્મલ સંયોજનો ગરમીને સપાટી પર લઈ જાય છે કારણ કે થર્મલ કોલમ સૂર્યની સપાટી (ફોટોસ્ફીયર) પર ગરમ સામગ્રી ધરાવે છે. એકવાર સામગ્રી સપાટી પર ઠંડુ થઈ જાય, તે ઉષ્માવિકિરણ ક્ષેત્રની ટોચ પરથી વધુ ગરમી મેળવવા માટે, ઉષ્માનયન ક્ષેત્રના તળિયે નીચે તરફ જાય છે. ઉષ્માવિકિરણ ક્ષેત્રની ટોચની સ્તરોમાં કંટાળાજનક ડાઉનફ્લોને લઈને, ઉષ્માનયન ક્ષેત્રના આધાર પર થોડું સંવેદનાત્મક ઓવરહૂટ છે. ઉષ્માનયન ક્ષેત્રમાં થર્મલ કોલમ સૂર્યની સપાટી પર સૂર્ય દાણાદાર (ગ્રાન્યુલેશન) અને સુપરગ્રેન્યુલેશનના રૂપમાં છાપ બનાવે છે. સૌર અંતર્વર્તી પ્રદેશના આ બાહ્ય ભાગના અસ્પષ્ટ (ટર્બ્યુલન્ટ) ઉષ્માનયનથી 'નાના પાયે' ડાયનેમોમાં વધારો થાય છે, જે સૂર્યની સપાટી પર ચુંબકીય ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવો બનાવે છે. === ફોટોસ્ફિયર === સૂર્યની દૃશ્યમાન સપાટી, ફોટોસ્ફિયર, એવું સ્તર છે જેની નીચે સૂર્ય દૃશ્ય-પ્રકાશ માટે અપારદર્શક બને છે. ફોટોસ્ફિયર ઉપર, સૂર્યપ્રકાશ અવકાશમાં ફેલાવા માટે મુક્ત છે અને તેની ઊર્જા સંપૂર્ણરીતે સૂર્યથી બચી જાય છે. સૂર્યપ્રકાશના વર્ણપટમાં આશરે 5,777 [[કેલ્વિન]] તાપમાન વાળા સંપૂર્ણ [[કાળો|કાળા પદાર્થ (બ્લેક-બોડી)]]<nowiki/>ના વર્ણપટની લાક્ષણિકતા છે, જે ફોટોસ્ફિયર ઉપરના નીચલા સ્તરોથી પરમાણુ શોષક રેખાઓ સાથે જોડાયેલી છે. ફોટોસ્ફિયરમાં કણોની ઘનતા લગભગ 10²³ પ્રતિ ઘનમીટર છે (જે પૃથ્વીના સમુદ્રસ્તર પરના વાતાવરણના કણોની ઘનતાના લગભગ 0.37% છે). ફોટોસ્ફિયરની ઉપરના સૂર્યના ભાગોને સામૂહિક રીતે સૌર વાતાવરણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ રેડિયોમાંથી દૃશ્યપ્રકાશથી ગામા કિરણો દ્વારા ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક સ્પેક્ટ્રમ તરફ કાર્યરત ટેલીસ્કોપ સાથે જોઈ શકાય છે. === તાપમાન લઘુત્તમ === સૂર્યનું સૌથી ઠંડું સ્તર એ ન્યૂનતમ તાપમાનનું એક એવું ક્ષેત્ર છે, જે ફોટોસ્ફિયરથી 500 કિ.મી. ઉપર સુધી છે. તે આશરે 4,100 કેલ્વિન તાપમાન ધરાવે છે. સૂર્યનો આ એકમાત્ર એવો ભાગ છે જે કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને પાણી જેવા સાદા અણુઓને અસ્તિત્વ ટકાવવા માટે પૂરતો ઠંડો છે. સૂર્યના બીજા બધા ભાગ રાસાયણિક બંધને તોડવા માટે પૂરતા ગરમ છે. === ક્રોમાસ્ફિયર === સૂર્યની દૃશ્યમાન સપાટી ઉપરનું આ પાતળું સ્તર લગભગ 2,000 કિ.મી. જાડું છે, જેનું ઉત્સર્જન અને શોષક રેખાઓના સ્પેક્ટ્રમ દ્વારા પ્રભુત્વ છે. તેને ગ્રીક રુટ રંગસૂત્રોમાંથી રંગસૂત્ર કહેવામાં આવે છે, જે રંગનો અર્થ છે, કારણ કે રંગસૂત્ર સનની કુલ ગ્રહણની શરૂઆત અને અંતમાં રંગીન ફ્લેશ તરીકે દેખાય છે === કોરોના === કોરોના એ સૂર્યનો વિસ્તૃત બાહ્ય વાતાવરણ છે, જે સૂર્ય કરતાં ઘણો મોટો છે. કોરોન સૌર પવન સાથે સરળતાથી જોડાય છે જે સૂર્યમંડળ અને હેલિયોસ્ફિયર ભરે છે. સૂર્યની સપાટીની નજીકના નીચા કોરોનામાં 1011 / એમ 3 નું કણોનું ઘનત્વ છે. === સૌર ન્યુટ્રિનો સમસ્યા === કેટલાક સમય માટે એવું માનવામાં આવતું હતું કે સૂર્યની પરમાણુ પ્રતિક્રિયાઓ દ્વારા ઉત્પાદિત ન્યુટ્રિનોની સંખ્યા થિયરી દ્વારા આગાહી કરાયેલ સંખ્યામાં માત્ર એક તૃતીયાંશ હતી, પરિણામે તેને સૌર ન્યુટ્રિનો સમસ્યા કહેવામાં આવી હતી. સૂર્ય દ્વારા આપવામાં આવેલા ન્યુટ્રિનોની સંખ્યાને અજમાવવા અને માપવા માટે સડબરી ન્યુટ્રિનો વેધશાળા સહિત કેટલાક ન્યુટ્રીનો નિરીક્ષણો બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ નિરીક્ષણો અને પ્રયોગોમાંથી તાજેતરમાં જ એવું જાણવા મળ્યું હતું કે ન્યુટ્રિનોએ સામૂહિક આરામ કર્યો હતો, અને તેથી સૂર્યથી પૃથ્વી તરફ માર્ગમાં ન્યૂટ્રિનોની કઠણ-થી-શોધની જાતોમાં પરિણમી શકે છે; આ રીતે માપન અને સિદ્ધાંતને સમાધાન કરવામાં આવ્યું. === ચુંબકીય ક્ષેત્ર === ઉચ્ચ અક્ષાંશ (તેના ધ્રુવોની નજીક 28 દિવસ) કરતા સૂર્ય તેના વિષુવવૃત્ત (લગભગ 25 દિવસ) પર ઝડપથી ફેરવવાનું શક્ય બનાવે છે. સૂર્યના અક્ષાંશોના વિભેદક પરિભ્રમણથી તેની ચુંબકીય ક્ષેત્રની લીટીઓ સમય સાથે મળીને ટ્વિસ્ટ થઈ જાય છે, જેના પરિણામે [[ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] સૂર્યની સપાટીથી ઉભરાઇ જાય છે અને સૂર્યના નાટકીય સૂર્યપ્રકાશ અને સૌર પ્રભુત્વની રચનાને ગતિ આપે છે. (ચુંબકીય પુન: જોડાણ જુઓ) સૌર પ્રવૃત્તિ ચક્રમાં જૂના ચુંબકીય ક્ષેત્રો એક ધ્રુવથી શરૂ થતા સૂર્યની સપાટીને બંધ કરીને બીજા ભાગમાં સમાપ્ત થાય છે. સૂર્યનો ચુંબકીય ક્ષેત્ર દર 11-વર્ષ સનસ્પોટ ચક્ર માટે એક વખત ઉલટાવે છે. === સૂર્યની સ્થિતિની ગણતરી === સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન આકાશમાં સૂર્યનો માર્ગ બદલાય છે, એક સંપૂર્ણ સ્વચાલિત હેલિઓસ્ટેટ અથવા સૂર્ય ટ્રેકર, સતત ગણતરીઓ દ્વારા માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ. નેશનલ રીન્યુએબલ એનર્જી લેબોરેટરીએ સંપૂર્ણ દસ્તાવેજો સાથે તેની સોલર પોઝિશન એલ્ગોરિધમ (એસપીએ) રજૂ કરી છે. અન્ય સ્રોત એ libnova સેલેસ્ટિયલ મિકેનિક્સ અને એસ્ટ્રોનોમિકલ કેલ્ક્યુલેશન લાઇબ્રેરી છે, જે ખગોળશાસ્ત્રીય પદાર્થોના અન્ય ઘણા લોકોમાં દેખીતી સ્થિતી અને ઉદભવ, સેટ અને ટ્રાંઝિટ વખત જેવા ચલોની પણ ગણતરી કરે છે. === સૌર અવકાશ મિશન === સૂર્યની નિષ્ક્રિય અવલોકન મેળવવા માટે, યુરોપીયન સ્પેસ એજન્સી અને નાસાએ 2 ડિસેમ્બર, 1995 ના રોજ સહકારી અને સોરો અને હેલીઓસ્ફેરિક ઓબ્ઝર્વેટરી (SOHO) શરૂ કરી. ફોટોસ્ફિઅરમાં આનુવંશિક વિપુલતા સ્પેક્ટ્રોસ્કોપિક અભ્યાસોથી જાણીતી છે, પરંતુ સૂર્યના આંતરિક ભાગની રચના ઓછી જાણીતી છે. સૌર પવનનો નમૂનો વળતર મિશન, જિનેસિસ, ખગોળશાસ્ત્રીઓને સૌર સામગ્રીની રચનાને સીધી રીતે માપવા માટે પરવાનગી આપવા માટે રચાયેલ છે. તે 2004 માં પૃથ્વી પર પાછો ફર્યો અને વિશ્લેષણમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે, પરંતુ તે ક્રેશ-લેન્ડિંગ દ્વારા નુકસાન પહોંચ્યું હતું જ્યારે તેનું પેરાશ્યુટ પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ફરીથી પ્રવેશ કરવા માટે નિષ્ફળ રહ્યું હતું. === સૂર્યનો ઇતિહાસ અને ભવિષ્ય === સૂર્ય બીજા પેઢીનો તારો માનવામાં આવે છે, જે કદાચ અગાઉના સુપરનોવાના કેટલાક અવશેષોમાંથી બનેલો છે. પુરાવા એ મુખ્યત્વે ભારે તત્વો જેવા કે આયર્ન, ગોલ્ડ અને સૂર્યમંડળમાં યુરેનિયમ જેવા મોટા તત્વો છે: આ તત્વોને ઉત્પન્ન કરી શકાય તેવો સૌથી અનુકૂળ માર્ગો એ મોટા, ગરમ તારોની અંદર ન્યુક્લોસિન્થેસિસ દ્વારા છે. સુપરનોવા તરીકે વિસ્ફોટ કરવા માટે આપણા સૂર્યમાં પૂરતો જથ્થો નથી. તેના બદલે, 4-5 અબજ વર્ષમાં તે તેના લાલ કદના તબક્કામાં પ્રવેશ કરશે, કોરમાં હાઇડ્રોજન બળતણનો ઉપયોગ થાય છે. પછી તે હિલીયમને ફ્યૂઝ કરશે અને કોર તાપમાન 3×10⁸ કે વધશે. જ્યારે સંભવિત છે કે સૂર્યની બાહ્ય સ્તરોનો વિસ્તરણ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષાની વર્તમાન સ્થિતિ સુધી પહોંચશે, તો તાજેતરના સંશોધનો સૂચવે છે કે માલ સૂર્ય અગાઉ તેના લાલ કદના તબક્કામાં પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષાને આગળ વધવા માટે, તેને ગળી જવાથી રોકે છે. લાલ કદના તબક્કા પછી, વિશાળ થર્મલ પલ્સેશન્સથી સૂર્ય તેના ગ્રહની નળીની રચના કરતી બાહ્ય સ્તરો ફેંકી દેશે. સૂર્ય પછી એક સફેદ વામન બનશે, ધીમે ધીમે ગાદી પર ઠંડક કરશે. આ દૃશ્ય નાના તારાઓની લાક્ષણિકતા છે: આપણું સૂર્ય એકદમ રન-ઓફ-ધ-મીલ સ્ટાર હોવાનું જણાય છે. === સૂર્યની માનવીય સમજણ === ઘણી પ્રાગૈતિહાસિક અને પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓમાં, સૂર્યને દેવતા અથવા અન્ય અલૌકિક ઘટના માનવામાં આવતી હતી. પશ્ચિમી દુનિયાના સૌપ્રથમ લોકોમાં સૂર્ય માટે વૈજ્ઞાનિક સમજણ આપવાનું એક ગ્રીક ફિલસૂફ ઍનાક્સગોરસ હતું, જેમણે દલીલ કરી હતી કે તે પથ્થર અથવા ધાતુનો વિશાળ સળગતો ગોળો છે, અને અપોલોનો રથ નથી. આ વિધર્મ શીખવવા માટે તે સત્તાધિશો દ્વારા કેદ અને મૃત્યુદંડ કરવામાં આવ્યો હતો. === સૂર્ય અને આંખનું નુકસાન === સૂર્યના તેજને કારણે સૂર્ય તરફ નરી આંખે જોવું આંખો માટે પીડાદાયક છે. જ્યારે તે આકાશમાં ઊંચે હોય, ત્યારે સીધા સૂર્ય તરફ જોવું એ રેટિનામાં પ્રકાશશીલ રંગદ્રવ્યોના અસ્થાયી ધોવાણનું કારણ બને છે, જે ફોસ્ફિને દ્રશ્યમાન કલાકૃતિઓ અને અસ્થાયી આંશિક અંધાધૂંધી બનાવે છે. નરી આંખે સૂર્યને જોવાથી લગભગ 4 મિલીવોટ સૂર્યપ્રકાશ રેટિના પર પડે છે, જે તેને ગરમ કરે છે અને સંભવિત રૂપે (સામાન્ય રીતે નહીં) તેને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. નરી આંખે સૂર્યનું સંક્ષિપ્ત અવલોકન પીડાદાયક છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે સલામત છે. સૂર્યપ્રકાશને સીધી દિશામાં લાવવા માટે આંખોનો લાંબા ગાળાનો સંપર્ક દાયકાઓના સમયગાળા દરમિયાન લેન્સ અને કોર્નિયાના સામાન્ય યુવી-પ્રેરિત પીળાઓમાં યોગદાન આપે છે, અને મોતિયાની રચનામાં ભાગ ભજવી શકે છે. સૂર્યપ્રકાશને ઘટાડવા માટે વાયુયુક્ત ધ્યાન આપતા ફિલ્ટરો વગર દૂરબીન-પ્રકાશક પ્રકાશકો જેવા કે દૂરબીન પ્રકાશ દ્વારા સનને જોવું જોખમી છે. યોગ્ય ફિલ્ટર્સ વેલ્ડીંગ સપ્લાય દુકાનો અને કેમેરા સ્ટોર્સ પર ઉપલબ્ધ છે. અનફિલ્ટ 7x50mm દૂરબીન દ્વારા સૂર્યને જોતા, દરેક આંખમાં 2.5 વોટ સૂર્યપ્રકાશ જેટલું વિતરિત કરી શકે છે, નગ્ન આંખ જોવા કરતાં 300 ગણી વધારે પાવર આપી શકે છે. સૂર્યને દૂરબીન દ્વારા પણ ટૂંકા ગાળા માટે જોવું કાયમી અંધત્વનું કારણ બની શકે છે. સૂર્યના આંશિક ગ્રહણ દરમિયાન, આંખ તેજસ્વી પ્રકાશને જે રીતે પ્રત્યુત્તર આપે છે તેના કારણે બીજી જોખમી સ્થિતિ અસ્તિત્વમાં છે. આ ક્ષેત્રને તેજસ્વી પદાર્થ દ્વારા નહીં, દૃશ્ય ક્ષેત્રમાં પ્રકાશની કુલ માત્રા દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. આંશિક ગ્રહણ દરમિયાન, ચંદ્ર દ્વારા મોટાભાગના સૂર્યપ્રકાશને સીધા સૂર્યની સામે પસાર થતા અવરોધિત કરવામાં આવે છે, પરંતુ ફોટોસ્ફિયરના ખુલ્લા ભાગો સમાન સપાટીની તેજ સપાટી સમાન હોય છે. ધૂંધળા સમગ્ર પ્રકાશમાં, વિદ્યાર્થી ~ 2mm થી 6mm વ્યાસ સુધી ફેલાવે છે, આંખના સંગ્રહિત ક્ષેત્રને લગભગ 10 જેટલા પરિબળથી વધારી દે છે. પ્રત્યેક રેટિનાલ સેલ જે અંશતઃ ગ્રહણ કરેલા સૌર છબીથી ખુલ્લી હોય છે તેને આ રીતે લગભગ દસ ગણી મળે છે ખૂબ પ્રકાશ, કારણ કે તે સામાન્ય, ગ્રહણ કરેલા સન તરફ જોશે. આનાથી રેટિનાને સ્થાયી સ્થાનીય નુકસાન થઈ શકે છે, જેના પરિણામે દર્શક માટે નાના, કાયમી બ્લાઇંડ સ્પોટ થાય છે. બિનઅનુભવી નિરીક્ષકો અને બાળકો માટે આ એક ખાસ કરીને કપટી જોખમ છે, કારણ કે ત્યાં પીડા વિશે કોઈ તાત્કાલિક માન્યતા નથી અને તે ગ્રહણ કરતી સૂર્યના ચમકતા દેખાવને જોવાની લાલચ આપે છે. == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|category:sun}} * [http://sohowww.nascom.nasa.gov/data/realtime-images.html Current SOHO snapshots] * [http://soi.stanford.edu/data/farside/index.html Far-Side Helioseismic Holography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416165919/http://soi.stanford.edu/data/farside/index.html |date=2009-04-16 }} from [http://www.stanford.edu Stanford] * [https://web.archive.org/web/20080311101543/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/eclipse.html NASA Eclipse homepage] * [http://sohowww.nascom.nasa.gov/ Nasa SOHO (Solar & Heliospheric Observatory) satellite][http://sohowww.nascom.nasa.gov/explore/faq/sun.html FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306032255/http://sohowww.nascom.nasa.gov/explore/faq/sun.html |date=2005-03-06 }} * [http://soi.stanford.edu/results/sounds.html Solar Sounds] from [http://www.stanford.edu Stanford] * [http://www.spaceweather.com Spaceweather.com] * [http://scienceworld.wolfram.com/astronomy/Sun.html Eric Weisstein's World of Astronomy - Sun] * [http://www.astro.uu.nl/~strous/AA/en/antwoorden/zonpositie.html The Position of the Sun] * [http://www.lmsal.com/YPOP/FilmFestival/index.html A collection of solar movies] * [http://www.solarphysics.kva.se/ The Institute for Solar Physics- Movies of Sunspots and spicules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050518081349/http://www.solarphysics.kva.se/ |date=2005-05-18 }} * [http://science.msfc.nasa.gov/ssl/pad/solar/default.htm NASA/Marshall Solar Physics website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050406191819/http://science.msfc.nasa.gov/ssl/PAD/SOLAR/default.htm |date=2005-04-06 }} {{ઢાંચો:સૌરમંડળ}} [[શ્રેણી:વિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] 6mvqwtyvnfqmpblchhqcq8cu7xp2bd0 0 5082 901679 890985 2026-06-20T16:22:43Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901679 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = '''Azadirachta indica''' | image = Neem (Azadirachta indica) in Hyderabad W IMG_6976.jpg | image_width = 250px | image_caption = ''Azadirachta indica'', flowers & leaves | regnum = [[વનસ્પતિ]] | divisio = [[Flowering plant|Magnoliophyta]] | ordo = [[Sapindales]] | familia = [[Meliaceae]] | genus = ''[[અઝદિરચ્તા]]" | species = '''''A. indica''''' | binomial = ''Azadirachta indica'' | binomial_authority = | synonyms =''Melia azadirachta'' L.<br /> ''Antelaea azadirachta'' (L.) Adelb. }} [[File:Azadirachta indica MHNT.BOT.2007.40.124.jpg|thumb|''Azadirachta indica'']] '''લીમડો''' ('''અઝદિરચ્તા ઇન્ડિકા''') એ મેલિયેસી કુળનું [[વૃક્ષ]] છે. '''એઝાડિરેક્ટા ઈન્ડિકા''' વનસ્પતિ પ્રજાતિના વર્ગની બે શ્રેણીમાંથી તે એક છે, અને [[ભારત]], [[મ્યાનમાર]], [[બાંગ્લાદેશ]], [[શ્રીલંકા]], [[મલેશીયા]] અને [[પાકિસ્તાન]]માં ઉદ્દગમ સ્થાન ધરાવે છે, [[ઉષ્ણકટિબંધ]] અને પેટા-ઉષ્ણકટિબંધ વિસ્તારોમાં ઉગે છે. લીમડાના અન્ય નામો આ મુજબ છે નીમ (હિન્દી, ઉર્દૂ અને બંગાળી), નીમ્મ ([[પંજાબી]]), આર્ય વેપ્પુ ([[મલયાલમ]]), અઝાદ દિરખ્ત ([[પર્શિયન]]), નીમ્બા ([[સંસ્કૃત]] અને [[મરાઠી]]), દોગોનયારો (અમૂક [[નાઇજીરીયા]]ની ભાષામાં), માર્ગોસા, નીબ ([[અરેબિક]]), નીમટ્રી, વેપુ, વેમ્પુ, વેપા ([[તેલુગુ]]), બેવુ ([[કન્નડ]]), કોહોમ્બા ([[સિંહાલા]]), વેમ્પુ ([[તમિલ]]), તામર ([[બર્મિસ]]), ક્સોન એન ડો ([[વિયેટનામીઝ]]), અને ઇન્ડીયન લીલાક ([[ઇંગ્લીશ]]). પૂર્વ આફ્રિકામાં તે પણ ''મૌરુબૈની'' ([[સ્વાહિલી]]) તરીકે ઓળખાય છે, જેનો અર્થ છે ''40 નું વૃક્ષ'' , કારણ કે તે 40 વિવિધ રોગોની સારવાર કરે છે તેવું માનવામાં આવે છે. લીમડો એ ઝડપી-વિકાસ પામતુ [[વૃક્ષ]] છે જે 15-20 મી (આશરે 50-65 ફુટ), ભાગ્યે જ 35-40 મી (આશરે 115 – 131 ફુટ) ની ઊંચાઇ સુધી જઇ શકે છે. તે [[સદાય લીલું]] હોય છે, પરંતુ તીવ્ર [[દુષ્કાળ]]માં તેના લગભગ અથવા તમામ પાંદડા ખરી જાય છે. તેની શાખાઓ વિસ્તૃત રીતે ફેલાય છે. તેની સામાન્ય ઘનત ગોળ અને ઇંડાકારની હોય છે અને જુનાં, સ્વતંત્ર-ઉભેલ પ્રજાતિઓમાં 15-20 મીનો વ્યાસ ધરાવે છે. === થડ === થડ સાપેક્ષ રીતે ટૂંકુ, સીધુ હોય છે અને 1.2 મી (આશરે 4 ફુટ) ના વ્યાસ સુધી પહોંચે છે. === પાંદડાં === 20 થી 31 પાંદડાની આશરે 3-8 સેમી (1 થી 3 ઇંચ) લાંબી મધ્યમથી હળવી [[લીલી ડાળખીઓ]] સાથે, સામસામા, નાનકડાં પાંદડાં 20-40 સેમી (8 થી 16 ઇંચ) લાંબા હોય છે. છેડાનું પાંદડું ઘણીવાર ગુમ થયેલ હોય છે. પાંદડાંની [[ડીટાં]] ટૂંકા હોય છે. ખૂબ તાજાં પાંદડાં લાલથી જાંબુડિયા રંગના હોય છે. પુખ્ત પાંદડાંઓનો આકાર થોડો અથવા વધુ અસમપ્રમાણ હોય છે અને તેના અડધાં વાર્નિશના મૂળના અપવાદ સાથે તેના અંતરો ખાંચાવાળાં હોય છે, જે સામાન્ય રીતે ખૂબ ટૂંકા અને [[શંકુકાર]]ના હોય છે. === ફૂલ === [[ફૂલો]] (સફેદ અને સુગંધિત) [[વ્યવસ્થિત]] હોય છે, સામાન્ય રીતે થોડાં-અથવા-વધુ નમેલાં [[ઝુમખાં]]માં હોય છે જે 25 સેમી (10 ઇંચ) જેટલા લાંબા હોય છે. ડાળમાં ત્રીજા ભાગ સુધી [[મોર]] હોય છે, અને તેમાં 150 થી 250 ફૂલ હોય છે. એક ફૂલ 5-6 મીમી લાંબુ અને 8-11 મીમી પહોળા હોય છે. [[સ્ત્રીલીંગ]] ફૂલો અને પુલીંગ ફૂલો એક ડાળખી પર સ્વતંત્ર રીતે હોય છે. ફૂલોનો ઉપયોગ ઉગાડી પાછડી નામની [[કઢી]] બનાવવા માટે થાય છે. === ફળ === [[ફળ]] એ સુંવાળુ ([[મુલાયમ]]) ઓલિવ-જેવું [[ઠળીયાવાળું]] હોય છે જે પહોળા ઇંડાકારથી લગભગ ગોળાકાર જેવા વિવિધ આકારમાં હોય છે, અને જ્યારે પાકે ત્યારે 1.4-2.8 x 1.0-1.5 સેમી. નું થાય છે. ફળની છાલ (આવરણ) એ પાતળી અને થોડો-મીઠો માવો (મધ્યમઆવરણ) પીળો-સફેદ અને ખૂબ રેસાયુક્ત હોય છે. માવો 0.3 – 0.5 સેમી. ઘાટ્ટો હોય છે. ફળનો સફેદ, કઠણ અંદરનો ભાગમાં (આંતરભાગ) ઘેરું [[બી]] આવરણ ધરાવતા એક, ભાગ્યે જ બે અથવા ત્રણ, ઇંડાઆકારના બી (દાણાં) નો સમાવેશ હોય છે. લીમડાનું વૃક્ષ એ દેખાવમાં [[ચાઇનાબેરી]] જેવું સમાન હોય છે, જેના તમામ ભાગો ખૂબ કડવાં હોય છે. == ઇકોલોજી (જીવંત પ્રાણી કે જીવને સંબધિત પર્યાવરણ) == લીમડાનું વૃક્ષ તેના [[દુષ્કાળ પ્રતિરોધ]] માટે જાણીતું છે. સામાન્ય રીતે તે થોડાં સૂકાંથી થોડા-ભેજવાળા [[વાતાવરણ]]માં, 400 થી 1200 મીમી વાર્ષિક વરસાદવાળા વિસ્તારમાં ઝડપથી વધે છે. તે 400 મીમી વાર્ષિક વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં ઊગી શકે છે, પરંતુ આ પ્રકારના કિસ્સાઓમાં તે જમીનના પાણી સ્તરો પર વિસ્તૃત રીતે આધાર રાખે છે. લીમડો ઘણી વિવિધ પ્રકારની [[જમીન]]માં ઊગી શકે છે, પરંતુ પાણીવાળી અને [[રેતાળ જમીનો]]માં ઝડપથી ઊગે છે. તે મૂળ [[ઉષ્ણકટિબંધ]]થી પેટાઉષ્ણકટિબંધનું વૃક્ષ છે અને વાર્ષિક 21-32 સે. વચ્ચેના ઓછા તાપમાને ટકી રહે છે. તે વધુથી તીવ્ર તાપમાન સહન કરી શકે છે અને 4 સે. થી નીચુ [[તાપમાન]] સહન કરી શકતો નથી. લીમડો એ જીવન બક્ષતુ વૃક્ષ છે, ખાસ કરીને સૂકા દરિયાઇ, [[દક્ષિણ]] રાજ્યો માટે. તે ખુબ ઘટાદાર છાયાં આપતા વૃક્ષોમાંનું એક છે જે સૂકાં-સપાટ વિસ્તારોમાં ઝડપથી ઊગે છે. વૃક્ષો સંપૂર્ણ રીતે પાણીની ગુણવત્તા વિશે સંવેદનશીલ નથી અને કોઇપણ ગુણવત્તા ધરાવતા, પાણીનાં થોડા ટીપાંથી પણ ઊગે છે. [[તામિલનાડુ]]માં લીમડાના વૃક્ષો ખૂબ સામાન્ય રીતે જોવામાં આવે છે તેનો ઉપયોગ શેરીઓમાં લાઇન કરવા માટે થાય છે અથવા લગભગ લોકોના ઘરના પાછળના ભાગે હોય છે. ખૂબ સૂકા વિસ્તારોમાં, જેમ કે સિવાકાસી, જમીન પર મોટી કતારોમાં વૃક્ષો વાવવામાં આવ્યાં છે, જેની છાયાંમાં ફટાકડાંની ફેક્ટરીઓ કાર્યરત છે. લીમડામાં [[ટર્પેનોઇડ]], [[લિમોનોઇડ]], [[ટેટ્રાનોટર્પેનોઇડ]] વગેરે [[આલ્કલોઇડ્ઝ]] છે, જેઓ સ્વાદે કડવા છે. વધુમાં [[નિમ્બિન]], [[સલાનિન]], [[ગેડુનિન]], [[એઝાડિરાકનિક]], [[ટેનિન]] વગેરે જેવાં બે ડઝન બીજાં રસાયણો છે. લગભગ બધાં [[કીટકનાશક]] અને [[ફૂગનાશક]] છે. === અતિક્રમણ === તેના ઉદ્દગમ વિસ્તારો નથી તેવા ઘણા વિસ્તારોમાં લીમડાને [[અતિક્રમણ કરનાર પ્રજાતિ]] ગણવામાં આવે છે. == રસાયણિક બંધારણો == પાકિસ્તાની વૈજ્ઞાનિક [[સલીમુઝ્ઝમાન સિદ્દીકી]] (પાછળથી) પ્રથમ વેજ્ઞાનિક હતાં જેમણે વૃક્ષને [[પાઇથોફાર્માકોલોજીસ્ટ]]ના ધ્યાને મૂક્યું. 1942 માં (1947 માં પાકિસ્તા ભારતથી છૂટું થયું) જ્યારે [[દિલ્હી યુનિવર્સિટી]], ભારત ખાતેની સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ રીસર્ચ લેબોરેટરીમાં કાર્ય કરતા હતા, ત્યારે તેમણે લીમડાના તેલમાંથી ત્રણ કડવાં બંધારણ તૈયાર કર્યાં, તેણે અનુક્રમે ''નીમ્બીન'' , ''નીમ્બીનીન'' અને ''નીમ્બીદીન'' નામ આપ્યાં.<ref name="ganguli">ગાંગુલી, એસ. (2002. [http://www.ias.ac.in/currsci/jun102002/1303.pdf "નીમ: અ થેરપ્યૂટિક ફોર ઓલ સીઝન્સ"]. ''કરન્ટ સાયન્સ'' . 82(11), જૂન. પી. 1304.</ref> બીજ જટિલ દ્વિતીયક પાચક [[જંતુનાશક]] ધરાવે છે. == ઉપયોગો == ભારતમાં, વૃક્ષ “પવિત્ર વૃક્ષ”, “રામબાણ”, “પ્રકૃતિની દવા દુકાન”, “ગ્રામ્ય દવા” અને “તમામ રોગો માટે અક્સીર ઇલાજ” જેવા વિવિધ ઉપનામોથી ઓળખાય છે. લીમડામાંથી તૈયાર થતા ઉત્પાદનો પ્રમાણિત તબીબી ગુણો ધરાવે છે, [[કૃમિનાશક]], ફૂગપ્રતિરોધી, ડાયાબિટીસ પ્રતિરોધી, બેક્ટેરીયા પ્રતિરોધી, વાયરસ પ્રતિરોધી, ફળદ્રુપતા પ્રતિરોધી, અને [[શામક]] હોય છે. [[આયુર્વેદિક]] દવામાં તેને મુખ્ય ભાગ ગણવામાં આવે છે અને ત્વચા રોગ માટે તેનું ખાસ સૂચન કરવામાં આવે છે. * વૃક્ષના તમામ ભાગો (બી, પાંદડાં, ફૂલો અને છાલ) નો ઉપયોગ ઘણી વિવિધ તબીબી દવાઓ તૈયાર કરવામાં થાય છે. * લીમડાંના વૃક્ષના ભાગનો ઉપયોગ શુક્રાણુનાશક પદાર્થ તરીકે પણ થઇ શકે છે. * [[લીમડાનું તેલ]] સોંદર્યપ્રસાધનો (સાબુ, શેમ્પુ, બામ અને ક્રિમ, ઉદાહરણ તરીકે [[માર્ગો સાબુ]]) તૈયાર કરવામાં થાય છે અને ત્વચા સંભાળ જેમ કે [[ખીલ]] સારવાર, અને ત્વચાની સ્થિતિસ્થાપકતા જાળવી રાખવા માટે ઉપયોગી છે. લીમડાંનુ તેલ એક અસરકારક મચ્છર દૂર રાખનાર છે તેવું જાણવામાં આવ્યું છે. * જંતુ, જીવાણુ, અને કૃમિ સહિત વિશ્વના આશરે 500 જેટલા જીવાણુને તેમના લક્ષણો અને કાર્યોમાં અસર કરીને લીમડાં ઉત્પાદનો તેને બિનકાર્યક્ષમ બનાવે છે. સામાન્ય રીતે લીમડો જીવનો તુરંત નાશ કરતો નથી, પરંતુ તેને દૂર કરે છે અને તેના વિકાસને અટકાવે છે. લીમડાં ઉત્પાદનો સસ્તાં અને મોટા પ્રાણીઓ અને ખતરનાક જંતુઓ માટે બિનઝેરી હોવાથી, ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં જંતુ નિયંત્રણ માટે અનુકૂળ છે. * પરંપરાગત ભારતીય દવામાં તેના ઉપયોગને બાજુ પર રાખતા લીમડાંનું વૃક્ષ રણને વિસ્તરતુ અટકાવવા અને સંભવિત સારો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અકત્ર કરનાર તરીકે મોટું મહત્વ ધરાવે છે. * અછબડાથી પીડાતા દર્દીઓને લીમડાના પાંદડાં પર સૂવાની ભલામણ પરંપરાગત ભારતીય દવા તબીબો કરે છે. * લીમડાંના ગુંદરનો ઉપયોગ પ્રતિરોધક એજન્ટ તરીકે અને ખાસ હેતુના આહાર (ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે) તૈયાર કરવા માટે થાય છે. * લીમડાના પાંદડાંના અર્કે સંભવિત અર્થસભર ડાયાબિટીસ પ્રતિરોધનું પ્રદર્શન કર્યું છે. * પરંપરાગત રીતે, લીમડાંની પાતળી ડાળીઓને કોઇના દાંત ચોખ્ખાં કરવા માટે ચાવવામાં આવે છે. આ ઉપયોગ માટે લીમડાંની નાની ડાળખીને હજુ એકત્ર કરવામાં આવે છે અને તેનું બજારમાં વેચાણ કરવામાં આવે છે, અને ભારતમાં ગલીઓમાં ઘણીવાર યુવાનો લીમડાંની નાની ડાળખી ચાવતા જોવામાં આવે છે. * પરંપરાગત ભારતીય દવા તરીકે લીમડાના મૂળીયાંમાંથી તૈયાર કરેલ ઉકાળો [[તાવ]]માં રાહત માટે પીવામાં આવે છે. * [[ખીલ]]ની સારવાર માટે ત્વચા પર લીમડાના પાંદડાંનો મલમ લગાડવામાં આવે છે. * [[આંધ્ર પ્રદેશ]], [[તામિલનાડુ]], અને [[કર્ણાટક]]માં [[ઉગડી પાછડી]] બનાવવા માટે લીમડાંના ફૂલોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ખરેખર, “બેવીના હુવીના ગોઝુ” (લીમડાના ફૂલોમાંથી બનાવવામાં આવેલ એક પ્રકારની કઢી) સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન કર્ણાટકમાં સામાન્ય છે. સૂકાં ફૂલોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જ્યારે તાજાં ફૂલો ઉપલબ્ધ નથી. * લીમડાના ફૂલો અને બેલા (ગોળ અથવા અશુદ્ધ કાળી ખાંડ)નું મિશ્રણ તૈયાર કરવામાં આવે છે અને નવાં વર્ષની કડવી અને મીઠી ઘટનાઓના ચિહ્ન તરીકે મિત્રો અને પરિવારોમાં આપવામાં આવે છે. [[મેલેરીયા]]ના ઉપચાર માટે લીમડાનો અર્ક અક્સીર માનવામાં આવે છે જોકે કોઇ સુગ્રાહ્ય તીબીબી અભ્યાસો હજુ ઉપલબ્ધ નથી. અમુક કિસ્સાઓમાં, મેલેરીયા નિષેધ માટે [[સેનેગલ]]માં ખાનગી ધોરણે પગલાં સફળ થયાં છે.<ref>[http://english.aljazeera.net/programmes/peopleandpower/2008/12/200812981318708792.html એલ જાઝીરા રીપોર્ટ ઓન નીમ ટ્રી ટ્રીટ્મેન્ટ ઇન સેનેગલ]</ref> જોકે, મુખ્ય NGOs જેમ કે USAID લીમડાના અર્કનો ઉપયોગ કરવાનું વિચારતી નથી સિવાય કે તબીબી અભ્યાસો વડે તબીબી ફાયદા પૂરવાર થાય. === જંતુ અને રોગ નિયંત્રણમાં ઉપયોગો === [[ખૂજલી]]ની સારવારમાં લીમડો ખૂબ અસરકારક માનવામાં આવે છે, જોકે માત્ર પ્રાથમિક વૈજ્ઞાનિક પુરાવો, હજુ સાબિત કરવાનો બાકી છે, હયાત છે{{Citation needed|date=September 2009}}, અને [[પર્મેથ્રીન]], જાણીતી જંતુનાશક જે તકલીફકારક હોઇ શકે છે તેના પ્રત્યે જે લોકો સંવેદનશીલ હોય છે તેમને ભલામણ કરવામાં આવે છે. વધુમાં, ખૂજલી જીવાણુઓ હજુ લીમડાં પ્રતિકારક થવાના બાકી છે, આથી સંલગ્ન કિસ્સાઓમાં લીમડો ખૂબ અસરકારક જોવામાં આવ્યો છે. માનવોમાં માથાની [[જુ]]ના ઉપદ્રવની સારવારમાં લીમડાની અસરકારકતાના છૂટક પ્રસંગ પુરાવા પણ છે. ઉકાળેલ લીમડાના પાંદડાંમાંથી ચા બનાવવામાં આવે છે, ઘણીવાર આદુ જેવાં અન્ય વનસ્પતિ સાથે મિશ્રણ કરીને, આંતરડાંના કૃમિ સામે પ્રતિકાર માટે પીવામાં આવે છે{{Citation needed|date=September 2009}}. લીમડાના તેલનો છંટકાવ તરીકે બિલાડી અને કૂતરા માટે [[ચાંચડ]]ના પ્રતિરોધ કરવા માટે કરવામાં આવે છે. === હિન્દુ પરંપરા અને લીમડાના પાંદડાં === હિન્દુ પરંપરામાં [[આંધ્રપ્રદેશ]] અને [[તમિલનાડુ]]માં દક્ષિણ રાજ્યોમાં ઉનાળાની મોસમમાં અમ્મન તહેવારો આવે છે. ઉનાળાના મહિનાઓમાં (ઉનાળા મોસમ દરમિયાન) તહેવારો ઉજવવાનું એક સારું કારણ છે કારણ કે અમુક ગરમી-સંલગ્ન રોગો જેવા કે ઓરી, શીતળા, અછબડા, અળાઇ, અને ગરમી અળાઇ ઝડપી ફેલાતા અને ખૂબ સામાન્ય હોય છે. આ ચેપી અને બિન-ચેપી રોગોને અટકાવવા માટે, લોકોએ લીમડાના પાંદડાં અને લીમડાની છાલનો આ તહેવાર ઉજવવાનું શરૂ કર્યું. લોકોને હકિકતની ખબર નથી કે લીમડાના પાંદડાં, એન્ટિસેપ્ટિક, બેક્ટેરીયા પ્રતિરોધી, અને ફૂગ પ્રતિરોધી લક્ષણો ધરાવે છે, તેઓ માને છે ભગવાનનો આ પ્રસાદ છે અને આથી તેઓ લીમડાના પાંદડાં અને [[હળદર]]ના પાવડરનો ઉપયોગ કરી ભાવપૂર્વક ભગવાનનું ભજન કરે છે. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે લીમડાના પાંદડાંનું આવરણ અછબડા અને ઓરીની સારવાર માટે અસરકારક છે; ઝડપી સાજાં કરવાના પ્રયાસ તરીકે શરીર પર પાંદડાંઓ હળવી રીતે ઘસવામાં પણ આવે છે. આ પરંપરાગત સારવાર હજુ પણ ભારતના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. === શાકભાજી તરીકે === લીમડાના વૃક્ષની હળવી ડાળખી અને ફૂલો ભારતમાં શાકભાજી તરીકે ખોરાકમાં લેવાય છે. લીમડાના ફૂલો [[ઉગડી]] પાછડી (અથાણાં જેવો સૂપ) માં ઉપયોગ માટે ખૂબ જાણીતા છે, આ સૂપ આંધ્રપ્રદેશ, [[તમિલનાડુ]] અને કર્ણાટકના દક્ષિણ રાજ્યોમાં ઉગાડી દિવસના રોજ બનાવવામાં આવે છે. [[તમિલનાડુ]]માં ''વેપ્પામ્પુ રસમ'' ([[તમિલ]]) (“લીમડાના ફૂલની [[રસમ]]”) નામની સૂપ જેવી ડિશ લીમડાના ફૂલમાંથી બનાવવામાં આવે છે. [[સાઉથઇસ્ટ એશિયા]]ની મુખ્ય ભૂમિમાં પણ લીમડાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, ખાસ કરીને [[કમ્બોડીયા]], લાઓસ (જ્યાં તેને ''કડાઓ'' કહે છે), [[થાઇલેન્ડ]] (જ્યા તેને ''સદાઓ'' અથવા ''સ્દાઓ'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે), [[મ્યાનમાર]] (જ્યાં તેને ''તમાર'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) અને વિએટનામ (જ્યાં તેને ''સાઉ દાઉ'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને તેનો ઉપયોગ ''ગોઇ સાઉ ડાઉ'' સલાડ રાંધવામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. હળવી રીતે રાંધવાથી, સ્વાદ થોડો કડવો બને છે અને આથી આ રાષ્ટ્રોના તમામ રહેવાસીઓ દ્વારા તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી, આથી એવું માનવામાં આવે છે કે સ્વાસ્થ્ય માટે તે સારો છે. લીમડાનું ગૂંદર પ્રોટીનનો સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે. મ્યાનમારમાં, લીમડાના તાજાં પાંદડાં અને ફૂલોની કળીને આમલી સાથે ઉકાળવામાં આવે છે જેથી તેની કડવાશ ઓછી થાય અને શાકભાજી તરીકે આહારમાં લઇ શકાય. મ્યાનમારમાં લીમડાના ચૂંટેલા પાંદડાઓ ટમેટા અને માછલીના સોસ સાથે પણ આરોગવામાં આવે છે. == ભારતમાં હિન્દુ તહેવારો સાથે સંબંધ == લીમડાના પાંદડાં અને છાલને કડવા સ્વાદના કારણે [[પીત]] રાહતમાં અસરકારક માનવામાં આવે છે. આથી, પરંપરાગત આયુર્વેદમાં ઉનાળાની શરૂઆતના સમય દરમિયાન (જે [[હિન્દુ કેલેન્ડર]] મુજબ [[ચેત્ર]] માસ જે સામાન્ય રીતે માર્ચ-એપ્રીલ મહિનામાં આવે છે) તેનું સૂચન કરવામાં આવે છે, અને [[ગુડી પડવા]] દરમિયાન, જે મહારાષ્ટ્ર રાજ્યનું નવું વર્ષ છે, આ દિવસે તહેવારની શરૂઆત પહેલાં લીમડાનો રસ અથવા મલમ થોડી માત્રામાં લેવાની જૂની રૂઢિ છે. ઘણા હિન્દુ તહેવારો અને તેના સંબંધો અમુક આહાર સાથે ઋતુ અથવા ઋતુ ફેરફારની નકારાત્મક આડઅસરો ટાળવા માટે છે, લીમડાનો રસ [[ગુડી પડવા]] સાથે સંલગ્ન છે જેથી લોકોને ઉનાળાના પીતને હળવું કરવાની ઋતુ અથવા ચોક્કસ મહિના દરમિયાન તેનો ઉપયોગ કરવાનું યાદ રહે. [[તામિલનાડુ]]માં ઉનાળાના મહિના એપ્રીલથી જુન દરમિયાન, [[મરીયામ્મન]] મંદિર તહેવાર વર્ષો જૂની પરંપરા છે. લીમડાના પાંદડાં અને ફૂલો એ મરીયામ્મન તહેવારના ખૂબ મહત્વના ભાગ છે. મરીયામ્મન દેવીની મૂર્તિને લીમડાના પાંદડાં અને ફૂલોનો હાર પહેરાવવામાં આવે છે. લગભગ તમામ ઉજવણી અને લગ્નના પ્રસંગોએ [[તામિલનાડુ]]ના લોકો તેની આજુબાજુનો વિસ્તારનું લીમડાના પાંદડાં અને ફૂલોથી સુશોભન કરે છે અને દૂષિત શક્તિઓ અને ચેપને પણ દૂર રાખે છે. == પેટન્ટ વિવાદ == 1995 માં યુરોપિયન પેટન્ટ ઓફિસે (EPO) [[યુ.એસ. ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એગ્રિકલ્ચર]] એન્ડ મલ્ટીનેશનલ [[ડબલ્યુ. આર. ગ્રેસ એન્ડ કંપની]]ને લીમડામાંથી તૈયાર કરવામાં આવતા ફુગ-પ્રતિરોધી ઉત્પાદનની પેટન્ટની મંજુરી આપી.<ref name="N000123"/> મંજુરી આપવામાં આવી ત્યારે ભારતીય સરકારે પેટન્ટને પડકારી, દાવો કર્યો કે જે પ્રક્રિયા માટે પેટન્ટને મંજુરી આપવામાં આવી હતી તેનો 2000 વર્ષો પહેલાંથી ભારતમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. 2000 માં EPO એ ભારતની તરફેણ કરી પરંતુ યુએસ મલ્ટીનેશનલને અપીલ કરી દાવો કર્યો કે ઉત્પાદની રીતનું ક્યારેય વૈજ્ઞાનિક જર્નલમાં પ્રકાશન કરવામાં આવ્યું નથી. 8 માર્ચ 2005 ના રોજ, અપીલ રદ્દ થઇ અને EPO એ લીમડા પેટન્ટ રદ્દ કરી વૃક્ષને આ પેટન્ટ બંધનોથી મુક્ત કરી હક્કોની જાળવણી કરી.<ref name="N000123">{{cite news | first= | last= | coauthors= |authorlink= | title=India wins landmark patent battle | date=9 March, 2005 | publisher= | url =http://news.bbc.co.uk/1/low/sci/tech/4333627.stm | work =BBC | pages = | access-date = 2009-10-02 | language = }}</ref> == વિવિધ મંતવ્યો == <gallery> File:Neem (Azadirachta indica) in Hyderabad W IMG 7006.jpg|હૈદ્રાબાદ, ભારતમાં File:Neem (Azadirachta indica) trunk in Kolkata W IMG 6190.jpg|થડ File:Animal Section in a rural Punjabi home.JPG|ગ્રામ્ય પંજાબી ઘરોમાં લીમડાના ઝાડ નીચે પ્રાણીઓ File:GntNeemFlowers.jpg|નજીકથી લીમડાના ફૂલો File:GntNeemTree.jpg|ગુંટુર, ભારત ખાતે વસંત ફૂલો સાથે લીમડા વૃક્ષ File:Neem (Azadirachta indica) in Hyderabad W IMG 6977.jpg|હૈદ્રાબાદ, ભારતમાં ફૂલો File:Neem (Azadirachta indica) in Hyderabad W2 IMG 7006.jpg|હૈદ્રાબાદ, ભારતમાં ફૂલો </gallery> {{Commons category}} == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.eherbal.org/data/neem.html લીમડાના તબીબી ઉપયોગો, ડોઝ, તકેદારી અને માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629172858/http://www.eherbal.org/data/neem.html |date=2009-06-29 }} * [http://www.neemfoundation.org/ નીમ ફાઉન્ડેશન] * [https://web.archive.org/web/20130114104723/http://www.americanchronicle.com/articles/view/42953 લીમડા ફાયદાઓ] * [http://www.hear.org/pier/species/azadirachta_indica.htm પેસિફિક આઇસલેન્ડ ઇકોસિસ્ટમ્સ એટ રિસ્ક (PIER) તરફથી અતિક્રમણ માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308224009/http://www.hear.org/pier/species/azadirachta_indica.htm |date=2012-03-08 }} * [http://www.hear.org/species/azadirachta_indica/ હવાઇયન ઇકોસિસ્ટમ્સ એટ રિસ્ક પ્રોજેક્ટ (HEAR) તરફથી લીમડા માહિતી (HEAR)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709204739/http://www.hear.org/species/azadirachta_indica/ |date=2010-07-09 }} * [http://www.discoverneem.com/ એક બિન-વ્યવસાયિક સાઇટ ઘરગથ્થુ ઉપયોગો, અતિક્રમણ ગંભીરતા અને ઓસ્ટ્રેલીયા ઇ.ને કેવી રીતે પહોંચી વળવું સીહત લીમડાનો સમગ્ર ચિતાર આપે છે. ]{{Dead link|date=જૂન 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[શ્રેણી:સંસ્કૃત શબ્દો અને શબ્દસમૂહો]] [[શ્રેણી:અતિક્રમણ કરનાર છોડ પ્રજાતિ]] [[શ્રેણી:ઉષ્ણકટિબંધ પ્રજાતિ]] [[શ્રેણી:વિએટનામિઝ ઘટકો]] [[શ્રેણી:વનસ્પતિ]] [[શ્રેણી:વનસ્પતિશાસ્ત્ર‎]] [[શ્રેણી:આયુર્વેદિક ઓસડિયાં]] [[શ્રેણી:ઔષધીય વનસ્પતિ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતની વનસ્પતિ]] ji25hjffechfkk8d3rwvp73rttmvep9 0 7344 901682 889778 2026-06-20T18:24:23Z ~2026-35902-90 87901 Saru 901682 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = હળવદ |settlement_type = નગર |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_map = |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = India Gujarat#India3 |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = {{coord|23.02|71.38546|type:town|display=inline}} |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type = દેશ |subdivision_name = ભારત |subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] |subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] |subdivision_type2 = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] |subdivision_name2 = [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] |subdivision_type2 = તાલુકો |subdivision_name2 = [[હળવદ તાલુકો|હળવદ]] |established_title = |established_date = |seat_type = |seat = |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_note = |area_water_percent = |area_rank = |area_blank1_title = |area_blank2_title = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_as_of = ૨૦૧૧ |population_total = 24323 |population_density_km2 = auto |population_footnotes = <ref>{{cite web | url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999| archive-url = https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 | archive-date=૧૬ જૂન ૨૦૦૪| title = Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional) | access-date = ૧ નવેમ્બર ૨૦૦૮| publisher= Census Commission of India }}</ref> |population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ |population_blank1 = |population_blank2_title = સાક્ષરતા |population_blank2 = |population_demonym = |timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] |utc_offset1 = +૫:૩૦ |postal_code_type = પિનકોડ |postal_code = |area_code_type = ટેલિફોન કોડ |area_code = |area_codes = <!-- for multiple area codes --> |registration_plate = |iso_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} [[File:Mosque, Halvad front View.jpg|thumb|કાઠિયાવાડી અસર ધરાવતી લગભગ ૨૦૦ વર્ષ જૂની મસ્જિદ, હળવદ]] '''હળવદ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લા]]ના [[હળવદ તાલુકો|હળવદ તાલુકા]]નું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. ==ઈતિહાસ== હળવદ ગામનો પાયો રાજા રાજોધરજીએ ઇ.સ. ૧૪૮૮ના મહા વદી ૧૩ના રોજ નાખ્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=https://www.morbionline.in/city-guide/halvad-near-morbi|title=Halvad near Morbi, Tourist Spots in Halvad near Morbi, Halvad History|website=www.morbionline.in|access-date= 2020-06-04}}</ref> ઉપરાંત આ ગામનો વસવાટ હળ જેવો હોય તેનું નામ હળવદ પડયું છે. હળવદના વિવિધ રાજવીઓ કુશળ અને બાહોશ હતા જેમાં રાજોધરજી, માનસિંહજી, રાવસિંહજી, ચંદ્રસિંહજી, આશાહારમજી, અમરસિંહજી, મેઘરાજજી, ગજસિંહજી, જશવંતસિંહજી, પ્રતાપસિંહજી, રુપસિંહજી, રણમલસિંહજી, મયુરધ્વજસિંહજી જેવા પરાક્રમી વીર રાજાઓ થઈ ગયા. == જોવાલાયક સ્થળો == હળવદ ફરતો કિલ્લો અને ગઢ આવેલા છે અને આ ગઢને છ દરવાજાઓ - ધ્રાંગધ્રા દરવાજો, મોરબી દરવાજો, કુંભાર દરવાજો, દંતેશ્વર દરવાજો, ગોરી દરવાજો, તળાવ દરવાજો આવેલા છે. હળવદ શહેર મધ્યે આવેલું સાતસો એકરનો ફેલાવો ધરાવતું સામંતસર તળાવ આવેલું છે. ઇ.સ. ૧૭૦૯માં રાજા જયવંતસિંહે સામંતસર તળાવના == સંદર્ભ == {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:હળવદ તાલુકો]] pjyqspj4dn0phx4ba72s6ncmv27bilq 901707 901682 2026-06-21T06:51:15Z Snehrashmi 41463 [[Special:Contributions/~2026-35902-90|~2026-35902-90]] ([[User talk:~2026-35902-90|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/901682|901682]] પાછો વાળ્યો 901707 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = હળવદ |settlement_type = નગર |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_map = |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = India Gujarat#India3 |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = {{coord|23.02|71.38546|type:town|display=inline}} |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type = દેશ |subdivision_name = ભારત |subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] |subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] |subdivision_type2 = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] |subdivision_name2 = [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી]] |subdivision_type2 = તાલુકો |subdivision_name2 = [[હળવદ તાલુકો|હળવદ]] |established_title = |established_date = |seat_type = |seat = |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_note = |area_water_percent = |area_rank = |area_blank1_title = |area_blank2_title = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_as_of = ૨૦૧૧ |population_total = 24323 |population_density_km2 = auto |population_footnotes = <ref>{{cite web | url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999| archive-url = https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 | archive-date=૧૬ જૂન ૨૦૦૪| title = Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional) | access-date = ૧ નવેમ્બર ૨૦૦૮| publisher= Census Commission of India }}</ref> |population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ |population_blank1 = |population_blank2_title = સાક્ષરતા |population_blank2 = |population_demonym = |timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] |utc_offset1 = +૫:૩૦ |postal_code_type = પિનકોડ |postal_code = |area_code_type = ટેલિફોન કોડ |area_code = |area_codes = <!-- for multiple area codes --> |registration_plate = |iso_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} [[File:Mosque, Halvad front View.jpg|thumb|કાઠિયાવાડી અસર ધરાવતી લગભગ ૨૦૦ વર્ષ જૂની મસ્જિદ, હળવદ]] '''હળવદ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[મોરબી જિલ્લો|મોરબી જિલ્લા]]ના [[હળવદ તાલુકો|હળવદ તાલુકા]]નું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. ==ઈતિહાસ== હળવદ ગામનો પાયો રાજા રાજોધરજીએ ઇ.સ. ૧૪૮૮ના મહા વદી ૧૩ના રોજ નાખ્યો હતો.<ref>{{Cite web|url=https://www.morbionline.in/city-guide/halvad-near-morbi|title=Halvad near Morbi, Tourist Spots in Halvad near Morbi, Halvad History|website=www.morbionline.in|access-date= 2020-06-04}}</ref> ઉપરાંત આ ગામનો વસવાટ હળ જેવો હોય તેનું નામ હળવદ પડયું છે. હળવદના વિવિધ રાજવીઓ કુશળ અને બાહોશ હતા જેમાં રાજોધરજી, માનસિંહજી, રાવસિંહજી, ચંદ્રસિંહજી, આશાહારમજી, અમરસિંહજી, મેઘરાજજી, ગજસિંહજી, જશવંતસિંહજી, પ્રતાપસિંહજી, રુપસિંહજી, રણમલસિંહજી, મયુરધ્વજસિંહજી જેવા પરાક્રમી વીર રાજાઓ થઈ ગયા. == જોવાલાયક સ્થળો == હળવદ ફરતો કિલ્લો અને ગઢ આવેલા છે અને આ ગઢને છ દરવાજાઓ - ધ્રાંગધ્રા દરવાજો, મોરબી દરવાજો, કુંભાર દરવાજો, દંતેશ્વર દરવાજો, ગોરી દરવાજો, તળાવ દરવાજો આવેલા છે. હળવદ શહેર મધ્યે આવેલું સાતસો એકરનો ફેલાવો ધરાવતું સામંતસર તળાવ આવેલું છે. ઇ.સ. ૧૭૦૯માં રાજા જયવંતસિંહે સામંતસર તળાવના કિનારે એક ભવ્ય રાજમહેલ બનાવ્યો હતો, જે હળવદનું જાણીતું સ્થળ છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:હળવદ તાલુકો]] 4lsiityi7i0o2n5pornl5ndfq4fi3j5 0 8426 901678 872579 2026-06-20T15:39:05Z Samyak Vidhan 76041 Added image and caption 901678 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Urdu_Alphabet_Sheet.png|thumb|alt=ઉર્દૂમાં લખાયેલ મૂળાક્ષર|ઉર્દૂમાં લખાયેલ મૂળાક્ષર]] '''ઉર્દૂ ભાષા''' એ ઇન્ડો-યુરોપિયન કુળનાં ઇન્ડો-ઇરાનિયન સમૂહના પેટા સમૂહ મધ્ય ઇન્ડો-આર્યન સમૂહની ભાષા છે. ઉર્દૂ [[ભારત]]ની [[ભારતની ભાષાઓની સૂચી|અધિકૃત ભાષાઓમાં]] સમાવિષ્ટ છે, તે [[પાકિસ્તાન]]ની પણ અધિકૃત ભાષા છે. તેનો શબ્દકોષ [[ફારસી ભાષા]], [[અરબી ભાષા]] અને [[તુર્કિશ ભાષા]]<nowiki/>માંથી વિકસિત થયેલ છે, જે '[[ખડી હિંદી બોલી|ખડી બોલી]]'થી પ્રભાવિત છે. [[મુઘલ સામ્રાજ્ય]] દરમિયાન, સને ૧૫૨૬-૧૮૫૮ના સમયમાં, દક્ષિણ એશિયામાં આ ભાષાનો વિકાસ થયો.<ref>http://www.urducouncil.nic.in/pers_pp/index.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611133436/http://www.urducouncil.nic.in/pers_pp/index.htm |date=2007-06-11 }} ઉર્દૂ, ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં</ref> વિશ્વમાં લગભગ ૬થી ૮ કરોડ લોકો ઉર્દૂ ([[ખડી હિંદી બોલી|ખડી બોલી]] કે ખરી બોલી) ભાષીઓ છે. == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.britannica.com/topic/Urdu-language Urdu language] at ''Encyclopædia Britannica'' * [https://web.archive.org/web/20150105192948/http://dmoz.pk/Provinces/Urdu-Web/ Directory of Urdu websites]. * [https://web.archive.org/web/20190115132536/http://www.easyurdutyping.com/ Type in Urdu] * [https://web.archive.org/web/20160611024409/https://scholar.google.com.pk/citations?user=jQ-doMQAAAAJ&hl=en Urdu Scholarship-Maldonado Garcia] * [https://web.archive.org/web/20180511145915/https://www.urdulibraryonline.com/ Urdu Digital Library] * [https://ia601503.us.archive.org/20/items/7977-urdu-lashkari-zuban-bookspk/7977_urdu-lashkari-zuban-bookspk.pdf ترتیب وڈیزائننگ ایم پی خاؿ اردولشکری زبان] == સંદર્ભ == {{reflist}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતની ભાષાઓ]] pnsmwyc30cfd9sep2ss891zt5eu9yb1 0 8577 901673 901257 2026-06-20T12:41:23Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901673 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{માહિતીચોકઠું દેશ |conventional_long_name = United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |common_name = the United Kingdom |image_flag = Flag of the United Kingdom.svg |image_coat = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg |symbol_type = Royal coat of arms |image_map = Location UK EU Europe.png |map_caption = The United Kingdom (dark green) shown in relation to the [[European Union]] (light green) and other areas of [[Europe]] (dark grey) |national_anthem = "[[God Save the King]]"<ref>It serves as the [[de facto]] [[National Anthem]] as well as being the [[Royal anthem]] for several other countries.</ref> |official_languages = [[English language|English]] ([[de facto]])<ref>English is established by [[de facto]] usage. In [[Wales]], the [[Welsh Language Board|Bwrdd yr Iaith Gymraeg]] is legally tasked with ensuring that, "in the conduct of public business and the administration of justice, the English and [[Welsh language|Welsh]] languages should be treated on a basis of equality". {{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1993/Ukpga_19930038_en_2.htm |title=Welsh Language Act 1993 |publisher=Office of Public Sector Information |access-date=3 September 2007}}. [[Bòrd na Gàidhlig]] is tasked with "securing the status of the [[Scottish Gaelic language|Gaelic]] language as an [[official language]] of [[Scotland]] commanding equal respect to the English language" {{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/legislation/scotland/acts2005/asp_20050007_en_1 |title=Gaelic Language (Scotland) Act 2005 |publisher=Office of Public Sector Information |dateformat=dmy|access-date=9 March 2007}}</ref> |regional_languages = [[Irish language|Irish]], [[Ulster Scots]], [[Scottish Gaelic]] <!-- Keep 'Scottish Gaelic' - people will find Gaelic confusing as the Irish language is also commonly called Gaelic -->, [[Scots language|Scots]], [[Welsh language|Welsh]], [[Cornish language|Cornish]] <ref>Under the [[European Charter for Regional or Minority Languages]] the Welsh, Scottish Gaelic, [[Cornish language|Cornish]], [[Irish language|Irish]], [[Ulster Scots]] and [[Scots language|Scots]] languages are officially recognised as [[Regional language|Regional]] or [[Minority language|Minority]] languages by the [[United Kingdom Government|UK Government]] ({{cite web|publisher=Scottish Executive|url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/ArtsCulture/gaelic/gaelic-english/17910/europeancharter|title=European Charter for Regional or Minority Languages|dateformat=dmy|access-date=23 August 2007|archive-date=1 ફેબ્રુઆરી 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/5nDcN4gAz?url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/ArtsCulture/gaelic/gaelic-english/17910/europeancharter|url-status=dead}}) See also [[Languages in the United Kingdom]].</ref> |ethnic_groups = 92.1% [[White people|White]]<br /> 4.0% [[South Asia]]n<br /> 2.0% [[Black people|Black]]<br /> 1.2% [[British Mixed-Race|Mixed]]<br /> 0.4% [[Chinese people|Chinese]]<br /> 0.4% [[Other ethnic group (United Kingdom Census)|Other]] |ethnic_groups_year = [[United Kingdom Census 2001|2001]]<br /><small> See: [[Ethnic groups of the United Kingdom#2001 Census|UK Ethnic groups list]]</small><ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Expodata/Spreadsheets/D6588.xls|title=United Kingdom population by ethnic group|publisher=Office for National Statistics|date=2001-04-01|work=[[United Kingdom Census 2001]]|access-date=2009-04-15|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20031221162206/http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Expodata/Spreadsheets/D6588.xls|archive-date=2003-12-21}}</ref> |demonym = [[British people|British, Briton]] |capital = [[લંડન]] |latd = 51 |latm = 30 |latNS = N |longd = 0 |longm = 7 |longEW = W |largest_city = લંડન |government_type = [[Parliamentary system|Parliamentary democracy]] and [[constitutional monarchy]] |leader_title1 = રાજા |leader_name1 = ચાર્લ્સ તૃતિય |leader_title2 = વડાપ્રધાન |leader_name2 = ઋષિ સુનક |sovereignty_type = [[History of the United Kingdom|Formation]] |legislature = [[Parliament of the United Kingdom|Parliament]] |upper_house = [[House of Lords]] |lower_house = [[House of Commons of the United Kingdom|House of Commons]] |state_religion = |sovereignty_note = |established_event1 = [[Acts of Union 1707]] |established_date1 = 1 May 1707 |established_event2 = [[Act of Union 1800]] |established_date2 = 1 January 1801 |established_event3 = [[Anglo-Irish Treaty]] |established_date3 = 12 April 1922 |accessionEUdate = 1 January 1973 |religion = [[Church of England|Anglican]] |EUseats = 73 |area_rank = 79th |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 244820 |area_sq_mi = 94526 |percent_water = 1.34 |population_estimate_year = ૨૦૦૯ |population_estimate = 61,612,300<ref>{{Cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF |title=Eurostat estimate |date= |dateformat=dmy |access-date=16 October 2008 |archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF |url-status=dead }}</ref> |population_estimate_rank = 22nd |population_census = 58,789,194<ref>[http://www.statistics.gov.uk/census2001/pop2001/united_kingdom.asp Population Estimates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225213245/http://www.statistics.gov.uk/census2001/pop2001/united_kingdom.asp |date=2008-12-25 }} at www.statistics.gov.uk</ref> |population_census_year = ૨૦૦૧ |population_density_km2 = 246 |population_density_sq_mi = 637 |population_density_rank = 48th |GDP_PPP_year = ૨૦૦૮ |GDP_PPP = $2.230 trillion<ref name=GDP>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&pr.y=19&sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=112&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=United Kingdom|publisher=International Monetary Fund|access-date=2009-04-22}}</ref> |GDP_PPP_rank = 7th |GDP_PPP_per_capita = $36,523<ref name=GDP /> |GDP_PPP_per_capita_rank = 18th |GDP_nominal = $2.674 trillion<ref name=GDP /> |GDP_nominal_rank = 6th |GDP_nominal_year = 2008 |GDP_nominal_per_capita = $43,785<ref name=GDP /> |GDP_nominal_per_capita_rank = 20th |HDI_year = 2008 |HDI = {{decrease}} 0.947 |HDI_rank = 21st |HDI_category = <span style="color:#090;">high</span> |Gini = 34<ref name=factbook>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html#Econ|title=The World Factbook - United Kingdom|publisher=CIA|dateformat=dmy|access-date=23 September 2008|archive-date=7 જાન્યુઆરી 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065049/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html#Econ|url-status=dead}}</ref> |Gini_year = ૨૦૦૫ |Gini_rank = |currency = [[Pound sterling]]<ref>The [[Euro]] is accepted in many payphones and some larger shops.</ref> |currency_code = GBP |country_code = GBR |time_zone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] |utc_offset = +0 |time_zone_DST = [[Western European Summer Time|BST]] |utc_offset_DST = +1 |drives_on = left<ref>British dependencies drive on the left except for [[BIOT]] and [[Gibraltar]].</ref> |cctld = [[.uk]]<ref>[[ISO 3166-1 alpha-2]] states that this should be [[Great Britain|GB]], but [[.gb]] is practically unused. The [[.eu]] domain is shared with other [[European Union]] member states.</ref> {{refend}} |calling_code = 44 }} '''યુનાઇટેડ કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ''' <ref>યુનાઇટેડ કિંગડમ અને અન્ય આધારિત પ્રદેશોમાં, [[યુનાઇટેડ કિંગડમાં ભાષાLaઓ|અન્ય ભાષાઓ]] સત્તાવાર રીતે કાયદેસરની [[દેશી ભાષા]] [[પ્રાદેશિક ભાષા|(પ્રાદેશિક) ભાષાઓ]] તરીકે [[પ્રાદેશિક અને લઘુમતી ભાષા માટે યુરોપીયન પત્ર|પ્રાદેશિક અથવા લઘુમતી માટે યુરોપીયન ચાર્ટર]] તરીકે ઓળખાય છે. આમાંથી દરેક, યુકેના સત્તાવાર નામ નીચે પ્રમાણે છે {{lang-cy|Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon}}</ref> (સામાન્ય રીતે '''યુનાઇટેડ કિંગડમ ''' , '''યુકે''' , અથવા '''બ્રિટન''' )<ref>ભૌગોલિક અને રાજકીય સંદર્ભમાં શબ્દ "બ્રિટન"ના વપરાશની વધુ સમજણ માટે જુઓ [[બ્રિટન ઇસ્લેસની પરિભાષા|]]ટર્મિનોલોજી ઓફ ધ બ્રિટીશ ઇસલેસ</ref>તરીકે ઓળખાય છે. જે [[સાર્વભૌમ રાજ્ય|પ્રજાસત્તાક રાજ્ય]] છે અને [[યુરોપ ખંડ|યુરોપીયન ઉપખંડ]]ના ઉત્તરપૂર્વ દરિયાકિનારા સામે આવેલું છે. તે [[આઇલેન્ડ દેશ|ટાપુ દેશ છે]],<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/615557/United-Kingdom|title= Encyclopaedia Britannica|quote=Island country located off the north-western coast of mainland Europe|access-date=2007-09-25}}</ref><ref name="Countries">{{cite web|url=http://www.number10.gov.uk/Page823|title=Countries within a country|publisher= www.number-10.gov.uk|access-date=2007-06-13|quote=Countries within a country|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823|archive-date=2008-09-09}}</ref> જેમાં ઘણા [[દ્વીપસમૂહ|દ્વીપસમૂહો]]આવેલા છે જેમાં [[ગ્રેટ બ્રિટન]] , [[આયર્લેન્ડ]]નો ઉત્તરપૂર્વ ભાગ, અને ઘણા નાના ટાપુઓ આવેલા છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]] એક માત્ર યુકેનો ભાગ છે જે [[રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ યુનાઇટેડ કિંગડમ બોર્ડર|જમીન સરહદ સાથે]]છે, જેમાં [[રીપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ|આયર્લેન્ડ પ્રજાસત્તાક]]સાથે ભાગ પડાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.ukinvest.gov.uk/Northern-Ireland/en-GB-list.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-10-05 |archive-date=2009-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515154952/http://www.ukinvest.gov.uk/Northern-Ireland/en-GB-list.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Border checks between Britain and Ireland proposed | website=The Telegraph | url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2455710/Border-checks-between-Britain-and-Ireland-proposed.html | language=da | access-date=2025-11-15}}</ref>જમીન સરહદ સિવાય યુકેની આસપાસ [[એટલાન્ટિક સમુદ્ર]] , [[ઉત્તર સમુદ્ર]], [[ઇંગ્લીશ ચેનલ|ઇંગ્લીશ ખાડી]] અને [[આઇરિશ સમુદ્ર|આઇરીશ સમુદ્ર]] આવેલો છે. સૌથી મોટો ટાપુ, ગ્રેટ બ્રિટન, [[ફ્રાંસ]] સાથે [[ચેનલ ટનલ]] દ્વારા જોડાયેલો છે. યુનાઇટેડ કિંગડમ [[બંધારણીય શાસક]] અને [[એકતા રાજ્ય|એકરૂપ રાજ્ય]] છે જેમાં ચાર[[યુનાઇટેડ કિંગડમના દેશો|દેશો]]નો સમાવેશ થાય છે: [[ઇંગ્લેંડ|ઇંગ્લેડ]], [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]], [[સ્કોટલેન્ડ]] [[વોલ્સ]].<ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp|title=The Countries of the UK|publisher=www.statistics.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=10 October 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020329130655/http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp|archive-date=29 March 2002}}</ref> તેની [[સંસદીય પદ્ધતિ]] દ્વારા તેની [[લંડન]]માં આવેલી [[સરકારની બેઠક]] દ્વારા સંભાળ રાખવામાં આવે છે. લંડન એ [[રાજધાની (રાજકીય)|રાજધાની]] જેમાં [[બેલફાસ્ટ]], [[કાર્ડિફ|કાર્ડિફ્ફ]] અને [[એડિનબર્ગ]]માં રાષ્ટ્રીય વહીવટ [[ફરજ સોંપણી|સોંપવામાં]] આવ્યો છે. આ ત્રણેય અનુક્રમે ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, વોલ્સ અને સ્કોટલેન્ડની રાજધાનીઓ છે. [[જર્સી]] અને [[દૂધાળું ઢોર|ગ્યુર્નસી]]ના [[ચેનલ આઇલેન્ડ|ખાડી ટાપુ]] [[બેઇલીવિક]]અને [[ઈસ્લે ઓફ મેન|ઇસ્લે ઓફ મેન]] [[તાજ નિર્ભરતા|ક્રાઉન ડેપેન્ડસી]]છે અને યુકેનો ભાગ નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517|title=Key facts about the United Kingdom|access-date=2008-06-26|work=Government, citizens and rights|publisher=[[Directgov]]|quote=The full title of this country is 'the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'. 'The UK' is made up of England, Scotland, Wales and Northern Ireland. 'Great Britain' (or just 'Britain') does not include Northern Ireland. The Channel Islands and the Isle of Man are not part of the UK.|archive-date=2012-10-15|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517|url-status=dead}}</ref> યુકે ચૌદ [[બ્રિટીશ વિદશી પ્રદેશો|વિદશી પ્રદેશો]]ધરાવે છે,<ref>{{cite web|url=http://www.fco.gov.uk/en/fco-in-action/global-network/|title=FCO global network|work=FCO in Action|publisher=[[Foreign and Commonwealth Office]]|access-date=2008-06-26|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080331091058/http://www.fco.gov.uk/en/fco-in-action/global-network/|archive-date=2008-03-31}}</ref> દરેક[[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]નાના ભાગ છે, જે 1922ની ઊંચાઇએ આવેલું છે, અને વિશ્વની ત્રીજા ભાગની જમીનનો સમાવેશ કરે છે આમ તે [[સૌથી મોટા સામ્રાજ્યની યાદી|ઇતિહાસમાં સૌથી મોટું સામ્રાજ્ય]]છે. બ્રિટીશની અસર સતત રીતે ભાષા, સંસ્કૃતિ અને તેની અગાઉની ઘણી વસાહતમાં જોઇ શકાય છે. સાધારણ [[જીડીપી]] દ્વારા [[જીડીપી દ્વારા દેશોની સૂચિ(નામ પ્રમાણે)|છઠ્ઠા ક્રમના સૌથી મોટા અર્થતંત્ર]] સાથે યુકે [[વિકસિત દેશો|વિકસિત દેશ]] છે અને [[સમતુલ્ય ખરીદશક્તિ|ખરીદશક્તિ]]ની દ્રષ્ટિએ સાતમો સૌથી મોટો દેશ છે. <ref name="GDP"/> તે વિશ્વનો ,સૌપ્રથમ [[ઔદ્યોગિકરણ|ઓદ્યોગિકૃત્ત]] દેશ <ref>{{cite web|url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html|title=Industrial Revolution|access-date=2008-04-27|archive-date=2008-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080427080826/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html|url-status=dead}}</ref>છે અને 19મી અને 20સદીના પ્રારંભ દરમિયાનમાં વિશ્વની [[આંતરરાષ્ય્રીય સંબોધોમાં શક્તિ|અગ્રણી સત્તા]] હતો,<ref>{{cite book|last=Ferguson|first= Niall|year=2004 |title=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power|publisher=Basic Books|isbn=0465023282}}</ref> પરંતુ બે વિશ્વ યુદ્ધનો આર્થિક ખર્ચ અને 20મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં તેના સામ્રાજ્યમં થયેલા ઘટાડાને લીધે વૈશ્વિક બાબતોમાં તેની ભૂમિકામાં ઘટાડો થયો હતો. તેમ છતા પણ યુકે મજબૂત આર્થિક, સાસ્કૃતિક, લશ્કરી, વૈજ્ઞાનિક અને રાજકીય અસર સાથે [[મહાસત્તા|મોટી સત્તા]]તરીકે ટકી રહ્યો છે.તે [[પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતા રાજ્યોની યાદી|પરમાણુ શક્તિ]] અને વિશ્વમાં ચતુર્થ સૌથી મોટું [[લશ્કરી ખર્ચના આધારે દેશોની યાદી|સંરક્ષણ ખર્ચ]] ધરાવે છે. તે [[યુરોપિય મંડળ|યુરોપીયન યુનિયન]]નું [[યુરોપીય સંઘનું સભ્ય રાજ્ય|સભ્ય રાજ્ય]] છે, અને [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો સુરક્ષા સમિતિ|યુનાઇટેડ નેશન્સ સિક્યુરિટી કાઉન્સીલ]]માં કાયમી બેઠક ધરાવે છે અને તે [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ]], [[જી8|જી૮]], [[ઓઇસીડી.|ઓઇસીડી]], [[નાટો]] અને [[વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન|વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઇઝેશન]]નું પણ સભ્ય છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Sadler, Battle of Waterloo.jpg|thumb|વોટરલૂના યુદ્ધે નેપોલીયન યુદ્ધ અને પેક્સ બ્રિટાન્નીકાના પ્રારંભનો સંકેત આપ્યો હતો.]] ૧ મે ૧૭૦૭ના રોજ [[ગ્રેટ બ્રિટનનું સામ્રાજ્ય|કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન]]<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/actofunion/ |title=Welcome|publisher=www.parliament.uk|dateformat=dmy|access-date=7 October 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |title=The treaty or Act of the Union |publisher=www.scotshistoryonline.co.uk |dateformat=dmy |access-date=27 August 2008 |archive-date=27 મે 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |url-status=dead }}</ref>ની રચના [[કિંગડમ ઓફ ઇંગ્લેંડ]]ના [[રાજકીય સંઘ]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. (જેમાં[[વોલ્સ]])અને [[કિંગડમ ઓફ સ્કોટલેન્ડ]]નો સમાવેશ થાય છે. આ ઘટના [[સંઘની સંધિ|યુનિયનની સંધિ]]નું પરિણામ હતી, જે અંગે 22 જુલાઇ 1706ના રોજ સંમતિ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી,<ref>{{cite web|url=http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm |title=Articles of Union with Scotland 1707|publisher=www.parliament.uk |dateformat=dmy|access-date=19October 2008}}</ref>અને ત્યાર બાદ [[ઇંગ્લેંડની સંસદ|ઇંગ્લેડની સંસદ]] અને [[સ્કોટલેન્ડની સંસદ]] બન્ને દ્વારા 1707માં [[યુનિયન 1707ના પગલાંઓ|યુનિયનનો કાયદો]]પસાર કરીને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. 1707. આશરે એક સદી બાદ [[કિંગડમ ઓફ આયર્લેન્ડ]], 1691માં ઇંગ્લીશના નિયંત્રણ હેઠળ હતું, તેને [[યૂનિયન 1800ના પગલાં|યુનિયન કાયદો ૧૮૦૦]] પસાર કરીને [[યુનાઇટેડ કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન અને આયર્લેન્ડ|યુનાઇટેડ કિંગડમ]]ની રચના માટે કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન સાથે ભેળવી દેવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act |title=The Act of Union |publisher=Act of Union Virtual Library |dateformat=dmy |access-date=15 May 2006 |archive-date=27 મે 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yH4MBFc?url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act |url-status=dead }}</ref> ૧૭૦૭ પહેલા ઇંગ્લેંડ અને સ્કોટલેન્ડ અલગ રાજ્યો હોવા છતાં તેઓ 1603માં [[યૂનિયન ઓફ ક્રાઉન્સ|યુનિયન્સ ઓફ ક્રાઉન્સ]]થી [[વ્યક્તિગત સંઘ|વ્યક્તિગત યુનિયન]]માં હતા, જ્યારે [[ઇંગ્લેન્ડનો જેમ્સ-1|જેમ્સ VI સ્કોટના રાજા]]એ કિંગડ્મ ઓફ ઇંગ્લેંડ અને આયર્લેન્ડનો આનુવંશીક તાજ પહેર્યો હતો અને તેની [[રોયલ કોર્ટ|કોર્ટ]] from એડિનબર્ગથી ખસેડીને લંડન લઇ ગયા હતા. <ref>{{cite book|title=Chronology of Scottish History|publisher=Geddes & Grosset|isbn=1855343800|last=Ross|first=David|year=2002|quote=''1603:'' James VI becomes [[James I of England]] in the [[Union of the Crowns]], and leaves Edinburgh for London|page=56}}</ref><ref>{{cite book|title=Claiming Scotland: National Identity and Liberal Culture|publisher=Edinburgh University Press|isbn=1902930169|last=Hearn|first=Jonathan|year=2002|quote=Inevitably, James moved his court to London|page=104}}</ref> [[ચિત્ર:The British Empire.png|thumb|upright=2|એવા પ્રદેશો કે જ્યાં એક સમયે બ્રિટીશ સામ્રાજ્યનો એક ભાગ હતા. બ્રિટીશ વિદેશી પ્રદેશો (બ્રિટીશ એનાટાર્ટિક ટેરિટરી સિવાય)ની નીચે લાલ લાઇન કરવમાં આવી છે.]] તેમની પ્રથમ સદીમાં સંસદીય સમિતિના [[પશ્ચિમી દુનિયા|પશ્ચિમી]] ખ્યાલોને વિકસાવવામાં તેમજ સાહિત્ય, કલા અને વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે મહત્વનું પ્રદાન કરીને અગત્યની ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref>{{cite book |last=Ferguson |first=Niall |authorlink=Niall Ferguson |year=2003 |title=Empire: The Rise and Demise of the British World Order |publisher=Basic Books |isbn=0465023282}}</ref> યુકેની આગેવાની હેઠળની [[ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]]એ દેશને સ્થાપિત કર્યો હતો અને [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]ને આગળ ધકેલવામાં વેગ પૂરો પાડ્યો હતો. 1807માં [[ગુલામ વેપાર કાયદો 1807|ગુલામ વેપાર કાયદો]] પસાર કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં [[એટલાન્ટિક ગુલામ વેપાર]]સહિત આ સમયગાળા દરમિયાન, યુકે અન્ય [[મહા સત્તા]]ની જેમ [[સંસ્થાનવાદ|વસાહતવાદ]] શોષણમાં સામેલ હતું, અને [[ગુલામ વેપાર|ગુલામીમાં વેપાર]]ને નાથવા માટે યુકેએ અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી. <ref>[http://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml ગુલામી સામે સંઘર્ષ ][http://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml જો લૂઝમોર]બીબીસી દ્વારા </ref>[[નેપોલિયન પ્રકારના યુદ્ધ|નેપોલિયોનિક યુદ્ધ]]માં [[ફ્રાંસનો નેપોલિયન 1|નેપોલિયન]]ની હાર બાદ, યુકે 19મી સદીની મુખ્ય નૌકા શક્તિ તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું અને 20મી સદીના મધ્ય ભાગમાં અગ્રણી સત્તા તરીકે રહ્યું હતું. બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય ૧૯૨૧ સુધી તેના મહત્તમ કદ સુધી વધ્યું હતું અને [[વિશ્વયુદ્ધ ૧|પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] બાદ ભૂતપૂર્વ જર્મન અને ઓટ્ટોમન વસાહતો પર [[લીગ ઓફ નેશન્સ]] ફરજિયાત બનાવ્યું હતું. એક વર્ષ બાદ વિશ્વના પ્રથમ મોટા પાયાના આંતરરાષ્ટ્રીય બ્રોડકાસ્ટીંગ એવા [[બીબીસી]]ની રચના કરવામાં આવી હતી. 1918માં [[સિન ફેઇન]]ની ચુંટણીમાં વિજય થયા બાદ આયર્લેન્ડમાં [[સ્વતંત્રતા માટેનું આઇરીશ યુદ્ધ|સ્વતંત્રતા યુદ્ધ]] 1921માં ટાપુઓના [[આયર્લેન્ડના ભાગલા|ભાગલા]]માં પરિણમ્યુ હતું <ref>એસઆર એન્ડ ઓ 1921, ૩ મે 1921નો નં. 533</ref>ત્યાર બાદ 1922માં ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ સાથે [[આઇરીશ મુક્ત રાજ્ય]]ની સ્વતંત્રતા યુકેના એક ભાગમાં પરિણમી હતી <ref name="CAIN">{{cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |title=The Anglo-Irish Treaty, 6 December 1921 |publisher=CAIN |dateformat=dmy |access-date=15 May 2006 |archive-date=14 મે 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514145108/http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |url-status=dead }}</ref>પરિણામ સ્વરૂપે, 1927માં યુકેનું ઔપચારીક નામ [[રોયલ એન્ડ પાર્લમેન્ટરી ટાઇટલ્સ 1927|બદલાઇને]] પ્રવર્તમાન નામ યુનાઇટેડ કિંગડમ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ પડ્યું હતું. [[ચિત્ર:Royal Irish Rifles ration party Somme July 1916.jpg|thumb|right|સોમના યુદ્ધ દરમિયાન રોયલ આઇરીશ રાઇફલ્સનું પાયદળ.વિશ્વયુદ્ધ 1ના યુદ્ધના મેદાન પર ૮૮૫,૦૦૦ બ્રિટીશ સૈનિકોએ પોતાના જાન ગુમાવ્યા હતા. ]] [[ચિત્ર:Supermarinespitfire.JPG|thumb|બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં બ્રિટનનું યુદ્ધ એક વળાંક સમાન હતું. ]] યુનાઇટેડ કિંગડમ [[બીજા વિશ્વયુદ્ધના સાથી રાષ્ટ્રો|વિશ્વ યુદ્ધ II]]ના અનેક રાષ્ટ્રોમાંનું એક હતું. યુદ્ધના પ્રથમ યુદ્ધમાં તેના સાથી રાષ્ટ્રી યુરોપીનની હાર થતાં યુનાઇટેડ કિંગડમે જર્મની અને સામે હવાઇ હૂમલા જારી રાખ્યા હતા, જે [[બ્રિટનનું યુદ્ધ|બ્રિટનની લડાઇ]]તરીકે ઓળખાય છે. વિજય હાંસલ કર્યા બાદ, યુકે યુદ્ધ પછીની દુનિયાનું સર્જન કરવામાં સહાય કરવા માટે અનેક મહાસત્તામાંનું એક હતું. વિશ્વ યુદ્ધ II એ યુનાઇટેડ કિંગડમને નાણાંકીય રીતે પાયમાલ કરી નાખ્યું હતું. જોકે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડા પાસેથી લેવામાં આવેલી [[માર્શલ યોજના|માર્શલ સહાય]]અને ખર્ચાળ [[લોન્સ|લોનો]]એ યુકેને સુધારાના માર્ગ પર પરત આવવા મદદ કરી હતી. યુદ્ધ પછી તરત જ [[કલ્યાણ રાજ્ય]]ની સ્થાપના થઇ હતી, જેમાં વિશ્વની પ્રથમ અને અત્યંત વ્યાપક જાહેર [[રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય સેવા|આરોગ્ય સેવા]]નો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે અર્થતત્રને સુધારવાની માગે સમગ્ર [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ|કોમનવેલ્થ]]ની [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં કાયમી વસવાટ(1922-આજ દિવસ)|પ્રજાને]] [[મલ્ટીએથનિક (અનેક મૂલ્યો)|મલ્ટીએથનિક]] બ્રિટનની રચના કરવા માટે નજીક લાવ્યા હતા. યુદ્ધ બાદ નવી મર્યાદાઓ હોવા છતાં બ્રિટનની [[બિનવસાહતવાદ|રાજકીય]]ભૂમિકા 1956ની [[સ્યુઝ કટોકટી]] બાદ નક્કી થઇ ગઇ હતી, [[ઇંગ્લીશ ભાષા|ઇંગ્લીશ ભાષાન]]આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપે તેના [[બ્રિટીશ સાહિત્ય|સાહિત્ય]]અને[[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસ્કૃતિ|સંસ્કૃતિ]]ની અસર સતત રાખી હતી, જ્યારે 1960થી તેની [[લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ]] પર પણ વિદેશમાં અસર જોવા મળી હતી. 1970માં વૈશ્વિક આર્થિક મંદી અને ઔદ્યોગિક સંઘર્ષને કારણે, 1980માં નોંધપાત્ર [[ઉત્તર સમુદ્રી ઓઇલ|ઉત્તર સમુદ્ર]]આવક પ્રવાહ અને આર્થિક વૃદ્ધિ જોવા મળી હતી. [[માર્ગારેટ થેચર|માર્ગારેટચ થેચર]]ની આગેવાનીના કારણે યુદ્દ પછીના રાજકીય અને આર્થિક સંમતિઓને દ્રષ્ટિએ નોંધપાત્ર ફેરફાર જોવા મળ્યો હતો; તે જ ચીલો 1997થી [[ટોની બ્લેયર]] અને ગોર્ડોન બ્રાઉનની [[મજૂર પક્ષ (યુકે)#ન્યુ લેબર|ન્યૂ લેબર]]સરકાર હેઠળ ચાલુ રહ્યો હતો. યુનાઇટેડ [[યુરોપિય મંડળ|કિંગડમ યુરોપીયન સંઘ]]ના 12 સ્થાપક સભ્યોમાંનું એક હતું, કેમ કે તેનો પ્રારંભ [[માસ્ટ્રીટ સંધિ|માસ્ટસ્ટ્રીક્ટ સંધિ]] પર હસ્તાક્ષર થવાથી થયો હતો. તેની પહેલા તે ઇયુના ફોરરનર યુરોપીયન ઇકોનોમિક કોમ્નોયુનિટી (ઇઇસી)1973થી સભ્ય હતો. આ સંસ્થા સાથેના વધુ સંકલનની દિશામાં પ્રવર્તમાન [[મજૂર પક્ષ (બ્રિટન)|લેબર]]સરકારની વર્તણૂંક મિશ્ર છે,<ref name="Times">{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article775115.ece |title=Modest progress but always on back foot |publisher=Times Online |date=21 December 2005 |dateformat=dmy |access-date=16 May 2006 |archive-date=17 જુલાઈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717104113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article775115.ece |url-status=dead }}</ref>જ્યારે[[સત્તાવાર વિરોધ (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|સત્તાવાર વિરોધપક્ષ]], [[બચાવ પક્ષ(યુકે)|કંઝર્વેટિવ પાર્ટી]], થોડી સત્તાઓની અને ઇયુને તબદિલ કરેલી સ્પર્ધાત્મકતાની તરફેણ કરતી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.conservatives.com/Policy/Where_we_stand/Foreign_Affairs_and_Europe.aspx |title=Foreign Affairs and Europe |publisher=Conservative Party |dateformat=dmy |access-date=17 October 2008 |archive-date=29 સપ્ટેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929133409/http://www.conservatives.com/Policy/Where_we_stand/Foreign_Affairs_and_Europe.aspx |url-status=dead }}</ref>20મી સદીના અંતમાં ધારાસભા પહેલા [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં લોકમત|લોકમત]]ને આધારે ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અનો વોલ્સને રાષ્ટ્રીય [[અવક્રાંતિ|વહીવટની સોંપણી]]ની સ્થાપના સાથે યુકેની સંભાળમાં પણ મોટા ફેરફારો આવ્યા હતા.<ref>{{citation|url=http://publius.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/28/1/217 |title=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom|access-date=2009-02-04|journal=Publius: the Journal of Federalism|volume=28|issue=1|pages=217|author=Keating, Michael|year=1998|month=Jan|day=01}}</ref> == સરકાર અને રાજકારણ == [[ચિત્ર:Charles, Prince of Wales in 2021 (cropped) (3).jpg|left|thumb|upright|રાજા ચાર્લ્સ તૃતિય]] યુનાઇટેડ કિંગડમના બંધારણીય શાસક છે રાજા ચાર્લ્સ તૃતિય (કિંગ ચાર્લ્સ ધ થર્ડ) જેઓ [[સપ્ટેમ્બર ૮|૮ સપ્ટેમ્બર]] ૨૦૨૨ના રોજ થયેલા તેમની માતા રાણી એલિઝાબેથ દ્વિતિયના અવસાન બાદ યુકે તેમજ અન્ય ૧૫ રાષ્ટ્રમંડળ (કોમનવેલ્થ) દેશોના વડા બન્યા. જે યુકેને અન્ય રાજ્યોની સાથે વ્યક્તિગત સંઘમાં રાખી રહ્યા છે. આયલ ઑફ મેન અને જર્સીના મેજિસ્ટ્રેટ કે બૅલીફનું કાર્યક્ષેત્ર અને ગર્નસીના ક્રાઉન ડિપેન્ડન્સીઝ સામે ક્રાઉન સર્વોપરિતા ધરાવે છે, આ દેશો કે જે યુનાઇટેડ કિંગડમના ભાગ નથી છતાં યુકે સરકાર તેમના વિદેશી બાબતો અને સંરક્ષણનું સંચાલન કરે છે અને યુકે સંસદને તેમના વતી ધારાઓ ઘડવાની સત્તા છે. [[ચિત્ર:Elizabeth II greets NASA GSFC employees, May 8, 2007 edit.jpg|left|thumb|upright|રાણી એલિઝાબેથ દ્વિતિય]] યુનાઇટેડ કિંગડમ આજે વિશ્વમાં ત્રણ દેશોમાંનો એક દેશ છે જેની પાસે લેખિત [[બંધારણ]] નથી<ref>{{cite web |url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm#UK%20Legal%20System |title=A Guide To the UK Legal System |author=Sarah Carter |publisher=[[University of Kent|University of Kent at Canterbury]] |dateformat=dmy |access-date=16 May 2006 |archive-date=27 મે 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yH6Ly5h?url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm#UK%20Legal%20System |url-status=dead }}</ref>, [[યુનાઇટેડ કિંગડમનું બંધારણ|યુનાઇટેડ કિંગડમ]]ના બંધારણમાં મોટે ભાગે [[પૂતળું|લેખિત કાયદા]]નો જેમ કે સ્ટેચ્યુ, જજ-મેઇડ [[કેસ લો]] અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓનો સમાવેશ થાય છે. સામાન્ય રીતે સામાન્ય લેખિત કાયદાઓ અને બંધારણીય કાયદા વચ્ચે કોઇ ટેકનિકલ તફાવત નથી, [[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસદ|યુકે સંસદ]] સરળતાથી [[સંસદનું કાર્ય|સંસદીય કાયદા]]ઓ પસાર કરીને બંધારણીય સુધારણા હાથ ધરી શકે છે અને આ રીતે તેની પાસે બંધારણના કોઇ પણ લેખિત કે લેખિત વિનાના કોઇ પણ ભાગનો નાશ કરવાનો કે તમાં સુધારો કરવાની [[રાજકીય શક્તિ|સત્તા]] છે.જોકે, ભવિષ્યની કોઇ પણ સંસદ ફેરફાર ન કરી શકે તેવા કોઇ પણ કાયદાઓ જે તે સંસદ પસાર કરી શકે નહી. <ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/about/how/laws/sovereignty.cfm|title=Official UK Parliament web page on parliamentary sovereignty|access-date=2009-10-05|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67yH6yA8K?url=http://www.parliament.uk/about/how/laws/sovereignty.cfm|url-status=dead}}</ref> યુકે પાસે [[વેસ્ટમિનીસ્ટર પદ્ધતિ]] પર આધારિત [[સંસદીય પદ્ધતિ|સંસદીય સરકાર]] છે જેનું આખા વિશ્વમાં અનુકરણ કરવામાં આવ્યું છે -જેને [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]નો વારસો કહી શકાય.[[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસદ]] કે જે [[વેસ્ટમિનીસ્ટરનું સ્થળ|વેસ્ટમિનીસ્ટરના મહેલ]]માં મળે છે તેને બે ગૃહ છેઃ ચુંટાયેલ [[યુનાઈટેડ કિંગડમનું હાઉસ ઓફ કોમન્સ|હાઉસ ઓફ કોમોન્સ]] અને નિમાયેલ [[હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ]] અને કોઇ પણ પસાર થયેલા ખરડાને કાયદો બનાવવા માટે [[રોયલ એસેન્ટ|રોયલની અનુમતિ]]ની જરૂર પડે છે. [[Scottish Parliament|સ્કોટલેન્ડ]]માં સંસદની [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ વિધાનસભા|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]] અને [[સ્કોટ્ટીશ સંસદ|વોલ્સમાં વિધાનસભાની સોંપણી કરી ત્યારથી યુનાઇટેડ કિંગડમમાં તે આખરી ધારાસભા સત્તા છે. આ તમામ સાર્વભૌમ સંસ્થાઓ નથી અને તેની રચના પ્રજાની સંમતિથી]] [[લોકમત]]માં દર્શાવ્યા અનુસાર થઇ હોવા છતાં તેને યુકે સંસદ દ્વારા નાબૂદ કરી શકાય છે. [[ચિત્ર:Westminster palace.jpg|thumb|સંસદગૃહ]] યુકેના સરકારના [[યુનાઈટેડ કિંગડમના વડાપ્રધાન|વડા વડાપ્રધાન]] [[સરકારનો વડો|સરકારના વડા]]નું પદ સંસદસભ્ય સાથે લેગવળગે છે, જે હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં વિશ્વાસનો બહુમત મેળવી શકે છે, સામાન્ય રીતે તે ચેમ્બરમાં સૌથી મોટા રાજકીય પક્ષનો પ્રવર્તમાન નેતા હોય છે. ઔપચારીક રીતે શાસક દ્વારા વડાપ્રધાન અને કેબિનેટની નિમણૂંક [[તેણી મેજેસ્ટીની સરકાર|હર મેજેસ્ટીઝ સરકાર]]ની રચના કરવા માટે થાય છે, વડાપ્રધાન કેબિનેટની પસંદગી કરતા હોવાથી એક સંમેલનમાં એચએમ રાણી વડાપ્રધાનની પસંદગીને માન આપે છે. T[[યુનાઇટેડ કિંગડમની કેબિનેટ|કેબિનેટ]] પરંપરાગત રીતે બન્ને ધારાસભાઓમાં રહેલા વડાપ્રધાનના પક્ષમાંના સભ્યોમાંથી રચવામાં આવે છે અને મોટે ભાગે તે હાઉસ ઓફ કોમન્સ હોય છે જેને [[જવાબદાર સરકાર|તેઓ જવાબદાર]] હોય છે.વડાપ્રધાન અને કેબિનેટ દ્વારા એક્ઝિક્યુટિવ સત્તાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે લોકોએ [[તેણી મેજસ્ટીની અત્યંત માનપાત્ર સલાહકારમંડળ|હર મેજેસ્ટીની અત્યંત માનવાચક વ્યક્તિગત કાઉન્સીલ]]માં સોગંદ લીધા હોય તે [[ક્રાઉનના પ્રધાન|મિનીસ્ટર્સ ઓફ ક્રાઉન]] બને છે. [[સંસદ સભ્ય|એમપી]], [[મજૂર પક્ષ (બ્રિટન)|લેબર પક્ષના]] ના નેતા ''આરટી હોન'' [[હ્રોડોન બ્રાઉન|ગોર્ડન બ્રાઉન]]૨૭ જૂન 2007થી વડાપ્રધાન હતા, તેમજ તેઓ [[ટ્રેઝરની પ્રથમ લોર્ડ|ટ્રેઝરીના ફર્સ્ટ લોર્ડ]] અને [[નાગરિક સેવા માટેના પ્રધાન|સિવીલ સર્વિસ]] પ્રધાન હતા.<ref name="npm">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6245682.stm | title= Brown is UK's new prime minister | daymonth=27 June|year=2007 | accessdaymonth= 23 January|accessyear=2008| work= BBC News | publisher= [[BBC News|news.bbc.co.uk]] }}</ref> હાઉસ ઓફ કોમન્સની ચુંટણી માટે, યુકે હાલમાં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ મતવિસ્તાર|૬૪૬ મતવિસ્તરો]]માં વહેંચાયેલું છે, જેમાં ઇંગ્લેંડમાં ૫૨૯, ૧૮ ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં અને [[2005થી સ્કોટ્ટીશ વેસ્ટમિનીસ્ટર મતદાનવિસ્તાર|૫૯ સ્કોટલેન્ડ]]માં અે ૪૦ વોલ્સમાં છે,<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020518024611/http://www.statistics.gov.uk/geography/westminster.asp Westminster Parliamentary Constituencies] statistics.gov.uk, ૧૦ ઓક્ટોબર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન કરાયેલું </ref> જોકે [[પછીની યુનાઇટેડ કિંગડમ સામાન્ય ચુંટણી|આગામી સામાન્ય ચુંટણી]]માં આ ક્રમાંક વધીને ૬૫0નો થશે.દરેક મતવિસ્તાર [[બહુમતી મતદાન વ્યવસ્થા|સરળ બહુમતી]]થી સંસદના એક સભ્યને ચુંટી કાઢે છે. સામાન્ય ચુંટણીની ઘોષણા શાસક દ્વારા જ્યારે વડાપ્રધાન તેવી સલાહ આપે ત્યારે કરવામાં આવે છે. સંસદની કોઇ ઓછામાં ઓછી અવધિ નહી હોવા છતાં [[સંસદીય કાયજો 1911|સંસદીય કાયદા (૧૯૧૧)]]માં નવી ચુંટણી અગાઉની સામાન્ય ચુંટણીના પાંચ વર્ષમાં થવી જોઇએ તેવું કરવાની જરૂર છે. યુકેના ત્રણ [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રાજકીય પક્ષોની યાદી #યુનાઇટેડ કિંગડમમાં મોટા રાજકીય પક્ષો|મોટા રાજકીય પક્ષો]] [[મજૂર પક્ષ (બ્રિટન)|લેબર પાર્ટી]], [[બચાવ પક્ષ (યુકે)|કંઝર્વેટિવ પાર્ટી]] અને [[ઉદાર ડેમોક્રેટિક સભ્ય|લિબરલ ડેમોક્રેટ્સ]] છે, જેમણે [[યુનાઇટેડ કિંગડમ સામાન્ય ચુંટણી, 2005|2005ની સામાન્ય ચુંટણી]]માં હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં ઉપલબ્ધ 646 બેઠકોમાંથી 616 બેઠકો જીતી લીધી હતી. મોટા ભાગની બાકીની બેઠકો એવા પક્ષો જેમ કે [[સ્કોટ્ટીશ નેશનલ પક્ષ|સ્કોટ્ટીશ નેશનલ પાર્ટી]] (ફક્ત સ્કોટલેન્ડ), [[પ્લેઇડ સાયમ્રુ]] (ફક્ત વોલ્સ) અને [[ડેમોક્રેટિક યુનિયનીસ્ટ પક્ષ|ડેમોક્રેટિક યુનિયનીસ્ટ પાર્ટી]], [[સોશિયલ ડેમોક્રેટિક એન્ડ મજૂર પક્ષ|સોશિયલ ડેમોક્રેટિક અને લેબર પાર્ટી]], [[અલ્સ્ટર યુનિયનીસ્ટ પાર્ટી|અલ્સ્ટર યુનીયનીસ્ટ પાર્ટી]] અને [[સિન ફેઇન]] (ફક્ત ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, જોકે સિન ફેઇન [[રીપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ|આયર્લેન્ડ]]માં પણ ચુંટણી લડે છે)દ્વારા જીતવામાં આવી હતી કે જે યુકેના એક જ ભાગમાં ચુટણી લડતા હતા. પાર્ટીની નીતિના અનુસાર સિન ફેઇનના ચુંટાયેલા કોઇ સંસદ સભ્યએ તેમના મતવિસ્તાર વતી બોલવા માટે હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં હાજરી આપી ન હતી, સંસદ સભ્યએ શાસક સમક્ષ રાજ્ય નિષ્ઠાના સોગંધ લેવાની જરૂર પડે છે. <ref>જોકે, પ્રવર્તમાન પાંચ સિન ફેઇન સંસદસભ્યોએ 2002થી ઓફિસો અને વેસ્ટમિનીસ્ટર પાસે ઉપલબ્ધ સવલતોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. {{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/1771635.stm |title=Sinn Fein moves into Westminster|publisher=BBC|date=21 January 2002|dateformat=dmy|access-date=17 October 2008}}</ref> [[યુરોપીયન સંસદ]]ની ચુંટણી માટે યુકે પાસે હાલમાં ૭૨ એમઇપી છે, જે ૧૨ [[મતદાન પદ્ધતિ #એક કરતા વધુ વિજેતા પદ્ધતિ|એક કરતા વધુ સભ્ય]] મતવિસ્તારમાંથી ચુંટાઇ આવ્યા છે.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/vote2004/euro_uk/html/front.stm યુરોપીયન ચુંટણી: યુનાઇટેડ કિંગડમ પરિણામ ] બીબીસી સમાચાર, 14 જૂન, ૨૦૦૪.</ref>. યુકેના [[યુરોપિય મંડળ|યુરોપીય સંઘ]]ના સભ્યપદને લીધે સાર્વભૌમત્વ પર પ્રશ્નો ઉભા થયા હતા. <ref name="Times20050914">{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article566322.ece |title=Europe Wins The Power To Jail British Citizens |publisher=The Times |date=14 September 2005 |dateformat=dmy |access-date=20 October 2008 |archive-date=7 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007145712/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article566322.ece |url-status=dead }}</ref> === રાષ્ટ્રીય વહીવટની સોંપણી === [[ચિત્ર:Edinburgh Scottish Parliament01 2006-04-29.jpg|thumb|સ્કોટ્ટીશ સંસધ સ્કોટલેન્ડની રાષ્ટ્રીય ધારાસભ છે. ]] [[ચિત્ર:Stormont Parliamentary Building 01.JPG|thumb|સ્ટોરમોન્ટ, બેલફાસ્ટમાં સંસદની ઇમારતો, વિધાનસભાની બેઠક]] [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]], [[સ્કોટલેન્ડ]] અને [[વોલ્સ]] એમ દરેક પાસે તેની પોતાની [[એક્ઝિક્યુટિવ (સરકાર)|સરકાર કે એક્ઝિક્યુટિવ]] છે, જેનું સંચાલન [[પ્રથમ પ્રધાન]] અને [[અવક્રાંતિ|સોંપણી કરાયેલ]] [[અનેક ધારાસભાઓ દ્વારા ઘડાયેલ|એક ગૃહ ધરાવતા]] ધારસભા દ્વારા કરવામાં આવે છે.ઇંગ્લેંડ, યુનાઇટેડ કિંગડમનો સૌથી મોટો દેશ છે, જેની પાસે સોંપણી કરાયેલ એક્ઝિક્યુટિવ કે ધારાસભા નથી અને દરેક મુદ્દે તેનો વહીવટ અને નિયમન સીધું જ યુકે સરકાર અને સંસદ દ્વારા જ કરવામાં આવે છે. આ પરિસ્થિતિએ બહુચર્ચીત [[વેસ્ટ લોથીયન પ્રશ્ન|વેસ્ટ લોથીયન પ્રશ્નો]]માં વધારો કર્યો છે, જેમાં ઇંગ્લેડ કે જેનું સંચાલન સોંપણી કરાયેલ તેમના પોતાના મતવિસ્તાર દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવે છે તેને સંબંધિક બાબતો પર ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સના એમપી કેટલીકવાર નિર્મણયાત્મક<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/3432767.stm|title=Scots MPs attacked over fees vote|publisher=BBC News|date=27 January 2004|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}</ref> રીતે મત આપી શકે છે તે અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/talking_politics/82358.stm|title=UK Politics: Talking Politics The West Lothian Question|publisher=BBC News|date=1 June 1998|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}</ref> [[સ્કોટ્ટીશ સરકાર]] અને [[સ્કોટ્ટીળ સંસદ|સંસદ]] પાસે ખાસ કરીને યુકે સંસદ સુધી [[અનામત બાબતો|સીમીત]] ન હોય તેવી કોઇપણ બાબત અંગેની વ્યાપક સત્તા છે, જેમાં [[સ્કોટલેન્ડમાં શિક્ષણ|શિક્ષણ]], [[એનએચએસ સ્કોટલેન્ડ|આરોગ્યસંભાળ]], [[સ્કોટ કાયદો]] અને [[સ્કોટલેન્ડમાં સ્થાનિક સરકાર|સ્થાનિક સરકાર]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/scotland_99/the_scottish_parliament/310036.stm|title=Scotland's Parliament - powers and structures|publisher=BBC News|date=8 April 1999|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}</ref> [[સ્કોટ્ટીશ સંસદ ચુંટણી, 2007|2007ની ચુંટણી]]માં થયેલા તેમના વિજયને પગલે [[સ્કોટ્ટીશ સ્વતંત્રતા|સ્વતંત્રતા તરફી]] [[સ્કોટ્ટીશ પાર્ટી|એસએનપી]]એ લઘુમતી [[ત્રીજી સ્કોટ્ટીશ સંસદની સરકાર|સરકાર]]ની રચના તેમના નેતા [[એલેક્સ સાલમોન્ડ]] સાથે કરી હતી, જે [[સ્કોટલેન્ડના પ્રથમ પ્રધાન|સ્કોટલેન્ડના સૌપ્રથમ પ્રધાન]] બન્યા હતા. જ્યારે યુનિયન તરફી પાર્ટીઓએ એક વિકલ્પ તરીકે [[સ્કોટ્ટીશ સ્વતંત્રતા]]ને બાદ કરતા વધારાની સત્તા સોંપણી માટેના કેસની ચકાસણી કરવા [[સ્કોટલેન્ડ ફરજ સોપણીમાં પંચ|કમિશન]]ની રચના કરીને એસએનપીની ચુંટણીની સફળતાને પ્રતિભાવ આપ્યો હતો. વોલ્સ એસેમ્બલી ગવર્નમેન્ટ અને [[વોલ્સ માટેની રાષ્ટ્રીય વિધાનસભા|નેશનલ એસેમ્બલી ફોર વોલ્સ]] પાસે સ્કોટલેન્ડની ફરજ સોંપણી તુલનામાં[[વોલ્સ કાયદો 2006ની સરકાર |વોલ્સ સરકાર કાયદો ૨૦૦૬ પસાર કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં મર્યાદિત સત્તા હતી<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/wales_99/the_welsh_assembly/309033.stm |title=Structure and powers of the Assembly |publisher=BBC News |date=9 April 1999|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}</ref>, હવે વિધાનસભા ]][[કાયદાની રચના સ્પર્ધાત્મકતા આદેશ|લેજિસ્લેટિવ કોમ્પીટન્સી ઓર્ડર]] મારફતે કેટલાક મુદ્દે કાયદાઓ ઘડી શકે છે, જેને વિવિધ કેસને આધારે મંજૂરી આપી શકાય.<ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/politics/2007/jul/16/wales.devolution |title=What powers does the Welsh Assembly have? |publisher=Guardian |date=16 July 2007|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}</ref> 2007ની ચુટણીના થોડા સપ્તાહો બાદ બાદ લઘુમતીના ટૂંકા ગાળાના વહીવટ બાદ જ્યારે [[પ્લેઇટ સાયમ્રુ|પ્લેઇડ સામ્રુ]] પ્રથમ પ્રધાન [[હોદ્રી મોર્ગન|ર્હોદ્રી મોર્ગન]]ની સતત આગેવાની હેઠળ [[વોલ્સ માટેની ત્રીજી રાષ્ટ્રીય વિધાનસભાની સરકાર|યુતિ સરકાર]] [[વોલ્સ મજૂર પક્ષ|લેબર]] જોડાયા હતા તેના પગલે પ્રવર્તમાન [[વેલ્શ વિધાનસભા સરકાર|વેલ્શ એસેમ્બલી સરકાર]]ની રચના થઇ હતી. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ એક્ઝિક્યુટિવ]] અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ વિધાનસભા|વિધાનસભા]] પાસે સ્કોટલેન્ડને જે સોંપણી કરાયેલ છે તેને બંધ કરવાની સત્તા છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ એક્ઝિક્યુટિવ]] હાલમાં પ્રથમ પ્રધાન [[પીટર રોબિન્સોન (રાજકારણી)|પીટર રોબિન્સન]], ([[ડેમોક્રેટિક યુનીયનીસ્ટ પાર્ટી]]) અને નાયબ પ્રથમ પ્રધાન [[માર્ટિન મેકગિનેસ|માર્ટીન મેકગિનેસ]] ([[સિન ફેઇન]]) દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે.<ref name="northernireland1">{{cite web |url=http://www.northernireland.gov.uk/index/your-government/devolved-government.htm |title=Devolved Government - Ministers and their departments |publisher=Northern Ireland Executive |dateformat=dmy |access-date=17 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070822230925/http://www.northernireland.gov.uk/index/your-government/devolved-government.htm |archive-date=22 ઑગસ્ટ 2007 |url-status=live }}</ref> === સ્થાનિક સરકાર === [[ચિત્ર:ManchesterTownHall OwlofDoom.jpg|thumb|માંન્ચેસ્ટર ટાઉન હોલ, જેનો ઉપયોગ માન્ચેસ્ટરનીસ્થાનિક સંભાળ માટે થતો હતો, તે વિક્ટોરીયન યુગ ગોથીક પુનઃસજીવન આર્કિટેક્ચરનું ઉદાહરણ છે. ]] યુનાઇટડે કિંગડમના દરેક દેશ પાસે અગાઉ યુનાઇટેડ કિંગડમ કેવું હતું તેની યાદી સાથે સ્થાનિક સરકારની અલગ પદ્ધતિ છે. 19મી સદી સુધી તે વ્યવસ્થાઓમાં નાનો ફેરફાર હતો પરંતુ, ત્યારથી ભૂમિકા અને કાર્યોનો સતત વિકાસ થતો આવ્યો છે.<ref name="barlow">બારલો, આઇ., ''મેટ્રોપોલિટન મહાનગરીય સરકાર'' , (1991)</ref> ઇંગ્લેંડ, ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સમાં આ ફેરફારે સ્થાન એકસમાન રીતે લીધુ ન હતું અને સ્કોટલેન્ડ, વોલ્સ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં સ્થાનિક સરકારને સત્તાની સોંપણીનો અર્થ એવો થાય છે કે ભવિષ્યના ફેરફારો એકસમાન હશે નહી. [[ઇંગ્લેંડમાં સ્થાનિક સરકાર]]નું ઓર્ગેનાઇઝેશન જટિલ છે, કેમ કે કાર્યોની વહેંચણી સ્થાનિક વ્યવસ્થાઓને આધારે અલગ પડે છે. [[ઇંગ્લેંડ]]માં સ્થાનિક સરકારને લાગેવળગતા કાયદાઓ યુકે સંસદ અને [[તેણી મેજસ્ટીની સરકાર|યુનાઇટેડ કિંગડમની સરકાર]] દ્વારા નક્કી થાય છે કેમ કે ઇંગ્લેંડ પાસે પોતાની અલાયદી સંસદ નથી.અપર ટાયર ઇંગ્લેંડના પેટાવિભાગો નવ [[ઇંગ્લેંડના પ્રદેશો|સરકારી ઓફિસ પ્રદેશો]] અથવા યુરોપીયન સંઘ સરકારી ઓફિસ પ્રદેશો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.gos.gov.uk/national/|publisher=gos.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=31 July 2008|title=Welcome to the national site of the Government Office Network|archive-date=16 મે 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516181202/http://www.gos.gov.uk/national/|url-status=dead}}</ref> એક પ્રદેશ [[ગ્રેટર લંડન સત્તા|ગ્રેટર લંડન]] [[ગ્રેટર લંડન ઓથોરિત લોકમત, 1998|લોકમત]]માં દરખાસ્ત માટે લોકપ્રિય ટેકા માટે સીધી રીતે ચુંટાયેલ વિધાનસભા અને મેયર 2000ની સાલથી ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp|title=A short history of London government|publisher=www.london.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=4 October 2008|archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100107035814/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp|archive-date=7 જાન્યુઆરી 2010|url-status=dead}}</ref> એવો ઇરાદો રાખવામાં આવ્યો હતો કે અન્ય રાજ્યોને પણ તેમી પોતાની ચુંટાયેલ પ્રાદેશિક વિધાનસભા આપવામાં આવશે પરંતુ [[ઉત્તરીય ઇંગ્લેંડ સોંપણી લોકમત, 2004|2004માં લોકમત]]માં ઉત્તર પૂર્વ પ્રદેશમાં સૂચિત વિધાનસભા તેનો અસ્વીકાર કરવામાં આવતા તે ખ્યાલ આગળ ધપતા અટકી ગયો હતો.<ref>"સરકાર હવે સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સમાં કરેલી સત્તાસોંપણીને પ્રદર્શિત કરવા ઇંગ્લેંડમાં આઠ અને નવ પ્રાદેશિક વિધાનસભાઓનું સર્જન કરવા તેની બાર વર્ષ જૂની યોજના વિખેરી નાખે તેવી ધારણા છે. "{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece|title=Prescott's dream in tatters as North East rejects assembly|dateformat=dmy|access-date=15 February 2008|publisher=The Times|archive-date=25 મે 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121618/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece|url-status=dead}}</ref> પ્રાદેશિક સ્તરથી નીચે લંડનમાં ૩૨ જેટલા [[લંડન બોરોઘ]]નો સમાવેશ થાય છે અને બાકીના ઇંગ્લેંડમાં ક્યાં તો [[ઇંગ્લેંડના મહાનગર અને મહાનગર સિવાયના દેશો|કાઉન્ટી કાઉન્સીલ્સ]] અને જિલ્લા કાઉન્સીલ્સ અથવા [[એકતા સત્તા|એકરૂપ સત્તાઓ]]નો સમાવેશ થાય છે. એક જ સભ્યના વોર્ડમાં [[ફર્સ્ટ પાસ્ટ ધ પોસ્ટ|ફર્સ્ટ પા્ટ ધી પોસ્ટ]] અથવા એક કરતા વધુ સભ્યોના વોર્ડમાં [[એક કરતા વધુ સભ્યોની બહુમતીવાળી પદ્ધતિ|એક કરતા વધુ સભ્યની બહુમતી પદ્ધતિ]]થી સલાહકારોની ચુંટણી થાય છે. <ref>{{cite web|url=http://www.lga.gov.uk/lga/aio/39780|title=Local Authority Elections|publisher=Local Government Association|dateformat=dmy|access-date=3 October 2008|archive-date=18 જાન્યુઆરી 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118195001/http://www.lga.gov.uk/lga/aio/39780|url-status=dead}}</ref> [[ઉત્તર આયર્લેન્ડમાં સ્થાનિક સરકાર|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં 1973થી સ્થાનિક સરકાર]] ૨૬ જિલ્લા કાઉન્સીલમાં સમાયેલી છે, દરેકની ચુંટણી [[એકમાત્ર તબદિલ થઇ શકે તેવો મત|એકમાત્ર તબદિલ થઇ શકે તેવા મત]] દ્વારા કરવામાં આવી છે જેમની સત્તા કચરો ભેગો કરવો, કૂતરાઓને અંકુશમાં રાખવા અને બગીચાઓ અને સ્મશાનની જાળવણી જેવી સેવાઓ સુધી સીમીત છે.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4449092.stm|title=NI local government set for shake-up|publisher=BBC|date=18 November 2005|dateformat=dmy|access-date=15 October 2008}}</ref>જોકે, ૧૩ માર્ચ 2008ના રોજ એક્ઝિક્યુટિવ પ્રવર્તમાન વ્યવસ્થાને બદલાવવા માટે ૧૧ નવી કાઉન્સીલની રચના કરવાની દરખાસ્ત પર <ref>{{cite web|url=http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm|title=''Foster announces the future shape of local government''|publisher=NI Executive|dateformat=dmy|access-date=20 October 2008|archive-date=25 જુલાઈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725002254/http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm|url-status=dead}}</ref>અને હવે પછીની સ્થાનિક ચુંટણી આ બાબતને ટેકો મળી રહે તે માટે ૨૦૧૧ સુધી મુલતવી રખાશે તેની પર સંમત થયા હતા. <ref>{{cite web|url=http://www.nio.gov.uk/local-government-elections-to-be-aligned-with-review-of-public-administration/media-detail.htm?newsID=15153|title=Local Government elections to be aligned with review of public administration|publisher=www.nio.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=2 August 2008|archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130217174725/http://www.nio.gov.uk/local-government-elections-to-be-aligned-with-review-of-public-administration/media-detail.htm?newsID=15153|url-status=dead}}</ref> [[સ્કોટલેન્ડમાં સ્થાનિક સરકાર|સ્કોટલેન્ડમાં રહેલી સ્થાનિક સરકાર]]ને [[સ્કોટલેન્ડના પેટાવિભાગો|૩૨ કાઉન્સીલ વિસ્તારો]] કે જેમાં કદ અને વસતી એમ બન્ને રીતે બહોળો ફરક છે તેના આધારે વહેંચવામાં આવી છે. [[ગ્લાસગો]], એડિનબર્ગ, [[એબરડીન|એબર્ડન]] અને [[ડંડી|ડૂંડી]]ના શહેરો [[હાઇલેન્ડ કાઉન્સીલ વિસ્તારનું રાજકારણ|હાઇલેન્ડ કાઉન્સીલ]]ની જેમ અલગ કાઉન્સીલ વિસ્તારો છે, જેમાં સ્કોટલેન્ડનો ત્રીજા ભાગના વિસ્તારનો સમાવેશ થાય છે, પરંતુ તેમાં ફક્ત ૨૦૦,000થી વધુ માણસો છે.ઓથોરિટીમાં જે સત્તા આપવામાં આવી છે તેનું સંચાલન ચુંટાયેલ સલાહકારો દ્વારા થાય છે, જેમાંથી તેઓ હાલમાં ૧,૨૨૨<ref>{{cite web|url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf|title=STV in Scotland:Local Government Elections 2007|publisher=Political Studies Association|format=PDF|dateformat=dmy|access-date=2 August 2008|archive-date=20 માર્ચ 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/5xJnMrHvK?url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf|url-status=dead}}</ref> છે, તેમાંના દરેકને અલ્પ કાલીન વેતન ચૂકવવામાં આવે છે.ચુંટણીઓ એક કરતા વધુ સભ્યો ધરાવતા વોર્ડમાં [[એકમાત્ર તબદિલ થઇ શકે તેવો મત|એકમાત્ર તબદિલ થઇ શકે તેવા મત]] દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે, જે ક્યાંતો ત્રણ અથવા ચાર સલાહકારોને ચુંટી કાઢે છે.દરેક કાઉન્સીલ [[પ્રોવોસ્ટ (સિવીલ)|પ્રોવોસ્ટ]] અથવા [[ખુરશી (સત્તાવાર)|કન્વીનર]]ની કાઉન્સીલની ખુરશી સંભાળવા માટે અને જે તે વિસ્તારના અગ્રણી તરીકે કાર્ય કરવા ચુંટી કાઢે છે. [[સલાહકાર|સલાહકારો]]ને [[સ્કોટલેન્ડ માટે સ્ટાન્ડર્ડઝ કમિશન|સ્ટાન્ડર્ડઝ કમિશન ફોર સ્કોટલેન્ડ]] દ્વારા લાગુ પાડવામાં આવેલી [[બ્લોગર્સ માટેની આચાર સંહિતા|આચાર સંહિતા]]ને અનુસરવાની હોય છે. <ref>જાહેર જીવન માળખામાં નૈતિક ધોરણો: {{cite web |title=Ethical Standards in Public Life |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Government/local-government/ethical-standards |publisher=The Scottish Government |access-date=2008-10-03 |archive-date=2014-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141211075152/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Government/local-government/ethical-standards |url-status=dead }}</ref>સ્કોટલેન્ડની સ્થાનિક સત્તાનું પ્રતિનિધિઓનું એસોસિયેશન [[સ્કોટ્ટીશ સ્થાનિક સત્તામંડળનું સંમેલન|કોન્વેન્શન ઓફ સ્કોટ્ટીશ લોકલ ઓથોરિટીઝ]] (કોલસા) હોય છે. [[વોલ્સમાં સ્થાનિક સરકાર|વોલ્સ સ્થિત સ્થાનિક સરકાર]]માં ૨૨ સમાન સત્તાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં કાર્ડિફ્ફ, [[સ્વાનસી]] અને [[ન્યુપોર્ટ]] શહેરોનો સમાવેશ થાય છે, જે તેમના પોતાના અધિકારની રુએ અલગ સમાન સત્તા છે.<ref>{{cite web|url=http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?lang=en Local Authorities|title=Local Authorities in Wales|publisher=new.wales.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=31 July 2008|archive-date=30 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530004428/http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?lang=en|url-status=dead}}</ref> ચુંટણીઓ દર વર્ષે [[ફર્સ્ટ પાસ્ટ ધ પોસ્ટ|ફર્સ્ટ પાસ્ટ ધી પોસ્ટ]]<ref>{{cite web|url=http://www.aboutmyvote.co.uk/how_do_i_vote/voting_systems/local_government_elections_i-3.aspx Local government elections in Wales|title=How do I vote?|publisher=www.aboutmyvote.co.uk|dateformat=dmy|access-date=3 October 2008|archive-date=19 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019215436/http://www.aboutmyvote.co.uk/how_do_i_vote/voting_systems/local_government_elections_i-3.aspx|url-status=dead}}</ref> દ્વારા યોજવામાં આવે છે, જેમાંની તાજેતરમાં જ મે 2008મા યોજાઇ હતી. [[વેલ્શ સ્થાનિક સરકાર એસોસિયેશન|વેલ્સ લોકલ ગવર્નમેન્ટ એસોસિયેશન વોલ્સ]] સ્થિત સ્થાનિક સત્તાના હિતો પ્રદર્શિત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wlga.gov.uk/|title=Welsh Local Government Association|publisher=Welsh Local Government Association|dateformat=dmy|access-date=3 October 2008|archive-date=11 નવેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081111154039/http://www.wlga.gov.uk/|url-status=dead}}</ref> == વિદેશી સંબધો અને સશસ્ત્ર દળો == [[ચિત્ર:HMS Illustrious 1.jpg|thumb|right|એચએમએસ ''નામાંકિત'' -રોયલ નેવીના અનેક ''અજેય''માંનો એક વર્ગનો એરક્રાફ્ટ કેરિયર]] [[ચિત્ર:Trident II missile image.jpg|thumb|રોયલ નેવીના વાનગાર્ડ વર્ગના સબમરીનમાંના એક એવ ટ્રાઇડન્ટ ૨ એમઆઇઆરવી એસએલબીએમની અજમાયશી શરૂઆત]] [[ચિત્ર:Eurofighter-1.jpg|thumb|right|રોયલ એર ફોર્સના યૂરોફાઇટર ટાયફૂન -એડવાન્સ્ડ ફાઇટર એરક્રાફ્ટ ]] [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો સુરક્ષા સમિતિ|યુનાઇટેડ કિંગડમ યુનાઇટેડ નેશન્સ સિક્યુરિટી કાઉન્સીલ]]નું કામયી સભ્ય છે, તેમજ [[જી8|જી૮]], [[નાટો]], [[ઓઇસીડી.|ઓઇસીડી]], [[ડબ્લ્યુટીઓ]], [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ]]નું સભ્ય છે અને [[યુરોપિય મંડળ|યુરોપીયન સંઘ]]નું સભ્ય રાજ્ય છે. યુકેનું મહત્વનું નોંધપાત્ર જોડાણ તેના [[અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] સાથેના [[ખાસ સંબંધ]] છે.યુએસ અને [[યુરોપ]] સિવાય બ્રિટનના ગાઢ જોડાણમાં કોમનવેલ્થ નેશન્સ અને અન્ય જેમ કે [[જાપાન]]નો સમાવેશ થાય છે.બ્રિટનની વૈશ્વિક હાજરી અને તેનો પ્રભાવ તેના વ્યાપારી સંબંધો અને તેના સશસ્ત્ર દળો દ્વારા વધુ વિશાળ બન્યો છે, જે આશરે એંસી લશ્કરી ઇન્સ્ટોલેશન્સ અને વિશ્વમાં અન્ય ડિપ્લોયમેન્ટ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.globalpowereurope.eu/|title=Global Power Europe|publisher=Globalpowereurope.eu|dateformat=dmy|access-date=17 October 2008|archive-date=3 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003231050/http://www.globalpowereurope.eu/|url-status=dead}}</ref>લશ્કર, [[નૌકા સેવા|નેવી]] અને [[રોયલ હવાઇ દળ|એર ફોર્સ]] સામૂહિક રીતે બ્રિટીશ સશસ્ત્ર દળો તરીકે ઓળખાય છે. ત્રણ દળોનું સંચાલન[[સંરક્ષણ મંત્રાલય (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|સંરક્ષણ મંત્રાલય]] દ્વારા થાય છે અને [[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંરક્ષણ કાઉન્સીલ|સંરક્ષણ કાઉન્સીલ]] દ્વારા તેની પર અંકુશ રાખવામાં આવે છે તેમજ તેના અધ્યક્ષપદે [[સંરક્ષણ મંત્રાલય માટેના સંરક્ષણના રાજ્ય સચિવ (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|સંરક્ષણના રાજ્ય સચિવ]] હોય છે. યુનાઇટેડ કિંગડમ અનેક ટેકનોલોજીકલી એડવાન્સ ક્ષેત્રોમાંનું એક ધરાવે ચે અને વિશ્વમાં શ્રેષ્ઠ તાલીમ પામેલ સશસ્ત્ર દળ ધરાવે છે. યુકે [[સક્રિય દળની સંખ્યાના આધારે દેશોની યાદી|માનવશક્તિ]]ની દ્રષ્ટિએ 27મું સૌથી મોટું લશ્કર ધરાવવા છતાં [[સંરક્ષણ મંત્રાલય (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|સંરક્ષણ મંત્રાલય]] સહિતના સ્ત્રોતો અનુસાર યુકે વિશ્વમાં ત્રીજું સૌથી વધુ [[લશ્કરી ખર્ચના આધારે દેશોની યાદી|લશ્કરી ખર્ચ]] ધરાવે છે. હાલમાં કુલ સંરક્ષણ ખર્ચ કુલરાષ્ટ્રીય જીડીપીના ૨.૫ ટકા જેટલું છે[[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|GDP]].<ref>{{cite web|url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/Organisation/KeyFactsAboutDefence/DefenceSpending.htm |title=Defence Spending|publisher=MOD|dateformat=dmy|access-date=6 January 2008}}</ref> ધ રોયલ નેવી [[બ્લ્યુવોટર નેવી|બ્લ્યુ વોટર નેવી]] છે, જે [[ફ્રેંચ નેવી]] અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ|યુનાઇટેડ સ્ટેટસ નેવી]]ની સાથે હાલમાં અનેક થોડામાંનું એક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.henryjacksonsociety.org/stories.asp?pageid=49&id=279|title=The Royal Navy: Britain’s Trident for a Global Agenda - The Henry Jackson Society|publisher=Henry Jackson Society|dateformat=dmy|access-date=17 October 2008|archive-date=13 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013070014/http://www.henryjacksonsociety.org/stories.asp?pageid=49&id=279|url-status=dead}}</ref>બે નવા [[સુપર કેરિયર|સુપરકેરિયર]] કદના [[રાણી એલિઝાબેથ વર્ગનું એરક્રાફ્ટ કેરિયર|એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ]] ખરીદવા માટે ૩ જુલાઇ 2008ના રોજ સંરક્ષણ મંત્રાલયે ૩.૨ અબજ ડોલરના કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7486683.stm|title=£3.2bn giant carrier deals signed|publisher=BBC News|date=3 July 2008|dateformat=dmy|access-date=23 October 2008}}</ref>યુનાઇટેડ કિંગડમ [[પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતા રાજ્યોની યાદી|પાંચ ઓળખી કઢાયેલા દેશો]]માંનો એક દેશ છે, જેની પાસે પરમાણુ શસ્ત્રો છે, તેમજ [[વાનગાર્ડ ક્લાસ સબમરીન]] આધારિત [[ટ્રાઇડન્ટ મિસાઇલ|ટ્રાઇડન્ટ ૨]] બોલેસ્ટિક મિસાઇલ સિસ્ટમ ધરાવે છે. બ્રિટીશ સશસ્ત્ર દળો પર યુનાઇટેડ કિંગડમ અને તેના [[બ્રિટીશ વિદેશી પ્રદેશો|વિદેશી પ્રદેશો]]ના રક્ષણની જવાબદારી છે, જે યુનાઇટડ કિંગડમની વૈશ્વિક સલામતી હિતોને પ્રોત્સાહન આપે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ રાખવાના પ્રયત્નોને ટેકો આપે છે. તેઓ [[NATO|એલાઇડ રાપીડ રિયેક્શન કોર્પસ તેમજ]] [[ફાઇવ પાવર ડિફેન્સ એરેન્જમેન્ટસ|ફાઇવ પાવર ડિફેન્સ એરેન્જમેન્ટ]]સ [[રિમપેક]] અને અન્ય વૈશ્વિક યુતિ કાર્યો સહિત [[નાટો]]માં સક્રિય અને નિયમિત ભાગીદાર છે. વિદેશી રક્ષક લશ્કર અને સવલતો [[ઇશુ ખ્રિસ્તનું આઇસલેન્ડ|એસે્સન આઇલેન્ડ]], [[બેલીઝનું લશ્કર|બેલિઝ]], [[બ્રુનેઇ સ્થિત લશ્કરી દળો|બ્રુનેલ]], [[બ્રિટીશ આર્મી ટ્રેઇનીંગ સફિલ્ડ|કેનેડા]], [[ડાઇગો ગાર્સીયા|ડિગો ગ્રેસીયા]], ધી [[ફોકલેન્ડ આઇસલેન્ડનું લશ્કર|ફાકલેન્ડ આઇલેન્ડઝ]], [[બ્રિટીશ દળો જર્મની|જર્મની]], [[બ્રિટીશ દળો જિબ્રાલ્ટર|જિબ્રાલ્ટર]], [[કેન્યા]], [[સાર્વભૌંમ પાયાના વિસ્તારો|સાયપ્રસ]] અને [[કતાર]] રાખવામાં આવે છે. <ref name="Facilities">{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=/pa/cm200405/cmhansrd/vo050221/text/50221w33.htm#50221w33.html_spnew0|title=House of Commons Hansard|publisher=www.publications.parliament.uk|dateformat=dmy|access-date=23 October 2008}}</ref>2005માં બ્રિટીશ લશ્કરે 102,440, એર ફોર્સની 49,210 અને નેવીની 36,320ની તાકાત દર્શાવી હતી. <ref>{{PDFlink|[http://www.mod.uk/NR/rdonlyres/6FBA7459-7407-4B85-AA47-7063F1F22461/0/modara_0405_s1_resources.pdf Annual Reports and Accounts 2004-05]|1.60&nbsp;MB}}. સંરક્ષણ મંત્રાલય૧૪ મે 2006ના રોજ પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલું </ref> [[યુનાઇટેડ કિંગડ્મ ખાસ દળો|યુનાઇટેડ કિંગડમ ખાસ દળો]] જમીન અને સમુદ્રના [[આંતકવાદ નિયંત્રણ|આંતકવાદ નાથવા]] અને [[પાણી અને જમીનમાં યુદ્ધ કરવું|ઉભયચર પ્રવૃત્તિઓ]] નાથવા માટે ઝડપી, મોબાઇલ અને લશ્કરી પ્રતિભાવ માટે તાલીમ પામેલી ટુકડીઓ પણ પૂરી પાડે છે અને ઘણી વાર ગુપ્ત અને વેશપલ્ટા જેવા કાર્યોની પણ જરૂર પડે છે. તદુપરાંત કાયમી લશ્કરને ટેકા માટે અનામત દળો પણ ઉપલબ્ધ છે. તેમાં [[પર્વતીય લશ્કર|ટેરિટોરીયલ આર્મી]], [[રોયલ નેવલ રિઝર્વ]], [[રોયલ મરિન રિઝર્વ|રોયલ મરિન્સ રિઝર્વ]] અને [[રોયલ ઓક્ઝીલરી એર ફોર્સ]]નો સમાવેશ થાય છે.આમ કુલ સક્રિય અને અનામત ફરજ પરની લશ્કરી વ્યક્તિઓની કુલ સંખ્યા આશરે ૪૨૯,500ને એંસી જેટલા દેશોમાં મૂકવામાં આવે છે. યુનાઇટેડ કિંગડમની લશ્કરી ક્ષમતા હોવા છતાં, તાજેતરની વ્યવહારીક સંરક્ષણ નીતિએ એવી ધારણા વ્યક્ત કરી છે કે અત્યંત જરૂર હોય તેવા ઓપરેશન યુતિના એક ભાગની જે હાથ ધરવામાં આવશે.<ref>રાષ્ટ્રીય આંકશાસ્ત્ર ઓફિસ ''યુકે 2005: યુનાઇટેડ કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન અને નોર્ધન આયર્લેન્ડની સત્તાવાર યરબુક'' , પી. 89 </ref> [[ઓપરેશન પાલીસર|સિયેરા લિયોનમાં દરમિયાનગીરી]], [[બોસ્નીયન યુદ્ધ|બોસ્નીયા]], [[કોસોવો યુદ્ધ|કોસોવો]], [[અફઘાનિસ્તાન]] અને [[ઓપેરશન ટેલિક|ઇરાક]]માં ઓપરેશનને એક બાજુ રાખીને આ તમામ બાબતને એક આધાર તરીકે લેવામાં આવશે. ખરેખર છેલ્લું યુદ્ધ કે જેમાં બ્રિટીશ લશ્કર એકલા હાથે લડ્યં હતું તે 1982નું [[ફોકલેન્ડ યુદ્ધ|ફાકલેન્ડ યુદ્ધ]] હતું, જેમાં તેનો વિજય થયો હતો. == કાયદો અને ફોજદારી ન્યાય == {{main|Law of the United Kingdom}} [[ચિત્ર:Royal courts of justice.jpg|thumb|ધી રોયલ કોર્ટસ ઓફ જસ્ટિસ ઓફ ઇંગ્લેંડ એન્ડ વોલ્સ ]] [[યૂનિયન સંધિ|યુનિયન સંધિ]]ના આર્ટિકલ ૧૯ સાથે અગાઉના સ્વતંત્ર દેશોના રાજકીય યુનિયન દ્વારા સર્જવામાં આવેલી હોવાથી યુનાઇટેડ કિંગડમ એકમાત્ર કાનૂની વ્યવસ્થા ધરાવતો નથી, જે સ્કોટલેન્ડની અલગ કાનૂની વ્યવસ્થા અસ્તિત્વમા હોવાની બાંયધરી આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|title=The Treaty (act) of the Union of Parliament 1706|publisher=www.scotshistoryonline.co.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=27 મે 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|url-status=dead}}</ref> આજે યુકે પાસે ત્રણ સ્પષ્ટ [[વિશ્વની કાયદેસરની પદ્ધતિ|કાનૂની પદ્ધતિ]] છેઃ [[ઇંગ્લીશ કાયદો]], [[કોર્ટસ ઓફ નોર્ધન આયર્લેન્ડ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ કાયદો]] અને [[સ્કોટસનો કાયદો|સ્કોટ્સ કાયદો]]. તાજેતરના બંધરણીય ફેરફારને કારણે [[યુનાઇટેડ કિંગડમની સુપ્રીમ કોર્ટ|સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ યુનાઇટેડ કિંગડમ]] જોઇ શકાશે જે ઓક્ટોબર 2009માં અસ્તિત્વમાં આવે જે [[હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ]]ની એપેલેટ કમિટીના અપીલ કાર્યો હાથ પર લેશે.<ref>{{PDFlink|[http://www.dca.gov.uk/consult/supremecourt/supreme.pdf Constitutional reform: A Supreme Court for the United Kingdom]|252&nbsp;KB}},બંધારણીય બાબતોનો વિભાગ.૨૨ મે 2006ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલું.</ref> [[ગુપ્ત કાઉન્સીલની ન્યાયિક સમિતિ|જ્યુડિશીયલ કમિટી ઓફ પ્રિવી કાઉન્સીલ]] કે જેમાં [[હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ]] જેવા સમાન સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે તે વિવિધ કોમનવેલ્થ દેશો, યુકે ઓવરસીઝ અને બ્રિટીશ ક્રાઉન ડિપેન્ડસીઝ માટે સૌથી વધુ અપીલ ધરાવતી કોર્ટ છે. === ઇંગ્લેડ, વોલ્સ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ === [[ઇંગ્લીશ કાયદો]] અને [[ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ]] અને [[કોર્ટસ ઓફ નોર્ધન આયર્લેન્ડ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ કાયદો]] એમ બન્નેમાં લાગુ પડે તે જે [[common law|સમાન કાયદા]]ના સિદ્ધાંતને આધારે છે. સમાન કાયદાનો હેતુ એ છે કે કાયદો [[કોર્ટ]]માં બેસનાર [[જજ]] દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, જેઓ તેમની સામે રહેલી બાબત પર તેમની સામાન્ય બુદ્ધિ અને [[ચૂકાદો|પ્રિસીડન્ટ]] (''[[સ્ટેર ડિસીસિસ|સ્ટેર ડિસીસીસ]]'' )ની જાણકારી લાગુ પાડે છે. [[કોર્ટસ ઓફ ઇંગ્લેંડ એન્ડ વોલ્સ|કોર્ટ ઓફ ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ]]નું સંચાલન સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ જ્યુડીકેચર ઓફ ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેમાં [[કોર્ટ ઓફ અપીલ ઓફ ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ|કોર્ટ ઓફ અપીલ]], [[હાઇ કોર્ટ ઓફ જસ્ટિસ|હાઇ કો્ટ ઓફ જસ્ટીસ]] (સિવીલ કેસ માટે) અને [[ક્રાઉન કોર્ટ]] (ફોજદારી કેસો માટે)નો સમાવેશ થાય છે. [[હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ]] (સામાન્ય રીતે ફક્ત ધી હાઉસ ઓપ લોર્ડઝ તરીક ઓળખવામાં આવે છે) એપેલેટ કમિટી હાલમાં [[ઇંગ્લેંડ]], [[વોલ્સ]] અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]માં ફોજદારી અને સિવીલ એમ બન્ને કેસો માટેની ઉચ્ચતમ કોર્ટ છે અને જે કોઇ પણ તે નિર્ણય લે તે અન્ય સ્થળોએ આવેલી ઉપલી નીચલી કોર્ટને બંધનકર્તા રહેશે. ઇંગ્લેડ અને વોલ્સમાં 1981અને 1995ના ગાળામાં ગુન્હાખોરીમાં વધારો થયો હતો, એટલા ઊંચા દરથી 1995થી ૨૦૦૭/8માં એકંદરે ૪૮ ટકાનો ઘટાડો થયો હતો.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7511192.stm |title=Police-recorded crime down by 9% |publisher=BBC News |date=17 July 2008|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}</ref> ગુન્હાખોરીના દરમાં ઘટાડો થયો હોવા છતા [[ઇંગ્લેડ અને વોલ્સની જેલની વસતી|ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમાં જેલની વસતી]] સમાન ગાળા દરમિયાનમાં લગભગ બમણી એટલે કે ૮૦,૦૦૦ કરતા વધુ હતી જે ઇંગ્લંડ અને વોલ્સને પશ્ચિમ યુરોપમાં જેલમાં પુરવાની સંખ્યા દર ૧૦૦,૦૦૦એ 147નો ઊંચા દર થઇ ગયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7235438.stm|title=New record high prison population|publisher=BBC News|date=8 February 2008|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}</ref> [[તેણી મેજેસ્ટીની જેલ સેવા|હર મેજેસ્ટીઝ પ્રિઝન સર્વિસ]] કે જે [[ન્યાય મંત્રાલય (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|ન્યાય મંત્રાલય]]ને અહેવાલ આપે છે તે ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમા આવેલી તમામ [[જેલ|જેલો]]નું સંચાલન કરે છે. === સ્કોટલેન્ડ === [[ચિત્ર:High Court of Justiciary.jpg|thumb|ધી હાઇકોર્ટ ઓફ જ્યુડિશિયરી – સ્કોટલેન્ડની વડી ફોજદારી કોર્ટ.]] [[સ્કોટનો કાયદો|સ્કોટ્સ કાયદો]], વર્ણસંકર પદ્ધતિ કે જે સમાન કાયદો અને [[નાગરિક કાયદો (કાયદેસરની પદ્ધતિ)|સિવીલ કાયદા]]ના સિદ્ધાંતો એમ બન્ને પર આધારિત છે, જે [[સ્કોટલેન્ડ]]માં લાગુ પડે છે. સિવીલ કેસ માટે મુખ્ય કોર્ટ [[કોર્ટ ઓફ સેશન]] <ref>{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/session/index.asp|title=Court of Session - Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=25 મે 2012|archive-url=https://archive.today/20120525195153/http://www.scotcourts.gov.uk/session/index.asp|url-status=dead}}</ref>અને ફોજદારી કેસો માટે [[હાઉકોર્ટ ઓફ જ્યુડિશિયરી|હાઇ કોર્ટ ઓફ જ્યુડિશિયરી]] છે.<ref>{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/justiciary/index.asp|title=High Court of Justiciary - Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=5 ઑગસ્ટ 2012|archive-url=https://archive.today/20120805180111/http://www.scotcourts.gov.uk/justiciary/index.asp|url-status=dead}}</ref> હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ (સામાન્ય રીતે ફર્ત ધી હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ તરીકે ઉલ્લેખ થાય છે)એપેલેટ કમિટી હાલમાં સ્કોટ્સ કાયદા હેઠળ અપીલ માટેની ઉચ્ચતમ કોર્ટ તરીકે સેવા આપે છે, જેમાં કોર્ટ ઓફ સેશનથી અપીલ માટેની રજા સામાન્ય નિયમમાં જરૂરી નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/ld199697/ldinfo/ld08judg/bluebook/bluebk03.htm|title=House of Lords - Practice Directions on Permission to Appeal|publisher=www.publications.parliament.uk|dateformat=dmy|access-date=22 June 2009}}</ref> [[શેરિફ કોર્ટ|શેરિફ્ફ કોર્ટ]] મોટા ભાગના સિવીલ અને ફોજદારી કેસો ચલાવે છે જેમાં જ્યુરી સાથે ફોજદારી [[કેસ (કાયદો)|કેસો]] ચલાવવાનો સમાવેશ થાય છે, જે શેરિફ્ફ સોલમ કોર્ટ અથવા શેરિફ્ફ સાથે અને જ્યુરી વિના (શેરિફ્ફ સમરી કોર્ટ)તરીકે ઓળખાય છે.[[શેરિફ કોર્ટ|શેરિફ્ફ કોર્ટ]] છ શેરિફ્ફડોમમાં પથરાયેલી ૪૦ શેરિફ્ફ કોર્ટસ સાથે સ્થાનિક કોર્ટ સેવા પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/introduction.asp|title=Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=5 ઑગસ્ટ 2012|archive-url=https://archive.today/20120805135430/http://www.scotcourts.gov.uk/introduction.asp|url-status=dead}}</ref> સ્કોટની કાનૂની પદ્ધતિ ફોજદારી કેસ માટે ત્રણ શક્ય ચૂકાદાઓ લેવામાં વિશિષ્ટ પ્રકારની છેઃ જેમ કે [[ગુન્હો(કાયદો)|ગુનેહગાર]], [[નિર્દોષ છૂટકારો|ગુનેહગાર નહી]] અને ''[[સાબિત થયો નથી|સાબિત નહી થયેલા]]'' .ગુનેહગાર નહી અને સાબિત નહી થયેલા એમ બન્ને [[નવો કેસ|પુનઃકેસ]] ચલાવવાની શક્યતા નહી હોવાથી [[નિર્દોષ છૂટકારો|નિર્દોષ છૂટકારા]]માં પરિણમે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article431121.ece?token=null&offset=0&page=1|title=The case for keeping 'not proven' verdict|publisher=www.timesonline.co.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=25 મે 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121435/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article431121.ece?token=null&offset=0&page=1|url-status=dead}}</ref>[[ન્યાયના કેબિનેટ સચિવ]] સ્કોટ્ટીશ સરકારના સભ્ય છે અને પોલીસ, કોર્ટસ અને ફોજદારી ન્યાય માટે જવાબદાર છે, અને [[સ્કોટ્ટીશ જેલ સેવા|સ્કોટ્ટીશ પ્રિઝન સર્વિસ]] કે જે સ્કોટલેન્ડમાં આવેલી જેલનું સંચાલન કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.scotland.gov.uk/About/14944/Scottish-Cabinet|title=Scottish Cabinet and Ministers|publisher=www.scotland.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=7 સપ્ટેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907053528/http://www.scotland.gov.uk/About/14944/Scottish-Cabinet|url-status=dead}}</ref> 2007/8માં નોંધાયેલા ગુન્હાઓ ઘટીને 25 વર્ષમાં સૌથી ઓછા ગુન્હાના સ્તરે આવી ગયા હોવા છતા<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7643870.stm|title=Scottish crime 'lowest since 80s'|publisher=BBC News|date=30 September 2008|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}</ref> જેલની સંખ્યા 8,000થી<ref>{{cite web|url=http://www.sps.gov.uk/default.aspx?documentid=7811a7f1-6c61-4667-a12c-f102bbf5b808|title=Prisoner Population at Friday 22 August 2008|publisher=www.sps.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=28 August 2008|archive-date=7 માર્ચ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307182522/http://www.sps.gov.uk/default.aspx?documentid=7811a7f1-6c61-4667-a12c-f102bbf5b808|url-status=dead}}</ref> વધુ છે જે વિક્રમી મથાળે સ્પર્શી રહી છે અને તે જે ક્ષમતાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું તેના કરતા વધુ છે.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7587724.stm|title=Scots jail numbers at record high|publisher=BBC News|date=29 August 2008|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}</ref> == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:United Kingdom labelled map7 vector.svg|thumb|upright|યુનાઇટેડ કિંગડમના દેશો ]] યુનાઇટેડ કિંગડમના કુલ વિસ્તારમાં આશરે{{convert|245000|km2|sqmi|-1}} ગ્રેટ બ્રિટનના ટાપુઓ, આયર્લેન્ડ (ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ) ટાપુઓ અને નાના ટાપુઓનો એક છઠ્ઠમાંશ ભાગનો સમાવશ થાય છે.તે ઉત્તર એટલાન્ટિક સમુદ્ર અને ઉત્તર સમુદ્રની વચ્ચે {{convert|35|km|mi|0}}આવેલો છે, તેમજ ફ્રાંસના ઉત્તર દરિયાકિનારાની હદમાં પણ છે, જ્યાંથી [[ઇંગ્લીશ ખાડી]] દ્વારા તે અલગ પડે છે. ગ્રેટ બ્રિટન 49 અને 59 એન અક્ષાંશ (શીતલેન્ડ ટાપુ આશરે 61 અંશ એન)અને 8 અંશ ડબ્લ્યુ થી 2 અંશ ઇ રેખાંશ વચ્ચે આવેલો છે.લંડનમાં આવેલા રોયલ ગ્રીનવિચ ઓબ્ઝર્વેટરી [[પ્રાઇમ મેરિડીયન]]ને નક્કી કરતો પોઇન્ટ છે.ઉત્તર-દક્ષિણને સીધી રીતે માપતા ગ્રેટ બ્રિટન{{convert|1100|km|mi|-2}} લંબાઇમાં થોડો નાનો અને તેની પહોળાઇ{{convert|500|km|mi|-2}}માં ભાગ ધરાવે છે, પરંતુ બન્ને પોઇન્ટ વચ્ચેનું સૌથી વધુ અંતર [[જમીનનો અંત|જમીનના અંત]]{{convert|1350|km|mi|-1}} વચ્ચે [[કોર્નવેલ|કોર્નવોલ]] [[કેથનેસ|કેઇથનેસ]] ([[થ્રુસો]] પાસે)માં પેન્ઝાન્સ અને [[જોહ્ન ઓ ગ્રોટ્સ]] પાસે)છે. ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ {{convert|360|km|mi|0|adj=on}}[[રીપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ|રિપલ્બિક ઓફ આયર્લેન્ડ]] સાથે જમીનની સહદમાં ભાગ પડાવે છે. યુનાઇટેડ કિંગડમ સમશીતોષ્મ [[હવામાન]] ધરાવે છે, જેમાં આખા વર્ષમાં પુષ્કળ વરસાદ રહે છે. તાપમાન સીઝનની સાથે બદલાય છે પરંતુ ભાગ્યે જ અત્યત નીચુ{{convert|-10|C|lk=on}} કે અત્યંત ઉપર{{convert|35|C}} જાય છે.ત્યાં નૈઋત્યનો પવન વાય છે, તેમજ એટલાન્ટિક સમુદ્ર પરથી સતત હળવા અને ભીના સતત વાયરાઓ વાય છે. પૂર્વના ભાગ મોટે ભાગે આ પવનથી આચ્છાદિત રહે છે અને તેથી સૌથી સૂકા હોય છે. એટલાન્ટિકના પ્રવાહોને [[અખાતી પ્રવાહ|અખાતી ખાડી]] ગરમ રાખે છે, તેથી ખાસ કરીને પશ્ચિમમાં હળવો શિયાળો લઇ આવે છે, જ્યાં શિયાળો ખાસ કરીને ઊંચી ટેકરી પરના વિસ્તારમાં ભેજવાળો હોય છે.યુરોપની મુખ્ય જમીનથી નજીક હોવાથી અને ઉત્તરમાં સૌથી ઠવધુ ઠંડી હોવાથી ઇંગ્લેંડના દક્ષિણ પૂર્વમાં ઉનાળો સૌથી ગરમ હોય છે.શિયાળામાં અને વસતઋતુના પ્રારંભમાં બરફવર્ષા થઇ શકે છે, જોકે ઊંચી ટેકરીથી ભાગ્યે જ વધુ પડતી ઊંડાઇએ સ્થાપિત થાય છે. [[ચિત્ર:uk topo en.jpg|thumb|left|upright|યુકેની સ્થાનિક ભૂગોળ]][[ઇંગ્લેડની ભૂગોળ|ઇંગ્લેંડ]]નો ભાગ યુકેના આવરણના કુલ વિસ્તારથી અર્ધા જેટલો જ છે. {{convert|130410|km2|sqmi|-1}}. મોટા ભાગના દેશ નીચીજમીનવાળો ભૂપ્રદેશ ધરાવે છે, [[ગોલ્ફના કાણાની રેખા|ટીઝ એક્સ લાઇન]]ની ઉત્તર પશ્ચિમમાં પર્વતીય ભૂપ્રદેશ આવેલો છે, જેમાં લેઇક જિલ્લાના [[લેઇક ડિસ્ટ્રીક્ટ|કમ્બ્રીયન પર્વતો]], [[પેન્નીન્સ|પેનિન્સ]] અને [[પિક ડિસ્ટ્રીક્ટ|પીક જિલ્લા]]ના [[ચૂનો|ચૂનાના પર્વતો]], [[એક્સમૂર]] અને [[ડાર્ટમૂર]]નો સમાવેશ થાય છે. [[નદી થેમ્સ|થેમ્સ]], [[નદી સેવર્ન|સેવર્ન]] અને [[હંબર]] એ મુખ્ય નદીઓ અને નદીમુખ છે. ઇંગ્લેંડનો સૌથી ઊંચો પર્વત [[સ્કાફેલ પાઇક]] છે, જે [[લેઇક ડિસ્ટ્રીક્ટ|લેઇક જિલ્લા]]{{convert|978|m|ft|0}}માં આવેલો છે. ઇંગ્લેંડ અસંખ્ય મોટા શહેરો ધરાવે છે, જેમાં યુરોપીય સંઘમાં ટોચના 50 [[મોટા શહેર વિસ્તારો|મોટા શહેરી વિસ્તારો]]માંના છનો સમાવેશ થાય છે. [[સ્કોટલેન્ડની ભૂગોળ|સ્કોટલેન્ડ]] યુકેના કુલ વિસ્તારના ત્રીજા ભાગમાં સમાયેલું છે, {{convert|78772|km2|sqmi|-1}},<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |title=Scotland Facts |publisher=www.scotland.org |accessedaymonth=16 July |accessyear=2008 |access-date=2009-10-05 |archive-date=2008-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |url-status=dead }}</ref>જેમાં આશરે ૮૦૦ જેટલા [[સ્કોટલેન્ડના ટાપુઓની યાદી|ટાપુઓ]],<ref>[http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to--scottish-islands-754070.html સ્કોટ્ટીશ આઇલેન્ડની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301063015/http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to--scottish-islands-754070.html |date=2011-03-01 }} independent.co.uk, 19 મે 2001</ref> મુખ્યત્વે પશ્ચિમ અને મુખ્ય જમીનની ઉત્તરે આવેલા વિખ્યાત [[હેબ્રીડ્ઝ|હબ્રિજ]], [[ઓર્કની|ઓર્કની ટાપુઓ]] અને [[શીટલેન્ડ|શીટલેન્ડ ટાપુઓનો]] સમાવેશ થાય છે.સ્કોટલેન્ડની સ્થાનિક ભૂગોળ [[દોષ (ભૂસ્તરશાસ્ત્ર)|જિયોલોજિકલ રોક ફ્રેક્ચર]]{{ndash}} એવા [[હાઇલેન્ડ બાઉન્ડ્રી ફોલ્ટ]]{{ndash}}થી અલગ પડે છે, જે સ્કોટ્ટીશ મુખ્ય જમીનને વાંકીચૂંકી બનાવે છે અને [[હેલેન્સબર્ઘ|હેલેન્સબર્ગ]]થી [[સ્ટોનહેવન]] સુધી જાય છે. દોષરેખા બન્નેને અલગ અલગ પ્રદેશ તરીકે જુદા પાડે છે; જેમાં ઉત્તર અને પશ્ચિમમાં [[સ્કોટ્ટીશ હાઇલેન્ડઝ|હાઇલેન્ડઝ]] અને [[સ્કોટ્ટી લોલેન્ડઝ|લોલેન્ડ]] દક્ષિણથી પૂર્વનો સમાવેશ થાય છે. વધુ ખાડાટેકરા વાળા હાઇલેન્ડ પ્રદેશમાં [[બેન નેવીસ|બેન નેવિસ]] કે જે [[બ્રિટીશ ટાપુઓ|બ્રિટીશ ટાપુ]]માં {{convert|1343|m|ft|0}}સર્વોચ્ચ પોઇન્ટ છે તેના સહિત સ્કોટલેન્ડના પર્વતીય પ્રદેશનો સમાવેશ થાય છે. નીચીજમીનવાળા પ્રદેશો ખાસ કરીને [[ક્લાઇડનો ફાંટો|ફિર્થ ઓફ ક્લાઇડ]] અને [[ચતુર્થનો ફાંટો|ફિર્થ ઓફ ફોર્થ]]ની વચ્ચે જમીનનો સાંકડો ભાગ [[સેન્ટ્રલ લોલેન્ડઝ|સેન્ટ્ર્લ બેલ્ટ]] તરીકે ઓળખાય છે, જે સુંદર છે અને સ્કોટલેન્ડના સૌથી મોટા શહેર એવા [[ગ્લાસગો]] અને દેશની રાજધાની અને રાજકીય કેન્દ્ર એવા [[એડિનબર્ગ]] સહિતની મોટાભાગની વસતીનું ઘર છે. [[ચિત્ર:BenNevis2005.jpg|thumb|સ્બેકોટલેન્ડમાં નેવિસ, બ્રિટીશ ટાપુઓમાં ઊંચામાં ઊચો પોઇન્ટ છે.]] [[વોલ્સની ભૂગોળ|વોલ્સ]] કુલ યુકેના આવરણ{{convert|20758|km2|sqmi|-1}}ના દશમા ભાગ કરતા ઓછો ભાગ ધરાવે છે. વોલ્સ મોટે ભાગે પર્વતીય વિસ્તાર છે, જોકે [[દક્ષિણ વોલ્સ]]માં [[ઉત્તર વોલ્સ|ઉત્તર]] અને [[મધ્ય વોલ્સ]]ની તુલનામાં ઓછા પર્વતો છે. મુખ્ય વસતી અને ઔદ્યોગિક વિસ્તારો દક્ષિણ વોલ્સમાં છે, જેમાં દરિયાકિનારાના શહેર કાર્ડિફ્ફ (રાજધાની, રાજકીય અને આર્થિક કેન્દ્ર), સ્વાનસી અને ન્યુપોર્ટ અને [[દક્ષિણ વોલ્સ ખીણ|દક્ષિણ વોલ્સ વેલીઝ]] તેના ઉત્તરમાં સમાવેશ કરે છે.વોલ્સમાં સૌથી ઊંચા પર્વતોમાં [[સ્નોડોનીયા]] અને [[સ્નોડોન|સ્નોડાઉન]] ({{lang-cy|Yr Wyddfa}})નો સમાવેશ થાય છે, જે 1,085 મી (3,560 ફૂટ)સૌથી ઊંચો વોલ્સનો પર્વત છે.14 (કદાચ શક્યતઃ 15)વેલ્શ પર્વતો 3,000(914 મી)ફૂટથી વધુ ઊંચાઇના છે અને તે સામૂહિક રીતે [[વેલ્શ 3000]]તરીકે ઓળખાય છે.વોલ્સ ૧,200કીમી (૭૫૦ માઇલ્સ)નો દરિયાકિનારો ધરાવે છે.વેલ્શની મુખ્યજમીનની સામે વિવિધ [[આઇસલેન્ડ|ટાપુઓ]] આવેલા છે, જેમાંનો સૌથી ઊંચો [[એન્જલસે]] (''વીનીઝ મોન'' ) ઉત્તરપૂર્વમાં આવેલા છે. [[આયર્લેન્ડની ભૂગોળ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]] ફ્કત(1/} ધરાવે છે અને મોટે ભાગે ટેકરીવાળો છે.તેમાં [[લોઘ નિયાધ|લૌફ નિયાઘ]],(1/} યુકેમાં સૌથી મોટું સ્થળ અને [[આયર્લેન્ડ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |title=Geography of Northern Ireland |publisher=University of Ulster |dateformat=dmy |access-date=22 May 2006 |archive-date=18 જાન્યુઆરી 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118133131/http://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |url-status=dead }}</ref> ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં સૌથી ઊંચો પર્વત [[સ્લીવ ડોનાર્ડ|સ્લિવ ડોનાર્ડ]] {{convert|849|m|ft|0}}[[વિલાપ કરતા પર્વતો|મૌર્ન પર્વતો]]માં આવેલો છે. === શહેરો અને નગરજૂથ === યુકેના વ્યક્તિગત દશોની રાજધાની આ પ્રમાણે છેઃ બેલફાસ્ટ (ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ),કાર્ડિફ્ફ, એડિનબર્ગ (સ્કોટલેન્ડ)અને લંડન (ઇંગ્લેંડ); છેલ્લું એકંદરે યુકેની રાજધાની પણ છે. સૌથી મોટા નગરજૂથો આ પ્રમાણે છે: * [[ગ્રેટ લંડન શહેરી વિસ્તાર|ગ્રેટર લંડન શહેરી વિસ્તાર]] - 8.5&nbsp;મિલીયન * [[પશ્ચિમ મિડલેન્ડઝ નગરજૂથ|પશ્ચિમ મિડલેન્ડઝ નગજરૂથ]] - 2.3&nbsp;મિલીયન * [[ગ્રેટ માન્ચેસ્ટર શહેરી વિસ્તાર|ગ્રટર માન્ચેસ્ટર શહેરી વિસ્તાર]] - 2.2&nbsp;મિલીયન * [[પશ્તિમ યોર્કશાયર શહેરી વિસ્તાર|પશ્ચિમ યોર્શાયર શહેરી વિસ્તાર]] - 1.5&nbsp;મિલીયન * [[ગ્રેટર ગ્લાસગો]] - 1.2&nbsp;મિલીયન == ડેમોગ્રાફી (વસતીમાં જન્મ, મૃત્યુ, રોગ વગેરેનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ) == દર દશ વર્ષે યુકેના સમગ્ર ભાગમાં [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં વસતી|વસતી ગણતરી]]હાથ ધરવામા આવે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp|title=Census Geography|publisher=www.statistics.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=10 October 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020607155455/http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp|archive-date=7 June 2002}}</ref>[[રાષ્ટ્રીય આંકડાશાસ્ત્રની ઓફિસ|ઓફિસ ફોર નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ]] ઇંગ્જલેડ અને વોલ્સમાં માહિતી એકત્ર કરવા માટે જવાબદાર છે. [[સ્કોટલેન્ડની જનરલ રજિસ્ટર ઓફિસ|જનરલ રજિસ્ટર ઓફિસ ફોર સ્કટલેન્ડ]] અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ આંકડાશાસ્ત્ર અને સંશોધન એજન્સી|નોર્ધન આયર્લેન્ડ સ્ટેટિસ્ટિક્સ એન્ડ રિસર્ચ એજન્સી]] બન્ને પોતપોતાના દેશોમાં વતી ગણતરી માટે જવાબદાર છે. <ref>{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/about/surveys/census/index.html|title=Census|publisher=www.ons.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=11 October 2008|archive-date=1 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201132440/http://www.ons.gov.uk/about/surveys/census/index.html|url-status=dead}}</ref> === વસતી === તાજેતરની [[યુનાઇટેડ કિંગડમ વસતી 2001|2001માં વસતી]]અનુસાર, યુનાઇટેડ કિંગડમની કુલ વસતી 58,789,194, હતી જે [[યુરોપિય મંડળ|યુરોપીય સંઘ]]માં ત્રીજા ક્રમની સૌથી મોટી છે,અને [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ|કોમનવેલ્થ]]માં પાંચમા ક્રમની સૌથી મોટી અને વિશ્વમાં સૌથી મોટી વસતીમાં 21માં ક્રમે આવે છે. 2007ના મધ્યમાં એવું મનાતું હતું કે વસતી વધીને 60,975,000થઇ છે.<ref name="Population2007">{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=6|title=Population estimates: UK population grows to 60,975,000|date=21 August 2008|publisher=Office for National Statistics|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20021202165044/http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=6|archive-date=2 December 2002}}</ref> પ્રવર્તમાન વસતી વધારો કુલ[[કાયમી વસવાટ|ઇમીગ્રેશન]]ને કારણે છે, પરંતુ વધતો જતો [[ફલદ્રુપતા દરને આધારે દેશો અને પ્રદેશોની યાદી|જન્મ દર]]અને વધી રહેલી આવરદાએ પણ તેમાં ફાળો આપ્યો છે. <ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/business/2006/aug/25/immigrationasylumandrefugees.asylum |title=Rising birth rate, longevity and migrants push population to more than 60&nbsp;million |publisher=The Guardian |date=25 August 2006|dateformat = dmy|access-date=25 August 2006}}</ref>૨૦૦૭ મધ્યની વસતી એવું પણ દર્શાવે છે કે સૌપ્રથમ વાર યુકે ૧૬ વર્ષથી નીચેની વયના બાળકોને બદલે વધુ નિવૃત્ત લોકોનું ઘર બની ગયું છે. <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2008/aug/22/population.socialtrends|title=Ageing Britain: Pensioners outnumber under-16s for first time|last=Travis|first=Alan|date=22 August 2008|work=The Guardian|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008}}</ref> ઇંગ્લેંડની વસતી 2007ના મધ્યમાં 51.1 મિલીયન હોવાનું મનાતું હતું. <ref name="natpop">{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/popest0808.pdf|title=Population estimates: UK population approaches 61 million in 2007|date=21 August 2007|publisher=Office for National Statistics|format=PDF|accessdaymonth=28 August|accessyear= 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080821110543/http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/popest0808.pdf|archive-date=21 August 2008}}</ref> વિશ્વમાં આ દેશ સૌથી વસતી ગીચતા ધરાવતો દેશ છે જેમાં 2003ના મધ્યમાં દર ચોરસ કિલોમીટરે ૩૮૩ લોકો રહેતા હતા,<ref name="2003density">{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=760|title=Population: UK population grows to 59.6 million|date=28 January 2005|publisher=Office for National Statistics|accessdaymonth = 20 August|accessyear=2008}}</ref>જેમાં ખાસ કરીને લંડન અને દક્ષિણ પૂર્વમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. 2007ના મધ્યના અંદાજ અનુસાર સ્કોટલેન્ડની વસતી ૫.૧ મિલીયન હોવાનું મનાતું હતું, વોલ્સની ૩ મિલીયન અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડની ૧.૮ મિલીયન હોવાનું મનાતુ હતું. <ref name="natpop"/>જે ઇંગ્લેંગડની તુલનામાં ઓછી વસતી ગીચતા ધરાવે છે. ઇંગ્લેડની તુલનામાં {{convert|383|PD/km2|PD/sqmi}}, અગાઉના વર્ષના સમાન ગાળાના આંકડાઓ{{convert|142|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}} વોલ્સ {{convert|125|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}}અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ માટે અને {{convert|65|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}} સ્કોટલેન્ડ માટે 2003ના મધ્યમાં અત્યંત નાના હતા. <ref name="2003density"/> 2007માં, આખા યુકેમાં સરેરાશ [[કુલ ફળદ્રુપતા દર#પુરવણી દરો|કુલ જન્મદર]] (ટીએફઆર) સ્ત્રીદીઠ ૧.૯૦ બાળકોનો હતો. <ref name="Fertility2007">{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?ID=951|title=Fertility: Rise in UK fertility continues|publisher=Office for National Statistics|date=21 August 2008|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008}}</ref> એવું મનાય છે કે 2008માં [[ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ|ઇંગ્લેંડ અન વોલ્સ]]નો જન્મદર વધીને સ્ત્રીદીઠ 1.95નો થઇ ગયો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1185465/Baby-boom-Nearly-quarter-babies-born-mothers-outside-UK-birth-rate-hits-time-high.html|title=Baby boom: Nearly quarter of babies are born to mothers from outside the UK as birth rate hits all-time high|date=22 May 2009|access-date=21 May 2009}}</ref>કેમ કે 709,000 બાળકો તે વર્ષે જન્મ્યા હતા જે ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાનમાં વિદેશી માતાની કૂખે જન્મદર સ્ત્રી દીઠ 2.2 બાળકોનો હતો, જ્યારે બ્રિટીશમાં જન્મેલ માતાનો જન્મદર સરેરાશ 1.6 બાળકનો રહ્યો હતો. વધી રહેલો જન્મ દર પ્રવર્તમાન વસતી વૃદ્ધિમાં ફાળો આપી રહ્યો છે, ત્યારે 1964માં બાળક જન્મ દર ્ત્રીદીઠ ૨.૯૫ બાળકોના સ્તેર રહ્યો હતો<ref name="Fertility2007"/>જે રિપ્લેસમેન્ટ દર 2.1 કરતા નીચો છે, પરંતુ 2001ના રેકોર્ડ નીચા દર 1.63 કરતા વધુ છે. <ref name="Fertility2007"/> સ્કોટલેન્ડમાં સૌથી નીચો જન્મ દર સ્ત્રીદીઠ 1.73 બાળકોનો અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં સૌથી વધુ 2.02 બાળકોનો રહ્યો હતો. === કાયમી વસવાટ (ઇમીગ્રેશન) === અન્ય કેટલાક યુરોપીય દેશોની વિરુદ્ધમાં ઇમીગ્રેશન વસતી વધારામાં ફાળો આપી રહ્યું છે,<ref>[http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23542455-details/Immigration+and+births+to+non-British+mothers+pushes+British+population+to+record+high/article.do બ્રિટીશ સિવાયની માતાઓના કાયમી વસવાટ અને તેમણે આપેલા જન્મ બ્રિટીશ વસતીને વિક્રમી મથાળે પહોંચાડી છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210072321/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23542455-details/Immigration+and+births+to+non-British+mothers+pushes+British+population+to+record+high/article.do |date=2008-12-10 }}, આ લંડન છે, ૨૨ ઓગસ્ટ 2008</ref>જે ૧૯૯૧ અને 2001ની વચ્ચે વસતી વધારા માટે અર્ધો અડધ જેટલું જવાબદાર છે. [[યુરોપિય મંડળ|યુરોરીયન સંઘ]]ના નાગરિકોને રહેવાનો અને સભ્ય રાજયમાં કામ કરવાનો અધિકાર છે<ref>[http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l33152.htm યૂનિયન નાગરિક અને તેમના પરિવારનો સભ્ય રાજ્યોમાં મુક્ત પણે ફરવાનો અને નિવાસ કરવાનો હક્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204054324/http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l33152.htm |date=2012-02-04 }} યુરોપ.ઇયુ, 6 નવેમ્બર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન કરાયેલું</ref> અને છ ઇમીગ્રન્ટમાંથી એક [[પૂર્વીય યુરોપ|પૂર્વ યુરોપ]]હતો આ એ દેશો છે જે 2004માં ઇયુમાં જોડાયા હતા, જેમાં મોટા ભાગના લોકો [[નવું કોમનવેલ્થ|ન્યૂ કોમનવેલ્શ]]દેશોમાંથી આવતા હતા. <ref> {{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1569400/Emigration-soars-as-Britons-desert-the-UK.html |title=Emigration soars as Britons desert the UK}} </ref> સંક્રતિ વ્યવસ્થાઓ રોમન્સ અને બલ્ગેરીયન્સને લાગે વળગે છે જેમના દેશો જાન્યુઆરી 2007માં ઇયુમાં જોડાયા હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2007/sep/23/immigration.eu|title=Home Office shuts the door on Bulgaria and Romania|last=Doward|first=Jamie|coauthors=Temko, Ned|date=2007-09-23|work=The Observer|page=2|access-date=2008-08-23}}</ref> સત્તાવાર આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ૨,૩ મિલીયન કુલ માઇગ્રન્ટ (સ્થળાંતર થયેલા)<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1023512/Third-World-migrants-2-3m-population-boom.html અમારી ૨.૩એમ વસતી પાછળ ત્રીજા વિશ્વનું સ્થળાંતર કારણભૂત છે], ડેઇલી મેઇલ, 3 જૂન 2008</ref>લોકો 1997થી બ્રિટન જતા રહ્યા હતા,<ref>[http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575160-details/Tories+get+tough+on+immigration+after+Labour's+U-turn/article.do ટોરીઝ કાયમી વસવાટના આકરા નિયંત્રણ માટે કહે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021051705/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575160-details/Tories+get+tough+on+immigration+after+Labour%27s+U-turn/article.do |date=2008-10-21 }}, આ લંડન છે, 20 ઓક્ટોબર 2008</ref>તેમાંના 84% યુરોપની બહારના હતા,<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/labour/3230463/Immigration-Phil-Woolas-admits-Labour-responsible-for-string-of-failures.html કાયમી વસવાટ: ફિલ વૂલાસ સતત નિષ્ફળતાઓ માટે લેબરને જવાબદાર માને છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523205821/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/labour/3230463/Immigration-Phil-Woolas-admits-Labour-responsible-for-string-of-failures.html |date=2010-05-23 }}, ટેલિગ્રાફ, 21 ઓક્ટોબર 2008</ref>અને વધુ 7મિલીયન લોકો 2031સુધીમાં જશે તેવું મનાય છે,<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7602526.stm માઇગ્રન્ટ નિયંત્રણ યોજનાને ફગાવતા પ્રધાન], બીબીસી સમાચાર, 8 સપ્ટેમ્બર 2008</ref>જોકે આ આંકડાઓ વિવાદાસ્પદ છે. <ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1538598/Immigration-%27far-higher%27-than-figures-say.html |title=Immigration 'far higher' than figures say |publisher=The Telegraph |date=2007-01-05 |access-date=2007-04-20 |archive-date=2008-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080529014735/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1538598/Immigration-%27far-higher%27-than-figures-say.html |url-status=dead }}</ref> છેલ્લા સત્તાવાર આંકડાઓ દર્શાવે છે કે 2007માં યુકેમાં કુલ ઇમીગ્રેશન આંક 237,000હતો જે, પાછલા વર્ષના 191,000 કરતા વધુ છે. <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7737134.stm યુકેનમાં કુલ સ્થળાંતરીત લોકોની સંખ્યા 237,૦૦૦ સુધી] બીબીસી સમાચાર, 19 નવેમ્બર, 2008</ref> યુકેમાં વિદેશી જન્મેલા લોકોનું પ્રમાણ અન્ય યુરોપીયન દેશોની તુલનામાં થોડું નીચે છે,<ref>{{cite web |url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=402 |title=Europe: Population and Migration in 2005 |author=Rainer Muenz |publisher=Migration Policy Institute |month=June | year=2006 |access-date = 2007-04-02}}</ref>જ્યારે ખરેખર આંક આગામી બે દાયકામાં કદાચ બમણો થઇને ૯.1મિલીયનથી વધુના આંકે સ્પર્શી જશે. <ref name="immigrants">{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1577120/Britain-to-have-'9.1m-immigrants-by-2030'.html|title=Britain to have '9.1&nbsp;m immigrants by 2030'|publisher=Daily Telegraph|access-date=2009-10-05|archive-date=2008-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601163417/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1577120/Britain-to-have-%279.1m-immigrants-by-2030%27.html|url-status=dead}}</ref> તેજ સમયે ઇમીગ્રેશનને કારણે ઓછામાં ઓછા 5.5&nbsp;મિલીયન બ્રિટીશમાં જન્મેલા લોકો વિદેશમાં રહે છે,<ref name="BritsAbroad">{{cite web |url=http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |title=Brits Abroad: Mapping the scale and nature of British emigration |author=Dhananjayan Sriskandarajah and Catherine Drew |publisher=Institute for Public Policy Research |date=2006-12-11 |access-date=2007-01-20 |archive-date=2007-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070828011816/http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/in_depth/brits_abroad/html/default.stm |title=Brits Abroad |publisher=BBC News |access-date = 2007-04-20}}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6210358.stm |title=5.5&nbsp;m Britons 'opt to live abroad' |publisher=BBC|date=2006-12-11 |access-date = 2007-04-20}}</ref>જેમાં ટોચના ત્રણ સ્થળો જેમ કે [[ઓસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલીયા]], [[સ્પેઇન]], અને [[અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]નો સમાવેશ થાય છે. <ref name="BritsAbroad"/> [[ચિત્ર:United Kingdom foreign born population by country of birth.png|thumb|upright=1.5|left|જન્મના દેશ દ્વારા વિદેશમાં જન્મેલી વસતી ]] [[ચિત્ર:British expats countrymap.svg|thumb|upright=1.5|left|વિદેશમાં વસતો બ્રિટીશ નાગરિક ]] 2006માં ૧૪૯,૦૩૫ બ્રીટશ નાગરિકત્વ માટેની હતી, જે ૨૦૦૫ કરતા ૩૨ ટકા ઓછી છે. 2006માં જેટલા લકોને નાગરિકત્વ અપાયું તેનો આંક 154,૦૯૫ હતો, જે 2005ની તુલનામાં 5% ઓછો છે. સૌથી વધુ જૂથોને બ્રિટીશ નાગરિકત્વ અપાયું હતું તેમાં [[ભારત]], [[પાકિસ્તાન]], [[સોમાલિયા|સોમાલીયા]] અને [[ફિલીપીન્સ]]ના લોકોનો માવેશ થાય છે. <ref>જોહ્ન ફ્રીલવ મેનસાહ, [http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/hosb0807.pdf વ્યક્તિઓને બ્રિટીશ નાગરિકત્વ અપાયું યુનાઇટેડ કિંગડમ, 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070620072431/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/hosb0807.pdf |date=2007-06-20 }}, હોમ ઓફિસ સ્ટેટિસ્ટિકલ બુલેટીન 08/07, ૨૨ મે 2007, 21 સપ્મેમ્બર 2007ના રોજ મૂલ્યાંકન</ref> 21.9% કુલ બાળખો ઇંગ્લેડ અને વોલ્સમાં 2006માં જન્મ્યા હતા, જેમની માતાઓ યુકેની બહારની હતી(669,601માંથી 146,956), એમ 2007માં પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવેલી સત્તાવાર સ્ટેટિસ્ટિક્સ યાદીમાં જણાવ્યુ્ હતું. <ref>[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=369 ૨૬ વર્ષોમાં સૌથી વધુ પ્રજનન દર]નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ , 13 એપ્રિલ 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન</ref> ઓગસ્ટ 2007માં પ્રકાશિત થયેલા આંકડાઓ એવો નિર્દેશ આપે છે કે 682,940&nbsp;લોકોએ [[કામદાર નોંધણી યોજના|વર્કર રજિસ્ટ્રેશન સ્કીમ]] (મધ્ય અને પૂર્વીય યુરોપીયન રાજ્યો કે જે ઇયુમાં 2004માં જોડાયા હતા)માં ૧ મે ૨૦૦૪ અને ૩૦ જૂન 2007ની વચ્ચે અરજી કરી હતી, જેમાંથી 656,395 ને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. <ref>{{cite web|publisher=UK Border Agency, Department for Work and Pensions, HM Revenue & Customs and Communities and Local Government|url=http://www.ind.homeoffice.gov.uk/sitecontent/documents/aboutus/reports/accession_monitoring_report/report16/may04jun08.pdf?view=Binary|title=Accession Monitoring Report: May 2004-June 2008|access-date=2007-08-26|archive-date=2008-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023085803/http://www.ind.homeoffice.gov.uk/sitecontent/documents/aboutus/reports/accession_monitoring_report/report16/may04jun08.pdf?view=Binary|url-status=dead}}</ref> સ્વ-રોજગાર કામદારો અને લોકો કે જે કામ કરતા નથી (વિદ્યાર્થીઓ સહિત)તેમને આ યોજના હેઠળ નોંધણી કરાવવાની જરૂર નથી, તેથી આ આંકડાઓ ઇમીગ્રેશન પ્રવાહ પર નીચલી મર્યાદા સુચવે છે. આ આંકડાઓ એવું દર્શાવતા નથી કે કેટલા ઇમીગ્રન્ટસ ઘરે પરત ફર્યા છે, પરંતુ ૩૦ જૂન 2007ના રોજ પૂરા થતાં ૧૨ મહિનામાં અરજી કરનારાઓમાંથી 56% જેટલા લોકો વધુમાં વધુ ત્રણ મહિના સુધી રહેવાનું આયોજન કરતા હતા તેવું જાણવા મળ્યું છે, જેની સાથે નવા ઇયુ રાજ્યોમાંથી 2005માં કુલ માઇગ્રેશન આંક 64,000છે. <ref name="ONS"> {{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=1311 |title=International migration: Net inflow rose in 2004 |publisher=Office for National Statistics |date=15 December 2005 |dateformat = dmy|access-date=22 November 2006}} </ref>સંશોધન સુચવે છે કે આશરે ૧ મિલીયન લોકો નવા ઇયુથી સભ્ય રાજ્યોમાંથી યુકેમાં એપ્રિલ 2008માં જતા રહ્યા હતા, પરંતુ તેમાંના અર્ધા લોકો ક્યાં તો ઘરે પરત ફરી ગયા છે અથવા તો કોઇ ત્રીજા દશમા ચાલ્યા ગયા છે. <ref>{{cite web|url=http://www.ippr.org/members/download.asp?f=%2Fecomm%2Ffiles%2Ffloodgates%5For%5Fturnstiles%2Epdf|title=Floodgates or turnstiles? Post-EU enlargement migration flows to (and from) the UK|author=Naomi Pollard, Maria Latorre and Dhananjayan Sriskandarajah|publisher=Institute for Public Policy Research|date=2008-04-30|access-date=2008-04-30|archive-date=2009-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421131227/http://www.ippr.org/members/download.asp?f=%2Fecomm%2Ffiles%2Ffloodgates_or_turnstiles.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7372025.stm|title=Half EU migrants 'have left UK'|publisher=BBC News|date=2008-04-30|access-date = 2008-04-30}}</ref>યુકેમાં દર ચારમાથી એક [[પોલ્સ|પોલે(પોલેન્ડનો વતની)]]ત્યાં આજીવન રહેવાનું આયોજન કર્યું હતું એમ સર્વે જણાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-509042/One-Poles-Britain-plan-stay-life-says-survey.html|title=One in every four Poles in Britain plan to stay for life, says survey}}</ref> યુકેમાં [[2008ની આર્થિક કટોકટી]]અને [[પોલેન્ડ]]માં વૃદ્ધિ પામતા જતા અર્થતંત્રએ [[પોલ્સ]]થી લઇને યુકેમાં માઇગ્રન્ટ થતા લોકો માટે આર્થિક પ્રોત્સાહનોમાં ઘટાડો કર્યો હતો. <ref>[http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575019-details/Packing+up+for+home:+Poles+hit+by+UK's+economic+downturn/article.do ઘરે જવા માટે પેકિંગ: યુકેની આર્થિક પીછેહઠથી અસર પામેલા પોલેન્ડના નિવાસીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023063415/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575019-details/Packing+up+for+home%3A+Poles+hit+by+UK%27s+economic+downturn/article.do |date=2008-10-23 }}, આ લંડન છે, 20 ઓક્ટોબર 2008</ref> [[રાષ્ટ્રીય વીમો|નેશનલ ઇન્સ્યોરન્સ]] માહિતી સુચવે છે કે 2.5&nbsp;મિલીયન વિદેશી કામદારો કામ માટે યુકેમાં ચાલ્યા ગયા હતા(જે લોકો ઓઠા સમય માયે જાય છે તેમના સહિત), જેમાં મોટા ભાગના લોકો ૨૦૦૨ અને 2007ની મધ્યમાં ઇયુ દેશોના હતા. <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6913296.stm|title=UK gets 2.5&nbsp;m new foreign workers|date=24 July 2007}}</ref>યુકેની સરકાર હાલમાં [[યુરોપીયન આર્થિક વિસ્તાર|યુરોપીયન ઇકોનોમિક એરિયા]]થી બહારના લોકો માટે[[પોઇન્ટસ આધારિત કાયમી વસવાટની પદ્ધતિ (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|પોઇન્ટસ આધારિત ઇમીગ્રેશન પદ્ધતિ]]અમલમાં લાવી રહી છે જે પ્રવર્તમાન યોજનાને બદલાવશે, જેમાં સ્કોટ્ટીશ સરકારના[[નવેસરની પ્રતિભા પ્રયત્ન|ફ્રેશ ટેલેન્ટ ઇનીશિયેટિવ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. === એથનિક જૂથો === યુકેની આજના દિવસની વસતી [[બ્રિટીશ ટાપુઓનો ઉત્પત્તિ ઇતિહાસ|વિવિઝ એથનિક સ્ટોક્સથી ઉતરતી]], જેમાં મુખ્યત્વે [[પિક્ટીશ|પ્રિ-સેલ્ટીક]], [[સેલ્ટસ|સેલ્ટીક]], [[રોમન નાગરિક|રોમન]], [[એન્ગ્લો સેક્સન|એંગ્લો-સેક્સોન]] અને [[નોર્મન્સ|નોર્મન]]નો સમાવેશ થાય છે. 1945થી [[આફ્રિકા]], [[કેરિબિયન|કેરિબીયન]] અને [[દક્ષિણ એશિયા]]માંથી થયેલા નોંધપાત્ર ઇમીગ્રેશનને [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]દ્વારા રચવામાં આવેલા કાનૂનનુ રક્ષણ છે. Migration from new EU member states in [[મધ્ય યુરોપ|મધ્ય]]અને [[પૂર્વીય યુરોપ|પૂર્વ યુરોપ]]માં 2004થી નવા ઇયુ સભ્ય રાજ્યોમાથી થયેલું માઇગ્રેશન આ વસતી જૂથોની વૃદ્ધિમાં પરિણમ્યુ છે, પરંતુ ૨૦૦૮ અનુસાર આ વલણ વિપરીત બન્યુ છે અને આમાંના મોટા ભાગના માઇગ્રન્ટ ઘરે પરત ફરી રહ્યા છે, જેના કારણે આ જૂથોનું કદ અજાણ રહ્યું છે. <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/7374683.stm 'પોલેન્ડ પાછા વળવા માટે મે યુકે શા માટે છોડી દીધું'], બીબીસી સમાચાર</ref> [[યુનાઇટેડ કિંગડમ વસતી 2001|2001]]અનુસાર, વસતીના 92.1% તેમની જાતને ગોરા તરીકે ઓલખી કાઢી હતી, જેના લીધે યુકેની વસતીના 7.9%<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=764&Pos=4&ColRank=1&Rank=176 |title=Ethnicity: 7.9% from a non-White ethnic group |publisher=Office for National Statistics |date=2004-06-24 |access-date = 2007-04-02|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090909132851/http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=764&Pos=4&ColRank=1&Rank=176|archive-date=2009-09-09}}</ref>લોકોએ મિશ્ર જાતિ અથવા તો [[લઘુમતિ જૂથ|એથનિક લઘુમતી]] તરીકે ઓળખાવી હતી. {| class="wikitable sortable" border="1" style="text-align:right;font-size:100%" |- ! width="200px"| [[એથનિક જૂથ]] ! [[વસતી]] ! કુલની % * |- | align="left"| [[વ્હાઇટ પોલ|શ્વેત]] | {{commas|54153898}} | 92.1% | align="left"| [[કાળી પ્રજા|કાળા]] | {{commas|1148738}} | 2.0% | align="left"| [[બહુવંશીય|મિશ્ર જાતિ]] | {{commas|677117}} | 1.2% | align="left"| [[હ્રિટીશ ભારતીય|ભારતીય]] | {{commas|1053411}} | 1.8% | align="left"| [[બ્રિટીશ પાકિસ્તાની|પાકિસ્તાની]] | {{commas|747285}} | 1.3% | align="left"| [[બ્રિટીશ બાંગ્લાદેશી|બાંગ્લાદશી]] | {{commas|283063}} | 0.5 | align="left"| અન્ય [[બ્રિટીશ એશિયન|એશિયન]] (ચાઇનીઝ સિવાયના) | {{commas|247644}} | 0.4% | align="left"| [[ચાઇનીઝ પ્રજા|ચીની]] | {{commas|247403}} | 0.4% | align="left"|અન્યઃ | {{commas|230615}} | 0.4% |- | colspan="4" align="left"| {{smaller|* Percentage of total UK population}} |} એથનિક વૈવિધ્યતા આખા યુકેમાં નોંધપાત્ર રીતે પથરાયેલી છે. લંડનની વસતીના 30.4% <ref>{{cite web|url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=ac1f930dce6eace0153cf12440ca609dc762c8ae598.e38OaNuRbNuSbi0Ma3aNaxiQbNiLe6fznA5Pp7ftolbGmkTy?a=3&b=276743&c=London&d=13&e=13&g=325264&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1201351285750&enc=1&dsFamilyId=1812&bhcp=1|title=Resident population estimates by ethnic group (percentages): London|publisher=Office for National Statistics|access-date=2008-04-23|archive-date=2012-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5HAPQg?url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=ac1f930dce6eace0153cf12440ca609dc762c8ae598.e38OaNuRbNuSbi0Ma3aNaxiQbNiLe6fznA5Pp7ftolbGmkTy?a=3|url-status=dead}}</ref> and [[લિસેસ્ટર|લિસેસ્ટરની]] 's<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276827&c=Leicester&d=13&e=13&g=394575&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1208962134759&enc=1&dsFamilyId=1812|title=Resident population estimates by ethnic group (percentages): Leicester|publisher=Office for National Statistics|access-date=2008-04-23|archive-date=2012-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5HctGd?url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3|url-status=dead}}</ref>વસતીના 37.4% જૂન ૨૦૦૫ અનુસાર શ્વેત સિવાયના હોવાનું મનાતુ હતું, જ્યારે 5% કરતા ઓછી [[ઉત્તર પૂર્વ ઇંગ્લેંડ|ઉત્તર પૂર્વ ઇંગ્લેંડ /3}, વોલ્સ]] [[દક્ષમઇ પશ્ચિમ ઇંગ્લેંડ|દક્ષિણ પશ્ચિમ]]ની વસતી 2001ની વસતી ગણતરી અનુસાર એથનિક લઘુમતીઓની હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/commentaries/ethnicity.asp|title=Census 2001 - Ethnicity and religion in England and Wales|publisher=Office for National Statistics|access-date=2008-04-23|archive-date=2012-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120630185133/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/index.html|url-status=dead}}</ref> 2007ના અનુસાર [[પ્રાથમિક શાળા|પ્રાથમિક]] ના ૨૨% અને [[સેકંડરી શાળા|સેકંડરીના]] ૧૭.૭% વિદ્યાર્થીઓ કે જે [[ઇંગ્લેંડ]]માં [[રાજ્યની શાળા|શાળામાં ભણતા હતા]]તે એથનિક લઘુમતી પરિવારોના હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.dcsf.gov.uk/rsgateway/DB/SFR/s000744/UPDATEDSFR30_2007.pdf |title=Schools and Pupils in England |month=January |year=2007 |format=PDF |access-date=2008-10-17 |archive-date=2008-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019014742/http://www.dcsf.gov.uk/rsgateway/DB/SFR/s000744/UPDATEDSFR30_2007.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |title=One fifth of children from ethnic minorities |publisher=The Daily Telegraph |author=Graeme Paton |date=2007-10-01 |access-date = 2008-03-28}}</ref> === ભાષાઓ === [[ચિત્ર:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|upright=1.5|એવા દેશો કે જ્યાં ઇંગ્લીશ ભાષા વાસ્તવિક અથવા કાયદેસરની સત્તાવાર ભાષાનો દરજ્જો ધરાવે છે. ]] યુકે''[[વાસ્તવિક|કાયદેસરની]]'' કોઇ સત્તાવાર ભાષા ધરાવતું નથી પરંતુ મોટે ભાગે [[બોલાતી ભાષા]][[ઇંગ્લીશ ભાષા|ઇંગ્લીશ]]છે, [[પશ્ચિમ જર્મેટિક ભાષાઓ|પશ્ચિમની જર્મનીક ભાષા]] [[જૂની અંગ્રેજી ભાષા|જૂના ઇંગ્લીંશ]]કરતા ઉતરતી છે, જે [[જૂની નોર્વેની ભાષા|જૂની નર્સ]], [[નર્મન ભાષા|નોર્મન]] [[ફ્રેંચ ભાષા|ફ્રેંચ]] અને [[લેટિન]]પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં ઋણ લીધું હતું. મોટે ભાગે બ્રિટીશ સામ્રાજ્યને કારણે, ઇંગ્લીશ ભાષા આશા વિશ્વમાં પથરાયેલી છે, અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય ઇંગ્લીશ|કારોબારની આંતરરાષ્ટ્રીય ભાષા]] બની ગઇ છે તેમજ મોટા પ્રમાણમાં શીખાયેલી [[વિદેશી અથવા દ્વિતીય ભાષા તરીકે ઇંગ્લીંશ|દ્વિતીય ભાષા]] છે. <ref>{{cite web |url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055 |title=English-Language Dominance, Literature and Welfare |author=Jacques Melitz |publisher=Centre for Economic Policy Research |year=1999 |access-date=2006-05-26 |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yGyCeG9?url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055 |url-status=dead }}</ref> [[સ્કોટસ ભાષા|સ્કોટ્સ]],પ્રારંભના ઉત્તરીય [[મધ્ય ઇંગ્લીશ]]કરતા ઉતરતી ભાષા છે,જેને યુરોપીયન સ્તરે માન્યતા આપવામાં આવી છે <ref>{{cite web|url=http://www.eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en |title=Eurolang - Language Data - Scots |publisher=Eurolang.net |date= |access-date=2008-11-02}}</ref> અને તે ફક્ત ઇંગ્લીશનો ઉચ્ચાર નથી.તદુપરાંત ચાર [[સેલ્ટીક (કેલ્ટ લોકોની) ભાષાઓ|સેલ્ટિક ભાષા]]ઓ યુકેમાં વપરાશમાં છે: [[વેલ્શ ભાષા|વેલ્શ]], [[આઇરિશ ગાલિક (ભાષા)|આઇરીશ ગાલિક]] (સામાન્ય રીતે ફક્ત [[આઇરીશ ભાષા|આઇરીશ]]તરીકે ઓળખાય છે), [[સ્કોટ્ટીશ ગાલિક]]અને [[કોર્નિશ ભાષા|કોર્નિશ]]. 2001માં વોલ્સની વસતીના પાંચ(21%)મા ભાગની વસતી કહેવાય છે કે તે વેલ્શ બોલી શકતી હતી,<ref>[http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=447&amp;Pos=6&amp;ColRank=1&amp;Rank=192 રાષ્ટ્રીય આંકડાકીય માહિતી ઓનલાઇન] www.statistics.gov.ઉક પર ઉપલબ્ધ</ref>જે 1991ની વસતીના પ્રમાણમાં વધારો દર્શાવે છે (18%).<ref>{{cite web|format=PDF|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf|title=Differences in estimates of Welsh Language Skills|access-date=2008-12-30|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722055520/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf|archive-date=2004-07-22}}</ref> વધુમાં, એવું મનાય છે કે આશરે ૨૦૦,૦૦૦ વેલ્શ બોલનારાઓ ઇંગ્લેંડમાં રહે છે. <ref>[http://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/welsh.shtml વેલ્શ ટુડે પ્રો. પીટર વીન થોમસ દ્વારા] bbc.co.uk</ref> ઉત્તરીય આયાર્લેન્ડમાં 2001ની વસતી દર્શાવે છે કે 167,487 (10.4%) લોકોને કેટલુંક આઇરીશની જાણકારી હતી (જુઓ [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં આઇરીશ ભાષા]]), જે કેથોલિક/નેશનાલિસ્ટ વસતીમાં જ જોવા મળે છે. સ્કોટલેન્ડમાં 92,000 થી વધુ લોકો (વસતીના 2% કરતા ઓછા)પાસે કેટલીક ગાલિક ભાષા ક્ષમતા હતી, જેમાં [[એલિયન સિયર|એઇલીન સિયર]]રહેતા ૭૨ ટકા લોકોનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html સ્કોટલેન્ડની વસતી 2001 - ગેલિકનો અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522110328/http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |date=2013-05-22 }} gro-scotland.gov.uk, 15 ઓક્ટોબર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન</ref> વેલ્શ અને સ્કોટ્ટીશ ગાલિક ભાષા વિશ્વમાં નાના જૂથો દ્વારા બોલવામાં આવે છે તેમજ કેટલાક [[કેનેડીયન ગાલિક|ગાલિક]] હજુ પણ [[નોવા સ્કોટીયા]] , [[કેનેડા]],અને [[પેટાગોનીયા]]માં વેલ્સ, [[આર્જેન્ટિના]]માં બોલવામાં આવે છે. આખા યુનાઇટેડ કિંગડમમાં, કેટલાક અંશે વિદ્યાર્થીઓ માટે બીજી ભાષામાં અભ્યાસ કરવો ફરજિયાત છે: ઇંગ્લેંડમાં ૧૪ વર્ષની ઉંમર સુધી,<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/3983713.stm ફરજિયાત ભાષા શિક્ષણમાં ઘટાડો ] બીએનસી સમાચાર 4 નવેમ્બર, 2004</ref>અને સ્કોટલેન્ડમાં ૧૬ વર્ષની ઉંમર સુધી. [[ફ્રેંચ ભાષા|ફ્રેંચ]] અને[[જર્મન ભાષા|જર્મન]] ભાષાઓ ઇંગ્લેંડ અને સ્કોટલેન્ડમાં સામાન્ય રીતે શીખવવામાં આવતી બીજી ભાષા છે. વોલ્સમાં, દરેક ૧૬ વર્ષની ઉંમરના દરેક વિદ્યાર્થીઓને વેલ્શમાં અથવા બીજી ભાષા તરીકે વેલ્શમાં ભણાવવામાં આવે છે. <ref>[https://web.archive.org/web/20120310162644/http://www.bbc.co.uk/wales/schoolgate/aboutschool/content/inwelsh.shtml વોલ્સમાં માતાપિતા માટે શાળાનો દરવાજો] બીબીસી વોલ્સ, 11 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન</ref> === ધર્મ === [[યૂનિયન સંધિ|યુનિયનની સંધિ]]કે જે યુનાઇટેડ કિંગડમની રચનામાં પરિણમી હતી તે એ વાતની ખાતરી રાખે છે કે [[વિરોધીઓ|પ્રોટેસ્ટન્ટ (સુધારાવાદી સંપ્રદાયનો માણસ)]] અનુયાયી તેમજ [[ચર્ચ અને રાજ્યના ભાગલા|ચર્ચ અને રાજ્ય]] વચ્ચેની કડી હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે. પોતના ધર્મને વળગી રહેનાર તરીકે [[ક્રિસ્ટીનીટી|ખ્રિસ્તી]]એ મોટો ધર્મ છે, તેના પછી [[ઇસ્લામ]], [[હિન્દુત્વ]], [[શીખવાદ|શીખ]] અને ત્યાર બાદ[[યહૂદીવાદ|યહૂદી]]નો ક્રમ આવે છે. 2007નો [[ટિયરફંડ]] સર્વે <ref name="Tearfund_Survey">{{cite web |url=http://www.tearfund.org/webdocs/Website/News/Final%20churchgoing%20report.pdf |format=PDF |title=Tearfund Survey 2007 |access-date=2007-05-05 |archive-date=2009-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318014531/http://www.tearfund.org/webdocs/Website/News/Final%20churchgoing%20report.pdf |url-status=dead }}</ref>જણાવે છે કે 53% લોકોએ પોતાની જાતને ખ્રિસ્તી તરીકે ઓળખાવી હતી, જે 2004ના બ્રિટીશ સોશિયલ એટ્ટીટ્ટીટ્યૂડ્ઝ સર્વે અનુસારનો હતો,<ref name="BSAS2004">{{Citation |publication-date = 2006-02-20 |year = 2004 |title = British Social Attitudes Survey |publisher = National Centre for Social Research |url = http://www.data-archive.ac.uk/findingData/snDescription.asp?sn=5329 |access-date = 2008-02-25 }}</ref> અને 2001ની વસતી ગણતરીમાં 71.6% લોકોએ જણાવ્યું હતું કે ખ્રિસ્તત્વ તેમનો ધર્મ હતો,<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=293 |title=UK Census 2001 |access-date=2007-04-22}}</ref> (જોકે બાદમાં તેનો "સહેલા પ્રશ્ન"તરીકે ઉપયોગ થયો હતો.) આમ છતાં, ટિયરફંડ સર્વેએ દર્શાવ્યું હતું કે બ્રિટનમાં દશમાંથી એક વ્યક્તિએ સપ્તાહમાં ખરેખર મૂલાકાત લીધી હતી. <ref>[http://news.adventist.org/data/2007/1175717480/index.html.en. "બ્રિટીશ ચેરિટી, ટિયરફંડ દ્વારા ચાલુ સપ્તાહે જાહેર કરાયેલ સંશોધન, જે ચર્ચના આગેવાનોના વાંચનને ખરાબ બનાવે છે. ][http://news.adventist.org/data/2007/1175717480/index.html.en. બ્રિટીશ વસતીમાંથી ૫૩ ટકા લોકો પોતાની જાતને ખ્રિસ્તી ગણાવતા હોવા છતા યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ૧૦માંથી એક વ્યક્તિ જ સાપ્તાહિક રીતે ચર્ચમાં હાજરી આપે છે."]</ref> તેમજ [[એથેઇઝમ|નાસ્તિક]] અને [[એગ્નોસ્ટીસિઝમ|અજ્ઞેયવાદી]]ઓની વસતી મોટી છે અને તેમાં વધારો થઇ રહ્યો છે. 2001ની વસતી ગણતરીમાં 9.1&nbsp;મિલીયન (યુકેની વસતીના ૧૫ ટકા)એ દાવો કર્યો હતો કે તેઓ[[નાસ્તિકવાદ|કોઇ ધર્મ]]ધરાવતા નથી, તેમજ વધુ ૪.3મિલીયન (યુકેની વસતીના ૭ ટકા)તેમની ક્યા ધર્મમાં રૂચિ છે તે દર્શાવતા નથી. <ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20031221054139/http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=6590 ધર્મ: 2001 વસતી] રાષ્ટ્રીય આંકડાશાસ્ત્રની વેબસાઇટ.</ref>જે લોકો પોતાની જાતને કોઇ ચોક્કસ ધર્મના હોવાનું ઓળખાવે છે અને જે લોકો ખુલ્લેઆમ કહે છે કે તેઓ ભગવાનમાં મનાે છે તેમના વચ્ચે અસમાનતા છેઃ 2005માં હાથ ધરાયેલો [[યૂરોબેરોમીટર]]પોલ દર્શાવે છે કે 38 ટકા પ્રતિવાદીઓ માને છે કે ભગવાન છે, 40 ટકા લોકો માને છે કે એવું કોઇ અલૌકિક તત્વ છે અથવા જીવનસ્ત્રોત છે અને ૨૦ ટકા લોકોએ જણાવ્યું હતું કે કોઇક અલૌકિક તત્વ, ભગવાન અથવા જીવન સ્ત્રોત છે. <ref name="Eurobarometer">{{PDFlink|[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf Eurobarometer poll conducted in 2005]|1.64&nbsp;MB}}. પાન 9. યુરોપીયન કમિશન. ૭ ડિસેમ્બર 2006ના રોજ પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલું</ref> ==== ખ્રિસ્તી (ક્રિસ્ટીનીટી) ==== [[ચિત્ર:Westminster abbey west.jpg|thumb|બ્રિટીશ શાસકોના રાજ્યાભિષેક માટે વેસ્ટમિનીસ્ટર એબેનો ઉપયોગ થાય છે. ]] ક્રિસ્ટીનીટી એ [[ઇંગ્લેડમાં ધર્મ|ઇંગેલેડમાં મુખય ધર્મ]]છે, તેમજ [[ઇંગ્લેડના ચર્ચ|ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેડ]] ([[એંગ્લીકન|એન્ગીકન]]) [[સ્થાપિત ચર્ચ|એસ્ટાબ્લીશ્ડ ચર્ચ]]:<ref>[http://www.cofe.anglican.org/about/history/ ઇંગ્લેંડના ચર્ચનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100221212004/http://www.cofe.anglican.org/about/history |date=2010-02-21 }} ધી ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેંડ, 23 નવેમ્બર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન</ref> ચર્ચ [[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસદ|યુકે સંસદ]]માં [[ઇશ્વરીય તત્વ|અધિકાર]] ધરાવે છે અને [[યુનાઇટેડ કિંગડમનો શાસક|બ્રિટીશ શાસક]]ચર્ચનો સભ્ય છે ([[યૂનિયન સંધિ|યુનિયન સંધિ]])તેમજ[[ઇંગ્લેડના ચર્ચનો વડો ગવર્નર|સુપ્રીમ ગવર્નર]]ના આર્ટિકલ ૨ હેઠળ જરૂરી). ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેંડ (ધાર્મિક વહીવટને લાગેવળગતા) [[ઇંગ્લેડના ચર્ચનો સામાન્ય પાદરી|જનરલ સાયનોડ]]મારફતે કાયદા ઘડવા અંગેનો અધિકાર ધરાવે છે, જેને સંસદના કાયદા દ્વારા પસાર કરી શકાય. [[ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમાં કેથોલિક ચર્ચ|ઇંગ્લેંડ અન વોલ્સમાં આવેલો રોમન કેથોલિક ચર્ચ]] સૌથી મોટો બીજા ક્રમનો ક્રિશ્ચીયન ચર્ચ છે, જે મુખ્યત્વે ઇંગ્લેંડમાં આશરે પાંચ મિલીયન સભ્યો ધરાવે છે.<ref>[http://www.catholic-ew.org.uk/ccb/catholic_church/the_church_in_england_and_wales ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમાં આવેલા ચર્ચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227121543/http://www.catholic-ew.org.uk/ccb/catholic_church/the_church_in_england_and_wales |date=2009-12-27 }} કેથોલિક-ew.org.uk, 27 નવેમ્બર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન</ref>તેમજ ઇંગ્લેંડમાં [[રૂઢ|રૂઢીગત]], [[બાઇબલનો ઉપદેશવાદ|ઇવાન્ગેલિકલ]] અને[[પેન્ટેકોસ્ટાલિઝમ|પેન્ટેકોસ્ટલ]] ચર્ચો, હાલમાં ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેંડ અને રોમન કેથોલિક બાદ ચર્ચમાં હાજરીની દ્રષ્ટિએ ત્રીજા ક્રમે આવે છે. <ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article757934.ece 'ફ્રિંજ' ચર્ચ વીનીંગ ધ બીલીવર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814125609/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article757934.ece |date=2011-08-14 }} ટાઇમ્સઓનલાઇન, 19 ડિસેમ્બર 2006</ref> અન્ય મોટા ક્રિશ્ચિયન જૂથોમાં [[મેથોડિઝમ (ધાર્મિક સંપ્રદાય)|મેથોડિસ્ટ]] અને [[બપ્ટીસ્ટ|બેપ્ટીષ્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[પ્રિસ્બેટેરિયન ધર્મસંઘ|પ્રિસ્બીટેરીયન]] [[સ્કોટલેન્ડનો ચર્ચ|ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડ]] ([[કિર્ક|ધી કિર્ક]]તરીકે જાણીતો), [[રાષ્ટ્રીય ચર્ચ|નેશનલ ચર્ચ]] ઓફ સ્કોટલેન્ડ અને રાજ્યના અંકુશ હેઠળ નહી તેવી રીતે જાણીતો છે. બિર્ટીશ શાસક સામાન્ય સભ્ય છે અને તેણે કે તેણીએ રાજપ્રાપ્તિ સમયે ચર્ચની સલામતી રક્ષક તરીકેના સોગંદ લેવાની જરૂરિયાત છે. [[સ્કોટલેન્ડમાં રોમન કેથોલિઝમ|સ્કોટલેન્મડમાં આવેલો રોમન કેથોલિક ચર્ચ]]સ્કોટલેન્ડનો બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ છે, જે કુસ વસતીનો છઠ્ઠો ભાગ પ્રદર્શિત કરે છે. <ref>[http://www.scotland.gov.uk/Publications/2005/02/20757/53570 2001વસતીમાં ધર્મનું પૃથ્થકરણ: સંક્ષિપ્ત અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223164451/http://www.scotland.gov.uk/Publications/2005/02/20757/53570 |date=2014-12-23 }} scotland.gov.uk, 6 ડિસેમ્બર 2008મૂલ્યાંકન</ref> [[સ્કોટ્ટીશ એપિસ્કોપલ ચર્ચ]] ,કે જે એન્ગ્લિકોન કોમ્યુનિયનનો એક ભાગ છે, અને સ્કોટલેન્ડમાં 1690માં પ્રિસ્બીટેરીયનની સ્થાપનાની ઝાંખી પૂરાવે છે, જયારે તે ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડથી છૂટું પડ્યું હતું અને તે ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેડનું ડોટર ચર્ચ નથી. ખાસ કરીને ઓગણીસમી સદીમાં ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડમાં વધુ ભાગલા પડ્યા હતા, જે સ્ક્ટોલેન્ડમાં વિવિધ અન્ય પ્રિ્બીટેરિયન ચર્ચોના સર્જનમાં પરિણમ્યા હતા, જેમાં [[સ્કોટલેન્ડનો મફત ચર્ચ (૧૯૦૦-પછીનું )|ફ્રી ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. 1920માં [[વોલ્સમાં આવેલા ચર્ચ|વોલ્સમાં આવેલો ચર્ચ]] ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેડથી સ્વતત્ર થયો હતો અને '[[ચર્ચ સાથેનો સંબંધ તોડી નાખનારાઓ|બિનસ્થાપિત']]બન્યો હતો, પરંતુ તે [[એંગ્લીકન કોમ્યુનિયન|એન્ગ્લિકન કોમ્યુનિયન]]માં જ રહ્યો હતો. વોલ્સમાં મેથોડિઝમ અને અન્ય વધુ સ્વતંત્ર ચર્ચ પરંપરાગત રીતે મજબૂત છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં ધર્મ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં ધાર્મિક જૂથો]] [[તમામ આયર્લેન્ડ|ઓલ આયર્લેન્ડ]] ધોરણે સંગઠિત થયેલા છે. પ્રોટેસ્ટન્ટસ અને એન્ગ્લિકનની બહુમતી હોવા છતાં,<ref>[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=980 ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં સમુદાયો] statistics.gov.uk, 29 ઓક્ટોબર 2008મૂલ્યાંકન</ref>[[આયર્લેન્ડમાં રોમન કેથોલિઝમ|રોમન કેથોલિક ચર્ચ ઓફ આયર્લેન્ડ]]સૌથી મોટો એકમાત્ર ચર્ચ છે. [[આયર્લેન્ડમાં પ્રિસ્બેટેરિયન ચર્ચ|આયર્લેન્ડમાં પ્રિસ્બીટેરિયન ચર્ચ]] , આસ્થાતંત્ર અને ઇતીહાસની દ્રષ્ટિએ ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડ સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલું છે, જે [[આયર્લેન્ડનો ચર્ચ|ચર્ચ ઓફ આયર્લેન્ડ]] (એન્ગ્લિકન)કે જેનું 19મી સદીમાં વિસ્થાપન થયું હતુ તેના પછી બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું ચર્ચ છે. ==== અન્ય ધર્મ ==== [[ચિત્ર:ELM and LMC Angled View 1.jpg|thumb|પૂર્વ લંડનની મસ્જીદ, દેશનું સૌથી મોટું પ્રાર્થના કરવાનું ઇસ્લામિક સ્થળ.]] 2001ની વસતી ગણતરીમાં 1,536,015 જેટલા[[ઇંગ્લેંડમાં મુસ્લિમો|ઇંગ્લેંડમાં]] અને વોલ્સમાં મુસ્લિમો હતા,<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722150028/http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=8288 કેએસ૦૭ ધર્મ: શહેરી વિસ્તારો માટેના અગત્યના આંકડાઓ, શહેરી વિસ્તારમાં વસતીના કદ દ્વારા પરિણામો] statistics.gov.uk, statistics.gov.uk, 29 ડિસેમ્બર 2008મૂલ્યાંકન</ref>જે કુલ વસતીનો 3% હિસ્સો ધરાવે છે. [[સ્કોટલેન્ડમાં ઇસ્લામ|સ્કોટલેન્ડમાં]] રહેલા 42,557 મુસ્લિમો કુલ વસતીના 0.84% હિસ્સો ધરાવે છે. <ref>[http://www.scotland.gov.uk/stats/bulletins/00398-02.asp ૨૦૦૧ વસતીમાં ધર્મનું પૃથ્થકરણ: સંક્ષિપ્ત અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506102959/http://www.scotland.gov.uk/stats/bulletins/00398-02.asp |date=2008-05-06 }} scotland.gov.uk, 6 ડિસેમ્બર 2008મૂલ્યાંકન</ref> તેમજ વધુમાં ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં 1,943 મુસ્લિમો હતા. <ref>{{Cite web |url=http://www.nisranew.nisra.gov.uk/Census/Census2001Output/KeyStatistics/keystats.html |title=ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ વસતી ૨૦૦૧ અગત્યના આંકડાઓ |access-date=2009-10-05 |archive-date=2009-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122204353/http://www.nisranew.nisra.gov.uk/census/Census2001Output/KeyStatistics/keystats.html |url-status=dead }}</ref> મુસ્લિમોના સૌથી મોટા જૂથ[[બ્રિટીશ પાકિસ્તાની|પાકિસ્તાની]], [[બ્રિટીશ બાંગ્લાદેશી|બાંગ્લાદશી]]અને [[બ્રિટીશ ભારતીય|ભારતીય]]મૂળના છે. [[રાષ્ટ્ર્યી આંકડાશાસ્ત્રની ઓફિસ|ઓફિસ ફોર નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ]] ના અનુસાર 2008માં [[યુકેમાં મુસ્લિમો|યુકેમાં]] મુસ્લિમોની સંખ્યા 2,422,૦૦૦ હતી. <ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5621482.ece મુસ્લીમ સમાજ 'અન્ય સમાજની તુલનામાં ૧૦ ગણી ઝડપથી વધતો સમાજ'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525121541/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5621482.ece |date=2010-05-25 }}, ધી ટાઇમ્સ, જાન્યુઆરી 30, 2009</ref> 1 મિલીયનથી વધુ લોકો[[ભારતીય ધર્મો|ભારતીય ધર્મ]]અનુસરે છે:જેમાં 560,000 હિન્દુઓ, 340,000 શીખો તેમજ આશરે 150,000 [[બુદ્ધ સંપ્રદાય|બુધ્ધ]]ધર્મ પાળનારાઓ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |title=Census 2001 - Profiles |access-date=2007-01-27 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717035415/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |url-status=dead }}</ref> એક [[બિન રકારી સંસ્થા|બિન સરકારી સંસ્થા]]ના અંદાજ અનુસાર 800,000 જેટલા યુકેમાં હિન્દુઓ છે.<ref>{{cite web |url=http://hinduism.iskcon.com/tradition/1212.htm |title=Hinduism in Britain today |publisher=International Society for Krishna Consciousness |access-date=2007-04-22 |archive-date=2010-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101217230639/http://hinduism.iskcon.com/tradition/1212.htm |url-status=dead }}</ref> [[લિસેસ્ટર]] વિશ્વમાં ભારત બહારના થોડા [[જૈન સંપ્રદાય|જૈન]] મંદિરો ધરાવે છે.<ref>[http://www.jaincentre.com/ ધી જૈન સેન્ટર, લિસેસ્ટર. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921091924/http://www.jaincentre.com/ |date=2010-09-21 }}[http://www.jaincentre.com/ યુકે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921091924/http://www.jaincentre.com/ |date=2010-09-21 }} jaincentre.com, 29 ઓક્ટોબર 2008મૂલ્યાંકન</ref>2001ની વસતી ગણતરી અનુસાર આશરે 270,000 જેટલા યહૂદીઓ[[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|બ્રિટન]]માં છે.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |title=Census 2001 - Profiles |access-date=2007-12-02 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717035415/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |url-status=dead }}</ref> == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:City of London.jpg|thumb|લંડન એ યુરોપનું સૌથી મોટું નાણાંકીય કેન્દ્ર છે અને ન્યુ યોર્ક અને ટોક્યોની સાથે વિશ્વના ત્રણ મોટા નાણાંકીય કેન્દ્રોમાંનું એક છે.[321]]] યુકેનું અર્થતંત્ર [[સ્કોટલેન્ડનું અર્થતંત્ર|ઇંગ્લેંડ]], [[વોલ્સનું અર્થતંત્ર|વોલ્સ]] અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડનું અર્થતંત્ર|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]ના અર્થતંત્રની તુલનામાં (કદ અનુસાર ઉતરતા ક્રમમાં) બનાવવામાં આવ્યું છે. [[બજાર]] [[વિનીમય દર|વિનિમય દર]]ને આધારે, યુનાઇટેડ કિંગડમ આજે વિશ્વમાં છઠ્ઠા ક્રમનું અને યુરોપમાં [[જર્મની]] અને [[ફ્રાંસ]] બાદ ત્રીજા ક્રમનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર છે.<ref name="GDP"/>યુનાઇટેડ કિંગડમમાં [[ઓદ્યોગિક ક્રાંતિ|ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]] ની શરૂઆત પ્રારંભિક રીતે ભારે ઉદ્યોગો જેમ કે [[શિપબિલ્ડીંગ]], [[કોલ માઇનીંગ]], [[સ્ટીલ (પોલાદ)|સ્ટીલ]] ઉત્પાદન અને [[ટેક્સટાઈલ|કાપડઉદ્યોગ]]પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની સાથે થયો હતો. સામ્રાજ્યએ બ્રિટીશ પેદાશો માટે વિદેશી બજાર તૈયાર કર્યં હતું, જે યુકેને 19મી સદીમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર પ્રભુત્વ ધરાવવાની મંજૂરી આપતું હતું. જોકે, અન્ય રાષ્ટ્રોએ પણ ઔદ્યોગિકરણ પ્રાપ્ત કરતા, તેમજ અર્થતંત્રમાં બે વિશ્વ યુદ્ધ પછી પીછેહઠ થતાં યુનાઇટેડ કિંગડમે તેનો સ્પર્ધાત્મક ફાયદો ગુમાવવાનું શરૂ કર્યું હતું અને ભારે ભારે ઉદ્યોગોએ આખી 20મી સદીમાં પાછી પાની કરી હતી. ઉત્પાદન પ્રક્રિયા અર્થતંત્રનો નોંધપાત્ર હિસ્સો રહ્યો છે, પરંતુ 2003માં કુલ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનમાં તેનો હિસ્સો ફક્ત એક છઠ્ઠમાંશ જેટલો જ હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.dti.gov.uk/ministers/speeches/hewitt150704b.html |title=TUC Manufacturing Conference |author=Patricia Hewitt |publisher=Department for Trade and Industry |date=2004-07-15 |access-date=2006-05-16 |archive-date=2007-06-03 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070603164510/http://www.dti.gov.uk/ministers/speeches/hewitt150704b.html |url-status=dead }}</ref> [[બ્રિટીશ મોટર ઉદ્યોગ]] આ ક્ષેત્રનો મહત્વનો ભાગ છે, તેમ છતાં [[એમજી રોવર ગ્રુપ|એમજી રોવર જૂથ]]પડી ભાંગતા અને મોટા ભાગના ુદ્યોગો વિદેશની માલિકીના હોવાથી તેના કદમાં ઘટાડો થયો હતો.સિવીલ અને એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદન, વિશ્વમાં બીજા ક્રમના સૌથી મોટા [[બચાવ કોન્ટ્રેક્ટર|ડિફેન્સ કોન્ટ્રાક્ટર]] [[બીએઇ સિસ્ટમ્સ]],<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8086117.stm |title=Military spending sets new record |access-date=2009-06-08 |publisher=www.BBC.co.uk}}</ref>અને યુરોપીય ખંડની કંપની [[ઇએડીએસ]], [[એરબસ]]ના માલિક દ્વારા કરવામાં આવે છે. [[રોલ્સ રોયસી પીએલસી|રોલ્સ રોયસી]]વૈશ્વિક એરોસ્પેસ એન્જિન્સ બજારનો મહત્તમ હિસ્સો ધરાવે છે. યુકેમાં કેમિકલ અને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ મજબૂત છે, તેમજ વિશ્વની બીજા અને છઠ્ઠા ક્રમની ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ અનુક્રમે ([[ગ્લેક્સોસ્મિથક્લાઇન]] અને [[એસ્ટ્રાઝેનેકા]],<ref>{{cite web |url=http://www.dti.gov.uk/sectors/biotech/pharmaceutical/page10219.html |title=The Pharmaceutical sector in the UK |access-date=2007-02-27 |publisher=Department of Trade and Industry |archive-date=2007-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205141427/http://www.dti.gov.uk/sectors/biotech/pharmaceutical/page10219.html |url-status=dead }}</ref>યુકેની છે. યુકેનું [[અર્થતંત્રનું ત્રીજું ક્ષેત્ર|સર્વિસ ક્ષેત્ર]]નો નોંધપાત્ર રીતે વિકાસ થયો છે અને હાલમાં જીડીપીમાં આશરે 73% નો હિસ્સો ધરાવે છે.<ref>{{cite web |date=2006-04-26 |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/Product.asp?vlnk=9333 |title=Index of Services (experimental) |publisher=Office for National Statistics |access-date=2006-05-24}}</ref> સર્વિસ ક્ષેત્ર પર [[નાણાંકીય સેવાઓ|નાણાંકીય સેવા]] નુ્, ખાસ કરીને બેન્કિંગ અને વીમા ક્ષેત્રની પ્રભુત્વ છે. લંડન [[લંડન સ્ટોક એક્સચેંજ]]હોવાની સાથે વિશ્વનું સૌથી મોટું નાણાંકીય કેન્દ્ર છે, તેમજ [[લંડન ઇન્ટરનેશનલ ફાયનાન્સિયલ એન્જ ઓપ્શન્સ એક્સચેંજ|લંડન ઇન્ટરનેશનલ ફાયનાન્સિયલ ફ્યુચર્સ એન્ડ ઓપ્શન્સ એક્સચેંજ]] , અને [[લ્લોયડ્ઝ ઓફ લંડન|લ્લોયડઝ ઓફ લંડન]] વીમા બજાર એ તમામ [[લંડનનું શહેર|લંડન શહેર]]માં આવેલા છે. [[આંતરરાષ્ટ્રીય કારોબાર]] અને વાણિજ્ય માટે લંડન મોટું કેન્દ્ર છે અને [[વૈશ્વિક અર્થતંત્ર]]([[ન્યૂયોર્ક શહેર|ન્યુ યોર્ક શહેર]] અને [[ટોક્યો]]સહિત )માટે ત્રણ કમાન્ડ સેન્ટરોનું અગ્રણી છે..<ref>{{cite book|author=[[Saskia Sassen|Sassen, Saskia]]|title=The Global City: New York, London, Tokyo|year=2001|publisher=Princeton University Press|edition=2nd}}</ref> વિશ્વમાં આવેલી વિદેશી બેન્કોની શાખા પર ભારે પ્રભુત્વ ધરાવે છે. ભૂતકાળના દાયકાઓમાં લંડનમાં રાઇવલ નાણાંકીય કેન્દ્રનો [[લંડન ડોકલેન્ડ્ઝ|ડોકલેન્ડઝ]] વિસ્તારમાં, વિશ્વની સૌથી મોટી બેન્ક [[એચએબીસી|એચએસબીસી]], <ref>[http://www.forbes.com/lists/2008/18/biz_2000global08_The-Global-2000_Rank.html "ખાસ અહેવાલ - ધી ગ્લોબલ 2000,"] ''ફોર્બસ'' , એપ્રિલ 2, 2008.</ref><ref>[http://www.hsbc.com/1/2/newsroom/news/news-archive-2008/hsbc-tops-forbes-2000-list-of-world-s-largest-companies "ફોર્બસની યાદીમાં વિશ્વની સૌથી મોટી કંપનીઓમાં એચએસબીસી ટોચના સ્થાને,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113200650/http://www.hsbc.com/1/2/newsroom/news/news-archive-2008/hsbc-tops-forbes-2000-list-of-world-s-largest-companies |date=2013-01-13 }} એચએસબીસી વેબસાઇટ, 4 એપ્રિલ 2008</ref> અને [[બારક્લેઝ પીએલસી|બર્કલેઝ બેન્ક]]સાથે વિકાસ થયો છે, જેમણે પોતાની મુખ્ય ઓફિસ ત્યાં પુનઃખસેડી હતી. જે મુખ્તવે યુકેની ન હોય તેવી અસંખ્ય બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓએ તેમના યુરોપીયન અથવા વિશ્વમાં અન્ય સ્થળ તરીકે લંડનમાં ઓફિસ રાખવાનું પસંદ કર્યું છે. તેનું ઉદાહરણ છ અમેરિકન નાણાંકીય કંપની [[સિટીગ્રુપ]]. સ્કોટ્ટીશ રાજધાની એડિનબર્ગ [[યુરોપ]]ના અનેક મોટા નાણાંકીય કેન્દ્રોમાંનું એક ધરાવે છે <ref>{{cite web |url=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200203/cmhansrd/vo030430/halltext/30430h05.htm#30430h05_spnew0|title=Financial Services Industry |first=Mark |last=Lazarowicz (Labour MP) |date=2003-04-30|publisher=United Kingdom Parliament |access-date=2008-10-17}}</ref> અને [[રોયલ બેન્ક ઓફ સ્કોટલેન્ડ ગ્રુપ|રોયલ બેન્ક ઓફ સ્ટોટલેન્ડ ગ્રુપ]]વિશ્વની અનેક મોટી બેન્કોમાંની એકનું વડુમથક ધરાવે છે. [[ચિત્ર:Oil platform in the North SeaPros.jpg|thumb|ઉત્તરીય સમુદ્રી ઓઇલ અને ગેસ પુરવઠો મોટા ભાગના યુકેની ઉર્જા જરૂરિયાત છે.]] [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં પ્રવાસન|પ્રવાસન]] બ્રિટીશ અર્થતંત્ર માટે અત્યંત અગત્યનું છે. 2004માં 27મિલીયનથી વધુ પ્રવાસીઓ આવતા, યુનાઇટેડ કિંગડમ વિશ્વમાં છઠ્ઠા ક્રમનું સૌથી મોટું પ્રવાસી સ્થળ બની ગયું છે. <ref>{{PDFlink|[http://www.world-tourism.org/facts/eng/pdf/highlights/2005_eng_high.pdf International Tourism Receipts]|1.10&nbsp;MB}}. યુએનડબ્લ્યુટીઓ ટૂરીઝમ હાઇલાઇટ્સ, આવૃત્તિ 2005 પાન 12. વર્લ્ડ ટૂરીઝમ ઓર્ગેનાઇઝેશ.24 મે 2006ના રોજ પ્રાપ્ત કરાયેલું</ref> નોંધપાત્ર માર્જિન સાથે લંડન એવું શહેર છે જ્યાં વિશ્વના મોટા ભાગના પ્રવાસીઓએ મૂલાકાત લીધી હતી જેમાં 2006માં 15.6 મિલીયન પ્રવાસીઓ લંડન આવ્યા હતા, જે બેંગકોકની તુલનામાં બીજા ક્રમનું મોટું સ્થળ છે (બેંગકોકમાં 10.4 મિલીયન મૂલાકાતીઓ) and ત્રીજા ક્રમે પેરિસ (9.7 મિલીયન)આવે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.euromonitor.com/Top_150_City_Destinations_London_Leads_the_Way|title=Top 150 city destinations: London leads the way|first=Caroline|last=Bremner|publisher=Euromonitor International|date=2007-10-11|access-date=2008-08-28|archive-date=2010-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100209063157/http://www.euromonitor.com/Top_150_City_Destinations_London_Leads_the_Way|url-status=dead}}</ref>[[સર્જનાત્મક ઉદ્યોગો]]નો 2005માં જીવીએના 7% હતો અને સરારેશ વાર્ષિક 6% ના દરે ૧૯૯૭ અને 2005ની મધ્યમાં તેમાં વૃદ્ધિ થઇ હતી. <ref>{{cite web |date=2007-03-09 |url=http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx |title=From the Margins to the Mainstream - Government unveils new action plan for the creative industries |publisher=DCMS |access-date=2007-03-09 |archive-date=2008-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204131529/http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx |url-status=dead }}</ref> યુનાઇટેડ કિંગડમનું કૃષિ ક્ષેત્ર દેશની જીડીપીમાં ફક્ત ૦.૯ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. યુકે પાસે [[કોલસો|કોલસા]]ની નાની અનામત છે, જે હજુ સુધી નોંધપાત્ર સ્તરે છે, તેમજ <ref>{{cite web |date=2006-11-30 |url=http://europe.theoildrum.com/story/2006/11/19/135819/75 |title=The architecture of UK offshore oil production in relation to future production models |publisher=The Oil Drum |access-date=2008-08-27}}</ref> [[કુદરતી ગેસ|નેચરલ ગેસ]] અને [[ઓઇલ અનામત]]માં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઇ રહ્યો છે. 400 મિલીયન ટનથી વધુ પ્રૂવન કોલની અનામતો યુકેમાં ઓળખી કાઢવામાં આવી છે. <ref name="Coal 1">{{cite web|title=Coal Around the World|author=UK Coal|url=http://www.ukcoal.com/coal-around-the-world|access-date=2008-09-23|publisher=UK Coal|year=2007|work=UK Coal website|archive-date=2008-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013045749/http://www.ukcoal.com/coal-around-the-world|url-status=dead}}</ref>2004માં કુલ યુકેનો કોલ વપરાશ (આયાતો સહિત)61 મિલીયન ટનના સ્તરે હતો,<ref name="BERR 1">{{cite web|title=Chapter 2: Long term trends Solid fuels and derived gases|author=UK Coal|url=http://www.berr.gov.uk/files/file19261.pdf|access-date=2008-09-23|publisher=Department for Business Enterprise & Regulatory Reform|format=PDF|year=2008|work=BERR website|archive-date=2008-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080923193134/http://www.berr.gov.uk/files/file19261.pdf|url-status=dead}}</ref> જે યુકેને ૬.૫ વર્ષો માટે કોલની બાબતમાં સ્વનિર્ભર બનાવે છે, તેમ છતાં કોલસો કાઢવાનો સમય હજુ ૨૦ વર્ષ જેટલો લાગશે. <ref name="Coal 1"/> [[કોલસો#ઇંધણ તરીકે કોલસો|કોલસા આધારિત]]ના વિકલ્પ રૂપે [[વીજ ઉત્પાદન]] [[અંડરગ્રાઉન્ડ કોલ ગેસિફિકેશન|અંડરગ્રાઉન્ડ કોલ ગેસિફિકેશન(યુસીજી)છે.]] . યુજીસીમાં ઇન્જેક્ટીંગ સ્ટીમ અને ઓક્સીજન ડાઉન બોરહોલનો સમાવેશ થાય છે, જે કોલસામાંથી ગેસ ઉત્પન્ન કરે છે અને તેનું મિક્ચર સરફેસ પર નાખે છે-આમ કોલસાનો દુરુપયોગ કરવાની અત્યંત નીચી કાર્બન પદ્ધતિ છે. ઓળખી કઢાયેલા ઓનશોર વિસ્તારો કે જેમાં યુજીસીનો 7 અબજ અને 16 અબજ ટનનો જથ્થો હોવાનું મનાય છે. <ref name="Coal 2">{{cite web|title=Coal Reserves in the United Kingdom|author=The Coal Authority|url=http://www.coal.gov.uk/media//860AD/Response%20to%20Energy%20Review%20-%20Appendix%202.pdf|access-date=2008-09-23|publisher=The Coal Authority|format=PDF|year=2007|work=Response to Energy Review|archive-date=2009-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104054403/http://www.coal.gov.uk/media//860AD/Response%20to%20Energy%20Review%20-%20Appendix%202.pdf|url-status=dead}}</ref> યુકેના પ્રવર્તમાન કોલસાના આધારે, આ વોલ્યુમો એ અનામત દર્શાવે છે જે યુકેમાં આગામી ૨૦૦ અને ૪૦૦ વર્ષ સુધી ટકી શકશે.<ref name="Coal 3">{{cite web|title=BBC News England Expert predicts 'coal revolution'|author=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/7046981.stm|access-date=2008-09-23|publisher=BBC|dater=2007-10-16|work=BBC News website}}</ref> [[ચિત્ર:London.bankofengland.arp.jpg|thumb|બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડ; યુનાઇટેડ કિંગડમની મધ્યસ્થ બેન્ક.]] અર્થતંત્રમાં સરકારની સામેલગીરીનું સંચાલન [[સરકારી તિજોરીના ચાન્સેલર|ચાન્સેલર ઓફ ધ એક્સચેકર]] (હાલમાં [[એલિસ્ટેઇર ડાર્લિંગ|અલીસ્ટેઇર ડાર્લિંગ]])છે, જે [[એચએમ ટ્રેઝરી]]ના વડા છે, પરંતુ [[યુનાઈટેડ કિંગડમના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]] (હાલમાં ''માન્ય'' [[ગોર્ડન બ્રાઉન|ગોર્ડોન બ્રાઉન]] એમપી), [[ટ્રેઝરીના પ્રથમ લોર્ડ|ટ્રેઝરીના પ્રથમ લોર્ડ છે]]; જ્યારેન્સેલર ઓફ ધી એક્સચેંક ટ્રેઝરીના બીજા લોર્ડ છે. તાજેતરના વર્ષોમાં, યુકે અર્થતંત્રનું સંચાલન બજાર ઉદારીકરણ અને ઓછા કરવેરા અને નિયમનો દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યુ છે. 1997થી , [[બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડ|બેંક ઓફ ઇંગ્લેડ]]ની [[મોનેટરી પોલિસી કમિટી]]કે જેના વડા [[બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડના ગવર્નર|બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેડના ગવર્નર છે]],તે દર વર્ષે ચાન્સેલર દ્વારા અર્થતંત્રમાં ફૂગાવાનો દર નક્કી કરવામાં આવે છે તેને જરૂરી સ્તર સુધી લાવવા માટે [[સત્તાવાર બેન્ક દર|વ્યાજ દર]]નક્કી કરે છે. <ref>[http://www.bankofengland.co.uk/about/more_about.htm બેન્ક દ્વારા વધુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312060011/http://www.bankofengland.co.uk/about/more_about.htm |date=2008-03-12 }} www.bankofengland.co.uk, 8 ઓગસ્ટ 2008મૂલ્યાંકન</ref> સ્કોટ્ટીશ સરકાર, સ્કોટ્ટીશ સંસદની મંજૂરીની શરતે સ્કોટલેન્ડમાં જે આવક વેરો ચૂકવવામાં આવે છે તેમાં ૩ પેન્સના વધારા કે ઘટાડા દ્વારા આવકવેરાનો મૂળ દર નક્કી કરવાની સત્તા ધરાવે છે, જોકે, આ સત્તાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. માર્ચ 2009ના અનુસાર યુકેનું [[સરકારી ઋણ]] [[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|જીડીપી]]ના 49 ટકા જેટલું હતું. <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7952262.stm યુકે અંદાજપત્રીય ખાધ વિસ્તૃત] બીબીસી સમાચાર, 19 માર્ચ 2009</ref> યુકેનું ચલણ [[પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ]]છે, જેને '''[[પાઉન્ડનું પ્રતીક|£]]''' ના પ્રતીકરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે. [[બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડ]] [[મધ્યસ્થ બેન્ક]]છે, જે ચલણ બજારમાં મૂકવા માટે જવાબદાર છે. સ્કોટલેન્ડ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં આવેલી બેન્કો, જે તે મુદ્દાને પહોંચી વળવા માટે બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડ પાસેથી પૂરતી નોટો મેળવવાની શરતે તેમની પોતાની નોટો બહાર પાડવાનો અધિકાર ધરાવે છે. ચલણને બજારમાં તરતું મૂકતી વખતે યુકેએ [[યૂરો]]ની સાથે જોડાવાનું પસંદ કર્યું ન હતુ અને બ્રિટીશ વડાપ્રધાન ''માનનીય'' ગોર્ડોન બ્રાઉન એમપીએ નજીકના ભવિષ્યમાં સભ્યપદ માટે એમ કહીને ઇનકાર કર્યો હતો કે નહી જોડાવાનો નિર્ણય લેવાનો બ્રિટન અને યુરોપ પાસે અધિકાર છે.<ref>{{cite web |date=2007-07-24 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article2127640.ece |title=Puritanism comes too naturally for 'Huck' Brown |publisher=Times Online |access-date=2007-07-24 |archive-date=2011-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814094905/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article2127640.ece |url-status=dead }}</ref> ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન ટોની બ્લેયરની સરકારે [[પાંચ આર્થિક પરીક્ષણો|પાંચ આર્થિક પરીક્ષણ]]માં ખરા ઉતરી શકાય છે કે કેમ તે માટે લોકમત લેવાની અરજી કરી હતી.2005માં યુકેમાંથી અર્ધા કરતા વધુ (55%)ચલણને અપનાવવાની વિરુદ્ધમાં હતા, જ્યારે ૩૦ ટકા લોકો તેની તરફેણમાં હતા. <ref>{{cite web |date=2005-02-28 |url=http://www.ipsos-mori.com/content/polls-05/emu-entry-and-eu-constitution.ashx|title=[[EMU]] Entry and [[EU Constitution]] |publisher=MORI |access-date=2006-05-17}}</ref> 23 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ ઓફિસ ફોર નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ પાસેથી ઉપલબ્ધ થયેલા સરકારી આંકડાઓ દર્શાવે છે કે 1991થી અત્યાર સુધીમાં સૌપ્રથમ વખત સત્તાવાર રીતે [[૨૦૦૦ના પાછલા વર્ષોની મંદી|મંદી]]માં હતું. <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7846266.stm|title=UK in recession as economy slides |publisher=BBC|date=2009-01-23|access-date=2009-01-23}}</ref> == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:KingsCollegeChapelWest.jpg|thumb|કીંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીનો ભાગ ]] [[ચિત્ર:Tom Quad, Christ Church 2004-01-21.jpg|thumb|right|ક્રિસ્ટ ચર્ચ, ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીનો ભાગ]] યુનાઇટેડ કિંગડમના દરેક દેશો અલગ પ્રકારની શિક્ષણ વ્યવસ્થા ધરાવે છે તેમજ ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સને શિક્ષણ સોંપણી અંગેની સત્તા આપી દીધી છે. [[ઇંગ્લેંડમાં શિક્ષણ]] એ [[ચિલ્ડ્ર્ન , સ્કુલ્સ એન્ડ ફેમિલીઝ માટે રાજ્ય સચિવ|ચિલ્ડ્રનસ સ્કુલ્સ એન્ડ ફેમિલીઝના રાજ્ય કક્ષાના સચિવ]]ની અને [[ઇનોવેશન, યુનિવર્સિટીઝ એન્ડ સ્કીલ્સનો રાજ્ય સચિવ|ઇનોવેશન, યુનિવર્સિટીઝ એન્ડ સ્કીલ્સના રાજ્ય કક્ષાના સચિવ]] ની જવાબદારી છે,જોકે રાજ્યની દૈનિક વહીવટ અને ભંડોળ એ [[સ્થાનિક શિક્ષણ સત્તા|સ્થાનિક સત્તા]] (અગાઉ સ્થાનિક શિક્ષણ ઓથોરિટી તરીકે જાણીતી)ની જવાબદારી છે. <ref>{{cite web |url=http://www.dcsf.gov.uk/localauthorities/index.cfm |title=Local Authorities |publisher=DCSF |access-date=2008-12-21}}</ref> ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમાં યુનિવર્સલ સ્ટેટ એજ્યુકેશન 1870માં અને 1900માં સેકંડરી ધોરણનું શિક્ષણ પ્રાથમિક ધોરણે લાગુ પાડવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.humana.org/Article.asp?TxtID=223&SubMenuItemID=183&MenuItemID=43 |title=United Kingdom |publisher=Humana |access-date=2006-05-18 |archive-date=2006-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061003010910/http://www.humana.org/Article.asp?TxtID=223&SubMenuItemID=183&MenuItemID=43 |url-status=dead }}</ref> પાંચથી ૧૬ વર્ષની વયના માટે શિક્ષણ ફરજિયાત છે. (જો જુલાઇ અથવા ઓગસ્ટના અંતમાં જન્મ થયો હોય તો ૧૫ વર્ષ)સ્ટેટ સેકરચ શાળાઓમાં મોટા ભાગના બાળકો શિક્ષીત છે, ફક્ત નાનો ભાગ કે શૈક્ષણિક લાયકાતના ધોરણે પસંદગી કરે છે. ખરેખર આંકડાઓમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં, ઇંગ્લેંડમાં [[ખાનગી શાળા|ખાનગી શાળાઓ]]જતા બાળકોનું પ્રમાણ 7%થી ઉપર વધ્યું છે. <ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/education/2007/nov/09/schools.uk |title=Private school pupil numbers in decline |publisher=Guardian |date=2007-11-09}}</ref> [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રીજ|કેમ્બ્રિજ]] અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ ઓક્સફોર્ડ|ઓક્ફોર્ડ]]યુનિવર્સિટીના અર્ધા ઉપરાંતના વિદ્યાર્થીઓએ શાળામાં હાજરી આપી હતી. <ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/6905288.stm |title=More state pupils in universities |publisher=BBC News |date=2007-07-19}}</ref> રાજ્યની શાળાઓ કે જે વિદ્યાર્થીઓની બુદ્ધિમતા અને શૈક્ષણિક લાયકાતની દ્રષ્ટિએ પસદગી કરે છે તે મોટા ભાગની પસદગીયુક્ત શાળાની તુલનામાં તુલનાત્મક પરિણામો હાંસલ કરી શકે છે: જીસીએસઇના 2006ના પરિણામની દ્રષ્ટિએ ટોચની દશ શાળાઓમાંથી બે શાળાઓરાજ્યસંચાલિત [[ગ્રામર શાળા]]ઓ હતી. . ઇંગ્લેંડ વિશ્વમાં કેટલીક ટોચની યુનિવર્સિટીઓ ધરાવે છે; [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રીજ|યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ]], [[યુનિવર્સિટી ઓફ ઓક્સફોર્ડ]], [[ઇમ્પીરીયલ કોલેજ લંડન]] અને [[યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડન]]ન સમાવેશ 2008માં વૈશ્વિક ધોરણે ટોચની 10માં થતો હતો. [[ટીએચઇએસ-ક્યુએસ વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી રેન્કીંગ્સ|ટીએચઇએ - ક્યૂએસ વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી રેન્કીંગ્સ]].<ref>{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=243&pubCode=1|title=The top 200 world universities|publisher=Times Higher Education|date=2008-10-09|access-date=2009-05-14|archive-date=2010-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231190900/http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=243&pubCode=1|url-status=dead}}</ref> ટ્રેન્ડઝ ઇન ઇન્ટરનેશનલ મેથેમેટિક્સ એન્ડ સાયંસ સ્ટડી ([[ટીઆઇએમએસએ|ટીઆઇએમએસએસ]])ના રેટિંગવાળા ઇંગ્લેડના વિદ્યાર્થીઓ વિશ્વમાં ગણિતમાં 7મા અને વિજ્ઞાનમાં 6ઠ્ઠા ક્રમે છે. પરિણામો ઇંગ્લેંડના વિદ્યાર્થીઓને [[જર્મની]]અને[[સ્કેન્ડીનેવીયા]]સહિતના યુરોપીયન દેશોની આગળ લઇ જાય છે.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/7773081.stm વૈશ્વિક ટોચના 10માં ઇંગ્લેંડના વિદ્યાર્થીઓ] બીબીસી સમાચાર, 10 ડિસેમ્બર 2008</ref> [[સ્કોટલેન્ડમાં શિક્ષણ]]એ [[એજ્યુકેશન એન્ડ લાઇફલોંગ લર્નીંગના રાજ્ય સચિવ|કેબિનેટ સેક્રેટરી ફોર એજ્યુકેશન એન્ડ લાઇફલોંગ લર્નીંગ]]ની જવાબદારી છે, જ્યારે રાજ્યની શાળાઓના દૈનિક વહીવટ અને ભંડોળ સ્થાનિક સત્તાની જવાબદારી છે.[[સ્કોટ્ટીશ જાહેર સંસ્થાઓ|બિન-ડિપાર્ટમેન્ટ જાહેર સંસ્થાઓ]]ની સ્કોટ્ટીશ શિક્ષણમાં મહત્વની ભૂમિકા છે: [[સ્કોટ્ટીશ ક્વોલિફીકેશન્સ ઓથોરિટી|સ્કોટ્ટીશ ક્વોલિફિકેશન્સ ઓથોરિટી]] સેકડરી શાળાઓમાં આપવામાં આવતી ડિગ્રીઓ સિવાય વિકાસ, is responsible for the development, અધિકારપત્ર, મૂલ્યાંકન અને લાયકાતનું પ્રમાણીકરણ કરવા માટે જવાબદાર છે, [[વધુ શિક્ષણ|વધુ અભ્યાસ માટે]] [[પ્રાદેશિક શિક્ષણ|સેકંડરી પછીની]] કોલેજો અને અન્ય કેન્દ્રોઃ <ref>[http://www.sqa.org.uk/sqa/5656.html એસક્યૂએ વિશે] sqa.org.uk, 7 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન</ref> અને[[લર્નીંગ એન્ડ ટીચીંગ સ્કોટલેન્ડ]] શૈક્સ્ત્રોષણિક સમાજને અભ્યાસક્રમના વિકાસ અને સંશોધનની સંસ્કૃત્તિ, મહત્વાકાંક્ષા અને શ્રેષ્ઠતાના સર્જન માટે સલાહ, સ્ત્રોતો અને સ્ટાફ વિકાસ પૂરા પાડે છે. <ref>[http://www.ltscotland.org.uk/aboutlts/index.asp સ્કોટલેન્ડ વિશે શીખવું અને શીખડાવવું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401140609/http://www.ltscotland.org.uk/aboutlts/index.asp |date=2012-04-01 }} ltscotland.org.uk, 7 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન</ref> સ્કોટલેન્ડમાં 1496માં ફરજિયાત શિક્ષણનો કાયદો બનાવવામાં આવ્યો હતો. <ref>[http://www.scotland.org/about/innovation-and-creativity/features/education/e_brain_drain.html બ્રેઇન ડ્રેઇન ઇન રિવર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071204064525/http://www.scotland.org/about/innovation-and-creativity/features/education/e_brain_drain.html |date=2007-12-04 }} scotland.org, 7 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન</ref> સ્કોટલેન્ડમાં ખાનગી શાળાઓમાં જતા બાળકોનું પ્રમાણ ફક્ત 4% છે, જોકે તાજેતરના વર્ષોમાં તેમાં ધીમો વધારો જોવાયો છે. <ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/6563167.stm |title=Increase in private school intake |publisher=BBC News |date=2007-04-17}}</ref> સ્કોટ્ટીશ વિદ્યાર્થીઓ કે જે સ્કોટ્ટીશ યુનિવર્સિટીમાં હાજરી આપે છે તેઓ ક્યાં તો ટ્યુશન ફી અથવા તો કાયમી સ્નાતક દરો ચૂકવતા નથી કેમ કે 2001માં ફી નાબૂદ કરવામાં આવી હતી અને ગ્રેજ્યુએટ એન્ડોવમેન્ટ યોજના 2008માં નાબૂદ કરવામાં આવી હતી. <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7268101.stm દેણગી ફી રદ કરવા માટે એમએસપીનો મત] બીબીસી સમાચાર, 28 ફેબ્રુઆરી 2008</ref> [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં શિક્ષણ]] એ [[શિક્ષણ પ્રધાન (ઉત્તર આયર્લેન્ડ)|શિક્ષણ પ્રધાન]] અને[[રોજગાર અને ભણતર પ્રધાન|રોજોગારી અને ભણતર પ્રધાન]]ની જવાબદારી છે, આમ છથાં સ્થાનિક ધોરણે જવાબદારીનું સંચાલન પાંચ શિક્ષણ અને ગ્રાંથાલય બોર્ડ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે વિવિધ ભૌગોલિક વિસ્તારોને આવરી લે છે. '[[શૈક્ષણિકસત્ર, પરીક્ષા અને મૂલ્યાંકન માટેની કાઉન્સીલ|કાઉન્સીલ ફોર ધ ક્યુરિક્યુલમ, એક્ઝામિનેશન્સ એન્ડ એસેસમેન્ટ]] (સીસીઇએ) એવી સંસ્થા છે જે [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ એક્ઝિક્યુટિવ|સરકાર]]ને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડની શાળાઓમાં શુ શીખવવું જોઇએ, દેખરેખના ધોરણો અને લાયકાત આપવા અંગે સલાહ પૂરી પાડે છે. <ref>[http://www.ccea.org.uk/ અમારા વિશે- -અમે શુ કરીએ છીએ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305135914/http://ccea.org.uk/ |date=2018-03-05 }} ccea.org.uk, 7 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન</ref>[[વોલ્સની રાષ્ટ્રીય વિધાનસભા]] ની જવાબદારી [[વોલ્સમાં શિક્ષણ|વોલ્સમાં શિક્ષણની]] છે. વેલ્શના મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓને સંપૂર્ણ અથવા મોટે ભાગે [[વેલ્શ ભાષા]]શીખવવામાં આવે છે; વેલ્શમાં દરેક માટે ૧૬ વર્ષના ન થાય ત્યાં સુધી ફરજિયાત છે. સંપૂર્ણ દ્વિભાષી વોલ્સ અપનાવવાની નીતિના ભાગરૂપે વેલ્શ મિડીયમ શાળાઓ વધારવાનું આયોજન છે. == આરોગ્યસંભાળ == [[ચિત્ર:NorfolkAndNorwichUniversityHospital(KatyAppleton)Aug2005.jpg|thumb|right|નોરફોક અને નોરવિક યુનિવર્સિટી હોસ્પીટલ-આધુનિક એનએચએસ હોસ્પીટલ ]] [[ચિત્ર:Royal Aberdeen Children's Hospital.jpg|thumb|right|ધી રોયલ એબર્ડીન ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પીટલ ખાસ બાળકોની હોસ્પીટલ છે, જે એનએચએસ સ્કોટલેન્ડનો ભાગ છે. ]] [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં આરોગ્યસંભાળ|યુનાઇટેડ કિંગડમમાં આરોગ્સંભાળ]] એ [[અવક્રાંતિ|સોંપાયેલ બાબત]]છે અને ઇંગ્લેંડ, ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સમાં વિવિધ નીતિઓ અને અગ્રિમતા સાથે અલગ વ્યવસ્થા છે <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7586147.stm એનએચએસની સોંપણીમાં 'ભારે વિપરીતતા' ] બીબીસી સમાચાર, 28 ઓગસ્ટ 2008 </ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7149423.stm એનએચએસ પાસે ચાર વિવિધ પદ્ધતિઓ છે] [[બીબીસી]] 2 જાન્યુઆરી 2008</ref>જોકે સહકારનનું સ્તર સામાન્ય રીતે સેવાઓના વપરાશ કરતા સરહદી વપરાશકારોની તુલનામાં સામાન્ય રીતે ગુપ્ત તફાવત રહેલો છે. ચાર વ્યવસ્થાઓ [[જાહેર ભંડોળ ધરાવતું આરોગ્યસંભાળ|જાહેર આરોગ્યસંભાળ]] તમામ[[બ્રિટીશ નાગરિકત્વ કાયદો|યુકેના કાયમી નિવાસી]]ઓને પૂરી પાડે છે, તે જરૂરિયાતના મુદ્દે તદ્દન વિનામૂલ્યે છે અને તેની ચૂકવણી [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં કરલાદણ|સામાન્ય કરવેરા]]દ્વારા કરવામાં આવે છે. ઘણી નાની ખાનગી તબીબી વ્યવસ્થા પણ અસ્તિત્વમાં છે. યુકેમાં મોટા પાયે વિવિધ નિયમનકારી સંસ્થાઓ પથરાયેલી છે જેમ કે [[જનરલ મેડિકલ કાઉન્સીલ]] , [[નર્સીંગ એન્ડ મિડવાઇફકી કાઉન્સીલ|નર્સીંગ એન્ડ મિડવાઇફરી કાઉન્સીલ]] અને બિન સરકારી આધારિત (ઉદા.[[રોયલ કોલેજ]]s). આખા યુકેમાં મોટી સંખ્યામાં[[મેડિકલ શાળા]]ઓ અને [[ડેન્ટીસ્ટ્રી|ડે્ટલ શાળા]]છે, અને તાલીમ [[નર્સ (આયા)|નર્સ]]અને દવા સાથે સંકળાયેલા વ્યવસાયો માટે નોંધપાત્ર સંસ્થાઓ છે. [[ઇંગ્લેડમાં આરોગ્યસંભાળ|ઇંગ્લેંડમાં આરોગ્યસંભાળ]]મુખ્યત્વે[[નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ (ઇંગ્લેંડ)|નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ]]દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે, જે આજે ફક્ત ઇંગ્લેંડને આવરે છે, જ્યારે મૂળભૂત રીતે તે ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સને આવરી લેતી હતી. તેની સ્થાપના [[નેશનલ હેલ્ત સર્વિસ એક્ટ 1946|નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ કાયદો 1946]]દ્વારા કરવામાં આવી હતી જે 5જુલાઇ 1948ના રોજ અસરમાં આવ્યો હતો. [[આરોગ્ય વિભાગ (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ હેલ્થ]]ઇંગ્લેંડની પ્રજાના આરોગ્યમાં સુધારો કરવા માટે સુખાકારી માટે અસ્તિત્વમાં છે,<ref>[http://www.dh.gov.uk/en/Aboutus/index.htm આરોગ્ય વિભાગ વિશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214204741/http://www.dh.gov.uk/en/Aboutus/index.htm |date=2009-12-14 }} dh.gov.uk, 5 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન</ref>અને [[આરોગ્યના રાજ્ય સચિવ|સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ ફોર હેલ્થ]] તેના કામ માટે અને એનએચએસના કામ માટે યુકેની સંસદને જવાબ આપવા બંધાયેલી છે. ઇંગ્લેડની એનએચએસ વિશ્વમાં અનેક મોટા સખત સંસ્થાઓમાંની એક છે, જે 1.3&nbsp;મિલીયન લોકોથી વધુને રોજગારી પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/6450303.stm |title=NHS workforce 'falls by 11,000' |publisher=BBC News, |date=2007-03-14}}</ref> જાહેર ક્ષેત્રની આરોગ્ય સંભાળ આપતી સંસ્થાઓના સેવા સ્તરમાં પ્રાથમિક ([[જનરલ પ્રેક્ટીશનર|જનરલ પ્રેક્ટિસ]]), સેકંડરી ([[હોસ્પીટલ|જિલ્લા જનરલ હોસ્પિટલ]])અને ટેરિટરી ([[વિદ્યા આપતી હોસ્પીટલ|ટીચીંગ હોસ્પિટલ]])નો સમાવેશ થાય છે. વિવધ સ્તરો વચ્ચ નોંધપાત્રલ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા અને આપલે છે. ે[[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર હેલ્થ એન્જ ક્લિનીકલ એક્સેલન્સ|નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર હેલ્થ એન્ડ ક્લિનીકલ એક્સેલન્સ]],અથવા એનઆઇસીઇ, ઇંગ્લેડ અન વોલ્સમાં એનએચએસ દ્વારા દવા કે સારવાર પૂરી પડશે કે કેમ તે અંગેની સલાહ આપે છે. [[સ્કોટલેન્ડમાં આરોગ્યસંભાળ]] એ મુખ્યત્વે [[એનએચએસ સ્કોટલેન્ડ]],સ્કોટલેન્ડની જાહર આરોગ્યસંભાળ વ્યવસ્થા દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. આ સર્વિસની સ્થાપના નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ (સ્કોટલેન્ડ)કાયદો ૧૯૪૭ દ્વારા કરવામાં આવી હતી (બાદમાં નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ (સ્કોટલેન્ડ)કાયદો ૧૯૭૮ દ્વારા પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો હતો)જે ૫ જુલાઇ 1948ના રોજ અસરમાં આવ્યો હતો, તેની સાથે ઇંગ્લેંડ અન વોલ્સમાં એનએચએસ સર્વિસનો પ્રારંભ થયો હતો. જોકે,૧૯૪૮ પહેલા, સ્કોટલેન્ડની અર્ધા ભાગની વસતીને રાજ્ય દ્વારા ભંડોળ પૂરિુ પડાયેલ હેલ્થકેર દ્વારા આવરી લેવામા આવ્યા હતા, જેને [[હાઇલેન્ડ્ઝ અને આઇસલેન્ડ્ઝ સર્વિસ|હાઇલેન્ડઝ એન્ડ આઇલેન્ડ મેડિકલ સર્વિસ]]દ્વારા સેવા પૂરી પડાતી હતી. <ref>[http://www.60yearsofnhsscotland.co.uk/history/birth-of-nhs-scotland/highlands-and-islands-medical-service.html હાઇલેન્ડઝ અને આયલેન્ડ મેડિક સર્વિસ (એચઆઇએમએસ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114040031/http://www.60yearsofnhsscotland.co.uk/history/birth-of-nhs-scotland/highlands-and-islands-medical-service.html |date=2013-01-14 }} www.60yearsofnhsscotland.co.uk, 28 જુલાઇ 2008મૂલ્યાંકન</ref> 2006માં એનએચએસ સ્કોટલેન્ડે 158,000 કર્મચારીઓને રોજગારીએ રાખ્યા હતા, જેમાં 47,500 થી વધુ નર્સ, દાઇ, હેલ્થ વિઝીટર અને 3,800 થી વધુ કન્સલટન્ટને રોજગારીએ રાખ્યા હતા. વધુમાં, 12,000 થી વધુ ડોકટરો, ફેમિલી પ્રેકિસનરો અને ડેન્ટીસ્ટ, ઓપ્ટીશિયન અને કોમ્યુનિટી ફાર્માસિસ્ટ સહિતના સંબંધિત આરોગ્ય વ્યાવસાયિકો હતા, જેઓ સ્વતંત્ર કોન્ટ્રક્ટરોની જેમ કામ કરતા હબતા અને એનએચએસના પરિપ્રેક્ષ્યમાં અસંખ્ય સેવાઓ પૂરી પાડતા હતા તેની સામે તેમને ફી અને ભથ્થાઓ મળતા હતા. <ref>[http://www.show.scot.nhs.uk/introduction.aspx સ્કોટલેન્ડમાં એનએચએસ વિશે ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628224652/http://www.show.scot.nhs.uk/introduction.aspx |date=2014-06-28 }}એનએચએસ સ્કોટલેન્ડ</ref> [[આરોગ્ય અને સુખસંભાળના કેબિનેટ સચિવ|કેબિનેટ સેક્રેટરી ફોર હેલ્થ એન્જ વેલબીઇંગ]] એનએચએસના સ્કોટલેન્ડમાં કામ માટે સ્કોટ્ટીશ સંસદને જવાબદાર હતા. [[એનએચએસ વોલ્સ|વોલ્સમાં આરોગ્યસંભાળ]] મુખ્યત્વે [[એનએચએસ વોલ્સ]]દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. એનએચએસ જેવા જ સમાન માળખા તરીકે મૂળભૂત રીતે સ્થપાયેલી અને [[નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ કાયદો 1946|નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ એક્ટ 1946]]દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલી,વોલ્સની એનએચએસ કરતા વધુ સત્તા ધરાવતી સંસ્થાને 1969માં સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ ફોર વોલ્સને તબદિલ કરવામાં આવી હતી. <ref>{1એનએચએસ વોલ્શ ૧૯૬૦ વિશે પરિચય{/1} www.wales.nhs.uk </ref> તેની સામે, એનએચએસ વોલ્સની જવાબદારી વેલ્શ એસેમ્બલી અને એક્ઝિક્યુટિવને 1999ની ફરજ સોંપણી અંતર્ગત આપવામાં આવી હતી. એનએચએસ વોલ્સ વોલ્સમાં જાહેર આરોગ્યસંભાળ પૂરી પાડે છે અને આશરે 90,000 જેટલા કર્મચારીઓને રોજગારી પૂરી પાડે છે, જે તેને વોલ્સનો સૌથી મોટો રોજગારદાતા બનાવે છે. <ref>[http://www.wales.nhs.uk/sites3/page.cfm?pid=11590&amp;orgid=452 એનએચએસ વોલ્સ કર્મચારીઓ વિશે પરિચય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090707180613/http://www.wales.nhs.uk/sites3/page.cfm?orgid=452&pid=11590 |date=2009-07-07 }} www.wales.nhs.uk</ref>વેલ્શ એસેમ્બલી સરકારમાં આર્ગોય અને સામાજિક સેવાના પ્રધાન એવા વ્યક્તિ છે જે કેબિનેટની જવાબદારી ધરાવે છે જેમાં વોલ્સમાં આરોગ્ય અને સામાજિક સેવાનો સમાવેશ થાય છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં આરોગ્ય અને સામાજિક સંભાળ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં આરોગ્યસંભાળ]] મુખ્યત્વે [[આરોગ્ય, સામાજિક સેવા અને જાહેર સલામતી વિભાગ|ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ હેલ્થ, સોશિયલ સર્વિસ એન્ડ પબ્લિક સેફ્ટી]]દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. == વાહનવ્યવહાર == [[ચિત્ર:London Heathrow T5 AB1.JPG|thumb|હીથ્રો ટર્મીનલ 5. વિશ્વના અન્ય હવાઇમથકની તુલનામાં હીથ્રો હવાઇમથક સૌથી આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફર પ્રવાહ ધરાવતું હવાઇમથક છે. [396][398]]] [[ચિત્ર:Bb-forthrailbridge.jpg|thumb|સ્કોટલેન્ડમાં આવેલો ફોર્થ રેલવે બ્રિજ રેલ માળખાનું સાંસ્કૃતિક લક્ષણ છતું કરે છે. ]] [[હાઇવે એજન્સી]] [[એક્ઝિક્યુટિવ એજન્સી|અક્ઝિક્યુટિવ એજન્સી /1}છે અને તે ખાનગી માલિકીના અને સંચાલના કરવામાં આવતા]] [[એમ6 ટોલ|એમ૬ ટોલ]] સિવાય પણ ટ્રન્ડ રોડ અને મોટરવેઝ માટે જવાબદાર છે. <ref>[http://www.m6toll.co.uk/faqs/default.asp?mainmenuid=6 એમ6ટોલ સતત પછાતા પ્રશ્નો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113225031/http://www.m6toll.co.uk/faqs/default.asp?mainmenuid=6 |date=2013-01-13 }} www.m6toll.co.uk, 13 જુલાઇ 2008મૂલ્યાંકન</ref> ટ્રાન્સપોર્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ દર્શાવે છે કે [[ટ્રાફિક ભીડ|ટ્રાફિક ભરાવો]]અનેક વાહનવ્યવહારમી સમસ્યાઓમાંની એક છે અને જો તેની પુનઃતપાસ કરવામાં નહી આવે તો ૨૦૨૫ સુધીમાં ઇંગ્લેંડને તેનો વધારાનો 22અબજ ડોલરનો ખર્ચ ઉઠાવવો પડશે.<ref>{{cite web|title = Tackling congestion on our roads|url = http://www.dft.gov.uk/pgr/roads/introtoroads/roadcongestion/|publisher = Department for Transport|access-date = 2009-10-05|archive-date = 2010-05-13|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100513053607/http://www.dft.gov.uk/pgr/roads/introtoroads/roadcongestion/|url-status = dead}}</ref>સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા 2006ના[[એડ્ડિંગ્ટોન ટ્રાન્સપોર્ટ અભ્યાસ|એડ્ડિન્ગ્ટોન અહેવાલ]]અનુસાર, વાહનોનો ભરાવાને [[માર્ગ ભાવનિર્ધારણ|રોડ પ્રાઇસીંગ]] અને વાહનવ્યવહારના માળખાના વિસ્તરણ દ્વારા નાથવામાં નહી આવે તો તે ભયાનક બની રહેશે અને અર્થતંત્રને નુકસાનરૂપ છે. <ref>{{cite web|title = Delivering choice and reliability|url = http://www.dft.gov.uk/press/speechesstatements/speeches/congestion|publisher = Department for Transport|access-date = 2009-10-05|archive-date = 2009-06-06|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090606082130/http://www.dft.gov.uk/press/speechesstatements/speeches/congestion|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|title = The Eddington Transport Study|author = Rod Eddington|year = 2006|month = December|url = http://www.dft.gov.uk/about/strategy/transportstrategy/eddingtonstudy/|publisher = UK Treasury|access-date = 2009-10-05|archive-date = 2010-05-13|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100513053704/http://www.dft.gov.uk/about/strategy/transportstrategy/eddingtonstudy/|url-status = dead}}</ref> સ્કોટ્ટીશ [[વાહનવ્યવહાર]] માળખું એ [[એન્ટરપ્રાઇઝ, ટ્રાન્સપોર્ટ એન્ડ લાઇફલોંગ લર્નીંગ ડિપાર્ટમેન્ટ (સ્કોટલેન્ડ)|સ્કોટ્ટીશ સરકારના સાહસ, ટ્રાન્સપોર્ટ અને લાઇફલોંગ લર્નીંગ ડિપાર્ટમેન્ટ]]ની જવાબદારી છે, [[વાહનવ્યવહાર સ્કોટલેન્ડ|ટ્રાન્સપોર્ટ સ્કોટલેંડ]] [[સ્કોટ્ટીશ સરકારની એક્ઝિક્યુટિવ એજન્સીઓ|એક્ઝિક્યુટિવ એજન્સી]]હોવાથી [[નાણાં અને સતત વૃદ્ધિના કેબિનેટ સચિવ|કેબિનેટ સેક્રેટરી ફોર ફાયનાન્સ એન્ડ સુ્સ્ટેઇનેબલ ગ્રોવ્થ]]ની સ્કોટલેન્ડના ટ્રન્ડ રોડ અને રેલ નેટવર્કની જવાબદાર છે.<ref>[http://www.transportscotland.gov.uk/ ટ્રાન્સપોર્ટ સ્કોટલેન્ડ - સ્કોટલેન્ડને ફરતું રાખે છે] www.transportscotland.gov.uk, 1 જુલાઇ 2008મૂલ્યાંકન </ref> સ્કોટલેન્ડના રેલ માળખામાં આશરે 340 રેલવે સ્ટેશન્સ અને ૩,૦૦૦ કિલોમીટરના ટ્રેકનો સમાવેશ થાય છે જેની પર દર વર્ષે 62 મિલીયનથી વધી મુસાફરો મુસાફરી કરે છે. <ref>[http://www.transportscotland.gov.uk/rail ટ્રાન્સપોર્ટ સ્કોટલેન્ડ - રેલ] www.transportscotland.gov.uk, 10 જુલાઇ 2008મૂલ્યાંકન</ref>2008માં સ્કોટ્ટીશ સરકારે આગામી 20 વર્ષ માટે રોકાણ યોજના નક્કી કરી હતી, જેમાં નવા ફોર્થ રોજ બ્રિજ અને રેલ માળખાના વીજળીકરણને અગ્રિમતા આપવાનો સમાવેશ કરાયો હતો. <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7775936.stm વાહનવ્યવહાર યોજના પ્રથમ નજરે ] બીબીસી સમાચાર, 10 ડિસેમ્બર 2008</ref>આખા યુકેમાં, {{convert|46904|km|mi|0}}મુખ્ય માર્ગોનું મોટરવે નેટવર્કનું{{convert|3497|km|mi|0}}રેડિયલ રોડ નેટવર્ક છે. તેમજ વધુમાં {{convert|213750|km|mi|0}}પત્થર જડેલી પગથીનો પણ સમાવેશ થાય છે. ગ્રેટ બ્રિટનમાં ૧૬,૧૧૬ કિલોમીટર (૧૦,૦૭૨ માઇલ્સ)નું [[નેટવર્ક રેલ|રેલ માળખું]] છે અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]માં ૩૦૩ રુટ કિમી (૧૮૯ રુટ એમઆઇ)ના ૧૮,૦૦૦ પેસેન્જર ટ્રેઇનથી વધુ અને ૧૦૦૦ દૈનિક ફ્રેઇટ ટ્રેઇનનો સમાવેશ થાય છે.લંડન અને અન્માંય શહેરોમાં શહેરી રેલ માળખું અત્યંત સુવિકસિત છે. એક સમયે યુકેમાં 48,000 રુટ કીમીથી વધુ(30,000 રુટ એમઆઇ)રેલ માળખું હતં, જોકે તેમાંના મોટા ભાગના માળખામાં ૧૯૫૫ અને 1975ના ગાળામાં ઘટાડો થયો હતો, જેમાંનો મોટો ઘટાડો સરકારના સલાહકાર [[રિચાર્ડ બીચીંગ|રિચાર્ડ બીચીંગે]]1960ના મધ્યમાં આપેલા અહેવાલ બાદ થયો હતો.(જે [[બીચીંગ એક્સ]]તરીકે જાણીતો છે.)હવે આગામી ૨૦૨૫ સુધીમાં નવી હાઇ સ્પીડ લાઇનો તૈયાર કરવાની યોજના બનાવવામાં આવી રહી છે. <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7467203.stm નવી મોટી રેલ લાઇનની વિચારણા] બીબીસી સમાચાર, 21 જૂન 2008 </ref>રાજધાનીની પશ્ચિમે ૧૫ માઇલ (૨૪ કિમી)દૂર આવેલું[[લંડનનું હિથરો વિમાની મથક|લંડન હીથ્રો એરપોર્ટ]]યુકેનું સૌથી વધુ વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે અને વિશ્વના અન્ય કોઇ પણ એરપોર્ટની તુલનામાં સૌથી વધુ પેસેન્જર ટ્રાફિક ધરાવે છે. == રમત == બ્રિટીશ સ્પોર્ટને ઘણી વખત રાષ્ટ્રવાર ઇંગ્લશ, સ્કોટ્ટીશ, વેલ્શ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ અને અથવા આઇરીશ સંસ્થાઓમાં પેટા વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે. મોટી [[રમતગમત|રમત]]કે જેમાં [[એસોસિયેશન ફૂટબોલ]], [[રગ્બી ફૂટબોલ]], [[બોક્સીંગ]], [[બેડમિંટોન]], [[ક્રિકેટ]], [[ટેનીસ|ટેનિસ]] અને [[ગોલ્ફ]]નો સમાવેશ થાય છે તેનો યુનાઇટેડ કિંગડમ અને જે રાજ્યોએ તેને આગળ ધપાવ્યા હતા તેને મૂળ રીતે લાગે ળગે છે અથવા ત્યાં તેનો નોંધપાત્ર વિકાસ થયો હતો. 2008ના સર્વેક્ષણોમાં એવું મળી આવ્યું હતું કે ફૂટબોલ [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રમતગમત|યુનાઇટડ કિંગડમમાં અત્યંત લોકપ્રિય રમત]] છે.<ref>{{cite web|url=http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/content/crowded-summer-of-sport.ashx|title=Crowded Summer Of Sport|publisher=Ipsos Mori|access-date=2008-10-17|archive-date=2009-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618163751/http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/content/crowded-summer-of-sport.ashx|url-status=dead}}</ref>આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાઓમાં અલગ ટીમો [[ઇંગ્લેંડ]], [[સ્કોટલેન્ડ]], [[વોલ્સ]],અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]નું મોટા ભાગની ટીમ રમતોમાં તેમજ [[કોમનવેલ્થ રમતો|કોમનવેલ્થ ગેઇમ્સમાં]]પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. (રમતના સંદર્ભમાં આ ટીમોનો સામૂહિક રીતે [[હોમ નેશન્સ]]તરીકે ઉલ્લેખ કરી શકાય.) આમ છતા, એવા પણ પ્રસંગો છે જ્યાં એક જ રમત ટીમ યુનાઇટેડ કિંગડમનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હોય, જેમ કે [[રમતોત્સવ (ઓલિમ્પીક)|ઓલિમ્પીક]]સહિતની રમતોમાં જ્યાં યુકેનું પ્રતિનિધિત્વ [[ઓલિમ્પીકમાં ગ્રેટ બ્રિટન|ગ્રેટ બ્રિટન ટીમ]]દ્વારા થતું હોય. === ક્રિકેટ === ક્રિકેટને ઘણી વખત સારતત્વરૂપ ઇગ્લીશ પ્રવૃત્તિ તરીકે જોવામાં આવ્યું છે.યુકેના મોટા ભાગમાં તે રમાતું હોવા છતાં,તે ફક્ત દક્ષિણ વોલ્સમાં જ [[ગ્લામોર્ગન|ગ્લેમોર્ગન]]રહ્યું છે, જ્યાં ક્રિકેટે ઇંગ્લેડની બહારની રમત તરીકેનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કર્યો છે. ફક્ત ઇંગ્લેંડ જ નોંધપાત્ર રાષ્ટ્રીય ટીમ ધરાવે છે. [[ક્રિકેટ]]ની શોધ ઇંગ્લેંડમાં થઇ હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે (જોકે તાજેતરના સંશોધનો સુચવે છે કે તેની ખરેખર શોધ બેલ્જિયમમાં થઇ હતી)<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7919429.stm ક્રિકેટની શોધ બેલ્જિયમમાં થઇ હતી'] બીબીસી સમાચાર, 2 માર્ચ 2009</ref> અને [[ઇંગ્લેંડ ક્રિકેટ ટીમ|ઇંગ્લેડ ક્રિકેટ ટીમ]] નું નિયંત્રણ, [[ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ ક્રિકેટ બોર્ડ|ઇંગ્લેંડ એન્ડ વોલ્સ ક્રિકેટ બોર્ડ]]દ્વારા થાય છે,<ref>[http://www.ecb.co.uk/ecb/about-ecb/ ઇસીબી વિશે] www.ecb.co.uk, 4 ઓગસ્ટ 2008મૂલ્યાંકન </ref>જે ફક્ત યુકેમાં [[ટેસ્ટ ક્રિકેટ|ટેસ્ટ સ્ટેટસ]] સાથેની રાષ્ટ્રીય ટીમ છે. ટીમ સભ્યોને મુખ્ય કાઉન્ટી સાઇડથી લેવામાં આવે છે અને તેમાં ઇંગ્લીશ અને વેલ્શ ખેલાડીઓનો સમાવેશ થાય છે. ક્રિકેટ ફૂટબોલ અને રગ્બીથી અલગ પડે છે, જ્યાં વોલ્સ અને ઇંગ્લેંડ અલગ રાષ્ટ્રીય ટીમ ધરાવે છે, જોકે વોલ્સે ભૂતકાળમાં તેની અલગ ટીમ ઊભી કરી હતી.[[આયર્લેન્ડમાં રમતગમત|આઇરીશ]] અને [[સ્કોટલેન્ડમાં ક્રિકેટ|સ્કોટ્ટીશ]]ખેલાડીઓ ઇંગ્લેંડ વતી રમ્યા છે કારણે કે [[સ્કોટલેન્ડ નેશનલ ક્રિકેટ ટમ|સ્કોટલેન્ડ]] કે [[આયર્લેન્ડ ક્રિકેટ ટીમ|આયર્લેન્ડ]] ટેસ્ટ દરજ્જો ધરાવતા હતા અને તેમણે તાજેતરમાં જ [[વનડે ક્રિકેટ મેચ|વન ડે ઇન્ટરનેશનલ]]માં રમવાનું શરૂ કર્યું છે.સ્કોટલેન્ડ, ઇંગ્લેંડ (અને વોલ્સ), અને આયર્લેન્ડે (ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ સહિત) [[ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપ]]માં ભાગ લીધો હતો, જેમાં ઇંગ્લેંડ ફાઇનલમાં ત્રણ વખત પહોંચી ગયું હતું. તદુપરાંત વ્યાવસાયિક[[કાઉન્ટી ચેમ્પીયનશીપ|લીગ ચેમ્પીયનશીપ]] પણ છે જેમાં ક્લબ્સ ૧૭ ઇંગ્લશ દેશોનું અને પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને ૧ વેલ્શ કાઉન્ટીમાં તેમાં ભાગ લે છે. === ફૂટબોલ === [[ચિત્ર:Wembley Stadium closeup.jpg|thumb|right|ઇંગ્લેંડનું નવું વેમ્બ્લી સ્ટેડિયમ. અત્યાર સુધીમાં બંધાયેલા તમામ સ્ટેડિયમમાં આ અત્યંત ખર્ચાળ સ્ટેડિયમ છે. [423]]] [[ચિત્ર:Hampden Stadium.jpg|thumb|right|હેમ્પડેન પાર્ક, ગ્લાસગો-સ્કોટલેન્ડનું નેશનલ ફૂડબોલ સ્ટેડિયમ ]] [[ચિત્ર:Millennium Stadium North.jpg|thumb|કાર્ડિફનું મિલેનીયમ સ્ટેડિયમ, વોલ્સનું નેશનલ સ્ટેડિયમ ]] દરેક [[હોમ નેશન્સ]] પાસે તેની પોતાનું ફૂટબોલ એસોસિયેશન, રાષ્ટ્રીય ટીમ અને [[લીગ સિસ્ટમ]]છે, જોકે, બહુ ઓછી ક્લબો વિવિધ ઐતિહાસિક અને તર્કબદ્ધ કારણોસર તેમના અલગ અલગ દેશની પદ્ધતિ અનુસાર રમે છે. [[ઇંગ્લેંડ નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|ઇંગ્લેડ]], [[સ્કોટલેન્ડ નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|સ્કોટલેન્ડ]], [[વોલ્સ નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|વોલ્સ]]અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ ફૂડબોલ ટીમ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાઓમાં અલગ દેશ તરીકે ભાગ લે છે અને પરિણામ સ્વરૂપે યુકે [[ઓલિમ્પીક રમતો|ઓલિમ્પીક રમતોમાં]]ફૂટબોલની ઇવેન્ટમાં એક જ ટીમ તરીકે ભાગ લેતું નથી. [[2012 ઉનાળુ રમતોત્સવ|2012 સમર ઓલિમ્પીક]]માં ભાગ લેવા માટે [[યુનાઇટેડ કિંગડમ નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|યુકેની ટીમને રાખવી તેવી દરખાસ્તો છે]]પરંતુ [[સ્કોટ્ટીશ ફૂટબોલ એસોસિયેશન|સ્કોટ્ટીશ]], [[ફૂટબોલ એસોસિયેશન ઓફ વોલ્સ|વેલ્શ]]અને [[આઇરીશ ફૂટબોલ એસોસિયેશન|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]] ફૂટબોલ એસોસિયેશનોએ આમ થવાને કારણે તેમનો સ્વતંત્ર દરજ્જો છીનવાઇ જશે તેવા ભયથી તેમાં ભાગ લેવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને આ દહેશતને ફીફાના પ્રમુખ સેપ્પ બ્લેટરે સમર્થન આપ્યું હતું. <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/football/7286011.stm|title=Blatter against British 2012 team|publisher=BBC News|date=2008-03-09|access-date=2008-04-02}}</ref> ઇંગ્લેંડ હોમ નેશન્સમાં અત્યંત સફળ રહી છે, તેમજ [[1966 ફીફા વર્લ્ડ કપ|1966માં દેશની જ ધરતી પર]] [[ફીફા વર્લ્ડ કપ|વર્લ્ડ કપ]]જીતી લીધો હતો, તેમ છતાં [[ઇંગ્લેંડ અને સ્કોટલેન્ડ ફૂડબોલ હરીફાઇ|ઇંગ્લેંડ અને સ્કોટલેન્ડ વચ્ચેની હરિફ ટીમોમાં]]ઐતિહાસિક ગાઢ લડાઇ થઇ હતી.. [[ઇંગ્લીશ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]] માં અસંખ્ય આંતરિક રીતે જોડાયેલી અને હજ્જારો વિભાગો ધરાવતી લીગોનો સમાવેશ થાય છે.ટોચમાં [[પ્રિમીયર લીગ|પ્રિમીયરશીપ]], વિશ્વમાં સૌથી વધુ નાહાળાતી ફૂટબોલ લીગ છે<ref>[http://www.watch-football.net/articles/premier_league.html પ્રિમીયર અને ચેમ્પીયન્સ લીગનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205073341/http://www.watch-football.net/articles/premier_league.html |date=2008-12-05 }} watch-football.net, 1 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન</ref> અને ખાસ કરીને તે [[એશિયા]]માં લોકપ્રિય છે.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/3207829.stm |title=Chinese phone maker's fancy footwork |publisher=BBC News |date=2003-10-27 |access-date=2006-08-09}}</ref> તેનાથી નીચે, [[ધી ફૂટબોલ લીગ]]ત્રણ વિભાગો ધરાવે છે અને ત્યાર બાદ [[ફૂટબોલ કોન્ફરન્સ]] રાષ્ટ્રીય વિભાગો અને બે ફીડર પ્રાદેશિક લીગો ધરાવે છે. ત્યાર બાદ પ્રાદેશિકતામાં વધારો થઇ રહેલા માળખાઓ અસ્તિત્વમાં આવ્યા હતા. ઇંગ્લેંડ વૈશ્વિક ધોરણે જાણીતી ફૂડબોલ ક્લબો જેમ કે [[આર્સેનલ એફ.સી..|આર્સેનલ]], [[લિવરપુલ એફ.સી.|લીવરપુલ]], [[માંન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ એફ.સી.|માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ]] અને [[ચેલ્સા એફ.સી.|ચેલ્સા]]નું ઘર છે. ઇંગ્લીશ ટીમો યુરોપીયન કપ/યુઇએફએ ચેમ્પીયન લીગ વિજેતા સહિત યુરોપ સ્પર્ધાઓમાં સફળ રહી છે: [[લિવરપુલ એફ.સી.|લિવરપુલ]] (પંચ વખત), [[માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ એફ.સી.|માન્ચેસ્ચર યુનાઇટેડ]] (ત્રણ વખત), [[નોટ્ટિંગહામ ફોરેસ્ટ એફ.સી.|નોટ્ટીંગહામ ફોરેસ્ટ]] (બે વખત) અને [[એસ્ટોમ વિલ્લા એફ.સી.|એસ્ટોન વિલ્લા]]. અન્ય દેશની તુલનામાં ઇંગ્લેંડના વધુને વધુ ક્લબોએ યુરોપીયન કપ જીત્યો છે (ચારની તુલનામાં ત્રણ ટીમો જેમ કે ઇટાલી, જર્મની અે નેધરલેન્ડઝ). વધુમાં, યુરોપીયન ક્લબ ટ્રોફી વિજેતાની દરે સમયની યાદીમાં ઇંગ્લેડ ૩૫ વખત વિજેતા બનીને હંમેશા બીજા ક્રમે રહ્યું છે, જ્યારે પ્રથમ ક્રમે ઇટાલી ૩૬ ટ્રોફીઓ સાથે રહ્યું છે.1950માં ટોચના યુરોપીયન સાઇડની વિરુદ્ધમાં યુરોપીય કપ હરિફાઇ અન્ય ઇંગ્લીશ ક્લબ [[વોલ્વરહેમ્પ્ટોન વન્ડરર્સ એફ.સી.|વોલ્વરહેમપ્ટોન વન્ડરર્સ]]ના પરિણામસ્વરૂપે બહાર આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://galeb.etf.bg.ac.yu/~mirad/archive.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001212711/http://galeb.etf.bg.ac.yu/~mirad/archive.html|archive-date=2007-10-01|title=The Beginning of Champions Cup|access-date=2009-10-05|url-status=dead}}</ref> 90,000-દર્શકોની ક્ષમતા ધરાવતું ઇંગ્લેંડનું [[વેમ્બલી સ્ટેડિયમ]] રમતો મુખ્ય સ્ટડીયમ છે. [[સ્કોટ્ટીશ ફૂટબોલ સિસ્ટમ|સ્કોટ્ટીશ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]]બે રહાષ્ટ્રીય લીગ ધરાવે છે: [[સ્કોટ્ટીશ પ્રિમીયર લીગ]], ટોચનું ડિવીઝન, અને [[સ્કોટ્ટીશ ફૂટબોલ લીગ]] , જે ત્રણ ડિવીઝનો ધરાવે છે. તેનાથી નીચે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય લીગ સાથે જોડાયેલું નહી તેવી ત્રણ લીગો છે; [[હાઇલેન્ડ ફૂટબોલ લીગ]], [[ઇસ્ટ ઓફ સ્કોટલેન્ડ ફૂટબોલ લીગ|ઇસ્ટ ઓફ ફૂટબોલ સ્કોટલેન્ડ લીગ]] અને [[સાઉથ ઓફ સ્કોટલેન્ડ ફૂટબોલ લીગ]]. એક ઇંગ્લીશ ક્લબ, [[બર્વિક રેન્જર્સ એફ.સી.|બર્વિક રેન્જર્સ]],સ્કોટ્ટીશ સિસ્ટમમાં રમે છે. સ્કોટલેન્ડ [[સેલ્ટીક એફ.સી.|સેલ્ટીક]]ની[[જૂની કંપની|ઓલ્ડ ફર્મ]] અને [[રેન્જર્સ એફ.સી.|રેન્જર્સ]] માં વૈશ્વિક ધોરણે જાણીતી બે ફૂટબોલ ક્લબનું ઘર છે. સ્કોટ્ટીશ ટીમ કે જે યુરોપીયન સ્પર્ધાઓમાં વિજયી બની હતી તેમાં [[સેલ્ટીક એફ.સી.|સેલ્ટીક]] ([[યુરોપીયન કપ ૧૯૬૬-67|1967માં યુરોપીયન કપ]]), [[રેન્જર્સ એફ.સી.|રેન્જર્સ]] ([[યુઇએફએ કપ વિનર્સ કપ 1971–72|1972માં યુરોપીયન કપ વિજેતા]]) અને [[એબર્ડન એફ.સી.|અબર્ડીન]] ([[યુઇએફએ કપ વિનર્સ કપ 1982–83|યુરોપીયન કપ વિનર્સ કપ]] અને [[1983 યુઇએફએ સુપર કપ|1983માં યુરોપીયન સુપર કપ]])નો સમાવેશ થાય છે. સેલ્ટીક [[યુરોપીયન ચેમ્પીયન ક્લબ્સ કપ|યુરોપીયન કપ]] જીતનાર સૌપ્રથમ બ્રિટીશ ક્લબ હતી. [[વેલ્શ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]]માં [[વેલ્શ પ્રિમીયર લીગ]]અને પ્રાદેશિક લીગનો સમાવેશ થાય છે. વેલ્શ પ્રિમીયરશીપ ક્લબ [[ધી ન્યુ સેઇન્ટસ એફ.સી.|ધી ન્યુ સેઇન્ટસ]]તેમી હોમ મેચ [[ઓસ્વેસ્ટ્રી]]માં સરહદની ઇંગ્લીશ સાઇડે રમે છે.વેલ્સની [[કાર્ડિફ સિટી એફ.સી.|કાર્ડિફફ સિટી એફ.સી.]], [[કોલ્વીન બે એફ.સી.]], [[માર્થીયર ટાયફિલ એફ.સી.|મર્થીયેર ટિડફિલ એફ.સી.]], [[ન્યુપોર્ટ કાઉન્ટી એ.એફ.સી.|ન્યુપોર્ટ કાઉન્ટી એ.એફ.સી]], [[સ્વાનસી સિટી એ.એફ.સી.|સ્વાન્સા સિટી એ.એફ.સી.]] અને[[વ્રેક્સહામ એફ.સી.|વ્રેક્સાહામ એફ.સી.]]ક્લબો ઇંગ્લીશ સિસ્ટમમાં રમે છે. કાર્ડિફફનું ૭૬,૨૫૦ બેઠકવાળું [[મિલેનીયમ સ્ટેડિયમ|મિલેનીયમ સ્ટેડીયમ]] વોલ્સનું મુખ્ય રમતગમત માટેનું સ્ટેડીયમ છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]]માં [[આઇએફએ પ્રિમીયરશીપ]]નો સમાવેશ થાય છે. એક ઉત્તરીય આઇરીશ ક્લબ, [[ડેરી સિટી એફ.સી.|ડેરી સિટી]],યુકેની બહાર [[એફએઆઇ લીગ ઓફ આયર્લેન્ડ|રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]]માં ફટબોલ રમે છે. === રગ્બી લીગ === [[રગ્બી લીગ]] લઘુમતી રમત આખા યુકેમાં રમાય છે, પરંતુ ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં ઘણા વિસ્તારોમાં ખાસ કરીને ઔદ્તેયોગિક યોર્કશાયર અને લેંકેશાયરના શહેરો જેમ કે વિગાન અે સંટ હેલેન્સમાં મુખ્ય રમત છે.તેમજ લંડનમાં પણ તે નોંધપાત્ર હાજરી ધરાવે છે.[[ઉત્તરીય ઇંગ્લેંડ]]માં તેનું મૂળ છે અને રમાય છે અને એકમાત્ર 'ગ્રેટ બ્રિટન' ટીમે [[રગ્બી લીગ વર્લ્ડ કપ]]માં ભાગ લીધો હતો પરંતુ 2008માં તેમાં ફેરફાર થઇ જશે, જ્યારે [[ઇંગ્લેંડ નેશનલ રગ્બી લીગ ટીમ|ઇંગ્લેંડ]], [[સ્કોટલેન્ડ નેશનલ રગ્બી લીગ ટીમ|સ્કોટલેન્ડ]]અને [[આયર્લેન્ડ નેશનલ રગ્બી લીગ ટીમ|આયર્લેન્ડ]]એક અલગ રાષ્ટ્ર તરીકે સ્પર્ધા કરશે. <ref>{{cite web|url=http://www.rlwc08.com/|title=Official Website of Rugby League World Cup 2008}}</ref> === રગ્બી યુનિયન === [[રગ્બી યુનિયન]] નું [[ઇંગ્લેંડમાં રગ્બી યુનિયન|ઇંગ્લેંડ]], [[સ્કોટલેન્ડમાં રગ્બી યુનિયન|સ્કોટલેન્ડ]], [[વોલ્સમાં રગ્બી યુનિયન|વોલ્સ]] અને [[આયર્લેન્ડમાં રગ્બી યુનિયન|આયર્લેન્ડ]]ના ધોરણે અલદ ધોરણે આયોજન થાય છે, જેમાં દરેક લીગ સિસ્ટમ ધરાવે છે અને ટોચના ક્રમાંકની આંતરરાષ્ટ્રીય ટીમ છે. [[રગ્બી યુનિયન]]આખા યુકેમં રમાય છે, પરંતુ અસંખ્ય મૂળધરતી ધરાવે છે, જેમાં મોટે ભાગે [[દક્ષિણ વોલ્સ]], [[સ્કોટ્ટીશ બોર્ડર્સ]], ઇંગ્લીશ [[પશ્ચિમ દેશ|પશ્ચિમ કંટ્રી]]અને તે પ્રમાણે.તદુપરાંત તે ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, (આરયુનું દરેક આયર્લેન્ડ ધોરણે આયોજન થાય છે) એડિનબર્ગ, લંડન, લિસેસ્ટર વગેરેમાં નોધપાત્ર હાજરી ધરાવે છે. [[ઇંગ્લેંડ નેશનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|ઇંગ્લેડે]][[રગ્બી યુનિયન વર્લ્ડ કપ|રગ્બ યુનિયન વર્લ્ડ કપ]]2003માં જીત્યો હતો,ત્યારે [[વોલ્સ નેસનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|વોલ્સે]]ત્રીજુ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું અને [[સ્કોટલેન્ડ નેશનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|સ્કોટલેન્ડે]] ચતુર્થ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું. [[આયર્લેન્ડ નેશનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|આયર્લેન્ડે]]ક્વાટર ફાઇનલપછી પ્રગતિ કરી ન હતી. === અન્ય રમતો === [[ચિત્ર:Wimbledon Grojean 2004 RJL.JPG|thumb|વિમ્બલડન ચેમ્પીયનશીપ, ગ્રાન્ડ સ્લામ ટૂર્નામેન્ટ, જે દર જૂન/જુલાઇમાં વિમ્બલડન, લંડનમાં યોજાય છે.]] [[ચિત્ર:Royal & Ancient Clubhouse.jpg|thumb|ધી રોયલ એન્ડ એન્સિયન્ટ ગોલ્ફ કલ્બ ઓફ સેંટ. એન્ડ્રુઝ, જે સમાન્ય રીતે વિશ્વનું "ગોલ્ફનું ઘર"તરીકે ઓળખાય છે.]] [[સ્નૂકર]]પણ યુકેની અનેક રમતોમાંની એક છે. વર્લ્ડ ચેમ્પીયનશીપ વાર્ષિક ધોરણે [[શેફ્ફિલ્ડ|શેફિલ્ડ]]માં યોજાય છે, જ્યારે આ રમત સતત રીતે વિશ્વમાં પ્રસરી રહી છે, જેમાં ચીનમાં ભારે વિકાસ થયો છે. [[ટેનીસ|ટેનિસ]]ની રમત સૌપ્રથમ વખત[[બર્મિંગહામ]]ને 1859 અને 1865વચ્ચે લાગેળગતી હતી. [[ધી ચેમ્પીયનશીપ્સ, વિમ્બલડન]]આંતરરાષ્ટ્રીય [[ટેનીસ|ટેનિસ]]ઘટના છે જે દક્ષિણ [[લંડન]]માં [[વિમ્બલડન, લંડન|વિમ્બલડન]]દર ઉનાળામાં યોજાય છે અને વૈશ્વિક ટેનિસ કેલેન્ડરમાં અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત ઘટના તરીકે ઓળખાય છે. [[ઈંગ્લેન્ડનો ચાર્લ્સ બીજો|ઇંગ્લેંડના ચાર્લ્સ II]] ના માનમાં સ્પોર્ટ ઓફ કીંગ્સ તરીકે યોજાતી [[થોરફબ્રેડ ઘોડાની સ્પર્ધા|થ્રૂબ્રેડ રેસીંગ]], આખા યુકેમાં લોકપ્રિય છે, જેમાં વિશ્વ વિખ્યાત રેસ જેમાં[[ગ્રાન્ડ નેશનલ]], [[એપસન ડર્બી]] અને [[આસ્કોટ રેસકોર્સ#રોયલ આસ્કોટ|રોયલ આસ્કોટ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[ન્યુમાર્કેટસ સફોલ્ક|ન્યુમાર્કેટ]]ના શહેરની ગણના મોટે ભાગે [[ન્યુમાર્કેટ રેસકોર્સ]]ને લીધે ઇંગ્લીશ રેસીંગના કેન્દ્ર તરીકે થાય છે.યુકેએ [[રોવીંગ (રમત)|રોવીંગ]] આંતરરાષ્ટ્રીય રમતમાં સફળતા સાબિત કરી છે.એવું વ્યાપક રીતે વિચારાય છે કે રમતના સૌથી વધુ સફળ રોવર [[સ્ટીવ રેડગ્રેવ]]છે, જેમણે પાંચ સુવર્ણચંદ્રકો અને એક તાંબાનો ચંદ્રક સતત પાંચ [[ઓલિમ્પીક રમતો|ઓલિમ્પીક ગેઇમ્સ]]માં જીત્યા હતા, તેમજ [[વર્લ્ડ રોવીંગ (તળાવમાં બોટન રમત) ચેમ્પીયનશીપ|વર્લ્ડ રોવીંગ ચેમ્પીયનશીપ્સ]] અને [[હેન્લી રોયલ રેગાટ્ટા|હેનલી રોયલ રેગાટ્ટા]]માં અસંખ્ય વાર જીત મેળવી હતી. યુકેમાં ભાગલા દ્વારા ગોલ્ફ છઠ્ઠી મોટી લોકપ્રિય રમત છે. જોકે સ્કોટલેન્ડમાં [[ધી રોયલ એન્ડ એન્સિયન્ટ ગોલ્ફ ક્લબ ઓફ સેંટ એન્ડ્રુઝ]]આ રમતનું ઘર મનાય છે,<ref>{{cite web|url=http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/_assets/newsletters/tracking-the-field.pdf|title=Tracking the Field|format=PDF|publisher=Ipsos MORI|access-date=2008-10-17|archive-date=2009-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004856/http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/_assets/newsletters/tracking-the-field.pdf|url-status=dead}}</ref>વિશ્વનો સૌથી જૂનો ગોલ્ફ કોર્સ ખરેખર મુસ્સેલબર્ગ લિંક્સ ઓલ્ડ ગોલ્ફ કોર્સ છે.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/edinburgh_and_east/7949045.stm રેકોર્ડ બુકમાં કડીઓ ભાગ ભજવે છે] બીબીસી સમાચાર, 17 માર્ચ 2009</ref> [[શિન્ટી]] (અથવા''કેમાન્ચડ'' ) [[સ્કોટ્ટીશ હાઉલેન્ડ્ઝ|સ્કોટ્ટીશ હાઇલેન્ડઝ]]માં લોકપ્રિય છે, કેટલીકવાર વધુ વસતી ધરાવતા યુકેના હજ્જારો દર્શકોને તેની તરફ આકર્ષે છે, જેમા ખાસ કરીને તેની પ્રિમીયરની ફાઇનલ ટૂર્નામેન્ટ [[કેમનાડ કપ|કેમાન્ચડ કપ]]નો સમાવેશ થાય છે. <ref>[http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm શિન્ટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010105806/http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm |date=2017-10-10 }} scottishsport.co.uk, 2 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન</ref>ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં [[જીએએ]] - [[ગાલિક ફૂટબોલ]] અને [[હર્લીંગ (હોકી જેવી આઇરીશ પરંપરાગત રમત)|હર્લિંગ]] ભાગીદારી અને નિહાળવાની એમ બન્ને દ્રષ્ટિએ લોકપ્રિય ટીમ રમતો છે.યુકેમાં આખામાં રહેતા આઇરીશની રહેવાસીઓ પણ તે રમે છે. પરંપરાગત રીતે જીએએ બ્રિટીશ લશ્કર તરફ દુશ્મન જેવી વર્તણૂંક ધરાવે છે. યુકે [[મોટરસ્પોર્ટ]]સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલું છે. [[ફોર્મ્યુલા વન]] (એફ1)માં ઘણી ટીમો અને ચાલકો યુકેના છે અને બ્રિટનના ચાલકોએ અન્ય દેશો કરતા વધુ વર્લ્ડ ટાઇટલો જીત્યા હતા. આ દેશ ઘણી એફ૧ અને [[વર્લ્ડ રેલી ચેમ્પીયનશીપ]]યોજે છે અને તેની પાસે તેનું પોતાની[[ટૂરીંગ કાર રેસીંગ]]ચેમ્પીયનશીપ [[બ્રિટીશ ટૂરીંગ કાર ચેમ્પીયનશીપ|બ્રિટીશ ટૂંરીંગ કાર ચેમ્પીયનશીપ]] (બીટીસીસી)છે. [[બ્રિટીશ ગ્રાન્ડ પ્રિક્સ]]દર જુલાઇમાં [[સિલ્વરસ્ટોન સર્કિટ|સિલ્વરસ્ટોન]]ખાતે યોજાય છે. == સંસ્કૃતિ == [[યુનાઇટડે કિંગડમની સંસ્કૃતિ|યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસ્કૃતિ]]—બ્રિટીશ સંસ્કૃતિને —તેના [[યુનાઇટેડ કિંગડમનો ઇતિહાસ|ઇતિહાસ]]દ્વારા અપાયેલી માહિતી તરીકે [[વિકસિત દેશો|વિકસિત]] [[ટાપુ દેશ]], મોટી સત્તા, અને ચાર દેશોના [[રાજકીય સંઘ|રાજકીય યુનિયન]] તરીકે પણ વર્ણન થાય છે, જેમાં દરેક તત્વા સ્પષ્ટ પરંપરા, પ્રણાલિ અને પ્રતીકવાદનું નિરુપણ કરે છે. [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]ના પરિણામસ્વરૂપે, બ્રિટીશ પ્રભુત્વ તેની અગાઉની અસંખ્ય વસાહતોમાં ભાષા, સંસ્કૃતિ અને કાનૂની પદ્ધતિમાં જોઇ શકાય છે, આ વસાહતોમાં [[કેનેડા]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલીયા]], [[ભારત]],અને [[અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]નો સમાવેશ થાય છે. === સિનેમા === યુનાઇટેડ કિંગડમ સિનેમાના વિકાસમાં ભારે પ્રભાવક રહ્યું છે જેમાં [[એલીંગ સ્ટુડિયોઝ|એલીંગ સ્ટુડિયો]] વિશ્વમાં સૌથી જૂનો સ્ટુડિયો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. અગત્યના અને સફળ પ્રડક્શનોનો ઇતિહાસ હોવા છતાં, ઉદ્યોગને તેની ઓળખ અને અમેરિકન અને યુરોપીયન સિનેમાના પ્રભાવ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે. ખાસ કરીને બ્રિટીશ અને અમેરિકન ફિલ્મની વચ્ચે ઘમી ફિલ્મોનું ઘણી વખત સહ-ઉત્પાદન અથવા ઘણ બ્રિટીશ એક્ટરોની સાથે કામ કરવામાં આવ્યું છે જેમાં હવે ઘણા બ્રિટીશ એક્ટરો નિયમિતપણે હોલીવુડની ફિલ્મોમાં અભિનય કરે છે. [[બીએફઆઇ ટોચની ૧૦૦ બ્રિટીશ ફિલ્મો]]એ એક એવું સર્વેક્ષણ છજે [[બ્રિટીશ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યુટ|બ્રિટીશ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યુટ દ્વારા]] હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું જેમાં દરેક સમયે ૧૦૦ મહાન બ્રિટીશ ફિલ્મો હોવાની તેમને પ્રતીતી થઇ હતી તેને સમાવવામાં આવી છે. === સાહિત્ય === [[ચિત્ર:Shakespeare.jpg|thumb|upright|ચાન્ડોઝનું ચિત્ર, જે વિલીયન શેક્સપિયરને પ્રદર્શિત કરતું હોય તેવું મનાય છે. ]] [[ચિત્ર:Robert burns.jpg|thumb|upright|રોબર્ટ બર્નસ, જે સ્કોટલેન્ડની રાષ્ટ્રીય કવિતા તરીકે ઓળખાય છે. ]] 'બ્રિટીશ સાહિત્ય'માં [[સાહિત્ય]]નો ઉલ્લેખ કરાયો છે, જે યુનાઇટેડ કિંગડમ સાથે સંલગ્ન છે, [[ઈસ્લે ઓફ મેન|ઇસ્લે ઓફ મેન]] અને ચેનલ આઇલેન્ડ તેમજ ઇંગ્લેંડ, વોલ્સ, અને સ્કોટલેન્ડના યુનાઇટેડ કિંગડમની રચના પૂર્વેના સાહિત્ય છે.મોટા ભાગના બ્રિટીશ સાહિત્ય [[ઇંગ્લીશ ભાષા]]માં છે.ઇંગ્લીશ The English નાટકકાર અને કવિ [[વિલિયમ શેક્સપીયર|વિલીયન શેક્સપિયર]]ને કાયમ માટેને મહાન નાટકકાર તરીકે ગણવામાં આવે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/537853/William-Shakespeare |title=Encyclopedia Britannica article on Shakespeare |access-date=2006-02-26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html |title=MSN Encarta Encyclopedia article on Shakespeare |access-date=2006-02-26 |archive-date=2006-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060209154055/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Shakespeare%2c+William |title=Columbia Electronic Encyclopedia article on Shakespeare |access-date=2006-02-26}}</ref> અગાઉના ઇંગ્લીશ લેખકોમાં [[જિયોફ્રે ઓફ મેનમાઉથ|ગોફ્રે ઓફ મોનમાઉથ]] (12મી સદી), [[જિયોફ્રે ચાઉસર|ગોફ્રે ચૌસર]] (14મી સદી),અને [[થોમસ મેલોરી]] (15મી સદી)નો સમાવેશ થાય છે. 19મી સદીમાં [[સેમ્યુઅલ રિચાર્ડસન]]ને ઘણીવાર આધુનિક નવલકથાની શોધનો યશ અપાય છે.19મી સદીમાં, વધુ સંશોધનો થયા હતા જેમાં [[જેન ઓસ્ટેન]], [[બ્રોન્ટે|બ્રોન્ટે સિસ્ટર્સ]],સામાજિક ચળવળકાર[[ચાર્લ્ ડિકન્સ|ચાર્લ્સ ડિકન્સ]], [[તટસ્થતાવાદ(સાહિત્ય)|તટસ્થતાવાદી]] [[થોમસ હાર્ડી]], દૂરંદેશીયતા ધરાવતા કવિ [[વિલીયમ બ્લેક]] અને વીરશૃંગાર કવિ [[વિલીયમ વર્ડઝવર્થ]]નો સમાવેશ થાય છે. વીસમી સદીના લેખકોમાં વૈજ્ઞાનિક કાલ્પનિક નવલકથાકાર [[એચ.જી.વેલ્સ|એચ.જી. વેલ્સ]], વિવાદાસ્પદ [[ડી.એચ.લોરેન્સ|ડીયએચ.લોરેન્સ]], [[આધુનિકતાવાદ|આધુનિકતાવાદી]] [[વર્જિના વુલ્ફ (ઇંગ્લીશ લેખક)|વર્જિના વુલ્ફ]], કટાક્ષકાર [[એવલીન વોઘ]], the આગાહીયુક્ત લખાણ લખનાર [[જ્યોર્જ ઓરવેલ|જ્યોર્જ ઓર્વેલ]], વિખ્યાત નવલકથાકાર [[ગ્રેહામ ગ્રીન]],અને કવિઓ [[ટેડ હગીઝ|ટેડ હ્યુજીસ]] અને [[જોહ્ન બેટજેમન|જોહ્ન બેજમેન]]નો સમાવેશ થાય છે. નજીકના તાજેતરમાં બાળકોની કાલ્પનિકથા [[મેરી પોટ્ટર|હેરી પોટ્ટર]]શ્રેણીના લેખક [[જે કે રોઉલિંગ|જે.કે.રોવલીંગ]][[જે.આર.આર.ટોલ્કેઇન|જે.આર.આર.ટોલિકીયિન]]ની લોકપ્રિયતાની યાદ અપાવે છે. [[સ્કોટ્ટીશ સાહિત્ય|સ્કોટલેન્ડના ફાળામાં]] ડિટેક્ટીવ લેખ [[આર્થર કોનાન ડોયલ|આર્થર કોનન ડોયલ]], સર [[વોલ્ટેર સ્કોટ્ટ|વોલ્ટર સ્કોટ્ટ]]દ્વારા વીરશૃંગાર સાહિત્ય અને [[રોબર્ટ લુઇસ સ્ટીવન્સન]]ને મૂળ સાહસકથાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેણે [[રોબર્ટ બર્ન્સ]],તેમજ[[વિલીયમ મેકગોનાગલ્લ|વિલીયમ મેકગોન્ગાલ]]જેવા કવિઓને પેદા કર્યા છે અને તેનો આનંદ માણ્યો છે,જેને વિશ્વની ખરાબમાં ખરાબ ઘટનાઓમાંની એક તરીકે ગણવામાં આવે છે. <ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/31/AR2007073101696.html 'વિશ્વના સૌથી ખાબ કવિની'ની ઉજવણી કેવી રીતે કરવી?] washingtonpost.com, 1 ઓગસ્ટ, 2007</ref>તાજેતરમાં જ, આધુનિકતાવાદી અને રાષ્ટ્રીયતાવાદી [[હઘ મેકડાયરમિડ|હગ મેકડાયરમિડ]]અને[[નેઇલ એમ. ગૂન|નેઇલ એમ. ગુન્ને]][[સ્કોટ્ટીશ પુનર્જીવન|સ્કોટ્ટીશ સાહિત્યના પુર્જીવન]]માં ફાળો આપ્યો હતો. વધુ નિરાશાજનક દેખાવ [[ઇયાન રેન્કીન|ઇયાન રેન્કિંન]]ની વાર્તાઓમાં અને [[ઇએન બેન્ક્સ|આયેન બેન્ક]]મનોવૈજ્ઞાનિક ભયાનક રમૂજીમાં જોવા મળ્યો હતો.સ્કોટલેન્ડની રાજધાની એડિનબર્ગ યુેસ્કોની પ્રથમ વૈશ્વિક [[સાહિત્યનું શહેર]]છે.<ref>[http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=27852&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html એડિનબર્ગ, યુએકએ પ્રથમ યુનેસ્કો સિટી ઓફ લિટરેચરની નિમણૂંક કરી હતી] unesco.org, 20 ઓગસ્ટ 2008મૂલ્યાંકન</ref>મધ્યયુગના પ્રારંભમાં વેલ્શ લેખકોએ [[મેબિનોગિયોન]] કંપોઝ કર્યું હતું. આધુનિક સમયમાં કવિએ [[આર.એસ. થોમસ]] અને[[ડીલાન થોમસ]]વેલ્શ સંસ્કૃતિને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રેક્ષકો સમક્ષ લાવ્યા હતા. અન્ય રાષ્ટ્રીયતા ધરાવતા ખાસ કરીને આયર્લેન્ડ અથવા [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ|કોમનવેલ્થ]] દેશોના લેખકોએ યુકેમાં રહ્યા છે અને કામ કર્યું છે.આખી સદીના ઉદાહરણોમાં [[જોનાથન સ્વીફ્ટ]], [[ઓસ્કર વિલ્ડે]], [[બ્રામ સ્ટોકેર|બ્રાન સ્ટોકર]], [[જ્યોર્જ બર્નાર્ડ શો|જ્યોર્જ બર્નાડ શો]], [[જોસેફ કોનરાડ|જોસેફ કોનાર્ડ]], [[ટી. એસ. ઇલિયટ|ટી.એસ.એલિયોટ]] અને [[એઝરા પાઉન્ડ]], અને નજીકના તાજેતરમાં બ્રિટીશમાં જન્મેલા વિદેશી એવા [[કાઝુઓ ઇશીગુરો|કાઝૌ ઇશીગુરો]] અને સર [[સલમાન રશ્દી]]નો સમાવેશ થાય છે. થિયેટરમાં શેક્સપિયરના સમકાલિન નાટકો[[ક્રિસ્ટોફર માર્લો]] અને[[બેન જોનસન|બેન જોનસોન]]ને ઊંડાઇમાં વધારો કર્યો હતો. તાજેતરમાં વધુ [[એલન આયકબૌર્ન|એલન આઇકબોર્ન]], [[હેરોલ્ડ પિન્ટર]], [[મિશેલ ફ્રેયન]], [[ટોમ સ્ટોપ્પાર્ડ|ટોમ સ્ટોપર્ડ]] અને[[ડેવીડ એડગર (નાટ્યકથા)|ડેવીડ એડગરે]] ચોક્કસવાદ, વાસ્તવિકતા વાદ અને મૂળ સિદ્ધાંતવાદના તત્વોને એકત્ર કર્યા હતા. === માધ્યમો === ઇંગ્લીશ ભાષાની પ્રાધાન્યતા યુકે માધ્યમોને વ્યાપક આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિકોણ પ્રદાન કરે છે. ==== પ્રસારણ ==== [[ચિત્ર:BBC Television Centre.JPG|thumb|બીબીસી ટેલિવીઝન સેન્ટરબીબીસી વિશ્વમાં સૌથી મોટું અને જૂની પ્રસારણકર્તા છે. [454] ]] [[ચિત્ર:Channel 4 Building - Horseferry Road - London - 310504.jpg|thumb|ચેનલ ૪ બિલ્ડીંગ]] યુકેમાં પાંચ મોટી રાષ્ટ્રીય સ્તરે પથરાયેલી ટેલિવીઝ ચેનલ છે: [[બીબીસી વન]], [[બીબીસી ટુ]], [[આઇટીવી]], [[ચેનલ 4]] અને[[પાંચ (ચેનલ)|પાંચ]] - હાલમાં એનાલોગ ટેરેટ્ર્યીલ, ફ્રી ટુ એર સિગ્નલો સાથે તેનું પ્રસારણ થાય છે, પાછળની ત્રણ ચેનલો માટેનું ભંડોળ વ્યાપારી જાહેરાત દ્વારા ઉભી કરવામાં આવે છે. વોલ્સમાં, [[એસ4સી]] વેલ્શ ફોર્થ ચેનલ ચેનલ 4નું સ્થાન લે છે, જે વ્યસ્ત સમયમાં વેલ્શ ભાષામાં પ્રસારણ કરે છે. તેમજ અન્ય સમયે તે ચેનલ ૪ કાર્યક્રમોનું પણ પ્રસારણ કરે છે. [[બીબીસી]] યુકેની જાહેર ભંડોળ દ્વારા ચલાવવામાં આવતો [[રેડીયો]], [[ટેલિવિઝન|ટેલિવીઝન]]અને [[ઇન્ટરનેટ]] બ્રોડકાસ્ટીંગ કોર્પોરેશન છે, અને તે વિશ્વમાં સૌથી જૂનો અને અને મોટામાં મોટું પ્રસારણકર્તા છે. તે યુકે અને વિદેશમાં વિવિધ [[બીબીસી ટેલિવીઝન|ટેલિવીઝન ચેનલ]]અને[[બીબીસી રેડીયો|રેડીયો]] સ્ટેશન્સ ચલાવે છે. બીબીસીની આંતરરાષ્ટ્રીય ટેલિવીઝન ન્યૂઝ સર્વિસ, [[બીબીસી વર્લ્ડ ન્યૂઝ]], નું વિશ્વભરમાં પ્રસારણ થાય છે અને [[બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસ]]રેડીયો નેટવર્ક વૈશ્વિક ધોરણે ૩૩ ભાષામાં પ્રસારણ કરે છે, તેમજ વેલ્શમાં [[બીબીસી રેીયો સિમ્રુ|બીબીસી રેડીયો સામ્રુ]]અને ગાલિકમાં કાર્યક્રમો [[બીબીસી રેડીયો નાન ગેઇધેલ|બીબીસી રેડીયો સ્કોટલેન્ડમાં નાન ગૈઘીયલ]] અને આઇરીશમાં ઉત્તર આયર્લેન્ડમાં પ્રસારણ થાય છે. બીબીસીની સ્થાનિક સેવાને [[ટેલિવીઝન પરવાનો|ટેલિવીઝન લાયસન્સ]] દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે. બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસ રેડીઓને [[ફોરેન અને કોમનવેલ્થ ઓફિસ]]દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે અને તેનું સંચાલન [[બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ]]દ્વારા કેબલ અને ઉપગ્રહની સેવા મારફતે વ્યાપારી ભરણા દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવે છે.આ બીબીસીની વ્યાપારી પાંખ છે જે [[યુકેટીવી]]ના અર્ધા ભાગની [[વર્જિન મિડીયા]]સાથે રચના કરે છે.યુકે હવે મહાકાય અસંખ્ય ટેરેસ્ટ્ર્ીયલ ચેનલ્સ ધરાવે છે જેમં બીબીસીની વધુ છ, આઇટીવીની પાંચ અને ચેનલ 4ની ત્રણ અને એક એસ4સીનો સમાવેશ થાય છે, જે અન્યોની તુલનામાં ફક્ત વેલ્શમાં જ છે. મોટા ભાગના ડિજીટલ [[કેબલ ટેલિવીઝન]] સેવાઓ [[વર્જિન મિડીયા]]દ્વારા [[સેટેલાઇટ ટેલિવીઝન|સેટેલાઇટ]] ટેલિવીઝન દ્વરા પૂરી પાડવામાં આવે છે, જે [[ફ્રીસેટ (મુક્ત પ્રસારણ)|ફ્રીસેટ]] અથવા[[બ્રિટીશ સ્કાય બ્રોડકાસ્ટીંગ]] દ્વારા ઉપલબ્ધ છે અને [[ફ્રી ટુ એર]] ડિજીટલ ટેરેસ્ટ્રીયલ ટિલીવીઝન [[ફ્રીવ્યૂ (યુકે)|ફ્રીવ્યૂ]]દ્વારા ઉપલબ્ધ છે. સમગ્ર યુકે ૨૦૧૨ સુધીમાં [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ડિજીટલ ટેરેસ્ટ્રીયલ ટેલિવીઝન #ડિજીટલ સ્વીચગિયર|ડિજીટલ]] નો ઉપયોગ કરતું થઇ જશે. [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રેડીયો|યુકમાં રડીયો પર]] [[બીબીસી રેડીયો|બીબીસી રેડિયો]]નું પ્રભુત્વ છે, જે દસ રાષ્ટ્રીય નેટવર્કનું અને ૪૦ સ્થાનિક રેડીયો સ્ટશનોનું સંચાલન કરે છે. સાંભળનારાઓની સંખ્યાના આધારે મોટા લોકપ્રિય રેડીયો સ્ટેશનો [[બીબીસી રેડીયો 2]],તેમજ ત્યાર બાદ [[બીબીસી રેડિયો 1|બીબીસી રેડીયો 1]]નો ક્રમ આવે છે. દશભરમાં સોએક જટેલા મુખ્ય સ્થાનિક વ્યાપારી રેડીયો છે, જે વિવિધ પ્રકારના સંગીત અથવા વાર્તાલાપ સ્વરૂપ રજૂ કરે છે. ==== ઇન્ટરનેટ ==== યુનાઇટડ કિંગડમ માટે [[ઇન્ટરનેટ]] [[દેશનો કોડ|કંટ્રી કોડ]] [[ટોચનું ડોમેન|ટોપ લેલ ડોમેન]] ([[સીસી ટીએલડી|સીસીટીલડી]])માટે [[.યુકે|.uk]]છે. . જોકે સ્કોટ્ટીશ સરકાર વર્કીંગ ગ્રુપ 2009માં સ્કોટ્ટીશ વેબ ડોમેન - "[[.એસસીઓ|.sco]]" અથવા ".scot" - નું સર્જન કરવાની તૈયારીઓ કરી રહી છે. <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7782273.stm સાલમોન્ડ ડોટસ્કોટ વેબ નામને ટેકો આપે છે] બીબીસી સમાચાર, 14 ડિસેમ્બર 2008</ref> ==== પ્રિન્ટ ==== પરાંપરાગત રીતે, [[યનાઇટેડ કિંગડમના અખબારોની યાદી|બ્રિટીશ અખબારો]] ને ''ગુણવત્તા'' માં વહેંચી શકાય, સિરીયસ માઇન્ડેડ અખબાર (સામાન્ય રીતે તેમના કદ પ્રમાણે "[[બ્રોડશિટ|બ્રોડશીટ]]"તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) અને વધુ લોકપ્રિય, ''[[ટેબ્લોઇડ (નાના અખબાર)|ટેબ્લોઇડ]]'' નો સમાવેશ થાય છ. વાંચનમા સરળતા રહે તે માટે ઘણા પરંપરાગત બ્રોડશીટ્સે વધુ [[નાના (અખબાર)|નાના]]-કદના સ્વરૂપને અપનાવ્યું છે, જેનો પરંપરાગત રીતે [[ટેબ્લોઇડ]]દ્વારા ુપયોગ કરવામાં આવે છે. ''[[ધી સન]]'' યુકેના અન્ય કોઇ પણ દૈનિક અખબારની તુલનામાં સૌથી વધુ ફેલાવો ધરાવે છે: 3.1 મિલીયન, જે કુલ બજારના ત્રીજા ભાગ બરોબર છે. <ref name="paper">{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing|title=ABCs: National daily newspaper circulation September 2008|publisher=Audit Bureau of Circulations|access-date=2008-10-17}}</ref> તેનું સંલ્ગન પેપર ''[[ન્યૂઝ ઓફ ધ વર્લ્ડ]]'' રવિવારના અખબારી બજારમાં સૌથી વધુ ફેલાવો ધરાવે છે અને પરંપરાગત રીતે વિખ્યાત વ્યક્તિઓ આધારિત સ્ટોરીઓને અનુસરે છે<ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing1|title=ABCs: National Sunday newspaper circulation September 2008 |publisher=Audit Bureau of Circulations |date=2008-10-10|access-date=2008-10-17}}</ref> ''[[ધી ડેઈલી ટેલિગ્રાફ|ધ ડઇલી ટેલિગ્રાફ]] '' , [[રાઇટ વિંગ પોલિટિક્સ|રાઇટ વિંગ]] બ્રોડશીટ પેપર, ગુણવત્તાવાળા સૌથી વેચાતા અખબારોમાંનું એક છે. <ref name="paper"/> ''[[ધી ગાર્ડિયન]]'' વધુ [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ઉદારવાદ|લિબરલ]] "ગુણવત્તા" વાળુ બ્રોડશીટ અને ''[[ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ|ફાયનાન્સિયલ ટાઇમ્સ]]'' મુખ્ય બિઝનેસ અખબાર છે, જે અલગ પડે તેવા સાલમોન પિંક બ્રોડશીટ પેપરમા છપાય છે. બેલ્ફાસ્ટમાં 1737માં સૌપ્રથમ વખત ''[[ધી ન્યૂઝ લેટર]] '' પ્રિન્ટ થયો હતો, તે સૌથી જૂનું ઇંગ્લીશ ભાષાનું દૈનિક અખબાર છે, જે આજ પણ પ્રકાશિત થાય છે. તેનું અનુયાયી ઉત્તરીય આઇરીશ સ્પર્ધક, ''[[ધી આઇરીશ ન્યૂઝ]]'' ,ને યુનાઇટેડ કિંગડમમાં 2006 અને 2007માં શ્રેષ્ઠ પ્રાદશિક અખબારનો ક્રમાંક અપાયો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.newspaperawards.co.uk/default.htm |title=The Newspaper Awards |access-date=2007-05-19 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510080001/http://www.newspaperawards.co.uk/default.htm |url-status=dead }}</ref> અખબારો સિવાય ''[[ધી ઇકોનોમિસ્ટ]]'' અન ''[[નેચર (જર્નલ)|નેચર]]'' સહિતના બ્રિટીશ મેગેઝીનો અને જર્નલે વિશ્વભરમાં ફેલાવો હાંસલ કર્યો છે. સ્કોટલેન્ડ અખબારી વાંચનની તફાવતયુક્ત પરંપરા ધરાવે છે. (see [[સ્કોટલેન્ડના અખબારોની યાદી|સ્કોટલેન્ડમાં અખબારોની યાદી]]). ટેબ્લોઇડ ''[[ડેઇલી રેકોર્ડ (સ્કોટલેન્ડ)|ડેઇલી રેકોર્ડ]]'' અન્ય દૈનિક અખબારની તુલનામાં સૌથી વધુ ફેલાવો ધરાવે છે. તેમજ ''[[ધી સન#ધી સ્કોટ્ટીશ સન|સ્કોટ્ટીશ સન]] '' કરતા ચારથી એક જ્યારે તેનું સંલગ્ન પેપર ''[[સંડે મેઇલ (સ્કોટલેન્ડ)|સંડે મેઇલ]]'' તેજ રીતે રવિવારના અખબારમાં અગ્રણી છે. સ્કોટલેન્ડમાં અગ્રણી "ગુણવત્તાવાળુ" દૈનિક અખબાર ''[[ધી હેરાલ્ડ (ગ્લાસ્ગો)|ધી હેરાલ્ડ]]'' છે, જોકે તે ''[[ધી સ્કોટ્સમેન|ધી સ્કોટ્મેન]]'' નું સંલગ્ન પેપર છે, ''[[સ્કોટલેન્ડ ઓન સંડે]]'' , રવિવારના અખબારોમાં અગ્રણી છે. <ref>[http://www.business7.co.uk/business-news/breaking-business-news/2008/02/11/scottish-newspaper-readership-falls-97298-20316075/ સ્કોટ્ટીશ અખબાર વાંચકોમાં ઘટાડો ] બિઝનેસ7, 11 ફેબ્રુઆરી 2008</ref> === સંગીત === [[ચિત્ર:The Fabs.JPG|thumb|બીટલ્સ એ સંગીતના ઇતિહાસમાં વ્યાપારી રીતે અંત્યંત સફળ અને ટીકાકારો દ્વારા વખાણાયેલી બેન્ડ છે અને જેનું વૈશ્વિક સ્તે અબજોની સંખ્યામાં વેચાણ થાય છે.[467]]] વિવિધ પ્રકારના સંગીત લોકપ્રિય છે, જેમાં સ્થાનિક [[ઇંગ્લેંડનું ફોક મ્યુઝિક|ફોક મ્યુઝિક ઓફ ઇંગ્લેડ]], ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સથી લઇને [[હેવી મેટલ મ્યુઝિક|હેવી મેટલ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[ગ્લોસગો|ગ્લાસગો]]નો સંગીત ક્ષેત્રેનો ફાળો 2008માં જ્યારે તેને યુનાઇટેડ નેશન્સ સિટી ઓફ મ્યુઝિક એવુ નામ આપવામાં આવ્યું ત્યારે ઓલખી કાઢવામાં આવ્યો હતો, આ પ્રકારનું સન્માન મેળવનાર વિશ્વમા ફક્ત ત્રણ શહેરોમાંનું એક હતું. <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/glasgow_and_west/7570915.stm ગ્લોસગોને સિટી ઓફ મ્યુઝિકનું ન્માન અપાયું] bbc.co.uk, 20 ઓગસ્ટ 2008મૂલ્યાંકન </ref> 1960 અને 1970માં [[રોક મ્યુઝિક]]ના વિકાસ માટે યુકેમાં ફાળો આપનારા અગ્રણીઓમાં [[ધી બીટલ્સ]], [[રોલીંગ સ્ટોન્સ]], [[ધી કિન્ક્સ|ધી કિન્કસ]], [[એરિક ક્લેપ્ટોન]], [[એલ્ટોન જોહ્ન]], [[પિંક ફ્લોયડ]], [[જિનેસીસ (બેન્ડ)|જિનેસિસ]], [[યથાવત્|સ્ટેટસ ક્વો]],<ref>[http://www.statusquo.co.uk/factsheet.htm ક્વો ફેક્ટસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091226090132/http://www.statusquo.co.uk/factsheet.htm |date=2009-12-26 }} statusquo.co.uk, 14 ઓક્ટોબર 2008મૂલ્યાંકન</ref> [[સ્લેડ]],<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2245820.stm ગ્લામ રોકેટર્સ માટે માનદ એવોર્ડ] બીબીસી સમાચાર, 9 સપ્ટેમ્બર, 2002 </ref> [[લેડ ઝેપ્પેલીન|લેડ ઝેપ્લીન]], [[ધી હૂ|ધી હુ]], [[ક્વીન (બેન્ડ)|ક્વીન]], [[ડેવીડ બોવી]], [[રોડ સ્ટુવર્ટ]], [[સ્ટિંગ (સંગીતકાર)|સ્ટીંગ]], [[ડીપ પર્પલ]], અને [[બ્લેક સબ્બાથ|બ્લેક સાબ્બાહ]]નો સમાવેશ થાય છે. યુકેના કલાકારોએ વિશ્વભરની અન્ય શૈલી જેમ કે હેવી મેટલ, [[હાર્ડ રોક]], [[પૂંક રોક|પંક રોક]], [[ન્યૂ વેવ મ્યુઝિક|ન્યુ વેવ]], [[ન્યુ રોમેન્ટિક]], [[ઇન્ડી રોક]], [[ટેકનો]], અને [[ઇલેક્ટ્રોનીકા|ઇસેક્ટ્રોનીકા]]માં નોધપાત્ર ફાળો આપ્ય હતો. તેમાં વિખ્યાત કલાકારોમાં [[સેક્સ પિસ્તોલ્સ|સેકસ પિસ્તોલ્સ]], [[ધી ક્લેશ]], [[કલ્ચર કલ્બ|કલ્ચર ક્લબ]], [[દૂરા દૂરાન|દુરાન દુરાન]], [[હ્યુમન લીગ]], [[ધી સ્મિથસ|ધી સ્મિથ્સ]], [[કાટે બુશ]], [[ઓએસિસ (બેન્ડ)|ઓએસિસ]], [[બ્લુર (બેન્ડ)|બ્લુર]], [[રેડીયોહેડ|રેડિયોહેડ]], [[જથ્થાબંધ હૂમલાઓ|માસિવ એટેક]] અને[[ધી પ્રોડીગી|ધી પ્રોડિગી]]નો સમાવેશ થાય છે. તદુપરાંત એવી પણ લોકપ્રિય શૈલીઓ છે જે યુકેમાંથી ઉભરી આવી હતી અને તેને વિશ્વ સમક્ષ મૂકવામાં આવી હતી. તેના ઉદાહહરણોમાં [[2-ટોન]], [[ટ્રિપ હોપ]], [[ઇન્ડી પોપ]], બ્રિટપોપ, [[શૂગેઝીંગ]], [[હાર્ડ હાઉસ]] અને[[ડબ્સસ્ટેપ]]નો સમાવેશ થાય છે. તાજેતરમાં જ, આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવતા સંગીત કલાકારોએ રેડિયોહેડ, [[સ્પાઇસ ગર્લ્સ]], [[કોલ્ડપ્લે]], [[એમી વાઇનહાઉસ|એમિ વાઇનહાઉસ]]અને[[લિયોના લેવીસ]]ને સમાવ્યું છે. વિખ્યાત શાસ્ત્રીય સંગીતના યુનાઇટેડ કિંગડમના કંપોઝર કે જેમણે વિવિધ દેશોમાં અગ્રેસર રહ્યા હતા તેમાં [[વિલીયન બીર્ડ|વિલીયમ બીર્ડ]], [[હેનરી પર્સેલ|હેનરી પ્યોરસેલ]], સર [[એડવર્ડ એલ્ગર]], [[ગુત્સવ હોસ્ટ|ગુત્સવ હોલ્સ]], સર [[આર્થર સુલ્લીવાન|આર્થર સુલ્લીવન]] (ઓપેરા પર શ્રેષ્ઠ રીતે શબ્દો ગોઠવનાર સર [[ડબ્લ્યુ.એસ. ગિલબર્ટ|ડબ્લ્યુ.એસ. ગિલ્બર્ટ]]), [[રાલ્ફ વૌઘાન વિલીયમ્સ]], અને [[બેન્જામિન બ્રિટ્ટેન]], આધુનિક બ્રીટીશ [[ઓપેરા]]માં અગ્રણી હતા). સર[[પીટર મેક્સવલેલ ડેવીસ|પીટર નેક્સવેલ ડેવીસ]] અનેક અગ્રણી કંપોધરોમાંના એક હતા અને પ્રવર્તમાન [[માસ્ટર ઓફ ધી ક્વીન્સ મ્યુઝિક|માસ્ટર ઓફ ધ ક્વીન્સ મ્યુઝિક]]છે. યુકે વૈશ્વિક સ્તરે જાણીતું સિમ્ફોનીક ઓરકેસ્ટ્રા અને કોરસ જેમ કે [[બીબીસી સિંફની ઓરકેસ્ટ્રા|બીબીસી ઓરકેસ્ટ્રા]] અને [[લંડન સિંફની કોરસ|લંડન સિંફોની કોરસ]]નું ઘર છે. વિખ્યાત [[હાથ ધરે છે.|કંડકટર્સમાં]]સર [[સિમોન રેટ્ટલ]], [[જોહ્ન બાર્બીરોલ્લી|જોહ્ન બાર્બીરોલી]] અને સર [[માકોમ સાર્જન્ટ|માલકોમ સાર્જન્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. === ફિલોસોફી === ધી યુનાઇટેડ કિંગડ્મ "બ્રિટીશ એમ્પિરિસીઝમ"ની પરંપરા માટે જાણીતું છે, જ્ઞાનની ફિલોસોફીની એક શાખા જે દર્શાવે છે કે અનુભવ દ્વારા ચકાસી શકાય તેજ જાણકારી માન્ય છે. આ પરંપરાના અત્યંત જાણીતા ફિલોસોફરો [[જોહ્ન લોક]], [[જ્યોર્જ બર્કલે|જ્યોર્જ બર્કેલી]] અને[[ડેવીડ હ્યુમ]]છે. વધુમાં બ્રિટન યુટિલીટેરિએનિઝમ, થિયરી ફ ધ મોરલ ફિલોસોફી માટે જાણીતું છે, જેનો પ્રથમ ઉપયગ [[જેરેમી બેન્થાન|જેરેની બેન્થમ]]અને બાદમાં [[જોહ્ન સ્ચુઅર્ટ મિલ|જોહ્ન સ્ટુઅર્ટ મિલ]],દ્વારા તેમની ટૂંકી રચના ''[[યુટીલિટેરિયન (પુસ્તક)|યુટિલીટેરિએનિઝમ]]'' માં કરાયો હતો. યુકેના અન્ય આગળ પડતા ફિલોસોફરો દર્શાવે છે કે તેમાં અગ્રણી રહેનારાઓમાં [[ડન્સ સ્કોટસ]], [[વિલીયમ ઓફ ઓખામ]], [[તોમસ હોબ્સ|થોમસ હોબ્સ]], [[બર્ટરાન્ડ રશેલ]], [[આદમ સ્મિથ]] અન[[આલ્ફ્રેડ આયર]]નો સમાવેશ થાય છે. વિદેશમાં જન્મેલા ફિલોસોફર કે જેઓ યુકમાં સ્થાયી થયા હતા તેમાં [[ઇસૈયાહ બર્લિન]], [[કાર્લ માર્કસ|કાર્લ માર્ક્સ]], [[કાર્લ પોપ્પેર|કાર્લ પોપ્પર]], અને [[લૂડવિગ વિટ્ટજેનસ્ટેઇન|લુડવિગ વિટ્ટજેનસ્ટેઇન]]નો સમાવેશ થાય છે. === વિજ્ઞાન, એન્જિનિયરીંગ અન શોધ === [[ચિત્ર:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|upright|સર આઇઝેક ન્યુટન]] [[ચિત્ર:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|right|upright|ચાર્લ્સ ડાર્વિન ]] યુનાઇટેડ કિંગડમ અને દેશો કે જે આગોતરી શોધો કરતા હતા તેવા વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિયર્સ (ઇજનેર)ને પેદા કરવામાં અગ્રણી રહ્યા હતા, તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે; * આધુનિક [[વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ]] નો વિકાસ [[ઇંગ્લીશ પ્રજા|ઇંગ્લીશ]] ફિલોસોફર [[ફ્રાંસિસ બાકોન|ફ્રાંસિસ બેકોન]]દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. * [[ન્યુટનનો હિલચાલના કાયદાઓ|લોઝ ઓફ મોશન]] અને [[ગુરુત્વાકર્ષણ]]નો પ્રકાશ, [[ઇંગ્લીશ પ્રજા|ઇંગ્લીશ]] [[ભૌતિક વિજ્ઞાન વિહ]], [[ગણિતશાસ્ત્રી]], [[જ્યોતીષશાસ્ત્ર|અવકાશયાત્રી]], [[કુદરતી માન્યતા|નેચરલ ફિલોસોફર]], [[આલ્કેમી|કીમીયાગર]] અને[[થિયોલોજી|થિયલોગિયન]], સર [[આઇઝેક ન્યુટન|આઇજેખ ન્યૂટન]]નો સમાવેશ થાય છે. * [[જેમ્સ ક્લાર્ક મેક્સવેલ]] દ્વારા યુનિફિકેશન ઓફ [[ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટીઝમ|ઇલેક્ર્ટ્રોમેગ્નેટિઝમ]] * [[હેનરી કેવેનડિશ|હેનરી કેવેન્ડીશ]]દ્વારા [[હાઇડ્રોજન]]ની શોધ * [[રિચાર્ડ ટ્રેવિથીક|રિચાર્ડ ટ્રેવિથિક]]અને [[એન્ડ્રુ વિવિયન|એન્ડ્રુ વિવીયન]] દ્વારા [[વરાળ એન્જિન]] * વિશ્વની સૌપ્રથમ કામ કરતી [[ટેલિવીઝન]]સિસ્ટમની શોધ[[સ્કોટ્ટીશ પ્રજા|સ્કટ્ટીશ]] [[ઇજનેર (એન્જિનીયર)|એન્જિનીયર]] અને શોધક [[જોહ્ન લોગી બૈર્ડ|જોહ્ન લોગી બાયર્ડે]]કરી હતી. * [[ફ્રેંક વ્હીટ્ટલ]]દ્વારા [[જેટ એન્જિન]]ની શોધ * [[ચાર્લ્સ ડાર્વિન|ચાર્લ્ડ ડાર્વિન]]દ્વારા [[કુદરતી પસંદગી]] મારફતે વિકાસ * [[એલાન ટુરીંગ|એલન ટર્નીંગ]] દ્વારા [[ટ્યુરીંગ મશિન|ટર્નીંગ મશિન]]ની શોધ, આધુનિક [[કોમ્પ્યુટર]]નો આધાર * [[ક્રિસ્ટોફર કોકરેલ|ક્રિસ્ટોફર કોકરવેલ]]દ્વરા [[હોવરક્રાફ્ટ]]ની શોધ * [[બ્રિટીશ એરક્રાફ્ટ કોર્પોરેશન]] દ્વારા વિશ્વના સૌપ્રથમ સુપરસોનિક એરલાઇનર[[કોન્કોરેડ|કોન્કોરોડ]]નો વિકાસ * [[ફ્રાંન્સિસ ક્રિક|ફ્રાંસિક ક્રિક]]અને અન્યો દ્વારા [[ડીએનએ]]ના માળખાનો વિકાસ * [[વર્લ્ડ વાઇડ વેબ#ઓરિજીન્સ|વર્લ્ડ વાઇડ વેબ]]ના વિકાસનો યશ મોટે ભાગે[[ટિમ બેર્નર્સ-લી|ટીમ બાર્નર્સ લી]]ને જાય છે. * સ્કોટ્ટીશ [[જીવવિજ્ઞાની]] અને [[ઔષધિ વિજ્ઞાની|ફાર્માકોલોજિસ્ટ]], [[સર એલેક્ઝાન્ડર ફ્લેમીંગ|સર એલેક્ઝાન્ડર ફ્લમીગ]]દ્વારા [[પેનિસીલીન]]ની શોધ * [[એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ|એલેક્ઝાન્ડ ગ્રેહામ બેલ]] દ્વારા પ્રથમ કામ કરતા [[ટેલિફોન]]ની શોધ વિખ્યાત [[બાંધકામ ઇજનેરી કામ|સિવીલ એન્જિનીયરીંગ]] પ્રોજેક્ટોમાં, અગ્રણીમાં [[ઇસામબાર્ડ કિંગડમ બ્રુનેલ|ઇસામબાર્દ કિંગડમ બ્રુનેલે]],વિશ્વની સૌપ્રથમ રાષ્ટ્રીય રેલવે ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ આપી હતી. યુકેમાં અન્ય એડવાન્સીસ અગ્રણીમાં [[મિરન ક્રોનોમીટર|મરિન ક્રોનોમીટર]], [[જેટ એન્જિન]], આધુનિક [[સાયકલ]], [[લેમ્પ (વીજાણુ ઘટક)|ઇલેક્ટ્રીક લાઇટીંગ]],[[ઇલેક્ટ્રીક મોટર]], [[આગબોટ કે વિમાનનો પંખો|સ્ક્રુ પ્રોપેલર]], [[ઇન્ટરનલ કોમ્બુશન એન્જિન|ઇન્ટરનલ કોમ્બ્યુશન એન્જિન]], લશ્કરી [[રડાર]] , ઇલેક્ર્ટ્રનીક [[કોમ્પ્યુટર]], [[રસીકરણ]] અને [[એન્ટિબાયોટિક]]નો સમાવેશ થાય છે. યુકમાં પેદા કરવામાં આવેલી વૈજ્ઞાનિક જર્નલ્સમાં ''[[નેચર (જર્નલ)|નેચર]]'', ''[[બ્રિટીશ મેડિકલ જર્નલ]]'' અને ''[[ધી લાન્સેટ]]'' નો સમાવેશ થાય છે. 2006માં એવું બહાર આવ્યું હતું કે યુકેએ વિશ્વના કુલ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પેપરોમાંથી 9% પૂરા પાડ્યા છે અને 12% હિસ્સો પદવીઓનો છે, જે યુએસ બાદ વિશ્વમાં સૌથી વધુ બીજો ક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/education/2006/mar/21/highereducation.uk4 |title=Britain second in world research rankings |publisher=The Guardian |date=2006-03-21 |access-date=2006-05-14}}</ref> === વિઝ્યુઅલ આર્ટ === ધી [[રોયલ એકેડમી]] લંડનમાં આવેલી છે. આર્ટની અન્ય મોટી શાળાઓમાં [[સ્લેડ સ્કુલ ઓફ ફાઇનઆર્ટ|સ્લેડ સ્કુલ ઓફ ફાઇન આર્ટ]]; ધી છ શાળાની [[યુનિવર્સિટી ઓફ ધી આર્ટ લંડન|યુનિવર્સિટી ઓફ ધ આર્ટસ લંડન]], કે જેમાં [[સેન્ટ્રલ સેઇન્ટ માર્ટિન્સ કોલેજ ઓપ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન|સેન્ટ્રલ સેઇન્ટ માર્ટિન્સ કોલેજ ઓફ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન]] અને[[ચેલ્સા કોલેજ ઓફ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન|ચેલ્સા કોલેજ ઓપ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન]]; [[ગ્લાસગો સ્કુલ ઓફ આર્ટ|ગ્લાસગ સ્કુલ ઓપ આર્ટ]],અને [[ગોલ્ડસ્મિથ્સ યુનિવર્સિટી ઓફ લંડન|ગોલ્ડસ્મિથ્સ, યુનિવર્સિટી ઓફ લંડન]]નો સમાવેશ થાય છે. આ વ્યાપારી સાહસ બ્રિટનનું અનેક અગ્રણી વિઝ્યુઅલ આર્ટ સંસ્થાઓમાંની એક છે. મોટા બ્રટીશ કલાકારોમાં સર[[જોસુહા રેયનોલ્ડઝ|જોસ્હુઆ રેનોલ્ડઝ]], [[થોમસ ગેઇન્સબોરોઘ]], [[જોહ્ન કોન્સ્ટેબલ|જોહ્ન કોન્સેટબલ]] , [[વિલીયન બ્લેક|વિલીયમ બ્લેક]], [[જે.એમ.ડબ્લ્યુ ટર્નર|જે.એમ.ડબ્લ્યુ.ટર્નર]] , [[વિલીયમ મોરિસ|વિલીયમ મોરસ]], [[એલ.એસ.લૌરી|એલ.એસ. લૌરી]], [[ફ્રાંસિસ બેકોન]], [[લ્યુસિયન ફ્રિયુડ|લ્યુસિયન ફ્રુઇડ]], [[ડેવીડ હોકની]], [[ગિલ્બર્ટ અન જ્યોર્જ|ગિલબર્ટ એન્ડ જ્યોર્જ]], [[રિચાર્ડ હેમિલ્ટન (કલાકાર)|રિચાર્ડ હેમિલ્ટોન]], [[પીટર બ્લેક (કલાકાર)|પીટર બ્લેક]] , [[હાવર્ડ હોડકીન|હોવર્ડ હોડકિન]] , [[એન્ટોની ગોર્મલી]], અને [[અનીશ કપૂર|અનિશ કપૂર]]નો સમાવેશ થાય છે. 1980 અને 1909ના અંતમાં લંડનમાં [[સાચી ગેલેરી|સત્ચી ગિલેરી]] એક કરતા વધુ કલાઓ ધરાવતા જુથને જાહેર જનતાના ધ્યાનમાં લાવ્યા હતા, જે કદાચ [[નાના બ્રિટીશ કલાકારો|યંગ બ્રિટીશ આર્ટિસ્ટ]]તરીકે જાણીતા બન્યા હતા. [[ડેમેન હિર્સ્ટ|ડેમિયન હ્રીસ્ટ]], [[ક્રિસ ઓફિલી|ક્રિસ ઓફિલ]], [[રશેલ વ્હાઇટરીડ]], [[ટ્રેસી એમિન|ટ્રેસી એવિન]], [[માર્ક વોલીંગર]], [[સ્ટીવ મેક્વીન (કલાકાર)|સ્ટીવ મેક્વીન]] , [[સામ ટેયલોર વુડ|સામ ટેયલોર-વુડ]], અને [[જેક અને ડિનોસ ચેમ્પમેન|ચંપન બ્રધર્સ]] આ હળવી રીતે સંકળાયેલી ચળવળના વધુ સારી રીતે જાણીતા સભ્યોમાંના એક હતા. == પ્રતીકો == {{main|Symbols of the United Kingdom, the Channel Islands and the Isle of Man}} [[ચિત્ર:Britannia-Statue.jpg|thumb|upright|પ્લાયમાઉથમાં બ્રિટાનીયાનું પૂતળુ.બ્રિટાનીયા એ યુકેનો રાષ્ટ્રીય અવતાર છે. ]] [[યુનાઇટેડ કિંગડમન ધ્વજ|યુનીઇટેડ કિંગડમનો રાષ્ટ્રધ્વજ]] [[યુનિયન ધ્વજ|યુનિયન ફ્લેગ]]છે. તેની રચના [[ઇંગ્લેંડનો ધ્વજ|ફ્લેગ ઓફ ઇંગ્લેડ]] , [[સ્કોટલેન્ડનો ધ્વજ|ફ્લેગ ઓફ સ્કોટલેન્ડ]] [[સેઇન્ટ પેટ્રિકનો ધ્વજ|સેઇન્ટ પેટ્રિક્સ ફ્લેગ]]ના સંમિશ્રણથી 1801માં રચના કરવામાં આવી હતી. યુનાઇટેડ કિંગડમની રચના થઇ તે પહેલા વોલ્સ જીતીને લેવામાં આવ્યું હોવાથી અને તે ઇંગ્લેંડ સાથે સંકળાયેલું હોવાથી યુનિયન ફ્લેગમાં વોલ્સ પ્રદર્શિત થતું નથી. જોકે, વોલ્સના પ્રતિનિધિત્વને દર્શાવવા માચે યુનિયન ફ્લેગની પુનઃરચનાની શક્યતા સંપૂર્ણ રીતે નકારી શકાતી નથી.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7114248.stm|title=Welsh dragon call for Union flag|publisher=BBC|date=27 November 2007|dateformat=dmy|access-date=17 October 2008}}</ref>યુનાઇટેડ કિંગડમનું [[રાષ્ટ્રીય ગીત|રાષ્ટ્રગીત]]"[[ગોડ સેવ ધ ક્વીન|ગોડ સેવ ધ કીંગ]]"છે, જેમાં "કીંગ"ને સ્થાને"ક્વીન " ને લેખકની લેખકની ભાવનાઓમાં સમાવવામાં આવી છે જ્યાં શાસક તરીકે એક સ્ત્રી છે. રાષ્ટ્રગીતનું નામ "ગોડ સેવ ધ કિંગ"છે. [[બ્રિટાનીયા]] એ યુનાઇટેડ કિંગડમનું [[રાષ્ટ્રીય અવતાર|રાષ્ટ્રીય વ્યક્તિકરણ]]છે, જે [[રોમન બ્રિટન]] નું મૂળ દર્શાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.24carat.co.uk/britanniaframe.html |title=Britannia on British Coins |publisher=Chard |dateformat=dmy|access-date=25 June 2006}}</ref> બ્રિટાનીયાને ભૂખરા અથવા સોનેરી વાળ ધરાવતી યુવાન સ્ત્રી તરીકે સિંમ્બોલાઇઝ્ડ કરાયુ્ં છે, જેણે [[કોરીથિયન હેલ્મેટ|કોરિન્થીયન શૈલીની હેલ્મેટ]]અને સફેદ ઝભ્ભો પહેર્યા છે. તેણી યુનિયન ફ્લેગ ધરાવતા [[પોઝડોન|પોઝેઇડોન]]નું ત્રિશૂળ અને [[કવચ|ઢાલ]]છે.કેટલીક વખત સિંહની પીઠ પર સવાર થયેલી તેણીને દર્શાવવામાં આવે છે. બ્રિટીશ સામ્રાજ્યની ઊંચાઇ ધરાવતા હોવાથી, બ્રિટાનીયા ઘણીવખત દરિયાઇ પ્રભુત્વ સાથે સંકળાયેલ હોય છે,જેમ દેશભક્તિના ગીત ''[[નિયમ, બ્રિટાનીયા!|રુલ, બ્રિટાનીયા !]]'' માં દર્શાવેલું હોય છે. [[સિંહ]]એ બ્રિટાનીયાની પાછળ [[બ્રિટીશ પચાસ પેન્સનો સિક્કો|બ્રિટીશ પચાસ પેન્સના સિક્કા]]પર અંકિત છે અને તેને [[બ્રિટીશ દશ પેન્સનો સિક્કો|બ્રિટીશ દસ પેન્સના સિક્કા]]ની પાછળના ભાગમાં પણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તેનો [[બ્રિટીશ લશ્કર]]ના અવિધિવત ફ્લેગ પરના પ્રતીક તરીકે પણ ઉપયોગ થાય છે. [[બુલડોગ]]નો ઉપયોગ કેટલીકવાર યુનાઇટેડ કિંગડમના પ્રતીક રૂપે પણ થાય છે અને તે [[વિન્સ્ટન ચર્ચીલ|વિન્સ્ટોન ચર્ચીલ]]ની નાઝી જર્મનીની અવજ્ઞા સાથે સંકળાયેલું છે. <ref>{{cite book|last=Baker|first=Steve|title=Picturing the Beast|publisher=University of Illinois Press|year=2001|pages=p.52|isbn=0252070305}}</ref> === યુનાઇટેડ કિંગડમમાં === {| class="wikitable" border="1" |- !ફ્લેગ !દેશ !આશ્રયદાતા સંત !ફૂલ |- | {{flagicon|England}} | ઇંગ્લેંડ | [[સેઇન્ટ જ્યોર્જ|સેંટ.જ્યોર્જ]] | [[ટ્યૂડોર રોઝ|ટ્યૂડોર ગુલાબ]] |- | {{flagicon|Scotland}} | સ્કોટલેન્ડ | [[સેઇન્ટ એન્ડ્રુ|સેંટ.એન્ડ્રુ]] | [[થિસલ]] |- | {{flagicon|Wales}} | વોલ્સ | [[સેઇન્ટ ડેવીડ|સેંટ. ડેવીડ]] | [[લીક|લિક]]/[[નાર્સિસસ (ઉત્પત્તિ)|ડેફોડીલ]] |- | | ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ | [[સેઇન્ટ પેટ્રિક|સેંટ.પેટ્ર્કિ]] | [[ફ્લેક્સ]]/[[શેમરોક|શામ રોક]] |} [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ બંધારણ કાયદો 1973]]અનુસાર[[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડનો ધ્વજ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]કોઇ સત્તાવાર ફ્લેગ નથી અથવા કોઇપણ બિનસત્તાવાર ફ્લેગ ઉત્તરીય આયર્લેન્ડને સમર્થન આપતો નથી. ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં વિવિધ ફ્લેગના ઉપયોગ વિશે તકરાર ચાલી રહી છે.જોકે, [[અલ્સ્ટર બેનર]]નો ઘણીવખત રમત ઘટનાઓમાં ઉપયોગ થાય છે. જુઓ [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ ધ્વજા મુદ્દો|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ ફ્લેગ મુદ્દો]] અને [http://www.parliament.uk/commons/lib/research/notes/snpc-04474.pdf ધી યુનિયન ફ્લેગ અને ફ્લેગ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ કિંગડમ] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080521055656/http://www.parliament.uk/commons/lib/research/notes/snpc-04474.pdf |date=2008-05-21 }} == વધુ જૂઓ == {{portal|United Kingdom|Flag of the United Kingdom.svg}} * [[યુનાઇટેડ કિંગડમ સંબંધિત વિષયોની યાદી|યુનાઇટેડ કિંગડમ બંધિત વિષયોની યાદી]] * [[યુનાઇટેડ કિંગડમની રૂપરેખા|યુનાઇડેટ કિંગડમની રૂપરેખા]] == નોંધ અને સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} == બ્રાહ્ય કડીઓ == {{sisterlinks|United Kingdom}} {{wikivoyage|United Kingdom}} ;સરકાર * [http://www.royal.gov.uk/output/Page1.asp બ્રિટીશ મોનાર્કન સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.direct.gov.uk/en/index.htm યુનાઇટેડ કિંગડમ સરકારની સત્તાવાર વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907093139/http://www.direct.gov.uk/en/index.htm |date=2009-09-07 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-u/united-kingdom.html રાજ્યના વડા અને કેહિનેટ સભ્ય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026195959/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-u/united-kingdom.html |date=2009-10-26 }} * [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20011119164232/http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Product.asp?vlnk=5703 યુનાઇટેડ કિંગડમ ]આંકડાશાસ્ત્રની સત્તાવાર યરબુક * [http://www.number10.gov.uk/ બ્રિટીશ વડાપ્રધાનની સત્તાવાર વેબસાઇટ પરથી ] [http://www.number10.gov.uk/Page823 "દેશમાં રહેલા વિવિધ દેશો] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |date=2008-09-09 }} ;સામાન્ય માહિતી * [http://dataranking.com/country.cgi?LG=e&amp;CO=29 આર્થિક અને સામાજિક ડેટા રેન્કિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010152137/http://dataranking.com/country.cgi?LG=e&CO=29 |date=2008-10-10 }} * ''યુસીબી ગ્રંથાલય જીઓવીપબ્સમાંથી '' [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/british.htm યુનાઇટેડ કિંગડમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406224510/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/british.htm |date=2009-04-06 }} ;મુસાફરી * [http://www.visitbritain.com/ બ્રિટનની સત્તાવાર પ્રવાસી માર્ગદર્શિકા] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ કિંગડમ]] [[શ્રેણી:ઇંગ્લીશ બોલતા દેશો]] [[શ્રેણી:જી૮ રાષ્ટ્રો]] [[શ્રેણી:ટાપુ દેશો]] [[શ્રેણી:કોમનવેલ્થ રાષ્ટ્રોના સભ્યો]] ak7y41b7d6d2mnb8yovmc0x97a49jpo 0 12438 901688 783868 2026-06-20T20:32:50Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901688 wikitext text/x-wiki {{stub}} '''શાસ્ત્રીય ભાષા''', એ ભાષાઓ છે જેનું [[સાહિત્ય]] શાસ્ત્રીય હોય છે. એટલેકે તે પ્રાચિન હોવી જોઇએ, તેની સ્વતંત્ર પરંપરા હોવી જોઇએ જે અન્ય પરંપરાની શાખાનાં રૂપમાં નહીં પણ મહદઅંશે સ્વયં વિકાસ પામેલ હોય અને તે વિશાળ અને અત્યંત ઉચ્ચ કક્ષાનું પ્રાચિન સાહિત્ય ધરાવતી હોવી જોઇએ. <ref name="GHart">http://tamil.berkeley.edu/Tamil%20Chair/TamilClassicalLanguage/TamilClassicalLgeLtr.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414170250/http://tamil.berkeley.edu/Tamil%20Chair/TamilClassicalLanguage/TamilClassicalLgeLtr.html |date=2009-04-14 }} : According to [[UC Berkeley]] linguist [[George L. Hart]], ''[to] qualify as a classical tradition, a language must fit several criteria: it should be ancient, it should be an independent tradition that arose mostly on its own not as an offshoot of another tradition, and it must have a large and extremely rich body of ancient literature.''</ref> == આ પણ જુઓ == * [[ભારતની ભાષાઓની સૂચી]] == સંદર્ભ == {{reflist}} [[શ્રેણી:ભાષાઓ]] on8kozc0t8nr1vemd9pf4ucm4edqhp4 0 12776 901685 888262 2026-06-20T19:32:19Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901685 wikitext text/x-wiki {{redirect|Search engine}} '''વેબ શોધ એન્જિન '''એ [[વર્લ્ડ વાઈડ વેબ]] ([[:en:World Wide Web|World Wide Web]]) પર વિવિધ માહિતી શોધવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. શોધ લીસ્ટને સામાન્ય રીતે યાદીમાં દર્શાવવામાં આવે છે અને જેને સામાન્ય રીતે ''હીટ્સ'' કહેવામાં આવે છે. જે માહિતી મળે છે તેમાં [[વેબ પૃષ્ઠ]] ([[:en:web page|web page]]), છબીઓ, માહિતી અને અન્ય પ્રકારની ફાઈલો હોય છે. કેટલાક શોધ એન્જિનો ન્યુઝબુક, ડેટાબેઝ અને અન્ય પ્રકારની [[વેબ ડાયરેક્ટરી|ઓપન ડીરેક્ટરી]] ([[:en:Web directory|open directories]])ઓની વિગતો પણ આપે છે. વ્યકિતઓ દ્વારા દુરસ્ત થતી [[વેબ ડાયરેક્ટરીઝ]] ([[:en:Web directories|Web directories]])થી અલગ રીતે, શોધ એન્જિન ઍલ્ગરિધમનો અથવા [[ઍલ્ગરિધમ]] ([[:en:algorithmic|algorithmic]]) અને માનવીય બાબતોના મિક્ષણનો ઉપયોગ કરે છે. == ઇતિહાસ == {|class="bordered infobox" |- !colspan = "3"|ટાઈમલાઈન ([[શોધ એન્જિનની યાદી|આખું લિસ્ટ]] ([[:en:List of search engines|full list]])) <!--Note: "Launch" refers only to web availability of original crawl-based web search engine results.--> |- !|વર્ષ !|એન્જિન !|બનાવો |- |rowspan="2"|1993 ||[[અલિવેબ]] ([[:en:Aliweb|Aliweb]]) ||લોંચ |- ||[[જમ્પસ્ટેશન]] ([[:en:JumpStation|JumpStation]]) ||લોંચ |- |rowspan="3"|1994 ||[[વેબક્રાઉલર]] ([[:en:WebCrawler|WebCrawler]]) ||લોંચ |- ||[[ઈન્ફોસિક]] ([[:en:Infoseek|Infoseek]]) ||લોંચ |- ||[[લાયકોસ]] ([[:en:Lycos|Lycos]]) ||લોંચ |- |rowspan="5"|1995 ||[[અલ્ટાવિસ્ટા]] ([[:en:AltaVista|AltaVista]]) ||લોંચ |- ||[[ઓપન ટેક્સ્ટ]] ([[:en:Open Text|Open Text]]) વેબ ઈન્ડેક્ષ(અનુક્રમણિકા) ||લોંચ[http://www.highbeam.com/doc/1G1-16636341.html]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501075002/http://www.highbeam.com/doc/1G1-16636341.html |date=2011-05-01 }} |- ||[[મેગેલન]] ([[:en:Magellan|Magellan]]) ||લોંચ |- ||[[એક્સાઈટ]] ([[:en:Excite|Excite]]) ||લોંચ |- ||[[SAPO]] ([[:en:SAPO|SAPO]]) ||લોંચ |- |rowspan="4"|1996 ||[[ડોગપાઈલ]] ([[:en:Dogpile|Dogpile]]) ||લોંચ |- ||[[ઈન્કટોમી]] ([[:en:Inktomi|Inktomi]]) ||સ્થાપના |- ||[[હોટબોટ(HotBot)]] ([[:en:HotBot|HotBot]]) ||સ્થાપના |- ||[[અસ્ક જીવ્સ(Ask Jeeves)|અસ્ક જીવ્સ(Ask Jeeves))]] ([[:en:Ask Jeeves|Ask Jeeves]]) ||સ્થાપના |- |rowspan="2"|1997 ||[[નોર્થ લાઈટ ગ્રુપ(Northern Light Group)|નોર્થ લાઈટ(}Northern Light)]] ([[:en:Northern Light Group|Northern Light]]) ||શરૂઆત |- ||[[યાન્ડેક્ષ(Yandex)]] ([[:en:Yandex|Yandex]]) ||લોંચ |- ||1998 ||[[ગુગલ(Google) શોધ|ગૂગલ(Google)]] ([[:en:Google Search|Google]]) ||લોંચ |- |rowspan="5"|1995 ||[[ઓલધવેબ(AlltheWeb)]] ([[:en:AlltheWeb|AlltheWeb]]) ||લોંચ |- ||[[જેનિનોઝ (GenieKnows)]] ([[:en:GenieKnows|GenieKnows]]) ||સ્થાપના |- ||[[નાવર (Naver)]] ([[:en:Naver|Naver]]) ||લોંચ |- ||[[ટેઓમા (Teoma)|ટેઓમા(Teoma)]] ([[:en:Teoma|Teoma]]) ||સ્થાપના |- ||[[વિવિસિમો (Vivisimo)]] ([[:en:Vivisimo|Vivisimo]]) ||સ્થાપના |- |rowspan="1"|2000. ||[[બાઈદુ (Baidu)]] ([[:en:Baidu|Baidu]]) ||સ્થાપના |- |rowspan="1"|2003 ||[[Info.com]] ([[:en:Info.com|Info.com]]) ||લોંચ |- |rowspan="3"|2004 ||[[યાહુ(yahoo) શોધ]] ([[:en:Yahoo! Search|Yahoo! Search]]) ||અંતિમ લોંચ |- ||[[A9.com]] ([[:en:A9.com|A9.com]]) ||લોંચ |- ||[[સોગોઉ(Sogou)]] ([[:en:Sogou|Sogou]]) ||લોંચ |- |rowspan="3"|2005 ||[[એમએસએન(MSN) શોધ]] ([[:en:MSN Search|MSN Search]]) ||ફાઈનલ લોંચ |- ||[[Ask.com]] ([[:en:Ask.com|Ask.com]]) ||લોંચ |- ||[[ગુડસર્ચ(GoodSearch)]] ([[:en:GoodSearch|GoodSearch]]) ||લોંચ |- |rowspan= "6"|2006 ||[[વિકિસીક(wikiseek)]] ([[:en:wikiseek|wikiseek]]) ||સ્થાપના |- ||[[ક્યુઈરો(Quaero)]] ([[:en:Quaero|Quaero]]) ||સ્થાપના |- ||[[Ask.com]] ([[:en:Ask.com|Ask.com]]) ||લોંચ |- ||[[લાઈવ સર્ચ(Live Search)]] ([[:en:Live Search|Live Search]]) ||લોંચ |- ||[[ચાચા(શોધ એન્જિન)(ChaCha )|ચાચા]] ([[:en:ChaCha (search engine)|ChaCha]]) ||બીટા લોંચ |- ||[[Guruji.com]] ([[:en:Guruji.com|Guruji.com]]) ||બીટા લોંચ |- |rowspan= "2"|2007 ||[[વિકિસીક(wikiseek)]] ([[:en:wikiseek|wikiseek]]) ||લોંચ કરવામાં આવ્યું |- ||[[વિકિયા શોધ(Wikia Search)]] ([[:en:Wikia Search|Wikia Search]]) ||લોંચ કરવામાં આવ્યું |- |rowspan= "7"|2008 ||[[પાવરએસ્ટ(:Powerset )(કંપની)|પાવરએસ્ટ(:Powerset )]] ([[:en:Powerset (company)|Powerset]]) ||લોંચ કરવામાં આવ્યું |- ||[[વ્યુહઝી(Viewzi)]] ([[:en:Viewzi|Viewzi]]) ||લોંચ કરવામાં આવ્યું |- ||[[કુઈલ(Cuil)]] ([[:en:Cuil|Cuil]]) ||લોંચ કરવામાં આવ્યું |- ||[[બુગામી(Boogami)]] ([[:en:Boogami|Boogami]]) ||લોંચ કરવામાં આવ્યું |- ||[[લીપફિશ(LeapFish)]] ([[:en:LeapFish|LeapFish]]) ||બીટા લોંચ |- ||[[મુસુ(Musu)]] ([[:en:Musu|Musu]]) ||બીટા લોંચ |- ||[[વડલો(VADLO)]] ([[:en:VADLO|VADLO]]) ||લોંચ |} વેબ શોધ એન્જિન પહેલા વેબ સર્વરનું સમગ્ર લીસ્ટ હોતું હતું. આ લીસ્ટને [[ટિમ બેર્નર્સ-લી|ટીમ બેર્નર્સ-લી]] ([[:en:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]]) દ્વારા સંપાદિત કરવામાં આવ્યુ હતું અને CERN ના વેબસર્વર પર હોસ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું. 1992નો એક ઐતિહાસિક સ્નેપશોટ<ref>http://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/DataSources/WWW/Servers.html</ref>વધુને વધુ વેબસર્વર ઓનલાઈન થવા લાગ્યા જેથી કેન્દ્રીય લીસ્ટ વ્યવસ્થિત રાખી શકાયું નહીં. NCSAની સાઈટ પર"વોટ્સ ન્યુ" ( "What's New!")લેબલ હેઠળ નવા સર્વર જાહેર કરવામાં આવતા હતા.પરંતુ આખી યાદી ક્યારેય અસ્તિત્વમાં ન આવી .<ref>http://home.mcom.com/home/whatsnew/whats_new_0294.html</ref> (વેબ પહેલા)ઈન્ટરનેટ પર શોધ માટે [[આર્ચી શોધ એન્જિન|આર્ચી(Archie)]] ([[:en:Archie search engine|Archie]])નો ઉપયોગ થતો હતો.<ref name=LeidenUnivSE>"ઈન્ટરનેટ હિસ્ટ્રી - સર્ચ એન્જિન" ("Internet History - Search Engines")( [[શોધ એન્જિન વોચ]] ([[:en:Search Engine Watch|Search Engine Watch]])), યુનિવર્સિટેઈટ લેઈડેન( Universiteit Leiden), નેધરલેન્ડ, સપ્ટેમ્બર 2001, વેબ: [http://www.internethistory.leidenuniv.nl/index.php3?c=7 લેઈડેન-આર્ચી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413030108/http://www.internethistory.leidenuniv.nl/index.php3?c=7 |date=2009-04-13 }}.</ref> નામ "v" વગર આર્કાઇવ તરીકે કહેવાય છે.મોન્ટેરિયલ ખાતેની [[મેકગીલ યુનિવર્સિટી]] ([[:en:McGill University|McGill University]])ના [[એલન એમ્ટેજ(Alan Emtage)]] ([[:en:Alan Emtage|Alan Emtage]]) દ્વારા 1990માં આની શોધ કરવામાં આવી જાહેર એફટીપી સાઈટ(FTP)([[ફાઈલ ટ્રાન્સફર પ્રોટોકોલ]] ([[:en:File Transfer Protocol|File Transfer Protocol]]))માં રહેલી હોય તેટલી ડિરેક્ટરી ડાઉનલોડ થાય છે. જે દ્વારા ફાઈલના નામ સાથેનો શોધી શકાય તેવો ડેટાબેઝ તૈયાર થાય છે. આર્ચી પાસે સાઈટમાં હોય તે કન્ટેન્ટનો ઈન્ડેક્ષ હોતો નથી. [[ગોફેર(પ્રોટોકોલ)|ગ્રોફર]] ([[:en:Gopher (protocol)|Gopher]])([[માર્ક મેકકાહિલ|માર્ક મેકકેહિલ]] ([[:en:Mark McCahill|Mark McCahill]]) દ્વારા [[યુનિવર્સિટીઓફ મિન્નેસોટા|યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા]] ([[:en:University of Minnesota|University of Minnesota]]) )નો ઉદભવ દ્વારા બીજા બે શોધ એન્જિન પ્રોગ્રામ [[વેરોનિકા(કમ્પ્યુટર)|વેરોનિકા]] ([[:en:Veronica (computer)|Veronica]]) અને [[જગહેડ(કમ્પ્યુટર)|જગહેડ]] ([[:en:Jughead (computer)|Jughead]])બનાવવામાં આવ્યા, આર્ચીની જેમ, તેઓ પણ ગ્રોફેર ઈન્ડેક્ષ સિસ્ટમમાં પડેલા ફાઈલના નામ અને ટાઈટલ શોધતા હતા. વેરોનિકા ('''V'''ery '''E'''asy '''R'''odent-'''O'''riented '''N'''et-wide '''I'''ndex to '''C'''omputerized '''A'''rchives) જે સમગ્ર ગ્રોફેર ઈન્ડેક્ષમાં હોય તેમાંથી ગોફેર મેનુ ટાઈટલનો કીવર્ડ શોધી આપતી હતી. જેગહેડ ('''J'''onzy's '''U'''niversal '''G'''opher '''H'''ierarchy '''E'''xcavation '''A'''nd '''D'''isplay) કેટલાક ચોક્કસ ગોફેર સર્વરમાંથી મેનુ માહિતી લેવા માટે આ ટુલનો ઉપયોગ થતો હતો. જ્યારે શોધ એન્જિન [[આર્ચી શોધ એન્જિન|"આર્ચી(Archie)"]] ([[:en:Archie search engine|Archie]])જેનો સંબંધ [[આર્ચિ કોમિક|"આર્ચી કોમિક બુક"]] ([[:en:Archie Comics|Archie comic book]]) શ્રેણી સાથે નથી. [[વેરોનિકા લોજ|"વેરોનિકા "]] ([[:en:Veronica Lodge|Veronica]])અને [[જગહેડ જ્હોન્સ|"જગહેડ"]] ([[:en:Jughead Jones|Jughead]])આ શ્રેણીમાં પાત્રો હોય છે જેથી પુર્વગામીના રેફરન્સ માટે તેનો ઉપયોગ કરાયો હતો. 1993ના જુન મહિનામાં તે વખતે [[મેસેક્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી|એમઆઈટી]] ([[:en:Massachusetts Institute of Technology|MIT]])માં અભ્યાસ કરતા મેથ્યુ ગ્રે(Matthew Gray)એ સૌપ્રથમ [[વેબ રોબોટ]] ([[:en:web robot|web robot]]) બનાવ્યો જે [[પર્લ]] ([[:en:Perl|Perl]])બેઝ હતો જેનું નામ [[વર્લ્ડ વાઈડ વેબ વાન્ડેરેર]] ([[:en:World Wide Web Wanderer|World Wide Web Wanderer]]) અને તેનો ઉપયોગ" વાનડેક્ક્ષ"( 'Wandex'.) કહેવાતા ઈન્ડેક્ષને જનરેટ કરવામાં થતો હતો. વાન્ડેરેરનો હેતુ વર્લ્ડ વાઈડ વેબનું કદ માપવાનો હતો જે તેને 1995 સુધી કર્યું. નવેમ્બર 1993માં [[અલિવેબ(Aliweb)]] ([[:en:Aliweb|Aliweb]])શોધ એન્જિન શરૂ થયુંઅલિવેબ વેબમાં [[વેબ રોબોટ]] ([[:en:web robot|web robot]])નો ઉપયોગ કરતો ન હતો, પરંતુ તેના બદલે વેબસાઈટના સંચાલક દ્વારા ઈન્ડેક્ષ ફાઈલને ચોક્કસ ફોર્મેટમાં સેવ કરવાના કાર્ય પર આધાર રખાતો હતો. [[જમ્પસ્ટેશન(JumpStation)]] ([[:en:JumpStation|JumpStation]])(1993માં લોંચ કરવામાં આવ્યું<ref>{{Cite web |url=http://archive.ncsa.uiuc.edu/SDG/Software/Mosaic/Docs/old-whats-new/whats-new-1293.html |title=NCSAનું આર્કાઇવ, ડિસેમ્બર 1993 પૃષ્ઠમાં શુ નવું છે |access-date=2001-06-20 |archive-date=2001-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010620073530/http://archive.ncsa.uiuc.edu/SDG/Software/Mosaic/Docs/old-whats-new/whats-new-1293.html |url-status=live }}</ref>) [[ક્રોઉલર|વેબ રોબોટ]] ([[:en:crawler|web robot]])નો ઉપયોગ વેબ પેજ શોધવા અને તેનો ઈન્ડેક્ષ બનાવવા કરતો હતો અને [[વેબ ફોર્મ]] ([[:en:web form|web form]])નો ઈન્ટરફેસ તરીકે ક્વેરી પ્રોગ્રામ માટે ઉપયોગ કરતો હતો. જેથી આ WWWના ટુલમાં પ્રથમ વખત આ પ્રકારનું વેબ શોધ એન્જિન અસ્તિત્વમાં આવ્યું. (ક્રાઉલિંગ, ઈન્ડેક્ષિંગ અને સર્ચિંગ) જેનું વર્ણન નીચે કરવામાં આવ્યું છે. તે જે પ્લેટોફોર્મ પર ચાલતું હતું તેની મર્યાદિત ક્ષમતાને કારણે ઈન્ડેક્ષિંગ અને તેના લીધે શોધ પણ વેબ પેજ પર ઉપલબ્ધ ટાઈટલ અને હેડીંગ પુરતી જ સીમિત રહેતી હતી. "ફુલ ટેક્સ્ટ " ધરાવતું ક્રાઉલર બેઝ શોધ એન્જિન [[વેબક્રાઉલર(WebCrawler)|વેબ ક્રાઉલર(WebCrawler)]] ([[:en:WebCrawler|WebCrawler]]) હતું. જે 1994માં બહાર પડ્યું. તેના પુર્વગામી કરતા ભિન્ન, જે દ્વારા વપરાશકર્તાના વેબ પેજના કોઈ પણ શબ્દની શોધ કરી શકતા હતા, જે બધા જ મોટા શોધ એન્જિન માટે એક પ્રમાણ બની ગયું હતું. આ ઉપરાંત તે લોકોમાં જાણીતું હોય તેવું પહેલું શોધ એન્જિન પણ બન્યું હતું. તેમજ 1994માં [[લાયકોસ(Lycos)]] ([[:en:Lycos|Lycos]])(જેનો પ્રારંભ [[કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટી]] ([[:en:Carnegie Mellon University|Carnegie Mellon University]])દ્વારા કરાયો હતો.)ને લોંચ કરવામાં આવ્યું અને કમર્શિયલ પ્રયત્નોમાં મોટું સ્થાન મેળવ્યું. તેના બાદ તરત જ, ઘણા વેબ શોધ એન્જિન આવ્યા અને લોકપ્રિય થયા. જેમાં[[મેગેલન(Magellan)]] ([[:en:Magellan|Magellan]]), [[એક્સાઈટ(Excite)]] ([[:en:Excite|Excite]]), [[ઈન્ફોસિક(Infoseek)|Iઈન્ફોસિક(Infoseek)]] ([[:en:Infoseek|Infoseek]]), [[ઈન્કટોમી(Inktomi)]] ([[:en:Inktomi|Inktomi]]), [[નોર્થ લાઈટ ગ્રુપ(Northern Light Group)|નોર્થ લાઈટ(Northern Light)]] ([[:en:Northern Light Group|Northern Light]]), અને [[અલ્ટાવિસ્ટા(AltaVista)]] ([[:en:AltaVista|AltaVista]]).નો સમાવેશ થાય છે.[[યાહુ(Yahoo!)]] ([[:en:Yahoo!|Yahoo!]])લોકોમાં તેમના રસની વસ્તુ ધરાવતા વેબ પેજ શોધવામાં લોકપ્રિય એન્જિનોમાં એક હતું. પરંતુ તે વેબ પેજની બધી જ ટેક્સ્ટને બદલે ફકત તેની [[વેબ ડાયરેક્ટરીઝ|વેબ ડાયરેક્ટરી]] ([[:en:web directory|web directory]]) દ્વારા જ શોધ કરતું હતું. કીવર્ડ શોધને બદલે વપરાશકર્તાએ ડાયરેક્ટરી પણ જોવી પડતી હતી. 1996માં, [[નેટસ્કેપ (Netscape)|નેટસ્કેપ]] ([[:en:Netscape|Netscape]]) સિંગલ શોધ એન્જિન આપવા માટે તપાસ કરતું હતું. પાંચ મોટા શોધ એન્જિન સાથે નેટસ્કેપ દ્વારા સોદો થાય તેના કરતા બીજી પણ રસની વાત હતી. નેટસ્કેપ શોધ એન્જિનના પેજને બદલે વારાફરતી દરેક પાંચ વેબ શોધ એન્જિનને વાર્ષિક પાંચ મિલિયન ડોલર મળવાના હતા. જે પાંચ શોધ એન્જિન હતા તે: [[યાહુ(Yahoo)!|યાહુ(yahoo)]] ([[:en:Yahoo!|Yahoo!]]), [[મેગેલન|મેગેલન(Magellan)]] ([[:en:Magellan|Magellan]]), [[લાયકોસ|લાયકોસ(Lycos)]] ([[:en:Lycos|Lycos]]), [[ઈન્ફોસિક|ઈન્ફોસિક(Infoseek{)]] ([[:en:Infoseek|Infoseek]]) અને[[એક્સાઈટ|એક્સાઈટ(Excite)]] ([[:en:Excite|Excite]]). 1990ના અંતિમ ભાગમાં જે ઈન્ટરનેટના માધ્યમ દ્વારા જે તારાઓ ચમકી ગયા હતા તેમાં વેબ શોધ એન્જિનનો પણ સમાવેશ થતો હતો. <ref>{{cite journal |last=Gandal |first=Neil |authorlink= |coauthors= |year=2001 |month= |title=The dynamics of competition in the internet search engine market |journal=International Journal of Industrial Organization |volume=19 |issue=7 |pages=1103–1117 |doi=10.1016/S0167-7187(01)00065-0 |url= |access-date= |quote= }}</ref>ઘણી કંપનીઓ આ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશી અને કેટલીક કંપનીઓએ [[પ્રાથમિક જાહેર ભરણૂં|પ્રાથમિક જાહેર ભરણાં]] ([[:en:initial public offering|initial public offering]]) દ્વારા સારા એવા નાણા એકઠા કર્યા કેટલીક કંપનીઓએ લોકો માટેના શોધ એન્જિનને બંધ કર્યું અને નોર્થ લાઈટ જેવી કંપનીઓએ માત્ર માર્કેટિંગ એન્ટરપ્રાઈઝ માટેની આવૃતિ ચાલૂ રાખી.ઘણી કંપનીઓ [[ડોટ-કોમનો ફુગ્ગો|ડોટ કોમ બબલ]] ([[:en:dot-com bubble|dot-com bubble]])ની ઝપટમાં આવી ગઈ હતી, ધારણાઓ આધારિત આ બુમ 1999માં ટોચ પર પહોંચી અને 2001માં તેનો અંત આવ્યો. 2000ની સાલ દરમિયાન [[ગુગલ(Google) શોધ|ગુગલ(Google) શોધ એન્જિને]] ([[:en:Google Search|Google search engine]])આ ક્ષેત્રમાં આગળ પડતું સ્થાન મેળવી લીધું હતું. {{Fact|date=February 2008}}કંપનીએ ઘણા બધા શોધના પરિણામમાં સારૂ પ્રદર્શન કર્યું હતું. જે માટે [[પુષ્ઠ ક્રમ]] ([[:en:PageRank|PageRank]])નો નવીન ખ્યાલ કારણભૂત હતો. પુનરાવર્તન પામતું ઍલ્ગરિધમ નંબર, અન્ય વેબસાઈટોના પેજરેંક તેમજ લિંક જે સ્થળે હોય તેનો આધાર રાખીને વેબ પેજને રેંક આપતું હતું આ સ્થળે સારા અને ઈચ્છિત પેજ એકથી વધુ સાથે લિંક કરી દેવામાં આવતા હતા.ગુગલે(Google) તેના શોધ એન્જિનમાં ઓછામાં ઓછા ઈન્ટરફેસ રાખ્યા હતા. આનાથી ભિન્ન રીતે, તેની ઘણી હરીફ કંપનીઓએ શોધ એન્જિનને [[વેબ પોર્ટલ]] ([[:en:web portal|web portal]])માં ફીટ કરી દીધું હતું. 2000માં, યાહુ(yahoo)એ શોધ સુવિધા શરૂ કરી જે [[ઈન્કટોમી(Inktomi)|ઈન્કટોમી]] ([[:en:Inktomi|Inktomi]])ના શોધ એન્જિન પર આધારિત હતી. 2002માં યાહુ(yahoo)એ [[ઈન્કટોમી]] ([[:en:Inktomi|Inktomi]])ને અને [[ઓવરચર(Overture)]] ([[:en:Overture|Overture]])([[ઓલધવેબ(AlltheWeb)]] ([[:en:AlltheWeb|AlltheWeb]]) અને [[અલ્ટાવિસ્ટા|અલ્ટાવિસ્ટા(AlltheWeb)]] ([[:en:AltaVista|AltaVista]])ની માલિક કંપની)ને 2003માં હસ્તગત કરીયાહુ(yahoo) વપરાશકર્તાને 2004 સુધી ગુગલ(Google)ના શોધ એન્જિન સુધી પહોંચાડતું હતું, પરંતુ ત્યાર બાદ તેમણે હસ્તગત કરેલી કંપનીઓની ટેક્નોલોજી પર આધારીત પોતાનું શોધ એન્જિન શરૂ કર્યું. માઈક્રોસોફ્ટે એમએસએન(MSN) શોધ લોંચ કર્યું(ત્યાર બાદ તેને [[લાઈવ સર્ચ]] ([[:en:Live Search|Live Search]])તરીકે રીબ્રાન્ડેડ કર્યું) માઈક્રસોફટ 1998 સુધી [[ઈન્કટોમી|ઈન્કટોમી(Inktomi)]] ([[:en:Inktomi|Inktomi]])ના શોધ પરિણામનો ઉપયોગ કરતું હતું. 1999ના શરૂઆતના તબક્કામાં આ સાઈટે [[લુકસ્માર્ટ(Looksmart)]] ([[:en:Looksmart|Looksmart]]) અને [[ઈન્કટોમી(Inktomi)]] ([[:en:Inktomi|Inktomi]])ના પરિણામ પણ દર્શાવવા લાગ્યું હતું. 1999માં માત્ર થોડા સમય માટે [[અલ્ટાવિસ્ટા(AltaVista)]] ([[:en:AltaVista|AltaVista]])ના પરિણામનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો 2004માં માઈક્રોસોફ્ટે પોતાની ટેક્નોલોજી તરફ વળવાની શરૂઆત કરી અને તેણે શોધ એન્જિનને પોતાના [[વેબ ક્રાઉલર(web crawler)|વેબ ક્રાઉલર]] ([[:en:web crawler|web crawler]])([[એમએસએનબોટ(msnbot)|એમએસએનબોટ]] ([[:en:msnbot|msnbot]]))થી સજ્જ બનાવ્યું 2007ના અંતભાગ સુધીમાં વિશ્વમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય શોધ એન્જિન ગુગલ(Google) બની ગયું હતું.<ref>[http://searchengineland.com/070921-105613.php નિલશન નેટ રેટિંગ: ઓગસ્ટ 2007 સર્ચમાં ગુગલ(Google) ટોચ પર, માઈક્રોસોફ્ટનો હિસ્સો પણ વધ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912162555/http://searchengineland.com/070921-105613.php |date=2008-09-12 }}, ''સર્ચએન્જિનલેન્ડ'', સપ્ટેમ્બર 21, 2007</ref> <ref>{{Cite web |url=http://searchengineland.com/071010-192830.php |title=comScore: ઓગસ્ટ 2007 વિશ્વમાં ગુગલ(Google) શોધ ટોચ પર; બાઈદુ એ માઈક્રોસોફ્ટને પાછળ રાખ્યું. |access-date=2009-06-15 |archive-date=2008-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080927200402/http://searchengineland.com/071010-192830.php |url-status=dead }}</ref>વિવિધ દેશોને લગતા ચોક્કસ શોધ સર્ચ એન્જિન પણ જાણીતા બન્યા દાખલા તરીકે [[બાઈદુ(Baidu)]] ([[:en:Baidu|Baidu]]) શોધ એન્જિન [[ચીન]] ([[:en:People's Republic of China|People's Republic of China]])માં અને [[guruji.com]] ([[:en:guruji.com|guruji.com]])[[ભારત]] ([[:en:India|India]])માં સૌથી વધુ લોકપ્રિય હતા.<ref>{{cite web| url=http://moneycentral.msn.com/investor/research/profile.asp?Symbol=BIDU| title=MSN Money - BIDU| publisher=MSN Money| access-date=2006-05-11| archive-date=2006-01-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20060111211908/http://moneycentral.msn.com/investor/research/profile.asp?Symbol=BIDU| url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060111211908/http://moneycentral.msn.com/investor/research/profile.asp?Symbol=BIDU |date=2006-01-11 }}</ref> == વેબ શોધ એન્જિન કેવી રીતે કામ કરે છે? == {{Unreferenced section|date=November 2007}} શોધ એન્જિન નીચે આપેલા ક્રમમાં કામ કરે છે. # [[વેબ ક્રાઉલિંગ]] ([[:en:Web crawling|Web crawling]]) # [[અનુક્રમણિકા(શોધ એન્જિન)|અનુક્રમણિકા]] ([[:en:Index (search engine)|Indexing]]) # [[વેબ શોધ પુછપરછ|શોધવું]] ([[:en:Web search query|Searching]]) wwwના ઘણા બધા વેબ પુષ્ઠો પરથી માહિતી એક્ઠી કરવામાં આવી હોય છે જે દ્વારા વેબ શોધ એન્જિન કામ કરે છે.આ પુષ્ઠ [[વેબ ક્રાઉલર]] ([[:en:Web crawler|Web crawler]])(કેટલીક વખત તેને સ્પાઈડર તરીકે પણ ઓળખાવાય છે) અને એમડાસ દ્વારા મેળવવામાં આવે છે, ઓટોમેટેડ વેબ બ્રાઉઝર દરેક લિંકને અનુસરે છે.[[રોબોટ્સ.ટીએક્સટી(robots.txt)]] ([[:en:robots.txt|robots.txt]])ના ઉપયોગ દ્વારા બાકાત રખાય છે. દરેક પૃષ્ઠ પરથી મેળવવામાં આવેલી માહિતીનું વિશ્લેષ્ણ કરાય છે અને નક્કી કરવામાં આવે છે કે તેને કેવી રીતે [[શોધ એન્જિન અનુક્રમણિકા|અનુક્રમણિકા]] ([[:en:Search engine indexing|indexed]])માં મુકવામાં આવશે.(દાખલા તરીકે, મથાળું, શીર્ષક, અને સ્પેશિયલ ફિલ્ડમાંથી લેવામાં આવેલા શબ્દોને [[મેટા ટેગ|મેટાટેગ્સ]] ([[:en:meta tags|meta tags]])કહેવાય છે. વેબ પૃષ્ઠના ડેટાને બાદની પુછપરછમાં કામમાં આવે તે માટે અનુક્રમણિકા ડેટાબેઝમાં સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.કેટલાક શોધ એન્જિન, જેમ કે [[ગૂગલ(Google)|ગુગલ(Google)]] ([[:en:Google|Google]]) મુળ પૃષ્ઠ(જેને [[વેબ કેચ|કેચ]] ([[:en:web cache|cache]])કહેવાય છે)ના બધા જ ભાગને તેમજ વેબ પૃષ્ઠ અંગેની માહિતીનો સંગ્રહ કરે છે, જ્યારે [[અલ્ટાવિસ્ટા]] ([[:en:AltaVista|AltaVista]])તેઓએ શોધેલા દરેક પૃષ્ઠના દરેક શબ્દને સંગ્રહે છે. કેચ પૃષ્ઠ હંમેશા ચોક્કસ શોધ વાક્યને પકડી રાખે છે જે ખરેખરમાં અનુક્રમણિકામાં સમાવેશ કરાયો હોય છે.જેથી આ ત્યારે વધારે ઉપયોગી થઈ પડે છે જ્યારે ચાલુ પૃષ્ઠના વિષયમાં ફેરફાર કરવામાં આવે તો શોધની જે વ્યાખ્યા હોય છે તે ચાલુ રહેતી નથી. આ સમસ્યાને [[લિંકરૂટ]] ([[:en:linkrot|linkrot]])ની હળવા પ્રકારની સમસ્યા ગણવામાં આવે છે, ગુગલ(Google) તેની વધતી [[ઉપયોગીતા]] ([[:en:usability|usability]])ને તેના [[વપરાશકર્તાઓની આશાઓ|વપરાશકર્તાઓની અપેક્ષાઓને]] ([[:en:user expectations|user expectations]])સંતોષીને મેળવે છે. ગુગલ શોધનો જે શબ્દ હોય છે તે પાછલા પૃષ્ઠ પર પણ ઉપલબ્ધ કરાવે છે. ગુગલ(google) હંમેશા ગ્રાહકને [[લોકોને ઓછા આશ્ચર્યચકિત કરવાનો સિદ્ધાંત|ઓછા આશ્રર્યચકિત કરવા સિંદ્ધાંત]] ([[:en:principle of least astonishment|principle of least astonishment]])પર કામ કરે છે. સામાન્ય રીતે વપરાશકર્તા આશા રાખે છે કે શોધનો શબ્દ પાછલા પૃષ્ઠ પર હશે જ. હકીકતમાં જે ડેટા હોય છે તે અન્યત્ર પણ ઉપલબ્ધ ન હોવા છંતા, સર્ચના શબ્દની સુસંગતતાથી કેચ પેજ વધારે ઉપયોગી બને છે. જ્યારે વપરાશકર્તા શોધ એન્જિન(પરંપરાગત રીતે [[ચોક્કસ શબ્દ(ઈન્ટરનેટ શોધ)|કીવર્ડ]] ([[:en:Keyword (Internet search)|key word]]) દ્વારા) પોતાની [[વેબ શોધ પુછપરછ|પુછપરછ]] ([[:en:web search query|query]])ને લગતો શબ્દ મુકે છે, એન્જિન સૌપ્રથમ [[પરાવૃત અનુક્રમણિકા|અનુક્રમણિકા]] ([[:en:inverted index|index]])માં તપાસ કરે છે અને તેના માપદંડ મુજબ સૌથી નજીકના શબ્દ ધરાવતા વેબ પૃષ્ઠને પ્રદર્શિત કરે છે, સામાન્ય રીતે વિષયની સમરી અને દસ્તાવેજના ટાઈટલ અને તેના વાક્યને આધારે શોધ એન્જિન આ પેજ પ્રદર્શિત કરે છે. મોટાભાગના સર્ચ એન્જિનો વધુ [[વેબ શોધ પુછપરછ|શોધ પૂછપરછ]] ([[:en:web search query|search query]]) માટે [[બુલેન ઓપરેટર્સ|બુલેન ઓપરેટર]] ([[:en:boolean operators|boolean operators]]), અને, અથવા અને નહીંનો ઉપયોગ કરે છે. કેટલાક શોધ એન્જિનો [[પ્રોક્સીમીટી શોધ(વાક્ય)|પ્રોક્સીમીટી શોધ]] ([[:en:Proximity search (text)|proximity search]])કહેવાતી એડવાન્સ સિસ્ટમની સુવિધા આપે છે જે દ્વારા વપરાશકર્તા કીવર્ડના અંતરને વધુ ચોક્કસ રીતે માપી શકે છે. શોધ એન્જિનની સફળતા અને ઉપયોગીતા જે '''પરિણામ નક્કી''' કરવામાં આવ્યું છે તેની [[સુસંગતતા(માહિતી મેળવવી)|સુસંગતતા]] ([[:en:relevance (information retrieval)|relevance]]) પર આધાર રાખે છે. ચોક્કસ શબ્દ કે વાક્ય ધરાવતા લાખો વેબ પૃષ્ઠ ઉપલબ્ધ હોય છે, જેમાં કેટલાક પૃષ્ઠ વધુ અન્ય કરતા વધુ સુસંગત, લોકપ્રિય અને સત્તાવાહી હોય છે. મોટાભાગનો શોધ એન્જિન [[ક્રમ]] ([[:en:rank order|rank]])પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને પુછપરછના જવાબમાં "શ્રેષ્ઠ" પરિણામને પહેલા દર્શાવે છેશોધ એન્જિન કેવી રીતે નક્કી કરે છે કે કયું પૃષ્ઠ શોધને અનુરૂપ છે કે પછી કેવી રીતે પરિણામને દર્શાવવું, આ બધુ દરેક શોધ એન્જિનોની અલગ અલગ પદ્ધતિ હોય છે. નવી નવી ટેકનોલોજી આવતી જાય તેમજ ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ વધતો જાય તેમ તેમ આ પદ્ધતિમાં પણ પરિવર્તન આવે છે. મોટાભાગના વેબ શોધ એન્જિન વેપારીક હોય છે જેથી [[જાહેરાત]] ([[:en:advertising|advertising]])ની આવક પર મોટો આધાર રાખતા હોય છે જેને પરિણામે તેઓ [[પૈસા આપીને સમાવેશ કરવો|શોધ રીઝલ્ટમાં ઉંચા સ્થાને રહેવા માટે તેઓ જાહેરાતકારને પૈસા લેવાની પણ છુટ]] ([[:en:paid inclusion|pay money to have their listings ranked]])આપે છે. જેઓ આ દ્વારા પૈસા નથી મેળવતા તેઓ નિયમિત શોધ એન્જિન પરિણામની સાથે સાથે [[સંદર્ભિત જાહેરાત|શોધને લગતી જાહેરાતો]] ([[:en:contextual advertising|running search related ads]])આપીને નાણા કમાય છે જ્યારે પણ જાહેરાત પર ક્લિક થાય ત્યારે શોધ એન્જિનને નાણા મળે છે. 2008 સુધીમાં વેબ શોધ પોર્ટલ ઉદ્યોગની આવક 13.4 ટકાના દરે વધવાની ધારણા રખાઈ હતી, જ્યારે બ્રોડબેન્ડ કનેક્શનની સંખ્યામાં વધારાનો દર 15.1 ટકા રહેશે તેવી ધારણા રખાઈ હતી. 2008 થી 2012 સુધીમાં આ ઉદ્યોગની આવકમાં 56 ટકા વધારો થવાની ધારણા રખાઈ છે, કારણ કે હજૂ પણ અમેરિકાના દરેક ઘરમાં ઈન્ટરનેટ પ્રવેશ્યું નથી જો એક વખત ઈન્ટરનેટ દરેક ઘરમાં પ્રવેશ થશે તો આવક ઘણી વધી જશે. આ ઉપરાંત, ઘરેલુ ઈન્ટરનેટ વપરાશકર્તા દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા બ્રોડબેન્ડનો વપરાશ પણ વધી જશે, બ્રોડબેન્ડ સર્વિસનો ઉપયોગ 2012માં વધીને 118.7 મિલિયન સુધી પહોંચશે.આ બ્રોડબ્રેન્ડ ફાયબર ઓપ્ટીક અને હાઈ સ્પીડ કેબલ લાઈન પર ચાલતુ હશે.<ref>[http://www1.ibisworld.com/pressrelease/pressrelease.aspx?prid=115: માર્ચ 2008, ધ રીસેશન લીસ્ટ – 2008માં ટોચ પર રહેલી અને નિષ્ફળ ગયેલી ઈન્ડસ્ટ્રીઝનો ટોપ ટેન આંક]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''આઈબીઆઈએસ વર્લ્ડ(IBISWorld)''</ref> == વધુ જૂઓ == <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * [[અનુક્રમણિકા(શોધ એન્જિન)]] ([[:en:Index (search engine)|Index (search engine)]]) * [[શોધ એન્જિનની યાદી]] ([[:en:List of search engines|List of search engines]]) * [[સ્થાનિક શોધ(ઈન્ટરનેટ)|સ્થાનિક શોધ (ઈન્ટરનેટ)]] ([[:en:Local search (Internet)|Local search (Internet)]]) * [[મેટા શોધ એન્જિન|મેટાશોધ એન્જિન]] ([[:en:Metasearch engine|Metasearch engine]]) * [[સાર્વજનિક શોધ]] ([[:en:OpenSearch|OpenSearch]]) * [[સર્ચ એન્જિન માર્કેટિંગ|શોધ એન્જિન માર્કેટિંગ]] ([[:en:Search engine marketing|Search engine marketing]]) * [[શોધ એન્જિન ઓપ્ટિમાઈઝેશન]] ([[:en:Search engine optimization|Search engine optimization]]) * [[શોધને લગતું માળખું]] ([[:en:Search oriented architecture|Search oriented architecture]]) * [[પસદંગી આધારિત શોધ]] ([[:en:Selection-based search|Selection-based search]]) * [[સિમૅન્ટિક વેબ]] ([[:en:Semantic Web|Semantic Web]]) * [[સામાજિક શોધ]] ([[:en:Social search|Social search]]) * [[જોડણી તપાસવી]] ([[:en:Spell checker|Spell checker]]) * [[વેબ અનુક્રમણિકા]] ([[:en:Web indexing|Web indexing]]) * [[વેબ શોધ પુછપરછ]] ([[:en:Web search query|Web search query]]) * [[વેબસાઈટ પાર્સ ટેમ્પ્લેટ]] ([[:en:Website Parse Template|Website Parse Template]]) </div> == સંદર્ભો == === નોંઘ === ઉપર આપવામાં આવેલા નિવેદનના સમર્થનમાં નીચેની નોંધ આપવામાં આવી છે. ખાનગી કંપનીઓની ગુપ્તતાને કારણે બધી જ હીકકત જર્નલમાં આવતી નથી, આ બધી હકિકતો જાહેર હોય છે તે જર્નલમાં મુકવામાં આવે છે. :* GBMW: 30 દિવસની શિક્ષાનો અહેવાલ, રે: કાર મેકર બીએમડબલ્યુએ તેની જર્મન વેબ સાઈટ bmw.de ગુગલ(Google)માંથી ડીલિસ્ટેડ કરાવી, જેમ કે : [http://slashdot.org/article.pl?sid=06/02/05/235218 સ્લેસડોટ-બીએમડબલ્યુ(Slashdot-BMW)] (05-ફ્રેબુઆરી-2006). :* ઈનસિઝ(INSIZ) એમએસએન(MSN)-ગુગલ(Google) -યાહુ(yahoo) દ્વારા કરાતા વધુમાં વધુ વેબપૃષ્ઠોની અનુક્રમણિકા( "100-કેબી લિમિટ"): [http://www.sitepoint.com/article/indexing-limits-where-bots-stop વધુમાં પૃષ્ઠ-કદ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090308021358/http://www.sitepoint.com/article/indexing-limits-where-bots-stop/ |date=2009-03-08 }} (28-એપ્રિ-2006). {{reflist}} === ગ્રંથસૂચિ === * પહેલાના શોધ એન્જિનના ઇતિહાસ માટે વધુ માહિતી માટે, જૂઓ[http://searchenginewatch.com/showPage.html?page=3071951 શોધ એન્જિન બર્થ ડે(Search Engine Birthdays)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002032127/http://searchenginewatch.com/showPage.html?page=3071951 |date=2008-10-02 }} ([[શોધ એન્જિન વોચ|સર્ચ એન્જિન વોચ(Search Engine Watch{)]] ([[:en:Search Engine Watch|Search Engine Watch]])), ક્રિસ શેરમાન( Chris Sherman), સપ્ટેમ્બર 2003. * {{cite journal | quotes = | author = Steve Lawrence; C. Lee Giles | date = | year = 1999| month = | title = Accessibility of information on the web | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | volume = 400 | issue = | pages = 107 | doi = 10.1038/21987 }} * {{cite book | first = Mark | last = Levene | date = 2005 | title = An Introduction to Search Engines and Web Navigation | publisher = Pearson | location = | isbn = }} * {{cite book | first = Randolph | last = Hock | date = 2007 | title = The Extreme Searcher's Handbook}}ISBN 978-0-910965-76-7 * {{cite journal | quotes = | author = Javed Mostafa | date = | year = 2005 | month = February | title = Seeking Better Web Searches | journal = [[Scientific American Magazine]] | volume = | issue = | pages = | publisher = | location = | issn = | pmid = | doi = | bibcode = | oclc = | id = | url = http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0006304A-37F4-11E8-B7F483414B7F0000 | language = }} * {{cite journal |last=Ross |first=Nancy |authorlink= |coauthors=Wolfram, Dietmar |year=2000 |month= |title=End user searching on the Internet: An analysis of term pair topics submitted to the Excite search engine |journal=Journal of the American Society for Information Science |volume=51 |issue=10 |pages=949–958 |doi= |url= |access-date= |quote= }} * {{cite journal |last=Xie |first=M. |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=1998 |month= |title=Quality dimensions of Internet search engines |journal=Journal of Information Science |volume=24 |issue=5 |pages=365–372 |doi=10.1177/016555159802400509 |url= |access-date= |quote= }} === બાહ્ય કડીઓ === * {{Dmoz|Computers/Internet/Searching/Search_Engines/|Search Engines}} * [http://www.searchenginehistory.com/ શોધ એન્જિનનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410181157/http://www.searchenginehistory.com/ |date=2021-04-10 }} [[શ્રેણી:Information retrieval]] [[શ્રેણી:Internet search engines| ]] [[શ્રેણી:Internet terminology]] ak0h5flk9u5d2q71239xazazc93arjh 0 16965 901705 885318 2026-06-21T04:06:31Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901705 wikitext text/x-wiki {{Infobox Holiday |holiday_name = Halloween |type = secular |longtype = Secular with roots in Christianity and paganism |image = Jack-o'-Lantern_2003-10-31.jpg |caption = [[Jack-o'-lantern]] |official_name = |nickname = All Hallows’ Eve<br /> All Saints’ Eve |observedby = Numerous Western countries (see article) |begins = |ends = |date = October 31 <!-- if same day of the same week every year --> |week_ordinal = |weekday = |month = <!-- if the date changes in an unusual pattern --> |date2007 = |date2008 = |date2009 = |date2010 = |celebrations = Varies by region but includes [[trick-or-treating]], [[ghost|ghost tours]], [[apple bobbing]], [[costume party|costume parties]], carving [[jack-o'-lantern]]s |observances = |relatedto = [[Samhain]], [[All Saints|All Saints’ Day]] }} '''હૅલોવીન''' (Halloween, અથવા '''Hallowe’en''' ) [[31 ઓક્ટોબર|31મી ઓક્ટોબરે]] ઉજવાતો [[જાહેર રજા|તહેવાર]] છે. તેના મૂળ [[સેમહેઇન]]ના [[સેલ્ટિક પુરાણકથા|સેલ્ટિક]] તહેવાર અને [[તમામ સંતો|ઓલ સેન્ટ્સ ડે]]ના [[ખ્રિસ્તી]] પવિત્ર દિવસમાં છે. તે મોટે ભાગે એક [[બિનસાંપ્રદાયિકતા|બિનસાંપ્રદાયિક]] ઉજવણી છે, પરંતુ કેટલાક ખ્રિસ્તીઓ અને [[મૂર્તિપૂજાવાદ|મૂર્તિપૂજકો]]એ તેના ધાર્મિક અર્થો અંગે તીવ્ર લાગણીઓ વ્યક્ત કરી છે. <ref name="Brandreth"/><ref name="Dymally"/><ref name="Reece"/> [[બિન-નિવાસી આઇરિશ|આઇરિસ વસાહતીઓ]] આયર્લેન્ડના [[મહાન દુકાળ (આયર્લેન્ડ)|1846ના મહાન દુકાળ]] વખતે આ [[પરંપરા]]ના પ્રકારો [[ઉત્તર અમેરિકા]] લઈ ગયા હતા. <ref name="A&E">{{cite web|url=http://www.history.com/minisite.do?content_type=Minisite_Generic&content_type_id=715&display_order=1&sub_display_order=2&mini_id=1076|title=Halloween Comes to America|publisher=A&E Television Networks|access-date= 2008-11-12}}</ref> આ દિવસ સામાન્યપણે નારંગી અને કાળા રંગ સાથે સંકળાયેલો છે અને [[જેક-ઓ-લેન્ટર્ન]] જેવા પ્રતીકો સાથે ગાઢપણે જોડાયેલો છે. હેલોવીન પ્રવૃત્તિઓમાં [[ટ્રિક-ઓર-ટ્રીટિંગ]], [[પ્રેત|ઘોસ્ટ ટુર્સ]], [[બોનફાયર]], [[વેશપરિધાન મિજબાની|વેશપરિધાન મિજબાનીઓ]], [[ભૂતિયા આકર્ષણો]]ની મુલાકાત લેવી, જેક-ઓ-લેન્ટર્ન કોતરવા, ડરામણી કથાઓ વાંચવી અને [[ભયાનક ફિલ્મો|હોરર મુવી]] જોવાનો સમાવેશ થાય છે. == ઇતિહાસ == હેલોવીનના મૂળ સેમહેઇનના નામે ઓળખાતા પ્રાચીન [[સેલ્ટ્સ|સેલ્ટિક]] તહેવારમાં રહેલા છે. ({{IPA-ga|ˈsˠaunʲ}}; [[ઓલ્ડ આઇરિશ|ઓલ્ડ આઇરિસ]]માંથી{{lang|sga|''samain'', possibly derived from [[Gaulish]] ''samonios''}}) <ref>નિકોલસ રોજર્સ, ‘‘સેમહેઇન એન્ડ ધી સેલ્ટિક ઓરિજિન્સ ઓફ હેલોવીન,’’ ''હેલોવીનઃ ફ્રોમ પગાન રીચ્યુઅલ ટુ પાર્ટી નાઇટ ''(ન્યૂ યોર્કઃ ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2002), 11-21.</ref> સેમહેઇનનો તહેવાર [[ગેલ્સ|ગેલિક]] સંસ્કૃતિમાં [[લણણી]]ની મોસમના અંતની ઉજવણી છે. અને ક્યારેક <ref name="Stations">હટન, રોનાલ્ડ (1996) ''સ્ટેશન્સ ઓફ ધી સનઃ એ હીસ્ટ્રી ઓફ ધી રીચ્યુઅલ યર ઇન બ્રિટન'' . ઓક્સફર્ડ , ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ ISBN 0-19-288045-4</ref> "સેલ્ટિક નવા વર્ષ" તરીકે ઉજવાય છે. <ref name="Danaher">ડાનાહેર, કેવિન (1972) ''ધી યર ઇન આયર્લેન્ડઃ આઇરિશ કેલેન્ડર કસ્ટમ્સ '' ડબ્લિન, મર્સિયરISBN 1-85635-093-2 pp.190–232</ref> પરંપરાગત રીતે આ [[તહેવારો|તહેવાર]]નો ઉપયોગ પ્રાચીન [[સેલ્ટિક બહુઇશ્વરવાદ|સેલ્ટિક મૂર્તિપૂજકો]] શિયાળાના સંગ્રહ માટે પુરવઠાની ગણતરી કરવા અને [[પશુધન]]ની કતલ કરવામાં કરતા હતા. પ્રાચીન સેલ્ટો માનતા હતા કે 31મી ઓક્ટોબર (હાલ હેલોવીન તરીકે ઓળખાતી તારીખે) સજીવ અને નિર્જીવ વચ્ચેની ભેદરેખા ભૂંસાઈ ગઈ હતી અને બિમારી કે [[પાક (ખેતી)|પાક]]ને નુકસાન પહોંચાડીને મૃતકો જીવતાં લોકો માટે સમસ્યાઓ સર્જતા હતા. તહેવારોમાં બોનફાયર્સ થાય છે, જેમાં કતલ કરાયેલા પ્રાણીઓના હાડકાં નાંખવામાં આવે છે.આ તહેવારોમાં [[દાનવ|પ્રેત આત્માઓ]]ની નકલ કરવા કે તેમને રીઝવવાના પ્રયાસરૂપે પોષાકો અને [[મહોરું|મહોરાં]] પહેરવામાં આવે છે. <ref name="Campbell">કેમ્પબેલ, જહોન ગ્રેગરસન (1900, 1902, 2005) ''ધી ગેલિક અધરવર્લ્ડ'' . સંપાદન રોનાલ્ડ બ્લેક. બિર્લિન લિ. ISBN 1-84158-207-7 pp.559-62</ref><ref name="ArnoldB">{{cite web |url=http://www.uwm.edu/~barnold/lectures/holloween.html |title=Halloween Customs in the Celtic World |access-date=2007-10-16 |last=Arnold |first=Bettina |date=2001-10-31 |publisher=University of Wisconsin-Milwaukee |archive-date=2007-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071027173736/http://www.uwm.edu/~barnold/lectures/holloween.html |url-status=dead }}</ref> === નામનું મૂળ === મૂળે ''Hallowe’en'' તરીકે લખાતો ''Halloween'' શબ્દ ઓલ હેલોઝ ઇવનું ટુંકું રૂપ બન્યો છે. (''ઇવન'' અને ''ઇવ'' બંને ''ઇવનિંગ'' ના ટુંકા રૂપો છે, પરંતુ હેલોવીનનો ''n'' ઇવનમાંથી ઉતરી આવ્યો છે, કેમ કે તે "ઓલ હેલોઝ ડે"ની પૂર્વસંધ્યા છે, <ref name="OED">{{cite book | first = John | last = Simpson | coauthors = Weiner, Edmund | title = Oxford English Dictionary | edition = second | year = 1989 | publisher = Oxford University Press | location = London|isbn = 0-19-861186-2 | oclc = 17648714}}</ref> જે ઓલ સેન્ટ્સ ડે તરીકે પણ ઓળખાય છે. પોપ [[પોપ ગ્રેગરી ત્રીજા|ગ્રેગરી ત્રીજા]] અને [[પોપ ગ્રેગરી ચોથા|ગ્રેગરી ચોથા]] ઓલ સેન્ટ્સ ડેનો જૂનો [[સંતોનું પંચાંગ|ખ્રિસ્તી તહેવાર]] 13મી મેથી (જે વાસ્તવમાં મૂર્તિપૂજકોના પવિત્ર દિવસ, ધી ફીસ્ટ ઓફ લેમુરસની તારીખ હતી) બદલીને પહેલી નવેમ્બરે લઈ ગયા, ત્યાં સુધી તે વિવિધ [[ઉત્તર યુરોપ|ઉત્તર યુરોપિય]] મૂર્તિપૂજક પરંપરાઓમાં ધાર્મિક ઉજવણીઓનો દિવસ હતો. નવમી સદીમાં ચર્ચે [[ફ્લોરેન્ટાઇન પંચાગ|ફ્લોરેન્ટાઇન પંચાંગ]] પ્રમાણે આ દિવસ સૂર્યાસ્તથી શરૂ થતો ગણ્યો. ઓલ સેન્ટ્સ ડે હવે હેલોવીનના એક દિવસ પછી આવતો હોવાનું મનાય છે, તેમ છતાં બંને, તે સમયે, એક જ દિવસે ઉજવવામાં આવતા હતા. == પ્રતીકો == હેલોવ્ઝ ઇવ ટાણે પ્રાચીન સેલ્ટો મૃતકોની યાદમાં તેમની બારીની પાળી પર એક [[હાડપિંજર]] મુકતાં. યુરોપથી શરૂ થયેલા આ ફાનસો સૌ પહેલાં [[શલજમ|સલજમ]] કે [[રૂતબાગા|રુતબાગા]]માંથી કોતરવામાં આવ્યા હતા. [[મસ્તક|માથુ/0}]] [[શરીર]]નો સૌથી શક્તિશાળી હિસ્સો છે, જેમાં [[આત્મા]] અને જ્ઞાન આવેલા છે, એવું માનતા સેલ્ટો કોઈ પણ [[વહેમ]]ને ભગાડવા માટે [[શાકભાજી|વનસ્પતિ]]ના "માથા"નો ઉપયોગ કરતા હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.witchway.net/hallows/jack.html |title=Halloween and the jack-o-lantern |publisher=Witchway.net |date= |access-date=2008-10-31 |archive-date=2008-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930184839/http://www.witchway.net/hallows/jack.html |url-status=dead }}</ref> [[વેલ્શ પુરાણકથા|વેલ્સ]], [[આઇરિશ પુરાણકથા|આઇરિસ]] અને [[એંગ્લો-સેક્સન મૂર્તિપુજાવાદ|બ્રિટિશ દંતકથાઓ]] [[ઉદ્ધત મસ્તક]]ની પુરાણકથાઓથી ભરપુર છે, જે [[મસ્તકછેદન|શીર્ષછેદન]]ની પ્રાચીન સેલ્ટિકોની વ્યાપક પરંપરાની [[લોકસ્મૃતિ]] હોઈ શકે છે. આવા છેદાયેલા મસ્તકો મોટેભાગે બારણાની [[બારશાખ]] પર લટકાવવામાં આવતા હતા અથવા તો અગ્નિ સમક્ષ લાવવામાં આવતા હતા, જ્યાં તેઓ તેમનું ડહાપણ ઉચ્ચારતા હતા. જેક-ઓ-લેન્ટર્ન નામ <ref>[http://www.pumpkinnook.com/facts/jack.htm હીસ્ટ્રી ઓફ ધી જેક ઓ લેન્ટર્ન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302230017/http://pumpkinnook.com/facts/jack.htm |date=2009-03-02 }}, પમ્પકિન નુક</ref> લોભીયા, જુગારી, અતિશય દારૂડિયા, ઘરડા [[કિસાન]]ની આઇરિશ પુરાણકથા [[કંજુસ જેક|અધમ જેક]]માં જડી શકે છે. તેણે [[શેતાન]]ને એક વૃક્ષ પર ચડવા માટે પ્રેર્યો હતો અને પછી વૃક્ષના થડમાં એક [[ખરાબ સ્વભાવનું|ક્રોસ]] કોતરીને તેને ફસાવ્યો હતો. [[વેર]] વાળવા શેતાને જેકને પોલા સલજમમાં મુકેલી એકમાત્ર મીણબત્તીના પ્રકાશમાં રાતભર દુનિયામાં હંમેશ માટે ભ્રમણ કરવાનો [[શાપ|શ્રાપ]] આપ્યો હતો. ઉત્તર અમેરિકામાં હેલોવીન સાથે [[કોળું|કોળા]]ને કોતરવાનું કામ સંકળાયેલું છે. <ref>સ્કાલ, ડેવિડ જે. (2002ડેથ મેક્સ એ હોલિડેઃ એ કલ્ચરલ હીસ્ટ્રી ઓફ હેલોવીન.ન્યૂ યોર્ક: બ્લુમ્સબરી, 34. ISBN 1-58234-230-X.</ref> અહીં કોળા આસાનીથી પ્રાપ્ય નથી, પરંતુ મોટા હોવાથી સલજમ કરતા વધારે સરળતાથી તેમને કોતરી શકાય છે. ઘણા કુટુંબો હેલોવીનની ઉજવણી કરવા કોળાને કોઈ ભયાનક કે રમુજી ચહેરા તરીકે કોતરીને અંધારા પછી તેમના ઘરના બારણા પાસે મુકે છે.અમેરિકામાં કોળાને કોતરવાની પરંપરા આઇરિસ વસાહતીઓના ભીષણ દુકાળના ગાળા પછી શરૂ થઈ હોવાનું મનાય છે. {{Fact|date=December 2008}}કોતરેલા કોળા અમેરિકામાં સામાન્યપણે મૂળે લણણીના સમય સાથે સંકળાયેલા હતા અને 19મી સદીના મધ્યથી પાછોતરા ભાગ સુધી હેલોવીન સાથે ખાસ સંકળાયેલા નહોતા. {{Fact|date=December 2008}}હેલોવીનની આસપાસ ઉભી થયેલી [[કલ્પનાસૃષ્ટિ]] મુખ્યત્વે કેટલીક બાબતોને આભારી છે. એક તો હેલોવીન [[મોસમ]] પોતે, પછી [[ગોથિક કલ્પિતકથા|ગોથિક]] અને [[ભયાનક કથા|ભય]]ના સાહિત્યિક સર્જનો, ખાસ કરીને [[ફ્રેન્કેસ્ટાઇન]] અને [[ડ્રેક્યુલા]]ની નવલકથાઓ તેમજ અમેરિકી [[ફિલ્મ નિર્દેશક|ફિલ્મનિર્માતા]]ઓ અને [[ગ્રાફિક ડીઝાઇનર|ગ્રાફિક કલાકારો]]ના એક સદીના સર્જનો <ref>નિકોલસ રોજર્સ, "હેલોવીન ગોઝ ટુ હોલીવુડ," ''હેલોવીનઃ ફ્રોમ પગાન રીચ્યુઅલ ટુ પાર્ટી નાઇટ'' (ન્યૂ યોર્ક: ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2002), 103-124.</ref> અને છેલ્લે અંધકાર અને રહસ્યમયતાના વેપારીકરણનું મિશ્રણ છે.હેલોવીન કલ્પનાસૃષ્ટિમાં [[મૃત્યુ]], [[અનિષ્ટ]], [[ગુઢવિદ્યા|ગૂઢવિદ્યાt]], [[જાદુ (પરાવાસ્તવ)|જાદુ]], કે પુરાણકથાના [[રાક્ષસ|રાક્ષસો]]ને પ્રયોજવાનું વલણ હોય છે. તેના પરંપરાગત ચરિત્રોમાં [[શેતાન અંગે ખ્રિસ્તી શિક્ષણ|શેતાન]], [[મૃત્યુ (વ્યક્તિકરણ)|ગ્રિમ રીપર]], પ્રેતો, [[ભૂત|પિશાચો]], દાનવો, [[ડાકણ (વ્યૂત્પત્તિશાસ્ત્ર)|ડાકણો]], કોળાના માનવો, [[ગોબ્લિન|ગોબલિનો]], [[પિશાચ|લોહી ચૂસતી વાગોળો]], [[નરપશુ|વેરવુલ્વ્ઝ]], [[ઝોમ્બી|ઝોમ્બિ]]ઓ, [[મમી]]ઓ, [[હાડપિંજર (જીવતું)|હાડપિંજરો]], [[કાળી બિલાડી]]ઓ, [[કરોળિયો|કરોળિયા]]ઓ, [[ચામાચીડીયું|ચામાચીડીયા]], [[ઘુવડ|ઘુવડો]], [[કાગડો|કાગડા]]ઓ, અને [[ગીધ|ગીધો]]નો સમાવેશ થાય છે. <ref>હાલ સીમર, [http://www.questmagazine.com/halloween.html સ્પુકી હેલોવીનઃ એ સેલીબ્રેશન ઓફ ધી ડાર્ક], QuestMagazine.com.</ref>ખાસ કરીને અમેરિકામાં, [[ફ્રેન્કેસ્ટાઇનનો રાક્ષસ|ફ્રેન્કેસ્ટાઇન્સ મોન્સ્ટર]] અને [[મમી (1932 ફિલ્મ)|મમી]] જેવી [[ચરિત્રો (કલાઓ)|કાલ્પનિક ચરિત્રો]] ધરાવતી પ્રશિષ્ટ ભય ફિલ્મોએ [[પ્રતીકવાદ]]ને પ્રેરણા આપી હતી. પાનખરની મોસમના તત્વો, જેવા કે કોળા, મકાઈ [[કુશ્કી]], અને [[ચાડીયો]] પણ પ્રચલિત છે. હેલોવીનના દિવસોમાં ઘરોને આ પ્રકારના પ્રતીકોથી શણગારવામાં આવે છે. હેલોવીન સાથે બે મુખ્ય રંગો સંકળાયેલા છેઃ [[નારંગી (રંગ)|નારંગી]] અને [[કાળો]].<ref>સ્ટીવન હેલર. ''હેલોવીનઃ વિન્ટાજ હોલિડે ગ્રાફિક્સ''. તાસ્ચેન2005.</ref> == ટ્રિક-ઓર-ટ્રીટિંગ અને વસ્ત્રપરિધાન શૈલી == <!--[[ચિત્ર:IMG 145w.jpg|thumbnail|ડબ્લિન, આયર્લેન્ડમાં લાક્ષણિક હેલોવીન દ્રશ્ય]] --> === પોષાકો === હેલોવીન પોષાકો પ્રેતો, હાડપિંજરો, [[મેલીવિદ્યા|ડાકણો]] અને શેતાનો જેવા પિશાચોના પરંપરાગત પોષાકો છે. આ પોષાકો ભયના પરંપરાગત વિષયના બદલે જુદા વિષયવસ્તુ પર પણ આધારિત છે, જેમ કે [[ટેલીવિઝન કાર્યક્રમ|ટેલીવિઝનના શો]], [[ફિલ્મ-ચલચિત્ર|ફિલ્મો]], અને [[લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ|પોપ સંસ્કૃતિ]]ના અન્ય પ્રતીકો જેવા ચરિત્રો પર. === પોષાકોનું વેચાણ === બિગરીસર્ચે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[નેશનલ રીટેલ ફેડરેશન|નેશનલ રીટેલ ફાઉન્ડેશન]] માટે એક સરવે હાથ ધર્યો હતો. તેમાં જણાયું હતું કે ગ્રાહકોના 53.3 ટકાએ 2005માં હેલોવીન માટે પોષાક ખરીદવાની યોજના બનાવી હતી અને સરેરાશ 38.11 $ ખર્ચ કર્યો હતો, જે અગાઉના વર્ષ કરતા 10 ડોલર વધારે હતો. 2006માં તેઓ 4.96 અબજ ડોલરનો ખર્ચો કરે તેવી અપેક્ષા હતી, જે અગાઉના વર્ષના માત્ર 3.3 અબજ ડોલરના ખર્ચની સરખામણીમાં ગણનાપાત્ર રીતે વધુ હતો. <ref>{{cite web | last = Grannis | first = Kathy | authorlink = | coauthors = Scott Krugman | title = As Halloween Shifts to Seasonal Celebration, Retailers Not Spooked by Surge in Spending | work = | publisher = National Retail Federation | date = September 20, 2006 | url = http://www.nrf.com/content/default.asp?folder=press/release2006&file=halloween06.htm | format = HTML | doi = | dateformat = dmy | access-date = 31 October 2006 | archive-date = 27 ડિસેમ્બર 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061227233945/http://www.nrf.com/content/default.asp?folder=press%2Frelease2006&file=halloween06.htm | url-status = dead }}</ref> === યુનિસેફ (UNICEF) === ઉત્તર અમેરિકામાં હેલોવીન દરમિયાન "[[યુનાઇટેડ નેશન્સ ચિલ્ડ્રન્સ ફંડ|યુનિસેફ (UNICEF)]]માટે ટ્રિક-ઓર-ટ્રીટ " એક સામાન્ય દ્રશ્ય બન્યું છે. 1950માં [[ફીલાડેલ્ફીયા]]માં એક સ્થાનિક બનાવ તરીકે શરૂ થયેલા અને 1952માં રાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપ મેળવનારા આ કાર્યક્રમમાં શાળાઓ ટ્રિક-ઓર-ટ્રીટર્સને નાના ખોખા વહેંચતી. (આધૂનિક સમયમાં [[હોલમાર્ક કાર્ડ્સ|હોલમાર્ક]] જેવા કોર્પોરેટ પ્રાયોજકો તેમના પરવાનાવાળા સ્ટોર્સ પર આવા ખોખા વહેંચે છે) ટ્રિક-ઓર-ટ્રીટર્સ જે ઘરોની મુલાકાત લે છે, ત્યાંથી આ ખોખામાં પરચૂરણ દાન ઉઘરાવી શકે છે. એક અંદાજ પ્રમાણે, કાર્યક્રમનો પ્રારંભ થયો ત્યારથી યુનિસેફ માટે બાળકોએ 11.9 કરોડ ([[યુનાઈટેડ સ્ટેટ ડોલર|યુએસ]]) ડોલર કરતા વધારે રકમ એકઠી કરી છે. 2006માં યુનિસેફે સલામતી અને વહીવટી કારણોસર વિશ્વના કેટલાક ભાગોમાં હેલોવીન ઉઘરાણી ખોખા બંધ કર્યા.<ref name="ctv">{{cite news | first = Genevieve | last = Beauchemin | coauthors = CTV.ca News Staff | title = UNICEF to end Halloween 'orange box' program | url = http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20060530/unicef_orange_060530?s_name=&no_ads= | publisher = CTV | date = 2006-05-31 | access-date = 2006-10-29 | archive-date = 2007-10-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071016235444/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20060530/unicef_orange_060530?s_name=&no_ads= | url-status = dead }}</ref>[34] == રમતો અને અન્ય પ્રવૃત્તિઓ == [[ચિત્ર:Halloween-card-mirror-1904.jpg|thumb|1904ના આ હેલોવીન ગ્રીટિંગ કાર્ડમાં ભવિષ્યકથન નિરુપાયું છે. એક અંધારિયા ઓરડામાં બેઠેલી યુવાન સ્ત્રી તેના ભાવિ પતિના ચહેરાની ઝાંખી કરવાની આશા સેવે છે]] હેલોવીનની મિજબાનીઓ સાથે પરંપરાગત રીતે કેટલીક રમતો સંકળાયેલી છે. એક સામાન્ય રમત છે ડંકિન્ગ કે [[સફરજન બોબિંગ]], જેમાં પાણીના એક ટબ કે મોટા બેઝિનમાં તરતા [[સફરજન|સફરજનો]]ને સ્પર્ધક પોતાના [[દાંત]]થી પકડે છે. (રમત વધારે પડકારજનક બનાવવા માટે સફરજનોની દાંડી હટાવીને પ્રયાસ કરો <ref>[http://www.kidzworld.com/article/5989-halloween-party-game-ideas/ "હેલોવીન પાર્ટી ગેમ્સ આઇડીયાઝ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090809102615/http://www.kidzworld.com/article/5989-halloween-party-game-ideas |date=2009-08-09 }} Kidzworld.com. Retrieved on 2009-03-17.</ref>. ડંકિન્ગના એક પ્રકારમાં દાંતમાં છરીકાંટો પકડીને ખુરશી પર વાંકા વળવામાં આવે છે અને કાંટાને સફરજન પર ફેકવામાં આવે છે. બીજી સામાન્ય રમતમાં [[ચાસણી]] કે [[સીરપ]]માં બોળેલી [[સ્કોન (બ્રેડ)|કેક]]ના ટુકડાં દોરીથી લટકાવવામાં આવે છે. આ ટુકડાં લટકતી હાલતમાં હાથનો ઉપયોગ કર્યા વિના જ ખવાવા જોઇએ. આ પ્રવૃત્તિમાં ચહેરો અત્યંત ચીકણો થઈ જાય છે. કાગળના એક મોટા ટુકડા પર ડાકણ દોરી, તેમાં રંગ પૂરી, કાળા કાગળમાંથી વર્તુળો કાપી અને પાછળના ભાગે સ્ટિકિંગ ટેપ લગાડીને ડાકણના મસા બનાવીને બાળકો "કિલ ધી વિચ ગેઇમ" રમી શકે છે. ત્યાર બાદ ખેલાડીઓની આંખે પાટા બાંધીને તેમને ત્રણ વાર ગોળ ગોળ ફેરવવામાં આવે છે અને ડાકણ પર કદરૂપા મસા લગાડવાનું જણાવવામાં આવે છે! જે ખેલાડી નાકની સૌથી નજીક મસો ચોંટાડી શકે છે તે જીતી જાય છે.<ref>[http://www.kidzworld.com/article/5989-halloween-party-game-ideas/ "હેલોવીન પાર્ટી ગેમ્સ આઇડીયાઝ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090809102615/http://www.kidzworld.com/article/5989-halloween-party-game-ideas |date=2009-08-09 }} Kidzworld.com. રીટ્રાઇવ કરી 2009-03-17.</ref> હેલોવીન વખતે પરંપરાગત રીતે રમાતી કેટલીક રમતો [[ભવિષ્યકથન]]ના પ્રકારો જ છે. આયર્લેન્ડમાં રમાતી એક રમત ''પૂચીની'' માં એક ટેબલની સામે એક વ્યક્તિને [[આંખે પાટા|આંખે પાટા બાંધીને]] બેસાડવામાં આવે છે અને ટેબલ પર કેટલીક રકાબીઓ રાખવામાં આવે છે. રકાબીઓની જગ્યાની અદલાબદલી થાય છે. બેઠેલી વ્યક્તિ સ્પર્શ કરીને એક રકાબી પસંદ કરે છે. રકાબીમાં રહેલી વસ્તુ વ્યક્તિનું તે વર્ષનું જીવન નક્કી કરે છે.19મી સદીના આયર્લેન્ડમાં યુવાન સ્ત્રીઓ લોટ છાંટેલી રકાબીઓમાં [[ગોકળગાય|ગોકળગાયો]] મુકતી. {{Fact|date=December 2008}}કોઈ વ્યક્તિના ભાવિ જીવનસાથીનું ભવિષ્ય જાણવા માટેની આઇરિશ અને સ્કોટિશ પરંપરા પ્રમાણે સફરજનને એક લાંબી ચીરીમાં કોતરીને તેની છાલ વ્યક્તિના ખભા પર ઉછાળવામાં આવતી.એવું માનવામાં આવતું કે છાલ ભાવિ જીવનસાથીના નામના પ્રથમ અક્ષરના સ્વરૂપમાં જમીન પર પડતી.આ રીવાજ [[ગ્રામીણ]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આઇરિશ અને સ્કોટિશ વસાહતીઓમાં સચવાયો છે. {{Fact|date=December 2008}}અપરિણિત સ્ત્રીઓને વારંવાર એમ કહેવામાં આવતું {{Who|date=December 2008}} કે જો તેઓ હેલોવીયન રાત્રે એક અંધારિયા ખંડમાં બેસીને એક દર્પણમાં જોશે, તો તેમાં તેમને તેમના ભાવિ ભરથારનો ચહેરો જોવા મળશે.જોકે, જો તેઓ લગ્ન પહેલાં મૃત્યુ પામવાની હશે, તો દર્પણમાં [[મૃત્યુના પ્રતીકો|ખોપરી]] દેખાશે.આ રિવાજ એટલો વ્યાપક બનેલો કે 19મી સદીના અંત ભાગમાં અને 20મી સદીની શરૂઆતમાં [[ગ્રીટિંગ કાર્ડ]] દ્વારા ઉજવવામાં આવતો હતો. {{Fact|date=December 2008}}[[પ્રેત કથા|પ્રેત કથાઓ]] કહેવી અને ડરામણી ફિલ્મો જોવી એ હેલોવીન મિજબાનીઓની સામાન્ય રમતો છે.હેલોવીન વિષયવસ્તુ ધરાવતી ટીવી સીરીઝના ભાગો અને [[ટેલીવિઝન વિશેષ|ખાસ હપ્તા]] સામાન્યપણે બાળકોને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવાતા ખાસ હપ્તા) રજાના દિવસે કે તેની પહેલાં પ્રસારિત થાય છે, જ્યારે ડરામણી ફિલ્મો વાતાવરણનો લાભ લેવા મોટે ભાગે રજાના દિવસ પહેલાં થીયેટરમાં રજુ થાય છે. === ભૂતિયા આકર્ષણો === ભૂતિયા આકર્ષણો એવા મનોરંજન સ્થળો છે, જેમને રોમાંચ માટે અને ચાહકોને ડરાવવા માટે રચવામાં આવ્યા છે. મોટા ભાગના હેલોવીન નિમિત્તે થતા મોસમી ધંધા સમાન છે. પૈસા ચૂકવીને ભયભીત થવા માટેના આવા સ્થળોના મૂળ વિષે જાણવુ કઠીન છે, પરંતુ સામાન્યપણે એવું સ્વીકારવામાં આવે છે કે ભંડોળ ઉઘરાવવા માટે [[જુનીયર ચેમ્બર ઇન્ટરનેશનલ]] (જેસીસ) દ્વારા આવા સ્થળોનો સામાન્યપણે ઉપયોગ થયો હતો. [[મકાઈ દાણા|કોર્ન મેઇઝ]] અને [[હેરાઇડ]] જેવા ભૂતિયા આકર્ષણોનો તેમાં સમાવેશ થાય છે. <ref name="hvmag">{{cite web |url=http://www.hvmag.com/Hudson-Valley-Magazine/October-2008/A-Model-of-Mayhem/ |title=A Model of Mayhem |access-date= 2008-10-06 |author=Greg Ryan |date=2008-09-17 |work=Hudson Valley Magazine}}</ref> ઉદ્યોગની વૃદ્ધિ સાથે ખાસ અસરોની ચાલાકીના સ્તરમાં પણ વધારો થયો છે.યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સાં ભૂતિયા આકર્ષણો દર વર્ષે 30-40 કરોડ $નો ધંધો કરે છે અને અંદાજે 400,000 ગ્રાહકોને ખેંચી લાવે છે, જોકે, વલણો દર્શાવે છે કે આ સંખ્યા 2005માં તે ટોચ પર હતી, આ બાબતમાં વધેલા રસને કારણે વધારે ઉચ્ચ કક્ષાની તકનિકી ખાસ અસરો અને પરિધાન પ્રચલિત બન્યા છે, જેની સરખામણી [[અમેરિકાનો સિનેમા ઉદ્યોગ|હોલીવુડ ફિલ્મો]] સાથે કરી શકાય. <ref name="usatoday-haunt">{{cite web|url=http://www.usatoday.com/life/lifestyle/2006-10-11-haunted-house-main_x.htm |title=Haunted houses get really scary|last=Wilson|first=Craig|date=2006-10-12 |work=USAToday.com}}</ref> === ખોરાક === [[ચિત્ર:Candyapple.jpg|thumbnail|upright|border|left|કેન્ડી સફરજન]] સફરજનની વાર્ષિક લણણી પછી આ ઉજવણી આવતી હોવાથી [[કેન્ડી સફરજન]] (ટોફી, [[કારામેલ સફરજન|કારમેલ કે ટેફી સફરજન]]ના નામે પણ ઓળખાય છે) હેલોવીનની સામાન્ય વાનગી છે. તેમાં સમગ્ર સફરજનને ચીકણા ખાંડવાળા સીરપમાં રગદોળીને અને ક્યારેક અને ક્યારેક એમને [[કાજુ (ફળ)|કાજુ]]માં પણ રગદોળવામાં આવે છે. એક સમયે કેન્ડી સફરજન બાળકોને આપવાનું સામાન્ય હતું, પરંતુ કેટલાક લોકો સફરજનોમાં રેઝર બ્લેડ અને ટાંકણીઓ ઘોંચીને આપે છે તેવી વ્યાપક અફવાઓના પગલે આ પ્રથા ઝડપથી ઓસરી ગઈ હતી.આવી ઘટનાઓના પુરાવા છે, પરંતુ તે અપવાદરૂપ જ છે અને ક્યારેય કોઈને ગંભીર ઇજા થઈ નથી. તેમ છતાં કેટલાક વાલીઓએ ધારી લીધું કે આવી નિર્ઘૃણ પ્રથાઓ નિરંકુશપણે ચાલતી હતી. આ ઉન્માદની પરાકાષ્ટાના સમયે કેટલીક હોસ્પિટલોએ બાળકોની હેલોવીનની આવી સામગ્રીના મફતમાં એકસ-રે પાડી આપવાની ઓફર કરી હતી, જેથી તેમાં કોઈ ગરબડ હોય તો પકડી શકાય. ખરેખર તો કેન્ડી ઝેરી થવાના કેટલાક જાણીતા બનાવોમાં વાલીઓએ જ તેમના બાળકોની કેન્ડીને ઝેરી બનાવી દીધી હતી અને કેટલાક અહેવાલ પ્રમાણે બાળકોએ ધ્યાન આકર્ષિત કરવા માટે તેમની પોતાની (કે અન્ય બાળકની) કેન્ડીમાં ટાંકણીઓ ઘૂસાડી દીધી હતી. આધૂનિક આયર્લેન્ડ [[બાર્મબ્રેક]]ને શેકવાનો (કે હવેના દિવસોમાં ખરીદવાનો) રિવાજ હજુ ચાલુ છે. બાર્મબ્રેકને આઇરિશમાં બ્રેરિન બ્રેક (báirín breac) કહે છે. તે એક પ્રકાની હલકી ફ્રુટકેક છે. તેને શેકતા પહેલાં તેમાં એક સાદી વીંટી, સિક્કો અને અન્ય તાવીજો મુકવામાં આવે છે. એવું કહેવાય છે કે જેને આ વીંટી મળે તેને આવનારા વર્ષમાં તેનો સાચો પ્રેમ મળશે. [[એપીફની (પવિત્ર દિવસ)|એપીફેની]]ના તહેવાર વખતે કિંગ કેકની પરંપરા જેવી આ પ્રથા છે. '''તહેવાર સાથે સંકળાયેલી અન્ય ખાદ્ય ચીજો:''' * [[કેન્ડી કોર્ન]] * બ્રેરિન બ્રેક (આયર્લેન્ડ) * [[કોલ્કેનોન]] (આયર્લેન્ડ) * [[બોનફાયર ટોફી]] (બ્રિટનમાં) * [[કેન્ડી સફરજન|ટોફી સફરજન]] (ઓસ્ટ્રેલિયામાં, જ્યારે ઇંગ્લેન્ડ, વેલ્શ અને સ્કોટલેન્ડમાં "કેન્ડી સફરજન"ના બદલે) * [[સફરજન સીડર|એપલ સીડર]] * [[સીડર]] * રોસ્ટેડ [[મીઠી મકાઈ|સ્વીટ કોર્ન]] * [[પોપકોર્ન]] * શેકેલા [[પેપિટા|કોળાના બીજ]] * [[કોળાની વાનગી]] અને [[કોળાની બ્રેડ]] * ‘‘ફન-સાઇઝની’’ કે પછી વ્યક્તિગત રીતે લપેટીને આપેલા નાની કેન્ડીના ટુકડાં, નાંરગી અને કોફી/કાળા જેવા વિશિષ્ટ હેલોવીન રંગોમાં. * ખોપરી, [[કોળાની કેન્ડી|કોળા]], ચામાચીડીયા, કીડાં, વગેરેના આકારની નવતર કેન્ડી * [[બટાકાની કાતરી]]ઓ, [[પ્રેટ્ઝેલ|પ્રેટ્ઝેલ્સ]] અને [[કારામેલ કોર્ન]]ની નાની પોટલીઓ * [[ચોકોલેટ|ચોકોલેટ્સ]], [[કારામેલ કેન્ડી|કારામેલ્સ]] , અને [[ચ્યુઇંગ ગમ|ગુંદર]] * [[કોળુ|કોળું]] અને [[સફરજન|એપલ]] પાઇ આઇસક્રીમને પણ ક્યારેક માણવામાં આવે છે. == દુનિયાભરમાં == હેલોવીન દુનિયાના તમામ દેશો અને પ્રદેશોમાં ઉજવવામાં આવતો નથી. અને જેઓ ઉજવે છે તેઓમાં પણ ઉજવણીની પરંપરાઓ અને મહત્વ અલગ અલગ હોય છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં થતી ઉજવણીની અન્ય દેશોમાં થતી ઉજવણીઓ પર નોંધપાત્ર અસર પડે છે.કોઈ પણ દેશની હેલોવીનની પરંપરાનાં ઇતિહાસના આધારે તે દેશમાં હાલ ઉજવણી થાય છે. == ધાર્મિક દ્રષ્ટિકોણો == ઉત્તર અમેરિકામાં, હેલોવીન પ્રત્યે ખ્રિસ્તીઓના અભિગમો જુદા જુદા છે. [[એંગ્લિકન જોડાણ|એંગ્લિકન ચર્ચ]]માં કેટલાક [[ડાયોસીસ]] ઓલ સેઇન્ટ્સ ડેની [[ખ્રિસ્તી પરંપરા]]ઓ પર ભાર મુકવાનું પસંદ કરે છે. <ref name="www.manchester.anglican.org">{{cite web | url = http://www.cofe.anglican.org/news/pr9106.html | title = Bishop challenges supermarkets to lighten up Halloween | access-date = 2006-10-22 | date = n.d. | format = HTML | publisher = www.manchester.anglican.org | archive-date = 2012-05-20 | archive-url = https://www.webcitation.org/67nTXpPZb?url=http://www.churchofengland.org/media-centre.aspx | url-status = dead }}</ref><ref name="newadvent.org">{{cite web | url = http://www.newadvent.org/cathen/01315a.htm | title = Halloween and All Saints Day | access-date = 2006-10-22 | date = n.d. | format = HTML | publisher = newadvent.org}}</ref> જ્યારે કેટલાક [[પ્રોટેસ્ટન્ટવાદ|પ્રોટેસ્ટન્ટ]] આ તહેવારની ઉજવણી [[સુધારા દિવસ|સુધારા દિન]] (યાદ કરવાનો અને એકતા માટે પ્રાર્થના કરવાનો દિવસ) તરીકે કરે છે. <ref name="RefDay">{{cite web | url = http://www.gbod.org/worship/default.asp?act=reader&item_id=15084&loc_id=9,612,32,52 | title = Reformation Day: What, Why, and Resources for Worship | access-date = 2006-10-22 | date = 2005-10-21 | format = HTML | publisher = The General Board of Discipleship of The United Methodist Church | archive-date = 2007-02-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070223075856/http://www.gbod.org/worship/default.asp?act=reader&item_id=15084&loc_id=9,612,32,52 | url-status = dead }}</ref> [[સેલ્ટિક ખ્રિસ્તીધર્મ|સેલ્ટિક ખ્રિસ્તી]]ઓ સેમહેઇન સેવાઓ ધરાવતા હોઈ શકે છે, જે તહેવારના સાંસ્કૃતિક પાસા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. એવી માન્યતા છે કે ઘણા પ્રાચીન સેલ્ટિક રિવાજોનો ‘‘નવા ખ્રિસ્તી ધર્મ સાથે મેળ ખાતો નથી. ખ્રિસ્તી ધર્મએ કુટુંબ, સમુદાય, લોકો વચ્ચેના સંબંધો અને મૃતકો માટે આદરના સેલ્ટિક વિચારો અપનાવ્યા હતા. સદીઓ દરમિયાન 31મી ઓક્ટોબરથી 5 નવેમ્બર દરમિયાન થતી ઉજવણીઓના ''ગેલિમોફ્રાઇ'' (મિશ્રણ)માં મૂર્તિપૂજકો અને ખ્રિસ્તીઓની માન્યતાઓની ભેળસેળ થઈ છે. આ તમામ માન્યતાઓ અંધકારના પ્રભુત્વને પડકારવાની અને રહસ્ય જાણવાની જણાય છે. <ref name="CelticChristians">{{cite web | url = http://allsaintsbrookline.org/celtic/samhain.html | title = Feast of Samhain/Celtic New Year/Celebration of All Celtic Saints November 1 | access-date = 2006-11-22 | date = n.d. | format = HTML | publisher = All Saints Parish | archive-date = 2012-05-20 | archive-url = https://www.webcitation.org/67nTaNVNk?url=http://allsaintsbrookline.org/celtic/samhain.html | url-status = dead }}</ref>ઘણા ખ્રિસ્તીઓ હેલોવીનને નકારાત્મક રીતે જોતા નથી. તેઓ તેઓ તેને ‘‘કલ્પનાસૃષ્ટિના પ્રેતો’’ની ઉજવણી કરનારો અને [[કેન્ડી]] આપવાનો નિર્ભેળ બિન-સાંપ્રદાયિક તહેવાર માને છે. સમગ્ર ઉત્તર અમેરિકા અને આયર્લેન્ડમાં [[રોમન કેથોલિક ચર્ચ|રોમન કેથોલિક]] [[સંકીર્ણ વિચારધારા]]ઓમાં હેલોવીનની ઉજવણીઓ સામાન્ય છે.હકીકતમાં, રોમન કેથોલિક ચર્ચ હેલોવીનને ખ્રિસ્તી પરંપરા સાથે નાતો ધરાવતો તહેવાર માને છે. <ref>[http://www.americancatholic.org/features/halloween/ હેલોવીન્સ ક્રિશ્ચન રુટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024173709/http://www.americancatholic.org/Features/Halloween/ |date=2007-10-24 }} AmericanCatholic.org. રીટ્રાઇવ કરી October 24, 2007.</ref> રોમમાં [[રોમન ક્યુરીયા|વેટિકને]] નિયુક્ત કરેલા [[ભૂવો|ભૂવા]], ફાધર ગેબ્રિયેલ એમોર્થ કહે છે, ‘‘જો અંગ્રેજ અને અમેરિકી બાળકો વર્ષની એક રાતે ડાકણો અને શેતાનો જેવો પહેરવેશ પહેરવાનું પસંદ કરતા હોય, તો એ કોઈ સમસ્યા નથી. જો તે માત્ર એક રમત જ હોય, તો તેમાં કશું જ નુકસાન નથી.<ref name="Brandreth">ગાઇલ્સ બ્રેન્ડ્રેથ , "[http://www.telegraph.co.uk/health/main.jhtml?xml=/health/2000/11/03/tldevl03.xml&amp;page=1 ધી ડેવિલ ઇઝ ગેઇનિંગ ગ્રાઉન્ડ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510105550/http://www.telegraph.co.uk/health/main.jhtml?xml=%2Fhealth%2F2000%2F11%2F03%2Ftldevl03.xml&page=1 |date=2008-05-10 }}" ''ધી સન્ડે ટેલીગ્રાફ'' (લંડન), 11 માર્ચ, 2000.</ref> મોટા ભાગના ખ્રિસ્તીઓ માનતા હતા કે આ પરંપરાના મૂળ અને તેની ઉજવણી ‘‘શેતાની’’ નથી અને તે બાળકોના આધ્યાત્મિક જીવન માટે કોઈ ખતરારૂપ નથી. તેમને મૃત્યુ અને આધ્યાત્મિકતા તેમજ સેલ્ટિક પૂર્વજોના માર્ગો અંગે શિક્ષણ મળે છે, જે વાસ્તવમાં એક અમૂલ્ય જીવનપાઠ છે અને તેમના ઘણા બધા પાદરીઓના વારસાનો ભાગ છે. <ref name="CelticChristians"/> અન્ય, પ્રાથમિકપણે [[ખ્રિસ્તીધર્મપ્રચારવાદ|ખ્રિસ્તી ધર્મ પ્રચારકો]] અને [[કટ્ટરપંથી ખ્રિસ્તીવાદ|કટ્ટરપંથી]] પ્રકારના, ખ્રિસ્તીઓ હેલોવીન અંગે ચિંતા ધરાવે છે અને આ ઉજવણીને નકારી કાઢે છે, કારણકે તેઓ માને છે કે આવી ઉજવણી ‘‘ગુઢ વિદ્યા’’ અને તેમના મતે જે અનિષ્ટ છે તેને મામુલી બનાવે છે (અને ઉજવે છે). <ref name="Dymally">''હેલોવીનઃ સેતાન્સ ન્યૂ યર '' (2006) બીલી ડીમાલી દ્વારા, ''હેલોવીનઃ કાઉન્ટરફીટ હોલી ડે'' (2005) કેલે ગર્શોમ દ્વારા, અને ''હેલોવીનઃ વોટ્સ એ ક્રિશ્ચન ટુ ડુ?'' (1998) સ્ટીવ રૂસો દ્વારા ''ધી મેજીક એઇટબોલ ટેસ્ટઃ એ ક્રિશ્ચન ડીફેન્સ ઓફ હેલોવીન એન્ડ ઓલ થિન્ગ્સ સ્પુકી'' માં વિરોધી દ્રષ્ટિકોણ મળે છે (2006) લિન્ટ હેચર દ્વારા.</ref> તાજેતરના વર્ષોમાં કેટલાક કટ્ટરપંથીઓએ પ્રતિભાવરૂપે ''[[હેલ હાઉસ]]'' સનો અથવા તો વિષય આધારિત (જેવી કે [[જેક ટી. ચિક]] જેવા લોકોની) પત્રિકાઓનો ઉપયોગ કર્યો છે, જે હેલોવીનને ખ્રિસ્તી ધર્મ પ્રચાર માટેની તક તરીકે જુએ છે. <ref name="www.rcab.org">{{cite web | url = http://www.rcab.org/Pilot/2004/ps041105/saintfest.html | title = Salem 'Saint Fest' restores Christian message to Halloween | access-date = 2006-10-22 | date = n.d. | format = HTML | publisher = www.rcab.org | archive-date = 2006-09-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060929155738/http://www.rcab.org/Pilot/2004/ps041105/saintfest.html | url-status = dead }}</ref> મૂર્તિપૂજકો દ્વારા ઉજવાતા "[[મૃતકોનો તહેવાર|મૃતકોના તહેવાર]]."માં હેલોવીનના મૂળ હોવાથી કેટલાક લોકો તેને ખ્રિસ્તી શ્રદ્ધાથી સદંતર વિપરીત ગણે છે. <ref name="www.thercg.org">{{cite web | url = http://www.thercg.org/articles/totuh.html | title = "Trick?" or "Treat?"—Unmasking Halloween | access-date = 2007-09-21 | date = n.d. | format = HTML | publisher = The Restored Church of God | archive-date = 2012-05-20 | archive-url = https://www.webcitation.org/67nTbBugm?url=http://rcg.org/articles/totuh.html | url-status = dead }}</ref>છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, બોસ્ટનના [[બોસ્ટનના રોમન કેથોલિક આર્ચબિશપ|રોમન કેથોલિક આર્ચડાયોસીસે]] આ દિવસે ‘‘સેન્ટ ફીસ્ટ’’નું આયોજન કર્યું. <ref name="www.rcab.org"/> ઘણા સાંપ્રત પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચો હેલોવીનને બાળકો માટે આનંદનો બનાવ માને છે. તેઓ તેમના ચર્ચોમાં કાર્યક્રમો યોજે છે, જેમાં બાળકો અને તેમના માતા-પિતા વેશ પરિધાન કરી શકે છે, રમતો રમી શકે છે અને કેન્ડી મેળવી શકે છે. ખ્રિસ્તી ધર્મ સિવાયના ધર્મો પણ હેલોવીન અંગે અલગ મંતવ્યો ધરાવે છે. કેટલાક [[વિક્કા|વિક્કનો]] માને છે કે આ પરંપરા ‘‘દુષ્ટ ડાકણો’’ના બીબીઢાળ રમુજી ચિત્રોને પ્રોત્સાહન આપીને ‘‘સાચી ડાકણો’’ માટે નુકસાનકારક છે. <ref name="Reece">{{cite news | first = Kevin | last = Reece | title = School District Bans Halloween | url = http://www.komonews.com/news/archive/4136266.html | publisher = KOMO News | date = 2004-10-24 | access-date = 2006-09-14 | archive-date = 2008-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081009091541/http://www.komonews.com/news/archive/4136266.html | url-status = dead }}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == * ડીયેન સી. એટકિન્સ, ''હેલોવીન: રોમાન્ટિક આર્ટ એન્ડ કસ્ટમ્સ ઓફ યસ્ટરયર્સ'' , પેલિકન પબ્લિશિંગ કંપની (2000). 96 પાના. ISBN 1-56554-712-8 * ડીયેન સી. એટકિન્સ, ''હેલોવીન મેરી મેકિંગઃ એન ઇલસ્ટ્રેટેડ સેલીબ્રેશન ઓફ ફન, ફૂડ એન્ડ ફ્રોલિક્સ ફ્રોમ હેલોવીન્સ પાસ્ટ, '' પેલિકન પબ્લિશિંગ કંપની (2004). 112 પાના. s. ISBN 1-58980-113-X * લેસ્લી બેન્નાટાઇન, ''હેલોવીનઃ એન અમેરિકન હોલીડે, એન અમેરિકન હીસ્ટ્રી'' , ફેક્ટ્સ ઓન ફાઇલ (1990, પેલિકન પબ્લિશિંગ કંપની, 1998). 180 pages. ISBN 1-56554-346-7 * લેસ્લી બેન્નાટાઇન, ''એ હેલોવીન રીડર'' ''સ્ટોરીઝ, પોએમ્સ એન્ડ પ્લેઝ ફ્રોમ હેલોવીન્સ પાસ્ટ'' , પેલિકન પબ્લિશિંગ કંપની (2004). 272 pages. ISBN 1-58980-176-8 * ફીલીસ ગાલ્મ્બો, ''ડ્રેસ્ડ ફોર થ્રીલ્સઃ 100 યર્સ ઓફ હેલોવીન કોસ્ચ્યુમ્સ એન્ડ મેસ્કરેડ'' , [[હેરી એન. અબ્રામ્સ, આઇએનસી.|હેરી એન. અબ્રામ્સ, આઇએનસી,]] (2002). 128 પાના. ISBN 0-8109-3291-1 * લિન્ટ હેચર, ''ધી મેજીક એઇટબોલ ટેસ્ટઃ એ ક્રિશ્ચન ડીફેન્સ ઓફ હેલોવીન એન્ડ ઓલ થિન્ગ્સ સ્પુકી'' , Lulu.com (2006). ISBN 978-1-84728-756-4 * રોનાલ્ડ હટન, ''સ્ટેશન્સ ઓફ ધી સનઃ એ હીસ્ટ્રી ઓફ ધી રીચ્યુઅલ યર ઇન બ્રિટન'' , ઓક્સફર્ડ પેપરબેક્સ(2001). 560 પાના. ISBN 0-19-285448-8 * જીન માર્કેલ, ''ધી પગાન મીસ્ટ્રીઝ ઓફ હેલોવીનઃ સીબ્રેટિંગ ધી ડાર્ક હાલ્ફ ઓફ ધી યર (ટ્રાંસલેશન ઓફ હેલોવીન'' (''હેલોવીનઃ, હીસ્ટોઇર અટ ટ્રેડિશન્સ'' નો અનુવાદ), ઇનર ટ્રેડિશન્સ (2001). 160 પાના. ISBN 0-89281-900-6 * લિસા મોર્ટન, ''ધી હેલોવીન એન્સાઇક્લોપીડીયા'' , મેકફાર્લેન્ડ એન્ડ કંપની(2003). 240 પાના. ISBN 0-7864-1524-X * નિકોલસ રોજર્સ, ''હેલોવીનઃ ફ્રોમ પગાન રીચ્યુઅલ ટુ પાર્ટી નાઇટ'' , ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ(2002). 198 પાના. ISBN 0-19-514691-3 * જેક સેન્ટિનો (સંપા.) , ''હેલોવીન એન્ડ અધર ફેસ્ટિવલ્સ ઓફ ડેથ એન્ડ લાઇફ'' , યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી પ્રેસ (1994). 280 પાના. ISBN 0-87049-813-4 * ડેવિડ જે. સ્કાલ, ''ડેથ મેક્સ એ હોલિડેઃ એ કલ્ચરલ હીસ્ટ્રી ઓફ હેલોવીન'' , Bબ્લુમ્સબરી યુએસએ (2003). 224 પાના. ISBN 1-58234-305-5 * બેન ટ્રુવ, ''ધી હેલોવીન કેટેલોગ કલેક્શન'' . પોર્ટલેન્ડ, ઓરેગોનઃ ટોકી ટિના પ્રેસ(2003). ISBN 0-9703448-5-6. == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|category:Halloween|હેલોવીન}} * [http://www.a-halloween.co હેલોવીન 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018122302/http://www.a-halloween.co/ |date=2014-10-18 }} * [http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/010511.html યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં હેલોવીન અંગેના યુએસ વસતી ગણતરી આંકડા] * [http://allsaintsbrookline.org/celtic/samhain.html સેમહેઇનની મિજબાની/સેલ્ટિક નવું વર્ષ/ તમામ સેલ્ટિક સંતોની ઉજવણી]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804061757/http://allsaintsbrookline.org/celtic/samhain.html |date=2012-08-04 }}—સેલ્ટિક ખ્રિસ્તી ધર્મ * [http://www.imbas.org/articles/samhain.html સેમહેઇનઃ મૃત્યુ અને વાપસીની મોસમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305105004/http://www.imbas.org/articles/samhain.html |date=2009-03-05 }}—સેલ્ટિક અભ્યાસો, ગેલિક સંસ્કિત અને ધર્મ [[શ્રેણી:હેલોવીન]] [[શ્રેણી:ખ્રિસ્તી તહેવારો અને પવિત્ર દિવસો]] [[શ્રેણી:તહેવાર]] 5valyl1x9kjwly6577lwzvzh46j3qie 0 22571 901687 819009 2026-06-20T19:57:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901687 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Museum of vodka.jpg|300px|thumb|વોડકાનું સંગ્રહાલય, માન્ડરોગી, રશિયા.]] '''વોડકા''' ({{lang-pl|wódka}}, {{lang-ru|водка}}) એક [[આસવેલું]] [[દારૂ]] છે. વોડકા વિશ્વની સૌથી લોકપ્રિય દારૂમાંથી એક છે, જે સોલેયના [[પાણી]] અને [[ઇથયલ દારૂ]] સાથે અનુરૂપ અશુધ્ધિઓ અને સ્વાદિષ્ટ બનાવતા પદાર્થોની અલ્પ માત્રા મેળવીને બનાવવામાં આવે છે. વોડકા આ માંથી કોઇ પણ એકના પદાર્થોને [[આથો]] આપીને બનાવવામાં આવે છે. [[અનાજ]], [[રાઇ]], [[ઘઉં]], પાણી, [[બટાકાઓ]], કે [[બીટ]]માંથી બનેલ [[ગોળ]]. વોડકામાં દારૂના અર્કની માત્રા સામાન્ય રીતે 35 થી 50 ટકાની મર્યાદા વચ્ચે [[જથ્થા]] પર હોય છે; ઊંચી જાતની [[રશિય]]ન, [[લીથુઆનીય]]ન, અને [[પૉલીશ]] વોડકામાં 40 ટકા માદક દારૂ જથ્થા પર હોય છે (80 [[પ્રમાણ]]). ઐતિહાસિક રીતે, રશિયન વોડકાની ગુણવત્તાનું પ્રમાણ જે [[ટીસાર]] [[એલેક્સઝાન્ડર]] ત્રીજા દ્વારા 1894માં પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું ત્યારથી આ મદ્યપી-પ્રમાણને માનક માનવામાં આવ્યું છે.<ref>ફોમ રિસર્ચ બાય ધ રશિયન [[કેમીસ્ટ]] [[દમિત્રી મેન્દેલીવ]]</ref> [[મુસ્કોવીટે]] વોડકા સંગ્રહાલયમાં નોંધવામાં આવ્યું છે તે પ્રમાણે રસાયણશાસ્ત્રી [[ડીમીટરી મેન્ડેલીવ]]ના નક્કી કર્યા મુજબ આદર્શ દારૂમાં 38 ટકાની માત્રા હોવી જોઇએ; કારણ કે, તે સમયે દારૂ ગાળવાની ભઠ્ઠીમાં દારૂ પર તેની માદકતાની શક્તિના આધારે કર ભરવો પડતો હતો, તેથી પ્રમાણે આશરે ઉપર 40 ટકા માત્રા કર ગણતરીને સહેલાઇ માટે લેવામાં આવતી હતી. આવા દારૂ માટે વરાયેલ "વોડકા" માટે, સરકારોએ અલ્પતમ મદ્યપી પ્રમાણ પ્રસ્થાપિત કર્યું છે; [[યુરોપીયન સંઘે]] 37.5 ટકા જથ્થા પર માદકતા રાખી છે જે અલ્પતમ પ્રમાણ છે યુરોપીયન વોડકા માટે.<ref>જીન એન્ડ વોડકા એસોસિયેટ, http://www.ginvodka.org/history/vodkaproduction.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080122091206/http://www.ginvodka.org/history/vodkaproduction.html |date=2008-01-22 }}</ref>[[વોડકાના પ્રદેશિક વિભાગો]]માં વોડકા પરંપરાગત રીતે [[પ્રમાણસર]] રીતે પીવાય છે. -[[પૂર્વીય યુરોપ]] અને [[નોરડીક દેશો]]માં -અને બીજે ઠેકાણે પણ . તે મોટેભાગે [[કોકટેલ]]માં પણ વપરાય છે અને મિશ્ર પીણાઓ, જેવા કે [[બ્લડિ મારી]], [[સ્ક્રુડ્રાઇવર]], [[વાઇટ રશિયન]], [[વોડકા ટોનીક]], અને [[વોડકા માર્ટીની]]. == વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર (એટિમૉલજિ) == "વોડકા" નામ [[લઘુતા દર્શક શબ્દ]] છે જે [[સ્લાવીક]] શબ્દ ''વોડા'' (પાણી) માંથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે ''થોડુંક પાણી'' : [[મૂળ]] вод- (''વોડ-'' ) [પાણી] + -કે- (''-કે-'' ) [ [[લઘુતા શબ્દ]] [[પ્રત્યય લગાડવો]], અન્ય બીજા કાર્યો]) + ''-એ'' [ [[પોસ્ટફીક્સ]] વડે [[નારી જાતિ]] ]. <ref name="britannica.com">http://www.britannica.com/EBchecked/topic/631781/vodka</ref>^,<ref name="ety">{{cite dictionary|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=vodka |title=vodka |publisher=Online Etymology Dictionary |access-date= 2008-11-22}}</ref>^,<ref>ઇટોમોલોજી ઓફ ધ વર્ડ "વોડકા" ઇન Черных&nbsp;П.&nbsp;Я.: Историко-этимологический словарь современного русского языка. Москва, Русский язык-Медиа, 2004.</ref> "વોડકા" શબ્દ 1405માં પહેલી વખત નોંધવામાં આવ્યો હતો<ref>{{cite web|url=http://krps.pl/index_en.php|title=History of Polish Vodka, at the official pages of Polish Spirit Industry Association}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{dubious|date=November 2009}} પોલેન્ડના [[સન્ડોમીઇરેઝના પલટીનાટે]]ના અદાલતી દસ્તાવેજોમાં તે જોવા મળે છે; તે સમયે આ શબ્દ [[આયુર્વેદ]] અને [[રસાયણશાસ્ત્ર]]ના શબ્દ તરીકે ઉલ્લેખવામાં આવતો હતો.{{citation needed|date=December 2008}} કેટલીય રશિયન [[ઔષધ નિર્માણ વિજ્ઞાનશાસ્ત્ર]]ની સૂચિમાં આ પરિભાષાનો સમાવેશ થયો છે જેવી કે "બ્રેડ વાઇનની વોડકા" (водка хлебного вина ''વોડકા ખલેબનોવો વીના'' ) અને "અડધી વોડકામાં અર્ધ બ્રેડ વાઇન વોડકા" (водка полу хлебного вина ''વોડકા પોલુ ખલેબનોવો વીના'' ).<ref>[[પોખ્લેબ્કીન, વિલયમ]] અને કલાર્કે, રેન્ફ્રી (ભાષાતંરક). ''[[વોડકાનો ઇતિહાસ]]'' . વેરસો, 2000. આઇએસબીએન 0-86091-359-7.</ref> આયુર્વેદની માટે દારૂ લાંબા સમયથી મુખ્ય આધારની જેમ ઉપયોગમાં લેવાય છે, જે સૂચિત કરે છે કે વોડકા પારિભાષિક શબ્દ કદાચ ક્રિયાપદમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી એક સંજ્ઞા ''વોડીટ'' , ''રાઝવોડીટ''' (водить, разводить), "પાણી વડે પાતળું"ને દર્શાવે છે. ''બ્રેડ વાઇન'' એક એવું દ્વાવણ છે જે અનાજમાંથી બનેલા દારૂને ગાળવાથી મળે છે (''દ્રાક્ષની વાઇન'' ના વિરોધી તરીકે) અને "બ્રેડ વાઇનની વોડકા" અનાજના દ્વાવણનો દારૂ ગાળીને તેના પાણીને પાતળું કરવાથી બને છે. આ શબ્દને હસ્તલિખિતોમાં અને ''[[લુબોક]]'' માં શોધીએ, તો ચિત્રો સાથે લખાણથી સમજાવાતા નાટક, પૂર્વગામી રશિયન [[હાસ્ય]]કૃતિ, જે શરૂઆતી મધ્ય-19મી સદીના રશિયન શબ્દકોશોમાં જોવા મળે છે. "વોડકા" અને "પાણી"નું અન્ય શક્ય હોય તેવા જોડાણનું નામ છે મધ્યયુગીન દારૂને લગતું પીણું [[એક્વા વીટા]]([[લેટીન]] સાહિત્યની રીતે, "જીવનનું પાણી"), જેનું પ્રતિબંબ પૉલીસમાં "ઓકોવીટા", યુક્રેનીયન ''ઓકોબન્ટા'' , કે બેલારુસ્યનમાં ''અકાબીટા'' થાય છે. (નોંધ [[વ્હિસ્કિ]]ની પણ સમાન વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર છે, [[આઇરીશ]]/[[સ્કોટીશ ગાઇલીસ]] ''''[[યીસ્કે બેઅથા]]'' '' /યીસ્ગે બેથામાંથી.) વોડકાના વિસ્તારના લોકો તેની ખરેખરની ઉત્પત્તિના નામોમાં વોડકા સાથે મૂળોનો મતલબ "બળવું":{{lang-pl|gorzała}}; {{lang-uk|горілка}}, ''[[હોરીલ્કા]]'' ; {{lang-be|гарэлка, ''harelka''}}; {{lang-sla|arielka}}; {{lang-lt|degtinė}}; [[સમોજીટીઅન]]: ડેજટેને, અને આ પણ ઉપયોગમાં, અનૌપચારિક અને [[કહેવત]]માં <ref>વિન્ચેન્તાસ દ્રોત્વીનસ, "વોટ વોસ ''šlapjurgis'' ડ્રીંકીંગ?", ''કલ્બોસ કુલ્તુર'' ("લેંગવેઝ કલ્ચર"), ભાગ 78, pp. 241-246 ([http://www.lki.lt/php/English/publications/angliskos_santraukos_KK.doc ઓનલાઇન સમરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411121714/http://www.lki.lt/php/English/publications/angliskos_santraukos_KK.doc |date=2008-04-11 }})</ref>); {{lang-lv|degvīns}}; {{lang-fi|[[paloviina]]}}. 17મી અને 18મી સદીમાં [[રશિયા]]માં горящее вино (''ગોર્યાસ્ચી વીનો'' , "બળતી વાઇન") મોટોપાયે ઉપયોગમાં લેવાતી હતી. જર્મન "બ્રાન્નટવીઇન", [[ડેનીશ]]; બ્રાન્ડેવીનની સરખામણીમાં; {{lang-nl|brandewijn}}; {{lang-sv|[[brännvin]]}}; {{lang-no|[[brennevin]]}} (જોકે તાજેતરની પરિભાષામાં ઉલ્લેખીયે તો કોઇ પણ સશક્ત દારૂને લગતા પીણા). સખત દારૂ માટે અન્ય સ્લાવીક/બાલ્ટીક પ્રાચીન શબ્દ છે "લીલી વાઇન" (રશિયન: ''જેલ્યોનોયે વીનો '' ,<ref>ઇરીના કોહેન(1998) " વોકબલરી ઓફ સોવીયેટ સોસાયટી અન્ડ કલ્ચર: અ સ્લીલેક્ટેડ ગાઇડ ટુ રશિયન વર્લ્ડ, ઇડીયમ, એન્ડ એક્સપેસન ઓફ ધ પોસ્ટ-સ્ટાલીન એરા, 1953-1991", આઇએસબીએન 0822312131, [http://books.google.com/books?id=jITJHmlWpnAC&amp;pg=PA161&amp;lpg=PA161&amp;dq=%22zeleno+vino%22&amp;source=web&amp;ots=hShudAOMBo&amp;sig=G9_MEP8xm5K-dN8Jh8JePwFf6z0&amp;hl=en p. 161]</ref> લીથુઆનીયન: ''ઝાલીઅસ વયનાસ'' ). == ઇતિહાસ == ''[[બ્રીટાનીકા જ્ઞાનકોશ]]'' માં લખ્યા પ્રમાણે વોડકાની શરૂઆત [[રશિયા]]માં 14મી સદી દરમિયાન થઇ હતી, પણ તેનું ચોક્કસ મૂળ પ્રમાણભૂત રીતે શોધી નથી શકાયુ. તેવું માનવામાં આવે છે કે તે મૂળ રીતે અનાજ-ઉગાડતા પ્રદેશોમાં જે હવે [[પોલેન્ડ]], પશ્ચિમ [[રશિયા]], [[બેલારુસ]], [[લીથુઆનીયા]], [[યુકરેનીયા]]થી ઘેરાયેલા પ્રદેશોમાં બની હશે. તે [[સ્કેન્ડીનાવીયા]]ની પણ લાંબી પરંપરા હતી. કેટલીય સદીઓથી પીણાઓમાં થોડોક માદક દારૂનો સમાવેશ કરવામાં આવતો હતો. મહત્ત્મ જથ્થો આશરે લગભગ 14% જેટલો હશે વળી આ જથ્થા સુધી પ્રાકૃતિક આથાના ઉપાયથી પહોંચી શકાયુ છે. [[અર્ક કાઢવા]] માટે [[દારૂ કાઢવાના ઉપકરણ]]ને છૂટ આપવી- "વાઇનને બાળવી"- વગેરેની શોધ 8મી સદીમાં થઇ હતી..<ref name="Briffault">[[રોબેર્ત બ્રીફ્ફૌલ્ત]] (1938). ''ધ મેકીંગ ઓફ હ્યુમાનીટી'' , p. 195.</ref> === રશિયા === [[ચિત્ર:VodkaBelt.png|thumb|right|300px|વોડકા પ્રદેશો ઉત્તર, કેન્દ્રીય અને પશ્ચિમ યુરોપના દેશો વોડાના ઐતિહાસિક ઘર જેવા છે, અને વિશ્વમાં જ્યાં સૌથી વધુ વોડકાની ખપત થાય છે. ]] "વોડકા" નામ રશિયન વોડા("વોટર")નું લઘુ રૂપ છે.<ref name="britannica.com"/> તેને મૂળભૂત રીતેમાં ''વોડકા'' તરીકે સંબોધવામાં નહોતું આવતું- પણ,''બ્રેડ વાઈન'' (хлебное вино; ''ખલેબનોય વીનો'' ) શબ્દનો ઉપયોગ કરતો હતો. [[માદક દારૂ]]માં [[દારૂ કાઢવાની]]પ્રક્રિયા જે પાછળથી સામાન્યરીતે રશિયન વિશ્વ દ્વારા ''[[વોડકા]]'' બનાવવાની રીત થઇ ગઇ જે પાછલી [[XIV સદી]]માં રશિયામાં આવી હતી. 1386માં [[જેનોઇસ]] રાજદૂતો પ્રથમ વખત [[મોસ્કો]]માં ''એક્વા વીટે'' ("જીવંત પાણી")લાવ્યા અને તેને [[ગ્રાન્ડ ડ્યુક]] [[ડીમીટ્રી ડોન્સકોય]] સામે પ્રસ્તુત કર્યું, કે જેણે 1380માં [[કુલીકોવોના યુદ્ધ]]માં [[તાતાર-મોન્ગોલ્સ]] અને તેના ભાડૂતી [[જેનોઇસ]] સિપાહીઓને હરાવ્યા હતા. જેનોઇસ [[પ્રોવેન્ચે]]ના [[રસાયણવિજ્ઞાની]]ઓની મદદથી આ મદિરા મેળવી હોવાનું મનાય છે, જે નવા [[અરબ]]-પ્રકારના [[અર્ક કાઢવાના સાધનો]] અને તેઓના [[મધ્યયુગીન રસાયણ વિજ્ઞાન]]ની પદ્ધતિઓ જે [[દ્રાક્ષ]]ના [[રસ]]ને [[દારૂ]]માં ફેરવી દેતા હતા તેનો ઉપયોગ કરતા હતા. [[અલ-રહ્ઝી]] એ તેના પુસ્તક [[કિતાબ અલ-અસરાર]] (રહસ્યોનો ગ્રંથ)માં દારૂની બનાવટ અને તેના [[બેભાન કરવાની દવા]] તરીકેના ઉપયોગનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. મુસ્લિમ [[તબીબ]] [[અલબુકાસીસે]] પણ દારૂનો ઉપયોગ દવા ઓગળવા માટેના પ્રવાહી તરીકે કરવામાં આવતો હતો તેવું તેના લખાણમાં જણાવ્યું છે. [[યુરોપ]]માં આ મુસ્લીમ રસાયણ વિજ્ઞાનીઓનું [[ઔષધિયુક્ત મદ્યાર્કયુક્ત દ્વાવણ]], ''એક્વા વીટે'' , આજના તમામ દારૂનું પૂર્વગામી બની ગયું, જેમાં [[બ્રાન્ડી]], [[કૉન્યૅક]], [[વ્હિસ્કિ]], [[શ્નેપ્સ]] અને રશિયન વોડકાનો પણ સમાવેશ થાય છે. દ્રાક્ષના રસનો અર્ક કાઢવાથી નિપજતા પાણીનો ઉદ્દેશ હોય છે તેની તીવ્રતા વધારવી અને [[વાઇન]]ના એક ગાળેલા મદ્યાર્કવાળા દારૂ બનવું ([[લેટીન]]માં ''સ્પીરીટુસ વીની'' ), કેટલીય યુરોપીયન ભાષાઓમાં તે જ્યાંથી આવે છે તે નામના વિષયમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે(જેમ કે [[ઇંગ્લિશ]] [[અર્ક]], કે [[રશિયન]] ''અર્ક'' ). દંતકથામાં જણાવ્યા પ્રમાણે, લગભગ 1403ની આસપાસ '''[[ઇસીડોર]]''' નામના [[ચુડોવ મઠ]]ના એક સાધુએ [[મોસ્કો કરેમલીનની]] અંદર પ્રથમ રશિયન વોડકાને બનાવી હતી.<ref name="pohlebkin_history">{{cite book |author = [[Pokhlebkin|Pokhlebkin V. V.]] / Похлёбкин В. В. |title = The history of vodka / История водки |ref = http://vkus.narod.ru/vodka/vodka_00.htm |place = Moscow |publisher = Tsentrpoligraph / Центрполиграф |year = 2007 |pages = 272 |isbn = 5-9524-1895-3 }}</ref> ખાસ જાણકારી અને દારૂ ગાળવાના સાધનો ધરાવતા હોવાથી તે નવી અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત મદિરાના લેખક બની ગયા. શરૂઆતમાં તે "બ્રેડ વાઈન" તરીકે જાણીતી બની, તેમજ ઘણા લાંબા સમય સુધી એક માત્ર [[ગ્રાન્ડ ડુચી મોસ્કો]]માં જ બનતી હતી અને [[રુશ']]ના બીજા કોઈ પ્રાંતમાં નહોતી બનતી (આ સ્થિતિ ઔધોગિક ઉત્પાદન હાથ ધરાયું ત્યાં સુધી ચાલુ રહી હતી). આ કારણે આ પીણું ઘણા લાંબા ગાળા સુધી મોસ્કો સાથે જોડાયેલી રહી હતી. 18મી સદીના મધ્ય સુધી, તે પ્રમાણમાં ઓછા દારૂના જથ્થાવાળું પીણું હતું, 40% માત્રાથી વધુ નહી. તે મોટેભાગે પીઠામાંજ વેચાતી અને ખાસી મોંઘી હતી. એ વખતે ''વોડકા'' શબ્દ પ્રચલનમાં આવી ગયો હતો,પણ તેને [[ઔષધિના મદ્યાર્કયુક્ત દ્રાવણ]]([[કડવા દારૂ]]ની સમાન) તરીકે વર્ણવાતો, તેમાં લગભગ 75% દારૂની માત્રા રહેતી અને ઔષધિય રીતે તેનો ઉપયોગ થતો હતો. રશિયન દસ્તાવેજોમાં અધિકારીક રીતે પ્રથમ વખત ''વોડકા'' શબ્દ 8 જુન, 1751, ના રોજ હુકમનામાં [[એમ્પ્રિસ]] [[એલીઝાબેથ]]માં થયો હતો, જે વોડકાના પીઠાઓની માલિકીની દેખરેખ રાખતું હતું. વોડકા ઉપરનો કર ટસારીસ્ટ રશિયા સરકાર માટે મહત્વની કડી બની ગઇ હતી, તે સમયે 40% સુધીની રાજ્યની મહેસૂલ તેનાથી પ્રાપ્ત થતી હતી.<ref>{{cite book |url= http://books.google.ca/books?visbn=0435327186&id=vuFjmDQPG7kC&pg=PA40&lpg=PA40&dq=russia+vodka+1914&sig=nsVb8mDfIDbAAG0G6FQGUT-qUYw |title=Russia, 1848-1914 |last= Bromley | first= Jonathan }}</ref> 1860 સુધીમાં, રાજ્યમાં-બનેલા વોડકાની ખપતને સરકારી નીતિ હેઠળ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવતું હોવાથી, તે અનેક રશિયનોનું મનપસંદ પીણું બની ગયું. 1863માં, કિંમતમાં ભડકો અને ઓછી આવક ધરાવતા નાગરિકો પણ વોડકા પ્રાપ્ત થવાના કારણે વોડકા ઉત્પાદનમાં સરકારનો ઇજારો તૂટી. 1911માં, વોડકાનો સમાવીને 89%નો તમામ દારૂ રશિયામાં પીવાતો હતો. 20મી સદીમાં આ પ્રમાણમાં ચડઉતર થતી રહી, પણ બધા સમયગાળા દરમિયાન વોડકા સેવનનું પ્રમાણ ઊંચું જ રહ્યું. સૌથી નજીકના અંદાજે તેને 70% સુધી પહોચાડ્યું છે(2001). આજે, કેટલીક જાણીતી રશિયન વોડકાના ઉત્પાદકો કે બ્રાન્ડસ (બીજાની સંખ્યામાં) [[સટોલીચનય]] અને [[રશિયન માનક]] છે.<ref>{{cite web|url=http://www.onlinevodka.net/vodka-manufacturers|title=Some vodka manufacturers|access-date=2010-03-23|archive-date=2009-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413034541/http://www.onlinevodka.net/vodka-manufacturers|url-status=dead}}</ref> === પોલેન્ડ === [[પોલેન્ડ]]માં [[મધ્યયુગ]]ના પહેલાના સમયથી વોડકા({{lang-pl|wódka}})નું ઉત્પાદન થાય છે. પહેલાના દિવસોમાં, આ દારૂનો નો ઉપયોગ મોટેભાગે દવા તરીકે થતો હતો. સ્ટેફન ફેલિમિર્ઝેર્ 1534માં [[ઔષધો]] અંગેના કાર્યમાં વોડકાને "પ્રજનન શક્તિમાં વધારો કરનાર અને કામોદ્દિપક" તરીકે વર્ણવ્યો છે. તે 1400ના ગાળામાં પોલેન્ડમાં લોકપ્રિય મદિરા તરીકે સ્થાન મેળવ્યુ. જેર્ઝી પોટાન્સ્કીના પુસ્તક, ''વોડકા લુબ ગોર્ઝાલા'' (1614)માં, વોડકાના ઉત્પાદન અંગેની મહત્વપૂર્ણ માહિતી આલેખવામાં આવી છે. જેકબ કાઝીમિર્ઝ હોઅર, તેના પુસ્તક સ્કલેડ અલ્બો ''સ્કાર્બિક ઝ્નાકોમીટયાચ સેક્રેટોવ ઇકોનોમિ ઝિએમિન્સ્કીજ'' (''જમીનદારોના અર્થતંત્ર અંગેનો ઉત્તમ ગુપ્ત ખજાનો'' , 1693)માં [[રાઇ]]માંથી વોડકા બનાવવાની વિગતવાર માહિતીઓ આપવામાં આવી છે. કેટલીક પૉલીશ વોડકાના [[મિશ્રણો]] સદીઓ જૂના છે. તેમાં સૌથી નોંધનીય છે ''[[ઝુબરોવકા]]'' , જે લગભગ 16મી સદીની છે, ''[[ગોલ્ડવાસર]]'' , પ્રારંભિક 17મીની અને ''[[સ્ટાર્કા]]'' વોડકા, 16મી સદીની વોડકા છે. 17મી સદીના મધ્યકાળમાં ''[[સ્લાસ્ટ્રા]]'' (ખાનદાની) તેના વિસ્તારોમાં ઉત્પાદન અને વેચાણનો ઇજારો ધરાવતી હતી. આ લાભ પૈસાદારોના નફાનું કારણ હતું. અમીરોનું સૌથી પ્રસિદ્ધ દારૂ ગાળવાની ભઠ્ઠીની સ્થાપના એક રાજકુંવર [[લુબોમીર્સકા]] દ્વારા કરાઇ હતી અને ત્યારબાદ તેના પૌત્ર, કાઉન્ટ [[આલ્ફ્રેડ વોજકીચી પોટોચકી]]એ સંભાળ્યું. વોડકા ઉદ્યોગ સંગ્રહાલય, કાઉન્ટ આલ્ફ્રેડ પોટોકીની દારૂની ગાળવાની ભઠ્ઠીના વડામથક ખાતે જે હાલમાં ઘર છે, જ્યાં મૂળ દસ્તાવેજો પ્રમાણિત કરનાર અધિકારીના કહેવા મુજબ 1794માં અહીં દારૂની ભઠ્ઠી હતી. આજે તે "[[પૉલમોસ લાનકટ]]"ના નામે ચાલે છે. સોળમી સદીના અંતભાગે પોલેન્ડમાં મોટાપાયે વોડકા ઉત્પાદન શરૂ થયું અને એની શરૂઆત [[ક્રાકોવ]]થી થઇ હતી, 1550 પૂર્વે અહીથી જ દારૂની [[સીલેસિયા]]માં નિકાસ થતી હતી. સીલેસિયન શહેરો પણ વોડકા [[પોઝનાન]]માંથી ખરીદતા હતા, એ શહેર જ્યાં 1580ના સમયગાળામાં 498જેટલી દારૂની ભઠ્ઠીઓ ચાલતી હતી. જોકે, થોડાક વખતમાં [[ગ્ડાનસ્ક]] આ બન્ને શહેરોથી આગળ નીકળી ગયું. 17મી અને 18મી સદીમાં પૉલિશ વોડકાએ [[નેધરલેન્ડ]], [[ડેન્માર્ક]], [[ઈંગ્લેન્ડ]], [[રશિયા]], [[જર્મની]], [[ઓસ્ટ્રિયા]], [[હંગેરી]], [[રોમાનિયા]], [[યુક્રેન]], [[બલ્ગેરિયા]] અને [[કાળા સમુદ્ર]] તટના પ્રદેશોમાં નામના મેળવી હતી. અગાઉની વોડકા ઉત્પાદનની પદ્ધતિઓ પ્રાચીન હતી. મોટાભાગે પીણું હલકા-પ્રમાણનું, અને દારૂ ગાળવાની પ્રક્રિયાને કેટલીય વાર કરવી પડતી હતી (ત્રણ-તબક્કામાં દારૂ ગાળવાની પ્રક્રિયા સામાન્ય હતી). પ્રથમ ગાળણ પ્રક્રિયાને ''બ્રેન્ટોવ્કા'' કહેવાતી, બીજીને ''સઝુમવ્કા'' , અને ત્રીજી- ''ઓકોવિટા'' (''એકવા વીટા'' માંથી) જેમાં લગભગ 70-80% આલ્કોહોલનો જથ્થો રહેતો હતો. ત્યારબાદ પીણાંમાં પાણી નાખી નીચું પાડવામાં આવે છે, જેમાંથી સાદી વોડકા (30-૩૫%) ઉપજે છે, અથવા કડક બનાવવા માટે [[દારૂ ગાળવાના સાધન]]માં પાણી નાખી બનાવવામાં આવે છે. વોડકાની ચોક્કસ ઉત્પાદન પદ્ધતિઓને 1768માં [[જેન પવેલ બીરેતોવ્સકી]] અને 1774માં [[જેન ચરજોસ્ટોમ સીમોન]] આલેખી હતી. 19મી સદીની શરૂઆતમાં બટાટાની વોડકાનું આગમન થયું, જેને લઈને શરાબ બજારમાં તત્કાલ ક્રાંતિ આવી. 18મી સદીના અંત સાથે પોલેન્ડમાં વોડકા ઉદ્યોગની શરૂઆત થઇ(તે વખતે પોલેન્ડનો પૂર્વીય ભાગ રશિયન સામ્રાજ્યનો હિસ્સો હતો). ઉમરાઓ અને પાદરીઓ દ્વારા બનાવવામાં આવતી વોડકા આમ જનતાની વસ્તુ બની. [[જે.એ. બજેવ્કીએ]] 1872માં [[લવોવ]]માં ઉદ્યોગ રૂપે પ્રથમ દારૂની ભઠ્ઠી નાખી. તેનું તત્કાલ અનુસરણ [[જેકબ હેબર્ફેલ્ડે]] કર્યું, તેણે 1804માં [[ઓસ્વીસીમ]]માં કારખાનું નાખ્યું, અને પછી [[હાર્ટવીંગ કાન્ટોરોવીઝે]], 1823માં [[પોઝ્નાન]]માં [[વય્બોરોવા]]નું ઉત્પાદન હાથ ધાર્યું. 19મી સદીના બીજા ભાગમાં નવી તકનીકોને લાગુ પાડવામાં આવી, જેના કારણે શુદ્ધ વોડકાનું ઉત્પાદન શક્ય બન્યું, શુદ્ધ વોડકાએ આ ઉદ્યોગની સફળતામાં ઘણું યોગદાન આપ્યું. શરાબ શુદ્ધિકરણની પ્રથમ ભઠ્ઠી 1871માં બની હતી. 1925માં શુદ્ધ વોડકાના ઉત્પાદન ઉપર [[પોલેન્ડ સરકારે ઈજારો]] મેળવ્યો હતો. [[બીજા વિશ્વયુદ્ધ]] પછી વોડકાની તમામ ભઠ્ઠીઓ પોલેન્ડની [[સામ્યવાદી]] સરકારે હસ્તગત કરી લીધી. 1980ના અરસામાં વોડકાનું વેચાણની વિતરણ વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી. [[એકતા]] ચળવળની જીત પછીથી તમામ દારૂની ભઠ્ઠીઓનું ખાનગીકરણ કરી નાખવામાં આવ્યું, જેના પગલે અનેક બ્રાન્ડોનો રાફડો ફાટ્યો. === યુક્રેન === વોડકાને યુક્રેનિયનની પરિભાષામાં હોરિલ્કા{{lang-uk|горілка}} કહેવામાં આવે છે, આ શબ્દ યુક્રેનિયન "горіти" જેના અર્થ થાય-"બળવું" શબ્દ ઉપરથી આવ્યો છે.<ref name="malko">મલકો, રોમ્કો. "[http://www.wumag.kiev.ua/index2.php?param=pgs20052/156 યુકરેનીઆ હોરીલ્કા: મોર ધેન ઝસ્ટ એન આલ્કોહોલીક બીવર્ગ ]", ઇન {1વેલકમ ટુ યુક્રેન {/1} મેગેઝીન. ફરી પ્રકાશિત 2006-12-06.</ref> હોરીલ્કાનો [[યુક્રેનિયન ભાષા]]માં [[ચાંદની]], [[વ્હિસ્કી]] અન્ય કડક [[અર્ક]] જેવો અર્થ પણ થાય છે. [[પૂર્વીય સ્લેવિક લોકો]]ના મતે, માનસિક તનાવમાં વોડકાનો ઉપયોગ થાય છે, ઉદાહરણ તરીકે, [[નિકોલાઈ ગોગોલ]]ની ઐતિહાસિક નવલકથા "''[[તેરસ બુલ્બા]]'' "માં લખ્યું છે: "અને અમારા માટે વિપુલ માત્રામાં ''હોરિલ્કા'' લાવો, જો કે તે દ્રાક્ષ જેવી ના હોવી જોઈએ, કે બીજી એવી કોઈ વસ્તુઓ જેવો ના હોવો જોઈએ, અમારા માટે ઉત્તમ કક્ષાનો હોરિલ્કા લાવો, અમને એવું એ દાનવીય પીણું આપો કે જેને પીને અમે છાકટા, રમતિયાળ અને જંગલી બની જઈએ!".<ref name="malko"/> ''પેર્ટસીવ્કા'' કે ''હોરિલ્કા ઝ પેર્ટસેમ'' (પેપર વોડકા) [[મરચા]]ના અર્કની મેળવણી બનતો વોડકા છે, જે હોરિલ્કાને સ્વાદમાં [[કડવો]] બનાવે છે. હોરીલ્કાને મધ, ફુદીનો કે દૂધ જેવી વસ્તુઓ સાથે મેળવીને પણ બનાવાય છે.<ref name="milk">મીલ્ક વોડકા ઍડ્વર્ટાઇઝિંગ "[http://www.olimp.ua/ii/Image/cat/adv/84/1_b.jpg બીલેન્કા વીથ મીલ્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302210217/http://www.olimp.ua/ii/Image/cat/adv/84/1_b.jpg |date=2010-03-02 }}, ફોમ આલીમ્ટ ટીએમ સાઇટ"</ref> કેટલાક એવો પણ દાવો કરે છે કે હોરિલ્કા રસિયન વોડકા કરતા વધુ કડક અને તીખો હોય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.greenallrussia.com/ukraineandancientrus.htm|title=Ukraine and ancient Rus|access-date=2006-12-06|archive-date=2006-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20061111094651/http://www.greenallrussia.com/ukraineandancientrus.htm|url-status=dead}}</ref> == આજે == [[ચિત્ર:C0681-Fedyakovo-Auchan-vodka.jpg|thumb|નીજહનય નોવગુરોડ પાસે યુચન હાઇપરમાર્કેટ ખાતે વોડકાનો વિશાળ ભાગ]] વોડકાની ગણના આજે વિશ્વના સૌથી લોકપ્રિય દારૂમાં થાય છે. 1950 પેહલા તે [[યુરોપ]]ની બહાર ભાગ્યે જ પીવાતો હતો. 1975 સુધી, વોડકા [[સંયુક્ત રાજ્યો]]માં વેચાતી હતી ત્યારબાદ સ્થાનિક અને લોકપ્રિય એવા [[મકાઈ અને રાઈમાંથી બનતા દારૂ]]એ તેનું સ્થાન પચાવી પાડ્યું. 20મી સદીના બીજા ભાગમાં, વોડકા કે જે "તમને હંફાવ્યા વિના રહેવા દે" તેવા માદક પેય તરીકેની તેની લોકપ્રિયતાને પ્રતિષ્ઠા વધી, એક જાહેરાતમાં મૂક્યા પ્રમાણે- ગંધહીન દારૂ જે તમારા શ્વાસથી દૂર રહે, અને તેનો પ્રાકૃતિક સ્વાદ તમને વિશાળ વિવિધતાના પીણાઓમાં મિશ્ર થવાની પરવાનગી આપે, મોટાભાગે અન્ય દારૂની બદલીમાં લેવાય છે (ખાસ કરીને [[જીન]]માં પરંપરાગત દારૂ જેમ કે [[માર્ટીની]]) ''પેગ્વિન બુક ઓફ સ્પિરિટસ એન્ડ લિકરસ'' પ્રમાણે, "તે ઓછા સત્તરની [[ફ્યુસેલ તેલ]] અને [[સજાતીય]] - અશુદ્ધ સ્વાદનો દારૂ છે પણ જે વધુમાં લેવાથી પાછળથી-અસર પ્રદાન કરે છે- જે તેને 'સુરક્ષિત' દારૂ તરીકે દોરી જાય છે, જો કે તેની નશાની શક્તિના સંદર્ભમાં નહી, જે તેની શક્તિ પર આધારીત કે નોંધપાત્ર છે."<ref>પામેલા વન્ડયકે પ્રાઇસ, બરમોન્ડવર્થ &amp; ન્યૂયોર્ક: પેંગવીન બુક્સ, 1980, pp. 196ff. </ref> રસિયન પાકશાસ્ત્ર લેખક [[વિલિયમ પોખલેબ્કી]]ને 1970ના દશકમાં રશિયાના વોડકા ઉત્પાદનના ઇતિહાસને સંકલિત કર્યો હતો, તેને વાણીજ્ય વિવાદમાં [[સોવિયેત]] કેસના ભાગ રૂપે કરેલું આ સંકલનકાર્ય પછીથી ''[[અ હિસ્ટરી ઓફ વોડકા]]'' ના નામે પ્રગટ થયું હતું. પોખલેબ્કીના દાવા મુજબ વોડકાના સેવન અને ઇતિહાસ અંગે ઘણું સાહિત્ય પ્રગટ થયું છે, પણ વોડકાના ઉત્પાદન અંગે કશુજ લખાયું નથી. પોખલેબ્કીના દાવા મુજબ "વોડકા" શબ્દ રશિયામાં 18મી સદીના મધ્ય ભાગમાં બોલવામાં ઘણો પ્રચલિત હતો, પણ આ શબ્દ છેક 1860ના અરસા સુધી છપાઇને પ્રગટ થયો ન હતો.. 2009માં રશિયન વૈજ્ઞાનિકોએ રહસ્યને જાહેર કર્યું કે વોડકા ઉપર વિવિધ પરીક્ષણોના અંતે તેમણે દારૂને [[પાવડર]] અને [[ગોળી]]ના સ્વરૂપમાં બનાવવાની પદ્ધતિઓ શોધી કાઢી છે. આ પૂર્વે [[ગ્રેટ બ્રિટને]] [[ચળકતી વોડકા]] રજૂ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{ cite website |author=Vladislav Myagkov |title="Dry" Vodka Was Invented in St.Petersburg! |url=http://eg.ru/daily/melochi/15731/ |work=''[[Ekspress Gazeta]]'' |date=November 24, 2009 }} {{ru icon}}. ભાગમાં ભાષાંતરમાં: {{ cite website |author= |title=Now Vodka Can Be Consumed as Food |url=http://english.pravda.ru/science/tech/27-11-2009/110781-vodka-0 |work=pravda.ru |date=November 27, 2009 }} </ref><ref>{{ cite website |author=Vladislav Myagkov |title="Dry" Vodka Was Invented in St.Petersburg! |url=http://eg.ru/daily/melochi/15731/ |work=''[[Ekspress Gazeta]]'' |date=November 24, 2009 }} {{ru icon}}. ભાગમાં ભાષાંતરમાં: {{ cite website |author= |title=Now Vodka Can Be Consumed as Food |url=http://english.pravda.ru/science/tech/27-11-2009/110781-vodka-0 |work=pravda.ru |date=November 27, 2009 }} </ref> == નિર્માણ == [[ચિત્ર:Vodka bottling machine.jpg|thumb|right|વોડકાનું બોટલ મશીન, શટસ્કયા વોડકાસટસ્ક, રશિયા]] વોડકા કોઇપણ [[કાંજી]]/[[ખાંડ]]-સભર વનસ્પતિ દ્વવ્યમાંથી દારૂ ગાળીને બનાવાય છે; આજે મોટાભાગની વોડકા [[જુવાર]], [[મકાઈ]], [[રાઈ]] કે [[ઘઉં]] જેવા [[ધાન્ય]]માંથી બનાવવામાં આવે છે. ધાન્યમાંથી બનતા વોડ્કામાં રાઈ અને ઘઉંના વો઼ડકાને ઉત્તમ ગણવામાં આવે છે કેટલીક વોડકા [[બટાકા]], [[ગોળ]], [[સોયાબીન]], [[દ્રાક્ષ]], [[બીટ]]માંથી બનાવવામાં આવે છે. ક્યારેક તેલ શુદ્ધિકરણ અને લાકડાના ગરની આદ્પેદાશમાંથી પણ બનાવવામાં આવે છે. પોલેન્ડ જેવા મધ્ય યુરોપિયન દેશોમાં વોડકા ખાંડ અને યીસ્ટના આથવણની પ્રક્રિયાથી બનાવવામાં આવે છે. [[યુરોપિયન સંઘ]] વોડકાના ધારાધોરણો નક્કી કરવાની વાતો કરી રહ્યું છે અને [[વોડકા પ્રભાવિત પ્રદેશો]]નો આગ્રહ છે કે પરંપરાગત પદ્ધતિને અનુસરીને ધાન્ય, [[બટાકા]] અને [[બીટ]]ના [[ગોળ]]માંથી બનાવવામાં આવતી મદિરાને જ "વોડકા"નું બિરૂદ મળવું જોઈએ.<ref name="reuters">[http://www.flexnews.com/pages/5412/European_Union/Spirits/eu_farm_chief_warns_legal_action_vodka_row.html "ફાર્મ ચીફ વોર્ન ઓફ લીંગલ એક્શન ઇન વોડકા રો"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310191503/http://www.flexnews.com/pages/5412/European_Union/Spirits/eu_farm_chief_warns_legal_action_vodka_row.html |date=2007-03-10 }}, a 25/10/2006 [[Reuters]] લેખ</ref><ref name="stubb">[[આલેક્ષન્દેર સ્તુબ્બ]], [http://www.alexstubb.com/artikkelit/bw_vodka.pdf ધ યુરોપીયન વોડકા વોર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808013139/http://www.alexstubb.com/artikkelit/bw_vodka.pdf |date=2007-08-08 }}, અ ડિસેમ્બર 2006 ''[[બલ્યૂ વીંગ્સ]] '' લેખ</ref> === અર્ક કાઢવાની અને ગાળવાની પ્રક્રિયા === સંયુક્ત રાજ્યો અને યુરોપમાં વોડકા બનાવવા માટે સમાન પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે કોઇ પણ વધુની પ્રક્રિયા વધાના [[સ્વાદ]]ને ઉમેરવા માટે, પહેલા ગળવાનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. ગાળવાની પ્રક્રિયા કેટલીક વાર [[અર્ક કાઢવા]] માટે [[દારૂ કાઢવાના ઉપકરણ]]નો ઉપયોગ થાય છે, સાથે જ ત્યારબાદ, જ્યાં અર્ક કાઢેલી વોડકાને [[કોલસા]]માંથી અને અન્ય માધ્યમમાંની દીવાલોમાંથી ગાળવામાં આવે છે. આમ કરવા પાછળનું કારણ છે કે યુ.એસ અને યુરોપના વોડકા કાનૂન મુજબ તેમાં કોઇ પણ પ્રકારની લાક્ષણિક સુંગધ, લક્ષણ, રંગ કે સ્વાદ ન હોવો જોઇએ. જો કે આ પરંપરાગત વોડકા ઉત્પાદન દેશોમાં જ થાય છે, કેટલાય દારૂ ગાળવાના દેશો ખૂબ જ સચોટ દારૂ ગાળવાને પસંદ કરે છે પણ ઓછામાં ઓછા ગાળવાની સાથે, જો ખાસ સ્વાદ અને તેમના માલને લાક્ષણિકતા આપે છે. "દારૂ કાઢવાના નિયંત્રક" તે એ વ્યક્તિ છે જે વોડકા માટે દારૂ ગાળવા અને તેને પ્રત્યક્ષ નીતારવાના કામની જવાબદારી લે છે. જ્યારે યોગ્ય રીતે, મોટે ભાગે "સામેના-દારૂના ઘૂંટો" અને "દારૂના ફીણ" અને "પૂંછડીઓ"ને દારૂ ગાળવાની પ્રક્રિયામાં અલગ કરી કાઢી નાંખવામાં આવે છે. દારૂ ગાળવાના આ હિસ્સામાં સ્વાદને એકત્રિત કરવામાં આવે છે જેમ કે [[ઇથલ અસેટાટે]] અને [[ઇથલ લકટાટે]] (દારૂના ફીણ) તથા [[ફ્યુસલ તેલ]] (પૂંછડીઓ) જે શુદ્ધ વોડકાના સ્વાદને અલગ પાડે છે. જોકે દારૂ ગાળવાના અનેક આંટાઓ, કે દારૂ નીકાળવાના સાધનના ઉપયોગથી મિશ્રિત કરવાથી, વોડકાના સ્વાદમાં ફરક આવે છે અને તેની શુદ્ધતા દેખાય છે. કેટલાક દારૂ ગાળવાની ભઠ્ઠીઓમાં દારૂ જેવા કે [[રમ]] અને [[બાઇજીયુ]], કેટલાક દારૂના ફીણ અને પૂંછડીઓને દારૂમાં ખાસ સ્વાદ અને મોઢાની સંવેદના માટે નથી નીકાળવામાં આવતા. વોડકાના દારૂને ગાળવાના પુનરાવર્તનમાં ઇથનોલના સત્તરને સૌથી ઊંચું રાખવામાં આવે છે જેથી ધારેલું પરિણામ મેળવી શકાય, જોકે ઘડેલા કાયદા તેની તાકાતની હદને નક્કી નથી કરતા. દારૂ કાઢવાના નિયંત્રકની દારૂને ગાળવાની પ્રક્રિયા અને પદ્ધતિ પર છેલ્લું ગાળવાનું અને અર્ક કાઢવાનો આધાર રહે છે કેટલીક વોડકામાં 95-96% ઇથનોલ હોય છે. મોટા ભાગની વોડકા પાણીથી સાફ કરેલી બોટલમાં ભરવામાં આવે છે. દારૂ ગાળવાના સત્તર, રાઇના આધારે બનતી વોડકાને સંપૂર્ણપણે અલગ કરે છે(ઉદાહરણ માટે)રાઇમાંથી [[બનતી વ્હિસ્કી]]; વ્હિસ્કી તેના છેલ્લા માદક જથ્થાને નીચેથી ગાળવાથી મળે છે, વોડકાના ગાળી સંપૂર્ણપણે શુદ્ઘ માદક દારૂ બનાવવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ પાણીમાં છેલ્લે ખાસ સ્વાદ મેળવા માટે નાંખવામાં આવે છે, તે પાણી પર નિરભર કરે છે કે તે દારૂને કેવો સ્વાદ આપે.<ref>[http://www.drinkboy.com/Essays/DistilledWater.html ''ડીસટીલ્ડ વોટર, વીથ અ ક્લીક'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505215157/http://www.drinkboy.com/Essays/DistilledWater.html |date=2009-05-05 }}, રોબર્ટ હેસ</ref> === લહેજતદાર બનાવવા વપરાતો પદાર્થ === મદ્યપી વિષયવસ્તુને બાજુએ રાખી, તો વોડકાને મૂળ બે સમૂહોમાં વિભાજીત કરી શકાય: ''ચોખ્ખી વોડકા'' અને ''સ્વાદવાળી વોડકા'' છેલ્લા એકમાંથી, ''કડવી ઔષધિના માદ્યકયુક્ત દ્વાવણ'' ને જો કોઇ અલગ પાડે, જેમ કે રશિયન ''યુબીલેયનાયા'' (સંવત્સરી વોડકા) અને ''પેર્ટસોવ્કા'' (પેપર વોડકા). મોટાભાગના વોડકા સ્વાદહીન હોય છે, અને ઘણી સ્વાદિષ્ઠ વોડકા પરંપરાગત રીતે, વોડકા-પીનારા વિસ્તારોમાં બનાવવામાં આવે છે, મોટે ભાગે ઘરેલું રીતે વોડકાના સ્વાદને વધારવા કે તબીબી હેતુ માટે થયીને બનાવાતી હોય છે. લિજ્જત માટે લાલ મરચાં, આદુ, ફળો, વેનીલા, ચોકલેટ (ગળપણ વિનાની), અને તજનો ઉપયોગ થાય છે. રશિયા અને [[યુક્રેન]]માં, મધ અને પેપર વોડકા (''પેર્ટસોવ્કા'' , રશિયામાં, ''જે પેર્ટસેમ'' , યુક્રેનિયનમાં) પણ ઘણી લોકપ્રિય છે. [[યુક્રેનીયનો]] વ્યવસાયિક વોડકાનું ઉત્પાદન કરે છે જેમાં [[સેન્ટ જોન્સ વોર્ટ]]વોડકાનો પણ સમાવેશ થાય છે. [[પોલેસ]] અને [[બેલારુસિયનો]] સ્થાનિક [[જંગલી ઘાસ]]ના પત્તા ઉમેરીને ''[[ઝુબ્રોવકા]]'' (પોલિશ) અને ''[[ઝુબ્રોવ્કા]]'' (બેલારુસિયન) વોડકા બનાવે છે. પોલેન્ડમાં પ્રસિદ્ધ મધ નાંખેલો વોડકા જેને [[ક્રુપનીક]] તરીકે ઓળખાય છે. સંયુક્ત રાજ્યોમાં [[બેકન વોડકા]] રજૂ કરવામાં આવી છે. [[નોર્ડીક દેશો]]માં પણ લિજ્જતની પરંપરા પ્રચલિત છે, જ્યાં વોડકાને ઔષધિઓ, ફાળો અને મસાલાઓ સાથે મેળવીને સ્વાદિષ્ટ યોગ્ય કડક પેય [[મધ્ય ઉનાળા]]ના તેહવારોના મોસમ માટે બનાવવામાં આવે છે. [[સ્વીડન]]માં, સામાન્યપણે ઔષધિ-સ્વાદની 40-વિચિત્ર પ્રકારની વોડકા બનાવાય છે (''કરયડ્ડાટ બ્રાન્નવીન'' ). પોલેન્ડમાં ''[[નાલેવ્કા]]'' નામની અલગ શ્રેણી છે જેમાં ફાળો, મૂળિયા, કે વધુ ઔષધિઓ ભેગી કરી વોડકા-યુક્ત દારૂ બને છે, જે મોટા ભાગે ઘરે કે નાની વ્યવસાયિક શરાબ ભઠ્ઠીઓમાં બનાવવામાં આવે છે તેમાં માદકતાનું પ્રમાણ 15 થી 75% ની વચ્ચે હોય છે. પોલિશ ભઠ્ઠીઓ ખૂબ જ શુદ્ધ વોડકા(95 %, 190 પ્રમાણ)ના [[શુદ્ધ અર્ક]] બનાવે છે (પોલિશ ભાષામાં: [[સ્પીરીટસ રેક્તીફીકોવની]]). વિશિષ્ટ પ્રકારની આ વોડકા, દારૂની દુકાને વેચાય છે, દવાની દુકાને નહી. સમાન રીતે, જર્મન બજારમાં જર્મન, હંગેરિયન, પોલિશ અને યુક્રેનિયન વેરાયટીના 90 થી 95% માદકતા ધરાવતા વોડકાને ટેકો આપે છે. [[બલ્ગેરિય]]ન વોડકા બલ્કન 176 ડીગ્રી અને 88 % માદકતા ધરાવે છે. === અન્ય પ્રક્રિયાઓ === મદક દારૂના નિમ્ન [[ઠંડા એકમ]]ના કારણે વોડકાને બરફ કે ફ્રીઝરમાં પાણી જામવવાની વગર પણ રાખી શકાય છે. તેવા દેશો જ્યાં સામાન્યપણે દારૂનું પ્રમાણ ઓછું હોય (ઉદાહરણ માટે યુએસએ, માદકતાની માત્રાને આધારે દારૂ પર કર લેવા તો હોવાના કારણે), વ્યક્તિગતરીતે કેટલીકવાર દારૂનું પ્રમાણ [[ફ્રીઝરમાં ગાળીને રાખવાથી]] વધી જાય છે. જો આલ્કોહોલનું પ્રમાણ ઓછું હોય અને ફ્રીઝરમાં પાણીના ફ્રીઝીંગ પોઈન્ટ થી નીચેની યોગ્ય માત્રામાં ઠંડી હોય તો ઘન થયી ગયેલા ચોચલાઓ મોટેભાગે પાણીના હોય છે(અલ્પ માત્રાના દારૂના મિશ્રિત). જો આ "બરફ"ના ચોસલાને નીકાળવામાં આવે, તો બાકી રહેલ વોડકા માદકતામાં સમૃદ્ધ હશે. == વોડકા અને ઇયુ (EU) == [[સંયુક્ત રાજ્યો]]માં દ્રાક્ષ-આધારથી બનેલી વોડકાને મળેલી તાજેતરની સફળતાથી વોડકા ઉત્પાદિત દેશો [[પોલેન્ડ]], [[ફિનલેન્ડ]], [[લીથુનીયા]] અને [[સ્વીડન]] તરત જ પ્રત્યાઘાત આપીને [[ઇયુ (EU) કાયદા ઘડવા]] માટે ઝુંબેશ ચલાવી રહ્યાં છે, જેમાં માત્ર ધાન્ય કે બટાકામાંથી બનતા દારૂને જ વોડકા ગણવાની અને સફરજન, [[દ્રાક્ષ]] વગેરેમાંથી બનતા [[ઈથાઈલ માદક દારૂ]]ને વોડકા નહિ ગણવાની હિમાયત કરવામાં આવી રહી છે.<ref name="reuters"/><ref name="stubb"/> આ દરખાસ્તની [[ભૂંસ]]માંથી વાઈન બનાવતા દક્ષીણ યુરોપીયન દેશોની ભારે આલોચના કરવામાં આવી રહી છે, ઊંચી ગુણવત્તાના ભૂંસવાળી વિવિધ [[પોમાસ બ્રાન્ડી]] બનાવાય છે, અને હલકી ગુણવત્તાના ભૂંસમાંથી દારૂ બનાવવામાં આવે છે. પછી કોઈ વોડકા ધાન્ય કે બટાકામાંથી બનાવવામાં નહી આવે અને જો તેવું થશે તો માલમાં વપરાતા પદાર્થને દર્શાવવો પડશે. આ કાયદાને [[યુરોપિયન સંસદે]] 19 જૂન 2007નાં રોજ સ્વીકાર્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&reference=P6-TA-2007-0259&language=EN|title=European Parliament legislative resolution of 19 June 2007 on the proposal for a regulation of the European Parliament and of the Council on the definition, description, presentation and labelling of spirit drinks}}</ref> == આરોગ્ય == કારણકે વોડકા સસ્તા ભાવે મળતી હોવાથી મોટાભાગે તેનો [[દુરુપયોગ]] થાય છે. વધુ પડતું લેવાથી તે જીવલેણ પણ સાબિત થઇ શકે છે જેનાથી શ્વાસોશ્વાસનું બંધ થવું કે અસાવધાનીથી સૂંઘવાથી ઉલટી કે પીધેલા માણસને બેશુદ્ધિ આવી શકે છે. વધુમાં, દારૂની અસરથી અનેક જખમ ઇજોઓ જેવી કે પડી જવું કે સાધન સાથે અકસ્માત પણ થઇ શકે છે. [[]]0.1 થી વધુ પ્રમાણમાં દારૂ પીવાથી લોહી દારૂ તૃપ્તિ થાય છે જે નિર્જલીકરણ,પચવામાં બળતરા, અને અન્ય લક્ષણો જે તેની સાથે સંકાળેયા હોવાના કારણે થાય છે જેમાં [[દારૂનો નશો]] અને [[હેન્ગઓવર]], અને માંદગીની અસરો જેમાં યકૃતનું રોગથી બંધ થવું, અને કેટલાય જીઆઇ કેન્સરોનો સમાવિષ્ટ છે (ખાસ કરીને મૌખિક પોલાણ). વધુમાં ઇથાનોલ, [[મેથાનોલ]], [[ફૂઝલ તેલ]] અને [[તેજાબ]] હેન્ગઓવર લાવવામાં મદદરૂપ થાય છે. {{fact|date=January 2010}} કેટલાક દેશોમાં [[કાળી-બજાર]] વોડકા કે "[[બાથટ્યૂબ]]" વોડકાનો મોટાપાયે વેચાય છે કારણ કે તે સરળતાથી બનાવી શકાય છે અને આથી કરવેરામાંથી પણ મુક્તિ મળે છે. આવી કાળા-બજારના નિર્માતાઓ ખતરનાક ઔદ્યોગિક ઇથાનોલ જેવા ઝેર નાંખતા હોય છે જેનાથી [[અંધાપો]]કે મૃત્યુ પણ થઇ શકે છે.<ref>{{cite news |first=Steven |last=Eke |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6157015.stm |title='People's vodka' urged for Russia |publisher=BBC News |date=November 29, 2006 |access-date= 2008-11-22}}</ref> માર્ચ 2007માં, [[બીબીસી સમાચારે]] યુકેની બનાવેલી દસ્તાવેજમાં રશિયામાં કેટલાક [[કમળા]]નું કારણ "બાથટયૂબ" વોડકોને દર્શાવ્યું હતુ.<ref>{{cite news |first=John |last=Sweeney |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6434789.stm |title=When vodka is your poison |publisher=BBC News |date=March 10, 2007 |access-date= 2008-11-22}}</ref> તેવી શંકા કરવામાં આવતી હતી કે આનું કારણ એક ઔદ્યોગિક જંતુનાશક દવા [[(એક્સ્ટ્રાસ્પેટ]]) છે-95% ઇથાનોલ સાથે ઉચ્ચ રાસાયણિક ઝેર પણ ઉમેર્યું હતું- ગેરકાયદેસર વેપારીઓએ દ્વારા આ વોડકામાં તેના ઊંચી મદકતા અને ઓછી કિંમતમાં બને તે માટે આમ કરવામાં આવ્યું હતું, મૃત્યુ દરમાં અંદાજે 120 લોકોની મોત થઇ અને ૧,000 લોકોને ઝેરની અસર થઇ. મૃત્યુદર વધવાની આશા છે કારણ કે [[કીર્રહોસીસ]]ની ખરાબ પ્રકૃતિ જેનાથી કમળાનું કારણ છે. == નોંધ == {{Reflist|2}} == સંદર્ભો == * બેગ્ગ, દેસ્મોન્દ. ''ધ વોડકા કમ્પેનીયન: અ કૉનસરસ ગાઇડ'' . રનીંગ: 1998. આઇએસબીએન 0-7624-0252-0. * [[પોખ્લેબ્કીન, વિલયમ]] અને કલાર્કે, રેન્ફ્રી (ભાષાંતરક). ''[[વોડકોનો ઇતિહાસ]]'' . વેરસો, 2000. આઇએસબીએન 0-86091-359-7. * દેલોસ, ગીલ્બેર્ત. ''વોડકા ઓફ ધ વર્લ્ડ'' . વોલફલ્લેટ: 1998. આઇએસબીએન 0-7858-1018-8. * લીંગવુડ,વીલીયમ અને ઇઆન વીસ્કીવસ્કી ''વોડકા: ડીસકવરીંગ, ઇક્સપ્લોરીંગ, ઇન્જોઇંગ'' . રાયલેન્ડ, પેટર્સ, &amp; સ્મોલ: 2003. આઇએસબીએન1-84172-506-4. * પ્રાઇસ, પામેલા વન્ડયકે. ''ધ પેંગવીન બુક ઓફ સ્પીરીંટ અને લીકર્સ'' . (પેંગ્વિન પુસ્કતો, 1982) પ્રકરણ 8 વોડકાને સમર્પિત છે. * બ્રૂમ, દવે. ''કમ્પલીટ બુક ઓફ સ્પીરીટ એન્ડ કોકટેઇલ્સ '' , કારલટોન બુક્સ Ltd: 1998. આઇએસબીએન 1-85868-485-4 * ફેથ, નીકોલ્સ અને ઇવાન વીસનીવક્સીં ''ક્લાસીક વોડકા '' , પરીઓન બુક્સ લીમીટેડ.: 1977. આઇએસબીએન 1-85375-234-7 * રોગલા, જાન. ''ગોર્જાલ્કા ચ્ઝ્ય્લી હિસ્તોરિયા આઈ ઝાસદ્ય વ્ય્પલાનિયા મોચ્ન્ય્ચ ટરુન્કોવ'' , બોબબ: 2004. આઇએસબીએન 83-89642-70-0 [[શ્રેણી:વોડકા]] [[શ્રેણી:રશિયન શોધો]] 7dmy3nk44jaxw1qugyjpvsv40ka227p 0 22581 901704 880542 2026-06-21T04:04:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901704 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''હેલ બેરી''' ({{pron-en|ˈhæli ˈbɛri}}; જન્મ 14 ઓગસ્ટ, 1966)<ref>[http://web.archive.org/web/20071221152958rn_1/student.britannica.com/comptons/article-9389354/Halle-Berry બ્રિટાનીકા] અને અન્ય સ્થળે 1968 જન્મતારીખ હોવા છતાં, તેમણે ઓગસ્ટ 2006 અગાઉની મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે તેમ હોય તો તે 40 વર્ષની થશે. જૂઓ: [http://www.femalefirst.co.uk/celebrity/96792004.htm ફિમેલફર્સ્ટ], [http://www.darkhorizons.com/news06/berry.php ડાર્કહોરાઇઝન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107013643/http://www.darkhorizons.com/news06/berry.php |date=2008-01-07 }}, [http://www.filmmonthly.com/Profiles/Articles/HalleBerryX3/HalleBerryX3.html ફિલ્મમન્થલી], અને [http://www.cbsnews.com/stories/2004/07/20/earlyshow/leisure/celebspot/main630707.shtml સીબીએસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703040557/http://www.cbsnews.com/stories/2004/07/20/earlyshow/leisure/celebspot/main630707.shtml |date=2010-07-03 }} પણ જૂઓ. પ્રવેશ 2007-05-05.</ref> એક અમેરિકન અભિનેત્રી, પૂર્વ [[ફેશન મોડલ]], અને [[બ્યુટી ક્વીન]] છે. ==વિગત== બેરીએ ''[[ઇન્ટ્રોડ્યુસીંગ ડોરોથી ડેન્ડ્રિજ]]'' <ref name="peo1"/> માટે એમી, ગોલ્ડન ગ્લોબ, એસએજી (SAG), અને એનએએસીપી (NAACP) ઇમેજ પુરસ્કારો તથા [[શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટેનો એકેડેમી પુરસ્કાર]] જીત્યા હતા અને ''[[મોનસ્ટર્સ બોલ]]'' ના તેના અભિનય બદલ તેણી 2001માં [[બાફ્ટા (BAFTA) પુરસ્કાર]] માટે નામાંકન પામી હતી, તેણી 2009 સુધીની શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટેનો પુરસ્કાર જીતનારી એકમાત્ર [[આફ્રિકન અમેરિકન]] વંશની મહિલા હતી. તે [[હોલિવુડ]]ની સૌથી વધારે વળતર મેળવતી અભિનેત્રી છે અને તેણી [[રેવલોન]]ની પ્રવક્તા પણ છે.<ref name="Wtapl">[http://www.999today.com/mediaandentertainment/news/story/31542.html "વિથરસ્પૂન ટોપ્સ એક્ટ્રેસ પે લિસ્ટ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511165953/http://www.999today.com/mediaandentertainment/news/story/31542.html |date=2008-05-11 }}. (નવેમ્બર 2007). 999નેટવર્ક. પ્રવેશ 2007-12-15.</ref><ref name="PSASNaSaR">જેનિફર બેયોટ (ડિસેમ્બર 1, 2002). [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEED91338F932A35751C1A9649C8B63 "પ્રાઇવેટ સેક્ટર; એ શેકર, નોટ એ સ્ટિરર, એટ રેવલોન"]. ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ. પ્રવેશ 2007-12-23.</ref> તેણી પોતાની કેટલીક ફિલ્મોના પ્રોડક્શન કાર્યમાં પણ સામેલ હતી. અભિનેત્રી બની તે અગાઉ, બેરીએ ઘણી બ્યૂટી સ્પર્ધામાં ભાગ લીધો હતો, જેમાં તેણી [[મિસ યુએસએ]] (1986)માં બીજા ક્રમે અને મિસ યુએસએ વર્લ્ડ 1986 ટાઇટલ જીતી હતી.<ref name="peo1"/> 1991માં ''[[જંગલ ફિવર]]'' માં અભિનય દ્વારા [[ફિચર ફિલ્મ]]માં તેણીની ભૂમિકાની શરૂઆત થઇ. ત્યાર બાદ તેણીએ ''[[ધી ફ્લિન્ટસ્ટોન]]'' (1994), ''[[બુલવર્થ]]'' (1998), ''[[એક્સ-મેન]]'' (2000) અને તેની સિક્વલમાં, તથા ''[[ડાય અનધર ડે]]'' માં (2002) [[બોન્ડ ગર્લ]] [[જિન્ક્સ]] તરીકે ભૂમિકા ભજવી. તેણીએ 2005માં ''[[કેટવુમન]]'' માટે સૌથી ખરાબ અભિનેત્રી માટેનો [[રેઝી પુરસ્કાર]] પણ જીત્યો હતો અને વ્યક્તિગત રીતે સ્વીકાર્યો હતો.<ref name="AcssisC"/> બાસ્કેટ બોલ ખેલાડી [[ડેવિડ જસ્ટીસ]] અને સંગીતકાર [[એરિક બિનેટ]] સાથે છુટાછેડા લીધા બાદ, બેરી [[ફ્રેન્ચ કેનેડિયન]] મોડેલ [[ગેબ્રિઅલ ઓબ્રી]] સાથે નવેમ્બર 2005થી ફરી રહ્યા છે. 16 માર્ચ, 2008ના રોજ તેમના પ્રથમ બાળક, નાહલા એરિએલા ઓબ્રી,<ref name="daughter">[http://www.people.com/people/article/0,,20185030,00.html "હેલ બેરીના સંતાનનું નામ: નાહલા એરિએલા ઓબ્રી!"] (માર્ચ 18, 2008). ''[[પીપલ]]'' . પ્રવેશ 2008-03-18.</ref> નામની છોકરીનો જન્મ થયો હતો. == પ્રારંભિક જીવનm == બેરીનો જન્મ '''મારિયા હેલ બેરી''' તરીકે 1971માં થયો હતો, જોકે કાયદાકીય રીતે પાછળથી તેમનું નામ બદલીને હેલ મારિયા બેરી થયું હતું.<ref>[http://www.genealogy.com/famousfolks/halleb/d0/i0000001.htm#i1 "ફર્સ્ટ જનરેશન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509181354/http://www.genealogy.com/famousfolks/halleb/d0/i0000001.htm#i1 |date=2012-05-09 }}.</ref> બેરીના માતાપિતાએ [[હેલ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર]]માંથી તેમના વચ્ચેના નામની પસંદગી કરી હતી, જે પાછળથી [[ઓહિયો]]ના [[ક્લેવલેન્ડ]]ના જન્મસ્થળ ખાતે સ્થાનિક સિમાચિહ્ન બની ગયું હતું.<ref name="actors">"હેલ બેરી". ''[[ઇન્સાઇડ ધી એક્ટર્સ સ્ટુડીઓ]]'' . [[બ્રેવો]]. (ઓક્ટોબર 29, 2007) ન્યૂ યોર્ક સિટી.</ref> તેમની માતા જુડિથ એન ([[née]] હોકિન્સ)<ref>[http://news.bbc.co.uk/nolavconsole/ukfs_news/hi/newsid_4990000/newsid_4996500/nb_rm_4996532.stm "હેલ બેરી લુકીંગ ફોર એક્સ ફેક્ટર"]. ''બીબીસી'' . પ્રવેશ 2007-02-07.</ref><ref>લોરેન્સ વેન ગેલ્ડર (મે 26, 2003). [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C02EED91231F935A15756C0A9659C8B63 "આર્ટ્સ બ્રિફીંગ"]. ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ પ્રવેશ 2008-02-02.</ref> [[કોકેસિયન]] તેમજ માનસિક રોગ સંબંધી પરિચારીકા હતી. તેણીના પિતા, જેરોમ જેસી બેરી [[આફ્રિકન અમેરિકન]] હતા અને માતા કામ કરતા હતા તે જ માનસિક રોગોના વોર્ડમાં હોસ્પિટલ સહાયક હતા; જેઓ પાછળથી બસ ડ્રાઇવર બન્યા હતા.<ref name="actors"/><ref>[http://www.cctv.com/program/cultureexpress/20080331/102068.shtml "હેલ બેરી, "બ્લેક પર્લ" ટુ વીન ઓસ્કાર્સ બેસ્ટ એક્ટ્રેસ"].</ref> બેરીની નાની, નેલ્લિ ડિસકન ઇંગ્લેન્ડના [[સોલિ, ડર્બિશાયર]], [[ઇંગ્લેન્ડ]]માં જન્મ્યા હતા, જ્યારે તેમના નાના, અર્લ એલ્સવર્થ હોકિન્સનો જન્મ [[ઓહિયો]] ખાતે થયો હતો.<ref name="gen.com">[http://www.genealogy.com/famousfolks/halleb/index.html "એન્સેસ્ટ્રી ઓફ હેલ બેરી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118224559/http://www.genealogy.com/famousfolks/halleb/index.html |date=2012-01-18 }}. Genealogy.com. પ્રવેશ 2007-02-07.</ref> બેરી જ્યારે ચાર વર્ષની હતી ત્યારે તેના માતાપિતાએ છુટાછેડા લીધા હતા; તેણી અને નાની બહેન હેઇદી<ref name="nea">[[લોવિસ, ફ્રેન્ક]], [http://news.google.com/newspapers?nid=1955&amp;dat=19920705&amp;id=I_ohAAAAIBAJ&amp;sjid=JaMFAAAAIBAJ&amp;pg=1658,2911296 "હેલ બેરી ઇઝ પોઇઝ્ડ ટુ બિકમ મેજર સ્ટાર"], [[ન્યૂઝપેપર એન્ટરપ્રાઇઝ અસોસિએશન]] ''[[રિડીંગ ઇગલ]]'' દ્વારા ([[રિડીંગ, પેન્સિલવેનીયા]]), જૂલાઇ 5, 1992 </ref>નો ઉછેર ફક્ત તેમની માતા દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="actors"/> બેરીએ પ્રકાશિત અહેવાલોમાં જણાવ્યું હતું કે તેણી બાળપણથી<ref name="actors"/><ref name="Showbiz">[http://www.theage.com.au/articles/2003/01/28/1043534043252.html?oneclick=true "શોબિઝ"]. (જાન્યુઆરી 28, 2003) ''ધી એજ'' . પ્રવેશ 2007-12-15.</ref> જ પિતા સાથે કોઇ સંબંધ ધરાવતી નથી, 1992માં જણાવ્યા પ્રમાણે, "[તેઓ ગયા ત્યારથી] મને તેમના તરફથી કોઇ પ્રતિભાવ સાંપડ્યો નથી. કદાચ તેઓ જીવંત ન પણ હોય."<ref name="nea"/> બેરી [[બેડફોર્ડ હાઇ સ્કૂલ]]માંથી સ્નાતક થયા હતા, અને ત્યાર બાદ તેઓ [[હિગબીઝ]] ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોરના બાળકોના વિભાગમાં કામ કરતા હતા. ત્યાર બાદ તેઓ [[કુયાહોગા કમ્યુનિટી કોલેજ]] ખાતે ભણ્યા હતા. 1980ના દાયકામાં, તેમણે ઘણી [[બ્યૂટી કોન્ટેસ્ટ]]માં ભાગ લીધો હતો, અને 1985માં મિસ ટીન ઓલ-અમેરિકન અને 1986માં [[મિસ ઓહિયો યુએસએ]] જીત્યા હતા.<ref name="peo1">[http://www.people.com/people/halle_berry/biography "હેલ બેરી જીવનચરિત્ર"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829174903/http://www.people.com/people/halle_berry/biography |date=2016-08-29 }}. ''પીપલ'' . પ્રવેશ 2007-12-15.</ref> તેઓ 1986 [[મિસ યુએસએ]]માં [[ટેક્સાસ]]ની [[ક્રિસ્ટી ફિચ્ટનર]] બાદ બીજા ક્રમે રહ્યા હતા. [[મિસ યુએસએ]] 1986 જાહેર મુલાકાત સ્પર્ધામાં, બેરીએ જણાવ્યું હતું કે તેણી મનોરંજક અથવા માધ્યમમાં કોઇ ભૂમિકા અદા કરવા માગે છે. તેણીની મુલાકાતને નિર્ણાયકો દ્વારા સૌથી વધુ સ્કોર આપવામાં આવ્યો.<ref>[http://www.pageant-almanac.com/miss-usa/scorecard.php#1986 "પીજન્ટ આલ્માનેક - મિસ યુએસએ 1986 સ્કોર્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009090510/http://www.pageant-almanac.com/miss-usa/scorecard.php#1986 |date=2007-10-09 }}. પ્રવેશ 2007-12-21.</ref> તેણી 1986માં મિસ વર્લ્ડની પ્રથમ આફ્રિકન-અમેરિકન સ્પર્ધક હતી, જ્યાં તેણી છઠ્ઠા ક્રમે રહી હતી અને [[ટ્રિનીદાદ એન્ટ ટોબેગો]]ની [[ગિસેલ્લી લારોન્ડે]] મિસ વર્લ્ડનો તાજ જીતી ગઇ હતી.<ref>ફ્રેન્ક સેનેલો (2003). ''હેલ બેરી: એ સ્ટોર્મી લાઇફ'' . ISBN 1-85227-092-6.</ref> 1989માં, ''[[લિવીંગ ડોલ્સ]]'' નામની ટૂંકી ટેલિવિઝન શ્રેણીના ટેપીંગ દરમિયાન, બેરી કોમામાં જતી રહી હતી અને તેને [[ડાયાબિટીસ મેલિટસ ટાઇપ 1]] હોવાનું નિદાન થયું હતું.<ref name="actors"/><ref>[http://www.health24.com/medical/Condition_centres/777-792-808-1536,16928.asp "હેલ બેરી – ઓસ્કાર વિનીંગ એક્ટ્રેસ એન્ડ ટાઇપ 1 ડાયાબિટીક"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081123032716/http://www.health24.com/medical/Condition_centres/777-792-808-1536,16928.asp |date=2008-11-23 }}. પ્રવેશ 2007-02-07.</ref> == અભિનય કારકીર્દિ == [[ચિત્ર:Halle Berry 1986.png|thumb|120px|left|મિસ ઓહિયો યુએસએ 1987 તરીકે અન્ય મિસ યુએસએ 1986ના ઉમેદવારો સાથે યુએસઓ ટુર પર જવા તૈયાર થઇ રહેલી બેરી]] 1980ના દાયકાના અંત ભાગમાં, બેરી [[મોડેલિંગ]] તેમજ અભિનયમાં કારકીર્દિ બનાવવા [[ઇલ્લિનોઇસ]] ગયા હતા. ગોર્ડન લેક પ્રોડક્શન્સના ''શિકાગો ફોર્સ'' તરીકે ઓળખાતા સ્થાનિક [[કેબલ]] માટે [[ટેલિવિઝન શ્રેણી]] તેનો પ્રથમ પ્રોજેક્ટ હતો. 1989માં, બેરીએ શોર્ટ-લિવ્ડ એબીસી ટેલિવિઝન શ્રેણી ''[[લિવિંગ ડોલ્સ]]'' માં એમિલી ફ્રેન્કલિનની ભૂમિકા ભજવી હતી. (''[[હૂ ઇઝ ધી બોસ]]'' ની સ્પિન-ઓફ). તેણીએ લાંબા સમય સુધી ચાલેલી શ્રેણી [[નોટ્સ લેન્ડીંગ]]માં ફરી ફરી ભૂમિકા ભજવી હતી. 1992માં, બેરીને આર. કેલ્લિના સેમિનલ સિંગલ, "હ[[નિ લવ]]"માં પ્રેમિકા તરીકે ભૂમિકા આપવામાં આવી હતી.<ref>હેલ બેરી, આર. કેલ્લિ (જાન્યુઆરી 14, 1992). "90ના દાયકામાં જન્મ". [[જીવ રેકોર્ડ્સ]].</ref> [[સ્પાઇક લિ]]ના ''[[જંગલ ફિવર]]'' માં તેણીની [[ફિચર ફિલ્મ]]ની પ્રથમ ભૂમિકા હતી, જેમાં તેણીએ [[ડ્રગની વ્યસની]] વિવિયનની ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="actors"/> તેણીએ 1991માં ફિલ્મ ''[[સ્ટ્રિક્લી બિઝનેસ]]માં'' પ્રથમ કો-સ્ટારીંગ ભૂમિકા ભજવી હતી. 1992માં, બેરીએ રોમેન્ટિક કોમેડી ફિલ્મ ''[[બુમરેંગ]]માં'' કેરિયર વુમનની ભૂમિકા ભજવી હતી જે [[એડી મર્ફી]]થી મોહિત થઇ જાય છે. તે જ વર્ષે, [[એલેક્સ હેલિ]]ના પુસ્તક પર આધારિત,''[[Queen: The Story of an American Family]]'' ટીવીના સ્વીકૃતિકરણ [[દ્વિવંશીય]] ગુલામની ભૂમિકા ભજવીને જાહેર આકર્ષણ પ્રાપ્ત કર્યુ હતું. બેરી ''[[ફ્લિન્ટસ્ટોન]]'' માં લાઇવ-એક્શનમાં "શેરોન સ્ટોન" તરીકે હતા, જેમાં તેમણે કામોત્તેજક સેક્રેટરીની ભૂમિકા ભજવી હતી જે ફ્રેડ ફ્લિન્ટસ્ટોનને આકર્ષે છે.<ref name="Sharon">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/entertainment/2002/oscars_2002/1814191.stm "બેરી: રાઇપ ફોર સક્સેસ"]. (માર્ચ 25, 2002) બીબીસી-ન્યૂઝ. પ્રવેશ 2007-02-19.</ref> અગાઉ ડ્રગની બંધાણીની ભૂમિકા ભજવનાર અને ''[[લુઝીંગ ઇસાઇયાહ]]'' (1995)માં પોતાના પુત્રનો હક પાછો મેળવવા સંઘર્ષ કરતી ભૂમિકામાં, બેરીએ [[જેસિકા લેન્ગ]] સામે વધુ ગંભીર ભૂમિકા અદા કરી હતી. તેણીએ ''[[રેસ ધી સન]]'' (1996)માં સાન્દ્રા બીચરની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે સત્ય ઘટના પર આધારિત હતી, અને ''[[એક્ઝિક્યુટીવ ડિસીઝન]]'' માં કુર્ત રસેલ સાથે કામ કર્યું હતું. 1996 બાદ, તેઓ સાત વર્ષ સુધી [[રેવલોન]]ના પ્રવક્તા હતા અને 2004માં ફરી કરાર કર્યો હતો.<ref name="PSASNaSaR"/><ref>[https://web.archive.org/web/20120305012909/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3374/is_17_25/ai_111648596/ "રેવલોન - સપ્લાયર ન્યૂઝ - રિન્યુડ ઇટ્સ કોન્ટ્રેક્ટ વીથ એક્ટ્રેસ હેલ બેરી; ટુ ઇન્ટ્રોડ્યુસ ધી પિન્ક હેપ્પીનેસ સ્પ્રીંગ 2004 કલર કલેક્શન - બ્રિફ આર્ટિકલ"]. (ડિસેમ્બર 15, 2003) CNET નેટવર્ક્સ. પ્રવેશ 2007-12-23.</ref> 1998માં, બેરીની ફિલ્મ ''[[બુલવર્થ]]'' માં સક્રિય કાર્યકરો દ્વારા ઉછેરવામાં આવેલી બુદ્ધિમાન મહિલા તરીકેની ભૂમિકાના ઘણા વખાણ થયા હતા, જે રાજકારણી ([[વોરન બીટ્ટિ]])ને જીવનની નવી તક પૂર પાડે છે. તે સમાન વર્ષે, તેણીએ ફિલ્મ ''[[વ્હાય ડુ ફૂલ્સ ફોલ ઇન લવ]]'' માં પોપ ગાયક [[ફ્રેન્કી લેમન]]ની ત્રણ પત્નીઓમાંથી એક [[ઝોલા ટેલર]]ની ભૂમિકા અદા કરી હતી. 1999માં [[એચબીઓ]]ના જીવનચરિત્ર ''[[ઇન્ટ્રોડ્યૂસીંગ ડોરોથી ડેન્ડ્રિજ]]'' માં, તેણીએ [[એકેડેમી પુરસ્કાર]] માટે નામાંકન મેળવનારી પ્રથમ કૃષ્ણવર્ણીય મહિલા બનવાની ભૂમિકા અદા કરી હતી.<ref name="actors"/> બેરીનો અભિનય [[એમી]] અને [[ગોલ્ડન ગ્લોબ]] જેવા વિવિધ પુરસ્કારો સાથે જાણીતો બન્યો હતો.<ref name="peo1"/><ref>પેરિશ, જેમ્સ રોબર્ટ (ઓક્ટોબર 29, 2001). "ધી હોલિવુડ બુક ઓફ ડેથ: ધી બિઝારે, ઓફન સોર્ડિડ, પાસિંગ્ઝ ઓફ મોર ધેન 125 અમેરિકન મુવી એન્ડ ટીવી આઇડોલ્સ". મેકગ્રો હિલની કન્ટેમ્પરરી બુક્સ. ISBN 0-8092-2227-2.</ref> 2001માં, બેરી ફિલ્મ ''[[મોનસ્ટર્સ બોલ]]'' માં ફાંસી અપાયેલા ખૂનીની પત્ની, લેટિસીયા મસગ્રોવ તરીકે જોવા મળ્યા હતા. તેણીના અભિનયને [[નેશનલ બોર્ડ ઓફ રિવ્યૂ]] અને [[સ્ક્રિન એક્ટર્સ ગીલ્ડ]] પુરસ્કારોથી નવાજવામાં આવ્યો હતો, અને એક રસપ્રદ યોગાનુયોગમાં તેણી એકેડેમી પુરસ્કાર જીતનારી પ્રથમ [[આફ્રિકન-અમેરિકન]] મહિલા બની હતી (અગાઉ તેમની કારકીર્દીમાં તેણીએ [[ડોરોથી ડેન્ડ્રિજ]]ની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે નામાંકન પામતી પ્રથમ આફ્રિકન-અમેરિકન મહિલા હતી).<ref name="peo2">[http://www.people.com/people/halle_berry/biography/0,,20004436_10,00.html "હેલ બેરી જીવનચરિત્ર: પાનું 2"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110108020321/http://www.people.com/people/halle_berry/biography/0,,20004436_10,00.html |date=2011-01-08 }}. ''People.com'' . પ્રવેશ 2007-12-20.</ref> [[એનએએસીપી (NAACP)]]એ નિવેદન જારી કર્યુ હતું: "અમને આશા આપવા બદલ અને ગૌરવાન્વિત કરવા બદલ હેલ બેરીને ખૂબ અભિનંદન. હોલિવુડ તો ચામડીના રંગને સ્થાને આવડતને આધારે કામગીરી અંગે નિર્ણય લેવા માટે અંતે તૈયાર છે તેવો આ સંકેત હોય તો તે સારી બાબત છે."<ref>"NAACPએ હેલ બેરીને અભિનંદન આપ્યા, ડેન્ઝલ વોશિંગ્ટન". (માર્ચ 2002) ''યુ.એસ. ન્યૂઝવાયર'' .</ref> તેણીની ભૂમિકાએ વિવાદ ઉભો કર્યો હતો. બેરીના સાથી અભિનેતા બિલી બોબ થોર્ન્ટન સાથેનું આબેહુબ નગ્ન દ્રશ્ય માધ્યમો અને આફ્રિકન-અમેરિકનોમાં ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યું હતું. આફ્રિકન-અમેરિકન સમુદાયના ઘણા લોકોએ બેરીની આ ભૂમિકા માટે તેણીની ટીકા કરી હતી.<ref name="ebony"/> બેરીએ ઉત્તર આપ્યો: " આટલા બધા વિવાદો ઉભા કરવાની કોઇ જરૂર હતી તેમ મને નથી લાગતું. તે એક અદભૂત ફિલ્મ હતી. તે દ્રશ્ય વિશેષ અને મધ્યવર્તી અને ફિલ્મ માટે જરૂરી હતું, અને તે ખૂબ વિશેષ વાર્તા હોવાથી તેમાં ફરી કામ કરવું મને ગમશે."<ref name="ebony"/> [[ચિત્ર:Halle Berry signs autographs for US soldiers in Bosnia-Herzegovina.jpg|170px|thumb|બોન્સિયા-હર્ઝેગોવિનામાં યુએસના સૈનિકો માટે હસ્તાક્ષર કરી રહેલી બેરી]] એકેડેમી પુરસ્કાર જીત્યા બાદ બેરીએ રેવલોનની જાહેરાત માટે વધુ ફીની માગ કરી હતી, અને કોસ્મેટિક્સ કંપનીના વડા [[રોન પેરેલમેને]] તેણીને અભિનંદન આપતા જણાવ્યું હતું કે તેણી કંપની માટે મોડેલિંગ કરે છે તે માટે તેઓ ખૂબ ખુશ છે. તેણીએ જવાબ આપ્યો, "આથી તમારે મને વધારે નાણાં ચૂકવવા જ પડશે." પેરેલમેન ગુસ્સે થઇને ચાલ્યા ગયા હતા.<ref>હ્યુજ ડેવિસ (એપ્રિલ 2, 2002). [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1389622/Berry-seeks-higher-adverts-fee.html "બેરી સિક્સ હાયર એડ્વર્ટ્સ ફી."] ધ ટેલિગ્રાફ. પ્રવેશ 2008-04-01.</ref> એકેડેમી પુરસ્કારની જીત તેણીને બે જાણીતી "ઓસ્કાર મોમેન્ટ્સ" સુધી લઇ ગઇ હતી. પુરસ્કાર સ્વીકારતી વખતે, તેણીએ અગાઉ આ તક ન મેળવી શકનારી કૃષ્ણવર્ણીય અભિનેત્રીઓનો આભાર વ્યક્ત કરતુ વક્તવ્ય આપ્યું હતું. તેણીએ જણાવ્યું, "આ પળ મારા કરતા ઘણી મોટી છે. આ પ્રત્યેક બેનામી, ઓળખ વિનાની મારા રંગની મહિલાઓ માટે છે, આજે રાત્રે તેમની જીત માટેના દ્વાર ખુલી ગયા છે."<ref>ઓલિવર પિપલ (માર્ચ 26, 2002). [http://www.telegraph.co.uk/news/1388917/Oscar-night-belongs-to-Hollywoods-black-actors.html "ઓસ્કાર નાઇટ બિલોંગ્ઝ ટુ હોલિવુડ્ઝ બ્લેક એક્ટર્સ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202061906/http://www.telegraph.co.uk/news/1388917/Oscar-night-belongs-to-Hollywoods-black-actors.html |date=2008-12-02 }} ધ ટેલિગ્રાફ. પ્રવેશ 2008-04-01.</ref> એક વર્ષ બાદ જ્યારે તેણી વિજેતા [[એડ્રિયન બ્રોડી]]ને શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટેનો પુરસ્કાર રજૂ કરી રહી હતી, જ્યારે વિજેતાએ પરંપરાગત રીતે ગાલથી અભિવાદન કરવાને બદલે બેરીને લાંબુ ચુંબન કર્યુ. બેરીએ કોમિક પુસ્તકની શ્રેણી ''[[એક્સ-મેન]]'' પરથી બનેલી ફિલ્મ અને તેની ''[[એક્સ2:એક્સ-મેન યુનાઇટેડ]]'' (2003) અને ''[[X-Men: The Last Stand]]'' (2006)માં સુપરહિરો [[સ્ટોર્મ]]ની ભૂમિકા ભજવી હતી. 2001માં, બેરી ''[[સ્વોર્ડફિશ]]'' માં દેખાયા હતા, જેમાં તેમનો સ્ક્રિન પરનું પ્રથમ નગ્ન દ્રશ્ય હતું.<ref name="Hyland">ઇયાન હાઇલેન્ડ (સપ્ટેમ્બર 2, 2001). [http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4161/is_20010902/ai_n14532259/ "ધી ડાયરી: હેલ્સ બોલ્ડ ગ્લોરી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701225947/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4161/is_20010902/ai_n14532259/ |date=2010-07-01 }}. ''સન્ડે મિરર'' . પ્રવેશ 2009-07-05.</ref> પ્રથમ તો, તેમણે સૂર્યસ્નાન કરતા એક દ્રશ્યમાં ટોપલેસ થવાની ના પાડી હતી, પરંતુ વોર્નર બ્રધર્સે તે પ્રમાણે ફીમાં વધારો કરી આપતા તેણી તૈયાર થઇ ગઇ હતી.<ref>હ્યુજ ડેવિસ (ફેબ્રુઆરી 7, 2001). [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1310430/Halle-Berry-earns-extra-andpound357%2C000-for-topless-scene.html "હેલ બેરી અર્ન્સ એક્સ્ટ્રા £357,000 ફોર ટોપલેસ સિન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122130433/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1310430/Halle-Berry-earns-extra-andpound357%2C000-for-topless-scene.html |date=2009-01-22 }}. ધ ટેલિગ્રાફ. પ્રવેશ 2008-04-29.</ref> તેણીના સ્તનના થોડા પ્રદર્શનથી ફીમાં 50,000 ડોલરનો વધારો થઇ ગયો.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2002/05/25/bfhalle.xml&amp;page=2 "એન્ડ ધી વિનર ઇઝ...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506173616/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2002%2F05%2F25%2Fbfhalle.xml |date=2008-05-06 }}પૃષ્ઠ 2".</ref> બેરીએ આ વાતોને અફવા ગણાવી અને તરત જ નકારી દીધી.<ref name="Hyland"/> નગ્નતાની જરૂર હતી તેવા ઘણી ભૂમિકાઓને નકાર્યા બાદ, પતિ બિનેટે તેમ કરવા માટે ટેકો આપતા અને જોખમ લેવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યા બાદ તેણે ''સ્વોર્ડફિશ'' બનાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો.<ref name="ebony">"હેલ્સ બિગ યર". (નવેમ્બર 2002) ''ઇબોની'' .</ref> == આંતરરાષ્ટ્રીય સફળતા == [[ચિત્ર:Halle Berry in Hamburg, 2004.jpg|140px|thumb|right|2004માં હેમ્બર્ગમાં બેરી]] 2002ની બ્લોકબસ્ટર ''[[ડાય અનધર ડે]]'' માં [[બોન્ડ ગર્લ]] [[ગિયાસીટા 'જિન્ક્સ' જ્હોન્સન]] તરીકે, બેરીએ ''[[ડો. નો]]'' માંથી એક દ્રશ્ય ભજવ્યું હતું, જેમાં 40 વર્ષ અગાઉ [[ઉર્સુલા એન્ડ્રેસ]] તરીકે [[જેમ્સ બોન્ડ]] તેણીને અભિનંદન આપતા હોય છે.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1390649/Berry-recreates-a-Bond-girl-icon.html "બેરી રિએક્ટ્સ એ બોન્ડ ગર્લ આઇકોન"]. (એપ્રિલ 12, 2002) ટેલિગ્રાફ ઓબ્ઝર્વર.</ref> લિન્ડી હેમીંગે સૂચવ્યું કે તેણીએ અંજલિ આપવા માટે બિકીની અને નાઇફ પહેરી હતી.<ref>જૂલિયા રોબસન (નવેમ્બર 14, 2002). [http://www.telegraph.co.uk/fashion/main.jhtml?xml=/fashion/2002/11/14/efjen14.xml મિસ મોડેસ્ટી કિપ્સ બોન્ડ શાર્પ એન્ડ સેક્સી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''ટેલિગ્રાફ ઓબ્ઝર્વર'' . પ્રવેશ 2008-08-30.</ref> બેરીએ આ દ્રશ્ય અંગે જણાવ્યું: "તે ધ્યાનાકર્ષક", "રોમાંચક", "સેક્સી", "ઉત્તેજક" છે અને "તેણે ઓસ્કાર જીત્યા બાદ મને હજુ પણ આગળ રાખી છે."<ref name="ebony"/> બિકીનીનું આ દ્રશ્ય [[કેન્ડીઝ]]માં લેવામાં આવ્યું હતું, આ સ્થળ ખૂબ ઠંડું અને તોફાની હતું, અને બેરી ફૂટેજમાં ઠંડીથી બચવા માટે જાડા રૂમાલથી વિંટળાયેલા જોવા મળ્યા હતા.<ref>''ડાઇ અનધર ડે'' વિશેષ આવૃત્તિ DVD 2002.</ref> આઇટીવી ન્યૂઝના સર્વેક્ષણ પ્રમાણે, જિન્ક્સને બધા સમયની ચોથા ક્રમની સૌથી ખડતલ મહિલા તરીકે મત મળ્યા હતા.<ref>[http://www.mi6.co.uk/news/index.php?itemid=1276&amp;catid=1 "હેલ બેરીઝ 'જિન્ક્સ' નેમ્ડ ફોર્થ ટફેસ્ટ ફિમેલ સ્ક્રિન આઇકોન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041215015552/http://www.mi6.co.uk/news/index.php?itemid=1276 |date=2004-12-15 }}. ''MI6 ન્યૂઝ'' .</ref> બેરી પર જ્યારે ધુમાડાના ગ્રેનેડ કાટમાળ આંખમાં આવ્યા ત્યારે તેને ઇજા થઇ હતી. 30 મિનીટના ઓપરેશનમાં તેને દૂર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>હ્યૂજ ડેવિસ (એપ્રિલ 10, 2002). [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/1390372/Halle-Berry-hurt-in-blast-during-Bond-film-scene.html "બોન્ડ ફિલ્મના દ્રશ્ય દરમિયાન હેલ બેરીને ઇજા થઇ."] ધ ટેલિગ્રાફ. પ્રવેશ 2008-04-01.</ref> એકેડેમી પુરસ્કારની જીત બાદ, ફરીથી લખવામાં આવેલી વાર્તામાં બેરીને ''એક્સ2'' માટે સ્ક્રિન પર વધુ સમય આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.joblo.com/sandiegocon2002/con12.htm "ધી ''એક્સ-મેન 2'' પેનલ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509100949/http://www.joblo.com/sandiegocon2002/con12.htm |date=2008-05-09 }}. (જૂલાઇ 30, 2002) [[જોબોલો]]. પ્રવેશ 2008-03-12.</ref> બેરીએ મુલાકાત દરમિયાન ''એક્સ2'' અંગે જણાવ્યું હતુ કે કોમિક બુક આવૃત્તિની સરખામણીએ તેની ભૂમિકા વધુ દમદાર ન હોત તો તે [[સ્ટોર્મ]] તરીકે પાછી ફરી ન હોત. નવેમ્બર 2003માં, [[રોબર્ટ ડાઉની જૂનિયર]] સાથે મનોવૈજ્ઞાનિક રોમાંચક ફિલ્મ ''[[ગોથિકા]]'' માં ભૂમિકા નિભાવી, જે દરમિયાન તેણીના હાથને ઇજા થઇ હતી. ડાઉનિએ હાથ પકડીને ફરવાનું હતું પણ તે હાથ પકડીને વધારે જોરથી ફરી ગયા. તેનું કામ આઠ સપ્તાહ માટે બંધ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.ivillage.co.uk/newspol/celeb/cint/articles/0,,528729_627671,00.html "હેલ બેરી ટોક્સ એબાઉટ ગોથિકા"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040412213919/http://www.ivillage.co.uk/newspol/celeb/cint/articles/0,,528729_627671,00.html |date=2004-04-12 }}. ''iVillage.co.uk'' .</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બોક્સ ઓફિસ પર તેને સામાન્ય સફળતા મળી હતી અને 60 મિલિયન ડોલરની અને વિદેશમાં 80 મિલિયન ડોલરની કમાણી કરી હતી.<ref name="action"/> બેરી ફિલ્મના મોશન પિક્ચર સાઉન્ડટ્રેક માટેના "[[બિહાઇન્ડ બ્લુ આઇઝ]]" માટે [[લિમ્પ બિઝકીટ]] મ્યુઝિક વિડીઓમાં દેખાયા હતા. તે જ વર્ષે, ''[[એફએચએમ]]'''ના [[100 સેક્સીએસ્ટ વુમન ઇન ધી વર્લ્ડ]]ના સર્વેક્ષણ''' '' માં બેરી પ્રથમ સ્થાને આવી હતી.<ref>"એફએચએમના વાચકોએ સ્કારલેટ જ્હોન્સનને વિશ્વની સૌથી સેક્સી મહિલા તરીકે દર્શાવી; અભિનેત્રી એમએચએમના 100 સૌથી સેક્સી મહિલાના વોટિંગમાં વર્લ્ડ 2006 રિડર્સ પોલ". (માર્ચ 27, 2006) '''[[બિઝનેસ વાયર]]''. '' ''' '''''પ્રવેશ 2008-01-01.'' ''' </ref> '''''2004માં બેરી એમ્પાયર મેગેઝિનના 100 સેક્સિએસ્ટ ફિલ્મ સ્ટાર્સ ઓફ ઓલ ટાઇમ સર્વેક્ષણમાં ચોથા ક્રમે રહી હતી.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/core/Slideshow/slideshowContentFrameFrag.jhtml?xml=/news/2004/09/29/sexy/usexy.xml "ધી સેક્સિઅસ્ટ ફિલ્મ સ્ટાર ઓફ ઓલ ટાઇમ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427054351/http://www.telegraph.co.uk/core/Slideshow/slideshowContentFrameFrag.jhtml?xml=%2Fnews%2F2004%2F09%2F29%2Fsexy%2Fusexy.xml |date=2006-04-27 }} ધ ટેલિગ્રાફ.''પ્રવેશ 2008-04-01.''</ref> ''' '' બેરીએ ફિલ્મ ''[[કેટવુમન]]'' માં મુખ્ય ભૂમિકા માટે 12.5 મિલિયન ડોલર મેળવ્યા હતા,<ref name="action">શેરોન વેક્સમેન (જૂલાઇ 21, 2004). [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0DE4DF113AF932A15754C0A9629C8B63 "મેકીંગ હર લીપ ઇનટુ એન એરેના ઓફ એક્શન; હેલ બેરી મિક્સીસ સેક્સીનેસ વીથ સ્ટ્રેન્થ."] ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ. પ્રવેશ 2008-04-01.</ref> જે 100 મિલિયન ડોલરની ફિલ્મ હતી અને પ્રથમ સપ્તાહમાં જ તેણે 17 મિલિયન ડોલરની કમાણી કરી હતી.<ref>ડેવિડ ગ્રિટ્ટન (જૂલાઇ 30, 2004). [http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2004/07/30/bfgrit30.xml "કર્સ ઓફ ધી બેસ્ટ એક્ટ્રેસ ઓસ્કાર."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424010235/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2004%2F07%2F30%2Fbfgrit30.xml |date=2008-04-24 }} ધ ટેલિગ્રાફ.</ref> તેણીને આ ભૂમિકા માટે 2005માં "ખરાબ અભિનેત્રી" માટે [[રેઝ્ઝી પુરસ્કાર]]થી નવાજવામાં આવી હતી. તેણી આ પુરસ્કાર સ્વીકારવા માટે વ્યક્તિગત રીતે હાજર રહી હતી (આમ કરનારી તે ત્રીજી વ્યક્તિ અને બીજી અભિનેત્રી હતી)<ref>[http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-517961/And-award-Golden-Raspberries-goes---Lindsay-Lohan.html એન્ડ ધી એવોર્ડ ફોર ધી મોસ્ટ ગોલ્ડન રેપ્સબેરિસ ગોઝ ટુ&nbsp;... ][http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-517961/And-award-Golden-Raspberries-goes---Lindsay-Lohan.html લિન્ડસે લોહાન] ''[[ડેઇલી મેલ]]'' . પ્રવેશ 2008-03-23.</ref> વિનોદવૃત્તિ સાથે તેણીએ આ ઘટનાને "ટોચ પર" રહીને "નિમ્ન સપાટી"ના અનુભવ સમાન ગણાવી હતી.<ref name="AcssisC">ગિના પિક્કાલો (નવેમ્બર 1, 2007). [http://www.pantagraph.com/articles/2007/11/05/freetime/doc47220ef26c466774866365.txt "હેલ બેરી: એ કેરિયર સો સ્ટ્રોંગ ઇટ સર્વાઇવ્ડ કેટવુમન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090309132315/http://www.pantagraph.com/articles/2007/11/05/freetime/doc47220ef26c466774866365.txt |date=2009-03-09 }}. લોસ એન્જલસ ટાઇમ્સ. પ્રવેશ 2007-12-15.</ref> એક હાથમાં એકેડેમી પુરસ્કાર અને બીજા હાથમાં રેઝ્ઝી પુરસ્કાર સાથે તેણીએ જણાવ્યું, "મેં મારી જિંદગીમાં ક્યારેય નહોતું વિચાર્યું કે હું રેઝ્ઝી પુરસ્કાર જીતીશ. મને અહીં આવવાની ઉત્કટ ઇચ્છા હતી તેવું નથી, પણ આપનો આભાર. હું જ્યારે બાળક હતી, ત્યારે મારી માતાએ કહ્યું હતું કે જો તમે સારી રીતે હારી ન શકો તો તમે સારા વિજેતા બની શકો તેવી શક્યતા નથી હોતી."<ref name="peo2"/> ફન્ડ ફોર એનિમલ્સે બેરીની બિલાડીઓ તરફની કરૂણાના વખાણ કર્યા હતા અને કેટવુમનના સેટ્સથી "પાલતુ" તરીકે [[બંગાળી વાઘ]] રાખતી હતી તે અફવાનો શાંત પાડી હતી.<ref>[http://movies.about.com/cs/catwoman/a/ctwtig020204.htm "ફન્ડ ફોર એનિમલ થેન્ક્સ કેટવુમન હેલ બેરી ફોર હર કમ્પેશન ટુ કેટ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304114151/http://movies.about.com/cs/catwoman/a/ctwtig020204.htm |date=2016-03-04 }}.</ref> ત્યાર બાદ બેરી [[ઓપ્રાહ વિન્ફ્રે]] દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી [[એબીસી]] ટીવી મુવિ ''[[ધેઅર આઇઝ વર વોચીંગ ગોડ]]'' (2005), જે [[ઝોરા નિએલ હર્ટ્સન]]ની નવલકથા પરથી બનાવવામાં આવી હતી, જેમાં તેણી મુક્ત રીતે વિચરતી મહિલા જેની ક્રોફોર્ડની ભૂમિકા ભજવી હતી જેની બિનપરંપરાગત જાતીય પ્રવેગો તેને 1920ના દાયકાના નાના સમુદાયમાં અસ્વસ્થ થઇ હતી. આ દરમિયાન, તેણીએ એનિમેટેડ ફિચર ''[[રોબોટ્સ]]'' ના (2005) ઘણા યાંત્રિક અસ્તિત્વ ધરાવતા એક ચરિત્ર કેપી માટે અવાજ આપ્યો હતો.<ref>બોબ ગ્રિમ (માર્ચ 17, 2005). [http://www.tucsonweekly.com/gbase/Cinema/Content?oid=oid%3A66782 "સીજીઆઇ સિટી"]. ટક્સન વિકલી.</ref> [[ચિત્ર:Halle Berry red carpet.jpg|160px|thumb|left|રોબોટ્સના રેડ કાર્પેટ પર બેરી]] 2006માં, બેરી, [[પિયર્સ બ્રોસ્નન]], [[સિન્ડી ક્રોફર્ડ]], [[જેન સેમોર]], [[ડિક વેન ડાઇક]], [[ટી લિઓની]], અને [[ડેરેલ હેન્નાહ]] સફળતાપૂર્વક કેબ્રિલો પોર્ટ લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ સવલત સામે લડ્યા હતા, જે માલિબુના કિનારા પર સ્થપવાની દરખાસ્ત હતી.<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/15385299/ "એક્ટર્સ જોઇન પ્રોટેસ્ટ અગેઇન્સ્ટ પ્રોજેક્ટ ઓફ મિલબુ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091024123913/http://www.msnbc.msn.com/id/15385299 |date=2009-10-24 }}. (ઓક્ટોબર 23, 2005) MSNBC.com.</ref> બેરીએ જણાવ્યુ "આપણે જે હવા શ્વાસમાં લઇએ છીએ તેની મને ચિંતા છે, હું દરિયાઇ જીવન અને દરિયાની વ્યવસ્થાતંત્ર માટે પણ ચિંતીત છું."<ref>સ્ટિફન એમ. સિલ્વરમેન (એપ્રિલ 11, 2007). [http://www.people.com/people/article/0,,1549375,00.html "હેલ બેરી, અધર્સ પ્રોટેસ્ટ નેચરલ ગેસ ફેસિલીટી"]. ટાઈમ ઈન્ક.. પ્રવેશ 2007-04-17.</ref> મે 2007માં, ગવર્નર [[આર્નોલ્ડ સ્વાર્ઝનેગરે]] આ સવલતને નામંજૂર કરી હતી.<ref>[http://www.independent.com/news/2007/may/24/cabrillo-port-dies-santa-barbara-flavored-death/ "ધી સેન્ટા બાર્બરા ઇન્ડિપેન્ડન્ટ કેબ્રિલો પોર્ટ ડાઇઝ એ સેન્ટા બાર્બરા ફ્લેવર્ડ ડેથ"]. (મે 24, 2007) ધી સેન્ટા બાર્બરા ઇન્ડિપેન્ડન્ટ</ref> [[હેસ્ટી પુડીંગ થિયેટ્રીકલ્સે]] વર્ષ 2006માં તેણીને ''વુમન ઓફ ધ યર'' નો પુરસ્કાર અપાવ્યો.<ref>"એન્ડ ધી પુડિંગ પોટ ગોઝ ટુ..." (ફેબ્રુઆરી 3, 2006) હાર્વર્ડ કોલેજના પ્રેસિડેન્ટ અને સાથીઓ. પ્રવેશ 2008-01-01.</ref> બેરી ફિલ્મ અને ટેલિવિઝનની પ્રસ્તુતિ સાથે સંકળાયેલી છે. તેણીએ 1999માં ''ઇન્ટ્રોડ્યૂસીંગ ડોરોથી ડેન્ડ્રિજ'' અને 2005માં ''[[લેકવાના બ્લ્યુસ]]'' માટે એક્ઝિક્યુટિવ પ્રોડ્યૂસર તરીકે સેવા આપી હતી. બેરીએ [[બ્રુસ વિલિસ]] સાથે રોમાંચક ફિલ્મ ''[[પરફેક્ટ સ્ટ્રેન્જર]]'' અને [[બેનિસીયો દેલ ટોરો]] સાથે ''થીંગ્ઝ વી લોસ્ટ ઇન ધ ફાયર'' અને ''ક્લાસ એક્ટ'' કે જે એવા શિક્ષકની સત્ય ઘટના પર આધારિત છે જેમના વિદ્યાર્થીઓ તેણીને રાજકીય કારકીર્દિ ચલાવવા માટે મદદ કરે છે તે ફિલ્મમાં ભૂમિકા પણ ભજવી હતી અને રજૂઆત પણ કરી હતી. તેણી 2009માં ફિલ્મ ''તુલિયા'' માં અભિનય કરશે તેમજ તેને પ્રસ્તુત કરશે, જે તેણીને ''મોનસ્ટર્સ બોલ'' કોસ્ટર [[બિલી બોલ થોર્ન્ટન]] સાથે ફરી જોડી દેશે. બેરી ફિલ્મદીઠ 10 મિલિયન ડોલર લેતી [[હોલિવુડ]]ની સૌથી વધુ મહેનતાણું મેળવતી અભિનેત્રી છે.<ref name="Wtapl"/> જૂલાઇ 2007માં, તેણીએ ''[[ઇન ટચ]]'' મેગેઝિનના વર્લ્ડ્સ મોસ્ટ ફેબુલસ 10-સમથીંગ સેલિબ્રિટીસમાં ટોચનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું. 3 એપ્રિલ, 2007ના રોજ, બેરીને ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં પ્રદાન બદલ 6801 હોલિવુડ બુલવર્ડ [[કોડક થિયેટર]]ની સામે [[હોલિવુડ વોક ઓફ ફેમ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>હોલિવુડ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ. [http://www.hollywoodchamber.net/icons/walkoffame_ceremonies.asp#HalleBerry "હોલિવુડ વોક ઓફ ફેમ રિસન્ટ સેરેમનીઝ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216080128/http://www.hollywoodchamber.net/icons/walkoffame_ceremonies.asp#HalleBerry |date=2008-02-16 }}. પ્રવેશ 2007-04-04.</ref><ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,263936,00.html "હેલ બેરી ગેટ્સ સ્ટાર ઓન હોલિવુડ વોક ઓફ ફેમ"]. (એપ્રિલ 4, 2007) ફોક્સ ન્યૂઝ. પ્રવેશ 2007-12-13.</ref> બેરીએ [[રેવલોન]] કોસ્મેટિક્સના પ્રતિનિધી તરીકે વર્ષો સુધી રહ્યા હતા અને તેમણે [[વર્સેસ]]ના પ્રતિનિધી તરીકે પણ સેવાઓ આપી હતી. ધી [[કોટિ ઇન્ક]] ફ્રેગરન્સ કંપનીએ તેના ફ્રેગરન્સના વેચાણ માટે માર્ચ 2008માં બેરી સાથે કરાર કર્યો. બેરીએ ખૂબ આનંદ સાથે જણાવ્યું કે તેણીએ સેન્ટ્સનું મિશ્રણ કરીને ઘેર પોતાની ફ્રેગરન્સ બનાવી હતી.<ref>[http://www.earthtimes.org/articles/show/coty-inc-announces-fragrance-partnership-with-hollywood-icon-halle-berry,315270.shtml "કોટિ ઇન્ક. એનાઉન્સીસ ફ્રેગરન્સ પાર્ટનરશીપ વિથ હોલિવુડ આઇકોન હેલ બેરી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024165728/http://www.earthtimes.org/articles/show/coty-inc-announces-fragrance-partnership-with-hollywood-icon-halle-berry,315270.shtml |date=2012-10-24 }}. (માર્ચ 14, 2008) PRNewswire. પ્રવેશ 2008-03-16.</ref> તેણીને 5 ટકા રોયલ્ટી સાથે 3-5 મિલિયન ડોલર ચૂકવવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.chinadaily.com.cn/lifestyle/2008-02/29/content_6496446.htm "કોટિ હેલ બેરી ફ્રેગરન્સની રજૂઆત કરશે"]. (ફેબ્રુઆરી 29, 2008) ચાઇનાડેઇલી.</ref> == અંગત જીવન == [[ચિત્ર:Halle Berry,San Diego Comic-Con 2003.jpg|thumb|right|સાન ડિએગો, સીએમાં 2003ના કોમિક-કોન ઇન્ટરનેશનલ ખાતે દ્રશ્યમાન બેરી]] બેરીએ બે વાર લગ્ન કર્યા હતા. તેમણે પ્રથમ લગ્ન પૂર્વ બેઝબોલ ખેલાડી [[ડેવિડ જસ્ટીસ]] સાથે 1 જાન્યુઆરી, 1993ના રોજ મધ્યરાત્રી બાદ તુરંત કર્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&p_theme=at&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EADA01E35570E73&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2025-02-05 |archive-date=2012-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113121224/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&p_theme=at&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EADA01E35570E73&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |url-status=dead }}</ref> તેઓ બંને 1996માં અલગ થઇ ગયા હતા અને 1997માં તેમના છુટાછેડાને અંતિમ સ્વરૂપ અપાયું હતું.<ref>[https://web.archive.org/web/20120305103630/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_n17_v89/ai_18093522/ "એક્ટ્રેસ હેલ બેરી એન્ડ એટલાન્ટા બ્રેવ્ઝ' ડેવિડ જસ્ટીલ ટુ ડિવોર્સ."] (માર્ચ 11, 1996) ''જેટ'' . પ્રવેશ 2008-09-24.</ref> જસ્ટીસ એટલાન્ટા બ્રેવ્ઝ માટે રમતા હતા અને 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં ટીમે મહત્ત્વ મેળવતા તેમને સારી એવી કિર્તી પ્રાપ્ત થઇ હતી. તેઓ જ્યારે [[બેઝબોલ]] રમી રહ્યા હોય અને તેણી ફિલ્મમાં બીજે ક્યાંય વ્યસ્ત હોય તેવી સ્થિતિમાં બંને વચ્ચેનો સંબંધ ટકાવી રાખવો મુશ્કેલ બની ગયો. બેરીએ જાહેરમાં જણાવ્યું હતું કે તેણી જસ્ટીસથી અલગ થયા બાદ નિરૂત્સાહ થઇ ગઇ હતી, જેનાથી તેની પોતાનું જીવન ગુમાવવાનું પણ વિચાર્યુ હતું,<ref name="MSASoM">[http://www.parade.com/articles/editions/2007/edition_04-01-2007/AHalle_Barry "માય સાઇટ્સ આર સેટ ઓન મધરહુડ"] (એપ્રિલ 1, 2007) ''પરેડ'' . પ્રવેશ 2007-07-24.</ref> પરંતુ તેની માતા તેનો મૃતદેહ મેળવશે તે વિચાર સહન કરી શકી ન હતી.<ref>હમિદા ગફૌર (માર્ચ 21, 2002). [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1388548/I-was-close-to-ending-it-all%2C-says-actress.html આઇ વોઝ ક્લોઝ ટુ એન્ડીંગ ઇટ ઓલ, અભિનેત્રીએ જણાવ્યુ] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120912015959/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/1388548/I-was-close-to-ending-it-all,-says-actress.html |date=2012-09-12 }}. ધ ટેલિગ્રાફ. પ્રવેશ 2008-04-01.</ref> બેરીએ [[એરિક બિનેટ]] સાથે બીજા લગ્ન કર્યા હતા. તેઓ 1997માં મળ્યા અને સાન્ટા બાર્બરાના બીચ પર 2001ની શરૂઆતમાં પરણ્યા હતા.<ref name="ebony"/><ref name="people031102">સિલ્વરમેન, સ્ટીવન એમ (ઓક્ટોબર 2, 2003). [http://www.people.com/people/article/0,,626943,00.html "હેલ બેરી, એરિક બેનેટ સ્પ્લિટ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604030807/http://www.people.com/people/article/0,,626943,00.html |date=2009-06-04 }} ''[[પીપલ]]'' . પ્રવેશ 2008-01-13.</ref> બેરી ફેબ્રુઆરી 2000ના [[ટ્રાફિક અકસ્માત]] બાદ બિનેટના ટેકાનો આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો, જેમાં તેણીને [[સખત આઘાત]] લાગ્યો હતો અને પોલિસ આવે તે પહેલા તેણી ઘટનાસ્થળ છોડી ગઇ હતી. કેટલામ માધ્યમોમાં એવી ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે તેમના પરના દુરાચારી [[હિટ એન્ડ રન]]ના આક્ષેપો બાદ તેણીને વિશેષ સવલતો આપવામાં આવી હતી;<ref>[https://web.archive.org/web/20120119015143/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_25_97/ai_62590971/ "સેઇંગ શી ડઝન્ટ રિકોલ ઇન્સિડન્ટ, હેલ બેરી ગેટ્સ પ્રોબેશન ઇન હિટ એન્ડ રન કેસ"]. (મે 29, 2000) ''જેટ મેગેઝિન'' . પ્રવેશ 2009-05-24.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120118171819/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_19_97/ai_61834864/?tag=untagged "હેલ બેરી ચાર્જ્ડ વિથ મિસડેમેનોર ઇન હિટ એન્ડ રન કેસ"]. (એપ્રિલ 17, 2000) ''જેટ મેગેઝિન'' . પ્રવેશ 2009-05-11.</ref> ત્રણ વર્ષ અગાઉ તેણીના ડ્રાઇવર પર હિટ એન્ડ રનના આરોપો મુકવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ કોઇ ફરિયાદ દાખલ થઇ ન હતી.<ref>[https://web.archive.org/web/20120711014559/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_16_97/ai_61487294/?tag=content;col1 "વુમન ઇન્જર્ડ ઇન હેલ બેરી કાર ઇન્સીડન્ટ સ્યૂઝ; કોપ્સ સે એક્ટ્રેસ વોઝ ઇન સિમિલર મિશહેપ 3 યર્ઝ એગો"]. (માર્ચ 27, 2000) ''જેટ મેગેઝિન'' . પ્રવેશ 2009-05-11.</ref> કોમેડિયનો માટે આ બાબત મુખ્ય વિષય બની ગઇ હતી.<ref name="portrait"/> બેરીએ કોઇ [[સ્પર્ધા વિના]] સમુદાયની સેવા કરી હતી, દંડ ભર્યો હતો અને ત્રણ વર્ષ માટે તેણીને દેખરેખ હેઠળ રાખવામાં આવી હતી.<ref name="portrait">Touré (જાન્યુઆરી 20, 2001). [http://www.usaweekend.com/02_issues/020120/020120halleberry.html "સ્રીનું ચિત્ર"]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''[[યુએસએ વિકેન્ડ]]'' . પ્રવેશ 2007-04-02.</ref> આ કેસનું કોર્ટની બહાર જ સમાધાન થઇ ગયું હતું.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/digest/ent003.htm "હેલ બેરી સ્યૂઇડ ઇન હિટ-એન્ડ-રન "] (March 9, 2000) ''અસોસિએટેડ પ્રેસ'' . પ્રવેશ 2009-05-11.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120119051247/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_24_99/ai_75248543/?tag=rbxcra.2.a.44 "હેલ બેરી સેટલ્સ સ્યૂટ ફાઇલ્ડ બાય વુમન ઇન ફ્રેબ્રુઆરી 2000 કાર ક્રેશ"]. (મે 28, 2001) ''જેટ મેગેઝિન'' . પ્રવેશ 2009-05-11.</ref> તેઓ બંને 2003માં અલગ પડી ગયા હતા.<ref name="people031102"/> અલગ થયા બાદ, બેરીએ જણાવ્યું, "મારે પ્રેમ જોઇએ છે, અને મને આશા છે કે હું તેને શોધી લઇશ".<ref name="usmag">[http://www.usmagazine.com/node/1413 "સેકન્ડ ચાન્સ એટ લવ"]. (જૂલાઇ 14, 2006) ''યુએસ ઓનલાઇન'' . પ્રવેશ 2007-02-07.</ref> બિનેટ સાથે લગ્નકાળ દરમિયાન, બેરીએ ભારતમાંથી તેની પુત્રીને દત્તક લીધ હતી.<ref name="people031102"/> જાન્યુઆરી 2005માં છુટાછેડાને અંતિમ સ્વરૂપ અપાયું હતું.<ref>સ્ટીવન એમ. સિલ્વરમેન (જાન્યુઆરી 10, 2005). [http://www.people.com/people/article/0,,1016003,00.html "હેલ બેરી ફાઇનલાઇઝીસ સ્પ્લિટ ફ્રોમ બેનેટ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419141014/http://www.people.com/people/article/0,,1016003,00.html |date=2010-04-19 }} ''પીપલ'' . પ્રવેશ 2008-01-13.</ref> બેરી ઘરેલું હિંસાનો શિકાર હતી, અને હાલમાં તેણી અન્ય લોકોને મદદ કરે છે. 2005માં, તેણીએ જણાવ્યું "ઘરેલું હિંસા એવી બાબત છે જેને હું બાળક હતી ત્યારથી જાણું છું. મારી માતા પણ તેની શિકાર હતી. મારી જિંદગીની શરૂઆતમાં મે પસંદગીઓ કરી હતી, અને મેં એવા પુરૂષોની પસંદગી કરી જેઓ અપમાનકારક હતા, જેમને મે વૃદ્ધિ પામતા જોયા હતા... જ્યારે પ્રથમ વાર તેમ બન્યું, મને ખબર હતી કે તે આગળ પણ થશે."<ref>[http://telepixtvcgi.warnerbros.com/v2/news/1005/11/3/text.html "હેલ બેરી ક્રૂઝેડ્સ ટુ સ્ટોપ ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સ."] ExtraTV.com. ઓક્ટોબર 3, 2005</ref> નવેમ્બર 2005માં, બેરીએ તેનાથી નવ વર્ષ નાના [[ફ્રેન્ચ-કેનેડિયન]] સુપરમોડેલ [[ગેબ્રિયલ ઓબ્રી]] સાથે મુલાકાત કરવાની શરૂઆત કરી. તેઓ બંને [[વર્સેસ]] ફોટોશુટ ખાતે મળ્યા હતા.<ref>[http://www.people.com/people/article/0,26334,1159802,00.html "હેલ બેરી સ્ટેપ્સ આઉટ વીથ હર ન્યૂ મેન."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015021953/http://www.people.com/people/article/0,26334,1159802,00.html |date=2009-10-15 }} (ફેબ્રુઆરી 15, 2006) ''પીપલ'' . પ્રવેશ 2008-01-10.</ref> ઓબ્રી સાથે છ મહિના ગાળ્યા બાદ, તેણીએ એક મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું, "હું મારી અંગત જિંદગીમાં ખૂબ ખુશ છું, જે મારા માટે નાવિન્ય લાવી છે. તમને ખબર છે, હું એવી છોકરી નથી જેને શ્રેષ્ઠ સંબંધો છે".<ref>ટોડ વિલિયમ્સ (નવેમ્બર 18, 2007). [http://www.rollingout.com/v2/cover/wk101807/ "હેલ બેરી – ગ્રેટ એક્સ્પેક્ટેશન."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208172817/http://www.rollingout.com/v2/cover/wk101807/ |date=2008-12-08 }} ''Rollingout.com'' . પ્રવેશ 2008-01-10.</ref> એક સમયે, બેરીએ એવો સંકેત આપ્યો હતો કે તેણી બાળક દત્તક લેવાનું આયોજન કરી રહી છે,<ref name="usmag"/> પરંતુ ''થીંગ્ઝ વી લોસ્ટ ઇન ધી ફાયર'' માં માતાની ભૂમિકા નિભાવ્યા બાદ તેણીએ માતા બનવાની શક્યતાઓ અંગે વિચારણા કરી હતી.<ref>ટોમ શિવર્સ (માર્ચ 17, 2008). [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1581948/Halle-Berry%2C-James-Bond-girl%2C-is-a-mother.html "હેલ બેરી, જેમ્સ બોન્ડ ગર્લ, ઇઝ એ મધર."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080606194641/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1581948/Halle-Berry%2C-James-Bond-girl%2C-is-a-mother.html |date=2008-06-06 }} ધ ટેલિગ્રાફ. પ્રવેશ 2008-04-01.</ref> પ્રારંભમાં અફવાઓ ગણાવ્યા બાદ, તેણીએ સપ્ટેમ્બર 2007માં પેટમાં ત્રણ મહિનાનો ગર્ભ હોવાની વાતને સમર્થન આપ્યું હતું.<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/20591952/ "હેલ બેરી એક્સ્પેક્ટિંગ હર ફર્સ્ટ બેબી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207061938/http://www.msnbc.msn.com/id/20591952/ |date=2008-12-07 }}. (સપ્ટેમ્બર 4, 2007) ''[[MSNBC]]'' . પ્રવેશ 2007-09-04.</ref> બેરીએ [[લોસ એન્જલસ]]ના [[કેડાર્સ-સિનાઇ મેડિકલ સેન્ટર]] ખાતે 16 માર્ચ, 2008ના રોજ નાહલા એરિએલા ઓબ્રી નામની પુત્રીને જન્મ આપ્યો.<ref name="daughter"/> નાહલાનો અર્થ અરેબિકમાં "હનિબી" છે; એરિએલા એ "લાયન ફોર ગોડ"નું હિબ્રુ છે.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-535248/Halle-Berry-names-newborn-daughter-Nahla-Ariela.html "હેલ બેરી નેમ્સ ન્યૂબોર્ન ડોટર નારલા એરિએલા."] (માર્ચ 19, 2008) ''ધી [[ડેઇલી મેલ]]'' . પ્રવેશ એપ્રિલ 25, 2008.</ref> તેણીના બાળકને "હજારો ટુકડામાં કાપી નાખવામાં આવશે", તેવી વંશીય રીતે કટ્ટર લોકો તરફથી મળેલી ધમકીઓ બાદ બેરીએ સલામતી રક્ષકો રાખ્યા હતા.<ref>[http://cdn.sfgate.com/cgi-bin/blogs/sfgate/detail?blogid=7&amp;entry_id=20629 "બેરી રિસીવ્સ રેસિસ્ટ થ્રેટ્સ ટુ અનબોર્ન બેબી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103184951/http://cdn.sfgate.com/cgi-bin/blogs/sfgate/detail?blogid=7&entry_id=20629 |date=2009-01-03 }}. ''SFGate.com'' .</ref> એક સમયે, બેરીએ એવો સંકેત આપ્યો હતો કે તેણી ફરી લગ્ન કરવા માગતી નથી,<ref name="hbweb">[http://www.halleberryweb.com/news/2006/may/220506Halle_Berry_Il_%20Never_Marry_Again.html "હેલ બેરી: "આઇ વીલ નેવર મેરી અગેઇન""] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024060014/http://www.halleberryweb.com/news/2006/may/220506Halle_Berry_Il_%20Never_Marry_Again.html |date=2006-10-24 }}. (મે 22, 2006) ''HalleBerryWeb.com'' . પ્રવેશ 2007-02-07.</ref> કેમકે લગ્નની જરૂર વિના દંપતિનું જીવન અગાઉથી જ પૂર્ણ હતું.<ref>[http://www.pr-inside.com/entertainment-blog/2008/03/13/berry-already-feels-married-to-aubry/ "બેરી ઓલરેડી 'ફિલ્ઝ મેરિડ' ટુ ઓબ્રી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228104820/http://www.pr-inside.com/entertainment-blog/2008/03/13/berry-already-feels-married-to-aubry/ |date=2008-12-28 }}. (માર્ચ 13, 2008) ''વર્લ્ડ એન્ટર્ટેઇન્મેન્ટ ન્યૂઝ નેટવર્ક'' .</ref> તેણીએ જણાવ્યું કે તે હવે બીજુ બાળક ઇચ્છે છે.<ref>માઇકલ ટેર્મ (ઓક્ટોબર 2, 2007). [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/02/AR2007100201256.html "હેલ બેરી સેઝ શી વોન્ટ્સ અનધર ચાઇલ્ડ."] વોશિંગ્ટન પોસ્ટ. પ્રવેશ 2008-01-10.</ref> ઓબ્રીએ તાજેતરમાં જ ''ઇન ટન'' મેગેઝિનને જણાવ્યું હતું, "વર્ષ 2009માં નાહલાને જોડીદાર મળે તેવી મારી ઇચ્છા છે."<ref>ઇન ટચ મેગેઝિન, ફેબ્રુઆરી 16, 2009.</ref> == માધ્યમોમાં == [[ચિત્ર:HalleBerryFeb06.jpg|thumb|right|ફેબ્રુઆરી 2006માં કેમ્બ્રિજ, એમએ ખાતે હેસ્ટી પુડિંગ વુમન ઓફ ધી યર પરેડ ખાતે બેરી]] બેરીએ જણાવ્યું હતું કે લોકોએ જે રીતે તેણીની તરફ પ્રતિભાવ આપ્યો છે તે અજ્ઞાનતાનું પરિણામ છે. તેની પોતાની સ્વ-ઓળખ પર તેણીની માતાનો પ્રભાવ હતો. તેણીને એવું કહેતા દર્શાવાયા હતા {{cquote|After having many talks with my mother about the issue, she reinforced what she had always taught me. She said that even though you are half black and half white, you will be discriminated against in this country as a black person. People will not know when they see you that you have a white mother unless you wear a sign on your forehead. And, even if they did, so many people believe that if you have an ounce of black blood in you then you are black. So, therefore, I decided to let folks categorize me however they needed to.<ref>[http://racerelations.about.com/od/celebritiesandrace/a/hollywoodtoday.htm "Halle Berry's position on Racial Discrimination"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129181234/http://racerelations.about.com/od/celebritiesandrace/a/hollywoodtoday.htm |date=2009-01-29 }}. Accessed 2007-12-21.</ref>}} 19 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ ''[[ટુનાઇટ શો વિથ જે લીનો]]'' ના ટેપિંગ દરમિયાન, બેરીએ તેના ચહેરાનું વિકૃત રૂપ બતાવીને જણાવ્યુ: "હું તેમાં મારા [[જ્યૂ]]ઇશ પિતરાઇ જેવી લાગું છું!"<ref>મેથ્યુ મૂરે (ઓક્ટોબર 29, 2007). [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1567310/Halle-Berry-apologises-for-%27Jewish-nose%27-gaffe.html "હેલ બેરી અપોલોજાઇસીઝ ફોર 'જ્યૂઇશ નોઝ' ગાફ્ફે."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201134730/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1567310/Halle-Berry-apologises-for-%27Jewish-nose%27-gaffe.html |date=2008-12-01 }} ધ ટેલિગ્રાફ.</ref> આ કાર્યક્રમના એડિટીંગ દરમિયાન, આ ટિપ્પણીને હસવાના અવાજ સાથે દબાવી દેવામાં આવી હતી. બેરીએ પાછળથી જણાવ્યું "હું કાર્યક્રમ અગાઉ સ્ટેજના પાછળના ભાગે હતી અને મારી સાથે ત્રણ જ્યૂઇશ છોકરીઓ હતી જેઓ મારા માટે કામ કરે છે. અમે એવી તસવીરો જોઇ હતી જે નાદાન લાગતી હતી, અને મારા એક જ્યૂઇશ મિત્રે જણાવ્યું [મોટા-નાકના ચિત્રમાંથી], 'તે તારો જ્યૂઇશ પિતરાઇ હોઇ શકે છે!' અને તે વાત કદાચ મારા મગજમાં તાજી હતી અને એટલે તે શબ્દો મારા મોઢામાથી બહાર આવી ગયા. પણ હું કોઇની લાગણી દુભાવવા માગતી ન હતી. મારો એવો આશય ન હતો. હું કોઇને નુક્શાન પહોંચવા નહોતી માગતી. - અને કાર્યક્રમ બાદ મને એવું લાગ્યુ કે તે કદાચ લાગણી દુભાવી શકે છે, એટલે મે [[જે]]ને દ્રશ્ય બહાર કાઢવા જણાવ્યું અને તેણે તેમ કર્યું.'"<ref>[http://www.nypost.com/seven/10232007/gossip/pagesix/pagesix.htm "બેરી નોઝ બેટર ધેન ધેટ"] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120703133833/www.nypost.com/seven/10232007/gossip/pagesix/pagesix.htm |date=2012-07-03 }}. (ઓક્ટોબર 24, 2007) ''ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ'' . પ્રવેશ 2007-12-21.</ref> <ref>[http://www.nypost.com/seven/10232007/gossip/pagesix/pagesix.htm "બેરી નોઝ બેટર ધેન ધેટ"] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120703133833/www.nypost.com/seven/10232007/gossip/pagesix/pagesix.htm |date=2012-07-03 }}. (ઓક્ટોબર 24, 2007) ''ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ'' . પ્રવેશ 2007-12-21.</ref> બેરીએ ફેબ્રુઆરી 2008માં [[બરાક ઓબામા]] માટે આશરે 2000- હાઉસ પાર્ટી સેલ-ફોન બેન્ક ઝુંબેશમાં ભાગ લીધો હતો,<ref>"હેલ બેરી, ટેડ કેનેડી: 'મુવ ઓન' ફોર ઓબામા". (ફેબ્રુઆરી 29, 2008) ''શિકાગો ટ્રિબ્યૂન'' .</ref> અને જણાવ્યું હતું કે તેણી "તેમનો રસ્તો સ્વચ્છ કરવા માટે કાગળના કપ પણ જમીન પરથી ઉપાડી લેશે."<ref>[http://www.northstarwriters.com/lb106.htm "વ્હાય વુમન બેક બરાક ઓબામા"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227053724/http://www.northstarwriters.com/lb106.htm |date=2008-12-27 }}. (માર્ચ 31, 2008) ''નોર્થ સ્ટાર રાઇટર્સ'' .</ref> ઓક્ટોબર 2008માં, બેરી એસ્ક્વાયર મેગેઝિનની "સેક્સિએસ્ટ વુમન એલાઇવ" જાહેર કરવામાં આવી, જે વિષે તેણીએ જણાવ્યુ "મને એ ખબર નથી કે તેનો ચોક્કસ અર્થ શું છે, પરંતુ 42 વર્ષની ઉંમર અને સંતાન સાથે, મારા મતે તે સ્વીકારીશ."<ref>[http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/10/07/people.berry.ap/index.html "એસ્ક્વાયર નેમ્સ 'સેક્સિએસ્ટ વુમન એલાઇવ'."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008114710/http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/10/07/people.berry.ap/index.html |date=2008-10-08 }} (ઓક્ટોબર 7, 2008) ''CNN.com'' .</ref> એક્સ્વાયરને તેમ કહેતા તેણીને ટાંકવામાં આવી હતી {{cquote|You know that stuff they say about a woman being responsible for her own orgasms? That's all true, and, in my case, that makes me responsible for pretty damn good orgasms. They're much better orgasms than when I was 22, and I wouldn't let a man control that. Not anymore. Now, I'd invite them to participate."<ref>[http://www.peoplestar.co.uk/index.html?news=267 « Halle Berry: «I Control My Orgasms» »], ''peoplestar.co.uk'', Retrieved on 2008-10-20.</ref>}} == ફિલ્મની સફર == {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | વર્ષ ! style="background:#B0C4DE;" | ફિલ્મ ! style="background:#B0C4DE;" | ભૂમિકા ! style="background:#B0C4DE;" | નોંધો અને પુરસ્કારો |- |1989 |''[[લિવિંગ ડોલ્સ]]'' ||એમિલી ફ્રેન્કલીન||TV (13 એપિસોડ્સ બાદ રદ) |- |rowspan="7"|1991||''[[એમેન]]'' ||ક્લેઇર||ટીવી સિરીઝ, એપિસોડ: "અનફર્ગેટેબલ" |- |''[[એ ડિફરન્ટ વર્લ્ડ]]'' ||જેકલિન||ટીવી સિરીઝ, એપિસોડ: "લવ, હિલમેન-સ્ટાઇલ" |- |''[[ધે કેમ ફ્રોમ આઉટર સ્પેસ]]'' ||રેની|| ટીવી શ્રેણી, એપિસોડ: "હેર ટુડે, ગોન ટુમોરો" |- |''[[નોટ્સ લેન્ડીંગ]]'' ||ડેબી ફોર્ટર||ટીવી (1991માં કાસ્ટ સભ્ય) |- |''[[જંગલ ફિવર]]'' ||વિવિઅન|| |- |''[[સ્ટ્રિક્લી બિઝનેસ]]'' ||નતાલિ|| |- |''[[ધી લાસ્ટ બોય સ્કાઉટ]]'' ||કોરિ|| |- |1992||''[[બૂમરેંગ]]'' ||એન્જેલા લેવિસ|| |- |rowspan="4"|1993 |''[[Queen: The Story of an American Family]]'' ||ક્વીન||[[NAACP ઇમેજ એવોર્ડ]] |- |''[[CB4]]'' ||હરસેલ્ફ ||કેમિઓ |- |''[[ફાધર હુડ]]'' ||કેથલિન મર્સર|| |- |''[[ધી પ્રોગ્રામ]]'' ||ઓટમ હોલી|| |- |1994||''[[ધી ફ્લિન્ટસ્ટોન્સ]]'' ||શેરોન સ્ટોન<ref name="Sharon"/>|| |- |rowspan="2"|1995||''[[સોલોમન એન્ડ શેબા]]'' ||નિખૌલે/ક્વિન શેબા||ટીવી |- |''[[લુસિંગ ઇસાઇઆહ]]'' ||ખૈલા રિચાર્ડ્સ|| |- |rowspan="4"|1996||''[[એક્ઝિક્યુટીવ ડિસીઝન]]'' ||જીન|| |- |''[[રેસ ધી સન]]'' ||મિસ સાન્દ્રા બીચર|| |- |''[[ગર્લ 6]]'' || ||કેમિઓ |- |''[[ધી રિચ મેન્સ વાઇફ]]'' ||જોસિ પોટેન્ઝા|| |- |1997||''[[B*A*P*S]]'' ||નિસી|| |- |rowspan="4"|1998||''[[ધી વેડિંગ]]'' ||શેલ્બી કોલ્સ}|| ટીવી |- |''[[બુલવર્થ]]'' ||નિના|| |- |''[[વ્હાય ડુ ફૂલ્સ ફોલ ઇન લવ]]'' ||[[ઝોલા ટેલર]]|| |- |''[[ઇન્ટ્રોડ્યુસીંગ ડોરોથી ડેન્ડ્રીજ]]'' ||[[ડોરોથી ડોન્ડ્રીજ]]||[[એમી]]<br />[[ગોલ્ડન ગ્લોબ]]<br />[[એસએજી (SAG) પુરસ્કાર]]<br />[[NAACP ઇમેજ એવોર્ડ]] |- |rowspan="2"|2000||''[[એક્સ-મેન]]'' ||[[ઓરોર મનરો/સ્ટોર્મ]]|| |- |''[[વેલકમ ટુ હોલિવુડ]]'' || ||દસ્તાવેજી ચિત્ર |- |rowspan="2"|2001||''[[સ્વોર્ડફિશ]]'' ||જિંજર નોલ્સ||NAACP ઇમેજ પુરસ્કાર, [[BET પુરસ્કાર]] |- |''[[મોનસ્ટર્સ બોલ]]'' ||લેટિસીય મસગ્રોવ||[[શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટેનો એકેડેમી પુરસ્કાર]]<br />એસએજી પુરસ્કાર<br />[[એનબીઆર પુરસ્કાર]] |- |2002||''[[ડાય અનધર ડે]]'' ||[[જિયાસિન્ટા 'જિન્ક્સ' જ્હોન્સન]]||NAACP ઇમેજ પુરસ્કાર |- |rowspan="2"|2003||''[[એક્સ2: એક્સ-મેન યુનાઇટેડ]]'' ||ઓરોરો મનરો/સ્ટોર્મ|| |- |''[[ગોથિકા]]'' ||મિરાન્ડ એ ગ્રે||બીઇટી પુરસ્કાર |- |2004||''[[કેટવુમન]]'' ||[[પેશન્સ ફિલીપ્સ / કેટવુમન]]|| |- |rowspan="2"|2005||''[[ધઅર આઇઝ વર વોચીંગ ગોડ]]'' ||જેની સ્ટાર્ક્સ|| |- |''[[રોબોટ્સ]]'' ||[[કેપી]]||(વોઇસ) |- |2006||''[[X-Men: The Last Stand]]'' ||ઓરોરો મનરો/સ્ટોર્મ|| |- |rowspan="2"|2007||''[[પરફેક્ટ સ્ટ્રેન્જર]]'' ||રોવેના પ્રાઇસ|| |- |''[[થિંગ્ઝ વી લોસ્ટ ઇન ધી ફાયર]]'' ||ઓડ્રે બર્ક|| |- |2009||''[[ફ્રેન્કિ એન્ડ એલિસ]]'' ||ફ્રેન્કિ/એલિસ|| પોસ્ટ-પ્રોડક્શન |- |2010||''[[નેપિલી એવર આફ્ટર]]'' ||વિનસ જ્હોન્સન|| જાહેર |} == પુરસ્કારો == {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | વર્ષ ! style="background:#B0C4DE;" | પુરસ્કાર ! style="background:#B0C4DE;" | કક્ષા ! style="background:#B0C4DE;" | ફિલ્મ ! style="background:#B0C4DE;" | પરિણામ |- 1995 |[[NAACP ઇમેજ એવોર્ડ]] |[[ટીવી મુવિમાં અદભૂત અભિનેત્રી, મિની-સિરીઝ અથવા ડ્રેમટિક વિશેષ]] ક્વિન |{{won}} |- |rowspan=5|2000 |[[પ્રાઇમટાઇમ એમ્મી પુરસ્કાર]] |[[ઉત્કૃષ્ટ અગ્રણી અભિનેત્રી - મિનીસ્ટ્રીઝ અથવા મુવિ]] |rowspan=5|''[[ડોરોથી ડેન્ડ્રીજની રજૂઆત]]'' |{{won}} |- ગોલ્ડન ગ્લોબ પુરસ્કાર |[[શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી - મિનીસ્ટ્રીઝ અથવા ટીવી મુવિ]] |{{won}} |- સ્ક્રિન એક્ટર્સ ગીલ્ડ એવોર્ડ્સ |[[શ્રેષ્ઠ અભિનેતા - મિનીસ્ટ્રીઝ અથવા ટીવી મુવિ]] |{{won}} |- |[[બ્લેક રીલ પુરસ્કારો]] |ટીવી મુવિ/મિની-સિરીઝમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી |{{won}} |- |NAACP ઇમેજ પુરસ્કારો |ટીવી મુવિ, મિની-સિરીઝ અથવા ડ્રામેટિક વિશેષમાં ઉત્કૃષ્ટ અભિનેત્રી 120 |- |rowspan=5|2001 એકેડેમી પુરસ્કાર |[[શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી]] |rowspan=6|''[[મોનસ્ટર્સ બોલ]]'' |{{won}} |- સ્ક્રિન એક્ટર્સ ગીલ્ડ એવોર્ડ્ઝ |[[શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી - મોશન પિક્ચર]] |{{won}} |- |[[બ્રિટીશ એકેડેમી ઓફ ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવીઝન આર્ટ્સ]] |શ્રેષ્ઠ અગ્રણી અભિનેત્રી 123 |- |[[ગોલ્ડન ગ્લોબ્સ]] |શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી – મોશન પિક્ચર ડ્રામા |{{nom}} |- |[[એનબીઆર (NBR)]] |[[શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી]] 125 |- |rowspan=3|2002 |બ્લેક સ્ટીલ એવોર્ડ્સ |શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી |{{won}} |- |NAACP ઇમેજ એવોર્ડ |ઉત્કૃષ્ટ અભિનેત્રી સ્વોર્ડફિશ |{{won}} |- |[[બીઇટી પુરસ્કારો]] |શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી | 128 |- |rowspan=2|2003 |બીઇટી પુરસ્કારો |શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી | |{{nom}} |- |NAACP ઇમેજ પુરસ્કાર |ઉત્કૃષ્ટ સહાયક અભિનેત્રી |''[[ડાય અનધર ડે]]'' |{{won}} |- |rowspan=2|2004 |NAACP ઇમેજ પુરસ્કાર |ઉત્કૃષ્ટ અભિનેત્રી |''[[ગોથિકા]]'' |{{nom}} |- |બીઇટી (BET) પુરસ્કારો |શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી | |{{won}} |- |2005 |બીઇટી (BET) પુરસ્કારો |શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી | |{{nom}} |- |2006 |NAACP ઇમેજ પુરસ્કાર |ઉત્કૃષ્ટ સહાયક અભિનેત્રી - ટીવી શ્રેણી |''[[ધેઅર આઇઝ વર વોચીંગ ગોડ]]'' |{{nom}} |- |"[[ઉત્કૃષ્ટ અગ્રણી અભિનેત્રી માટે પ્રાઇમટાઇમ એમી પુરસ્કાર – મિનીસ્ટ્રીઝ અથવા મુવિ]]" |{{nom}} |- 2007 |[[પીપલ્સ ચોઇસ પુરસ્કાર]] |ફેવરિટ ફિમેલ એક્શન હીરો |''[[X-Men: The Last Stand]]'' |{{won}} |- |2008 |[[બીઇટી પુરસ્કારો]] |શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી | |{{won}} |- |2009 |[[સ્પાઇક ગાય્ઝ ચોઇસ પુરસ્કારો]] |ડિકેડ ઓફ હોટનેસ પુરસ્કાર | |{{won}} |} == સંદર્ભો == ;નિર્દેશ {{reflist|2}} ;પ્રકાશનો * બેન્ટિંગ, એરિન. ''હેલ બેરી'' , વીલ પબ્લીશર્સ, 2005 - ISBN 1-59036-333-7 * ગોગર્લી, લિઝ. ''હેલ બેરી'' , રેઇનટ્રિ, 2005 - ISBN 1-4109-1085-7 * નાદેન, કોરિન જે. ''હેલ બેરી'' , સાગેબ્રશ એજ્યુકેશન રિસોર્સીસ, 2001 - ISBN 0-613-86157-4 * ઓ'બ્રાયન, ડેનિયલ. ''હેલ બેરી'' , રેનોલ્ડ્સ &amp; હર્ન, 2003 - ISBN 1-903111-38-2 * સેનેલ્લો, ફ્રેન્ક. ''હેલ બેરી: એ સ્ટોર્મી લાઇફ'' , વર્જિન બુક્સ, 2003 - ISBN 1-85227-092-6 * શુમેન, માઇકલ એ. ''હેલ બેરી: બ્યુટી ઇઝ જસ્ટ નોટ ફિઝીકલ'' , એન્સ્લો, 2006 - ISBN 0-7660-2467-9 == બાહ્ય કડીઓ == {{wikiquote}} {{commons|Halle Berry|હેલ બેરી}} {{wikinews|Rolling Stone prints story based on Wikipedia vandalism}} * {{imdb name|0000932}} * [http://halleberryfragrances.com/ હેલ બેરી ફ્રેગેન્સિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316190542/http://www.halleberryfragrances.com/ |date=2010-03-16 }} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:અભિનેત્રી]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૬૬માં જન્મ]] nu9uf28ag2epvioukfzhyonxnlwirip 0 22958 901686 874585 2026-06-20T19:53:05Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901686 wikitext text/x-wiki '''[[ગ્લોબલ વોર્મિંગ]]ની અસરો''' અને [[આબોહવામાં થતો ફેરફાર]] [[પર્યાવરણ]] અને મનુષ્ય જીવન બંને માટે ચિંતાનો વિષય છે.<ref>આ લેખમાં ક્લાઇમેટ ચેન્જ અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ શબ્દને એકબીજાના પર્યાય રૂપે વાપવામાં આવ્યા છે.</ref> તાપમાનમાં નોંધાયેલો વધારો, [[સમુદ્ર સપાટી]]ની ઊંચાઈમાં થયેલો વધારો અને [[ઉત્તર ગોળાર્ધ]]માં બરફ આચ્છાદિત વિસ્તારોમાં નોંધાયેલો ઘટાડો આબોહવામાં થયેલા ફેરફારોના દેખીતા પૂરાવાઓ છે.<ref name="WGI AR4 SPM"></ref> આઇપીસીસી (IPCC)ના ચોથા આકલન અહેવાલ મુજબ, 20મી સદીના મધ્ય ભાગથી વૈશ્વિક તાપમાનમાં થયેલા વધારા પાછળનું ''અત્યંત સંભવિત'' કારણ [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ]]ઓમાં થયેલો નોંધપાત્ર વધારો છે. એવું અનુમાન કરવામાં આવી રહ્યુ છે કે ભવિષ્યમાં આબોહવામાં ફેરફારો જેવાકે ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં વધારો (જેમકે, વૈશ્વિક સામાન્ય તાપમાનમાં વધારાનું વલણ), સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઇમાં વધારો અને કેટલીક [[વાતાવરણને લગતી વિકટ ઘટનાઓ]]માં સતત વધારો થશે. આબોહવામાં થતા ફેરફારો સામે [[જીવસૃષ્ટિ]] સલામત નથી. ભવિષ્યના પર્યાવરણના ફેરફારો સામે સંતુલન સાધવાની મનુષ્ય જાતની ક્ષમતાને લઈને પણ ઘણા સવાલો ઉભા થયા છે.<ref name="WG2 AR4 SPM"></ref> ભવિષ્યમાં આબોહવામાં થનારા મોટાપાયાના ફેરફારોના જોખમો ઘટાડવા માટે ઘણા દેશોએ ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના ઉત્સર્જન સંબંધિ નીતીઓ ઘડી કાઢી છે અને તેનું અમલીકરણ કરવામાં આવ્યુ છે. == સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ == {{Double image stack|right|Instrumental Temperature Record.png|Global Warming Map.jpg|180|Global mean surface temperature difference from the average for 1961–1990|Mean surface temperature change for the period 1999 to 2008 relative to the average temperatures from 1940 to 1980}} લગભગ છેલ્લા સો વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન નોંધાયેલા તાપમાનની વિગતો વૈશ્વિક સામાન્ય તાપમાનમાં થઈ રહેલા વધારાનું વલણ સ્પષ્ટ કરે છે જે ગ્લોબલ વોર્મિંગની સ્થિતિ રજૂ કરે છે. દેખીતી રીતે જણાયેલા બીજા કેટલાક સ્પષ્ટ ફેરફારોમાં [[ઉત્તર ધ્રુવીય હિમ પ્રદેશોમાં થયેલો ઘટાડો]], [[ઉત્તર ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં વધતું મિથેન વાયુનું પ્રમાણ]], ધ્રુવીય પ્રદેશોમાંથી સતતપણે થઈ રહેલું જૈવિક કાર્બનનું ઉત્સર્જન અને [[ધ્રુવીય કાંઠાળ પ્રદેશોના કોહવાણવાળા કળણમાંથી સતતપણે છૂટો પડી રહેલો મિથેન વાયુ|ધ્રુવીય કાંઠાળ પ્રદેશોના [[કોહવાણવાળા કળણ]]માંથી સતતપણે છૂટો પડી રહેલો મિથેન વાયુ]] તથા સમુદ્ર સપાટીની વધતી ઊંચાઇ વગેરે ફેરફારો છે.<ref>{{cite web |url=http://newscenter.lbl.gov/feature-stories/2008/09/17/impacts-on-the-threshold-of-abrupt-climate-changes/ |title= IMPACTS: On the Threshold of Abrupt Climate Changes |access-date= 2008-10-14 |work= IMPACTS: On the Threshold of Abrupt Climate Changes |publisher= [[U.S. Department of Energy]]’s Office of Biological and Environmental Research |month= September |year= 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.independent.co.uk/news/science/hundreds-of-methane-plumes-discovered-941456.html |title= Hundreds of methane 'plumes' discovered |access-date= 2008-10-14 |work= Hundreds of methane 'plumes' discovered |publisher= [[The Independent]] |month= September |year= 2008}}</ref> આ સદીમાં વૈશ્વિક સામાન્ય તાપમાનમાં વધારો થવાનું અનુમાન લગાવવામાં આવી રહ્યું છે અને સાથે હવામાનને લગતી કેટલીક વિકટ ઘટનાઓમાં વૃદ્ધિ તથા વરસાદને લગતી બાબતોમાં ફેરફારનું અનુમાન કરવામાં આવી રહ્યુ છે. વૈશ્વિક સ્તરથી પ્રાદેશિક ક્ષેત્ર તરફ આગળ વધતા, આબોહવાના ફેરફારો સંબંધી અનિશ્ચતતાઓમાં વધારો થઈ રહ્યો છે. પર્યાવરણમાં થઈ રહેલા ફેરફારોના દર, તીવ્રતા અને સમયગાળાને લઈને આવનારા પરિણામો અગમ્ય છે અને તેમાં વધારો થઈ રહ્યો છે જે ગ્લોબલ વોર્મિંગની શક્યતાઓમાં વધારો કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=10136&page=1 |title= Executive Summary |access-date= 2007-05-07 |format= [[PHP]] |work= Abrupt Climate Change: Inevitable Surprises |publisher=[[United States National Academy of Sciences]] |month= June |year= 2002}}</ref> આબોહવામાં ફેરફારની કેટલીક ભૌતિક અસરો ક્ષૈત્રીય અને વૈશ્વિક કક્ષાએ ટાળી ન શકાય તેવી છે.<ref name="noaanews.noaa.gov">{{cite pressrelease |title=New Study Shows Climate Change Largely Irreversible |url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2009/20090126_climate.html |publisher=[[NOAA]] |year=2009 |day=26 |month=Jan}}</ref> 21મી સદીના અંતભાગ સુધીમાં સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં 18 થી 59 સેમી (7.1થી 23.2 ઇંચ)નો વધારો થવાની સંભાવના છે. વૈજ્ઞાનિક સમજણના અભાવે સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈના સંભવિત વધારામાં હિમશિલાઓના પિગળવાથી થતા સંભવિત વધારાનો સમાવેશ શક્ય નથી.<ref name="WGI AR4 SPM">{{cite web |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-spm.pdf |title=Summary for Policymakers |work=Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |access-date= 2007-02-02 |date=[[2007-02-05]] |publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]]}}</ref> આ સદીમાં, દક્ષિણના પ્રાંતો (યુરોપિયન પ્રાંતો)માં મોટાપાયા પર થતી [[ઉથલપાથલ]]માં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાનું શક્ય બનશે પરંતુ ગ્લોબલ વોર્મિંગને લીધે એટલાન્ટિક અને યુરોપનું તાપમાન ઘણુ ઊંચુ જશે.<ref name="WG2 AR4 SPM"></ref> 1થી 4 ડીગ્રી સેલ્સિયસ (1990થી 2000 સંબંધિત)ની ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે ધીમી ગતિથી [[ગ્રીનલેન્ડમાં આવેલી હિમશીલાઓ]]ના પિગળવાની પ્રક્રિયા અંશતઃ ચાલુ રહેશે. [[પશ્ચિમ એન્ટાર્કટિક હિમશીલાઓ]]ના અમુક પ્રમાણમાં પિગળવાની શક્યતાઓને ધ્યાનમાં રાખતા સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં 4થી 6 મીટર કે તેનાથી પણ મોટો વધારો થશે.<ref name="WG2 AR4 SPM"></ref> આબોહવામાં થતા ફેરફારોની માનવસૃષ્ટિ પર થનારી અસરો અસમાન પ્રમાણમાં થવાની સંભાવનાઓ છે. કેટલાક પ્રદેશોને ફાયદાઓ અને કેટલાકને નુક્શાન પહોંચવાની સંભાવનાઓ જોવાઈ રહી છે. વોર્મિંગના ઊંચા પ્રમાણને (2થી 3 ડીગ્રી સેલ્સીયસથી વધારે, 1990ના પ્રમાણ સંબંધિત) કારણે ભવિષ્યમાં થનારા ફાયદાઓમાં ઘટાડો અને નુક્શાનમાં વધારો થવાની સંભાવના છે.<ref name="WG2 AR4 SPM">{{cite book | url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-spm.pdf | format=[[Portable Document Format|PDF]] | title=Summary for Policymakers. Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | access-date=2007-11-30 | year=2007 | author=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]] | editors=M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E.Hanson | publisher=[[Cambridge University Press]], Cambridge, UK | pages=7–22 | archive-date=2018-01-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180113141313/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-spm.pdf | url-status=dead }}</ref> ભુમધ્ય [[રેખાંશ]]થી ઓછુ અંતર ધરાવતા અને અલ્પવિકસિત પ્રદેશો સંભવતઃ આબોહવાના ફેરફારો સામે મોટુ જોખમ અનુભવી રહ્યા છે. પર્યાવરણના ફેરફારોને લીધે થતી અસરો સામે માનવની [[અનુકુલન]] સાધવાની ક્ષમતાઓ ઘણી છે પરંતુ થનારૂ નુક્શાન જાણી ન શકાય તેવું અને બહુ મોટુ છે.<ref name="ipccwg2c19">{{cite web |date=2007 |title=Assessing key vulnerabilities and the risk from climate change. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=[[Cambridge University Press]] |author=Schneider, S.H., S. Semenov, A. Patwardhan, I. Burton, C.H.D. Magadza, M. Oppenheimer, A.B. Pittock, A. Rahman, J.B. Smith, A. Suarez and F. Yamin. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter19.pdf |access-date=2009-05-20 |archive-date=2014-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140923002713/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter19.pdf |url-status=dead }}</ref> પર્યાવરણના ફેરફારોને પરિણામે જૈવિક સૃષ્ટિની વિવિધતામાં ઘટાડો અને ઘણા બધા સજીવોની જાતો નાશ પામશે. [[જૈવિક]] અને [[જૈવ ભૌતિક]] પ્રણાલીઓ મનુષ્યની સરખામણીમાં સંતુલન સાધવાની બાબતમાં ઘણી ઉતરતી કક્ષાની હોવાનો સંભવ છે. == ભૌતિક અસરો == === હવામાન ઉપરની અસરો === તાપમાનમાં થતા વધારાથી મોટેભાગે વરસાદમાં વધારો થશે પરંતુ વાવાઝોડાઓ ઉપર થનારી અસરો સ્પષ્ટ થતી નથી.<ref name="ar4wg1a">{{cite web |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |author= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Human influences will continue to change atmospheric composition throughout the 21st century. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/008.htm |access-date= 2007-12-03 |year= 2001 |archive-date= 2007-12-31 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071231162245/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/008.htm |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |editor= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Precipitation and Convection. |author= U. Cubasch, G.A. Meehl, et al. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/365.htm |access-date= 2007-12-03 |accessyear= |year= 2001 |archive-date= 2007-11-22 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071122014937/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/365.htm |url-status= dead }}</ref> એકસ્ટ્રા ટ્રોપિકલ તોફાનો આંશિક રીતે [[તાપમાનના ફેરફારો]] ઉપર આધારિત હોવાથી ઉત્તર ગોળાર્ધમાં તેઓ નબળા પડવાની સંભાવનાઓ છે કારણ કે ધ્રુવીય પ્રદેશો ગોળાર્ધના બાકીના ભાગો કરતા વધારે ગરમી ગ્રહણ કરે છે.<ref>{{cite web |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |editor= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Extra-tropical storms. |author= U. Cubasch, G.A. Meehl, et al. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/366.htm |access-date= 2007-12-03 |accessyear= |year= 2001 |archive-date= 2007-11-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071123190203/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/366.htm |url-status= dead }}</ref> ==== ભારે હવામાન ==== [[File:Trends in natural disasters.jpg|thumb|right|ભારે હવામાન જેવી કુદરતી આપત્તિઓના વલણ માટે ગ્લોબલ વોર્મિંગ આંશિક રીતે જવાબદાર હોઇ શકે છે.]] પર્યાવરણમાં થયેલા ફેરફારોને લીધે સ્પષ્ટ થતી ભવિષ્યની સ્થિતિના આધારે IPCC અહેવાલમાં ઘણીબધી આગાહીઓ કરવામાં આવી છે.<ref name="WGI AR4 SPM"></ref> એવુ અનુમાન લગાવવામાં આવી રહ્યું છે કે મહત્તમ ભૂમિપ્રદેશોમાં [[ગરમ લહેરો]]ની તીવ્રતામાં નોંધપાત્ર વધારો થશે. જે નીચે મુજબ છે * [[દુષ્કાળ]] પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં વધારો થશે. * [[વિષુવવૃત્તીય ચક્રવાતો]]ના પ્રમાણમાં વધારો થશે. * સમુદ્ર સપાટીને લગતી ઘટનાઓ ([[સુનામી]] સહિતની)માં વધારો થશે. હવામાનને લગતી વિકટ સમસ્યાઓનું નિર્માણ કરનાર વાવાઝોડાની શક્તિમાં વધારો થઈ રહ્યો છે, જેમકે ચક્રવાત(હરિકેન)ની તીવ્રતા માટેનો પાવર ડિસીપેશન ઇન્ડેક્સ.<ref>{{cite web |url=http://www.realclimate.org/index.php?p=181 |title=Hurricanes and Global Warming - Is There a Connection?|publisher=Real Climate|access-date= 2007-12-03|author=Stefan Rahmstorf, Michael Mann, Rasmus Benestad, Gavin Schmidt, and William Connolley}}</ref> [[કેરી એમેન્યુઅલે]] લખ્યુ છે કે ચક્રવાતના પાવર ડિસીપેશનને તાપમાન સાથે ઘણો નજીકનો સંબંધ છે જે ગ્લોબલ વોર્મિંગ સાથેનું જોડાણ દર્શાવે છે.<ref>{{cite journal |url=ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/NATURE03906.pdf |title=Increasing destructiveness of tropical cyclones over the past 30 years|last=Emanuel|first=Kerry |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |year=2005 |volume=436 |pages=686–688 |doi=10.1038/nature03906|format=PDF}}</ref> જોકે એમેન્યુઅલ દ્વારા કરવામાં આવેલા આગળના સંશોધનોમાં ચક્રવાતોના નમુનાઓના પરિણામો પરથી તારવણી મળે છે કે પાછલા દાયકાઓમાં પવાર ડિસીપેશનમાં શયેલો વધારો સંપૂર્ણપણે ગ્લોબલ વોર્મિંગ ઉપર આધારિત નથી.<ref>{{cite journal |url=ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/Emanuel_etal_2008.pdf |title=Hurricanes and global warming: Results from downscaling IPCC AR4 simulations|last=Emanuel|first=Kerry |journal=[[Bulletin of the American Meteorological Society]] |year=2008 |volume=89 |pages=347–367 |doi=10.1175/BAMS-89-3-347|format=PDF |first2=Ragoth |first3=John}}</ref> ચક્રવાતના નમુનાઓ દ્વારા સમાન પ્રકારના પરિણામો મળ્યા છે અને જાણવામાં આવ્યુ છે કે ગરમી દરમિયાન ચક્રવાતો તીવ્ર બને છે અને CO₂નું વધારે પ્રમાણ ધરાવતી પરિસ્થિતિ દરમિયાન વધારે તીવ્ર બને છે, પરંતુ ચક્રવાતની માત્રામાં ઘટાડો થશે.<ref>{{cite journal|doi=10.1038/ngeo202|title=Simulated reduction in Atlantic hurricane frequency under twenty-first-century warming conditions|year=2008|author=Knutson, Thomas R.|journal=Nature Geoscience|volume=3|pages=11|first2=Joseph J.|first3=Stephen T.|first4=Gabriel A.|first5=Isaac M.}}</ref> દુનિયાભરમાં [[4 કે 5 કેટેગરી]] ધરાવતા [[ચક્રવાતો]] જેમાં પવનની ઝડપ 56 મીટર પ્રતિ સેકન્ડ હોય)નું પ્રમાણ 1970ના દશક દરમિયાન 20 ટકા હતું જે 1990ના દશક દરમિયાન વધીને 35 ટકા સુધી પહોચ્યુ છે.<ref>{{cite news |url=http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn8002 |title=Warming world blamed for more strong hurricanes |first=Fred |last=Pearce |publisher=[[New Scientist]] |date=2005-09-15 |access-date=2007-12-03 |archive-date=2006-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060509072619/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn8002 |url-status=dead }}</ref> એકલા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં જ ચક્રવાતના કારણે થતા ભારે વરસાદનું પ્રમાણ 20મી સદી દરમિયાન 7 ટકા જેટલું વધ્યુ છે.<ref>{{cite news| url=http://www.newscientist.com/channel/earth/climate-change/mg18625054.800 |title=Global warming will bring fiercer hurricanes|publisher=New Scientist Environment |date= 2005-06-25 |access-date= 2007-12-03}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2006/s2622.htm |title=Area Where Hurricanes Develop is Warmer, Say NOAA Scientists |publisher=[[NOAA]] News Online |date=2006-05-01 |access-date= 2007-12-03}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1109337,00.html |title=Global Warming: The Culprit? |last=Kluger |first=Jeffrey |publisher=[[Time (magazine)|Time]] |date=2005-09-26 |access-date=2007-12-03 |archive-date=2009-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090311061211/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1109337,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311061211/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1109337,00.html |date=2009-03-11 }}</ref> કેટલેક અંશે આ બાબત માટે ગ્લોબલ વોર્મિંગ જવાબદાર છે. કારણ કે [[એટલાન્ટિક મલ્ટિડિકેડલ ઓસ્સીલેશન]]નો અવરોધ જણાતો નથી. કેટલાક અભ્યાસો થકી એવું જાણવામાં આવ્યુ છે કે [[સમુદ્ર સપાટીના તાપમાન]]માં વધારો પવનના તણાવ માટે અનુકુળ સ્થિતિ પેદા કરે છે, જે થોડેઘણે અંશે [[ચક્રવાત]]ની પ્રવૃતિમાં બદલાવ લાવી શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.livescience.com/environment/070417_wind_shear.html |title=Study: Global Warming Could Hinder Hurricanes|author=Thompson, Andrea|publisher=LiveScience|date= 2007-04-17|access-date= 2007-12-06}}</ref> હોયોસ ''એટ અલ.'' (2006) 1970-2004ના સમયગાળા દરમિયાન 4 અને 5 નંબરની કક્ષા ધરાવતા ચક્રવાતોનું વધતું વલણ અને સમુદ્ર સપાટીના તાપમાનમાં વધારાના વલણ વચ્ચે સીધો સંબંધ હોવાનું પ્રસ્થાપિત કર્યુ છે.<ref name="Hoyos2006">{{cite journal |last=Hoyos |first=Carlos D. |authorlink= |coauthors= |year=2006 |month= |title=Deconvolution of the Factors Contributing to the Increase in Global Hurricane Intensity |journal=Science |volume=312 |issue=5770 |pages=94&ndash;97 |doi=10.1126/science.1123560 |url= |access-date= |quote=|pmid=16543416 |first2=PA |first3=PJ |first4=JA }}</ref> ભારે હવામાનને કારણે કુદરતી આફતોનું પ્રમાણ વધ્યુ છે જેની પાછળનું મહત્વનું કારણ વસ્તી વધારો છે અને ભવિષ્યમાં વધનારી આફતો વાતાવરણના ફેરફારો કરતા સામાજિક ફેરફારો પર વધારે પ્રમાણમાં આધારિત રહેશે.<ref name="Pielke2008">{{cite journal | last = Pielke | first = Roger A., Jr. | authorlink = | coauthors = ''et al.'' | year = 2008 | month = | title = Normalized Hurricane Damage in the United States: 1900–2005 | journal = Natural Hazards Review | volume = 9 | issue = 1 | pages = 29&ndash;42 | doi = 10.1061/(ASCE)1527-6988(2008)9:1(29) | url = http://forecast.mssl.ucl.ac.uk/shadow/docs/Pielkeetal2006a.pdf | access-date = | quote = | format = PDF | archive-date = 2009-03-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090325193610/http://forecast.mssl.ucl.ac.uk/shadow/docs/Pielkeetal2006a.pdf | url-status = dead }}</ref> [[વર્લ્ડ મિટરોલોજીકલ ઓર્ગનાઇઝેશન]] દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યુ છે કે વિષુવૃત્તીય વાવાઝોડા બાબતના રેકોર્ડમાં માનવજાતિના અસ્તિત્વ અંગેની હાજરી વિરૂદ્ધ અને તરફેણમાં પૂરાવાઓ મળવા છતા આ મુદ્દા ઉપર ચોક્કસ તારણ કાઢવું શક્ય નથી.<ref name="WMO-IWTC">{{cite press release |title=Summary Statement on Tropical Cyclones and Climate Change |publisher=World Meteorological Organization |date=2006-12-04 |url=http://www.wmo.int/pages/prog/arep/press_releases/2006/pdf/iwtc_summary.pdf |format=PDF |language= |access-date= |quote= }}</ref> તેઓ દ્વારા એ વાતની પણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે કોઈ પણ વિષુવવૃત્તીય વાવાઝોડું વાતાવરણના ફેરફારોને કારણે થયુ હોવાનું ખાત્રીપૂર્વક કહેવું શક્ય નથી.<ref name="WMO-IWTC"></ref> [[NOAA]]ના [[થોમસ નુટસન]] અને રોબર્ટ ઇ. તુલેયાએ 2004માં કહ્યુ હતું કે [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ]]ના કારણે પેદા થતી ગરમી 5 નંબરની ક્ષેણી ધરાવતા વાવાઝોડાની ઘટનામાં વધારો કરે છે.<ref>{{cite journal|author = Knutson, Thomas R. and Robert E. Tuleya|title= Impact of CO₂-Induced Warming on Simulated Hurricane Intensity and Precipitation:Sensitivity to the Choice of Climate Model and Convective Parameterization|journal=Journal of Climate|volume=17|issue=18|year=2004|pages=3477–3494 |url=http://www.gfdl.noaa.gov/reference/bibliography/2004/tk0401.pdf|doi=10.1175/1520-0442(2004)017<3477:IOCWOS>2.0.CO;2|format=PDF}}</ref> 2008માં નુટસન ''એટ અલે.'' શોધી કાઢ્યુ કે એટલાન્ટિક હરિકેન અને વિષુવવૃત્તીય તોફાનોની તીવ્રતા આવનારા ભવિષ્યમાં ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ દ્વારા પેદા થતી ગરમીને ઘટાડી શકે છે.<ref name="Knutson2008">{{cite journal |last=Knutson |first=Thomas |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2008 |month= |title=Simulated reduction in Atlantic hurricane frequency under twenty-first-century warming conditions |journal=[[Nature Geoscience]] |volume=1 |issue=6 |pages=359–364 |doi=10.1038/ngeo202 |url= |access-date= |quote= }}</ref> વેચ્ચી અને સોડેને શોધી કાઢ્યુ છે કે [[પવનના આંતરિક દબાણ]]માં થતો વધારો [[ટ્રપિકલ સાયક્લોન]] સામે અવરોધકની ભૂમિકા ભજવે છે અને સાથે સાથે વૈશ્વિક ગરમીના વધારામાં પણ ફેરફાર લાવી શકે છે. [[વોલ્કર ચક્રવાતો]]ના નબળા પડવાના કારણે વિષુવવૃત્તીય, એટલાન્ટિક અને પૂર્વિય પેસિફિક ભાગોમાં આવેલા [[પવનના દબાણ]]માં વધારો થવાનું માનવામાં આવે છે અને સાથેસાથે પશ્ચિમ અને મધ્ય પેસિફિક ભાગોમાં આવેલા પવનના દબાણમાં ઘટાડો થવાનું અનુમાનવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.gfdl.noaa.gov/~gav/ipcc_shears.html |title=IPCC Projections and Hurricanes |publisher=Geophysical Fluids Dynamic Laboratory|access-date= 2007-12-06|author=Brian Soden and Gabriel Vecchi}}</ref> આ અભ્યાસ દ્વારા ગરમીના પ્રમાણ અને ભેજયુક્ત વાતાવરણને એટલાન્ટિક અને પૂર્વીય પેસિફિક વાવાઝોડાઓ ઉપરની ચોક્કસ અસરો અને એટલાન્ટિક પવનના દબાણમાં થનારા વધારા અંગેના અનુમાનો સાબિત થતા નથી.<ref>{{cite journal |last= Vecchi |first= Gabriel A. |coauthors= Brian J. Soden |date= [[2007-04-18]] |title= Increased tropical Atlantic wind shear in model projections of global warming |journal= [[Geophysical Research Letters]] |volume= 34 |issue= L08702 |pages= 1–5 |doi= 10.1029/2006GL028905 |url= http://www.gfdl.noaa.gov/reference/bibliography/2007/gav0701.pdf |format= PDF |access-date= 2007-04-21}}</ref> સામાન્ય રીતે ભારે હવામાનને કારણે પ્રત્યક્ષ રીતે પેદા થતા મોટા જોખમોનો મતલબ સામાન્ય હવામાનથી સહેજ વધારે હવામાનને કારણે પેદા થતું મોટુ જોખમ નથી.<ref>{{cite web |url=http://www.climateprediction.net/science/pubs/ccs_allen.pdf |author=Myles Allen |authorlink=Myles Allen |publisher=climateprediction.net |access-date=2007-11-30 |title=The Spectre of Liability |format=PDF |archive-date=2007-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128074237/http://www.climateprediction.net/science/pubs/ccs_allen.pdf |url-status=dead }}</ref> તેમ છતા પૂરાવાઓ સ્પષ્ટ છે કે હવામાન પ્રતિકુળ થઈ રહ્યુ છે અને સામાન્ય વરસાદમાં વધારો થઈ રહ્યો છે. તાપમાનમાં થઈ રહેલા વધારાને કારણે ભૂમિવિસ્તારોમાં ફેલાઇ રહેલી ગરમીની માત્રામાં અને ભયાનક વાવાઝોડાની તીવ્રતામાં વધારો થવાના અનુમાનો કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal|last = Del Genio | first = Tony | coauthors = ''et al.''|title=Will moist convection be stronger in a warmer climate?|journal = Geophysical Research Letters | volume = 34 | doi = 10.1029/2007GL030525|year=2007|pages=L16703}}</ref> ==== બાષ્પીભવનમા વધારો ==== [[File:BAMS climate assess boulder water vapor 2002 - 2.png|thumb|left|200px|બાઉલ્ડર અને કોલોરાડોમાં વધતું પાણીનું બાષ્પીભવન]] 20મી સદીના સમયગાળા દરમિયાન વિશ્વભરમાં બાષ્પીભવનના દરમાં ઘટાડો થયો છે અને [[વૈશ્વિક ડિમીંગ]] દ્વારા આ વાત સમજવાનો અનેક લોકો દ્વારા મુશ્કેલ પ્રયાસ થયો છે.<ref>{{cite journal | url=http://www.nature.com/nature/journal/v377/n6551/abs/377687b0.html| title=Evaporation losing its strength |first=T. C. |last=Peterson |coauthors= V. S. Golubev, P. Ya. Groisman |journal= [[Nature (journal)|Nature]]|date= October 26, 2002|volume=377|pages=687–688| doi=10.1038/377687b0| format=abstract}}</ref> વાતાવરણની ગરમીમાં થતા સતત વધારાને કારણે વૈશ્વિક ડિમીંગમાં સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો છે અને આ સમુદ્રો પર ગરમીના કરણે [[બાષ્પીભવન]]નું પ્રમાણ વધશે. પૃથ્વી એક બંધ પ્રણાલી હોવાના કારણે આ બાબત [[ભારે વરસાદ]] અને ભારે ભૂમિ [[ધોવાણ]]નું કારણ બનશે. આ ધોવાણ ખાસ અભેદ્ય ન કહી શકાય તેવા વિષુવવૃત્તીય વિસ્તારો (ખાસ કરીને આફ્રિકા)માં [[રણ વિસ્તરણ]]ની સ્થિતિ પેદા કરી શકે છે. બીજી તરફ બીજા કેટલાક પ્રદેશોમાં વરસાદનું પ્રમાણ વધવાના કારણે સુકા રણપ્રદેશોમાં જંગલોનું નિર્માણ શક્ય બનશે. વૈજ્ઞાનિકોને કેટલાક તથ્યો સાંપડ્યા છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગના વધારા સાથે બાષ્પીભવનમાં થનાર વધારાના કારણે ભારે હવામાનની વિકટ સ્થિતિ પેદા થશે. આઇપીસીસી (IPCC)ના ત્રીજા વાર્ષિક અહેવાલમાં જણાવવામાં આવે છે: "...21મી સદી દરમિયાન વૈશ્વિક ક્ષેત્રે સામાન્ય બાષ્પીભવન અને વરસાદની માત્રામાં વધારો થવાની સ્થિતિ સંભવ છે. 21મી સદીના બીજા અર્ધ ભાગ દરમિયાન નિશ્ચિતપણે ઉત્તરીય મધ્યસ્થ ભાગોથી ઉચ્ચ અક્ષાંશો અને એન્ટાર્કટિકા વિસ્તારોમાં શિયાળાના સમય દરમિયાન વરસાદની માત્રામાં વધારો થવાનું અનુમાન છે. નીચા રેખાંશ પર જમીની વિસ્તારમાં પ્રાન્તીય વધારો અને ઘટાડો બંને થાય છે. જે વિસ્તારોમાં સામાન્ય વરસાદમાં વધારો થવાનું અનુમાન છે તેવા વિસ્તારોમાં દરેક વર્ષે વરસાદની સ્થિતિમાં ખુબ જ વિવિધતા અને ફેરફારો પેદા થવાની અટકળો છે."<ref name="ar4wg1a"></ref><ref>{{cite web |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |editor= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Precipitation and Convection. |author= U. Cubasch, G.A. Meehl, et al. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/364.htm |access-date= 2007-12-03 |accessyear= |year= 2001 |archive-date= 2007-12-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071209083441/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/364.htm |url-status= dead }}</ref> ==== ભારે હવામાનને કારણે થતું નુક્શાન ==== [[વર્લ્ડ મિટરોલોજીકલ ઓર્ગનાઇઝેશન]] દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યુ છે કે નજીકના સમયમાં વિષુવવૃત્તીય ચક્રવાતોના કારણે સામાજિક અસરોમાં થયેલા વધારા પાછળનું મુખ્ય કારણ દરિયાકાંઠા વિસ્તારોમાં વધી રહેલા માનવ વસ્તી અને બાંધકામ છે.<ref name="WMO-IWTC"></ref> પિએલ્કે ''એટ અલ.'' (2008) દ્વારા 1900-2005થી 2005 સુધીની અમેરિકન મેઇન લેન્ડ હરિકેનના કારણે થયેલી હાનિની વિસ્તૃત છણાવટ કરવામાં આવી હતી અને શોધી કાઢવામા આવ્યુ કે ખુવારીનું પ્રમાણ વધવાનું ચિત્ર સ્પષ્ટ થતું નથી. 1970 અને 1980ના દાયકાઓ દરમિયાન થયેલી હાનિ બીજા દાયકાઓ દરમિયાન થયેલી હાનિની સરખામણીમાં ખુબ ઓછી હોવાની બાબત નોંધનીય છે. 1996-2005 દરમિયાન થયેલી હાનિ પાછલા 11 દાયકાઓમાં થયેલી ખુવારીમાં બીજા ક્રમની સૌથી વધુ હાનિ છે અને ફક્ત 1926થી 1935ના દશક દરમિયાન થયેલ ખુવારીનો આંક તેની હદ વટાવી ચુક્યો છે. 1926માં ત્રાટકેલ [[મિયામી હરિકેન]] સૌથી વધુ નુક્શાનકારક વાવાઝોડુ છે જેના લીધે લગભગ 157 અબજ ડોલરની હાનિ થઈ હતી.<ref name="Pielke2008"></ref> અમેરિકન ''ઇન્સ્યુરન્સ જર્નલ'' માં અનુમાનવામાં આવ્યુ છે કે આફતોના કારણે થતા નુક્શાનમાં અંદાજીત દર 10 વર્ષે સંભવિત હાનિનો આંક બેવડો થતો રહેશે કારણ કે બાંધકામોના ખર્ચાઓમાં વધારો થતો રહે છે અને બાંધકામોની સંખ્યાઓમાં વધારો તથા તેના પ્રકારોમાં બદલાવો આવી રહ્યા છે.<ref>ઇન્શ્યોરન્સ જર્નલ [http://www.insurancejournal.com/news/national/2006/04/18/67389.htm સાઉન્ડ રિસ્ક મેનેજમેન્ટ, સ્ટ્રોંગ ઇન્વે્સ્ટમેન્ટ રિઝલ્ટસ પ્રુવ પોઝીટીવ ફોર પીસી ઇન્ડસ્ટ્રી], 18 એપ્રિલ 2006</ref> એસોસિએશન ઓફ બ્રિટિશ ઇન્સ્યોરર્સે પણ કહ્યુ છે કે કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવામાં આવે તો 2080 સુધીમાં વિશુવવૃત્તીય ચક્રવાતોના કારણે ભોગવવા પડતા વધારાના વાર્ષિક ખર્ચમાં 80 ટકા જેટલો કાપ આવી શકે છે. સમુદ્ર કિનારા અને પૂર સંભવિત વિસ્તારોમાં થઈ રહેલા બાંધકામોના કારણે પણ આ ખર્ચમાં આંશિક વધારો થઈ રહ્યો છે. એબીઆઇ (ABI) દ્વારા એવું જણાવવામાં આવ્યુ છે કે અસુરક્ષામાં ઘટાડો જેમ કે પાણી સામે રક્ષણ ધરાવતા બાંધકામો અને પૂરની સ્થિતિ સામે નિયંત્રણ માટેના પગલાઓમાં સુધારાઓ દ્વારા કેટલીક ટાળી ન શકાય તેવી અસરોના કારણે થતા ખર્ચમાંથી લાંબાગાળે નોંધપાત્ર બચત થઈ શકે તેમ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf |title=Financial risks of climate change |publisher=Association of British Insurers |month=June |year=2005 |format=PDF |access-date=2010-04-07 |archive-date=2005-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051028161015/http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== સ્થાનિક આબોહવામાં ફેરફારો ==== [[File:Catarina 2004-03-27 1630Z (cropped).jpg|thumb|right|પ્રથમ નોંધાયેલ દક્ષિણ એટલાન્ટિક ચક્રવાત કેટરિના માર્ચ 2004માં બ્રાઝીલ ઉપર ત્રાટક્યું.]] ઉત્તર ગોળાર્ધમાં [[આર્કટિક]] પ્રદેશમાં દક્ષિણ ભાગ (40,00,000 લોકોના વસવાટનું સ્થળ)માં છેલ્લા 50 વર્ષ દરમિયાન તાપમાનમાં 1 અંશ સેલ્સિયસથી 3 અંશ સેલ્સિયસ (1.8 અંશ ફેરનહિટથી 5.4 અંશ ફેરનહિટ) સુધીનો વધારો અનુભવાયો છે. કેનેડા, [[અલાસ્કા]] અને રશિયા [[ના થીજી ગયેલા ભૂમિ વિસ્તારો]] પ્રાથમિક પીગળણ અનુભવી રહ્યા છે. આ બાબત જૈવ પ્રણાલીને ખોરવી અને જમીનમાં બેકટેરિયાનું પ્રમાણ વધતા આ વિસ્તારો [[કાર્બનના સમ શોષક]] હતા જે હવે કાર્બનના સ્ત્રોત બની રહ્યા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.arctic.noaa.gov/essay_romanovsky.html |title=How rapidly is permafrost changing and what are the impacts of these changes? |author=Vladimir Romanovsky |publisher= NOAA|access-date= 2007-12-06}}</ref> પૂર્વીય [[સાયબિરિયા]]ના પિગળણને લીધે થતા બદલાવને લગતા વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ દર્શાવે છે કે દક્ષિણના પ્રદેશોમાં તે એકંદરે અદ્રશ્ય થઈ રહ્યા છે અને 1971થી સાઇબિરીયના લગભગ 11 હજાર તળાવોના સ્વરૂપે લગભગ 11 ટકા જેટલું નુક્શાન થયુ છે.<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/international/story/0,,1503170,00.html |title=Shrinking lakes of Siberia blamed on global warming|author=Nick Paton Walsh |publisher=The Guardian |date=2005-06-10}}</ref> આ જ સમયે પશ્ચિમ સાઇબિરીયા તેના પ્રારંભિક તબક્કામાં છે. જ્યા પિગળણને કારણે નવા તળાવો બની રહ્યા છે જે સમયાંતરે પૂર્વની જેમ અદ્રશ્ય થવા માંડશે. હજુ આગળ જતા થીજી ગયેલા સ્તરનું પિગળણ થવાથી તેમા રહેલા જૈવિક કોહવાણને કારણે [[મિથેન વાયુ છૂટો પડશે.]] માર્ચ 2004 સુધીમાં દક્ષિણ એટલાન્ટિક મહાસાગરમાં કોઈપણ [[ટ્રોપિકલ સાયક્લોન]] જણાયો ન હતો. પ્રથમ [[એટલાન્ટિક સાયક્લોન]] [[ભુમધ્યરેખા]]ની દક્ષિણ તરફે ઉદ્દભવ્યો અને 28 માર્ચ 2004 દરમિયાન [[બ્રાઝીલ]] ઉપર 40 મિટર પ્રતિ સેકન્ડ (144 કિલોમીટર પ્રતિ કલાક)ની ગતિ ધરાવતા પવન સાથે ત્રાટક્યો. જોકે બ્રાઝીલિયન મટિરિયોલોજીસ્ટો એ વાવાઝોડુ હતું એ વાતને નકારે છે.<ref>{{cite news |url=http://www.usatoday.com/weather/news/2004-03-28-brazil-storm_x.htm |title=First South Atlantic hurricane hits Brazil |publisher= [[USA Today]] |date= 2004-03-28}}</ref> દક્ષિણ ભાગમાં 1600 કિમી (1000 માઇલ) વધારાના વિસ્તાર સુધી નિયમન પ્રણાલીઓનું વિસ્તરણ કરવું જરૂરી બનશે. આ વાવાઝોડું વાતાવરણના બદલાવોના પરિણામે ઉદ્દભવ્યુ કે્ નહી તે બાબતે હજુ સુધી કોઈ સર્વસંમતિ સ્થપાઇ નથી.[88][90] પણ 21મી સદીના અંત સુધીમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ સંદર્ભે દક્ષિણ એટલાન્ટિકમાં વિષુવૃત્તીય વાવાઝોડાઓના ઉદ્દભવો માટેનું આબોહવાનું બંધારણ અસ્તિત્વમાં આવ્યું છે.[92] === હિમનદીઓનું સુકાવું અને અદ્રશ્ય થવું === [[File:Glacier Mass Balance Map.png|250px|left|thumb|1970થી પહાડી હિમનદીઓના કદમાં થયેલા ફેરફારનો નકશોપાતળાને કેસરી અને લાલમાં દર્શાવવામાં આવ્યુ છે અને વાદળીમાં જાડુ થાય છે.]] ઐતિહાસિક સમય દરમિયાન 1550થી 1850નો શિત સમય [[લઘુ હિમયુગ]] તરીકે ઓળખાય છે અને આ સમયગાળા દરમિયાન અનેક હિમનદીઓ અસ્તિત્વમાં આવી હતી. લગભગ 1940 સુધીમાં સમગ્ર વિશ્વની હિમનદીઓ પર્યાવરણમાં ગરમીનું પ્રમાણ વધવાને કારણે સુકાવા લાગી હતી. 1950થી 1980ના સમયગાળા દરમિયાન અલ્પ માત્રામાં થયેલા ગ્લોબલ કુલીંગને કારણે ઘણી હિમનદીઓની સુકાવાની પ્રક્રિયામાં ઘટાડો નોંધાયો અને એનાથી ઉલ્ટી સ્થિતિ સર્જાઇ. 1980થી હિમનદીઓના સુકાવાની પ્રક્રિયા ખુબ જ ઝડપી અને સર્વવ્યાપી બની તથા હિમનદીઓનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાયું. આ પ્રક્રિયા 1995થી અતિ ઝડપી બની.<ref>{{cite web | author=World Glacier Monitoring Service | title=Home page | work= | url=http://www.geo.unizh.ch/wgms/fog.html | access-date=December 20 | accessyear=2005 | archive-date=2005-12-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20051218105620/http://www.geo.unizh.ch/wgms/fog.html | url-status=dead }}</ref> ઉત્તરધ્રુવ અને એન્ટાર્કટિકામાં આવેલા [[હિમશિખરો]] અને [[હિમશિલાઓ]]ને બાદ કરતા 19મી સદીના અંતથી સમગ્ર વિશ્વમાં આવેલી [[હિમનદીઓ]]ના વિસ્તારમાં 50 ટકા જેટલો ઘટાડો થયો છે.<ref name="munichre">{{cite web | url=http://www.munichre.com/en/ts/geo_risks/climate_change_and_insurance/retreat_of_the_glaciers/default.aspx | title=Retreat of the glaciers | publisher=Munich Re Group | access-date=2007-12-12 | archive-date=2008-01-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080117092159/http://www.munichre.com/en/ts/geo_risks/climate_change_and_insurance/retreat_of_the_glaciers/default.aspx | url-status=dead }}</ref> હાલમાં હિમનદીઓનો સુકાવાનો દર અને હિમદ્રવ્ય ઘટાડાનો દર [[એન્ડેસ]], [[આલ્પ્સ]], [[પાયરેનિસ]], [[હિમાલય]], [[રોકી પર્વતમાળા]]ઓ અને [[ઉત્તરના જળધોધો]]ના વિસ્તારોમાં સતતપણે વધી રહ્યો છે. હિમનદીઓના લુપ્ત થવાની સીધી અસરો તરીકે પહાડોનું ગબડવું, પૂરની સ્થિતિ પેદા થવી અને [[હિમતળાવોના ]]ઓવરફ્લો જેવી ઘટનાઓ જ નહી પરંતુ નદીઓના પ્રવાહના વૈવિધ્યમાં પણ વધારો કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rrcap.unep.org/issues/glof/ |title=Glacial Lake Outburst Flood Monitoring and Early Warning System |publisher=[[United Nations Environment Programme]] |access-date=2007-12-12 |archive-date=2006-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060717213108/http://www.rrcap.unep.org/issues/glof/ |url-status=dead }}</ref> ઉનાળા દરમિયાન હિમનદીના કદમાં ઘટાડો થવાથી પ્રવાહમાં ઘટાડો થાય છે અને આ ઘટાડો કેટલાક પ્રાંતોમાં દેખીતી રીતે અનુભવાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |title=Recent retreat of North Cascade Glaciers and changes in North Cascade Streamflow |publisher=North Cascade Glacier Climate Project |author=Mauri S. Pelto |access-date=2007-12-28 |archive-date=2006-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060307121854/http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |url-status=dead }}</ref> પર્વતમાળામાં હિમનદીઓ પાણી મેળવે છે અને હિમનદીઓ ઉપર બરફના વધતા સ્તરને કારણે બરફના પિગળવાની પ્રક્રિયા સામે રક્ષણ મળે છે. ગરમ અને સુકા વર્ષોમાં હિમનદીના પ્રવાહનો વરસાદી પાણીનો જથ્થો ઓછો અને બરફના પિગળવાના કારણે ઉત્પન્ન થતું પાણી વધારે માત્રામાં હોય છે.<ref name="munichre"></ref> [[હિંદુકુશ]] અને [[હિમાલય]]ની હિમનદીઓ ખુબ જ અગત્ય ધરાવે છે કારણ કે તે [[મધ્ય]], [[દક્ષિણ]], [[પૂર્વ ]]અને [[દક્ષિણ-પૂર્વ]] એશિયાના મેઘની પ્રદેશોમાંથી પસાર થતી મોટાભાગની નદીઓ માટે સુકી ઋતુ દરમિયાન પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. હિમ પિગળવાની પ્રક્રિયામાં વધારો થવાના કારણે કેટલાક દાયકાઓ સુધી નદીઓમાં પાણીનો વિપુલ પ્રવાહ પેદા થશે અને પછી વિશ્વમાં સૌથી વધુ વસ્તીઆંક ધરાવતા એવા પૂર્વના કેટલાક વિસ્તારોમાં પાણીની તંગી વર્તાશે કારણ કે હિમનદીઓ લુપ્ત થઈ જશે.<ref>{{cite journal | journal=[[Nature (journal)|Nature]] | last=Barnett | first=T. P. | coauthors=J. C. Adam, D. P. Lettenmaier | title= Potential impacts of a warming climate on water availability in snow-dominated regions | url=http://www.nature.com/nature/journal/v438/n7066/full/nature04141.html | date=November 17, 2005 | volume=438 | pages=303–309 | access-date= 2008-02-18 | doi= 10.1038/nature04141 }}</ref> [[તિબેટન ઉચ્ચ પ્રદેશ]]માં હિમનો વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી વધુ જથ્થો રહેલો છે. ચીનના બાકીના વિસ્તારો કરતા ચાર ગણી માત્રામાં અહી તાપમાનમાં વધારો થઈ રહ્યો છે અને હિમનદીઓના સુકાવાની ગતિ અહી વિશ્વના બીજા કોઈપણ ભાગની સરખામણીમાં સૌથી વધુ છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20100123192540/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ તિબેટને ગ્લોબલ વોર્મિંગના ફાયદાઓઃ ચાઇનિઝ ઓફિશિયલ],</ref> સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના આબોહવા અંગેના અહેવાલ મુજબ તાપમાન વધવાને કારણે [[હિમાલય]]ની હિમનદીઓ કે જે એશિયાની સૌથી મોટી નદી જેવી કે [[ગંગા]], [[સિંધુ]], [[બ્રહ્મપુત્ર]], [[યાગત્સે]], [[મેકોંગ]], સાલ્બીન અને યેલો વગેરે નદીઓના પાણીના સ્ત્રોત છે. તે 2035 સુધીમાં લુપ્ત થઈ શકે છે. હિમાલયમાંથી ઉદ્દભવતી નદીઓના [[મેદાની પ્રદેશો]]માં લગભગ 2.4 અબજ લોકો વસવાટ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.peopleandplanet.net/pdoc.php?id=3024 |title=Big melt threatens millions, says UN |publisher=People and the Planet |date=2007-06-24 |access-date=2007-12-28 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819200515/http://www.peopleandplanet.net/pdoc.php?id=3024 |url-status=dead }}</ref> આવનારા દાયકાઓમાં ભારત, ચીન, [[પાકિસ્તાન]], [[બાંગ્લાદેશ]], [[નેપાળ ]]અને [[મ્યાનમાર]]માં પ્રથમ પૂર અને પછી [[દુકાળ]]ની સ્થિતિઓ સર્જાઇ શકે છે. એકલા ભારતમાં જ 50 કરોડ કરતા વધુ લોકોને ગંગા નદી પીવાલાયક અને ખેતીવાડીનું પાણી પૂરૂ પાડે છે.<ref>{{cite web | author= | title=Ganges, Indus may not survive: climatologists | publisher=Rediff India Abroad | url=http://www.rediff.com/news/2007/jul/24indus.htm | date=2007-07-25 | access-date= December 21 | accessyear=2007 }}</ref><ref>{{cite web | author=China Daily | title=Glaciers melting at alarming speed | publisher=People's Daily Online | url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90781/90879/6222327.html | date=2007-07-24 | access-date=December 21 | accessyear=2007 | archive-date=2013-09-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130923011323/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90781/90879/6222327.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | author=Navin Singh Khadka | title=Himalaya glaciers melt unnoticed | publisher=[[BBC]] | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3998967.stm | date=2004-11-10 | access-date= December 21 | accessyear=2007 }}</ref> જોકે એ વાત સ્વીકારવી રહી કે હિમાલયની હિમનદીઓના ઋતુગત પ્રવાહમાં વધારો થવાના કારણે સમગ્ર 20મી સદી દરમિયાન ઉત્તર ભારતમાં કૃષિ ઉત્પાદનમાં વધારો થયો છે.<ref>{{cite journal |last=Rühland |first=Kathleen |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2006 |month= |title=Accelerated melting of Himalayan snow and ice triggers pronounced changes in a valley peatland from northern India |journal=Geophysical Research Letters |volume=33 |issue= |pages=L15709 |doi=10.1029/2006GL026704 |url= |access-date= |quote= }}</ref> પહાડી હિમનદીઓમાં થઈ રહેલો ઘટાડો ખાસ કરીને પશ્ચિમ ઉત્તર અમેરિકા, ફ્રાન્સ-જોસેફ લેન્ડ, એશિયા-આલ્પ્સ, પાયરેનિસ, ઇન્ડોનેશિયા અને આફ્રિકા તથા દક્ષિણ અમેરિકાના વિષુવવૃત્તીય અને ઉપ-વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશોમાં થયો છે. અને 19મી સદીથી જ વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારાની પ્રક્રિયામાં ગુણાત્મક ભૂમિકા ભજવી છે. ઘણી હિમનદીઓ લુપ્ત થઈ રહી છે જેણે સ્થાનિક વિસ્તારના લોકોના ભવિષ્યના પાણીના સ્ત્રોતો અંગેની ચિંતામાં વધારો કર્યો છે. પશ્ચિમ-ઉત્તરિય અમેરિકામાં 47 ઉત્તરિય કાસ્કેડ હિમનદીઓમાંની બધી જ હિમનદીઓ સુકાઇ રહી હોવાનું માલુમ પડ્યુ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |title=North Cascade Glacier Climate Project |publisher=North Cascade Glacier Climate Project |author=Mauri S. Pelto |access-date=2007-12-28 |archive-date=2006-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060307121854/http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |url-status=dead }}</ref> [[File:Retreat of the Helheim Glacier, Greenland.jpg|thumb|200px|right|ગ્રીનલેન્ડની હેલ્હેમ હિમનદીનું સુકાવું]] [[માનવ વસ્તી]] માટે હિમનદીઓની ઉપસ્થિતિ અને મહત્વ ખુબ જ જરૂરી હોવા છતા ઉષ્ણ અક્ષાંશોની પર્વતમાળાઓ અને ખિણોમાં આવેલી હિમનદીઓ સમગ્ર પૃથ્વી પરના હીમનદી સંબંધી બરફનો બહુ જ અલ્પ હિસ્સો ધરાવે છે. એમાનો લગભગ 99 ટકા હિસ્સો ધ્રુવ પ્રદેશો, એન્ટાર્કટિકા અને ગ્રીનલેન્ડમાં આવેલી મહાકાય હિમશીલાઓ સ્વરૂપે રહેલો છે. ખુબ જ જાડાઇ ધરાવતી આ ખંડો જેવડી મહાકાય હિમશીલાઓ ધ્રુવીય અને ઉપ-ધ્રુવીય ભૂમિને સતતપણે હિમશીખરો સ્વરૂપે ઢાંકતી રહે છે.{{convert|3|km|mi|abbr=off}} જે રીતે વિપુલ પાણી ધરાવતા તળાવો માંથી નદીઓ વહેતી રહે છે તેજ રીતે અસંખ્ય હિમનદીઓ હિમશીલાઓમાંથી મહાસાગરો તરફ બરફનું વહન કરે છે. આ પ્રકારની હિમનદીઓમાં સુકાઇ જવાની પ્રક્રિયા માલુમ પડી છે જેને પરિણામે બરફના વહનનો દર વધ્યો છે. [[ગ્રીનલેન્ડ]]માં અગાઉ ઘણા સમયથી સતત અને સ્થિત હતી એવી કેટલીક વિશાળ હિમનદીઓ 2000થી સુકાવા માંડી છે. કેટલાક સંશોધનો દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવ્યુ છે કે હેલ્હેમ, [[જેકોબશોન ઇસ્બે]] અને કાંગરડલુગસુક નામની ત્રણ વિશાળ હિમનદીઓ સંયુક્તપણે 16 ટકાથી વધારે [[ગ્રીનલેન્ડની હિમશીલાઓ]]ના બરફનું વહન કરે છે. 1950 અને 1970ના દાયકાઓ દરમિયાન ખેંચવામાં આવેલી ઉપગ્રહીય તસ્વીરો અને હવાઇ ફોટાઓ દ્વારા જોઈ શકાય છે કે હિમનદીઓમાં આગળનો ભાગ દાયકાઓ સુધી બદલાયા વગરનો એક જ આકાર ધરાવતો હતો. પરંતુ 2001થી તેની સુકાઇ જવાની શરૂઆત ખુબ જ ઝડપી બની.{{convert|7.2|km|mi|abbr=on}} 2001થી 2005 વચ્ચે. તેની સુકાઇ જવાની પ્રક્રિયા {{convert|20|m|ft|abbr=on}}રોજ{{convert|32|m|ft|abbr=on}}બરોજ વધતી રહી છે.<ref>{{cite web |url=http://currents.ucsc.edu/05-06/11-14/glacier.asp |title=Rapidly accelerating glaciers may increase how fast the sea level rises|author=Emily Saarman|publisher=UC Santa Cruz Currents |date= 2005-11-14 |access-date= 2007-12-28}}</ref> જેકોબશોન ઇસ્બે નામની હિમનદી પશ્ચિમ ગ્રીનલેન્ડમાં સ્થાઈ માર્ગે લગભગ 1950થી આખો દિવસ વહી રહી હતી.{{convert|24|m|ft|abbr=on}} હિમનદીનું બરફનું બનેલું મુખ તુટવાની શરૂઆત વર્ષ 2000થી થઈ જેને પરિણામે વર્ષ 2003 સુધીમાં સંપૂર્ણપણે વિઘટન થયું. જ્યારે સુકાઇ જવાનો દર {{convert|30|m|ft|abbr=on}}બમણાથી વધુ થઈ ગયો.<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/jakobshavn.html |title=Fastest Glacier in Greenland Doubles Speed |publisher=[[NASA]] |date=2004-12-01 |author=Krishna Ramanujan |access-date=2007-12-28 |archive-date=2006-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060619191601/http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/jakobshavn.html |url-status=dead }}</ref> === મહાસાગરો === ગ્લોબલ વોર્મિંગ સંદર્ભે મહાસાગરની ભૂમિકા ખુબ જ જટીલ છે. મહાસાગરો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષક તરીકે કાર્ય કરે છે અને ઘણો ખરો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષી લે છે જે નહીતો વાતાવરણમાં ભળી શકે પણ CO₂ના વધારે પ્રમાણને કારણે [[મહાસાગરો એસિડીક બન્યા]] છે. વધુમા મહાસાગરનું તપમાન વધવાને કારણે તેઓ ખુબ વધારે માત્રામાં CO₂નું શોષણ કરી શકતા નથી. ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે મહાસાગરો ઉપર અનેક અસરો થવાની સંભાવનાઓ સ્પષ્ટ થતી જણાય છે. વર્તમાન અસરોમાં ગરમીમાં થઈ રહેલા વધારાને કારણે સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં થઈ રહેલો વધારો અને હિમશીલાઓનું સતત પિગળવું તથા મહાસાગરોની સપાટીની ગરમીમાં થઈ રહેલો વધારો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જે તાપમાનના સમીકરણના વધારા તરફ દોરી જાય છે. ==== સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં વધારો ==== {{Double image stack|left|Holocene Sea Level.png|Recent Sea Level Rise.png|200|Sea level rise during the Holocene.|Sea level has been rising {{#expr: 20/120 round 1}} cm/year, based on measurements of [[sea level rise]] from 23 long [[tide gauge]] records in geologically stable environments.}} વૈશ્વિક સામાન્ય તાપમાનમાં થઈ રહેલા વધારાને કારણે મહાસાગરોનું કદ વિસ્તરે છે અને અગાઉ જે પાણી હિમનદી સ્વરૂપે ભૂમિ વિસ્તારોમાં બંધાયેલું હતું જેમકે ગ્રીનલેન્ડ અને એન્ટાર્કટિકાની હિમશીલાઓનું વધારાનું પાણી મહાસાગરોમાં ભળે છે. સમગ્ર વિશ્વની લગભગ બધી જ હિમનદીઓના જથ્થામાં 2050 સુધીમાં 60 ટકા જેટલો સરેરાશ ઘટાડો થવાની સંભાવના છે.<ref name="Schneeberger2993">{{cite journal |last=Schneeberger |first=Christian |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2003 |month= |title=Modelling changes in the mass balance of glaciers of the northern hemisphere for a transient 2×CO₂ scenario |journal=Journal of Hydrology |volume=282 |issue=1&ndash;4 |pages=145&ndash;163 |doi=10.1016/S0022-1694(03)00260-9 |url= |access-date= |quote= }}</ref> સાથે સાથે ગ્રીનલેન્ડમાં અંદાજીત દર વર્ષે {{convert|239|+/-|23|km3}}જેટલા દરથી બરફ પિગળી રહ્યો છે અને આમાનો મોટો ભાગ પૂર્વીય ગ્રીનલેન્ડ ધરાવે છે.<ref name="Chen2006">{{cite journal |last=Chen |first=J. L. |authorlink= |coauthors=Wilson, C. R.; Tapley, B. D. |year=2006 |month= |title=Satellite Gravity Measurements Confirm Accelerated Melting of Greenland Ice Sheet |journal=Science |volume=313 |issue=5795 |pages=1958&ndash;1960 |doi=10.1126/science.1129007 |url= |access-date= |quote= |pmid=16902089 }}</ref> જો કે 21મી સદી દરમિયાન એન્ટાર્કટિક હિમશીલાઓમાં વરસાદ વધવાને કારણે વધારો થવાનો અંદાજ છે.<ref name="ar4wg1ch5"></ref> આઇપીસીસી (IPCC)ના સ્પેશિયલ અહેવાલ અને એમિશન સિનારિયો(SRES) A1B મુજબ સમગ્ર વિશ્વની 2090ના દશકાના મધ્યભાગ સુધીમાં{{convert|0.22|to|0.44|m|in|abbr=on}} 1990ની કક્ષાની સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરશે અને હાલમાં તે પ્રતિવર્ષના{{convert|4|mm|abbr=on}} દરથી વધી રહી છે.<ref name="ar4wg1ch5">{{cite web |publisher= Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA. |author= Bindoff, N.L., J. Willebrand, V. Artale, A, Cazenave, J. Gregory, S. Gulev, K. Hanawa, C. Le Quéré, S. Levitus, Y. Nojiri, C.K. Shum, L.D. Talley and A. Unnikrishnan |editor= Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M. Tignor and H.L. Miller |title= Observations: Oceanic Climate Change and Sea Level. In: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |url= http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter5.pdf |format= PDF |access-date= 2007-12-29 |accessyear= |year= 2007 |archive-date= 2017-05-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170513164252/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter5.pdf |url-status= dead }}</ref> 1900થી સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ{{convert|1.7|mm|abbr=on}} દરવર્ષે વધી રહી છે.<ref name="ar4wg1ch5"></ref> 1993થી [[TOPEX/Poseidon]] [[ઉપગ્રહીય]] સમુદ્ર સપાટી માપક યંત્રે{{convert|3|mm|abbr=on}} પ્રતિવર્ષનો ઊંચાઈનો દર દર્શાવ્યો છે.<ref name="ar4wg1ch5"></ref> છેલ્લા 20 હજાર વર્ષો દરમિયાન હિમ પિગળવાના કારણે [[સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ]]માં થયેલા વધારા કરતા પણ વધુ સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ હાલના વર્ષોમાં વધી છે.{{convert|120|m}} 7000 વર્ષ પહેલા તેના જેટલી માત્રા વધી હતી.<ref name="Fleming1998">{{cite journal |last=Fleming |first=Kevin |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=1998 |month= |title=Refining the [[eustatic]] [[sea-level curve]] since the Last Glacial Maximum using far- and intermediate-field sites |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=163 |issue=1&ndash;4 |pages=327&ndash;342 |doi=10.1016/S0012-821X(98)00198-8 |url= |access-date= |quote= }}</ref> [[હોલોસિન ક્લામેટિક ઓપ્ટિમમ]] પછી વૈશ્વિક તાપમાનમાં ઘટાડો થયો હતો જેને પરિણામે આજથી લગભગ{{convert|0.7|+/-|0.1|m|in|abbr=on}} પૂર્વે 4000થી 2500 વર્ષ વચ્ચેના સમયગાળામાં સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમા સતત ઘટાડો થતો રહ્યો છે.<ref name="Goodwin1998">{{cite journal |last=Goodwin |first=Ian D. |authorlink= |coauthors= |year=1998 |month= |title=Did changes in Antarctic ice volume influence late Holocene sea-level lowering? |journal=Quaternary Science Reviews |volume=17 |issue=4&ndash;5 |pages=319&ndash;332 |doi=10.1016/S0277-3791(97)00051-6 |url= |access-date= |quote= }}</ref> 3000 વર્ષ પૂર્વેથી 19મી સદીની શરૂઆતના સમયગાળા દરમિયાન અમુક નજીવા ફેરફારોને બાદ કરતા સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ સ્થાઇ રહી હતી. જોકે [[મધ્યયુગના ગરમ સમયગાળા]]ને કારણે સંમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં થોડો ઘણો વધારો થયો હોઇ શકે અને પેસિફિક મહાસાગરમાંથી કેટલાક પૂરાવાઓ મળ્યા છે જે દર્શાવે છે કે કદાચ{{convert|0.9|m|abbr=on}} હાલની સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ કરતા પણ 700 BP વધારે ઊંચાઈ એ સમયે હતી.<ref>{{cite journal |last=Nunn |first=Patrick D. |authorlink= |coauthors= |year=1998 |month= |title=Sea-Level Changes over the Past 1,000 Years in the Pacific |journal=Journal of Coastal Research |volume=14 |issue=1 |pages=23&ndash;30 |doi=10.2112/0749-0208(1998)014[0023:SLCOTP]2.3.CO;2 |url= |access-date= |quote= |doi_brokendate=2009-01-29 }}</ref> 2007માં પ્રકાશિત થયેલા પેપરમાં આબોહવાના નિષ્ણાંત [[જેમ્સ હાન્સેન]] ''એટ અલ.'' દ્વારા એવો દાવો કરાયો હતો કે ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં આવેલી [[હિમશીલા]]ઓ ધીમેધીમે કે એકસરખા વલણથી પિગળતી નથી પરંતુ ભૂસ્તરશાસ્ત્રના નિયમો મુજબ જ્યારે ચોક્કસ વસ્તુમાં હદ બહારનો ઉમેરો થાય ત્યારે એકાએક જ હિમશીલાઓ અસંતુલિત બની શકે છે. આ પેપરમાં હાન્સેન ''એટ અલ.'' જણાવે છે કે <blockquote>BAU GHGની કલ્પનાઓ આ સદીમાં સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં મોટાપાયે વધારો કરવાના તારણો IPCC (2001, 2007)ના નિષ્કર્ષ -એકવીસમી સદીમાં ગ્રીનલેન્ડ અને એન્ટાર્કટિકાનો ફાળો સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ વધારવામાં અલ્પ છે-સાથે સંમત નથી. જોકે આઇપીસીસી (IPCC)ના વિશ્લેષણો અને ધારણાઓ ભીની હિમશીલાઓના અસંતુલિત હિમપ્રવાહો અને સતત ધોવાણ પામતી હિમપાટોના અસમાન ભૌતિક સ્વભાવ સાથે સુસંગત નથી કે અમે રજૂ કરેલા પ્રાચીન આબોહવાના હિમશીલાઓ અને સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ વચ્ચેના કોઈ સ્પષ્ટ સંબંધ નો અભાવ દર્શાવતા પૂરવાઓ સાથે બંધબેસતા નથી.<ref>{{cite journal | last = Hansen | first = James | coauthors = ''et al.'' | year = 2007 | url = http://pubs.giss.nasa.gov/docs/2007/2007_Hansen_etal_2.pdf | title = Climate change and trace gases | journal = Phil. Trans. Roy. Soc. A | volume = 365 | pages = 1925–1954 | format = [[Portable Document Format|PDF]] | doi = 10.1098/rsta.2007.2052 | access-date = 2010-04-07 | archive-date = 2011-10-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111022020035/http://pubs.giss.nasa.gov/docs/2007/2007_Hansen_etal_2.pdf | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022020035/http://pubs.giss.nasa.gov/docs/2007/2007_Hansen_etal_2.pdf |date=2011-10-22 }}</ref></blockquote> હિમશીલાઓના ભંગાણને કારણે થતી સમુદ્રસપાટીની ઊંચાઈમાં થતો વધારો સમગ્ર પૃથ્વી પર અસમાન રીતે થાય છે. હિમશીલાઓ ધરાવતા પ્રદેશના દ્રવ્યમાં ઘટાડો થતો હોવાથી ત્યાં [[ગુરૂત્વાકર્ષણ બળ]] ઘટે છે. પરિણામે ત્યાનાં સ્થાનિક સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈના વધારામાં ઉણપ આવે છે અથવા તો સમુદ્ર સપાટી નીચી જાય છે. જે તે પ્રદેશના દ્રવ્યમાં ઘટાડો થવાના કારણે પૃથ્વીની [[જડત્વની ચાકમાત્રા]]માં પણ ફેરફાર થાય છે અને [[પૃથ્વીના આવરણ]] પરના દ્રવ્ય પ્રવાહને થયેલા દ્રવ્ય ઘટાડાને પૂરવા 10થી 15 હજાર વર્ષની જરૂર પડે છે. પૃથ્વીની જડત્વની ચાકમાત્રામાં થયેલા આવા ફેરફારને કારણે ધ્રુવોનું સ્થાન ફેરવાય છે. જેમાં સૂર્ય સંબંધી પૃથ્વીની [[ભ્રમણધરી ]]બદલાતી નથી પણ પૃથ્વીનો નક્કર ગોળો તેને અનુરૂપ ફરે છે. આ ફેરફારો પૃથ્વીના [[દળના સ્થાન]]માં ફેરફારો કરે છે અને વધુમાં [[પૃથ્વીના ખડકોના સ્તરો]] પર અસર કરે છે. અથવા તો વૈશ્વિક બળના ક્ષેત્રો પર અસર કરે છે. જેને કારણે વૈશ્વિક સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં 5 મીટરનો વધારો થવાના બદલે પશ્ચિમ એન્ટાર્કટિકામાં સમુદ્ર સપાટીમાં લગભગ 25 સેમીની ઉણપ વર્તાય છે. જ્યારે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, કેનેડાના કેટલાક ભાગો અને હિંદ મહાસાગરમાં 6.5 મીટર સુધીનો સમુદ્ર સપાટીમાં વધારો અનુભવાશે.<ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.1166510|title=The Sea-Level Fingerprint of West Antarctic Collapse|year=2009|last1=Mitrovica|first1=J. X.|first2=N.|first3=P. U.|journal=Science|volume=323|pages=753}}</ref> 2008માં એન્ડર્સ કાર્લસનની આગેવાની હેઠળના સંશોધક ગ્રુપે યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સીનથી એક પેપર પ્રકાશિત કર્યુ હતું. 9000 વર્ષ પૂર્વે ઉત્તરીય અમેરિકામાં થયેલ ભારે વરસાદને દાખલા રૂપે લઇ અનુમાન રજૂ કર્યુ હતું કે આવતી સદીમાં સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં 1.3 મીટરનો વધારો થશે. એ પણ આઇપીસીસી (IPCC)ના અનુમાનો કરતા ખુબ જ વધારે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/dn14634-sea-level-rises-could-far-exceed-ipcc-estimates.html|title=Sea level rises could far exceed IPCC estimates|access-date= 2009-01-24|publisher=New Scientist}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1038/ngeo285|title=Rapid early Holocene deglaciation of the Laurentide ice sheet|year=2008|author=Carlson, Anders E.|journal=Nature Geoscience|volume=1|pages=620|first2=Allegra N.|first3=Delia W.|first4=Rosemarie E.|first5=Gavin A.|first6=Faron S.|first7=Joseph M.|first8=Elizabeth A.}}</ref> છતા હાલમાં નાની હિમશીલાઓ માથી નિકળતા હિમપ્રવાહોના નમુનાઓ દર્શાવે છે કે આવતી સદીમાં સંભવિત સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈના વધારાની મહત્તમ માત્રા 80 સેમી હોવી જોઇએ અને તે [[સંતુલન અક્ષાંશ રેખા]] નિચેથી સમુદ્ર સુધી કેટલી ઝડપે બરફનો પ્રવાહ પસાર થાય તે તેની મર્યાદાઓ ધ્યાનમાં રાખીને અનુમાન કરાયુ છે.<ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.1159099|year=2008|month=September|author=Pfeffer, Wt; Harper, Jt; O'Neel, S|title=Kinematic constraints on glacier contributions to 21st-century sea-level rise.|volume=321|issue=5894|pages=1340–3|issn=0036-8075|pmid=18772435|journal=Science (New York, N.Y.)}}</ref> ==== તાપમાનનો વધારો ==== 1961થી 2003 દરમિયાન વૈશ્વિક સમુદ્રી તાપમાનમાં 0.10 અંશ સેલ્સિયસનો વધારો થયો છે. (આ તાપમાન સમુદ્રની સપાટીથી 700 મીટરના ઉંડાણ માટે લાગુ પડે છે.) વરસોવરસ અને લાંબા સમયગાળાને અનુલક્ષી થયેલ વધારામાં વૈવિધ્ય જોવા મળે છે, જેમ કે વૈશ્વિક સમુદ્રની ઉષ્માની માત્રાના નિરીક્ષણો 1991થી 2003 સુધીના સમયગાળા દરમિયાન ગરમીનો ઊંચો દર બતાવે છે. પરંતુ 2003થી 2007 દરમિયાન ઠંડા થયા છે.<ref name="ar4wg1ch5"></ref> 1950 અને 1980 વચ્ચેના દાયકાઓ દરમિયાન [[એટલાન્ટિક મહાસાગરના દક્ષિણ ભાગ]]નું તાપમાન 0.17 અંશ સેલ્શિયસ (0.31 અંશ ફેરનહિટ) વધ્યુ છે. જે સમગ્ર વિશ્વના મહાસાગરોના સંયુક્ત તાપમાનના વધારા કરતા બમણુ છે.<ref>{{cite journal | url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/295/5558/1275?ijkey=nFvdOLNYlMNZU&keytype=ref&siteid=sci |title=Warming of the Southern Ocean Since the 1950s |first=Sarah T. |last=Gille |journal= [[Science (journal)|Science]] |date=February 15, 2002|volume=295|number=5558pages=1275–1277 |doi=10.1126/science.1065863 |pages=1275 |pmid=11847337 | issue=5558}}</ref> ઉષ્ણતાની જૈવિક પ્રણાલીઓ (જેમકે સામુદ્રિક બરફ પિગળવાથી કાંઠા વિસ્તારમાં ઉડતી સેવાળ જેવી વનસ્પતિઓ અસર પામે છે.)ની સાથેસાથે ઉષ્ણતા મહાસાગરની CO₂ શોષવાની ક્ષમતામાં ઘટાડો કરે છે. {{Citation needed|date=June 2008}} ==== એસિડીકરણ ==== મહાસાગરોનું એસિડીકરણ વાતાવરણમાં વધતા [[CO2|CO₂]]ની અસર છે અને તે [[ગ્લોબલ વોર્મિંગ]]નું સીધુ પરિણામ નથી. જીવસૃષ્ટિ દ્વારા છોડવામાં આવતી CO₂ના વિપુલ જથ્થાને મહાસગરો સમાવી લે છે., જે ઓગાળેલા વાયુ સ્વરૂપે અથવા નાના દરિયાઇ જીવોના અસ્થિઓ સ્વરૂપે તળીએ બેસે છે અને ચોક કે ચુનાના પથ્થરમાં રૂપાંતરિત થાય છે. હાલના સમયમાં મહાસાગરો દ્વારા વ્યક્તિ દીઠ વાર્ષિક 1 ટન જેટલો CO₂ શોષવામાં આવે છે. એવો અંદાજ છે કે 1800થી આજ સુધી માનવિય ગતિવિધીઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા કુલ CO₂નો લગભગ અડધો જથ્થો સમુદ્ર દ્વારા શોષણ થવા પામ્યો છે (1800થી 1994 દરમિયાન 118 ± 19 પેટાગ્રામ).<ref name="Sabine2004">{{cite journal |last=Sabine |first=Christopher L. |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2004 |month= |title=The Oceanic Sink for Anthropogenic CO₂ |journal=Science |volume=385 |issue=5682 |pages=367&ndash;371 |doi=10.1126/science.1097403 |url= |access-date= |quote=|pmid=15256665 }}</ref> પાણીમાં CO₂ ભળવાથી નબળો [[કાર્બોનિક એસિડ]] બને છે અને [[ઔધોગિક ક્રાન્તિ]] પછીથી ગ્રીન હાઉસ વાયુમાં થયેલા વધારાને કારણે સમુદ્રી પાણીની [[pH]] 0.1 યુનિટ ઘટીને 8.2 થવા પામી છે. આગાહી મુજબના ઉત્સર્જનો 2100 સુધી pHની માત્રામાં વધારે 0.5નો ઘટાડો પ્રેરી શકે છે જે સ્તર કદાચ અબજો વર્ષ દરમિયાન જોવામાં આવ્યુ નહી હોય અને દુર્ભાગ્યપણે ફેરફારોનો આ દર સંભવત કોઈપણ સમયગાળા દરમિયાન થયેલા ફેરફારના દર કરતા 100 ગણો વધારે હશે.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4633681.stm |title=Emission cuts 'vital' for oceans|date=2005-06-30 |publisher=[[BBC]] |access-date= 2007-12-29}}</ref><ref>{{cite web|url=http://royalsociety.org/document.asp?tip=0&id=3249|title=Ocean acidification due to increasing atmospheric carbon dioxide|publisher=[[Royal Society]]|date=2005-06-30|access-date= 2008-06-22}}</ref> વધી રહેલા એસિડીકરણને કારણે પરવાળાના ખડકો ઉપર તેની હાનિકારક અસરો શક્ય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/2558.jsp |title=Global warming and coral reefs |auithor=Thomas J Goreau |publisher=Open Democracy |date=2005-05-30 |access-date=2007-12-29 |archive-date=2006-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060221053516/http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/2558.jsp |url-status=dead }}</ref> 1998ના વર્ષ દરમિયાન સમગ્ર વિશ્વના 16 ટકા પરવાળાના ખડકો ગરમ પાણીના કારણે પેદા થતી ધોવાણની રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા નાશ પામ્યા<ref name="Walther2002">{{cite journal |last=Walther |first=Gian-Reto |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2002 |month= |title=Ecological responses to recent climate change |journal=Nature |volume=416 |issue=6879 |pages=389&ndash;395 |doi=10.1038/416389a |url= |access-date= |quote= }}</ref> અને સંજોગોવશાત આ વર્ષ અત્યાર સુધીનું સૌથી ગરમ વર્ષ નોંધાયુ છે અને કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ ધરાવતા છીપ તથા બીજી જીવ સૃષ્ટિને હાનિ પહોંચવાની ચિંતાઓ પ્રવર્તે છે.<ref>{{cite web|url=http://dsc.discovery.com/news/2006/07/05/acidocean_pla.html |title=Rising Ocean Acidity Threatens Reefs | author=Larry O'Hanlon |publisher=Discovery News |date=2006-07-05 |access-date= 2007-12-29}}</ref> ==== ઉષ્ણતાવાહક પ્રવાહોનું બંધ થવું ==== કેટલાક અનુમાનો છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે ઉષ્ણતાવાહક પ્રવાહોના બંધ થવાથી ઉત્તરીય એટલાન્ટિકમાં સ્થાનિક ઠંડક પ્રેરાઇ અને જેને કારણે આજુબાજુના પ્રદેશોમાં ઠંડક પ્રસરે અથવા તો ગરમીમાં ઘટાડો થઇ શકે છે.{{Citation needed|date=January 2009}} તેની અસરો [[સ્કેન્ડનેવિયા]] અને [[બ્રિટન]] જેવા ચોક્કસ પ્રદેશો પર થઇ શકે છે કે જે [[ઉત્તરીય એટલાન્ટિક પ્રવાહો]]ને કારણે ઉષ્ણ બન્યા છે. નજીકના ભવિષ્યમાં આ પ્રકારના પ્રવાહો બંધ થવાની શક્યતાઓ સ્પષ્ટ નથી. ગલ્ફ પ્રવાહોના ટૂંકાગાળા માટે સ્થાઇ થવાના અને ઉત્તરીય એટલાન્ટિક પ્રવાહો સંભવત નબળા પડવા અંગેના કેટલાક સંકેતો હાથ લાગ્યા છે.{{Citation needed|date=January 2009}} જોકે નબળા પડવાની માત્રા અને તે પ્રવાહોના બંધ થવા માટે પૂરતા છે કે નહી તે બાબત હાલમાં ચર્ચા વિચારણા ઉપર છે. હજુ સુધી ઉત્તરીય યુરોપ કે આસપાસના પ્રદેશોમાં ઠંડકનું પ્રમાણ વર્તાયુ નથી.{{Citation needed|date=January 2009}} લેન્ટન એટ અલ. શોધી કાઢ્યુ છે કે ઢોંગીવેડા સ્પષ્ટપણે આ સદીમા THC ટીપીંગ પોઇન્ટ વટાવી જતા જણાય છે.<ref>{{cite doi|10.1073/pnas.0705414105}}</ref> ==== ઓક્સિજનની માત્રામાં ઘટાડો ==== સમુદ્રોમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનના જથ્થામાં ઘટાડો થઇ શકે છે જે સામુદ્રિક સૃષ્ટિ માટે પ્રતિકૂળ પરિણામો આણી શકે છે.<ref>{{cite doi|10.1126/science.240.4855.996}}</ref><ref>{{cite doi|10.1038/ngeo420}}</ref> == હકારાત્મક પ્રતિભાવક અસરો == ગ્લોબલ વોર્મિંગની કેટલીક દેખીતી અને સંભવિત અસરો [[હકારાત્મક પ્રતિભાવક]] અસરો છે જે ગ્લોબલ વોર્મિંગના વધારામાં સીધુ જ જવાબદાર છે. [[આઇપીસીસી (IPCC)ના ચોથા આંકલન અહેવાલ]]માં નોંધવામાં આવ્યુ છે કે માનવસૃષ્ટિ દ્વારા ફેલાતી ગરમી કેટલીક એકાએક અને ફેરવી ન શકાય તેવી અસરોને જન્મ આપે છે અને તે આબોહવાના ફેરફારના દર અને તીવ્રતા ઉપર આધાર રાખે છે. આમ થવાનું મુખ્ય કારણ હકારાત્મક પ્રતિભાવકનું અસ્તિત્વ છે. ==== પીગળતા પર્માફોસ્ટ કોહવાણમાંથી છૂટો પડતો મિથેન વાયુ ==== પશ્ચિમ સાઇબિરીયા વિશ્વનો સૌથી વિશાળ [[કોહવાણ ધરાવતો કળણ વિસ્તાર]] છે અને છેલ્લા [[હિમયુગ]]ના અંત ભાગમાં લગભગ 11 હજાર વર્ષ પૂર્વે 1 મિલીયન ચો.કિમી વિસ્તાર ધરાવતા [[કોહવાણ]] વાળા ઠરી ગયેલા સ્તરનું નિર્માણ થયુ હતું. આ ઠરી ગયેલા જમીની સ્તરનું પિગળણ થવાથી દાયકાઓ સુધી વિપુલ માત્રામાં [[મિથેન]] વાયુ છૂટો પડવાની શક્યતાઓ રહેલી છે. 70,000 મિલીયન [[ટન]] જેટલો મિથેન વાયુ અત્યંત હાનિકારક ગ્રીનહાઉસ વાયુ સંભવત આવનાર કેટલાક દાયકાઓ દરમિયાન છૂટા પડશે જે ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ ઓકવાના વધારાનો સ્ત્રોત બનશે.<ref>{{cite web |url=http://www.newscientist.com/article.ns?id=mg18725124.500 |title=Climate warning as Siberia melts |author=Fred Pearce |publisher=New Scientist |date=2005-08-11 |access-date=2007-12-30 |archive-date=2007-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213181045/http://www.newscientist.com/article.ns?id=mg18725124.500 |url-status=dead }}</ref> પૂર્વીય [[સાયબિરીયા]]માં સમાન પ્રકારનું પિગળણ જાણવામાં આવ્યુ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?SectionID=56&ItemID=8482 |title=Warming Hits 'Tipping Point' |author=Ian Sample |publisher=Guardian |date=2005-08-11 |access-date=2007-12-30 |archive-date=2005-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051106124008/http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?SectionID=56&ItemID=8482 |url-status=dead }}</ref> લોરેન્સ એટ અલ. 2008માં સુચવ્યુ છે કે આર્કટિકના સામુદ્રિક હિમના ઝડપી પિગળણને કારણે પ્રતિભાવક લુપ શરૂ થવાની શક્યતા છે જેને પરિણામે આર્કટિક પર્માફોસ્ટનું પિગળણ ઝડપી બને છે જે વધારે પિગળણને પ્રેરે છે.<ref>{{cite pressrelease | year=2008 | day=10 | month=June | title=Permafrost Threatened by Rapid Retreat of Arctic Sea Ice, NCAR Study Finds | url=http://www.ucar.edu/news/releases/2008/permafrost.jsp | publisher=[[University Corporation for Atmospheric Research|UCAR]] | access-date=2009-05-25}}</ref><ref>{{cite doi|10.1029/2008GL033985}}</ref> ==== હાઇડ્રેટ્સમાંથી છૂટો પડતો મિથેન ==== [[મિથેન કેલેથ્રેટ]] (મિથેન હાઇડ્રેટ તરીકે પણ ઓળખાય છે.) [[પ્રવાહી ]][[બરફ]]નું એક સ્વરૂપ છે જે તેના [[સ્ફટકિય]] બંધારણમાં વિપુલ માત્રામાં [[મિથેન]]નો જથ્થો ધરાવે છે. મિથેન કેલેથ્રેટનો વિપુલ જથ્થો પૃથ્વી પર સમુદ્રોની સમતલ સપાટીઓ ઉપર જામેલા કચરાના સ્તરોની નીચે જમાવ થયેલો શોધી કાઢવામાં આવ્યો છે. જમા થયેલા મિથેન ક્લેથ્રેટંમાંથી આ [[ગ્રિનહાઉસ અસરો]]ની પૂરવેગે આગળ વધતી સ્થિતિમાં એકાએક વિશાળ માત્રામાં કુદરતી વાયુ છૂટો પડવાને લીધે ભૂતકાળ અને ભવિષ્યમાં સંભવિત પર્યાવરણના ફેરફારો થવાની વાત પૂર્વગ્રહિત પણે માનવામાં આવે છે. આ બંધાયેલા મિથેન વાયુના છૂટા પડવાને લીધે તાપમાનમાં વધારો થવાની સંભાવનાઓ છે અને એવા ખ્યાલો પ્રવર્તે છે કે તેને લીધે વૈશ્વિક તાપમાન 5 અંશ સેલ્શિયસનો વધારો થશે. કારણ કે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કરતા મિથેન વાયુ અનેકગણો શક્તિશાળી ગ્રિનહાઉસ વાયુ છે. સિદ્ધાંતો દ્વારા એવા પણ તથ્યો મળી રહ્યા છે કે તેને લીધે વાતાવરણમાં રહેલી ઓક્સિજનની માત્રાને ઘણી અસર પડશે. આ થિઅરી દ્વારા સંભવિત [[પર્મીયન ટ્રીઆસીક વિનાશ]] તરીકે ઓળખાતી વિશ્વની સૌથી ભયાનક અને વિનાશક ઘટના સમજવામાં આવી છે. વર્ષ 2008માં [[અમેરિકન જીઓઃફિઝીકલ યુનિયન]] દ્વારા હાથ ધરાયેલા સંશોધન દરમિયાન શોધી કાઢવામાં આવ્યુ છે કે સાઇબિરીયાના ઉત્તરધ્રુવીય પ્રદેશમાં મિથેન વાયુનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતા 100 ગણુ ઊંચુ છે અને સમુદ્રીય [[પર્માફોસ્ટ]]ના થીઝી ગયેલા છીદ્રોમાંથી છુડા પડી રહેલા મિથેન ક્લેથ્રેટમાંથી હજુ વધુ પ્રમાણમાં મિથેન વાયુ છુડો પડતો રહેશે.એવા સ્પષ્ટ સંકેતો મળે છે અને આ પ્રક્રિયા [[લીના નદી]]ના મુખ પ્રદેશ તથા [[પૂર્વી સાઇબિરીયન સમુદ્ર]] અને [[લેપ્ટેવ સમુદ્ર]]ની વચ્ચેના વિસ્તારમાં બની રહી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/environment/climate-change/exclusive-the-methane-time-bomb-938932.html|title=Exclusive: The methane time bomb|last=Connor|first=Steve|date=September 23, 2008|publisher=[[The Independent]]|access-date= 2008-10-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/news/science/hundreds-of-methane-plumes-discovered-941456.html|title=Hundreds of methane 'plumes' discovered|last=Connor|first=Steve|date=September 25, 2008|publisher=[[The Independent]]|access-date= 2008-10-03}}</ref><ref>એન શેખોવા, આઇ.સેમિતેલોવ, એ.સેલ્યુક, ડી.કોસમેક અને એન.બેલ્શેવા (2007)[http://www.cosis.net/abstracts/EGU2007/01071/EGU2007-J-01071.pdf?PHPSESSID=e મિથેન રિલીઝ ઓન આર્કટિક ઇસ્ટ સાઇબિરીયન શેલ્ફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807230632/http://www.cosis.net/abstracts/EGU2007/01071/EGU2007-J-01071.pdf?PHPSESSID=e |date=2019-08-07 }}, ''જીયોગ્રાફિકલ રિસર્ચ એબસ્ટ્રેક્ટ્સ'' , '''9''' ,01071</ref> ==== કાર્બન સાયકલ પ્રતિભાવો ==== કેટલાક અનુમાનો અને પૂરાવાઓ છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગને લીધે જમીન પરની જૈવ સૃષ્ટિમાં કાર્બનની માત્રામાં ઘટાડો થશે જે વાતાવરણમાં CO₂.નું પ્રમાણ વધારવા કારણભૂત બનશે. વાતાવરણના કેટલાક નમુનાઓ દર્શાવે છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગ સામેના ભૂમિગત કાર્બન ચક્રના પ્રત્યાઘાતોને કારણે 21મી સદી દરમિયાન ગ્લોબલ વોર્મિંગની પ્રક્રિયા વધુ ઝડપી થઈ શકે છે.<ref>{{cite journal |url=http://www.nature.com/nature/journal/v408/n6809/abs/408184a0.html |journal =[[Nature (journal)|Nature]] |title=Acceleration of global warming due to carbon-cycle feedbacks in a coupled climate model |first=Peter M. |last=Cox |coauthors=Richard A. Betts, Chris D. Jones, Steven A. Spall and Ian J. Totterdell |volume=408 |number=6809 |date=November 9, 2000 |access-date= 2008-01-02 |format=abstract |doi=10.1038/35041539 |pages=184}}</ref> [[C4MIP]]ના બધાજ 11 નમુનાઓના અભ્યાસ દ્વારા જાણવા મળ્યુ કે જો વાતાવરણના ફેરફારોને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવે તો માનવીય CO₂ વિશાળ ભાગ હવામાં સ્થાઇ થશે. , 21મી સદીના અંત સુધીમાં આ વધારાના CO2 છેલ્લા બે નમુનાઓમાં 20થી 200 પીપીએમ વચ્ચેનો જણાયો જ્યારે બીજા મોટાભાગના નમુનાઓમાં 30થી 100 પીપીએમની વચ્ચેનું CO₂નું પ્રમાણ જણાયુ. ઊંચા CO₂ના પ્રમાણને કારણે વાતાવરણમાં ઉમેરાતી વધારાની ગરમીનું પ્રમાણ 0.1 અંશથી 1.5 અંશ સેલ્શિયસ વચ્ચેનું જણાયું. જોકે આ નમુનાઓના પરિમાણોને લઈને મોટાપ્રમાણમાં અનિશ્ચિતતાઓ જણાઇ હતી. 8 નમુનાઓ જમીની ફેરફારો પર આધારિત પરિણામો દર્શાવતા હતા જ્યારે 3 નમુનાઓ સમુદ્ર આધારિત માલુમ પડ્યા.<ref>{{cite journal |url=http://ams.allenpress.com/amsonline/?request=get-document&doi=10.1175%2FJCLI3800.1 |journal=Journal of Climate |title=Climate–Carbon Cycle Feedback Analysis: Results from the C4MIP Model Intercomparison |volume=19 |number =14 |pages=3337–3353 |year=2006 | first=P. |last=Friedlingstein |coauthors= P. Cox, R. Betts, L. Bopp, W. von Bloh, V. Brovkin, P. Cadule, S. Doney, M. Eby, I. Fung, G. Bala, J. John, C. Jones, F. Joos, T. Kato, M. Kawamiya, W. Knorr, K. Lindsay, H.D. Matthews, T. Raddatz, P. Rayner, C. Reick, E. Roeckner, K.G. Schnitzler, R. Schnur, K. Strassmann, A.J. Weaver, C. Yoshikawa, and N. Zeng |access-date= 2008-01-02 |doi=10.1175/JCLI3800.1 |format=subscription required}}</ref> કિસ્સાઓમાં સૌથી પ્રબળ પ્રતિભાવો ઉપર ઉત્તર ગોળાર્ધના અક્ષાંશ પર આવેલા ઉત્તરીય [[ભૂમિગત જંગલો]]ના શ્વાસોચ્વાસની પ્રક્રિયાને કારણે વધેલા કાર્બન પર આધારિત છે. [[HadCM3]] નમુના દ્વારા દ્રિતિય કાર્બન સાયકલ પ્રતિભાવો દર્શાવવામાં આવ્યા છે જે દક્ષિણ અમેરિકાના વવિષુવવૃત્તીય પ્રદેશોમાં વરસાદના નોંધપાત્ર ઘટાડાના લીધે થયેલા [[એમેઝોનના વરસાદી જંગલો]]ના ઘટાડાને કારણે ઉદ્દભવ્યુ છે.<ref>{{cite web |url=http://education.guardian.co.uk/higher/research/story/0,,965721,00.html |title=5.5C temperature rise in next century| publisher=The Guardian |date=2003-05-29|access-date= 2008-01-02}}</ref> જ્યારે નમુનાઓ કોઈપણ ભૂમિગત કાર્બન સાયકલ પ્રતિભાવની પ્રબળતા સાથે સંમતિ સુચવતા નથી અને તેમાંના દરેક નમુનાઓ સુચવે છે કે આ પ્રકારના કોઈપણ પ્રકિભાવો ગ્લોબલ વોર્મિંગને પ્રવેગિત કરી શકે છે. સપ્ટેમ્બર 2005માં બેલ્લામી એટ અલ.ના પ્રકૃતિ સંબંધી પેપર મુજબ અવલોકનો દર્શાવે છે કે ઇંગ્લેન્ડની ભૂમિ છેલ્લા 25 વર્ષથી લગભગ 4 મિલિયન ટન પ્રતિ વર્ષના દરથી કાર્બન ગુમાવી રહી છે અને નોંધવામાં આવ્યુ છે કે આ પરિણામો ભૂમિગત ઉપયોગોના બદલાવોને કારણે થયા હોવાનું સમજી શકાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/life/science/story/0,12996,1565050,00.html |title= Loss of soil carbon 'will speed global warming' |author=Tim Radford |publisher=The Guardian |date=2005-09-08 |access-date= 2008-01-02}}</ref> આ પ્રકારના પરિણામને વધુ માત્રામાં નેટવર્ક ધરાવતા નમુનાઓ ઉપર આધારિત હોઇ વૈશ્વિક સ્તર પર ઉપલબ્ધ નથી. સમગ્ર ઇંગ્લેન્ડ ઉપરના તારણો પરથી એવા અનુમાનો કરવામાં આવ્યા છે કે વાર્ષિક 1.3 કરોડ ટન કાર્બન છૂટો પડી રહ્યો છે. ક્વોટો સમજુતી પ્રમાણે યુકે દ્વારા હાંસલ થયેલા કાર્બન ડાયોક્સાઇડના ઉસ્તર્જનના વાર્ષિક ઘટાડા જેટલો છે (12.7 મિલિયન ટન કાર્બન પ્રતિવર્ષ).<ref>{{cite journal |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |title= Environmental science: Carbon unlocked from soils |first=E. Detlef |last= Schulze |coauthors= Annette Freibauer |url=http://www.nature.com/nature/journal/v437/n7056/full/437205a.html |volume=437|number=7056 |pages=205–206 |date=September 8, 2005 |access-date= 2008-01-02 |doi= 10.1038/437205a}}</ref> ([[કીસ હિમેન]]) દ્વારા સુચવવામાં આવ્યુ છે કે જલીય પ્રદેશોમાં રહેતા પીટ [[બોગ્સ]] [[કોહવાણ]]માંથી છૂટો પડતો [[ઓગળેલો ઓર્ગેનિક કાર્બન]] (DOC)(કેજે પછીથી વાતાવરણમાં પ્રવેશે છે) ગ્લોબલ વોર્મિંગ હકારાત્મક પ્રતિભાવ ઉત્પન્ન કરે છે માટે કોહવાયેલી કળણવાળી જમીનમાં સંગ્રહાયેલો કાર્બન (90થી 455 ગીગાટન જમીન પરના કુલ કાર્બનનો ત્રીજો ભાગ) વાતાવરણમાં રહેલા કાર્બનની અડધી માત્રા જેટલો છે.<ref name="Freeman2001">{{cite journal |last=Freeman |first=Chris |authorlink= |coauthors=Ostle, Nick; Kang, Hojeong |year=2001 |month= |title=An enzymic 'latch' on a global carbon store |journal=Nature |volume=409 |issue=6817 |pages=149 |doi=10.1038/35051650 |url= |access-date= |quote= }}</ref> જલીય વિસ્તારોમાં DOCની માત્રા વધી રહી હોવાનું જાણવામાં આવ્યુ છે અને ફ્રિમેનનો સિદ્ધાંત એ છે કે વધતું તાપમાન નહીં પરંતુ વાતાવરણાં રહેલા CO₂નું પ્રમાણ વધવાની બાબત કારણભૂત છે અને જેના દ્વારા [[પ્રાથમિક ઉત્પાદન]] કાર્યાન્વીત બને છે.<ref name="Freeman2004">{{cite journal |last=Freeman |first=Chris |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2004 |month= |title=Export of dissolved organic carbon from peatlands under elevated carbon dioxide levels |journal=Nature |volume=430 |issue=6996 |pages=195–198 |doi=10.1038/nature02707 |url= |access-date= |quote= |pmid=15241411 }}</ref><ref name="Connor2004">{{cite news |first=Steve |last=Connor |authorlink= |coauthors= |title=Peat bog gases 'accelerate global warming' |url=http://www.independent.co.uk/news/science/peat-bog-gases-accelerate-global-warming-552447.html |work=The Independent |publisher= |date=2004-07-08 |access-date= |archive-date=2009-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090829104707/http://www.independent.co.uk/news/science/peat-bog-gases-accelerate-global-warming-552447.html |url-status=dead }}</ref> વાતાવરણના ફેરફારોને પરિણામે વૃક્ષોનો વિનાશ વધી રહ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે, જે હકારાત્મક પ્રતિભાવ અસર છે.<ref>http://climateprogress.org/2009/01/23/science-global-warming-is-killing-us-trees-a-dangerous-carbon-cycle-feedback/</ref> અગાઉ બૃહદ રીતે સ્વિકૃતિ પામેલી વિચારધારા કે કુદરતી રીતે વનસ્પતિ સૃષ્ટિમાં થતો વધારો નકારાત્મક પ્રતિભાવવાળી અસર ઉભી કરશે. એ બાબત સાથે હાલના તથ્યો પ્રગટ કરે છે.{{Citation needed|date=January 2009}} ==== જંગલોમાં આગ ==== આઇપીસીસી (IPCC)ના ચોથા આકલન અહેવાલમાં અનુમાન કરવામાં આવ્યુ છે કે મધ્ય અક્ષાંશ ઉપર આવેલા ઘણા પ્રદેશો જેવા કે ભુમધ્ય સમુદ્રની આસપાસનો યુરોપનો ભાગ વરસાદનો ઘટાડો અને પાણીની તંગીના જોખમો અનુભવશે તે પછીથી જંગલોમાં ફેલાતી આગની ઘટનાઓ મોટાપાયે અને અવારનાવાર થવા માટે કારણભૂત બનશે. આ પ્રકારના ઉત્સર્જન દ્વારા વાતારવણમાં ભળતા કાર્બનનું પ્રમાણ કાર્બનચક્ર દ્વારા પુનઃશોષણની પ્રાકૃતિક ક્રિયા દ્વારા ભળતા કાર્બન કરતા પણ વધુ હોય છે અને પૃથ્વી પરના કુલ જંગલના વિસ્તારમાં ઘટાડો કરે છે, જે સકારાત્મક પ્રતિભાવોની જગ્યાનું નિર્માણ કરે છે. આ પ્રતિભાવોના ભાગ રૂપે વનીકરણમાં વધારો અને ઉત્તર તરફનું જંગલોનું સ્થળાંતર થઈ રહ્યુ છે, કારણ કે ઉત્તર અક્ષાંશો પર રહેલા પ્રદેશોમાં વનીકરણ માટે ઉત્તમ હવામાન બની રહ્યુ છે. એક એવો સવાલ પેદા થયો છે કે જંગલો જેવા ઊર્જાના ફેરવપરાશમાં લઇ શકાય તેવા સ્ત્રોતોમાં ઘટાડો થવાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં વધારો થાય છે કે નહી.<ref>{{cite web | url=http://www.davidsuzuki.org/Forests/Forests_101/FIRE/Climate_Change.asp | title=Climate Change and Fire | publisher=[[David Suzuki Foundation]] | access-date=2007-12-02 | archive-date=2007-12-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071208060244/http://www.davidsuzuki.org/Forests/Forests_101/FIRE/Climate_Change.asp | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/ImpactsForests.html | title=Global warming : Impacts : Forests | access-date=2007-12-02 | publisher=[[United States Environmental Protection Agency]] | date=2000-01-07 | archive-date=2007-02-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070219004645/http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/ImpactsForests.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url= http://www.whrc.org/southamerica/fire_savann/FeedbackCycles.htm | title= Feedback Cycles: linking forests, climate and landuse activities | publisher= [[Woods Hole Research Center]] | access-date= 2007-12-02 | archive-date= 2007-10-25 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071025235611/http://www.whrc.org/southamerica/fire_savann/FeedbackCycles.htm | url-status= dead }}</ref> તે કુક અને વીજી દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવ્યુ છે. તેમના કહેવા પ્રમાણે [[એમેઝોનના જંગલો]]માં લાગતી આગના કારણે ઉત્તરીય એમેઝોનના પ્રદેશોમાં [[કટિંગા]]ની ખેતી થવા લાગી છે.{{Citation needed|date=March 2009}} ==== સમુદ્રી હિમનું પિગળવું ==== {{Double image stack|right|Northern Hemisphere Sea Ice Extent Anomalies.png|Southern Hemisphere Sea Ice Extent Anomalies.png|200|Northern Hemisphere ice trends|Southern Hemisphere ice trends}} સૂર્યની ગરમીનું સમુદ્ર દ્વારા શોષાય છે. બરફ સૂર્યકિરણોને પાછા અવકાશમાં પરાવર્તિત કરે છે. આને લીધે સમુદ્રી હિમના સુકાવાને લીધે ખુલ્લા પડતા સમુદ્રો સૂર્યપ્રકાશથી ગરમ બનશે. જે ઉષ્ણતાની વકીમાં વધારો કરશે. જે રીતે કાળા રંગની મોટરકાર સફેદ રંગની મોટરકાર કરતા વધારે ઝડપથી સૂર્યપ્રકાશ ગ્રહણ કરી ગરમ બને છે તેજ રીતની આ રચના છે. આ પ્રકારના [[અલ્બેડો]] ફેરફારને કારણે [[IPCC]] દ્વારા અનુમાન લગાવાયુ છે કે ઉત્તર ગોળાર્ધનું તાપમાન વિશ્વના અન્ય ગોળાર્ધના તાપમાન કરતા બેવડી માત્રામાં વધશે. સપ્ટેમ્બર 2007માં [[ઉત્તર ધ્રુવીય હિમપ્રદેશોનો વિસ્તાર]] 1979થી 2000 સુધીના સામાન્ય ઉનાળુ અને ઓછામાં ઓછા વિસ્તાર કરતા અડધો હતો.<ref>{{cite web |url=http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/ |title=The cryosphere today |publisher=University of Illinois at Urbana-Champagne Polar Research Group |access-date=2008-01-02 |archive-date=2011-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223161943/http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nsidc.org/news/press/2007_seaiceminimum/20070810_index.html |title=Arctic Sea Ice News Fall 2007 |publisher=National Snow and Ice Data Center |access-date=2008-01-02 |archive-date=2007-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071223022124/http://nsidc.org/news/press/2007_seaiceminimum/20070810_index.html |url-status=dead }}</ref> સપ્ટેમ્બર 2007માં ઇતિહાસમાં એ બાબત પણ પ્રથમ વખત બની કે ઉતરધ્રુવીય હિમપ્રદેશમાં એટલી માત્રામાં ઘટાડો થયો કે ઉત્તર-પૂર્વીય વિસ્તાર વહાણવટાની આવનજાવન માટે શક્ય બન્યુ.<ref>{{Cite news | title=Arctic ice levels at record low opening Northwest Passage | newspaper=Wikinews |url=http://en.wikinews.org/wiki/Arctic_ice_levels_at_record_low_opening_Northwest_Passage |date = September 16, 2007}}</ref> 2007 અને 2008માં જેમાં ઘટાડો થયો છે પણ સંભવત: તે થોડા સમય માટે હોઇ શકે.<ref>{{cite web |date=2008 |title=Avoiding dangerous climate change |publisher=The Met Office |page=9 |url=http://www.metoffice.gov.uk/publications/brochures/cop14.pdf |access-date=August 29, 2008 |archive-date=ડિસેમ્બર 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229172709/http://www.metoffice.gov.uk/publications/brochures/cop14.pdf |url-status=dead }}</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ સ્નો એન્ડ આઇસ ડેટા સેન્ટર]]ના માર્ક સેરેજે મંતવ્ય રજૂ કર્યુ કે 2030ના વર્ષ દરમિયાન આર્કટિક હિમશીખરો ઉનાળા દરમિયાન બરફ વગરના બન્યા હશે એવું કહેવું ખોટુ નથી.<ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2007/sep/05/climatechange.sciencenews |publisher=The Guardian |date=2007-09-05 |title=Ice-free Arctic could be here in 23 years |author=Adam, D. |access-date= 2008-01-02}}</ref> ગ્લોબલ વોર્મિંગના [[ધ્રુવીય વિવર્ધનની અસર]] દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં થવાની સંભાવનાઓ નથી.<ref>{{cite web |url=http://www.realclimate.org/index.php?p=18 |title=Antarctic cooling, global warming? |author= Eric Steig and Gavin Schmidt |publisher=RealClimate |access-date= 2008-01-20}}</ref> 1979ના શરૂઆતના અવલોકન પછી હાલમાં એન્ટાર્કટિક મહાસાગરમાં હિમની માત્રા સૌથી વધુ નોંધાઇ છે,<ref>{{cite web |url=http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/current.area.south.jpg |title=Southern hemisphere sea ice area |publisher=Cryosphere Today |access-date=2008-01-20 |archive-date=2008-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080113065818/http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/current.area.south.jpg |url-status=dead }}</ref> પરંતુ દક્ષિણ ભાગોમાં હિમમાં થયેલો વધારો ઉત્તર ભાગોના ઘટાડા કરતા પણ વધુ છે. વૈશ્વિક સમુદ્રી હિમનું વલણ તપાસતા સંયુક્તપણે ઉતર ગોળાર્ધ અને દક્ષિણ ગોળઆર્ધના બરફમાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/global.daily.ice.area.withtrend.jpg |title=Global sea ice area |publisher=Cryosphere Today |access-date=2008-01-20 |archive-date=2008-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110162748/http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/global.daily.ice.area.withtrend.jpg |url-status=dead }}</ref> ==== હવામાં રહેલા સલ્ફરકણો પર અસર ==== હવામાં રહેલા સલ્ફર કણો અને તેમાં પણ ખાસ કરીને [[સ્ટ્રોફેરીક સલ્ફર કણો]]ની વાતાવરણ પર નોંધપાત્ર અસરો છે. આ પ્રકારના [[હવાઇ]] સલ્ફર કણોનો મુખ્ય સ્ત્રોત [[સલ્ફરચક્રો]] છે. જ્યાં [[પ્લેન્કટોન]] દ્વારા [[DMS]] જેવા ગેસો ઉત્સર્જીત થાય છે. જે મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં [[ઓક્સિડાયઝેશન]]ની પ્રક્રિયાથી [[સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ]] બને છે. [[સમુદ્રી એસિડીકરણ]] કે ગરમ પ્રવાહોના કારણે સર્જાતા ભંગાણોને કારણે [[સલ્ફર ચક્રો]]માં [[સ્ટ્રેટોસ્ફેટિક સલ્ફર કણો]]નું નિર્માણ થાય છે, જે પૃથ્વીની કુલીંગ અસરોમાં ઘટાડો કરે છે. == નકારાત્મક પ્રતિભાવની અસરો == [[લા કટેલિયરના સિદ્ધાંત]] મુજબ પૃથ્વી પરના [[કાર્બનચક્ર]]નું રાસાયણિક સંતુલન માનવ ઉત્સર્જિત CO₂ના ઉત્સર્જનોને કારણે બદલાય છે. આ ઘટના માટે પ્રમુખ રીતે સમુદ્રો જવાબદાર છે, કારણ કે સમુદ્રો દ્વારા માનવસર્જિત CO₂નું કહેવાતા [[દ્રાવક પંપ]] દ્વારા શોષણ થાય છે. હાલમાં કુલ ઉત્સર્જનના ત્રીજા ભાગ માટે આ ઘટના જવાબદાર છે, પરંતુ પાછલા સમયમાં લગભગ 75 ટકા જેટલો માનવ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા ઉત્સર્જીત CO₂ આવનાર સદીઓમાં સમુદ્રમાં ભળી જશે. જૈવિક ઇંધણમાંથી છૂટા પડતા CO₂નું જીવન લોક વાર્તાલાપ માટે 300 વર્ષનું ગણવામાં આવે છે પણ 25 ટકા જેટલો CO₂ કાયમી થઈ જાય છે.<ref>{{cite journal |last=Archer|first=David|year=2005|title= Fate of fossil fuel CO₂ in geologic time |journal=[[Journal of Geophysical Research]]|volume=110|url = http://geosci.uchicago.edu/~archer/reprints/archer.2005.fate_co2.pdf |doi=10.1029/2004JC002625|pages= C09S05}}</ref> જો કે કેટલા દરથી સમુદ્ર દ્વારા CO2નું શોષણ થશે એ બાબત અસ્પષ્ટ છે અને ઊષ્ણતા દ્વારા [[બદલાતી]] સ્થિતિ ઉપર આધારિત છે અને [[સમુદ્રી ગરમ પ્રવાહો]] દ્વારા બદલાવો પેદા કરી શકે છે. પૃથ્વીના [[ઉષ્મા ઉત્સર્જન]]માં થયેલો વધારો તાપમાનની માત્રાના ચોથા ભાગના સપ્રમાણમાં હોય છે, જેના કારણે ઉષ્ણતાના બાહ્ય ઉત્સર્જનની માત્રામાં વધારો થવાથી પૃથ્વી ગરમ બની રહી છે. [[IPCC]] દ્વારા પ્રસ્તુત થયેલા [[વૈશ્વિક વાતાવરણના નમુના]]ઓ નકારાત્મક પ્રતિક્રિયાની ગતિવિધીઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. == અન્ય પરિણામો == === આર્થિક અને સામાજિક === પર્યાવરણમાં થયેલા ફેરફારોની ઉલટી અસરો ઊંચો વસ્તી આંક ધરાવતા ઉચ્ચ અક્ષાંશ વિસ્તારોમાં હાલમાં અનુભવાઇ રહી છે.<ref name="ipccwg2c19"></ref> ભવિષ્યની વાતવરણના ફેરફારોની અસરો નવો પ્રભાવ સાર્વત્રીક રીતે મનુષ્ય જીવન પર પડશે. ભવિષ્યમાં થનારી વાતાવરણના ફેરાફારોની અસર સામે આફ્રિકા સંભવત સૌથી જોખમી વિસ્તાર છે. [[વિકસિત દેશો]] કરતા [[વિકાસશીલ દેશો]] પ્રમાણમાં વધારે જોખમ ધરાવે છે. 1990થી 2000ના પ્રમાણ કરતા 1થી 2 અંશ જેટલો તાપમાનનો વધારો કેટલાક ઉત્તર ગોળાર્ધના બર્ફીલા રાષ્ટ્રો અને નાના ટાપુઓ ઉપર નકારાત્મક અસરો પેદા થવાની સંભાવનાઓ છે. બીજા પ્રદેશોમાં જોવા જઇએ તો કેટલાક ઊંચા માનવ વસ્તીઆંક ધરાવતા સમુદાયો ઉષ્ણતાની માત્રાના કારણે જોખમમાં મુકાયા છે. ઉદાહરણ તરીકે ઊંચા અક્ષાંશો ઉપરના સમુદાયો અને દરિયાકાંઠા ઉપર વસવાટ કરતા સમુદાયો કે જ્યા નોંધપાત્ર માત્રામાં [[ગરીબી]] પ્રવર્તમાન છે. 2થી 3 અંશ સેલ્શિયસ ઉષ્ણતામાં થનારી સંભવિત અસર સમગ્ર પૃથ્વી પરના રાષ્ટ્રો પર સ્પષ્ટ નકારાત્મક અસરો થવાની સંભાવનાઓ હોય છે. વાતાવરણમાં થનાર ફેરફારોને લીધે થતી કુલ [[આર્થિક]] નુક્શાનીનો આંક ખુબ અસ્પષ્ટ છે.<ref name="ipccwg2c19"></ref> [[વૈશ્વિક કુલ ઉત્પાદન]]ની માત્રામાં વાતાવરણના ફેરફારને કારણે થતી અસરો (વત્તા કે ઓછા) અમુક ટકા જેટલી છે. વૈશ્વિક કુલ ઉત્પાદનમાં થનાર અલ્પ માત્રાનો ફેરફાર સંબંધિત રીતે જોતા કેટલાય રાષ્ટ્રોના અર્થતંત્રા પર મોટા પ્રમાણમાં અસર થઈ શકે છે. ==== વીમો ==== તોળાઇ રહેલા જોખમોને કારણે સીધી રીતે પ્રભાવિત કોઈ ઉદ્યોગ હોય તો આ [[વીમા]] ઉદ્યોગ છે.<ref>[http://www.aaisonline.com/viewpoint/AAISviewpointSp05.pdf વ્યુપોઇન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301073456/http://www.aaisonline.com/viewpoint/AAISviewpointSp05.pdf |date=2012-03-01 }} અમેરિકન અસોસિએસન ઓફ ઇન્સ્યુરન્સ સર્વિસીઝ</ref> 2005માં અસોસિએશન ઓફ બ્રિટીશ ઇન્સ્યોરર્સ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવેલા અહેવાલ મુજબ કાર્બનના ઉત્સર્જનનો ઘટાડો શક્ય બને તો વર્ષ 2080 સુધીમાં વધારાના વાર્ષિક ખર્ચમાં 80 ટકા જેટલો ઘટાડો શક્ય બની શકે છે.<ref>અસોસિએસન ઓફ બ્રિટિશ ઇન્સ્યોરર્સ (2005) [http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf ફાઇનાન્શિયલ રિસ્ક ઓફ ક્લાયમેટ ચેન્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028161015/http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf |date=2005-10-28 }} સમરી અહેવાલ</ref> જુન 2004મા અસોસિએસન ઓફ બ્રિટીશ ઇન્સ્યોરર્સ દ્વારા પ્રકાશિત કરાયેલા અહેવાલ મુજબ વાતાવરણમાં થનાર ફેરફારો બહુ દુરના ભવિષ્યમાં થનારી બાબત નથી, પરંતુ આવનારી પેઢી સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે. અને આ બાબત જુદાજુદા સ્વરૂપે હાલમાં વીમા કંપનીઓના વ્યવસાય ઉપર અસરો છોડી રહી છે એવું નોંધવામાં આવ્યુ છે.<ref>અસોસિએસન ઓફ બ્રિટિશ ઇન્સ્યોરર્સ (જુન 2005) [http://www.abi.org.uk/Display/File/364/SP_Climate_Change5.pdf ચેન્જીંગ ક્લાયમેટ ફોર ઇન્સ્યુરન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090320104126/http://www.abi.org.uk/Display/File/364/SP_Climate_Change5.pdf |date=2009-03-20 }} એ સમરી રિપોર્ટ ફોર ચિફ એક્ઝેક્યુટિવ એન્ડ પોલીસીમેકર્સ</ref> ગૃહસંપત્તિ અને અસ્કયામતો ઉપર હવામાનના ફેરફારોને કારણે બેથી ચાર ટકા પ્રતિવર્ષના દરથી જોખમો ઉભા થઇ રહ્યા છે અને એવો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે કે 1998થી 2003ના સમયગાળા દરમિયાન એકલા યુકેમાં તોફાનો અને પૂરના કારણે થતી હાનિ પાછલા 5 વર્ષની સરખામણીમા બેવડી થઈ અને 6 અબજ પાઉન્ડથી પણ વધી ગઈ છે. આ પરિણામોને કારણે વીમાના હપ્તાઓની કિંમત વધી રહી છે અને એવુ જોખમ છે કે કેટલાક વિસ્તારોમાં [[પૂરસંબંધી વીમા]]ઓ પોસાય નહી તેટલી હદે વધશે. વિશ્વની નાણાકીય સંસ્થાઓ જેમાં વિશ્વની સૌથી મોટી ગણાતી બે મોટી વીમા કંપનીઓ [[મ્યુનિક રે]] અને [[સ્વિચ રે]]નો પણ સમાવેશ થાય છે તેમના દ્વારા 2002માં હાથ ધરાયેલસા અભ્યાસ દ્વારા જાણવા મળ્યુ છે કે સામાજિક જીવનની દિશા સાથે અતિ વિકટ પર્યાવરણીય ઘટનાઓનું વધતુ પ્રમાણ ભળી ગયુ છે જે આવનારા દાયકાઓ 150 અબજ અમેરિકન ડોલર જેટલું પ્રતિવર્ષ નુક્શાન કરી શકે.<ref>UNEP (2002) [http://www.unepfi.org/fileadmin/documents/CEO_briefing_climate_change_2002_en.pdf કી ફાઇન્ડીંગ ઓફ યુએનઇપીસ ફાઇનાન્સ ઇનિશિટિવ્સ સ્ટડિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318033238/http://www.unepfi.org/fileadmin/documents/CEO_briefing_climate_change_2002_en.pdf |date=2009-03-18 }} ''સીઇઓ બ્રિફિંગ''</ref> આ નુક્શાનોમાં વધારો વીમા અને પ્રતિકુળ ઘટનાઓની રાહત બોજારૂપ ગ્રાહકો ટેક્સ ભરનારા અને જે તે ઉદ્યોગો સંબંધી છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પણ વીમા સંબંધી નુક્શાનોમાં મોટા પાયે વધારો થયો છે. 2003માં ચોઈ અને ફિશરના જણાવ્યા મુજબ વાર્ષિક 1 ટકાનો વધારો વિનાશક ઘટનાને લીધે થતા નુક્શાનમાં 2.8 ટકા જેટલો વધારો કરી શકે છે.<ref name="choifisher">{{cite journal|last=Choi|first=O. |coauthors=A. Fisher |year=2003 | url= http://www.ingentaconnect.com/content/klu/clim/2003/00000058/F0020001/05109227 |title=The Impacts of Socioeconomic Development and Climate Change on Severe Weather Catastrophe Losses: Mid-Atlantic Region (MAR) and the U.S.|journal=Climatic Change| volume=58|number=(1-2)|pages=149–170 |doi=10.1023/A:1023459216609}}</ref> કુલ વધારો સમુદ્ર કિનારાની વસ્તીમાં થયેલો વધારો અને અસ્કયામતોની કિંમતમાં થયેલા વધારા ઉપર આધારિત છે. જોકે 1950થી ભારે વરસાદ જેવી હવામાન સંબંધી ઘટનાઓના પ્રમાણમાં પણ વધારો થયો છે.<ref>{{cite journal|journal = [[Science (journal)|Science]]|volume=284|pages=1943–1947| year=1999|number=5422|title=Mitigation Emerges as Major Strategy for Reducing Losses Caused by Natural Disasters|author=Board on Natural Disasters|doi=10.1126/science.284.5422.1943|pmid=10373106|issue = 5422}}</ref> ==== પરિવહન ==== રસ્તાઓ, એરપોર્ટ રનવે, રેલ્વેલાઇનો અને પાઇપ લાઇનો (જેમાં [[ઓઇલ પાઇપ લાઇન]], [[સુએઝ]], [[પાણીની લાઇનો]] વગેરે નો સમાવેશ થાય છે) તાપમાનના વૈવિધ્ય સાથે સંબંધ ધરાવતા હોઇ વધારાની સારસંભાળ અને સમયાંતરે નવિનીકરણની જરૂર પડતી રહે છે. કોહવાણ ધરાવતા [[કળણવાળા વિસ્તારો]] સહિતના ઘણા વિસ્તારો [[વિપરિત પરિણામો]]ના શિકાર બની ચુક્યા છે. જેઓમાં વિનાશક અસરો થઈ શકે છે જેને પરિણામે ખરબચડા રસ્તાઓ, હચમચી ગયેલી ઇમારતોના પાયાઓ અને મોટા ખાડા પડી ગયેલા રનવે બની શકે છે.<ref>[http://www.airportbusiness.com/article/article.jsp?id=2258&amp;siteSection=4 સ્ટડિ શો ક્લાયમેટ ચેન્જ મેલ્ટીંગ પર્માફ્રોસ્ટ અન્ડર રનવેઝ ઇન વેસ્ટર્ન આર્કટિક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927221000/http://www.airportbusiness.com/article/article.jsp?id=2258&siteSection=4 |date=2011-09-27 }} ''વેબર, બોબએરપોર્ટબિઝનેસ.કોમ'' ઓક્ટોબર 2007</ref> ===== ખોરાક ===== પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારોને કારણે [[કૃષિ]] ઉપર મિશ્ર અસરો થવાની સંભાવનાઓ રહે છે, જેમાં કેટલાક પ્રદેશોમાં તાપમાનમાં થનારા હળવા વધારાને કારણે ફાયદાઓ થશે, જ્યારે બાકીના પ્રદેશોમાં નકારાત્મક અસરો થશે.<ref>{{cite web |date=2007 |title=Food, fibre and forest products. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=275 |author=Easterling, W.E., P.K. Aggarwal, P. Batima, K.M. Brander, L. Erda, S.M. Howden, A. Kirilenko, J. Morton, J.-F. Soussana, J. Schmidhuber and F.N. Tubiello. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter5.pdf |access-date=2009-05-20 |archive-date=2009-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804124847/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter5.pdf |url-status=dead }}</ref> નીચલા અક્ષાંશો ઉપર આવેલા વિસ્તારોમાં કૃષિ ઉત્પાદનમાં મોટાપાયે ઘટાડો થવાનું જોખમ રહેલું છે. મધ્યમ અને ઊંચા અક્ષાંશ ઉપર આવેલા વિસ્તારોમાં 1980થી 1999ના સમયગાળાની સરખામણીમાં 1થી 3 અંશ સેલ્શિયસ તાપમાનના વધારાને કારણે કૃષિ ઉત્પાદનમાં વધારો થવાની શક્યતાઓ જોવાઇ રહી છે. IPCC અહેવાલ મુજબ 3 અંશ સેલ્શિયસ ઉપરની ગરમીથી વૈશ્વિક કૃષિ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થઇ શકે છે, પણ આ વિધાનો નબળા આત્મવિશ્વાસ સાથે થયા છે. અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવેલા મોટાભાગના અભ્યાસોમાં હવામાનની પ્રબળ ઘટનાઓમાં થતા ફેરફારો, કિટકો અને રોગોના ફેલાવાના ફેરફારો કે પર્યાવરણના ફેરફારો સામે સંતુલન પ્રાપ્ત કરવાના સંભવિત વિકાસ જેવી બાબતોનો સમાવેશ થયો નથી. ''[[ન્યુ સાયન્ટિસ્ટ]]'' માં રજૂ થયેલા એક લેખમાં દર્શાવવામાં આવ્યુ છે કે તાપમાનમાં વધારાથી [[ચોખા]]ના પાકમાં કેવી રીતની પ્રબળ પ્રતિકુળ અસર થશે.<ref>{{cite news |first=Jim |last=Giles |authorlink= |coauthors= |title= Major food source threatened by climate change |url=http://www.newscientist.com/article/dn13517-major-food-source-threatened-by-climate-change.html |work=NewScientist |publisher= |date=24 March 2008 |access-date= }}</ref> [[રોયલ સોસાયટી]] દ્વારા 2005માં યોજવામાં આવેલી કોન્ફરન્સમાં વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડની માત્રામાં થતા વધારાને કારણે થતા ફાયદાઓ, વાતાવરણમા ફેરફારને કારણે થતી નકારાત્મક અસરો હેઠળ દબાઇ જશે એ વાત પ્રગટ થઇ.<ref>ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ 27 એપ્રિલ 2005, ક્લાયમેટ ચેન્જ પોઝીસ થ્રેટ ટુ ફુડ સપ્લાઇ, સાયન્ટિસ્ટ સે -અહેવાલ ઓફ [http://www.royalsoc.ac.uk/event.asp?id=2844 ધીસ ઇવેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613215718/http://www.royalsoc.ac.uk/event.asp?id=2844 |date=2006-06-13 }}</ref> ===== અસરોની વહેંચણી ===== [[આઇસલેન્ડ]]માં વધારાના તાપમાનને કારણે [[જવ]]નું વાવેતર વિપુલ પ્રમાણમાં શક્ય બન્યુ છે. જે 20 વર્ષ અગાઉ અશક્ય હતું. વોર્મિંગનું એક કારણ કેરિબિયન સમુદ્રના જોડાણ દ્વારા સ્થાનિક (સંભવત ટૂંકા સમય માટેની) અસરો છે અને જેના કારણે માછલીઓના જથ્થાને પણ અસર પહોંચી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1517939,00.html |title=Frozen assets |author=Paul Brown |publisher=[[The Guardian]] |date=2005-06-30 |access-date= 2008-01-22}}</ref> 21મી સદીના મધ્યભાગ સુધીમાં [[સાઇબિરીયા]] અને [[રશિયા]]ના બીજા પ્રાંતોમાં વાતાવરણના બીજા ફેરફારને કારણે ખેતીવાડી ઉપર વધુ અસરો પડી છે.<ref>{{cite web |date=2007 |title=Polar regions (Arctic and Antarctic). ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=Cambridge University Press |author=Anisimov, O.A., D.G. Vaughan, T.V. Callaghan, C. Furgal, H. Marchant, T.D. Prowse, H. Vilhjálmsson and J.E. Walsh. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |page=668 |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter15.pdf |access-date=2009-05-20 |archive-date=2008-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920160747/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter15.pdf |url-status=dead }}</ref> [[પૂર્વ]] અને [[દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાઇ]] પ્રાંતોમાં કૃષિ ઉત્પાદનોમાં 20 ટકા જેટલો વધારો થઇ શકે છે જ્યારે [[મધ્ય]] અને [[દક્ષિણ એશિયા]]માં કૃષિ ઉત્પાદનોમાં 30 ટકા જેટલો ઘટાડો થઇ શકે છે.<ref name="WG2 AR4 SPM"></ref> [[લેટિન અમેરિકા]]ના સુકા પ્રદેશોમાં મહત્વના પાકોનું ઉત્પાદન ઘટવાની સંભાવનાઓ છે. જ્યારે ઊંચુ તાપમાન ધરાવતા વિસ્તારોમાં [[સોયાબીન]]ના પાકો વધવાનું અનુમાન છે.<ref name="WG2 AR4 SPM"></ref> ઉત્તર યુરોપમાં વાતાવરણમાં થનારો ફેરફાર પ્રારંભિક પણે કૃષિ ઉત્પાદનમાં ફાયદાકારક રહેશે.<ref name="WG2 AR4 SPM"></ref> નાના ટાપુઓ પર થતી જીવનનિર્વાહ અને [[ધંધાદારી અર્થેની કૃષિ ]]ઉપર વાતાવરણના ફેરફારો દ્વારા [[પ્રતિકુળ અસરો]] થવાની સંભાવનાઓ છે.<ref>{{cite web |date=2007 |title=Small islands. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=Cambridge University Press |author=Mimura, N., L. Nurse, R.F. McLean, J. Agard, L. Briguglio, P. Lefale, R. Payet and G. Sem. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |page=689 |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter16.pdf |access-date=2009-05-20 |archive-date=2009-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804124958/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter16.pdf |url-status=dead }}</ref> 2030 સુધીમાં જો કોઇ સુધારાઓ સ્વીકારવામાં ન આવે તો દક્ષિણ અને પૂર્વ ઓસ્ટ્રેલિયાના મોટા ભાગમાં અને પૂર્વીય ન્યૂ ઝીલેન્ડના ભાગોમાં કૃષિ દ્વારા થતા ઉત્પાદનમાં ઘટાડો નોંધાવાનું અનુંમાન છે. ન્યૂ ઝીલેન્ડના પશ્ચિમી અને પૂર્વ વિસ્તારોમાં પ્રારંભિક પણે ફાયદાઓ થવાની સંભાવનાઓ છે.<ref>{{cite web |date=2007 |title=Australia and New Zealand. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=Cambridge University Press |author=Hennessy, K., B. Fitzharris, B.C. Bates, N. Harvey, S.M. Howden, L. Hughes, J. Salinger and R. Warrick. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |page=509 |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter11.pdf |access-date=2009-05-20 |archive-date=2009-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310150719/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter11.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ઉત્તર અમેરિકા]]માં આ સદીના કેટલાક પ્રથમ દાયકાઓ દરમિયાન વાતાવરણમાં હળવા ફેરફારોને લીધે વરસાદ આધારિત કૃષિના કુલ ઉત્પાદનમાં 5થી 20 ટકાનો વધારો થવાની સંભાવનાઓ છે, પરંતુ પ્રાંતોમાં અગત્યનું વૈવિધ્ય જોવા મળશે.<ref name="WG2 AR4 SPM"></ref> 2006માં ડેત્સેનેસ અને ગ્રીન્સ્ટોમ દ્વારા એક પ્રકાશિત કરાયેલા એક સંશોધન પત્ર મુજબ, તાપમાનમાં વધારો થવાનું અનુમાન છે, જ્યારે સંભવિત રીતે અગત્યના પાકો ઉપર વરસાદની અસર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં નહી થાય.<ref>{{cite web |url=http://ideas.repec.org/p/fem/femwpa/2006.6.html |title=The Economic Impacts of Climate Change: Evidence from Agricultural Profits and Random Fluctuations in Weather |access-date= |work= |publisher= |date= }}</ref> [[આફ્રિકા]]માં વાતાવરણના ફેરફારોને કારણે કૃષિ ઉત્પાદનોમાં અને ખોરાકમાં ભયંકર સ્થિતિનું નિર્માણ થશે.<ref name="WG2 AR4 SPM"></ref> આફ્રિકાની ભૌગોલિક સ્થિતિ અત્યંત નાજુક છે અને કુલ વસ્તીના લગભગ 70 ટકા લોકો પોતાના જીવનનિર્વાહ માટે ચોમાસુ ખેતી આધારિત છે. [[તાન્ઝાનિયા]]ના વાતાવરણના ફેરફારો સંબંધી આધિકારીક અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યુ છે કે જે વિસ્તારોમાં સામાન્ય રીતે બે વખત વરસાદ પડે છે તેવા વિસ્તારોમાં વરસાદની માત્રામાં વધારો અને જે વિસ્તારોમાં એક જ વરસાદી ઋતુ છે ત્યા વરસાદની માત્રામાં ઘટાડો નોંધાશે. મકાઈ જે રાષ્ટ્રનો મુળભૂત પાક છે તેના ઉત્પાદનમાં 33 ટકા ઘટાડો થવાના સ્પષ્ટ પરિણામો અંદાજવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1517935,00.html| title=In the land where life is on hold |author= John Vidal |publisher=[[The Guardian]]|date=2005-06-30 |access-date= 2008-01-22}}</ref> બીજા કેટલાક પરિબળોની સાથે સાથે વાતાવરણનો ફેરફાર જેમાં ખાસ કરીને વરસાદમાં ઘટાડાના [[દારફરમાં અથડામણો]]નું નિર્માણ થવાની ધારણાઓ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=72985|title= Climate change - only one cause among many for Darfur conflict|publisher=IRIN|date=2007-06-28|access-date= 2008-01-22}}</ref> આ અથડામણો માટે દાયકાઓથી પડતો, [[દુષ્કાળ]], [[રણવિસ્તરણ પ્રક્રિયા]] અને [[વધારે પડતી વસ્તી]] જવાબદાર છે, કારણ કે [[રખડતી આરબ જાતીના ]][[સમુદાયો]] પાણીની શોધમા ફર્યા કરે છે. જેથી જીવનનિર્વાહની સામગ્રી દક્ષિણના દુરના ભાગોમાં લઇ જવી પડે છે જે વિસ્તાર ખેતી કરતા લોકો દ્વારા રોકાયેલો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.alertnet.org/db/blogs/1265/2007/06/30-100806-1.htm|title=Looking to water to find peace in Darfur|publisher=Reuters AlertNet|author=Nina Brenjo|date=2007-07-30|access-date=2008-01-22|archive-date=2007-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213132239/http://www.alertnet.org/db/blogs/1265/2007/06/30-100806-1.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213132239/http://www.alertnet.org/db/blogs/1265/2007/06/30-100806-1.htm |date=2007-12-13 }}</ref> ==== સમુદ્ર કિનારાઓ અને નીચાણવાળા વિસ્તારો ==== [[વેપાર]] ધંધાઓનું ઐતિહાસિક વિચાર સાથેનો સંબંધ લઇને વિશ્વના ઘણા બધા મોટા અને સમૃદ્ધ નગરો [[દરિયાકિનારા]] ઉપર આવેલા છે. વિકસિત દેશોમાં દરિદ્ર લોકો સામાન્ય રીતે [[પૂર સંભવિત વિસ્તારોમાં ]]રહે છે. કારણ કે એ એકમાત્ર ખાલી જમીન છે અથવા તો ફળદ્રુપ ખેતી લાયક જમીન છે. આ પ્રકારની વ્યવસ્થાઓમાં હંમેશા [[બંધો]] અને વોર્મિંગ સિસ્ટમોના બાંધકામનો અભાવ હોય છે. ગરીબ સમુદાયોમાં વીમાનો અભાવ, બચત કે જમા રાશી કે જે ઓચિંતા સંકટની અસરમાંથી બહાર આવવા જરૂરી છે તેનો હંમેશા અભાવ જોવા મળે છે. ભવિષ્યમાં થનારા વાતાવરણના ફેરફારોને ધ્યાનમાં લેતા એવું થવાની ગણતરી છે કે વધુ માત્રામાં વસ્તી ધરાવતા કિનારાના પ્રાંતો સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં થનારો વધારો અને વાતાવરણની ભારે ઘટનાઓની માત્રામાં થતા વધારાને કારણે થતા નુક્શાનોના જોખમનો સામનો કરવો પડશે. અનુકૂલનની ક્ષમતાઓમાં રહેલા મોટાપાયાના તફાવતોને કારણે વિકાસશિલ દેશોના કાંઠાળ વિસ્તારોમાં અનુકુલન વિકસિત દેશોની સરખામણીમાં વધારે મુશ્કેલ હોવાનું જણાય છે.<ref name="WG2 AR4 SPM"></ref> નિકોલસ અને [[ટોલ]] દ્વારા 2006માં કરાયેલા અભ્યાસ દ્વારા સમુદ્રની સપાટીની ઊંચાઈ વધવાને લીધે થતી અસરો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite journal |date=2006 |title=Impacts and responses to sea-level rise: a global analysis of the SRES scenarios over the twenty-first century |author=Nicholls, R.J. and R.S.J. Tol |journal=Phil. Trans. R. Soc. A |volume=364 |page=1073 |doi=10.1098/rsta.2006.1754 |url=http://www.fnu.zmaw.de/fileadmin/fnu-files/publication/tol/RM7168.pdf |access-date=2009-05-20 |archive-date=2009-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090902233748/http://www.fnu.zmaw.de/fileadmin/fnu-files/publication/tol/RM7168.pdf |url-status=dead }}</ref> <blockquote>[...] સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ સામે અભેદ ન કહી શકાય તેવા ભવિષ્યના વિશ્વના ભાગોમાં A2 અને B2 (IPCC) [[ભવિષ્યની સંભવિત ઘટનાઓ]] છે જે પ્રાથમિકપણે [[સામાજિક આર્થિક]] પરિસ્થિતિ (કાંઠાળ વસ્તી, [[કુલ ઘરેલું ઉત્પાદન]] (જીડીપી), અને માથાદીઠ જીડીપી)નાં તફાવતોને રજૂ કરે છે નહી કે સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈના વધારાના પરિણામો. અગાઉ થયેલા કેટલાક વિશ્લેષણો દર્શાવે છે કે નાના ટાપુઓ અને ડેલ્ટા પ્રદેશો વધુ પ્રમાણમાં જોખમ ધરાવનારા પ્રદેશો તરીકે સામે આવ્યા છે. આ પરિણામો સંયુક્ત રીતે સૂચવે છે કે માનવ સમાજ પાસે સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈ સામે ધાર્યા કરતા પણ વધારે પ્રમાણમાં પસંદગીની તકો હશે. જોકે આ તારણોને સાચી રીતે જાણવા જરૂરી છે, કારણ કે હજુ સુધી આપણે આ પસંદગીની તકો વિશે જાણતા નથી અને નોંધપાત્ર અસરો સંભવ છે. </blockquote> ==== સ્થળાંતર ==== [[તુવેલું]] જેવા પેસિફિક મહાસાગરમાં આવેલા કેટલાક ટાપુ રાજ્યો પ્રાથમિક દ્રષ્ટિએ સંકટોને કારણે પ્રદેશ ખાલી કરવાની સ્થિતિને લઇને ચિંતિત છે, કારણ કે પૂર સામે રક્ષણ તેઓ માટે અતિ ખર્ચાળ હોવાથી શક્ય ન બની શકે. તુવેલુએ ન્યૂ ઝીલેન્ડ સાથે તબક્કાવારના પુન: સ્થાપનની સંમતિ માટે હંગામી કરાર કર્યો છે.<ref>[http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1063181,00.html અકુદરતી આપત્તિઓ] ''એન્ડ્રુ સિમ્સ'' ધ ગાર્ડીયન ઓક્ટોબર 2003</ref> 1990માં જુદાજુદા અંદાજો દ્વારા પર્યાવરણ સંબંધી વિસ્થાપિતોના આંક અંદાજીત 2.5 કરોડ છે એવું દર્શાવવામાં આવ્યુ હતું. (વિસ્થાપિતોની આધિકારીક વ્યાખ્યામાં પર્યાવરણ સંબંધી [[વિસ્થાપિતો]]નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી. તેમા ફક્ત જુલ્મો કે હેરાનગતિને કારણે સ્થળાંતર કરનાર [[વિસ્થાપિત]]નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.) ઇન્ટરગવર્નમેન્ટલ પેનલ ઓન ક્લાયમેટ ચેન્જ (IPCC) કે જે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘની આગેવાની હેઠળ વિશ્વની સરકારોને સલાહસુચનો આપે છે તેના દ્વારા અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો છે કે મુખ્યત્વે કાંઠાળ પૂરની ઘટનાઓ, કિનારાના ધોવાણો અને કૃષિ ઉત્પાદનમાં ઘટાડાને કારણે 2050 સુધીમાં 150 અબજ પર્યાવરણ સંબંધિ વિસ્થાપિતો અસ્તિત્વ ધરાવતા હશે. (2050ની સંભવિત 10 અબજની [[વિશ્વ વસ્તી ]]માટે 15 કરોડ એટલે 1.5 ટકા)<ref>{{Cite web |url=http://www.risingtide.nl/greenpepper/envracism/refugees.html |title=છુપુ ગણિતઃ પર્યાવરણ વિસ્થાપિતો |access-date=2010-04-07 |archive-date=2005-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050223042051/http://www.risingtide.nl/greenpepper/envracism/refugees.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20050223042051/http://www.risingtide.nl/greenpepper/envracism/refugees.html છુપુ ગણિતઃ પર્યાવરણ વિસ્થપિતો) આર્કાઇવ વર્ઝન</ref> ==== ઉત્તર-પશ્ચિમી સંક્રમણ ==== [[File:Arctic Ice Thickness.png|250px|right|thumb|GFDLના R30 પ્રકારના વાતાવરણીય સમુદ્રી સામાન્ય પ્રવાહોના મોડેલના પ્રયોગથી 1950થી 2050 સુધીમાં આર્કટિક હિમની જાડાઇની માત્રામાં થતા ફેરફારો અંગે માહિતી મેળવી.]] [[ઉત્તર ધ્રુવીય]] હીમના પિગળવાને કારણે ઉનાળા દરમિયાન [[ઉત્તર-પશ્ચિમી માર્ગ]] ખુલ્લો થઈ શકે છે, જે યુરોપ અને એશિયા વચ્ચેના દરિયાઇ માર્ગની લંબાઇમાં 5 હજાર [[દરિયાઇ માઇલ]] (9 હજાર કિમી)નો ઘટાડો કરશે. આ બાબત ખાસ કરીને [[સુપર ટેન્કરો]] કે જે [[પનામાની નહેર]]માં પસાર થવા માટે જરૂરી કદ કરતા મોટુ કદ ધરાવતી હોવાથી હાલમાં દક્ષિણ અમેરિકાની ટોચ ફરતે થઇને જવું પડે છે તેના માટે ફાયદાકારક સાબિત થશે. કેનેડિયન આઇસ સર્વિસના મત મુજબ કેનેડાના પૂર્વીય [[આર્કટિક દ્વિપ સમુહોમાં ]]હિમની માત્રામાં 1969 અને 2004 વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન 15 ટકાનો ઘટાડો થયો છે.<ref>[http://www.washingtontimes.com/specialreport/20050612-123835-3711r.htm ''www.washingtontimes.com'' ]</ref> સપ્ટેમ્બર 2007 દરમિયાન ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત આર્કટિક હિમશિખરો જરૂર કરતા વધારે માત્રામાં પિગળવાથી ઉત્તર પશ્ચિમી માર્ગનું નિર્માણ થતા વહાણવટા માટે યાતાયાત શક્ય બન્યો હતો.<ref>{{Cite news | title=Arctic ice levels at record low opening Northwest Passage | newspaper=Wikinews | url=http://en.wikinews.org/wiki/Arctic_ice_levels_at_record_low_opening_Northwest_Passage}}</ref> ઓગસ્ટ 2008માં પિગળતા [[સમુદ્રી હિમથી ]]ધીમેધીમે [[ઉત્તર-પશ્ચિમી માર્ગને ]]તેને કારણે [[પશ્ચિમી સમુદ્રી રસ્તો ]]ખુલ્લો થયો, જેને કારણે આર્કટિક હિમશિખરોની ફરતે દરિયાઇ સફર શક્ય બની.<ref name="dailymail.co.uk">[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1050990/The-North-Pole-island-time-history-ice-melts.html dailymail.co.uk, નોર્થ પોલ બિકમ એ આઇસલેન્ડ ફોર ધ ફસ્ટ ટાઇમ ઇન હિસ્ટરી એઝ આઇસ મેલ્ટ]</ref> 2008ના ઓગસ્ટ મહિનામાં પૂર્વ પશ્ચિમી માર્ગ ખુલ્લો થયો અને ઉત્તરિય સમુદ્રી માર્ગને જામ કરતા વધારાનો હિમ થોડા દિવસો પછી પિગળી ગયો. [[આર્કટિક હિમમાં થયેલા ઘટાડાને ]]કારણે જમીનના [[બેલુગા]] ગ્રુપ ઓફ [[બેમેન]] દ્વારા યોજનાઓ જાહેર કરવામાં આવી કે 2009માં [[પૂર્વીય સમુદ્રી માર્ગ]] મારફત તેઓ પ્રથમ જહાજ મોકલશે.<ref name="dailymail.co.uk"></ref> ==== વિકાસ ==== ગ્લોબલ વોર્મિંગની સંયુક્ત અસરો ખાસ કરીને લોકો અને આ અસરો [[નાથી શકવા]] સક્ષમ ન હોય તેવા દેશો ઉપર ગંભીર પ્રભાવો પાડી શકે છે. આ બાબતે [[આર્થિક વિકાસ]] અને [[ગરીબી નિવારણની ]]પ્રક્રિયાને ધીમી પાડી શકે છે, જેને લીધે આ [[મિલેનિયમના વિકાસના ધ્યેયો]] સિદ્ધ કરવાનું કઠીન બનાવી શકે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.odi.org.uk/iedg/publications/climate_change_web.pdf|title=Poverty Reduction, Equity and Climate Change: Global Governance Synergies or Contradictions?|author=Richards, Michael|publisher=Overseas Development Institute|access-date=2007-12-01|format=PDF|archive-date=2003-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20030406125549/http://www.odi.org.uk/iedg/publications/climate_change_web.pdf|url-status=dead}}</ref> ઓક્ટોબર 2004માં વર્કીંગ ગ્રુપ ઓન ક્લાયમેટ ચેન્જ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ વિકાસ અને વાતાવરણ સંબંધી [[એનજીઓ]] દ્વારા એક [http://www.iied.org/pubs/display.php?o=9512IIED અપ ઇન સ્મોક] નામના વિકાસની પ્રક્રિયા ઉપર પર્યાવરણના ફેરફારની અસરો આધરિત અહેવાલ જારી કર્યો. આ અહેવાલ અને જુલાઇ 2005માં રજૂ કરવામાં આવેલ [http://www.iied.org/pubs/display.php?o=9560IIED આફ્રિકા- અપ ઇન સ્મોક ]નામના અહેવાલમાં અનુમાનો કરવામાં આવ્યા છે કે ખાસ કરીને આફ્રિકામાં ભુખમરો અને રોગચાળાનો ફેલાવો, વરસાદના ઘટેલા પ્રમાણ અને હવામાનની વિકટ ઘટનાઓને કારણે હશે. આવે કારણે પ્રભાવિત વિસ્તારોના વિકાસની પ્રકિયાઓ ઉપર ભયાનક અસરો પડવાની સંભાવનાઓ છે. === જૈવિક પ્રણાલીઓ === તપાસી ન હોય તેવી ગ્લોબલ વોર્મિંગની સ્થિતિ મોટાભાગના [[ભૂમિગત જૈવિક પ્રદેશો]] ઉપર અસરો પાડી શકે છે. વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારાને કારણે જૈવિક વ્યવસ્થાઓમાં ફેરફારો થશે. કેટલીક સજીવ [[જાતોને ]]તેઓના નિવાસસ્થાનોથી દુર થવાની ફરજ પડી છે, જેનું કારણ બદલતી પરિસ્થિતિઓ છે જ્યારે બીજી કેટલીક જાતિઓ ફેલાવો પામે છે. દ્વિતિય કક્ષાની ગ્લોબલ વોર્મિંગની અસરો જેવી કે બરફ આચ્છાદનોનું ઘટેલું પ્રમાણ સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈમાં થતો વધારો અને હવામાનમાં ફેરફારો ફક્ત માનવીય પ્રવૃતિઓ ઉપર જ પ્રભાવો પાડતા નથી પરંતુ [[જૈવિક પ્રણાલીઓ]]ઉપર પણ પ્રભાવ પાડે છે. પાછલા 520 અબજ વર્ષો દરમિયાન થયેલા વિનાશો અને પૃથ્વીના વાતાવરણ વચ્ચેના સંબંધોનો અભ્યાસ [[યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક]]ના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે અને લખ્યુ છે કે આવનાર સદીઓમાં થનારા સંભવિત વૈશ્વિક તાપમાનના વધારાને કારણે સામુહિક વિનાશની ઘટના શક્ય બને તેમાં પૃથ્વી પરની પ્રાણી અને છોડની 50 ટકા જાતો નષ્ટ થશે.<ref>{{cite journal | last = Mayhew | first = Peter J | coauthors = Gareth B. Jenkins, Timothy G. Benton | date = October 23, 2007 | title = A long-term association between global temperature and biodiversity, origination and extinction in the fossil record | journal = Proceedings of the Royal Society B | volume = 275 | issue = 1630 | pages = 47 | publisher = Royal Society Publishing | doi = 10.1098/rspb.2007.1302 | url = http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/3x081w5n5358qj01/ | access-date = 2007-10-30 | pmid = 17956842 | pmc = 2562410 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આર્કટિક અને એન્ટાર્કટિક પ્રાણીસૃષ્ટિની ઘણી જાતો જોખમ અનુભવી રહી છે, જેમાં [[ધ્રુવીય રીંછ]]<ref>{{cite journal | last = Amstrup | first=Steven C. | coauthors = [[Ian Stirling]], Tom S. Smith, Craig Perham, Gregory W. Thiemann | date = [[2006-04-27]] | title = Recent observations of intraspecific predation and cannibalism among polar bears in the southern Beaufort Sea | journal = Polar Biology | volume = 29 | issue = 11 | pages = 997–1002 | doi = 10.1007/s00300-006-0142-5}}</ref> અને [[એમ્પરર પેંગ્વીન]]<ref>{{cite journal | last = Le Bohec | first = Céline | coauthors = Joël M. Durant, Michel Gauthier-Clerc, Nils C. Stenseth, Young-Hyang Park, Roger Pradel, David Grémillet, Jean-Paul Gendner, and Yvon Le Maho | title = King penguin population threatened by Southern Ocean warming | journal = [[Proceedings of the National Academy of Sciences]] | volume = 105| issue = 7| pages = 2493| date = [[2008-02-11]] | url = http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/0712031105v1 | doi = 10.1073/pnas.0712031105 | access-date = 2008-02-13 | format = abstract | pmid = 18268328 | pmc = 2268164}}</ref> ઉદાહરણો છે. ઉતરધ્રુવના હિમપ્રદેશોમાં હાલમાં [[હડસન ખાડીનું ]]પાણી 30 વર્ષ અગાઉની સ્થિતિની સરખામણીમાં વધુ 3 અઠવાડિયા માટે બરફ વગરનું રહેશે જે [[ધ્રુવીય રીંછોને ]]અસર પહોંચાડે છેટ કારણ કે તેઓ સમુદ્રી બરફ ઉપર શિકાર કરવાને પ્રાધાન્ય આપે છે.<ref>[http://www.lrb.co.uk/v27/n01/byer01_.html ઓન થિનિંગ આઇસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001174901/http://www.lrb.co.uk/v27/n01/byer01_.html |date=2009-10-01 }} ''માઇકલ બાયર્સ'' લંડન રિવ્યુ ઓફ બુક્સ જાન્યુઆરી 2005</ref> [[ગાયરોફાલ્કન]] અને [[સ્નોવી ઘુવડો]] જેવી ઠંડા હવામાનની પરિસ્થિતિઓ ઉપર આધારિત જાતીઓ કે જે સ્થળાંતર દરમિયાન મૃત્યુ પામે છે. તેઓ ઠંડા શિયાળામાં સમૃદ્ધ બને છે. તેના ફાયદા ઉપર ઘેરી અસરો પડવાની સંભાવનાઓ રહેલી છે.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/wildbirds/action_plans/docs/falco_rusticolis.pdf |title=International Species Action Plan for the Gyrfalcon Falco rusticolis |publisher=BirdLife International |year=1999 |author=Pertti Koskimies (compiler) |access-date= 2007-12-28|format=PDF}}</ref><ref>{{cite web |url=http://aknhp.uaa.alaska.edu/zoology/species_ADFG/ADFG_PDFs/Birds/Snowy%20Owl_ADFG_final_2006.pdf |title=Snowy Owl |publisher=University of Alaska |year=2006 |access-date=2007-12-28 |format=PDF |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910214043/http://aknhp.uaa.alaska.edu/zoology/species_ADFG/ADFG_PDFs/Birds/Snowy%20Owl_ADFG_final_2006.pdf |url-status=dead }}</ref> દરિયાઇ અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીવિકાસની પરાકાષ્ઠાઓએ તેઓએ અનુકુલન સાધેલ તાપમાનમાં અનુબવે છે જ્યા ઠંડીની ગમે તેટલી માત્રા હોઇ શકે અને [[ઠંડા લોહીવાળા પ્રાણીઓ]] ઊંચા [[રેખાંશ]] અને [[અક્ષાંશો]]વાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળ્યા છે જ્યાં ટુંકી વિકાસઋતુમાં જલદી વિકાસ માટે સામાન્યરીતે સુવિધાઓ પ્રાપ્ત થાય છે.<ref>{{cite journal | author=Arendt, J.D. | title=Adaptive intrinsic growth rates: an integration across taxa | year=1997 | journal=[[The Quarterly Review of Biology]] | volume=72 | issue=2 | pages=149–177 | url=http://links.jstor.org/sici?sici=0033-5770%28199706%2972%3A2%3C149%3AAIGRAI%3E2.0.CO%3B2-X | doi=10.1086/419764}} </ref> આદર્શ પરિસ્થિતિ કરતા વધારે ગરમીને પરિણામે [[ચયાપચયની ક્રિયા]]માં વધારો થાય છે અને ઘાસચારો વધવા છતાં શારિરિક કદમાં ઘટાડો થાય છે જે [[શિકાર]] થવાના જોખમોમાં વધારો કરે છે. આમ જોવા જઇએ તો વિકાસની પ્રક્રિયા દરમિયાન તાપમાનમાં સહેજ પણ વધારો [[રેઇનબો માછલીઓ]]માં વિકાસની ક્ષમતા અને જીવતા રહેવાના દરને અસંતુલિત કરે છે.<ref>{{cite journal | author=Biro, P.A., ''et al.'' | year=2007 | month=June | title=Mechanisms for climate-induced mortality of fish populations in whole-lake experiments | journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] | volume=104 | issue=23 | pages=9715–9719 | doi=10.1073/pnas.0701638104 | issn=1091-6490 | pmid=17535908 | pmc=1887605}} </ref> વધતા તાપમાનોએ પક્ષીઓ ઉપર થતી સ્પષ્ટ અસરો માટે શરૂઆત છે અને [[પતંગિયાઓ]] ઉત્તર તરફ 200 કિમી સુધી યુરોપ અને અમેરિકાના પ્રાંતોમાં પુન: સ્થાપન પામ્યા છે.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4313726.stm |title=Animals 'hit by global warming'| author=Time Hirsch |publisher=[[BBC]] News |date=2005-10-05 |access-date= 2007-12-29}}</ref> છોડવાઓ ધીમી ગતિથી પાછળ આવે છે એનો મોટા પશુઓનું પુન: સ્થાપન શહેરો અને રસ્તાઓને કારણે ધીમુ પડ્યુ છે. બ્રિટનમાં વસંતના પતંગિયાઓ બે દાયકા પહેલાની સ્થિતિની સરખામણીમાં સામાન્ય પણે 6 દિવસો પહેલ દેખા દે છે.<ref>{{cite journal |url=http://www.nature.com/nature/journal/v416/n6879/pdf/416389a.pdf |title= Ecological responses to recent climate change |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |last=Walther |first=Gian-Reto |coauthors=Eric Post, Peter Convey, Annette Menzel, Camille Parmesan, Trevor J. C. Beebee, Jean-Marc Fromentin, Ove Hoegh-Guldberg, Franz Bairlein |volume=416 |number= |pages=389–395|date=March 28, 2002 |doi= 10.1038/416389a|format=PDF}}</ref> ''[[નેચર]]'' માં 2002માં લખાયેલા એક લેખમાં દર્શાવવામાં આવ્યુ છે કે<ref>{{cite journal | last = Root | first = Terry L. | coauthors = Jeff T. Price, Kimberly R. Hall, Stephen H. Schneider, Cynthia Rosenzweig & Alan Pounds | title = Fingerprints of global warming on animals and plants | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | volume = 421 | issue = 6918 | pages = 57–59 | date = [[2003-01-02]] | url = http://cesp.stanford.edu/publications/fingerprints_of_global_warming_on_animals_and_plants/index.html | access-date = 2008-02-13 | doi = 10.1038/nature01333 | format = {{Dead link|date=May 2009}}}}</ref> પ્રાણીઓ અને છોડવાઓના સ્વભાવમાં તાજેતરના ફેરફારો અને ઋતુગત વર્તણુકોની શ્રેણીઓ જાણવા સંબંધી વૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણે સાહિત્યિક રીતે રજૂ પામ્યા હતા. દરેક પાંચમાંથી ચાર જાતિઓએ તેઓનું પુન: સ્થાપન ધ્રુવો તરફ કે ઊંચા અક્ષાંશો તરફ કર્યુ છે જે તેમને [[વિસ્થાપિત જાતિ]]ઓ બનાવે છે. દેડકાઓ વિસ્તાર વધારી રહ્યા છે. પક્ષીઓ અને છોડવાઓ દરેક દાયકાઓમાં સામાન્યરીતે 2.5 દિવસ વહેલા પુન: સ્થાપનો કરી રહ્યા છે. પતંગિયા, પક્ષીઓ અને છોડવાઓ 6.1 કિમી પ્રતિ દાયકાના દરથી ધ્રુવો તરફ પુનસ્થાપન કરી રહ્યા છે. 2005માં છેલ્લા અભ્યાસના તારણો દર્શાવે છે કે તાપમાનમાં થયેલા વધારા પાછળનું કારણ માનવીય ગતિવિધીઓ છે અને તેને લીધે વિવિધ જાતિઓની વર્તણુકો બદલાઇ રહી છે. [[વાતાવરણના નમુના]]ઓ દ્વારા શક્ય બનેલા અનુમાનો સાથે સુસંગતતા સ્થપાઇ છે જે તેઓની સમયઅવધિની માહિતી પૂરી પાડે છે.<ref>{{Cite web |url=http://iis-db.stanford.edu/pubs/20887/PNAS_5_16_05.pdf |title=''સ્ટેન્ફર્ડ.એડ્યુ'' |access-date=2010-04-07 |archive-date=2006-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060917020212/http://iis-db.stanford.edu/pubs/20887/PNAS_5_16_05.pdf |url-status=dead }}</ref> વૈજ્ઞાનિકોને માલુમ પડ્યુ છે કે [[એન્ટાર્કટિક પાતળુ ઘાસ]] ધરાવતો વિસ્તાર એન્ટાર્કટિકાનો વસાહતી વિસ્તાર છે જ્યા પહેલા તેઓની અસ્તિત્વ ટકાવનાર જાતોની શ્રેણી મર્યાદિત હતી.<ref>[http://www.heatisonline.org/contentserver/objecthandlers/index.cfm?id=5014&amp;method=full ગ્લાસ ફ્લોરિશીઝ ઇન વોર્મર એન્ટાર્કટિક] ઓરિજિનલી ફ્રોમ [[ધ ટાઇમ્સ]], ડિસેમ્બર 2004</ref> યાંત્રીક અભ્યાસો દ્વારા નજીકના વાતાવરણના ફેરફારને કારણે વિનાશો થયાનું દસ્તાવેજીકરણ થયુ છે. મેકલોગનીન ''એટ અલ.'' [[ઉપસાગરીય ચેકરસ્પોટ પતંગિયા]]ના બે વસ્તી સમુદાયો વરસાદી ફેરફારોને કારણે જોખમમાં મુકાયા છે એવા દસ્તાવેજો એકઠા કર્યા છે.<ref name="McLaughlin">{{cite journal |last= McLaughlin |first= John F. |coauthors= ''et al.'' |date= [[2002-04-30]] |title= Climate change hastens population extinctions |journal= [[Proceedings of the National Academy of Sciences|PNAS]] |volume= 99 |issue= 9 |pages= 6070–6074 |doi= 10.1073/pnas.052131199 |url= http://www.nd.edu/~hellmann/pnas.pdf |format= [[Portable Document Format|PDF]] |access-date= 2007-03-29 |pmid= 11972020 |pmc= 122903 |archive-date= 2005-04-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20050405173535/http://www.nd.edu/~hellmann/pnas.pdf |url-status= dead }}</ref> પરમેસન જણાવે છે કે "કેટલાક અભ્યાસો મોટા સ્તર પર હાથ ધરાયા છે જેમાં સમગ્ર જાતિઓને સમાવી લેવામાં આવી છે"<ref>{{cite journal |last= Permesan |first= Camille |date= [[2006-08-24]] |title= Ecological and Evolutionary Responses to Recent Climate Change |journal= [[Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics]] |volume= 37 |pages= 637–669 |doi= 10.1146/annurev.ecolsys.37.091305.110100 |url= http://cns.utexas.edu/communications/File/AnnRev_CCimpacts2006.pdf |format= [[Portable Document Format|PDF]] |access-date= 2007-03-30 |archive-date= 2007-01-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070105021545/http://cns.utexas.edu/communications/File/AnnRev_CCimpacts2006.pdf |url-status= dead }}</ref> અને મેકલોગની ''એટ અલ.'' સંમતિ દર્શાવી અને કહે છે કે તાજેતરના પર્યાવરણના ફેરફારો અને વિનાશો કેટલાક યાંત્રિક અભ્યાસો થકી થયા છે.<ref name="McLaughlin"></ref> ડેનિયલ બોટકિન અને બીજા લેખકો માને છે કે હાલમાં અનુમાનવામાં આવી રહેલા વિનાશના દરો અતિશય ઊંચા આંકી રહ્યા છે.<ref>{{cite journal |last=Botkin |first=Daniel B. |coauthors=''et al.'' |year=2007 |month=March |title=Forecasting the Effects of Global Warming on Biodiversity |journal=[[BioScience]] |volume=57 |issue=3 |pages=227–236 |doi=10.1641/B570306 |url=http://www.imv.dk/Admin/Public/DWSDownload.aspx?File=%2FFiles%2FFiler%2FIMV%2FPublikationer%2FFagartikler%2F2007%2F050307_Botkin_et_al.pdf |access-date=2007-11-30 |format=PDF }}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> મીઠા પાણી અને ખારા પાણીના છોડ અને પ્રાણીઓની ઘણીબધી જાતિઓ હિમનદીઓ આધારિત પાણી ઉપર આધારિત છે. જે દર્શાવે છે કે તેઓએ ઠંડા પાણીની વસાહતો સાથે અનુકુલન સાધ્યુ છે. મીઠા પાણીની કેટલીક માછલીઓને જીવનમ ટકાવી રાખવા અને પ્રજનન ક્રિયા માટે ઠંડા પાણીની જરૂર હોય છે અને સાલ્મોન અને કટથ્રોટ નામની મીઠા પાણીની માછલીઓના કિસ્સામાં આ બાબત સાવ સાચી ઠરે છે. હિમનદીઓના ઘટેલા પ્રવાહો આ માછલીઓના જીવન ટકાવી રાખવાની ક્રિયા માટે જરૂરી એવા અપૂરતા પ્રવાહનું નિર્માણ કરે છે. સમુદ્રી [[ક્રિલ]] નામની જાતિ ઠંડા પાણીમા રહેવાનું પસંદ કરે છે અને [[બ્લુ વહેલ]] જેવા મહાકાય દરિયાઇ પ્રાણીઓ માટે ખોરાકનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે.<ref>{{cite news | last = Lovell | first = Jeremy | title = Warming Could End Antarctic Species | publisher = CBS News | date = 2002-09-09 | url = http://www.cbsnews.com/stories/2002/09/09/tech/main521258.shtml | access-date = 2008-01-02 | archive-date = 2008-01-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080117201441/http://www.cbsnews.com/stories/2002/09/09/tech/main521258.shtml | url-status = dead }}</ref> હિમનદીઓના પીગળવાથી થતા મીઠા પાણીના જથ્થાના વધારાના કારણે થતા [[દરિયાઇ પ્રવાહો]]ના ફેરફારો તથા [[ગરમ પ્રવાહોના સંભવિત ફેરફાર]] હાલની મત્સ્ય સૃષ્ટિ ઉપર અસરો પાડી શકે છે જેના ઉપર મનુષ્યો પણ અવલંબન ધરાવે છે. ''સફેદ વાંદરાની પ્રજાતિનું કોથળી વાળુ એક પ્રાણી'' ઉત્તર ક્વિન્સલેન્ડના પર્વતીય જંગલોમાં જોવા મળતું હતું તે મહાકાય કદની જાત મનુષ્ય સર્જીત ગ્લોબલ વોર્મિંગ દ્વારા વિનાશ પામનાર પ્રથમ જાતિ છે. સફેદ કોથળી વાળુ આ પ્રાણી 3 વર્ષથી જોવા મળતું નથી. આ કોથળી વાળા પ્રાણીઓ ઊંચા તાપમાનમાં જીવી શકતા નથી{{convert|30|C}}, જે વધારો 2005માં થયો હતો. કોઇપણ સફેદ કોથળીવાળા પ્રાણીના જીવતા હોવા અંગેની શોધખોળનું છેલ્લુ ખેડાણ વર્ષ 2009 દરમિયાન ગોઠવવામાં આવ્યુ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,24742053-952,00.html |title=વાઇટ પોસ્સમ સેઇડ ટુ બી ફ્સ્ટ વિક્ટીમ ઓફ ગ્લોબલ વોર્મિંગ |access-date=2010-04-07 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205100341/http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,24742053-952,00.html |url-status=dead }}</ref> ==== જંગલો ==== [[File:Northern Forest Trend in Photosynthetic Activity.gif|thumb|250px|right]] [[બ્રિટીશ કોલંબિયા]] પ્રદેશોમાં આવેલા [[પાઇન જંગલો]] પાઇન ભમરીઓના ઉપદ્રવને કારણે ઉજ્જડ બન્યા છે અને આ ઉપદ્રવ કેટલાક ભાગમાં 1998થી વણથંભી રીતે આગળ વધ્યો હતો જેની પાછળનું કારણ છેલ્લા ઘણા સમયથી પ્રબળ શિયાળાનો અભાવ છે જેમાં કેટલાક દિવસની સખત ઠંડીથી પહાડી પાઇન ભમરીઓમાં મોટાભાગની ભમરીઓ મરી જાય છે અને તેના પ્રમાણને કારણે ભૂતકાળમાં રોગચાળો ફાટી નિકળ્યાના કિસ્સાઓ બન્યા છે. ઉપદ્રવને લીધે નવેમ્બર 2008 સુધીના પ્રાંતના લગભગ અડધા પાઇનના વૃક્ષો ('''33 મિલિયન એકર''' કે '''1,35,000 કિમી''' ²)<ref>{{Cite web |url=http://mpb.cfs.nrcan.gc.ca/index_e.html |title=નેચરલ રિસોર્સિઝ કેનેડા |access-date=2010-04-07 |archive-date=2010-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613003653/http://mpb.cfs.nrcan.gc.ca/index_e.html |url-status=dead }}</ref><ref name="robbins">જિમ રોબિન્સ, [http://www.nytimes.com/2008/11/18/science/18trees.html?em%7CBark બેટલ્સ કિલ મિલિયન્સ ઓફ એકર્સ ઓફ ટ્રીઝ ઇન વેસ્ટ], ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ, 17 નવેમ્બર 2008</ref> નાશ પામ્યા છે જેની માત્રા ભૂતકાળમાં નોંધાયેલા કોઈપણ ઉપદ્રવના પ્રમાણ કરતા વધારે છે<ref name="kurz">વેર્નર કુર્ઝ et al. [http://www.nature.com/nature/journal/v452/n7190/abs/nature06777.html માઉન્ટેન પાઇન બેટલ એન્ડ ફોરેસ્ટ કાર્બન ફિડબેક ટુ ક્લાયમેટ ચેન્જ], ''નેચર'' 452,987-990(24 એપ્રિલ 2008</ref> અને 2007 દરમિયાન ખંડીય વિભાજન દરમિયાન [[આલ્બર્ટા]] તરફ પ્રબળ પવન દ્વારા પસાર થયો છે. 1999થી [[કોલોરાડો]] [[વ્યોમિંગ]] અને [[મોન્ટાના]]માં આ પ્રકારની વ્યાપક ઉપાધીની શરૂઆત ધીમા દરથી થઇ છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના જંગલ ખાતા દ્વારા આગાહી કરવામાં આવી છે કે 2011 અને 2013 વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન કોલોરાડો 5 ઇંચ (127 મિમિ)થી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા બધા જ{{convert|5|e6acre|km2}} પાઇન વૃક્ષો નષ્ટ થશે<ref name="robbins"></ref>. ઉત્તરિય જંગલો [[કાર્બન શોષક]] છે, જ્યારે મૃત જંગલો કાર્બનના ખુબ જ મોટા સ્ત્રોતો છે અને વિશાળ વિસ્તાર ધરાવતા જંગલોના વિનાશથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ ઉપર હકારાત્મક અસર પડે છે. સૌથી ખરાબ વર્ષો દરમિયાન એખલા બ્રિટિશ કોલંબિયાના જંગલોમાં થયેલા ભમરીઓના ઉપદ્રવને કારણે થયેલા કાર્બન ઉત્સર્જનની માત્રા સામાન્ય વર્ષ દરમિયાન [[કેનેડા]]માં લાગતી જંગલની આગો અથવા 5 વર્ષ સુધી આ દેશના યાતાયાતના સ્ત્રોતો દ્વારા થતા કાર્બનના ઉત્સર્જન જેટલો છે.<ref name="kurz"></ref><ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=89942771 પાઇન ફોરેસ્ટ ડિસ્ટ્રોઇડ બાય બેટલ ટેકઓવર],[[NPR]] [[ટોક ઓફ ધ નેશન]], 25 એપ્રિલ, 2008</ref> તાત્કાલિક જૈવિક અને આર્થિક તારાજીઓની સાથેસાથે વિશાળ મૃત જંગલો આગના જોખમને જન્માવે છે. ગરમ વાતાવરણના કારણે કેટલાક ઘટાટોપ જંગલો પણ [[જંગલોમાં લાગતી આગના]] જોખમોનો સામનો કરી રહ્યા છે. ઉત્તર અમેરિકામાં ઉત્તરીય પવનોને કારણે જંગલોમાં વિનાશનું પ્રમાણ પાછલા કેટલાક દાયકાઓ દરમિયાન થયેલા લગભગ 10,000 ચોરસ કિમી (2.5 અબજ એકરમાં) 1970થી એકધારી દિશામાં વધારો થઇ 28,000 ચોરસ કિમી (70 લાખ એકર)નો વાર્ષિક વધારો થયો છે.<ref>[http://www.usgcrp.gov/usgcrp/nacc/education/alaska/ak-edu-5.htm યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ એસેસમેન્ટ ઓફ પોટેન્શિયલ કોન્સેક્વન્સીસ ઓફ ક્લાયમેટ વેરિયેબિલીટી એન્ડ ચેન્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222044749/http://www.usgcrp.gov/usgcrp/nacc/education/alaska/ak-edu-5.htm |date=2014-02-22 }} રિજીયોનલ પેપરઃઅલાસ્કા</ref> . જોકે કેટલાક ભાગોમાં જંગલ અધિનિયમ ગતિવિધીના ફેરફારોને કારણે હોઇ શકે છે અને 1986થી પશ્ચિમી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રમાણમાં વધારે ગરમ ઉનાળાઓ મોટાભાગની જંગલની આગોમાં 4 ગણો વધારો થયો છે અને જંગલ દહનની ક્રિયામાં 6 ગણો વધારો થયો છે, જે 1970થી 1986ના સમયગાળાની તુલનાત્મક સ્થિતિ સ્વરૂપે રજૂ થયો છે. કેનેડામાં 1920થી 1999 દરમિયાન સમાન પ્રકારની જંગલી આગની ગતિવિધીઓમાં વધારો થયાના અહેવાલો મળે છે.<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/short/313/5789/927 સાયન્સ મેગેજીન ઓગસ્ટ 2006 ઇઝ ગ્લોબલ વોર્મિંગ કોઝીંગ મોર, લાર્ઝર વાઇલ્ડ ફાયર?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210134640/http://www.sciencemag.org/cgi/content/short/313/5789/927 |date=2009-02-10 }} સ્ટિવ ડબલ્યુ રનીંગ</ref> 1997થી [[ઇન્ડોનેશિયા]]માં પણ નાટ્યાત્મક રીતે જંગલોમાં લાગતી આગના પ્રમાણમાં વધારો નોંધયો છે. આ આગો સામાન્ય રીતે જંગલોના સફાયા થકી કૃષિ પ્રવૃત્તિ માટે શરૂઆત કરે છે. તેના લીધે આ પ્રદેશમાં આવેલા વિશાળ કોહવાણ ધરાવતા કળણોમાં આગ પ્રસરે છે અને તેના લીધે છૂટો પડતો CO₂ સામાન્યપણે જૈવિક ઇંધણોના દહન થવાથી છૂટા પડતા CO₂ના 15 ટકા જેટલા વાર્ષિક દર જેટલો અંદાજવામાં આવે છે.<ref>બીબીસી ન્યુઝ: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4208564.stm એશિયન પિટ ફાયર્સ એડ ટુ વાર્મીંગ]</ref> ==== પર્વતમાળાઓ ==== પૃથ્વીની સપાટીના 25 ટકા જેટલો ભાગ [[પહાડો]] દ્વારા રોકાયેલો છે અને વૈશ્વિક વસ્તીના 10માં ભાગના લોકો પહાડો ઉપર વસવાટ કરે છે. વૈશ્વિક વાતાવરણના ફેરફારને કારણે પહાડી વસવાટો ઉપર ગંભીર જોખમો ઉભા થયા છે.<ref>[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B6VFV-4MY0TS1-1&amp;_user=4225319&amp;_coverDate=10%2F31%2F2007&amp;_rdoc=12&amp;_fmt=summary&amp;_orig=browse&amp;_srch=doc-info(%23toc%236020%232007%23999829996%23668309%23FLA%23display%23Volume)&amp;_cdi=6020&amp;_sort=d&amp;_docanchor=&amp;_ct=17&amp;_acct=C000048559&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=4225319&amp;md5=b28529ce89b28da5f49792dfebeef70b&amp;errMsg=1 એક્પોઝર ઓફ ગ્લોબલ માઉન્ટેન સિસ્ટમ ટુ ક્લાયમેટ વાર્મીંગ ડ્યુરીંગ ધ 21 સેન્ચુરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105015350/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VFV-4MY0TS1-1&_user=4225319&_coverDate=10%2F31%2F2007&_rdoc=12&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info%28%23toc%236020%232007%23999829996%23668309%23FLA%23display%23Volume%29&_cdi=6020&_sort=d&_docanchor=&_ct=17&_acct=C000048559&_version=1&_urlVersion=0&_userid=4225319&md5=b28529ce89b28da5f49792dfebeef70b&errMsg=1 |date=2009-01-05 }} સાયન્સ ડાયરેક્ટ</ref> સંશોધકો દ્વારા અનુમાનો લગાવવામાં આવ્યા છે કે આગળ વધતા સમયની સાથે વાતાવરણના બદલાવોને લીધે પહાડો અને નિચાણવાળા પ્રદેશોની જૈવ સૃષ્ટિઓ ઉપર અસર પડશે. [[જંગલોમાં લાગતી આગો]]ની ઘટનાઓ અને તીવ્રતામાં વધારો થશે. જંગલી જીવોનું સ્થળાંતર થશે અને પાણીની વ્યવસ્થાઓ ઉપર ઘેરી અસરો પડશે. અભ્યાસ મુજબ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગરમ વાતાવરણની અસરોના ભાગ રૂપે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં વસવાટ કરતા સજીવો ઊંચાણવાળા આલ્પાઇન પ્રાંતોમા વિસ્તરણ પામશે.<ref>[http://www.epa.gov/climatechange/effects/downloads/potential_effects.pdf ધ પોટેન્શિયલ ઇફેક્ટ્સ ઓફ ગ્લોબલ ક્લાયમેટ ચેન્જ ઓન ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ] અહેવાલ ટુ કોંગ્રેસ એડિટર્સઃ જોયેલ બી. સ્મિથ એન્ડ ડેનિસ ટિર્પક US-EPA ડિસેમ્બર 1989</ref> આ પ્રકારના સ્થળાંતર આલ્પાઇનના ઘાસના મેદાનો અને બીજા ઊંચાઈ ધરાવતા રહેવાસીઓ વચ્ચે અતિક્રમણની સ્થિતિનું નિર્માણ કરી શકે. ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં આવેલી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ પાસે નવા રહેવાસીઓ માટે અપૂરતી જગ્યા છે. જેઓ લાંબાગાળાના સંતુલનો સ્થાપવા પહાડોમાં ઊંચાઈઓ તરફ આગળ વધે છે. વાતાવરણના ફેરફારોને કારણે પહાડી બરફની ખીણો અને હિમનદીઓની ઊંચાઈઓ પણ પ્રભાવિત થશે. તેઓના ઋતુગત પિગળણમાં થતા કોઈપણ ફેરફારોની ઘેરી અસરો તેઓના મીઠા [[પાણીના વહેણો]] ઉપર આધરિત પ્રદેશો ઉપર પડી શકે છે. તાપમાનમાં થતો વધારો પિગળણની પ્રક્રિયાને વહેલી અને ઝડપી બનાવે છે, જેથી ઋતુગત સમયમાં અને વહેણની માત્રામાં ફેરફારો થાય છે. આ પ્રકારના ફેરફારો નૈસર્ગિક સજીવ સૃષ્ટિ અને મનુષ્ય માટે જરૂરી મીઠા પાણીની ઉપલબ્ધતા ઉપર અસરો પાડી શકે છે.<ref>{{cite press release | title = Freshwater Issues at ‘Heart of Humankind’S Hopes for Peace and Development’ | publisher = [[United Nations]] | date = [[2002-12-12]] | url = http://www.un.org/News/Press/docs/2002/ENVDEV713.doc.htm | access-date = 2008-02-13}}</ref> ==== જૈવિક ઉત્પાદકતાઓ ==== સ્મિથ અને હિત્સ દ્વારા 2003માં રજૂ કરાયેલા પેપર મુજબ એવું અનુમાન લગાવાયુ હતુ કે વૈશ્વિક સામાન્ય તાપમાનમાં થતો વધારો અને જૈવિક ઉત્પાદકતા વચ્ચેનું [[પરવલય સ્વરૂપ]] ખુબ નોંધપાત્ર છે. કાર્બન ડાયોક્સાઇડના પ્રમાણની ઊંચી માત્રા વનસ્પતિઓના વિકાસ અને પાણીની જરૂરીયાતો ઉપર અનુકુળ અસરો પાડે છે. ઊંચી માત્રા વનસ્પતિઓના વિકાસ ઉપર અનુકુળ અસરો પાડે છે. જોકે વધારે પડતો વિકાસ ઊંચો જશે અને પછી નીચો જશે.<ref>{{cite web |date=2003 |title=OECD Workshop on the Benefits of Climate Policy: Improving Information for Policy Makers. Background Paper: Estimating Global Impacts from Climate Change |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] |author=Smith, J. and Hitz, S. |page=Page 66 |url=http://www.oecd.org/dataoecd/9/60/2482270.pdf |access-date= 2009-06-19}}</ref> આઇપીસીસી (IPCC)ના અહેવાલ મુજબ (1980થી 1999ના સમયગાળાની તુલનામાં) પાણી અને ખોરાકના પૂરવઠા જેવી જૈવિક વસ્તુઓ અને સેવાઓ ઉપર ઘેરી નકારાત્મક અસરો પેદા કરવાની સંભાવનાઓ છે.<ref name="WG2 AR4 SPM"></ref> [http://pages.unibas.ch/botschoen/scc/index.shtml સ્વિસ કેનોપી ક્રેન પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927151444/http://pages.unibas.ch/botschoen/scc/index.shtml |date=2011-09-27 }} અંતર્ગત થયેલા સંશોધનો સુચવે છે કે ધીમી ગતિએ વિકાસ પામતી વનસ્પતિઓ જ CO₂ના ઊંચા પ્રમાણમાં ટૂંકા ગાળા માટે વેગ વધારી શકે, જ્યારે ઝડપી વિકાસ પ્રક્રિયા ધરાવતી વનસ્પતિઓ જેવી કે [[લિયાના]] લાંબા ગાળાના ફાયદાઓ મેળવે છે. સામાન્ય રીતે [[વરસાદી જંગલોમાં ]]આ બાબત દર્શાવે છે કે લિયાના પ્રચલિત જાતિઓ બને છે અને તેઓ બીજા વૃક્ષોની સરખામણીમાં ઝડપથી વિઘટન પામતી હોવાથી કાર્બનની માત્રા વધારે ઝડપથી વાતાવરણમાં પાછી આપે. ધીમી ગતિએ વૃદ્ધિ પામતા વૃક્ષો વાતાવરણના કાર્બન સાથે દાયકાઓ સુધી સંતુલન બનાવી રાખે છે. === પાણીની તંગી === સમુદ્રી સપાટીની ઊંચાઈમાં થતું વધારો કેટલાક પ્રાંતોમાં [[ભૂગર્ભજળમાં ]]ખારાશ વાળા પાણીમાં ભળવાની પ્રક્રિયામા વધારો થઇ શકે જે કાંઠા વિસ્તારમાં પીવાના પાણી અને ખેતતીવાડી ઉપર માઠી અસર પેદા કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://yosemite.epa.gov/oar/GlobalWarming.nsf/content/ResourceCenterPublicationsSeaLevelRiseIndex.html |title=ઇપીએઃ ગ્લોબલ વોર્મિંગઃ રિસોર્સ સેન્ટરઃ પબ્લિકેશન્સઃ સી લેવસ રાઇસઃ સિ લેવલ રાઇસ અહેવાલ્સ |access-date=2010-04-07 |archive-date=2007-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071005061922/http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/ResourceCenterPublicationsSeaLevelRiseIndex.html |url-status=dead }}</ref> બાષ્પીભવનની ક્રિયાનો વધતો દર જલાશયોની અસરકારકતામાં ઘટાડો કરશે. ભારે હવામાનનું વધતું પ્રમાણ એટલે કઠણ જમીની વિસ્તારો કે જ્યા શોષણ શક્ય નથી ત્યા વધારે માત્રામાં વરસાદનું પડવું અને તે જમીનના ભેજના પ્રમાણમાં વધારો કે ભૂમિગત પાણીના સ્તરમાં વધારો કરવાને બદલે પૂરની સ્થિતિઓનું નિર્માણ કરે છે. કેટલાક પ્રદેશોમાં હિમનદીઓમાં થઈ રહેલા ઘટાડાથી પાણીની વ્યવસ્થાના જોખમો ઉભા થયા છે.<ref>[http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/kazakhstan_2551.jsp કઝાખસ્તાનઃ ગ્લેશિયર્સ એન્ડ જીયોપોલિટિક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180106074049/http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/kazakhstan_2551.jsp |date=2018-01-06 }} ''સ્ટિફન હેરિસન'' ઓપન ડેમોક્રસી મે 2005</ref> હિમનદીઓના સતતપણે સુકાઇ જવાની પ્રક્રિયા જુદી અસરો ઉભી કરશે. હિમનદીઓના ઉનાળા દરમિયાન થતા પિગળણને કારણે પેદા થતા પ્રવાહો થકી પાણી ઉપર આધારિત વિસ્તારોમાં હાલનો ઘટાડો ચાલુ રહે તો ધીમેધીમે હિમ ઓછો થસે અને પ્રવાહોના વહેણોમાં ઘટાડો થશે. ક્રિયા બંધ પણ થઈ શકે છે. પ્રવાહોમાં ઘટાડો [[સિંચાઇ]]ને અસર કરી શકે અને બંધો અને જળાશયો ફરીથી ભરાવના માટે જરૂરી ઉનાળુ પ્રવાહોમાં ઉણપ આવશે. આ સ્થિતિ ખાસ કરીને દક્ષિણ અમેરિકામાં સિંચાઇ માટે વિકટ સાબિત થશે, કારણ કે ત્યાં બધા કૃત્રિમ તળાવોમાં હિમપિગળણના પાણી ભરાય છે.{{ref harv|peru2|BBC|BBC}} મધ્ય એશિયાઇ દેશો પણ ઐતિહાસિક સમયથી પીવાલાયક પાણી અને સિંચાઇના પાણી માટે ઋતુગત હિમનદીઓના પાણી પર નિર્ભર રહે છે. નોર્વેના આલ્પ્સમાં ઉત્તર અમેરિકાના ઉત્તર-પશ્ચિમી પેસિફિક પ્રદેશોમાં હિમનદીઓના પ્રવાહો હાઇડ્રોપાવર માટે ખુબ જ અગત્યાના છે. ઊંચુ તાપમાન જલીકરણ અને કુલીંગના હેતુઓ માટેની પાણીની માગમાં વધારો કરશે. [[સાહેલમાં ]]1950થી 1970 સુધી અસામાન્ય ભીનો સમયગાળો રહ્યો હતો અને પછીથી 1970થી 1990ના વર્ષો [[અત્યંત સુકા]] રહ્યા હતા. 1990થી 2004 દરમિયાન 1898થી 1993ના વર્ષો દરમિયાન થતા વરસાદની સરેરાશથી સહેજ ઓછો વરસાદ નોંધાયો હતો પણ દર વર્ષે તુલનાત્મક તફાવતનું પ્રમાણ બહુ જ ઊંચુ રહ્યુ હતું.<ref name="Mitchell">{{Cite web |url=http://jisao.washington.edu/data_sets/sahel/ |title=સાહેલ રેઇનફોલ ઇન્ડેક્સ (20-10N, 20W-10E), 1900–2007 |access-date=2010-04-07 |archive-date=2009-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321073627/http://jisao.washington.edu/data_sets/sahel/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Temporary Drought or Permanent Desert? | url=http://earthobservatory.nasa.gov/Study/Desertification/desertification2.html | publisher=[[NASA]] Earth Observatory | access-date=2008-06-23 | archive-date=2008-09-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921175448/http://earthobservatory.nasa.gov/Study/Desertification/desertification2.html | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921175448/http://earthobservatory.nasa.gov/Study/Desertification/desertification2.html |date=2008-09-21 }}</ref> === આરોગ્ય === હાલમા વાતવરણમાં ફેરફારો [[રોગચાળો]] અને અકાળે થતા [[મૃત્યુ]]ના પ્રમાણમાં વધારો કરે છે. પર્યાવરણના ફેરફારો સામે સંતુલન સ્થાપનની ક્રિયા આર્થિક વિકાસની પ્રક્રિયા ઉપર અસર પાડશે. આઇપીસીસી (IPCC)ના અહેવાલ મુજબ આમ થવાની સંભાવનાઓ છે. *વાતાવરણાં ફેરફારો ઠંડીને કારણે થતા મૃત્યુના પ્રમાણમાં ઘટાડો વગેરે ફાયદાઓ મળશે. *હકારાત્મક અને નકારાત્મક આરોગ્ય સંબંધી અસરોનું સંતુલન પ્રાદેશીક વિવિધતા ધરાવતું હશે. *આરોગ્ય સંબંધી પ્રતિકુળ આસરો ઓછી આવક ધરાવતા રાષ્ટ્રોમાં ખુબ મોટી માત્રામાં પડશે. *વાતાવરણના ફેરફારોને લીધે થતી આરોગ્ય સંબંધી નકારાત્મક અસોર ખાસ કરીને વિ્કાસશીલ દેશના ફાયદાઓને નાબુદ કરશે. આરોગ્યની નકારાત્મક અસરોના ઉદાહરણમાં[[ કુપોષણ]], મૃત્યુ આંકમાં વધારો અને [[ગરમી]]ને કારણે થતી શારિરિક ઇજાઓ, [[પૂર]], [[તોફાનો]],[[ આગ]] અને [[દુષ્કાળ ]]તથા [[દહ્ય અને શ્વસનક્રિયા ]]સંબંધી બીમારીઓની માત્રામાં વધારો વગેરે છે.<ref>{{cite web |date=2007 |title=Human health. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=Cambridge University Press |author=Confalonieri, U., B. Menne, R. Akhtar, K.L. Ebi, M. Hauengue, R.S. Kovats, B. Revich and A. Woodward. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |page=Page 393 |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_ipcc_fourth_assessment_report_wg2_report_impacts_adaptation_and_vulnerability.htm |access-date=2009-05-20 |archive-date=2018-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005031903/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_ipcc_fourth_assessment_report_wg2_report_impacts_adaptation_and_vulnerability.htm |url-status=dead }}</ref> 2009માં [[UCL]] અકાદમી દ્વારા કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસ મુજંબ 21મી સદીમાં માનવ આરોગ્ય માટે વાતાવરણના ફેરફારો અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ બહુ મોટો ખતરો પેદા કરે છે.<ref>{{cite news |date=May 14, 2009 |title=Professor Anthony Costello: climate change biggest threat to humans |work=[[The Times]] |author=Lister, S. |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/health/article6283681.ece |access-date=2009-08-08 |archive-date=2009-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708103705/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/health/article6283681.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |date=May 14, 2009 |title=Climate change: The biggest global-health threat of the 21st century |work=[[University College London|UCL]] News |url=http://www.ucl.ac.uk/news/news-articles/0905/09051501 |access-date= 2009-08-08}}</ref> ==== તાપમાનની વધારાની સીધી અસરો ==== માનવજાત ઉપર વાતાવરણના ફેરફારોની સીધી અસરોમાં ગરમી ખુબ જ પ્રતિકુળ અસર જન્માવે છે. અતિશય ઊંચુ તાપમાન મૃત્યુ આંકમાં વધારો કરે છે. ગરમી સામે માણસ સુરક્ષીત નથી, કારણ કે ગરમ હવામાનમાં મનુષ્યની કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર પ્રણાલીઓ શરીરને ઠંડુ રાખવા સખત મહેનત કરવી પડે છે. ગરમી કેટલીક શ્વસન સંબંધી બિમારીઓમાં વધારો કરે છે. ડોક્ટર દ્વારા ચેતવણી આપવામાં આવે છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે [[કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર બિમારીઓમાં ]]ઘણો વધારો થાય છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20070907205539/http://www.iht.com/articles/ap/2007/09/05/europe/EU-MED-Global-Warming-Hearts.php ગ્લોબલ વોર્મિંગ કુલ્ડ મીન મોર હાર્ટ પ્રોબ્લેમ્સ, ડોક્ટર્સ વોર્ન]સપ્ટેમ્બર 2007 એસોસિએટેડ પ્રેસ</ref> હવાના ઊંચા તાપમાનથી જમીની સ્તર પર ઓઝોન વાયુની માત્રામાં વધારો થાય છે. વાતાવરણના નીચલા સ્તરોમાં ઓઝોન વાયુ હાનિકારક છે. તે ફેફસાની પેશીઓને હાનિ પહોંચાડે છે અને લોકોમાં અસ્થમાં અને અન્ય ફેફસા સંબંધી બિમારીઓ માટે જવાબદાર બને છે.<ref>{{cite web|author=McMichael, A.J., Campbell-Lendrum, D.H., Corvalán, C.F., Ebi, K.L., Githeko, A., Scheraga, J.D. and Woodward, A. |year=2003|url=http://www.who.int/globalchange/climate/summary/en/index.html |title=Climate Change and Human Health – Risk and Responses |publisher=[[World Health Organization]], Geneva}}</ref> વધતા તાપમાનની [[મૃત્યુ]] સંબંધી બે પરસ્પર વિરોધી પ્રત્યક્ષ અસરો છે. શિયાળા ઠંડીથી થતા મૃત્યુઆંકમાં ઘટાડો કરે છે અને ઉનાળા દરમિયાન ગરમી આધારિત મૃત્યુઆંકમાં વધારો કરે છે. આ બંને પ્રત્યક્ષ અસરોના સ્પષ્ટ સ્થાનિક પ્રભાવોનો આધાર જે તે વિસ્તારોમાં પ્રવર્તમાન આબોહવાની સ્થિતિ છે. 1996માં પાલિટીકોફ ''એટ અલ'' . ગણત્રી રજૂ કરી કે બ્રિટન અને વેલ્શમાં એક અંશ સેલ્શિયસ તાપમાનના વધારાને કારણે ઠંડીથી ઘટતા મૃત્યુ આંક અને ગરમીથી વધતા મૃત્યુઆંકને સંયુક્ત રીતે ગણતા વાર્ષિક સામાન્ય મૃત્યુઆંકમાં 7000નો ઘટાડો થાય છે,<ref>{{cite journal |author=J.P. Palutikof, S. Subak and M.D. Agnew |title=Impacts of the exceptionally hot weather in 1995 in the UK |journal=Climate Monitor|volume= 25|number=3 |year=1996}}</ref> જ્યારે કિએટિંગ ''એટ અલ'' . 2000માં સુચવ્યુ હતુ કે વધતા તાપમાનના કારણે થતો મૃત્યુઆંક વિશાળ પ્રમાણમાં ટૂંકા ગાળામાં ઠંડીથી થતો મૃત્યુઆંક ઢંકાઇ જાય છે.<ref name="Keatinge2000">{{ cite journal | last = Keatinge | first = W. R. | authorlink = | coauthors = ''et al.'' | year = 2000 | month = | title = Heat related mortality in warm and cold regions of Europe: observational study | journal = British Medical Journal | volume = 321 | issue = 7262 | pages = 670&ndash;673 | id = | url = | access-date = | quote =| doi = 10.1136/bmj.321.7262.670| pmid = 10987770 | pmc = 27480 }}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, યુરોપ તથા વિષુવવૃત સિવાયના બાકીના બધા જ પ્રદેશોમાં અતિશય ઠંડીને કારણે થતા મૃત્યુનું પ્રમાણ ગરમીને કારણે થતા મૃત્યુના પ્રમાણ કરતા અનેકગણો વધારે છે.<ref>[http://www.medscape.com/viewarticle/494582_2 ધ ઇમ્પેક્ટ ઓફ ગ્લોબલ વોર્મિંગ ઓન હેલ્થ એન્ડ મોર્ટાલિટી]</ref> 1979થી 1999ના સમયગાળા દરમિયાન અમેરિકામાં તીવ્ર આબોહવાને કારણે ભારે ગરમીથી ૩,829ના મોત થાય હતા,<ref>[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5126a2.htm હીટ રિલેટેડ ડેથ્સ ફોર સ્ટેટ્સ જુલાઇ-ઓગસ્ટ 2001 એન્ડ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, 1979-1999]</ref> જ્યારે આ જ સમયગાળામાં [[હાઇપોથર્મિયા]]ને કારણે 13,970 મૃત્યુ થયા હતા.<ref>[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5104a2.htm હાઇપોથર્મીયા રિલેટેડ ડેથ્સ ઉત્તાહ, 2000, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, 1979-1998]</ref> યુરોપમાં ગરમી આધારિત સામાન્ય વાર્ષિક મૃત્યદર જોઈએ તો ઉત્તર ફિનલેન્ડમાં 304 એથેન્સમાં 445 અને લંડનમાં 40 છે. જ્યારે ઠંડીને લીધે થતો મૃત્યુદર ક્રમશ: 2457, 2533 અને 3129 છે.<ref name="Keatinge2000"></ref> 2000માં કિએટિંગ ''એટ અલ'' .ના જણાવ્યા મુજબ યુરોપમાં વસ્તીનું પ્રમાણ ઉનાળામાં સામાન્ય તાપમાનની 13.5 અંશ સેલ્શિયસથી 24.1 અંશ સેલ્શિયસને લીધે સપ્રમાણ બન્યુ છે અને આવનાર અડધી સદીમાં અનુમાનીત ગ્લોબલ વોર્મિંગ સાથે ગરમીને લીધે થતા મૃત્યુદરમાં અલ્પમાત્રામાં વધારો થવાથી વસ્તીનું પ્રમાણ વધશે.<ref name="Keatinge2000"></ref> સરકારી અહેવાલ દર્શાવે છે કે ઇંગ્લેન્ડમાં હાલમાં ઉષ્ણતામાનના પ્રમાણને લીધે મૃત્યુના પ્રમાણમાં ઘટાડો થયો છે અને ભવિષ્યમાં ઉષ્ણતામાનના વધારે ઉચા પ્રમાણને કારણે મૃત્યુના પ્રમાંણમાં વધારો થવાની સંભાવના છે.<ref>{{Cite web | last = Department of Health and Health Protection Agency | title = Health effects of climate change in the UK 2008: an update of the Department of Health report 2001/2002 | date = February 12, 2008 | url = http://www.dh.gov.uk/en/Publicationsandstatistics/Publications/PublicationsPolicyAndGuidance/DH_080702}}</ref> સામાન્ય મૃત્યુદરના સંદર્ભમાં [[2003ના યુરોપિયન ગરમીના ]] મોજાને કારણે 22થી 35 હજાર લોકો માર્યા ગયા હતા.<ref name="Schär2004">{{cite journal | author = Schär, C. | coauthors = Jendritzky, G. | year = 2004 | title = Hot news from summer 2003 | journal = Nature | volume = 432 | issue = 7017 | pages = 559–60 | issn = | doi = 10.1038/432559a | url = | access-date = | format = | pmid = 15577890 }}</ref> [[હેડલી સેન્ટર ફોર ક્લાયમેટ પ્રેડિક્શન એન્ડ રિસર્ચ]]ના પિટર સ્ટોર દ્વારા 90 ટકા ખરાઇનો વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો છે. 2003ના યુરોપિયન ગરમ મોજાઓની સરખામણીમાં અડધા માણસનું જોખમ ભૂતકાળના મનુષ્યોને પર્યાવરણ વચ્ચેના સંબંધોથી અનુભવાતું હતું.<ref name="Stott2004">{{cite journal| author = Peter A. Stott | coauthors = D.A. Stone, M.R. Allen | year = 2004 | title = Human contribution to the European heatwave of 2003 | journal = Nature | volume = 432 | pages = 610–614 | issn = 0028-0836 | doi = 10.1038/nature03089 | url = | access-date = | format =| pmid = 15577907| issue = 7017 }}</ref> ==== રોગચાળોનો ફેલાવો ==== ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે [[ડેંગ્યુ તાવ]],<ref>{{cite journal |title = Potential effect of population and climate changes on global distribution of dengue fever: an empirical model |url = http://image.thelancet.com/extras/01art11175web.pdf |format = [[Portable Document Format|PDF]] |journal = The Lancet |last = Hales |first = Simon |coauthors = ''et al.'' |volume = 360 |issue = 9336 |pages = 830–834 |date= [[2002-09-14]] |access-date= 2007-05-02 |doi = 10.1016/S0140-6736(02)09964-6}}</ref> [[વેસ્ટ નાઇલ વિષાણુ]]ઓ<ref>{{cite journal | last = Soverow | first = J. | coauthors = G. Wellenius, D. Fisman, and M. Mittleman | title = Infectious Disease in a Warming World: How Weather Influenced West Nile Virus in the United States (2001-2005) | journal = Environmental Health Perspectives | url = http://www.ehponline.org/members/2009/0800487/0800487.pdf | access-date = 2009-04-13 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અને [[મેલેરિયા]]<ref>{{cite journal | last = Rogers | first = D. | coauthors = S. Randolph | title = The global spread of malaria in a future warmer world | journal = Science | volume = 289 | issue = 5485 | pages = 1763–6 | date = [[2000-09-08]] | url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/289/5485/1763 | access-date = 2008-01-04 | pmid = 10976072 }}</ref><ref>{{cite news | last = Boseley | first = Sarah | title = Health hazard | publisher = The Guardian | date = June 2005 | url = http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1517940,00.html | access-date = 2008-01-04 }}</ref> જેવા ચેપી રોગો ધરાવતા વાહકો માટે અનુકુળ વિસ્તારોમાં વધારો થવાની સંભાવના છે. ગરીબ રાષ્ટ્રોમાં આ બાબત મોટા પાયા પર રોગચાળો ફેલાવાની ઘટનાને વેગ આપી શકે છે. સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રોમા આ પ્રકારની બિમારીઓને નાબુદ કરી દેવામાં આવી છે અથવા તો [[રસીકરણ]], સુઘડ સુએઝ વ્યવસ્થા અને જંતુનાશકોના છંટકાવથી કાબુમાં રાકવામાં આવી છે. તેથી સ્વાસ્થય કરતા આર્થિક રીતે આ બાબત વધુ ખર્ચાળ અનુભવાશે. [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]](WHO)ના કહેવા મુજબ ઉત્તરીય યુરોપમાં ગરમીનું પ્રમાણ વધવાથી બ્રિટન અને યુરોપના બીજા રાષ્ટ્રોમાં જંતુ આધારિત રોગચાળાનો ફેલાવો ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે વ્યાપક માત્રામાં ફેલાઇ શકે છે, કારણ કે કેટલીક બગાઇઓ [[મગજ]] અને [[રૂધિરવાહિનીઓ સંબંધિત બિમારીઓના જીવાણુઓ]]ની વાહક છે. [[સેન્ડફ્લાઇ]] કે જે [[આંતરડાની બિમારીઓ સંબંધિત કિટાણુઓના વાહક]] છે તેના પ્રવેશની સંભાવના છે.<ref>બીબીસી ન્યુઝ: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/372219.stm ગ્લોબલ વોર્મિંગ ડિસીઝ વોર્નીંગ]</ref> જોકે યુરોપના ઇતિહાસમાં મેલેરિયાનું જોખમ હંમેશા જોવા મળ્યુ છે. છેલ્લે 1950ના દાયકા દરમિયાન નેધરલેન્ડમાં વ્યાપકપણે ફેલાવો થયો હતો. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 1940ના દાયકા સુધી મેલેરિયા લગભગ 36 જેટલા રાજ્યો જેમાં વોશિંગ્ટન, નોર્થ ડાકોટા, મિશિગન અને ન્યુયોર્કનો પણ સમાવેશ થાય છે. સામાન્યરીતે જોવા મળતો રોગ હતો.<ref>{{cite journal |last=Reiter |first=Paul |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2004 |month= |title=Global warming and malaria: a call for accuracy |journal=The Lancet Infectious Deseases |volume=4 |issue=6 |pages=323&ndash;324 |doi=10.1016/S1473-3099(04)01038-2 |url= |access-date= |quote= }}</ref> 1949 સુધીમા 46,50,000 ઘરો ઉપર [[ડીડીટી]]ના છંટકાવ દ્વારા લોકોના આરોગ્ય સંબંધી પ્રશ્નો તરફ નોંધનીય પગલા દ્વારા સમગ્ર રાષ્ટ્રને મેલેરિયાને મુક્ત જાહેર કરવામાં આવ્યુ હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/malaria/history/eradication_us.htm |title=Eradication of Malaria in the United States (1947-1951) |access-date= 2008-07-12 |work= |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=April 23, 2004 }}</ref> વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા દ્વારા અંદાજ રજૂ કરાયો છે કે વાતાવરણના ફેરફારને કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં વાર્ષિક 1,50,000 લોકો મૃત્યુ પામે છે. જેમાનું અડધુ પ્રમાણ એકલા એશિયા [[પેસિફિક]] પ્રાંતોમાં છે.<ref>[http://www.abc.net.au/ra/news/stories/200804/s2211161.htm?tab=latest "મેલેરિયા ફાઉન્ડ ઇન પીએનજી હાઇલેન્ડ્સ"], એબીસી રેડિયો, એપ્રિલ 8, 2008</ref> એપ્રિલ 2008માં નોંધવામાં આવ્યુ છે કે તાપમાનના વધારાથી [[મેલેરિયા]] સંબંધી અનેક ચેપી રોગો [[પાપુઆ ન્યુ ગિનિયા]]ના [[પ્રદેશો]]માં ફેલાવાના અનુમાનો છે.<ref>[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=77993 પપુઆ ન્યુગિનિયાઃ ક્લાયમેટ ચેન્જ ચેલેન્જ ટુ કોમ્બેટ મેલેરિયા] ''યુએન ઓફિસ ફોર ધ કો-ઓર્ડિનેશન ઓફ હ્યુમેનિટેરિયન અફેર્સ '' </ref> ==== બાળકો ==== 2007માં [[અમેરિકન એકેડેમી ઓફ પેડિયાટ્રીક્સ]] દ્વારા ''વૈશ્વિક આબોહવાના ફેરફારો અને બાળકોના આરોગ્ય'' સંબંધી પોલિસી સ્ટેટમેન્ટ આ મુજબ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યુ: :[[આબોહવાના તીવ્ર ફેરફાર]]ને લીધે સંભવત આરોગ્ય સંબંધિત સીધા પરિણામોમાં હવામાનની ઘટનાઓ અને [[કુદરતી આફતો]]ને કારણે થતી ઇજાઓ અને મૃત્યુ, આબોહવા સંબંધિત [[ચેપી રોગો]]માં વધારો, [[હવાના પ્રદુષણ સંબંધિ બિમારીઓ]]માં વધારો અને વધુ પ્રમાણમાં ગરમીને કારણે થતી જીવલેણ બિમારીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ બધા જ પ્રકારોમાં બીજા જુથોની સરખામણીમાં બાળકોની સુરક્ષાના જોખમોમાં ઘણો વધારો થયો છે.<ref>{{Cite web |url=http://aappolicy.aappublications.org/cgi/content/full/pediatrics;120/5/1149 |title=AAP ''ગ્લોબલ ક્લાયમેટ ચેલેન્જ એન્ડ ચિલ્ડ્રન્સ હેલ્થ'' |access-date=2010-04-07 |archive-date=2009-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090722104801/http://aappolicy.aappublications.org/cgi/content/full/pediatrics;120/5/1149 |url-status=dead }}</ref> [[29 એપ્રિલ 2008]]માં [[યુનિસેફ]], યુકેના અહેવાલમાં જણાવાયુ હતુ કે વિશ્વના મોટાભાગના બાળકોના જીવનની ગુણવત્તામાં ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે ઘટાડો થયો છે જે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના [[મિલેનિયમ વિકાસના ધ્યેયો]]ને હાંસલ કરવાનું વધારે મુશ્કેલ બનાવી રહ્યા છે. ખાસ કરીને આફ્રિકા અને એશિયામાં ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે [[પીવાલાયક પાણી]] અને [[ખોરાકના પૂરવઠા]]માં ઘટાડો થશે. આફતો, હિસંક ઘટનાઓ અને રોગચાળાનું પ્રમાણ અતિશય વધવાની સંભાવનાઓને લીધે વિશ્વના દરિદ્ર બાળકોનું ભવિશ્ય અંધકારમય જણાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.unicef.org.uk/press/news_detail_full_story.asp?news_id=1120 |title=UNICEF UK ન્યુઝઃ ન્યુઝ આઇટમઃ ધ ટ્રેઝીક કન્સીક્વન્સીસ ઓફ ક્લાયમેટ ચેન્જ ફોર ધ વ્લ્ડસ ચિલ્ડ્રન: April 29, 2008 00:00 |access-date=એપ્રિલ 7, 2010 |archive-date=જાન્યુઆરી 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122045816/http://www.unicef.org.uk/press/news_detail_full_story.asp?news_id=1120 |url-status=dead }}</ref> === સલામતી === અમેરિકન નિવૃત જનરલો અને એડમિરલોના બનેલા [[મિલિટરી એડવાઇઝરી બોર્ડ]] દ્વારા "નેશનલ સિક્યુરિટી એન્ડ થ્રેટ ઓફ ક્લાયમેટ ચેન્જ" નામનો અહેવાલ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો. આ અહેવાલમાં અંદાજવામાં આવ્યુ છે કે વૈશ્વિક ઉષ્ણતાને કારણે સુરક્ષાને લગતી બાબતો પ્રભાવિત થઇ છે. ખાસ કરીને પ્રવર્તમાન અસ્થિર દેશોમાં જોખમોના વિવર્ધક તરીકે ભૂમિકા ભજવે છે.<ref>[http://securityandclimate.cna.org/report/ "નેશનલ સિક્યુરિટી એન્ડ થ્રેટ ઓફ ક્લાયમેટ ચેન્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811183032/http://securityandclimate.cna.org/report/ |date=2011-08-11 }} મિલિટરી એડવાઇઝરી બોર્ડ, 15 એપ્રિલ 2007</ref> બ્રિટનના [[ફોરેન સેક્રેટરી]] [[માર્ગારેટ બેકેટ]] દલીલ કરે છે કે અસ્થિર પર્યાવરણ અથડામણોના કેટલાક મુળભૂત પરિબળોને ઉત્તેજીત કરશે, જેમકે, પુન: સ્થાપનના દબાણો મુળભૂત સ્ત્રોતો માટેની હરિફાઇઓ.<ref>રોઇટર્સ [http://www.nytimes.com/2007/04/18/world/18nations.html?ex=1334548800en=599119af2640e7b1ei=5088partner=rssnytemc=rss યુએન કાઉન્સીલ હિટ્ઝ ઇમ્પેસી ઓવર ડિબેટ ઓન વોર્મિંગ]. ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ, 17 એપ્રિલ 2007 મે 29, 2007ના રોજનો સુધારો</ref> કેટલાક અઠવાડિયા અગાઉ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટર [[ચુક હાગેલ]] (R-NB) અને [[રિચાર્ડ ડબ્લીન]] (D-IL) દ્વારા અમેરિકન સંસદમાં એક બીલ રજૂ કર્યુ હતું. જેમાં પર્યાવરણના ફેરફારોને કારણે ઉભા થતા સંરક્ષણ સંબંધી પડકારોનું આંકલન કરવા ફેડરલ ગુપ્ત માહિતીની એજન્સી સંસ્થાઓનું નેશનલ ઇન્ટેલિજન્ટ સાથે જોડાણની આવશ્કયકતા રજૂ કરવામાં આવી છે.<ref>[http://www.salon.com/news/feature/2007/04/09/muckraker/ વિલ વૈશ્વિક ઉષ્ણતા થ્રેટન નેશનલ સિક્યુરિટી?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205937/http://www.salon.com/news/feature/2007/04/09/muckraker/ |date=2009-01-15 }}. ''સેલોન'' , એપ્રિલ 9,2007 મે 29, 2007ના રોજનો સુધારો</ref> નવેમ્બર 2007માં વોશિંગ્ટન સ્થિત બે રાષ્ટ્રીય સુચના સંસ્થાઓ [[સેન્ટર ફોર સ્ટ્રટેજીક એન્ડ ઇન્ટરનેશનલ સ્ટડીઝ]] નામની જાણીતી સંસ્થા અને હાલમાં જ સ્થપાયેલી [[સેન્ટર ફોર અ ન્યુ અમેરિકન સિક્યુરિટી]] દ્વારા એક અહેવાલ પ્રગટ કરવામાં આવ્યો. જેમાં ત્રણ જુદી જુદી વૈશ્વિક ઉષ્ણતાની કલ્પનાઓ આધારિત સલામતીને લગતી બાબતોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યુ. આ અહેવાલમાં ત્રણ જુદી જુદી કાલ્પનિક પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં લેવામાં આવી છે. જેમાં બે લગભગ 30 વર્ષ જેટલા સમય અને એક લગભગ 2100 સુધીના સમયગાળાને સાંકળે છે. તેમના સામાન્ય પરિણામો પરથી તારણો મળ્યા છે કે પૂરની સ્થિતિઓ પ્રાદેશિક અને રાષ્ટ્રીય ઓળખાણો સામે મોટા પડકારો સમાન છે. નાઇલ અને તેની શાખાઓ બાબત રાષ્ટ્રો વચ્ચે સશસ્ત્ર અથડામણો થવાની સંભાવનાઓ છે અને કદાચ સૌથી વધુ ચિંચા પ્રેરે તેવા પ્રશ્વ તાપમાનના અને સમુદ્ર સપાટીની ઊંચાઈના વધારા સાથે સંબંધિત છે જે મોટા પ્રમાણમાં લોકોનું સ્થાળાંતરણ વિવિધ રાષ્ટ્રોનું અંતર અને રાષ્ટ્રીય સિમાડાઓ બહાર થતું રહે છે.<ref>{{cite web|author=Kurt M. Campbell, Jay Gulledge, J.R. McNeill, John Podesta, Peter Ogden, Leon Fuerth, R. James Woolsey, Alexander T.J. Lennon, Julianne Smith, Richard Weitz, Derek Mix|title=The Age of Consequences: The Foreign Policy and National Security Implications of Global Climate Change|url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/071105_ageofconsequences.pdf|format=PDF|date=Oktober 2007|access-date=2009-07-14|archive-date=2009-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715011335/http://csis.org/files/media/csis/pubs/071105_ageofconsequences.pdf|url-status=dead}}</ref> 2009ના અભ્યાસમાં વધતા તાપમાન અને હિંસાઓ વચ્ચેના સંબંધો અને તેમના અંગેના સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. રિચાર્ડ ટોલ અને સેબાસ્ટિયન વાગનરે 1000 અને 2000 વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન યુરોપમાં થયેલી હિંસાઓ અને આબોહવા અંગેની માહિતીઓ એકત્ર કરી હતી. તેમનું તારણ છે કે 18મી સદીના મધ્ય ભાગ સુધીમાં હિંસાના પ્રમાણ અને સામાન્ય તાપમન વચ્ચે પરસ્પરનો નોંધનીય નકારાત્મક સંબંધ જણાયો, પરંતુ પછીથી આંકડાકીય રીતે કોઈ સ્પષ્ટ સંબંધ જણાતો નથી. ટોલ અને વાગનર દલીલ કરે છે કે યુદ્ધો અને ઠંડા હવામાન વચ્ચેનો સંબંધ લગભગ ઔધોગિક વિકાસના સમયની આસપાસ નાબુદ થયો જ્યારે કૃષિ અને યાતાયાતનો વિકાસ નાટ્યાત્મ રીતે થયો. ''ધ ઇકોનોમિસ્ટ'' દ્વારા સુચન કરાયુ છે કે પર્યાવરણ આધરિત હિંસાઓ ખેતીવાડીની પ્રક્રિયામાં વધારકે સુધારાઓ દ્વારા ઘટાડી શકાય છે, એવુ તેના સંશોધનો થકી ફલીત થયુ છે.<ref>{{cite news|title=Cool heads or heated conflicts?|date=10 October 2009|work=The Economist|pages=88|access-date= 2009-10-28}}</ref> == નોંધ == {{reflist|2}} == બાહ્ય લિન્કસ == * [http://www.nas.edu/climatechange આબોહવામાં થતા ફેરફારની જૈવિક અસરો] - [[નેશનલ એકેડેમી ઓફ સાયન્સ]] * [http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=79563 આબોહવાના ફેરફાર શું કરે છે] - [[IRIN]] * [http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=79508 આબોહવાના ફેરફાર કેવી રીતે કામ કરે છે] - [[IRIN]] * [http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=79646 આબોહવામાં ફેરફાર અંગે આપણે શું કરી રહ્યા છીએ] - [[IRIN]] * [http://www.irinnews.org/IndepthMain.aspx?IndepthId=73&amp;ReportId=78246 ગેધરીંગ સ્ટોર્મ - ધી હ્યુમેનિટેરિયન ઇમ્પેક્ટ ઓફ ક્લાઇમેટ ચેન્જ] - [[IRIN]] * [http://www.epa.gov/climatechange/effects/index.html EPA: ગ્લોબલ વોર્મીંગની આરોગ્ય અને પર્યાવરણ પર અસરો] * [http://www.nature.org/initiatives/climatechange/issues/ ગ્લોબલ વોર્મીંગ અને આબોહવાના ફેરફારની અસરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222033949/http://www.nature.org/initiatives/climatechange/issues/ |date=2008-12-22 }}, [[ધી નેચર કન્ઝર્વન્સી]] તરફથી * [http://wind.mit.edu/~emanuel/anthro2.htm#Essay "એન્થ્રોપોજેનિક ઇફેક્ટ્સ ઓન ટ્રોપિકલ સાઇક્લોન એક્ટિવિટી"] ([[કેરિ ઇમેન્યુઅલ]]) * "ધી ક્લાઇમેટ ઓફ મેન", ''ધી ન્યૂ યોર્કર'' (2005): [http://www.newyorker.com/printables/fact/050425fa_fact3 ભાગ 1]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005144022/http://www.newyorker.com/printables/fact/050425fa_fact3 |date=2012-10-05 }}, [http://www.newyorker.com/printables/fact/050502fa_fact3 ભાગ 2]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907133203/http://www.newyorker.com/printables/fact/050502fa_fact3 |date=2008-09-07 }}, [http://www.newyorker.com/printables/fact/050509fa_fact3 ભાગ 3]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005144111/http://www.newyorker.com/printables/fact/050509fa_fact3 |date=2012-10-05 }} * [[અમેરિકન મિટરોલોજીકલ સોસાયટી]]ની એન્વાયર્ન્મેન્ટલ સાયન્સ સેમિનાર સિરીઝ (ઓક્ટોબર 2005): [http://ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005-Hurricanes_000.pdf "હરિકેન્સ: આર ધે ચેન્જીંગ એન્ડ આર વી એડેક્વેટલી પ્રિપેર્ડ ફોર ધી ફ્યુચર?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090930131635/http://ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005-Hurricanes_000.pdf |date=2009-09-30 }} ** [http://ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005KevinTrenberth.pdf "હાઉ આર હરિકેન્સ ચેન્જીંગ વીથ ગ્લોબલ વોર્મીંગ?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114091312/http://www.ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005KevinTrenberth.pdf |date=2006-01-14 }} ([[કેવિન ઇ. ટ્રેનબર્થ]]) ** [http://ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005JudithCurry.pdf "ચેન્જીસ ઇન હરિકેન ઇન્ટેન્સિટી ઇન એ વોર્મીંગ એન્વાયર્ન્મેન્ટ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114085405/http://www.ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005JudithCurry.pdf |date=2006-01-14 }} ([[જ્યૂડિથ કરી]]) ** [http://ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005KerryEmanuel.pdf "હરિકેન્સ એન્ડ ક્લાઇમેટ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613043430/http://ametsoc.org/atmospolicy/documents/October252005KerryEmanuel.pdf |date=2010-06-13 }} (કેરિ ઇમેન્યુઅલ) * [[ઓલિવર જેમ્સ]], ''[[ધી ગાર્ડિયન]]'' , 30 જૂન, 2005 [http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1517953,00.html ફેસ ધી ફેક્ટ્સ: ફોર મેની પીપલ ક્લાઇમેટ ચેન્જ ઇઝ ડિપ્રેસીંગ ટુ થીંક એબાઉટ, એન્ડ સમ પ્રીફર ટુ સિમ્પલી પ્રિટેન્ડ ઇટ ડઝન્ટ એક્ઝિસ્ટ] * માર્ક લિનાસ, ''ધી ગાર્ડિયન'' , 31 માર્ચ, 2004, [http://society.guardian.co.uk/environment/story/0,14124,1181198,00.html "વેનીશીંગ વર્લ્ડ્ઝ"] સ્ટોરી એબાઉટ એ વેનીશીંગ પેરૂવાયન ગ્લેશિયર * સી ધ ઇમ્પેક્ટ ઓફ ક્લાઇમેટ ચેન્જ હેપ્પનીંગ નાઉ ઓન થ્રી ઓસ્ટ્રેલિયન ઇકોસિસ્ટમ્સ: [http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s1647466.htm 'ટિપીંગ પોઇન્ટ', કેટાલિસ્ટ, ABC-TV] * [http://pistehors.com/backcountry/wiki/Weather/The-Effects-Of-Global-Warming-On-Skiing ઇફેક્ટ્સ ઓફ ગ્લોબલ ઓન સ્કિઇંગ] * [http://www.alternet.org/envirohealth/23686/ એલિવેટેડ લેવલ્સ ઓફ એટ્મોસ્ફેરિક CO₂ ડિક્રીઝ ધી ન્યુટ્રિશનલ વેલ્યુ ઓફ પ્લાન્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724041417/http://www.alternet.org/envirohealth/23686/ |date=2008-07-24 }} * [[રોયલ સોસાયટી]], 30 જૂન, 2005, [http://www.royalsoc.ac.uk/document.asp?tip=0&amp;id=3249 "ઓસન એસિડીફિકેશન ડ્યુ ટુ ઇન્ક્રીઝીંગ એટ્મોસફેરિક કાર્બન ડાયોક્સાઇડ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071124011909/http://www.royalsoc.ac.uk/document.asp?tip=0&id=3249 |date=2007-11-24 }} * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1109337,00.html ટાઇમ મેગેઝિન્સ "ગ્લોબલ વોર્મીંગ: ધી કલપ્રિટ?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311061211/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1109337,00.html |date=2009-03-11 }} (ટાઇમ મેગેઝિન, 3 ઓક્ટોબર, 2005, પાના નં 42–46) * [http://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?kat=2&amp;id=170&amp;lang=2 રિસન્ટ આઇસ શીટ ગ્રોથ ઇન ધી ઇન્ટિરીયર ઓફ ગ્રીનલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060502192703/http://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?kat=2&id=170&lang=2 |date=2006-05-02 }} * [http://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?id=169&amp;kat=2&amp;lang=2 ઇન્ક્રીઝ્ડ ટેમ્પરેચર એન્ડ સેલિનિટી ઇન ધી નોર્ડિક સીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106015711/http://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?id=169&kat=2&lang=2 |date=2009-01-06 }} * [http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/newsandeventsScienceandPolicyNews.html યુએસ ઇપીએ વેબસાઇટ પર નવા અહેવાલો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415132602/http://yosemite.epa.gov/OAR/globalwarming.nsf/content/NewsandEventsScienceandPolicyNews.html |date=2009-04-15 }} * [http://www.sciencedaily.com/releases/2007/02/070212182131.htm ગ્લેશીયર્સ નોટ ઓન સિમ્પલ, અપવર્ડ ટ્રેન્ડ ઓફ મેલ્ટીંગ] sciencedaily.com, 21 ફેબ્રુઆરી 2007 2004 અને 2005 વચ્ચે ગ્રીનલેન્ડના બે સૌથી મોટી હિમનદીઓ (કેન્ગરડલુંગશક અને હેલેઇમ) નાટકીય રીતે સુકાઇ ગઇ. અને પછી બે વર્ષ પછી તે જ્યાંથી લુપ્ત થઇ હતી ત્યાં તેણે ફરીથી દેખા દીધા. [[Category:ગ્લોબલ વોર્મિંગ]] e05ies28iue1wyl8225qr9x2lc001fd 0 24644 901699 894600 2026-06-21T02:20:43Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901699 wikitext text/x-wiki {{about|the fairy tale|other uses|Sleeping Beauty (disambiguation)}} [[File:Sleeping beauty by Edward Burne-Jones.jpg|frame|right|સર એડવર્ડ બર્ની-જોન્સનું ચિત્ર, ધ સ્લીપિંગ બ્યૂટી.]] '''''સ્લીપિંગ બ્યૂટી'' ''' ({{lang-fr|La Belle au Bois dormant}}, એ લાકડાના ઓરડામાં સુતેલી એક સુંદર સ્ત્રીની એક [[પરીકથા]] છે જે એક સુંદર રાજકુમારી અને એક સોહામણાં રાજકુમારની આસપાસ ફરે છે. [[ચાર્લ્સ પેરાઉલ્ટ]]એ 1697માં પ્રસિદ્ધ કરેલા વાર્તાસંગ્રહ ''કન્ટેસ દી મા મેર લોય'' (“મધર ગૂઝની વાર્તાઓ”) ની આ સૌપ્રથમ વાર્તા છે.<ref>હીડી એન હીનર, [http://www.surlalunefairytales.com/sleepingbeauty/index.html "ધ એનોનેટેડ ''સ્લીપિંગ બ્યૂટી'' "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100213094730/http://www.surlalunefairytales.com/sleepingbeauty/index.html |date=2010-02-13 }}</ref> પેરાઉલ્ટની આવૃત્તિ વધુ જાણીતી છે, તેવા સમયે જૂની આવૃત્તિ, [[“સન, મૂન, એન્ડ તાલિયા”]]ની વાર્તાનો 1634મા પ્રસિદ્ધ થયેલી [[ગિયામ્બાટ્ટિસ્તા બેઝાઇલ]]ની ''[[પેન્ટામિરોન]]'' માં સમાવેશ થયો હતો.<ref>ગિયામ્બાટિસ્ટા બસાઇલ, ''પેન્ટામેરોન'' , [http://www.public.iastate.edu/~lhagge/sun,moon.htm "સન મૂન એન્ડ તાલિયા"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607231806/http://www.public.iastate.edu/~lhagge/sun,moon.htm |date=2011-06-07 }}</ref> [[1959ની વોલ્ટ ડિઝનીની એનિમેશન ફિલ્મ]]થી સ્લિપીંગ બ્યૂટી અંગ્રેજીભાષી વિશ્વમાં ખૂબ જાણીતી બની ગઇ. આ ફિલ્મ જેટલી [[ચાઇકોસ્કી]]ના [[બેલે]] (જેનું પ્રીમિયર 1890માં [[સેન્ટ પિટ્સબર્ગ]]માં થયું હતું) પરથી આધારિત હતી તેટલી જ પેરાઉલ્ટની વાર્તા પર પણ આધારિત હતી. ==પેરાઉલ્ટની કથાનું રૂપ== પેરાઉલ્ટની કથાના મુખ્ય ઘટકો બે ભાગમાં વહેંચાયેલા છે. કેટલીક પરંપરાગત માન્યતાઓ અનુસાર આ વાર્તાઓ વાસ્તવમાં જુદી જુદી વાર્તા હતી જે બાદમાં [[ગ્રિમ્સ]]ની આવૃત્તિમાં આવી અને ત્યારપછી [[બેઝાઇલ]] અને પેરાઉલ્ટની વાર્તાઓમાં સાથે આવી.<ref>મારિયા ટેટેર, પાનું 96, ધ એનોટેટેડ ક્લાસિક ફેરી ટેલ્સ, ISBN 0-393-05163-3</ref> ===પહેલો ભાગ=== લાંબા સમયથી જેની તમન્ના હતી તેવી એક રાજકુમારી અરોરાના [[નામકરણ]] વખતે [[ગોડમધર]] તરીકે [[પરીઓ]]ને આમંત્રિત કરવામાં આવી, જેમણે આ રાજકુમારીને સુંદરતા, સમજશક્તિ અને સંગીતની આવડત જેવી ભેટો આપી. જો કે, એક [[દુષ્ટ પરી]] હતી જેણે દુર્લક્ષ સેવીને આ રાજકુમારીને ભેટરૂપે જાદુ કર્યો અને કહ્યું કે જ્યારે આ રાજકુમારી પુખ્ત વયની થશે, ત્યારે તે પોતાની આંગળીઓ એક કાંતવાની [[ત્રાક]]માં નાખશે અને મૃત્યુ પામશે. એક સારી પરી હતી, જે દુષ્ટ પરીએ કહેલું સુલ્ટાવવામાં અસમર્થ હતી, તેમ છતાં તેણે કહ્યું કે આ રાજકુમારી મૃત્યુ પામવાની બદલે એકસો વર્ષ સુધી નિદ્રામાં સરી જશે, અને એક રાજકુમાર પોતાના સાચા પ્રેમનું ચુંબન કરીને જગાડશે ત્યા સુધી તે નિંદ્રામાં રહેશે. રાજાએ પોતાના રાજ્યમાં તકલી કે ત્રાક રાખવા ઉપર મનાઇ ફરમાવી અને જો કોઇની પાસે તે મળી આવે તો તેને મોતને હવાલે કરાવાની જાહેરાત કરી, પરંતુ તે પોકળ હતી. રાજકુમારી જ્યારે પંદર અથવા સોળ વર્ષની હતી ત્યારે તેણે કિલ્લાના એક મિનારામાં એક પ્રૌઢ સ્ત્રીને મળવાનું થયું, જે ત્રાક ઉપર કાંતી રહી હતી. આ અજાણી કામગીરી જોઇને રાજકુમારીએ તેના ઉપર હાથ અજમાવ્યો અને અટળ અકસ્માત સર્જાયો. દુષ્ટ પરીનો શ્રાપ પૂરો થયો. સારી પરી પરત ફરી અને કિલ્લામાં દરેકજણને નિંદ્રાવશ કરી દીધા. કિલ્લાની આસપાસ જંગલી ગુલાબના જંગલો બહારના વિશ્વથી આ કિલ્લાનું રક્ષણ કરતા હતા : કોઇ પણ જીવિત માણસ આ જંગલોમાંથી કાંટાળી ઝાડીમાંથી પસાર થવાની કોશિશ કરી શકે નહીં. એકસો વર્ષ પસાર થઇ ગયા બાદ, આ રાજકુમારીની વાર્તા સાંભળ્યા બાદ એક રાજકુમાર જંગલી ગુલાબનું જંગલ ભેદીને કિલ્લામાં પ્રવેશ્યો. રાજકુમારીની સુંદરતા જોઇ તે દિગ્મુઢ થઇ ગયો અને તેણીની નજીક ઘુંટણિયે બેસી પડ્યો. રાજકુમારે તેને ચુંબન કર્યું, ત્યારપછી રાજકુમારી જાગી, ત્યારપછી કિલ્લાના દરેકજણ જાગ્યા અને પોતે જ્યાંથી અટકી ગયા હતા ત્યાંથી આગળ ચાલવા લાગ્યા... અને, આધુનિક આવૃત્તિઓમાં, [[બ્રધર્સ ગ્રિમ્સ]]થી લઇને તમામ આવૃત્તિઓમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, બધાએ સુખેથી જીવન પસાર કર્યું. ===બીજો ભાગ=== નિંદ્રામાંથી જાગેલા [[શાહી કાર્યકરે]] રાજકુમારી અને રાજકુમાર જ્હોનનાં ગુપ્ત રીતે લગ્ન કરાવ્યા. રાજકુમાર જ્હોને રાજકુમારીની મુલાકાત લેવાનું ચાલુ રાખ્યું. રાજકુમારી તેના બે બાળકો લ’ઔરોર (પરોઢનું મળસ્કું) અને લી જોયર (દિવસ)ની માતા બની. રાજકુમારે પોતાની [[ઓગરે]] વંશની માતાથી આ વાત છૂપી રાખી. એક દિવસ રાજકુમાર રાજા બન્યો, અને પોતાની પત્ની અને બાળકોને પોતાની રાજધાનીમાં લઈ આવ્યો અને પોતાની રાણી માતાના ભવનમાં રાખ્યાં, અને રાજકુમાર પોતાના પડોશી સમ્રાટ કોન્ટેલાબ્યુટ (કાઉન્ટ ઓફ ધ માઉન્ટ)ની સામે યુદ્ધ કરવા નીકળી પડ્યો. ઓગરે વંશની રાણી માતાએ યુવાન રાણી અને બાળકોને કોઇ જોઇ ન શકે તેવા એક લાકડાનાં ઘરમાં મોકલી આપ્યા, અને પોતાના રાત્રિ ભોજન માટે બાળકને સોસ રોબર્ટ સાથે રાંધીને પીરસવાનો પોતાના રસોઇયાને હુકમ આપ્યો. દયાળું રસોઇયાએ બાળકને બદલે એક ઘેંટાના બચ્ચાને પીરસ્યું, રાણીમાતાને આનાથી સંતોષ થયો. તેણે હવે બાળકીની માગ કરી, પરંતુ રસોઇયાએ પેલા શ્રેષ્ઠ સોસ સાથે યુવાન બકરી રાંધીને પીરસી. ત્યારબાદ રાણીએ યુવાન રાણીને રાંધીને પીરસવા રસોઇયાને જણાવ્યું. યુવાન રાણીએ પોતાનું ગળું કાપવાની માગ કરી, જેથી તે પોતાના બાળકોને મળી શકે. યુવાન રાણીની ધારણા હતી કે તેના બાળકો મૃત્યુ પામ્યાં છે. રસોઇયાના નાનકડાં ઘરમાં ગુપ્ત રીતે યુવાન રાણી અને બાળકોનું હૃદયદ્રાવક મિલન થયું. યુવાન રાણીને બદલે ''સોસ રોબર્ટ'' સાથે પીરસવામાં આવેલી [[હરિણી]]ને ખાઇને રાણીમાતાને સંતોષ થયો. યુવાન રાણીએ ટૂંક સમયમાં જ એક ઉપાય શોધી કાઢ્યો અને તેણે મહેલના આંગણામાં ઝેરી સાપ તથા અન્ય ઝેરી જીવો વડે ખદબદતા વરંડામાં એક ટબ બનાવ્યું. અણીના સમયે જ રાજા પરત ફર્યો. ઊઘાડી પડી ગયેલી ઓગરે રાણી પોતે બનાવેલા ખાડામાં જ પડી ગઇ અને દરેક જણાએ સુખેથી જીવન વીતાવ્યું. ==સ્ત્રોતો== [[File:Ring34.jpg|thumb|175 px|સૂતેલી રાજકુંવરીની જૂની તસવીરઃ બ્રુનહાલ્ડી, ગુલાબના સાથે જાદુઈ અગ્નિથી ઘેરાયેલું (રિચાર્ડ વેગનરની ડાઇ વોકુરીમાં આર્થર રેકહામનું ચિત્ર)]] પેરાઉલ્ટએ બેઝાઇલની “સોલ, લ્યુના, ઇ તાલિયા”નાં ટોનમાં ફેરફાર કર્યો હતો. ટોનનાં ફેરની સિવાયનો વાર્તામાં સૌથી નોંધપાત્ર ભેદ એ હતો કે રાજકુમારીની નિંદ્રા શ્રાપને લીધે સર્જાઈ નહોતી, પણ તેની [[ભવિષ્યવાણી]] થઇ હોય છે; બીજો ભેદ એ હતો કે રાજા તાલિયાને ચુંબન કરીને નિંદ્રામાંથી જગાડતો નથી, પણ તેની ઉપર બળાત્કાર ગુજારે છે,<ref>[http://www.pitt.edu/~dash/type0410.html#basile Pitt.edu]</ref> અને જ્યારે રાજકુમારી બે બાળકોને જન્મ આપે છે, ત્યારે એક બાળક રાજકુમારીની આંગળી ચૂસે છે, જેના લીધે રાજકુમારીને નિંદ્રાવશ રાખનારો ફ્લેક્સ બહાર નીકળી આવે છે, જેના લીધે રાજકુમારી જાગે છે; આ ઉપરાંત અન્ય ભેદ એ છે કે રાજકુમારીને અન્ય જગ્યાએ મોકલનાર અને તેના તથા તેના બાળકોને આરોગવાનો પ્રયાસ કરનાર સ્ત્રી રાજાની માતા નહી પણ તેની ઇર્ષાળુ પત્ની હોય છે. રાજકુમારીની સાસુમાં ઇર્ષાનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે, અલબત્ત બન્ને પરીકથામાં સાસુ ઇર્ષાળુ તો છે જ. આ કથામાં અગાઉના કેટલાક તત્વોનો પણ સમાવેશ થયો છે. મધ્યયુગીન પરંપરાવાળી પ્રેમકથા ''[[પર્સિફોરેસ્ટ]]'' (1528માં પ્રસિદ્ધ થઇ હતી), ઝીલેન્ડાઇન નામની રાજકુમારી ટ્રોયલસ નામનાં એક પુરૂષના પ્રેમમાં પડે છે. તેણીના પિતા પેલાને રાજકુમારીને લાયક સાબિત કરવા માટે કામ ચીંધે છે, અને પ્રેમી જ્યારે કામે ગયો હોય છે તે દરમિયાન, ઝીલેન્ડાઇન જાદુને વશ થઇને નિંદ્રામાં સરી પડે છે; જ્યારે તેમનું બાળક જન્મે છે, ત્યારે તે રાજકુમારીને નિંદ્રાવશ રાખનારું ફ્લેક્સ તેની આંગળીમાંથી બહાર કાઢે છે. પ્રેમી જે વિંટી છોડીને ગયો હતો તેને જોઇને રાજકુમારીને ભાન થાય છે કે આ બાળકનો પિતા ટ્રોયલસ છે; પ્રેમી પોતાની સાહસયાત્રા પરથી પાછો ફરીને તેની સાથે લગ્ન કરે છે.<ref>જેક ઝિપ્સ, ધ ગ્રેટ ફેરી ટેલ ટ્રેડિશન: ફ્રોમ સ્ટ્રાપારોલા એન્ડ બસાઇલ ટુ ધ બ્રધર્સ ગ્રિમ, પાનું 648, ISBN 0-393-97636-X</ref> આ સિવાય પેનૌલ્ટની વાર્તા ઉપર ''[[વોલ્સુંગા સાગા]]'' ની સ્લીપિંગ [[બ્રાઇનહિલ્ડ]]ની વાર્તાનો તથા પ્રારંભિક સંતસ્વરૂપ [[ખ્રિસ્તી સ્ત્રીઓની પીડાજનક કથાઓ]]નો પણ પ્રભાવ છે. હકીકતમાં બ્રિનહિલ્ડના અસ્તિત્વએ બ્રધર્સ ગ્રિમને તેમના કામની બાદની આવૃત્તિઓમાં તેને દૂર કરવાના સ્થાને વાર્તાનો સમાવેશ કરવા સમજાવ્યું હતું. તેમણે પેરાઉલ્ટની વાર્તા પરથી વાર્તાઓ તૈયાર કરી હતી. વાર્તાના બીજો ભાગ, કે જેમાં રાજકુમારી અને તેના બાળકોને મોતના મુખમાં ધકેલી દેવામાં આવે છે, પણ વાસ્તવમાં તેઓ છુપાયેલા હોય છે, તે ભાગમાં [[સેંટ જિનેવીયેવ]]નો પ્રભાવ હોઇ શકે છે. ==ભિન્ન રૂપો== આ પરી કથાને [[આરને-થોમસન]] પ્રકાર 410 તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે.<ref>હીડી એન હીનર, [http://www.surlalunefairytales.com/sleepingbeauty/other.html "ટેલ્સ સિમિલર ટુ સ્લીપિંગ બ્યૂટી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430213436/http://www.surlalunefairytales.com/sleepingbeauty/other.html |date=2010-04-30 }}</ref> રાજકુમારીનું નામ ભિન્ન રહ્યું છે. ''સન, મૂન એન્ડ તાલિયા'' માં, રાજકુમારીનું નામ તાલિયા છે (“સન” અને “મૂન” તેના બે જોડિયા બાળકો છે). પેરાઉલ્ટએ આ નામ કાઢી નાખીને, તેણીનું કોઇ નામ રાખ્યું નથી, અલબત્ત રાજકુમારીની બાળકીનું નામ લી’ઔરોર રાખ્યું છે. બ્રધર્સ ગ્રિમે 1812ના પોતાના સંગ્રહમાં રાજકુમારીનું નામ “બ્રાયર રોઝ” રાખ્યું હતું.<ref>જેકબ એન્ડ વિલહીમ ગ્રિમ, ''ગ્રિમ્સ ફેરી ટેલ્સ'' , [http://www.surlalunefairytales.com/sleepingbeauty/stories/littlebriarose.html "લિટલ-બ્રાયર-રોઝ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520012058/http://www.surlalunefairytales.com/sleepingbeauty/stories/littlebriarose.html |date=2007-05-20 }}</ref> આ ફેરફારને ડિઝનીએ પોતાની ફિલ્મમાં પણ અપનાવ્યો હતો, તેમાં પણ તેનું નામ ઔરોરા હતું.<ref>હીડી એન હીનર, "[http://www.surlalunefairytales.com/sleepingbeauty/notes.html#FORTY4 ધ એનોનેટેડ સ્લીપિંગ બ્યૂટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222122727/http://www.surlalunefairytales.com/sleepingbeauty/notes.html#FORTY4 |date=2010-02-22 }}"</ref> ટેલિસ્ટોરી પ્રેઝન્ટ્સમાં જ્હોન સ્ટેજીયને રાજકુમારીનું નામ “રોઝબડ” રાખ્યું હતું. [[બ્રધર્સ ગ્રિમે]] પોતાના સંગ્રહ (1812)માં એક નવો પ્રકાર, ''બ્રાયર રોઝ'' નો ઉમેરો કર્યો હતો.<ref>જેકબ એન્ડ વિલહીમ ગ્રિમ, ''ગ્રિમ્સ ફેરી ટેલ્સ'' , [http://www.surlalunefairytales.com/sleepingbeauty/stories/littlebriarose.html "લિટલ-બ્રાયર-રોઝ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520012058/http://www.surlalunefairytales.com/sleepingbeauty/stories/littlebriarose.html |date=2007-05-20 }}</ref> પેરાઉલ્ટ અને બેઝાઈલે રજૂ કરેલો અંત હવે સામાન્ય થઇ ગયો હોવાથી આ વાર્તાને ટૂંકી કરવામાં આવી હતી અને તેમાં રાજકુમારના આગમન સાથે વાર્તા પૂરી થાય છે.<ref>હેરી વેલ્ટન, "ધ ઇન્ફ્લ્યુઅન્સિસ ઓફ ચાર્લ્સ પેરાઉલ્ટ્સ કન્ટેસ દી મા મિરે લોઇ ઓન જર્મન ફોકલોર", પાનું 961, જેક ઝાઇપ્સ, ઇડી. ''ધ ગ્રેટ ફેરી ટેલ ટ્રેડિશન: ફ્રોમ સ્ટ્રાપારોલા એન્ડ બસાઇલ ટુ ધ બ્રધર્સ ગ્રિમ'' , ISBN 0-393-97636-X</ref> ગ્રિમની વાર્તાના કેટલાક ભાષાંતરમાં રાજકુમારીનું નામ ''રોઝામન્ડ'' આપવામાં આવ્યું છે. એવું મનાય છે કે બ્રધર્સે આ વાર્તા પેરાઉલ્ટની આવૃત્તિ પરથી ઉતરી આવેલી હોવાના કારણોસર આ વાર્તાને નકારી કાઢી હતી, પરંતુ બ્રાઇનહિલ્ડ વાર્તાની ઉપસ્થિતિને કારણે તેઓ એક સત્તાવાર જર્મન કથા તરીકે આનો સમાવેશ કરવા તૈયાર થયા. હજુ સુધી, તે વાર્તાના જર્મન પ્રકાર તરીકે જ ઓળખાય છે, અલબત્ત તેમાં પેરાઉલ્ટનો પ્રભાવ તો છે જ.<ref>હેરી વેલ્ટન, "ધ ઇન્ફ્લ્યુઅન્સિસ ઓફ ચાર્લ્સ પેરાઉલ્ટ્સ કન્ટેસ દી મા મિરે લોઇ ઓન જર્મન ફોકલોર", પાનું 962, જેક ઝાઇપ્સ, ઇડી. ''ધ ગ્રેટ ફેરી ટેલ ટ્રેડિશન: ફ્રોમ સ્ટ્રાપારોલા એન્ડ બસાઇલ ટુ ધ બ્રધર્સ ગ્રિમ'' , ISBN 0-393-97636-X</ref> પોતાની વાર્તાઓની પ્રથમ આવૃત્તિમાં બ્રધર્સ ગ્રિમે એક ખંડિત પરીકથા, ''ધી એવિલ મધર-ઇન-લૉ'' નો પણ સમાવેશ કર્યો હતો. આ વાર્તા બે બાળકોની માતાના લગ્ન સાથે શરૂ થાય છે અને પેરાઉલ્ટની કથાના બીજા ભાગમાં નિરૂપણ કરાયા પ્રમાણે, તેની સાસુ સૌપ્રથમ તેના બાળકોને અને ત્યારપછી નાયિકાને આરોગવાનો પ્રયાસ કરે છે. પેરાઉલ્ટની આવૃત્તિથી વિપરીત, નાયિકા પોતે જ ડિશમાં કોઇ પ્રાણીને ભેળવી દેવાનું સૂચન કરે છે. પોતાના બાળકોને પોતે રડતાં રોકી શકશે નહીં અને સાસુના ધ્યાનમાં બાળકોનો અવાજ આવી જશે તેવી નાયિકાની ચિંતા સાથે વાર્તાના આ ભાગનો અંત આવે છે. ફ્રેન્ચ ભાષાનું પ્રભુત્ત્વ ધરાવતી ઘણી જર્મન વાર્તાઓની જેમ તેની બાદમાં આવૃત્તિ પ્રસિદ્ધ થઇ ન હતી.<ref>મારિયા ટેટેર, ''ધ એનોટેટેડ બ્રધર્સ ગ્રિમ'' , પાનું 376-7 ડબલ્યુ. ડબલ્યુ નોર્ટન એન્ડ કંપની, લંડન, ન્યૂ યોર્ક, 2004 ISBN 0-393-05848-4</ref> [[ઇટાલો કેલ્વિનો]]એ ''[[ઇટાલિયન ફોકટેલ્સ]]'' માં એક પ્રકાર ઉમેર્યો હતો. આ પ્રકારમાં નાયિકાની નિંદ્રાનું કારણ તેની માતાની બેવકૂફીભરી [[ઇચ્છા]] હોય છે. તેને એક જ પૂત્રી હોત તો પણ તેને તેની પુત્રીનું પંદર વર્ષની ઉંમરે ત્રાકમાં આંગળી આવી જઇને મૃત્યુ પામવાની કોઇ દરકાર ન હતી. ''[[પેન્ટામીરોન]]'' માં જણાવવામાં આવ્યા પ્રમાણે, નાયિકાની નિંદ્રાવસ્થામાં રાજકુમાર તેની ઉપર બળાત્કાર ગુજારે છે, નાયિકા બે બાળકોને જન્મ આપે છે અને તેમાનું એક બાળક નાયિકાની આંગળી ચૂસીને તેને નિંદ્રાવશ રાખનારું તત્વ બહાર ખેંચી કાઢે છે, ત્યારબાદ નાયિકાની નિંદ્રા તૂટે છે. નાયિકાના બાળકોને ખતમ કરવાનો પ્રયાસ કરનારી રાજાની માતા નહી પણ તેની પત્ની હોય છે તે બાબતને ઈટાલોએ યથાવત રાખી છે, પરંતુ એવો ઉમેરો કર્યો છે કે તે પોતે બાળકોને ખાવા માગતી નહોતી પણ તે રાજાને પીરસવા માગતી હતી.<ref>ઇટાલો કેલ્વિનો, ''ઇટાલિયન ફોકટેલ્સ'' પાનું 485 ISBN 0-15-645489-0</ref> ઈટાલોનું વર્ઝન કેલાબ્રિયાથી ઉતરી આવ્યું છે, પરતુ તેણે એ વાતની નોંધ લીધી છે કે તમામ ઈટાલિયન વર્ઝન બેઝાઇલના વર્ઝનથી ઘણા નજીક છે.<ref>ઇટાલો કેલ્વિનો, ''ઇટાલિયન ફોકટેલ્સ'' પાનું 744 ISBN 0-15-645489-0</ref> ''સન, મૂન, એન્ડ તાલિયા'' ઉપરાંત, બેઝાઇલે આરને-થોમસન વર્ગના વધુ એક પ્રકાર ‘''[[ધ યંગ સ્લેવ]]'' ’નો પણ ઉમેરો કર્યો છે. ગ્રિમ્સે બીજો, વધુ નજીકનો પ્રકાર ''[[ધ ગ્લાસ કોફિન]]'' નો પણ સમાવેશ કર્યો છે.<ref>હીડી એન હીનર, [http://www.surlalunefairytales.com/sleepingbeauty/other.html "ટેલ્સ સિમિલર ટુ સ્લીપિંગ બ્યૂટી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430213436/http://www.surlalunefairytales.com/sleepingbeauty/other.html |date=2010-04-30 }}</ref> જોસેફ જેકબે એવી નોંધ કરી છે કે આ વાર્તા અને તેની ''મોર ઈંગ્લિશ ફેરી ટેલ્સ'' માંની જીપ્સી વાર્તા ''[[ધ કિંગ ઓફ ઈંગ્લેન્ડ એન્ડ હિઝ થ્રી સન્સ]]'' માં સ્લીપિંગ બ્યૂટીનું નિરૂપણ એકસરખું હતું.<ref>જોસેફ જેકબ્સ, ''મોર ઇંગ્લિશ ફેરી ટેલ્સ'' , [http://www.surlalunefairytales.com/authors/jacobs/moreenglish/kingengland.html "ધ કિંગ ઓફ ઇંગ્લેન્ડ એન્ડ હિસ થ્રી સન્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100427084249/http://www.surlalunefairytales.com/authors/jacobs/moreenglish/kingengland.html |date=2010-04-27 }}</ref> ''[[ધ સિક્સ સ્વાન્સ]]'' પરીકથામાં રાજાની માતા પોતાની નવી વધુનું જે સ્વાગત કરે છે તેને દોહરાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>મારિયા ટેટેર, ''ધ એનોટેટેડ બ્રધર્સ ગ્રિમ'' , પાનું 230 ડબલ્યુ. ડબલ્યુ. નોર્ટન એન્ડ કંપની, લંડન, ન્યૂ યોર્ક, 2004 ISBN 0-393-05848-4</ref> ''[[ધ ટ્વેલ્વ વાઇલ્ડ ડક્સ]]'' માં પણ રાજાની માતાનું નિરૂપણ કરાયું છે, પરંતુ આ વાર્તામાં ફેરફાર કરીને માનવભક્ષણની વાત પડતી મૂકવામાં આવી હતી. ==કાલ્પનિક વિષયો== કેટલીક લોકમાન્યતાઓ, ''સ્લીપિંગ બ્યૂટી'' એ ચંદ્રનું વર્ષ (જેમાં 13 મહિના છે, જેને 13 પરીઓના રૂપમાં પ્રતીકાત્મકરીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે)નું સ્થાન લેતા સૌર વર્ષ (જેમાં 12 મહિના છે, અને આમંત્રિત પરીઓ તેનું પ્રતીક છે)નો સંકેત હોવાની તરફ ઈશારો કરે છે. જો કે, માત્ર ગ્રિમ્સની વાર્તામાં જ દુષ્ટ પરીને તેરમી પરી તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે; પેરાઉલ્ટની વાર્તામાં તે આઠમી પરી હતી.<ref>મેક્સ લ્યુતી, ''વન્સ અપઓન અ ટાઇમ: ઓન ધ નેચર ઓફ ફેરી ટેલ્સ'' , પાનું 33 ફ્રેડેરિક ઉંગર પબ્લિશિંગ કંપની, ન્યૂ યોર્ક, 1970</ref> પેરાઉલ્ટની વાર્તાના જાણીતા વિષયો અને તત્વો: *બાળકની તમન્ના {{further|[[Saint Anne]] and [[Rapunzel]]}} *શાપિત ભેટ {{further|[[Nessus (mythology)|Nessus]] and [[Deianira]]}} *[[અટળ ભાવિ]] *કાંતનાર {{further|[[Moirae]] and [[Norn]]}} *વીરતાપૂર્ણ શોધખોળ *ઓગરે સાવકી મા *મસિહા દ્વારા બચાવ. પાપ દ્વારા નિંદ્રાધિન મૃત્યુ માટે હાવભાવ તરીકે નિંદ્રા *અવેજ પીડિત {{further|[[Isaac]], [[Jesus]], [[Zeus]], [[Cronos]] and [[Iphigeneia]]}} {{seealso|Weaving (mythology)}} ==આધુનિક પુનઃકથન== કેટલીય [[કાલ્પનિક પરીકથાઓ]]ના પુનઃકથન માટે ''સ્લીપિંગ બ્યૂટી'' લોકપ્રિય બની છે. કથાઓમાં [[મર્સિડીઝ લૉકી]]ની ''[[એલિમેન્ટલ માસ્ટર્સ]]'' , નવલકથા ''[[ધ ગેટ્સ ઓફ સ્લીપ]]'' , [[રોબિન મેકનેલી]]ની ''[[સ્પિન્ડલ’સ એન્ડ]]'' , [[ઓર્સન સ્કોટ કાર્ડ]]ની ''[[એન્ચેન્ટમેન્ટ]]'' , [[જેન યોલેન]]ની ''બ્રાયર રોઝ'' , [[સોફી મેસન]]ની ''ક્લેમેન્ટાઇન'' અને [[એન રાઇસ]]ની [[સ્લીપિંગ બ્યૂટી ટ્રાયોલોજી]]નો સમાવેશ થાય છે. પરી ધર્મમાતા દ્વારા અપાયેલો શ્રાપને આ વાર્તામાંથી લઇને ઘણાં સંદર્ભમાં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. [[જ્યોર્જ મેકડોનલ્ડે]] પોતાની ''સ્લીપિંગ બ્યૂટી'' પરોડી- ''[[ધ લાઇટ પ્રિન્સેસ]]'' માં તેનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જેમાં દુષ્ટ પરી ધર્મમાતા રાજકુમારીને મૃત્યુનો નહીં પણ ગુરુત્વાકર્ષણ ગુમાવી દેવાનો શ્રાપ આપે છે – જેને લીધે રાજકુમારી પોતાનું વજન ગુમાવી બેસે છે.<ref>જેક ઝિપ્સ, ''વ્હેન ડ્રીમ્સ કેમ ટ્રુ: ક્લાસિકલ ફેરી ટેલ્સ એન્ડ ધેર ટ્રેડિશન'' , પાનું 124-5 ISBN 0-415-92151-1</ref> [[એન્ડ્રુ લંગ]]નાં ''[[પ્રિન્સ પ્રિજીયો]]'' માં, પરીઓમાં વિશ્વાસ નહી ધરાવતી રાણી, પરીઓને આમંત્રિત કરતી નથી. કોઇ રીતે પરીઓ આવે છે અને સારી ભેટ આપે છે, પરંતુ છેલ્લી પરી કહે છે કે “તે ખૂબ જ ચતુર બનશે” – આ ભેટના પરિણામો બાદમાં જ છતાં થાય છે. [[પેટ્રિસિયા વ્રેડે]]નાં ''[[એન્ચેન્ટેડ ફોરેસ્ટ ક્રોનિકલ્સ]]'' માં, રાજકુમારી એવો વિલાપ કરે છે કે તેને નામ પાડતી વખતે શ્રાપ આપવામાં આવ્યો નહોતો. જ્યારે અન્ય પાત્રો સૂચવે છે કે ''ક્રોનિકલ્સ '''ફેરી ટેલ સેટિંગમાં પણ રાજકુવરીઓ ન હતી. તે ફરિયાદ કરે છે કે તેના કિસ્સામાં નામાંકનમાં દુષ્ટ પરી ચોક્કસ આવી હતી, "હેડ ધ વન્ડર ફૂલ ટાઇમ", અને રાજકુવરીને તેની યોગ્ય પરીકથા ભૂમિકાની ભજવવાનો કોઇ પણ વિકલ્પ આપ્યા વગર છોડી દે છે.''' '' [[એન્જલા કાર્ટર]]ના [[ધી બ્લડી ચેમ્બર]]માં સ્લીપિંગ બ્યૂટીનું ‘ધ લેડી ઓફ ધ હાઉસ ઓફ લવ’ શીર્ષક હેઠળ આધુનિક પુનઃકથન આપવામાં આવ્યું છે. કથાના મૂળ વિષયવસ્તુમાં એન્જલાએ ઘણી છૂટછાટ લીધી છે, તેમછતાં તેણી જેને ‘ગુપ્ત માહિતી’ કહે છે તેને તેણે અકબંધ રાખ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, એન્જલાની કથામાં કથાના મુખ્ય પાત્રનો નિંદ્રાવશ નહી પણ ઊંઘમાં ચાલનારી વ્યક્તિ તરીકે વારંવાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ કથા એક ટ્રેન્ઝિલવેનિઅન લોહી ચૂસનાર શાપિત સ્ત્રીના જીવનની આસપાસ ઘૂમે છે, અને એક યુવાન સૈનિક પોતાની નિર્દોષતા વડે તેણીને શ્રાપમાંથી મુક્તિ અપાવે છે. [[વેકિંગ રોઝ]] એ આ વાર્તાનું આધુનિક સ્વરૂપ છે. કથાની નાયિકા, રોઝ (આ નામ બ્રાયર રોઝ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે) કોમામાં સરી પડે છે; નાયિકાનો પુરૂષમિત્ર તેને બે ડોક્ટરોથી બચાવે છે, કેમ કે નાયિકા અગાઉ જાણી ગઇ હોય છે કે આ ડોક્ટરો લોકોને ગેરકાયદેસર રીતે મારી નાખીને તેમના અંગોને કાળાબજારમાં વેચી દેતા હતા. આ કથા સર્લાલ્યૂન વેબસાઇટ પર મૂકવામાં આવી નથી, અલબત્ત આ શ્રેણીના અન્ય પુસ્તકો મૂકવામાં આવ્યા છે. એનાલિઝ ઇવાન્સની “નાઇટ્સ’ રોઝ”માં સ્લીપિંગ બ્યૂટીના બીજા ભાગના તત્વોને જાળવી રાખવામાં આવ્યા છે. વાર્તાની નાયિકા રોઝમેરી એડનબર્ગ (રાજકુમારી) પોતાનું મન સમગ્ર ઓર્ગરે જાતિને નેસ્તનાબુદ કરવા માટે સજ્જ કરે છે. પોતાની યાત્રા દરમિયાન, તેની સાથે તેનો સલાહકાર એમ્બ્રોઝ ન્યુઇટ અને [[વેમ્પાયર]] (એક લોહી ચૂસનાર વ્યક્તિ) લોર્ડ ગેરેથ શેનલી જોડાય છે. પ્યુઅર્ટો રિકોની લેખિકા રોઝારિયો ફેરેના ‘ધ યંગેસ્ટ ડોલ’ વાર્તાસંગ્રહમાં ‘સ્લીપિંગ બ્યૂટી’ શીર્ષક ધરાવતી એક વાર્તા છે. આ વાર્તામાં પરીકથામાં રહેલા ઘણાં બધા તત્વો છે. ==સ્લીપિંગ બ્યૂટી સંગીતમાં== 1825માં [[મિશેલ કેરેફા]]એ '''''[[લા બેલે અયુ બોઇસ ડોર્મન્ટ]]'' ''' ની રચના કરી હતી. ચાઇકોસ્કીનાં [[વૃત્તાન્ત]] પૂર્વે, ‘સ્લીપિંગ બ્યૂટી’ના વિષય પર આધારિત ઘણાં [[બેલે]] પ્રોડકશન આવ્યા, જે પૈકીનો એક [[યુજેન સ્ક્રાઇબ]]નો હતો : 1828-1829ના શિયાળા દરમિયાન, આ ફ્રેન્ચ નાટ્યલેખકે ચાર અંકના બેલે-[[મૂકનાટક]] ''‘[[લા બેલે અયુ બોઇસ ડોર્મન્ટ]]’માં ઔમરની કરિયોગ્રાફીના આધાર તરીકે ચાર અંકના મૂક દૃશ્યોની રચના કરી હતી.'' આ બેલેમાં સ્ક્રાઈબે પેરાઉલ્ટની વાર્તાના બીજા ભાગમાં રહેલી હિંસાનો ચાલાકીપૂર્વક છેદ ઉડાડી દીધો હતો. આ બેલેને [[હેરોલ્ડ]] દ્વારા ભજવવામાં આવ્યો હતો અને 27 એપ્રિલ, 1829ના રોજ પેરિસમાં [[એકેડમી રોયલ]] ખાતે સૌપ્રથમવાર આ બેલેનું મંચન થયું હતું. પોતાના પિયાનો ''રોન્ડો બ્રિલિયન્ટ'' ના પીસ દ્વારા હેરોલ્ડે લોકપ્રિયતા હાંસલ કરી હોવા છતાં, તે બીજીવાર આ બેલેનું મંચન કરી શક્યો નહોતો. સેન્ટ પીટ્સબર્ગમાં [[ઇમ્પિરિયલ થિયેટર્સ]]નાં ડિરેક્ટર [[ઈવાન વસ્વોલોઝસ્કી]]એ ચાઇકોસ્કીને 25 મે, 1888ના રોજ લખેલા પત્રમાં પેરાઉલ્ટની કથા પર આધારિત બેલેનું સૂચન કર્યું હતું, તેણે વાર્તાના બીજા ભાગની હિંસામાં કાપ મૂકવાનું, રાજકુમારીને નિંદ્રામાંથી જગાડનારા ચુંબનના ભાગને એકશન વડે પરાકાષ્ઠા પ્રદાન કરી હતી, અને આખરી ભાગમાં ભવ્ય અને અસાધારણ સંગીત [[વૈવિધ્ય]] સાથેની આનંદી ઉજવણી જેવી પરંપરાને અનુસર્યો હતો. ચાઇકોસ્કી નવા બેલેની (સીઝન અગાઉ રજૂ થયેલા તેના ''[[સ્વાન લેક]]'' બેલેના સંગીતને નબળો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો) રચના કરવા માટે એટલો બધો અધીરો નહોતો, તેમછતાં તે વસ્વોલોઝસ્કીના દૃશ્યો સાથે કામ કરવા તૈયાર થયો. ચાઇકોસ્કીનું સંગીત (તેનું ઓપસ 66) ધરાવતા આ બેલેનું નૃત્ય નિર્દેશન [[મારિયસ પેટિપા]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, અને સેન્ટ પીટર્સબર્ગના [[મેરિન્સ્કી થિયેટર]] ખાતે 24 જાન્યુઆરી, 1890ના રોજ તેનું સૌપ્રથમ મંચન કરવામાં આવ્યું હતું. આ બેલેની રચનામાં ચાઇકોસ્કીને સૌપ્રથમવાર મોટી સફળતા મળી હતી. વધુમાં, આજે જેને ‘ક્લાસિકલ બેલે’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેના નવા ધારાધોરણ પ્રસ્થાપિત કર્યા હતા, તથા સમગ્ર બેલે વિશ્વમાં આનું સ્થાન સદાબહાર બેલે તરીકેનું રહ્યું છે. ''[[સ્લીપિંગ બ્યૂટી]]'' એ નાટકનું આયોજન કરનાર વ્યક્તિ [[સેર્ગેઈ દિગીલેવે]] જોયેલો સૌપ્રથમ બેલે હતો, તેણે આ વાતની નોંધ બાદમાં કરી હતી. બેલેની નૃત્યાંગના [[અન્ના પાવલોવા]] અને [[જેલિના ઊલાનોવા]]એ જોયેલો આ સૌપ્રથમ બેલે હતો. આ બેલેએ યુરોપના પ્રેક્ષકોની સમક્ષ રશિયન નૃત્યકાર [[રુડોલ્ફ ન્યુરીયેવ]]ને રજૂ કર્યો હતો. 1921માં ખુદ [[દિગીલેવે]] [[રશિયન નૃત્યકારો]] સાથે આ બેલેની લંડનમાં રજૂઆત કરી હતી. આ બેલેના છેલ્લા અંક ''ડાઇવર્ટિઝમેન્ટ્સ'' માં નૃત્યનિર્દેશક [[જ્યોર્જ બેલેન્શાઇને]] મંચ ઉપર સૌપ્રથમવાર કામ કર્યું હતું. [[કારાબોઝ]], દુષ્ટ પરી, પ્રખ્યાત [[ટ્રાવેસ્ટી|''ટ્રાવેસ્ટી'' ]] ભૂમિકા સાથે બ્રિટીશ પ્રકારના પેન્ટોમાઇમમાં બેલેના માઇમ અને નૃત્ય વૃત્તાન્ત ટકી ગયા હતા. [[મોરિસ રેવેલ]]ની [[મા મીઅર લ’ઓયે]]માં ''પેવન દે લા બેલે અયુ બોઇસ ડોર્મન્ટ'' (''સ્લીપિંગ બ્યૂટી ઇન વૂડ્સનું પેવન'' ) નામની એક મૂવમેન્ટનો સમાવેશ થાય છે. બાદમાં આ ભાગમાંથી એક બેલેનું સર્જન કરવામાં આવ્યું. બેન્ડ એલેસાનાએ પણ સ્લીપિંગ બ્યૂટી સાથે સંબંધિત એક ગીત ‘ધ અનઇવાઇટેડ થર્ટીન્થ’ની રચના કરી છે, જે આ બેન્ડના આલ્બમ ''વ્હેર મિથ ફેડ્સ ટુ લિજેન્ડ'' માં છે. “આ ગીત આમંત્રણ નહીં પામેલી તેરમી પરી અને રાજકુમારનો દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરે છે. રાજકુમારીને ઘણા રાજકુમારોએ જગાડવાની કોશિશ કરી હતી, પરંતુ તેઓ રાજકુમારી સુધી પહોંચી શકે તે પૂર્વે કાંટા તેઓની આરપાર ઘૂસી જતા હતા. આમંત્રણ નહી પામેલી તેરમી પરી બદલાની ભાવા અને બન્નેને ખતમ કરવાની વાત કરે છે. રાજકુમાર તેણીને બચાવવાની અને કેવી રીતે કાંટાઓની પાર નીકળવું એનો દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરે છે. અંતમાં, તે રાજકુમારી સુધી પહોંચી જાય છે અને તેણીને ચુંબન કરે છે અને ઇનામ તેની પ્રિય રોઝામેન્ડ છે." ==વૉલ્ટ ડિઝનીની ''સ્લીપિંગ બ્યૂટી'' == [[File:PrincessAuroraSleeping.jpg|thumb|right|વોલ્ટ ડીઝનીની સ્લીપિંગ બ્યૂટી]] {{main|Sleeping Beauty (1959 film)}} [[વોલ્ટ ડિઝની પ્રોડક્શન્સ]]ની [[એનિમેટેડ ફિચર]] ''[[સ્લીપિંગ બ્યૂટી]]'' 9મી જાન્યુઆરી, 1959ના રોજ [[બ્યુએના વિસ્ટા ડિસ્ટ્રીબ્યુશન]] દ્વારા રજૂ કરાઇ હતી. આ ફિલ્મ પર કામ કરવામાં ડિઝનીએ લગભગ દસ વર્ષનો સમયગાળો વીતાવ્યો હતો. આ ફિલ્મ [[સુપર ટેક્નીરામા]] 70 વાઇડસ્ક્રીન ફિલ્મ પ્રોસેસમાં નિર્માણ કરવામાં આવી હતી અને તેમાં [[સ્ટિરીયોફોનિક સાઉન્ડ]]ટ્રેક રાખવામાં આવ્યો હતો. આ ફિલ્મના નિર્માણમાં 6 મિલિયન યુ.એસ. ડોલરનો ખર્ચ થયો હતો. ફિલ્મનો મ્યુઝિકલ સ્કોર અને ગીતો ચાઇકોસ્કીના બેલેમાંથી લેવામાં આવ્યા હતા. આ વાર્તામાં ત્રણ સારી પરીઓ- [[ફ્લોરા, ફૌના અને મેરીવેથર]] તથા એક દૃષ્ટ પરી – [[મેલીફિસન્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. ડિઝનીની મોટાભાગની ફિલ્મોની જેમ, વાર્તામાં ધરખમ ફેરફાર કરવામાં આવ્યા હતા. ઉદાહરણ તરીકે, મેલીફિસન્ટ પોતે જ કિલ્લાના ઉપલા મિનારા ઉપર પ્રગટ તાય છે અને ચરખા તથા ત્રાકનું સર્જન કરે છે જેમાં રાજકુમારી [[ઔરોરા]] (ફ્લોરા, ફૌના અને મેરીવેધર ઘટના પૂર્વેના વર્ષોમાં બ્રાયર રોઝ કહે છે) પોતાની આંગળીઓ નાખી દે છે. રાજકુમારીના વાળ ઘેરા કથ્થઈમાંથી બદલીને, પેરાઉલ્ટના મૂળ પુસ્તકમાં જણાવવામાં આવ્યા પ્રમાણે, સોનેરી કરવામાં આવ્યા છે. આ રાજકુમારીને ડિઝનીની સૌથી સુંદર નાયિકા તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે,<ref>ચાર્લ્સ સોલોમન, ''ધ ડિઝની ધેટ નેવર વોસ'' 1989:198, બેલમા ટાંકેલું 1995:110.</ref> અને એવું અવલોકન કરવામાં આવ્યું હતું કે મૂર્તિમંત સૌંદર્ય અને સોનેરી વાળ ધરાવતી આ નાયિકા તથા તેની સમકાલીને [[બાર્બી ઢિંગલી]] વચ્ચેની તુલનાથી બચવું મુશ્કેલ છે.<ref>એલિઝાબેથ બેલ, "સોમાટેક્સ્ટ એટ ધ ડિઝની શોપ", એલિઝાબેથ બેલ, લિન્ડા હાસ, લૌરા સેલ્સ આવૃત્તિમાં., ''ફ્રોમ માઉસ ટુ મરમેઇડ: ધ પોલિટિક્સ ઓફ ફિલ્મ, જેન્ડર એન્ડ કલ્ચર'' (ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટી પ્રેસ) 1995:110.</ref> આ ફિલ્મના તમામ પ્રસંગો પહેલા લાઇવ એક્શનમાં ફિલ્માવવામાં આવ્યા હતા.<ref>લિઓનાર્ડ મોલ્ટિન, ધ ડિઝની ફિલ્મસ''.'' </ref> ==સ્લીપિંગ બ્યૂટીના ઉપયોગ== *પરિભેટ પૈકીની એક ભેટને ઘણીવાર બુદ્ધિ તરીકે ખોટી રીતે યાદ કરવામાં આવે છે. પેરાઉલ્ટના વર્ઝનમાં આવી કોઇ ભેટ અપાઇ ન હતી, 1697માં તે ભેટ બંધબેસતી ન હતી કારણકે તે સમયે સંગીત વાગડવા સારી શ્રવણશક્તિ હોવી જરૂરી હતી. વાર્તાના વધુ આધુનિક વૃત્તાન્તમાં બુદ્ધિ ઉપરાંત શૌર્ય અને સ્વતંત્રતાનો પણ પરિભેટ તરીકે સમાવેશ થયો હોઇ શકે છે. પેરાઉલ્ટની ''સ્લીપિંગ બ્યૂટી'' (1722)ના બરાબર પચીસ વર્ષ બાદ તે જ નામની પુસ્તકમાં [[મોલ ફ્લેન્ડર્સ]] દેખીતી રીતે ધરાવે છે તે ભેટ સાથે તેની તુલના કરી શકાય. *[[બ્રૂનો બેટલહીમ]]ની ''ધ યુઝ ઓફ એનચાન્ટમેન્ટ'' થી પ્રેરાઇને ફ્યુડિયન મનોચિકિત્સકોને સ્ત્રી [[કામુકતા]]ના અભ્યાસ અને જે યુવાન મહિલાઓ કામ નથી કરતી તેમના પરોક્ષ સામાજિકીકરણ માટે પ્રિસ્ક્રિપ્શન માટે ''સ્લીપિંગ બ્યૂટી'' માં વિશ્લેષણ કરી શકાય તેવી ઘણી સામગ્રી જણાઇ. *[[એરિક બર્ની]] આ પરીકથાઓનો જીવનની એક [[પટકથા]] સ્વરૂપે "વેઇટિંગ ફોર રિગોર મોર્ટિસ" સમજાવવા ઉપયોગ કરે છે.<ref>વોટ ડુ યુ સે આફ્ટર યુ સે હેલો?; 1975; ISBN 0-552-09806-X</ref> આ વાર્તામાં જેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે તે લગભગ બધુંજ ખરેખર બની શકે છે તેમ જણાવ્યા બાદ તેઓ આ વાર્તામાં જેની અવગણના થઇ છે તે ભ્રમણા તરફ ધ્યાન દોરે છે. જે મુજબ તે જ્યારે સુતી હતી ત્યારે સમય થંભી ગયો ન હતો, હકીકતમાં રોઝ પંદર વર્ષની ન હતી પરંતુ ત્રીસ, ચાળીશ અથવા પચાસ વર્ષની હતી. બર્ન આ અને અન્ય [[પરીકથાઓ]]નો ઉપયોગ સ્ક્રીપ્ટને ભેદવાના એક અસરકારક સાધન તરીકે કરે છે જેનાથી લોકો મંત્રમુગ્ધ થઇ જાય છે. *જોન ગોલ્ડનું પુસ્તક ''ટર્નિંગ સ્ટ્રો ઇનટુ ગોલ્ડ'' મહિલાઓની એજન્સીની વાર્તા કહે છે. જેમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે સ્લીપિંગ બ્યૂટી એ કટોકટીના સમયમાંથી બહાર નીકળવાની મહિલાની ક્ષમતાનું ઉદાહરણ છે. તે વાર્તાના એક વૃતાંતને ટાંકે છે જેમાં રાજકુમાર જ્યારે ખંડમાં પ્રવેશે છે ત્યારે રાજકુમારી જાગી જાય છે કારણ કે જાણે છે કે સમય તેને જગાવી દેશે. *ટેરી પ્રેટચેટ તેમની ''[[ડિસ્કવર્લ્ડ]]'' સિરિઝમાં કેટલીક પરીકથાઓની વાત કરે છે ખાસ કરીને [[ડાકણો]]નો ઉલ્લેખ કરે છે જે પોતાના વિશ્વ પર નિયંત્રણ જમાવવા માંગે છે. ''[[વાઇર્ડ સિસ્ટર્સ]]'' માં [[લેન્ક્રે]] ડાકણો [[બ્લેક એલિસ]] પર જાદુટોણા કરે છે જે એક કિલ્લાને અને તેમાં રહેતા લોકોને એક સો વર્ષ ભવિષ્યમાં મોકલી દે છે જ્યારે [[ગ્રેની વેધરવેક્સ]] પોતાના રજવાડાને સત્તર વર્ષ આગળ ધકેલે છે જેથી યોગ્ય વારસદાર પુખ્તવયે સીધી ગાદી સંભાળી શકે અને તેના માટે રાહ જોવી ન પડે. ત્યાર બાદ ''[[વિચીસ અબ્રોડ]]'' માં તે જ કોવેન એક કિલ્લાનો પતો લગાવે છે જેના પર એક શાપ હોવાથી તેના બધા રહેવાસી ઉંઘી ગયા છે અને આસપાસની જગ્યામાં જંગલ ઉગી નીકળ્યું છે. ગ્રેની ખુલાસો કરે છે કે આવું અનેક ડઝન વાર થયું છે. નોકરો રાજકુમારીને જગાવ્યા બાદ ડાકણનો પીછો કરવા માટે ગુસ્સાભેર ઉભા થાય છે. તેઓ રાજકુમારીને ચુંબનથી નથી જગાવતા પરંતુ સ્પિનિંગ વ્હીલને બારીની બહાર ફેંકીને જગાવે છે. *[[પમેલા ડિચોફ]]ની નોવેલ ''મિસિસ બિસ્ટ'' <ref>[http://www.staythirstymedia.com/200904-032/html/200904-pamela-ditchoff-mrs-beast.html Staythirstymedia.com]</ref>માં જણાવાયું છે કે “આઇ ડુ” બોલ્યા બાદ સ્લીપિંગ બ્યૂટી સહિતની પ્રસિદ્ધ પરીકથાઓની રાજકુમારીઓનું શું થાય છે. !".<ref>''મિસીસ બીસ્ટ'' , સ્ટે થર્સ્ટી પ્રેસ, 2009. ASIN: B001YQF59K [http://www.amazon.com/dp/B001YQF59K Amazon.com]</ref> *રાજકુમારીની ઉંઘી રહેલી દાસીઓ, જેઓ રાજકુમારી બીજી દુનિયામાં જાગે ત્યારે તેને સાથ આપવા માટે રાહ જોઇ રહી છે, જેઓ રસોડામાં કામ કરતા છોકરા અને તેના પાલતુ કૂતરાને પણ સાથ આપવા માંગે છે, તેઓ પણ [[વિધિવત]] દફનવિધિની સૌથી પ્રાચિન થીમ વ્યક્ત કરે છે. જોકે પેરાઉલ્ટને કદાચ ઇજિપ્તની પ્રાચીન દફનવિધિના રિવાજોની જાણકારી ન હતી. તેઓ ચોક્કસપણે ઉરના [[ત્રીજા વંશજ મહારાણી પુઆબી]]ના મકબરા વિશે જાણતા ન હતા, ચીનમાં સમ્રાટને દાટતી વખતે તેમની સાથે રાખવામાં આવતા નોકરચાકરો, [[સ્કાઇથિયન પાસિરિક]]ના [[કુર્ગન]]માં ઉમદા ઘોડેસવારો સાથે મોકલવામાં આવતા ઘોડાની જાણકારી તેમને ન હતી. રાજા અને રાણીનો ઉલ્લેખ દફનવિધિ તરીકે નહીં, પરંતુ નિવૃતિ તરીકે કરવામાં આવે છે. જ્યારે રક્ષણાત્મક કાંટાળા જંગલ કિલ્લાના રક્ષણ માટે ઝડપથી ઉગી નીકળે છે જે [[કબરના ટેકરા]] જેટલા અસરકારક હોય છે. {{Citation needed|date=February 2007}}{{see|Grave goods}} *[[એન રાઇસ]]ની શૃંગારીક નવલકથા [[ધ ક્લેઇમિંગ ઓફ સ્લીપિંગ બ્યૂટી]] અમુક અંશે આ પરીકથા પર આધારિત છે અને તે [[એ. એન. રોક્વિલેર]]ના નામ હેઠળ લખવામાં આવી હતી. *સ્લીપિંગ બ્યૂટી ''[[ફેબલ્સ]]'' [[કોમિક પુસ્તક]]માં એક પાત્ર તરીકે રજૂ થાય છે. તે [[પ્રિન્સ ચાર્મિંગ]]ની ત્રણ ભૂતપૂર્વ પત્નીઓ પૈકી એક છે અને ધનાઢ્ય ફેબલ પૈકી એક છે. તે પોતાની જાતને ઇજા પહોંચાડે તેટલી નબળી છે, આમ થાય ત્યારે તે જે ઇમારતમાં હોય તેમાં બીજા સાથે વારંવાર નિંદ્રામાં સરી જાય છે. તેને 'બ્રાયર રોઝ' પાત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને તેનો ઉલ્લેખ ક્યારેય સ્લીપિંગ બ્યૂટી તરીકે કરવામાં આવતો નથી. * સ્લીપિંગ બ્યૂટીનો બીજો ભાગ [[લિટલ લિટ]]માં એક કોમિક્સ તરીકે રજૂ થાય છે. આ કોમિક પ્રસિદ્ધ કોમિક્સ લેખક [[ડેનિયલ ક્લોવેસ]] દ્વારા લખવામાં અને દોરવામાં આવ્યા છે. *2002માં [[ડચ]] ભાષી લેખક [[ટૂન ટેલિજેને]] [http://www.vpro.nl/boeken/index.shtml?3141869+5025064+6677541#public14054658 ''બ્રિવેન એન ડોર્નરોસ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050404163526/http://www.vpro.nl/boeken/index.shtml?3141869+5025064+6677541#public14054658 |date=2005-04-04 }} (લેટર્સ ટુ સ્લીપિંગ બ્યૂટી) પ્રકાશિત કર્યું હતું જેનાથી 2005માં [http://www.brievenaandoornroosje.be/web/doornroosje/web/home.asp આવા પત્રોની એક વર્ષ લાંબી દૈનિક શ્રેણી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051214104112/http://www.brievenaandoornroosje.be/web/doornroosje/web/home.asp |date=2005-12-14 }} શરૂ થઇ હતી જે સ્લીપિંગ બ્યૂટીના કિલ્લા તરફ જઇ રહેલા રાજકુમાર દ્વારા લખવામાં આવ્યા હોવાની કલ્પના કરવામાં આવી છે. જે [[ફ્લેમિશ ક્લાસિકલ રેડિયો સ્ટેશન]] ([http://www.klara.be/ ક્લેરા]) પર દરરોજ સવારે 7 વાગ્યા અગાઉ દૈનિક કાર્યક્રમની શરૂઆત વખતે રજૂ થતા હતા. * ''[[સિસ્ટર્સ ગ્રિમ]]'' પુસ્તકમાં તે રેલ્ડા ગ્રિમની ટીકા કરતી વ્યક્તિઓ પૈકી એક છે. તે એક બહુ માયાળુ વ્યક્તિ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે અને તેની ત્વચા કોકો રંગની છે. *સ્લીપિંગ બ્યૂટી'માં[[Happily Ever After: Fairy Tales for Every Child]] રોશિતા નામની હિસ્પેનિક રાજકુમારી તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે. તે એક સદી સુધી અસર હેઠળ હતી. * ''[[ધી સ્લીપિંગ બ્યૂટી (લાઇવ ઇન ઇઝરાયલ)]]'' [[ટાયામેટ]]નો લાઇવ આલ્બમ છે. *[[એન્જેલા કાર્ટરે]] ટૂંકી વાર્તાઓના સંગ્રહ ''[[ધ બ્લડી ચેમ્બર]]'' માં આ વાર્તાનું પુનઃઅર્થઘટન કર્યું છે. * [[કેટલિન આર. કિર્નેન]]ની “ગ્લાસ કોફિન” એ "સ્લીપિંગ બ્યૂટી"ની પુનઃરજૂઆત છે. તે તેમના સંગ્રહ ટેલ્સ ઓફ પેઇન એન્ડ વંડરમાં રજૂ થાય છે. વાર્તાનું ટાઇટલ [[પી. જે. હાર્વે]]ના ગીત “હાર્ડલી વેઇટ”નો રેફરન્સ ધરાવે છે જે વાસ્તરમાં "સ્લીપિંગ બ્યૂટી"નો સંદર્ભ છે. *[[શેરી એસ ટેપરે]] પોતાની નવલકથા બ્યૂટીમાં સ્લીપિંગ ''બ્યૂટી'' ની વાર્તા અપનાવી છે. આ નવલકથામાં સિન્ડ્રેલા એન્ડ ધી ફ્રોગ પ્રિન્સના સંદર્ભનો સમાવેશ થાય છે. *બ્રુસ બેનેટે લાઇન વોરેન સાથે સ્લીપિંગ બ્યૂટીને ચિલ્ડ્રન્સ મ્યુઝિકલમાં સમાવિષ્ટ કરી હતી જેને તેણે રિવરવોક થિયેટરમાં વર્લ્ડ પ્રીમિયર માટે રજૂ કરી હતી. *[[કેથેરિન એમ. વેલેન્ટે]] આ વાર્તાને [http://www.cabinet-des-fees.com/issue1/maiden-tree.html ''ધી મેઇડન-ટ્રી'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201020158/http://www.cabinet-des-fees.com/issue1/maiden-tree.html |date=2008-12-01 }}માં રૂપાંતરિત કરી છે જેમાં તેઓ કાંતવાની ધરીની સરખામણી સિરિન્જ સાથે કરે છે. * કમ્પ્યુટર ગેમ ''મેક્સ પેન 2: ધ ફોલ ઓફ મેક્સ પેન'' માં સ્લીપિંગ બ્યૂટીને વાર્તાના અંત સાથે રૂપક તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે જેમાં મેક્સ એક મૃત મોના સેક્સને હોઠ પર ચૂંબન કરે છે- મેક્સના કહેવા પ્રમાણે, “…આટલા સમય દરમિયાન આપણે સ્લીપિંગ બ્યૂટીની વાર્તાને ખોટી રીતે નિહાળી હતી.” તે જણાવે છે કે મેક્સની જેમ જ રાજકુમાર પણ સ્લીપિંગ બ્યૂટીને જગાવવા માટે તેના હોઠ પર ચુંબન નથી કરતો પણ પોતાને આશા આપવા પીડામાંથી બહાર કાઢવા માટે ચુંબન કરે છે- મેક્સ જણાવે છે, “એકસો વર્ષ સુધી સુઇ રહેનાર કોઇ ફરી જાગે તેવી શક્યતા નથી.” જોકે કોઇ અત્યંત મુશ્કેલી પછી ગેમને હરાવી શકે તો ચુંબન બાદ મોના જાગશે અને વૈકલ્પિક અંતમાં બચી જશે. *ફિલોસોફીમાં સ્લીપિંગ બ્યૂટી વિરોધાભાસનો ઉપયોગ [[વિચાર-પ્રયોગ]] છે જેમાં બ્યૂટીને એમ્નેસિયેક આપીને રવિવારની રાતે સુવડાવી દેવામાં આવે છે. એક સિક્કો ઉછાળવામાં આવે છે અને હેડ આવે તો તેને સોમવારે જગાવવામાં આવશે અને ફરી સુવડાવી દેવાશે. જો ટેઇલ આવે તો તેને સોમવારે અને મંગળવારે જગાવવામાં આવશે. તે જેટલી વાર ઉઠશે ત્યારે તેને પૂછવામાં આવશે કે સિક્કો પડે ત્યારે હેડ હોવાની સંભાવના કેટલી હશે. બધા સહમત હતા કે પ્રયોગ અગાઉ તે 1/2 જવાબ આપશે, પરંતુ કેટલાકની દલીલ હતી કે પ્રયોગ દરમિયાન તેનો જવાબ 1/3 હશે. જો આવો કેસ હોય તો તે રિફ્લેક્શનના સિદ્ધાંતનો ભંગ કરે છે તેમ કહી શકાય. સામાન્ય રીતે [[બેયેસિયન]] તેને તર્કસંગતતા માટે અવરોધ ગણે છે. * [[કાર્ડકેપ્ટર સાકુરા]]માં સાકુરાનો વર્ગ “સાકુરા એન્ડ ધી બ્લેક્ડ આઉટ સ્કૂલ આર્ટ્સ ફેસ્ટિવલ” એપિસોડમાં સ્લીપિંગ બ્યૂટી રજૂ કરે છે. જેમાં યાદચ્છિક રીતે પાત્રોની પસંદગી કરવામાં આવે છે. સાકુરાને રાજકુમારનું અને સાયાઓરાનને ઓરોરાનું બિરુદ મળે છે, જ્યારે માંગામાં યમાઝાકી ડાકણનું શિર્ષક મેળવે છે. જો કે એનિમમાં મિલીન ડાકણની ભૂમિકા લેતા યમાઝાકી રાણી બને છે જે રીકા તરફ દોરી જાય છે જે માંગામાં રાણી હોય છે જે નામવિહીન છોકરાના સ્થાને પરીઓ પૈકીની એક હોય છે. * [[કાઓરી યુકી]]ના મંગા [[લુડવિંગ રિવોલ્યુશન]]માં રાણી બિનફળદ્રુપ હતી અને એક માછલીએ ભવિષ્યવાણી કર્યા બાદ તેણે રાજકુમારી ફ્રેડરિકને જન્મ આપ્યો હતો. ડાકણે રાજકુમારીને જણાવ્યું કે કોઇ ભવિષ્યવાણી કરવામાં નથી આવી તે રાજાની પુત્રી ન હતી, પરંતુ રાણી પર બળાત્કાર થયો હતો ત્યારે નોકરને મળવાના બદલે રાજકુમારીએ પોતાની આંગળી ભોંકી હતી. ડાકણ ખરેખર સાચું બોલે છે કે નહીં તેની કસોટી કરવા માટે ફ્રેડરિકે સ્પિન્ડલને સ્પર્શ કર્યો હતો અને એકસો વર્ષ સુધી સુતી રહી હતી. રાજકુમાર લુડવિગ જ્યારે તેને સ્વપ્નમાં મળ્યો ત્યારે તે તેના પ્રેમમાં પડ્યો અને ચુંબનના કારણે આ પ્રભાવ તૂટ્યો. જોકે તેઓ કાયમ માટે સુખેથી ન રહી શક્યા કારણ કે તે જાગી ત્યારે તુરત મોટી ઉમરના કારણે તેનું મૃત્યુ થયું. તે પછી પ્રેત તરીકે પાછી આવે છે અને બનાવટી રાણી લેડી પેટ્રોનેલાને હટાવવા માટે તેની શક્તિ આપે છે. * ''[[હની એન્ડ ક્લોવર]]'' ના એક પ્રકરણમાં મોરિટા આયુમીને ધમકી આપે છે કે તે તેને ક્રિસમસની પાર્ટી માટે આમંત્રણ નહીં આપે તો તે તેને શાપ આપશે, ભવિષ્યમાં તેની પુત્રી તેના 15માં જન્મદિને પોતાની આંગળી ધરીમાં નાખી દઇને ગાઢ ઉંઘમાં સરી પડશે. તેનાથી તેને અને હાગુમીને નવાઇ લાગી હતી. * 2005માં તુર્કીના [[સાહિત્યસંગ્રહની ફિલ્મ]] [[ઇસ્તંબુલ ટેલ્સ]]ના એક સેગમેન્ટમાં લોકપ્રિય પરી કથા આધારિત પાંચ વાર્તા લેવામાં આવી છે જે એક વાર્તા પર આધારિત છે જેમાં એક [[પાગલ]] યુવાન મહિલા સ્લીપિંગ બ્યૂટી છે જે [[બાસ્ફોરસ]] મેન્સનમાં રહે છે અને [[ઇસ્તંબુલ]] આવેલા એક યુવાન [[કુર્દ]] પુરુષને મળે છે. *મેટેલ એન્ટરટેનમેન્ટ ([[યુનિવર્સલ સ્ટુડિયોઝ]])ની [[સ્લીપિંગ બ્યૂટી તરીકે બાર્બી]] 28 માર્ચ, 2009ના રોજ લોન્ચ થશે જેમાં [[બાર્બી]]ને પ્રિન્સેસ ક્લેરેટા તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે જેમાં [[આર્ની રોથ]]નું સંગીત હશે, તે [[ચાઇકોસ્કી]]ના [[બેલે]] પર આધારિત હશે અને [[ધી બ્રધર્સ ગ્રિમ]] અને [[ચાર્લ્સ પેરાઉલ્ટ]]ની વાર્તાથી પ્રેરિત હશે. * 1985માં [[હેન્ના બાર્બરા]]ના [[13 ઘોસ્ટ્સ ઓફ સ્કૂબી-ડુ]]માં, 2007માં ડ્રીમવર્ક્સ એલએલસીની [[શ્રેક ધ થર્ડ]]માં, [[ડિઝની]]ના પોતાની [[હાઉસ ઓફ માઉસ]]માં 2002માં અને [[ડિઝની]]ની [[ઇન્સ્પેક્ટર ગેજેટ (ફિલ્મ)]]માં 1999માં તેની મજાક ઉડાવવામાં આવી હતી. * વોલ્ટ ડિઝનીની સ્લીપિંગ બ્યૂટીના મુખ્ય પાત્ર અને તેના વિરોધી પાત્રનો ઉપયોગ સ્કવેર-એનિક્સ/ડિઝની કોલેબોરેશન પીએસટુ ગેમ્સ કિંગ્ડમ હાર્ટ્સ, કિંગ્ડમ હાર્ટ્સ 2માં કરવામાં આવ્યો હતો અને તે આગામી પ્રિક્વલ કિંગ્ડમ હાર્ટ્સઃ બર્થ બાય સ્લીપ ફોર પીએસપીમાં રજૂ થાય છે. ઓરોરા પ્રિન્સેસ ઓફ હાર્ટ પૈકી એક છે જે એવી રાજકુમારી પૈકી છે જેના હૃદયમાં કોઇ અંધકાર નથી. તમામ સાત પ્રિન્સેસ ઓફ હાર્ટને એકત્ર કરવાથી કિંગ્ડમ હાર્ટની રચના થશે જે સમગ્ર વિશ્વનું હૃદય છે. તે પ્રિન્સેસ ઓફ હાર્ટ બિરુદ સિન્ડ્રેલા, બેલી, એલિસ, સ્નો વ્હાઇટ, જેસ્મિન અને ગેમની અસલ રાજકુમારી કેઇરી સાથે હિસ્સેદારીમાં મેળવે છે. આ ગેમ્સમાં મેલેફિસેન્ટ મુખ્ય પ્રતિનાયક તરીકે રજૂ થાય છે જે ડિઝનીના અન્ય વિલનને તેમની યોજનામા મદદ કરે છે જ્યારે પોતાની યોજના નિષ્ફળ જાય છે. કિંગ્ડમ હાર્ટ્સ 2માં ત્રણ સારી પરીઓ ફ્લોરા, ફોના અને મેરીવેધર રજૂ થઇ છે જે તેમને મુખ્ય પાત્ર સોરા, તેના નવા કપડા આપે છે અને તેને આ ડ્રાઇવ ફોર્મ્સનો ઉપયોગ કરવા સક્ષમ બનાવે છે. * 1948માં [[પોપેયી]]ના કાર્ટૂન વોલ્ટા નાઇટ વિથ [[ઓલિવ ઓઇલ]] એઝ સ્લીપિંગ બ્યૂટીમાં તેની હાંસી ઉડાવવામાં આવી છે. * 1988માં ''[[મપેટ બેબીઝ]]'' ના “સ્લીપિંગ બ્યૂટી” એપિસોડમાં પિગી અછબડાનો ભોગ બને છે ત્યારે ગેંગ તેને ઉત્સાહિત કરવા માટે તેને [[વોકી ટોકી]] પર સ્લીપિંગ બ્યૂટીનો તેમનો વૃતાંત સંભાળાવી તેનો જુસ્સો વધારે છે. પિગી આ વાર્તાની કલ્પના કરે છે ત્યારે તે રાજકુમારીની ભૂમિકા ભજવે છે જ્યારે કર્મિટ રાજકુમાર બને છે. ફોઝી, રોલ્ફ અને ગોન્ઝો ત્રણ સારી પરી છે. એનિમલ ખરાબ પરી છે. અને સ્કૂટર અને સ્કીટર રાજા તથા રાણી છે. વર્ણન દરમિયાન ફોઝી રાજકુમારી (પિગી)ને કેળાની છાલ પર પગ મૂકાવીને (કારણ કે નાના બાળકો ધારદાર ચીજ વસ્તુઓ સાથે રમતા નથી) તેના ઉંઘના શાપમાં ફેરફાર કરાવે છે અને તેના ચોથા જન્મદિન અગાઉ “સુઇ જાય છે” તે જ સમયે “નાનકડી નાની ઝૂંપડી” વાસ્તવમાં બકિંગહામ પેલેસ છે અને પિગી વિશાળ હાર્પને દૂર ફેંકવા જાય છે જે તેને રોલ્ફે આપ્યું હતું. * ''[[રોકી એન્ડ બુલવિંક]]'' શોના ''[[ફ્રેક્ચર્ડ ફેરી ટેલ્સ]]'' ના "સ્લીપિંગ બ્યૂટી" એપિસોડમાં વર્ણનકર્તા રાજકુમારીના જન્મથી લઇને રાજકુમાર મહેલ પર પહોંચે ત્યાં સુધીની વાર્તા ઝડપભેર સંભળાવી દે છે. ત્યાર બાદ તેને ચુંબન કરવાના બદલે રાજકુમાર સ્લીપિંગ બ્યૂટી જમીન (''[[ડિઝનીલેન્ડ]]'' ની પેરોડી) ખુલ્લી મુકે છે. તેના ધંધામાં તેજી આવે છે ત્યારે ખરાબ પરી દ્વારા વારંવાર હસ્તક્ષેપ કરવામાં આવે છે અને અનેક રીતે તેમાંથી તે છૂટકારો મેળવે છે. અંતે એપિસોડના અંતમાં બહુ ઓછા એટેન્ડન્ટના કારણે બિઝનેસ ઘટે છે ત્યારે રાજકુમારી સાચા પ્રેમીના પ્રથમ ચુંબન વગર જાગીને રાજકુમાર અને ખરાબ પરીને ઉત્સાહિત કરે છે. * "સ્લીપિંગ બ્યૂટી'ની પુત્રીની વાર્તા કહેતું નવું પુસ્તક “[[એલિંડા ઓફ ધી લોચ]]”<ref>[http://alindaoftheloch.blogspot.com/ Blogspot.com]</ref> ઓગસ્ટ 2009માં રિલિઝ થાય તેવી શક્યતા છે. તે અનેક વર્ષ સુધી ચાલનારી બે શિક્ષકની લખાણપ્રવૃત્તિ છે જેઓ “તળાવની સામસામેની બાજુએ” રહે છે. ઓનાગ જેન પોપ (યુકે એન્ડોવર ત્રીજા ધોરણના શિક્ષક) અને જુલી એન બ્રાઉન (અમેરિકન સાન્ટા બાર્બરા કોલેજના પ્રોફેસર) માનતા હતા કે ઇન્વેર્નસ-શાઇરના રાણી ઓરોરા અને તેની સૌથી નાની પુત્રી એલિન્ડાની વાર્તા કહેવાનો સમય આવી ગયો છે. સ્કોટિશ પરીકથામાં જમીન અને સરોવર આટલી સદીઓ દરમિયાન શા માટે આટલું રહસ્ય, સાહસ અને જાદુ ધરાવે છે તેવા સવાલના જવાબ આપવામાં આવ્યા છે. * [[જેન યોલેન]]ની નવલકથા "બ્રાયર રોઝ"માં નરસંહારની પૃષ્ઠભૂમિકામાં "સ્લીપિંગ બ્યૂટી"ની વાર્તાની પુનઃકલ્પના કરવામાં આવી છે. * મેલાન્કોલી ઓફ ''[[હારુહી સુઝુમિયા]]'' પ્રથમ સિઝનના છઠ્ઠા/છેલ્લા એપિસોડ (વ્યૂઇંગના ક્રમના આધારે)માં ‘બંધ અંતરિક્ષ’માં ફસાયેલા ક્યોનને નાગાટો યુકી દ્વારા કમ્પ્યુટર મારફત રહસ્યમય સંદેશ 'સ્લીપિંગ બ્યૂટી' પહોંચાડવામાં આવ્યો હતો. * [[જોસ વેડોન]]ની સિરિઝ ''[[ડોલહાઉસ]]'' માં "બ્રાયર રોઝ" નામ અપાયેલા એપિસોડમાં આ વાર્તાનો ઉપયોગ વિસ્તૃત અલંકાર તરીકે કરવામાં આવે છે અને તેની સરખામણી ડોલહાઉસના બ્રેઇનવોશ થયેલા સભ્યો તથા જાતિય સતામણીની પાછલી અસરનો સામનો કરી રહેલા એક પાત્ર સાથે કરવામાં આવી છે. * [[રેન્ડી લોફીસિયરે]] સ્લીપિંગ બ્યૂટીનો ઉપયોગ ''[[ટેલ્સ ઓફ ધી શેડોમેન]]'' માં પ્રસિદ્ધ થયેલી કેટલીક વાર્તાઓમાં 1930માં જાગૃત થયેલા અને ફેન્ટમ એન્જેલ નામ ધારણ કરીને ગુનાખોરી સામે લડતા પાત્ર તરીકે કર્યો છે. * જર્મન ફોટોગ્રાફર હર્બર્ટ ડબલ્યુ. હેસેલમેને સ્લીપિંગ બ્યૂટીનો ઉપયોગ એક ફોટોસિરિઝના ટાઇટલ તરીકે કર્યો હતો જે મૂંઝવણમાં મૂકી દેતા એક ફ્રેન્ચ બગીચામાં 1983માં લેવાયા હતા. આ ફોટોમાં લગભગ 50 હાઇ ક્લાસ ક્લાસિક કારને ખંડેર જેવી હાલતમાં રજ, ધૂળ અને ચિકન ડર્ટથી ઢંકાયેલી દર્શાવવામાં આવી હતી તેના કારણે વિશ્વભરમાં કારના ચાહકોમાં ભારે હોબાળો મચી ગયો હતો. વિખ્યાત વાઇન નિષ્ણાત [[માઇકલ ડોવેઝ]] દ્વારા અગાઉ કબ્જામાં રહેલા સંગ્રહના ફોટો સ્લીપિંગ બ્યૂટીઝ ટાઇટલ ધરાવતા બે પુસ્તકો અને અનેક મેગેઝિન પબ્લિકેશનમાં પ્રકાશિત થયા હતા (સ્ટર્ન, ઓટોમોબાઇલ ક્વાર્ટરલી, જિયો, સુપરકાર ક્લાસિક્સ, ઓટોરિટ્રો,..) ‘ધ ફેટ ઓફ ધી સ્લીપિંગ બ્યૂટીઝ’ ટાઇટલ ધરાવતું નવું પુસ્તક (સપ્ટેમ્બર, 2010) સ્લીપિંગ બ્યૂટીઝ સંગ્રહનું ભાવિ અને બેકગ્રાઉન્ડ જણાવે છે. == ગેલેરી == <gallery> File:Dornröschen.jpg|"સ્લીપિંગ બ્યૂટી", એલેક્ઝાન્ડર ઝિક દ્વારા (1845 - 1907) File:Henry Meynell Rheam - Sleeping Beauty.jpg|"સ્લીપિંગ બ્યૂટી", હેન્રી મેનેલ રેઆમ દ્વારા File:Walter Crane12.jpg|"તે ઉભો રહે છે- તે એકીટસે તાંકી રહે છે, તે નીચે ઝુકે છે, તે તેને ચુંબન કરીને ઉઠાડે છે", વૂડ કટ વોલ્ટર ક્રેન દ્વારા File:Brewtnall - Sleeping Beauty.jpg|"સ્લીપિંગ બ્યૂટી" એડવર્ડ ફ્રેડેરિક બ્રૂટનોલ દ્વારા File:Märchenbrunnen Dornröschen.jpg|"સ્લીપિંગ બ્યૂટી", વુપેર્ટલ- જર્મનીમાં આવેલું એક પૂતળું </gallery> ==આ પણ જૂઓ== {{Wikisource|Briar Rose}} *[[ધ ક્વિન બી]] *[[ધ ગ્લાસ કોફિન]] *[[વોલ્ટ ડિઝનીની સ્લીપિંગ બ્યૂટી (બોર્ડ ગેમ)]] ==સંદર્ભો== [[File:Prince Florimund finds the Sleeping Beauty - Project Gutenberg etext 19993.jpg|thumb|રાજકુમાર ફ્લોરિમન્ડને સ્લીપિંગ બ્યૂટી મળે છે.]] {{reflist|2}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{Commonscat|Sleeping Beauty}} {{wikisource|The Sleeping Beauty in the Woods}} {{Wikisource|Tales of Mother Goose}} *[http://www.surlalunefairytales.com/sleepingbeauty/ ધ એનોટેટેડ સ્લીપિંગ બ્યૂટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613010944/http://www.surlalunefairytales.com/sleepingbeauty/ |date=2010-06-13 }} સુરલાલ્યુન ફેરી ટેલ્સ સાઇટ પર, સંસ્કરણ, ઇતિહાસ, આધુનિક અર્થઘટન, કવિતા અને ચિત્રો સહિત *[http://www.northern.edu/hastingw/sleeping%5B1%5D.htm "ધ સ્લીપિંગ બ્યૂટી ઇન ધ વૂડ્સ"માં વોલર હેસ્ટિંગ્સ દ્વારા ચર્ચાયેલું પેરાઉલ્ટનું વૃત્તાન્ત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225032959/http://www.northern.edu/hastingw/sleeping%5B1%5D.htm |date=2007-02-25 }} *[http://www.northern.edu/hastingw/talia.htm "સોલ, લ્યુના, ઇ તાલિયા"માં વોલર હેસ્ટિંગ્સ દ્વારા ચર્ચાયેલું પેરાઉલ્ટનું વૃત્તાન્ત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070106092634/http://www.northern.edu/hastingw/talia.htm |date=2007-01-06 }} *[http://storynory.com/2005/12/16/the-sleeping-beauty/ સ્લીપિંગ બ્યૂટીની મફત ઓડિયો વાર્તા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100628150233/http://storynory.com/2005/12/16/the-sleeping-beauty/ |date=2010-06-28 }} સ્ટોરીનોરી ખાતે *[http://storynory.com/2006/01/07/the-sleeping-beauty-part-two/ સ્લીપિંગ બ્યૂટીનો ધ્વનિ ભાગ બીજો (ધ ક્વિન ઓગ્રે)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100628150819/http://storynory.com/2006/01/07/the-sleeping-beauty-part-two/ |date=2010-06-28 }} સ્ટોરીનોરી ખાતે *[http://www.4literature.net/Jacob_and_Wilhelm_Grimm/Sleeping_Beauty/. જેકબ અને વિલહેમ ગ્રિમ દ્વારા સ્લીપિંગ બ્યૂટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223054923/http://www.4literature.net/Jacob_and_Wilhelm_Grimm/Sleeping_Beauty/ |date=2007-02-23 }} *[http://www.archive.org/details/sleepingbeautyin00perriala ''સ્લીપિંગ બ્યૂટી ઇન ધ વૂડ્સ'' ], પેરાઉલ્ટ દ્વારા, 1870 [[ઇન્ટરનેટ આર્કાઇવ]] દ્વારા ઇલસ્ટ્રેટેડ સ્કેન્ડ બુક *[http://www.tonightsbedtimestory.com/the-sleeping-beauty-in-the-wood/ "ધ ફેરી બૂક"માંની ધ સ્લીપિંગ બ્યૂટી ઇન ધ વૂડનું પૂર્ણ લખાણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704082659/http://www.tonightsbedtimestory.com/the-sleeping-beauty-in-the-wood/ |date=2010-07-04 }} *[http://www.dbskeptic.com/2008/10/27/original-versions-of-classic-fairy-tales/ સ્લીપિંગ બ્યૂટીનું મૂળ વૃત્તાન્ત અને મનોવૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018001121/http://www.dbskeptic.com/2008/10/27/original-versions-of-classic-fairy-tales/ |date=2013-10-18 }} * {{fr}} [http://www.litteratureaudio.com/livre-audio-gratuit-mp3/perrault-charles-la-belle-au-bois-dormant.html/ સ્લીપિંગ બ્યૂટી (ચાર્લ્સ પેરાઉલ્ટ દ્વારા), ધ્વનિ વૃત્તાન્ત] * [http://www.thefateofthesleepingbeauties.com/ ક્લાસિકલ કારની જાણીતા સ્લીપિંગ બ્યૂટીના સંગ્રહની પાશ્ચભૂમિ અને ભાવિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703034312/http://www.thefateofthesleepingbeauties.com/ |date=2010-07-03 }} {{Sleeping Beauty}} {{Brothers Grimm}} [[Category:કાલ્પનિક રાજકુંવરીઓ]] [[Category:પરિકથાઓ]] [[Category:બ્રધર્સ ગ્રિમ]] [[Category:ચાર્લ્સ પેરાઉલ્ટની કૃતિઓ]] [[Category:યુરોપીયન પરિકથાઓ]] lewuijn5nh1oy6i1x0wgs7padnvzs3a 0 26136 901701 877829 2026-06-21T02:49:25Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901701 wikitext text/x-wiki [[File:Leavessnipedale.jpg|thumb|હરિતદ્રવ્ય પર્ણને તેનો હરિત રંગ આપે છે અને પ્રકાશનું શોષણ કરે છે જેનો પ્રકાશસંશ્લેષણમાં ઉપયોગ થાય છે.]] [[File:Clorofila 3.jpg|thumb|છોડની કોષિકાના હરિતકણમાં હરિતદ્રવ્ય ઊંચી માત્રામાં જોવા મળે છે.]] [[File:Chlorofilab.png|thumb|શ્વેત પ્રકાશના વર્ણપટની સામે હરિતદ્રવ્યની એબસોર્પ્શન મેક્સિમા.[4]]] [[File:AYool SEAWIFS annual.png|thumb|સીવાઇએફએસે 1998થી 2006ના સમયગાળા માટે સરેરાશ દરીયાઇ સપાટી હરિતદ્રવ્ય શોધ્યું હતું.]] '''હરિતદ્રવ્ય''' એ તમામ [[છોડ]], [[લીલ]] અને સાયનોબેક્ટેરિયામાં જોવા મળતું રંગ આપતું [[રંગદ્રવ્ય]] (પિગમેન્ટ) છે. તેનું નામ [[ગ્રીક]] શબ્દો ''χλωρός'' (''ક્લોરોસ'' "હરિત") અને ''φύλλον'' (''ફિલોન'' "પર્ણ") પરથી બન્યું છે. હરિતદ્રવ્ય [[વિદ્યુતચુંબકીય વર્ણપટ]]માં રાતા હિસ્સા અગાઉ આવતા વાદળી હિસ્સામાં પ્રકાશનું અત્યંત મજબુતાઇથી શોષણ કરે છે. જો કે વર્ણપટના હરિત અને હરિત નજીકના હિસ્સાનું નબળું શોષક છે માટે હરિતદ્રવ્ય ધરાવતી પેશીનો રંગ લીલો હોય છે.<ref>સ્પીયર, બ્રાયન આર. (1997). [http://www.ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss3/pigments.html "ફોટોસિન્થેટિક રંગદ્રવ્યો"] ''[http://www.ucmp.berkeley.edu/glossary/ યુસીએમપી ગ્લોસરી (ઓનલાઇન)માં]'' . યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલી મ્યૂઝિયમ ઓફ પેલિયોન્ટોલોજી જવાબદારી ખરાઇ માર્ચ 12, 2007.</ref> હરિતદ્રવ્ય સૌપ્રથમ [[જોસેફ બીનેઇમી સેવેન્ટુ]] અને [[પીએરી જોસેફ પેલેટીયર]] દ્વારા 1817માં છૂટું પાડવામાં આવ્યું હતું. ==હરિતદ્રવ્ય અને પ્રકાશસંશ્લેષણ== હરિતદ્રવ્ય [[પ્રકાશસંશ્લેષણ]] માટે અતિમહત્ત્વનો પદાર્થ છે. પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા છોડ પ્રકાશમાંથી [[ઊર્જા]] મેળવી શકે છે. હરિતદ્રવ્ય પરમાણુઓ હરિતકણના થાયલેકોઇડ પટલમાં આવેલા [[રંજકદ્રવ્યતંત્ર]]માં અને તેની આસપાસ ગોઠવાયેલા હોય છે. આ સંકિર્ણમાં હરિતદ્રવ્ય બે મુખ્ય કાર્ય કરે છે. મોટા ભાગના (રંજકદ્રવ્યતંત્ર દીઠ સેંકડો પરમાણુઓ) હરિતદ્રવ્યનું મુખ્ય કાર્ય પ્રકાશનું શોષણ કરવાનું અને તે પ્રકાશ ઊર્જાને [[અનુનાદ ઊર્જા તબદીલી]] મારફતે રંજકદ્રવ્યતંત્રોના [[પ્રકિયા કેન્દ્ર]]માં આવેલી હરિતદ્રવ્યની ચોક્કસ જોડી સુધી પહોંચાડવાનું છે. હરિતદ્રવ્ય જે પ્રકાશનું શોષણ કરે છે તે પ્રકાશની તરંગલંબાઇ અંગે પસંદગી ધરાવે છે માટે હરિતદ્રવ્યનો પરમાણુ ધરાવતા પર્ણનો રંગ લીલો દેખાય છે. હાલમાં રંજકદ્રવ્યતંત્રના બે સ્વીકૃત એકમોમાં રંજકદ્રવ્યતંત્ર બિજું (II) અને [[રંજકદ્રવ્યતંત્ર પહેલું (I)]]નો સમાવેશ થાય છે, જેઓ પોતાના આગવા પ્રક્રિયા કેન્દ્ર હરિતદ્રવ્ય ધરાવે છે, જેઓ અનુક્રમે P680 અને P700 છે.<ref>ગ્રીન, 1984</ref> આ રંગદ્રવ્યોને તેમની લાલ-ટોચ શોષણ મહત્તમ તરંગલંબાઇ ([[નેનોમીટર]]માં)ને આધારે નામ આપવામાં આવ્યા છે. પ્રત્યેક રંજકદ્રવ્યતંત્રમાં હરિતદ્રવ્યના પ્રકારની ઓળખ, કાર્ય અને વર્ણપટીય ગુણધર્મો ભિન્ન છે અને તેમને તેમની આસપાસ આવેલા પ્રોટીન માળખાના આધારે એકબીજાથી અલગ પાડી શકાય છે. હરિતદ્રવ્ય રંગદ્રવ્યોને પ્રોટીનમાંથી બહાર કાઢીને ([[એસિટોન]] અથવા [[મિથેનોલ]] જેવા)દ્રાવકમાં ઓગાળ્યા બાદ <ref name="Marker1972">{{citation| last = Marker | first = A. F. H.| year = 1972| title = The use of acetone and methanol in the estimation of chlorophyll in the presence of phaeophytin| journal = Freshwater Biology| volume = 2| page = 361| doi = 10.1111/j.1365-2427.1972.tb00377.x}}</ref><ref name="Jeffrey1969">{{citation| last = Jeffrey| first = S. W.| year = 1969| title = SOME SPECTRAL CHARACTERISTICS OF CHLOROPHYLL c FROM TRIDACNA CROCEA ZOOXANTHELLAE| journal = Biol Bull| volume = 136| pages = 54–62| doi = 10.2307/1539668| url = http://www.biolbull.org/cgi/content/abstract/136/1/54| month = February| jstor = 10.2307/1539668| author2 = Shibata, Kazuo| issue = 1| publisher = Marine Biological Laboratory| access-date = 2010-08-17| archivedate = 2009-06-18| archiveurl = https://web.archive.org/web/20090618021225/http://www.biolbull.org/cgi/content/abstract/136/1/54}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lifesciences.napier.ac.uk/teaching/MB/benchl01.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-17 |archive-date=2008-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414215124/http://www.lifesciences.napier.ac.uk/teaching/MB/benchl01.html |url-status=dead }}</ref> હરિતદ્રવ્ય રંગદ્રવ્યોને સરળ [[પેપર ક્રોમેટોગ્રાફી]] પ્રયોગ દ્વારા છૂટા પાડી શકાય છે. અને [[હરિતદ્રવ્ય a]] અને [[હરિતદ્રવ્ય b]] વચ્ચેના ધ્રૂવીય જૂથની સંખ્યાને આધારે પેપર પર રાસાયણિક રીતે છૂટા પડશે. પ્રક્રિયા કેન્દ્ર હરિતદ્રવ્યનું કાર્ય, ધનીકરણ વિભાજનની પ્રક્રિયા હાથ ધરવા માટે, રંજકદ્રવ્યતંત્રોમાં હરિતદ્રવ્ય રંગદ્રવ્યોમાંથી તેના દ્વારા શોષાયેલી અને તેને તબદીલ થયેલી ઊર્જાનો ઉપયોગ કરવાનું છે. તે એક ચોક્કસ [[રેડોક્સ]] પ્રક્રિયા છે જેમાં હરિતદ્રવ્ય [[ઇલેક્ટ્રોન પરિવહન સાંકળ]] તરીકે ઓળખાતી પરમાણ્વીય ઇન્ટરમિડીયેટ શ્રેણીને એક [[ઇલેક્ટ્રોન]] દાન કરે છે. ભારિત પ્રક્રિયા કેન્દ્ર હરિતદ્રવ્ય (P680⁺) બાદમાં એક ઇલેક્ટ્રોન સ્વીકારીને તેની ફરી તેની ધરા સ્થિતિમાં આવી જાય છે. રંજકદ્રવ્યતંત્ર બિજા (II)માં P680⁺ને રિડ્યુસ કરતો ઇલેક્ટ્રોન આખરે કેટલાક ઇન્ટરમિડીયેટ્સ મારફતે પાણીના O₂ અને H⁺માં થતા ઓક્સિડેશનમાંથી આવે છે. આ પ્રક્રિયા જે રીતે છોડ જેવું પ્રકાશસંશ્લેષક જીવતંત્ર O₂ વાયુ પેદા કરે છે તેના જેવી છે. અને પૃથ્વીના વાતાવરણમાં સમગ્ર ઓક્સિજનનો સ્ત્રોત છે. રંજકદ્રવ્યતંત્ર પહેલું (I) લાક્ષણિક રીતે રંજકદ્રવ્યતંત્ર બિજું (II) સાથે શ્રેણીમાં કામ કરે છે, આમ રંજકદ્રવ્યતંત્ર પહેલું (I)ના P700⁺નું સામાન્ય રીતે થાયલેકોઇડ પટલમાં આવેલા ઘણા ઇન્ટરમિડીયેટ મારફતે રંજકદ્રવ્યતંત્ર બિજું (II)ના ઇલેક્ટ્રોન દ્વારા રિડક્શન થાય છે. થાયલેકોઇડ પટલમાં ઇલેક્ટ્રોન તબદીલી પ્રક્રિયા ઘણી જટીલ છે જો કે P700⁺નું રિડક્શન કરવા માટે ઇલેક્ટ્રોનનો સ્ત્રોત બદલાઇ શકે છે. પ્રક્રિયાકેન્દ્ર હરિતદ્રવ્ય રંગદ્રવ્યો પેદા થયેલા ઇલેક્ટ્રોન પ્રવાહનો થાયલેકોઇડ પટલમાં H⁺ આયનને શટલ કરવા, મુખ્યત્વે [[એટીપી]] રસાયણ ઊર્જા પેદા કરવા વપરાતો કેમિઓસ્મોટિક પોટેન્શિયલ ઉભો કરવા ઉપયોગ થાય છે. અને આ ઇલેક્ટ્રોન NADP⁺નું રિડક્શન કરીને [[NADPH]] બનાવે છે જે CO₂નું શર્કરામાં રિડક્શન કરવા તેમજ અન્ય જૈવસંશ્લેષણ રિડક્શનમાં ઉપયોગમાં લેવાતો સાર્વત્રિક રિડક્ટન્ટ છે. પ્રક્રિયાકેન્દ્ર હરિતદ્રવ્ય પ્રોટીન સંકિર્ણ પ્રકાશનું સીધું શોષણ કરવાની અને અન્ય હરિતદ્રવ્ય રંગદ્રવ્યો વગર ભાર વિભાજન પ્રક્રિયા હાથ ધરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. પરંતુ સમગ્ર વિભાગમાં શોષણ(ચોક્કસ પ્રકાશ તીવ્રતા હેઠળ ફોટોનના શોષણની શક્યતા) ઘણુ ઓછું હોય છે. આમ રંજકદ્રવ્યતંત્રમાં બાકી રહેલું હરિતદ્રવ્ય અને રંજકદ્રવ્યતંત્રો સાથે સંકળાયેલું એન્ટેના રંગદ્રવ્ય પ્રોટીન સંકિર્ણ તમામ સામૂહિક રીતે પ્રકાશ ઉર્જાનું શોષણ કરે છે અને તેને પ્રક્રિયા કેન્દ્રમાં લઇ જાય છે. હરિતદ્રવ્ય ''a'' ઉપરાંત [[એક્સેસરી રંગદ્રવ્યો]] તરીકે ઓળખાતા અન્ય રંગદ્રવ્યોનું પણ આ રંગદ્રવ્ય-પ્રોટીન એન્ટેના સંકિર્ણમાં ઉત્પાદન થાય છે. <div style="clear:both"></div> ==રાસાયણિક માળખું== [[File:Chlorophyll-a-3D-vdW.png|thumb|હરિતદ્રવ્ય a પરમાણુનું સ્પેસ ફિલિંગ મોડલ]] હરિતદ્રવ્ય એક [[ક્લોરિન]] રંગદ્રવ્ય છે, જે [[હેમે]] જેવા અન્ય [[પોર્ફિરિન]] રંગદ્રવ્યો જેવા સમાન મેટોબોલિક પાથવે મારફતે પેદા થતા રંગદ્રવ્યો જેવા છે. ક્લોરિન રિંગની કેન્દ્રમાં [[મેગ્નેશિયમ]] [[આયન]] હોય છે. આ લેખમાં દર્શાવવામાં આવેલા માળખામાં વધુ સ્પષ્ટતા દર્શાવવા માટે Mg²⁺ કેન્દ્ર સાથે જોડાયેલા કેટલાક [[લિગાન્ડ]] દર્શાવેલા નથી. ક્લોરિન રિંગ લાંબી [[ફાયટોલ]] સાંકળ સહિત કેટલીક વિવિધ આડ સાંકળ ધરાવી શકે છે. એવા કેટલાક સ્વરૂપ છે કે પ્રાકૃતિક રીતે થાય છે પરંતુ પૃથ્વી પર છોડમાં વ્યાપકપણે જોવા મળતું સ્વરૂપ હરિતદ્રવ્ય ''a'' છે. હરિતદ્રવ્ય ''a'' ના સામાન્ય માળખા અંગે સૌ પ્રથમ સ્પષ્ટતા 1940માં [[હેન્સ ફિશર]] દ્વારા કરાઇ હતી અને 1960 સુધીમાં જ્યારે હરિતદ્રવ્ય ''a'' ની મોટા ભાગની સ્ટિરીયોકેમિસ્ટ્રી જાણીતી બની હતી ત્યારે [[રોબર્ટ બર્ન્સ વૂડવર્ડ]]એ તે સમયે જાણીતા પરમાણુનું કુલ સંશ્લેષણ પ્રસિદ્ધ કર્યું હતું.<ref>{{cite journal | author =R. B. Woodward, W. A. Ayer, J. M. Beaton, F. Bickelhaupt, R. Bonnett, P. Buchschacher, G. L. Closs, H. Dutler, J. Hannah, F. P. Hauck, S. Itô, A. Langemann, E. Le Goff, W. Leimgruber, W. Lwowski, J. Sauer, Z. Valenta, and H. Volz | title =The total synthesis of chlorophyll | journal =Journal of the American Chemical Society | volume =82 | pages =3800–3802 | year =1960 | url =http://pubs.acs.org/cgi-bin/abstract.cgi/jacsat/1960/82/i14/f-pdf/f_ja01499a093.pdf |format=PDF| doi = 10.1021/ja01499a093 }}</ref> 1967માં છેલ્લી બાકીની સ્ટિરીયોકેમિકલ સ્પષ્ટતા [[ઇયાન ફ્લેમિંગ]] દ્વારા પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Citation | author = Ian Fleming | title =Absolute Configuration and the Structure of Chlorophyll | journal =Nature | volume =216 | pages =151–152 | month =October | year =1967 | url =http://www.nature.com/nature/journal/v216/n5111/abs/216151a0.html | doi =10.1038/216151a0 | postscript = .}}</ref> અને 1990માં વૂડવર્ડ અને સહ-લેખકોએ અપડેટેડ સંશ્લેષણો પ્રસિદ્ધ કર્યા હતા.<ref>{{cite journal | author = Robert Burns Woodward, William A. Ayer, John M. Beaton, Friedrich Bickelhaupt, Raymond Bonnett, Paul Buchschacher, Gerhard L. Closs, Hans Dutler, John Hannah, Fred P. Hauck, ''et al.'' | title =The total synthesis of chlorophyll a | journal =Tetrahedron | volume =46 | issue = 22 | pages =7599–7659 | year =1990 | doi = 10.1016/0040-4020(90)80003-Z }}</ref> હરિતદ્રવ્યના વિવિધ માળખા નીચે મુજબ છે {| class="wikitable" border="1" | ! [[હરિતદ્રવ્ય a]] ! [[હરિતદ્રવ્ય b]] ! [[હરિતદ્રવ્ય c1]] ! [[હરિતદ્રવ્ય c2]] ! [[હરિતદ્રવ્ય d]] |- | [[અણુસૂત્ર]] | C₅₅H₇₂O₅N₄Mg | C₅₅H₇₀O₆N₄Mg | C₃₅H₃₀O₅N₄Mg | C₃₅H₂₈O₅N₄Mg | C₅₄H₇₀O₆N₄Mg |- | C3 જૂથ | -CH=CH₂ | -CH=CH₂ | -CH=CH₂ | -CH=CH₂ | -CHO |- | C7 જૂથ | -CH₃ | -CHO | -CH₃ | -CH₃ | -CH₃ |- | C8 જૂથ | -CH₂CH₃ | -CH₂CH₃ | -CH₂CH₃ | -CH=CH₂ | -CH₂CH₃ |- | C17 group | -CH₂CH₂COO-ફાયટાઇલ | -CH₂CH₂COO-ફાયટાઇલ | -CH=CHCOOH | -CH=CHCOOH | -CH₂CH₂COO-ફાયટાઇલ |- | C17-C18 બંધ | એકલ | એકલ | બેવડો | બેવડો | એકલ |- | ઉપસ્થિતિ | સાર્વત્રિક | મોટા ભાગના છોડમાં | વિવિધ લીલમાં | વિવિધ લીલમાં | સાયનોબેક્ટેરિયા |} {| |- | [[File:chlorophyll a.svg|thumb|હરિતદ્રવ્ય aનું માળખું]] | [[File:chlorophyll b.svg|thumb|હરિતદ્રવ્ય bનું માળખું]] | [[File:chlorophyll d.svg|thumb|હરિતદ્રવ્ય dનું માળખું]] |- | [[File:chlorophyll c1.svg|thumb|હરિતદ્રવ્ય c1નું માળખું]] | [[File:chlorophyll c2.svg|thumb|હરિતદ્રવ્ય c2નું માળખું]] |} [[છોડ ઘરડો થવાની]] પ્રક્રિયામાં જ્યારે પાંદડા લીલો રંગ ગુમાવવા માંડે છે ત્યારે હરિતદ્રવ્ય સામાન્ય માળખું ધરાવતા '''નોનફ્લોરોસન્ટ હરિતદ્રવ્ય કેટાબોલિટ્સ''' (એનસીસી) તરીકે ઓળખાતા રંગહીન [[ટેટ્રાપાયરોલ]]ના જૂથમાં ફેરવાય છે. :[[File:Nonfluorescentchlorophilcatabolites.svg|નોનફ્લોરોસન્ટ ક્લોરોફિલ કેટાબોલાઇટ્સ]] આ સંયોજનો કેટલાક પાકા ફળમાં પણ ઓળખી શકાયા છે.<ref>''પાકા ફળમાં જોવા મળતા રંગહીન ટેટ્રાપાયરોલિક હરિતદ્રવ્ય કેટબોલાઇટ્સ અસરકારક એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ છે'' થોમસ મ્યુલર, માર્કસ યુલરિચ, કાર્લ-હેન્સ ઓન્ગાનીયા અને બર્નહાર્ડ કૌટલર [[એન્ગ્યૂ. ]][[કેમ. ઇન્ટ. આવૃત્તિ.]] '''2007''' , 46, 8699 –8702 {{DOI|10.1002/anie.200703587}}</ref> ==સ્પેક્ટ્રોફોટોમેટ્રી== [[File:chlorophyll ab spectra.png|thumb|દ્રાવકમાં મુક્ત હરિતકણ a (હરિત) અને b (લાલ)નો શોષણ વર્ણપટ્ટવાઇવોમાં હરિતદ્રવ્યના પરમાણુઓના વર્ણપટ્ટમાં ચોક્કસ પિગમેન્ટ આંતરપ્રક્રિયાને આધારે સહેજ સુધારો થાય છે.]] છોડના પદાર્થમાંથી તેને છૂટું પાડવા વપરાયેલા દ્રાવક દ્વારા પ્રકાશના શોષણનું માપન જટીલ બને છે જેને કારણે મળતા મૂલ્યને અસર થાય છે. *[[ડાઇઇથાઇલ ઇથર]]માં, હરિતદ્રવ્ય ''a'' 430&nbsp;nm અને 662&nbsp;nmની એપ્રોક્સિમેટ એબસોર્બન્સ મેક્સિમા ધરાવે છે, જ્યારે હરિતદ્રવ્ય ''b'' 453&nbsp;nm and 642&nbsp;nmની એપ્રોક્સિમેટ મેક્સિમા ધરાવે છે.<ref>ગ્રોસ, 1991</ref> *હરિતદ્રવ્ય ''a'' ની શોષણ ટોચ 665&nbsp;nm અને 465&nbsp;nmના સ્તરે હોય છે. હરિતદ્રવ્ય ''a'' 673&nbsp;nm (મહત્તમ) અને 726&nbsp;nmના સ્તરે [[ફ્લોરોસન્ટ]] થાય છે. હરિતદ્રવ્ય ''a'' ની [[પીક મોલર એબસોર્પ્શન કોએફિસિયન્ટ]] 10⁵ M⁻¹ cm⁻¹ કરતા વધી જાય છે જે નાના પરમાણુ ધરાવતા કાર્બનિક સંયોજનોમાં મહત્તમ છે. {{Citation needed|date=September 2009}} ==જૈવસંશ્લેષણ== છોડમાં હરિતદ્રવ્યનું સંશ્લેષણ [[સક્સિનાઇલ-સીઓએ]] અને [[ગ્લાયસિન]]માંથી થઇ શકે છે, જો કે હરિતદ્રવ્ય ''a'' અને ''b'' નું સીધુ ઉત્પાદન [[પ્રોટોક્લોરોફિલાઇડ]]માંથી થાય છે. પ્રોટોક્લોરોફિલાઇડમાંથી હરિતદ્રવ્યમાં ફેરવાવાની પ્રક્રિયાનું છેલ્લું પગલું [[એનગીઓસ્પર્મ]] પ્રકાશ આધારિત છે અને આવા છોડ જો અંધારામાં ઉછેરવામાં આવે તો ફીક્કા [[એટિયોલેટેડ]] હોય છે. [[વાહિનીવિહીન છોડ]] અને હરિત લીલમાં એક વધારાનો પ્રકાશ સ્વતંત્ર ઉત્સેચક હોય છે અને તે અંધારામાં પણ લીલા રંગ સાથે ઉછરી શકે છે. હરિતદ્રવ્ય જાતે પ્રોટીન છે અને તે શોષેલી ઊર્જાને જરૂરી દિશામાં તબદીલ કરી શકે છે. પ્રોટોક્લોરોફિલાઇડ મોટે ભાગે મુક્ત સ્વરૂપમાં થાય છે અને પ્રકાશની સ્થિતિમાં [[પ્રકાશસંવેદક]] તરીકે વર્તે છે અને અત્યંત ઝેરી [[મુક્ત રેડિકલ]] પેદા કરે છે. આમ છોડમાં હરિતદ્રવ્ય પ્રિકર્સની માત્રાનું નિયમન કવા માટે કાર્યક્ષમ વ્યવસ્થા હોવી જરૂરી છે. એન્ગીયોસ્પર્મમાં તે જૈવસંશ્લેષણ પાથવેમાં ઇન્ટરમિડીયેટ સંયોજન પૈકીના એક એમિનોલેવ્યુલિનિક એસિડ (એએલએ)ના સ્તરે થાય છે. એએલએ દ્વારા પોષણ મેળવતા છોડ પ્રોટોક્લોરોફિલાઇડનું ઊંચું અને ઝેરી સ્તર સંચયિત કરે છે માટે ઇજાગ્રસ્ત નિયમન વ્યવસ્થા સાથે મ્યુટન્ટ કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.pnas.org/content/98/22/12826.abstract?ck=nck |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-17 |archive-date=2020-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024130411/https://www.pnas.org/content/98/22/12826.abstract?ck=nck |url-status=dead }}</ref> ક્લોરોસિસ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં [[પર્ણ]] અપુરતા હરિતદ્રવ્યનું ઉત્પાદન કરે છે અને તેને કારણે પાંદડા પીળા બને છે. લોહ તત્ત્વ જેવા પોષક ઘટકોની ખામી અથવા [[મેગ્નેશિયમ]] અથવા [[નાઇટ્રોજન]]ની ઉણપને કારણે ક્લોરોસિસ થાય છે. લોહતત્વની ખામીને કારણે થતા ક્લોરોસિસને આયર્ન ક્લોરોસિસ કહેવાય છે. પોષક ઘટક આધારિત ક્લોરોસિસમાં જમીનની pH મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. ઘણા છોડ ચોકક્સ pH ધરાવતી જમીનમાં જ ઉછરી શકે છે અને તેમની જમીનમાંથી પોષક તત્ત્વો શોષવાની ક્ષમતાનો આધાર જમીનની pH પર રહેલો હોય છે.<ref>{{Cite web |url=http://plantanswers.tamu.edu/turf/iron.html |title=ટર્ફગ્રાસમાં આયર્નક્લોરોસિસ |access-date=2010-08-17 |archive-date=2009-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090528214251/http://plantanswers.tamu.edu/turf/iron.html |url-status=dead }}</ref> ક્લોરોસિસ ઘણીવાર વાઇરસ, બેક્ટેરિયા, ફૂગના ચેપ અથવા જીવાતો સહિતના રોગકારકોને કારણે થાય છે. ==રસોઈમાં ઉપયોગ== હરિતદ્રવ્યની ફૂડ એડિટિવ (રંગક) તરીકે નોંધણી થઇ છે અને તેનો [[E નંબર]] '''E140''' છે. બાવરચી [[પાસ્તા]] અને [[એબસિન્થે]] જેવી અનેક વાનગીઓ અને બેવરેજીસને લીલો રંગ આપવા માટે હરિતદ્રવ્યનો ઉપયોગ કરે છે.<ref name="Adams2004">{{Citation| last = Adams | first = Jad| year = 2004| title = Hideous absinthe : a history of the devil in a bottle| page = 22| isbn = 9780299200008| publisher = University of Wisconsin Press| location = Madison, Wisconsin}}</ref> હરિતદ્રવ્ય પાણીમાં દ્રાવ્ય નથી માટે ઇચ્છિત પરિણામ મેળવવા માટે પહેલા તેને થોડા પ્રમાણમાં તેલ સાથે ભેળવવામાં આવે છે. પ્રવાહી હરિતદ્રવ્યને 1997 સુધી અસ્થિર અને હંમેશા અકૃદરતી ગણવામાં આવતું હતું જ્યારે ફ્રાન્ક એસ એન્ડ લિઝા સેગ્લિયાનોએ [[યુનિવર્સિટી ઓફ ફ્લોરિડા]] ખાતે પ્રવાહી હરિતદ્રવ્યના [[ફ્રીઝ-ડ્રાઇંગ]]નો ઉપયોગ કર્યો હતો અને તેને પાઉડર તરીકે સ્થિર કર્યો હતો અને ભવિષ્યના ઉપયોગ માટે તેને સાચવ્યો હતો. == સંદર્ભો == {{Reflist}} ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://omlc.ogi.edu/spectra/PhotochemCAD/html/alpha.html ઓરેગોન યુનિવર્સિટી ઓફ હેલ્થ એન્ડ સાયન્સિસ] * [http://www.mbl.ku.dk/mkuhl/pages/PDF/Larkum&amp;Kuhl_2005.pdf પીડીએફ રિવ્યૂ-હરિતદ્રવ્ય d: ધ પઝલ રિઝોલ્વ્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313121156/http://www.mbl.ku.dk/mkuhl/pages/PDF/Larkum%26Kuhl_2005.pdf |date=2012-03-13 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=stryer.section.2670 હરિતદ્રવ્ય દ્વારા પ્રકાશ શોષણ] – એનઆઇએચ બુક્સ l3v3l7wg8snw4vulfpdbqir8khxlrwu 0 26336 901706 900989 2026-06-21T04:18:41Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901706 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = City of Houston |settlement_type = [[City]] |nickname = <!--DO NOT CHANGE!!! -->Space City (official), <small>[[Nicknames of Houston|more. . .]]</small><!--Please list unofficial nicknames in Culture Section. See discussion on talk page. Thank you. --> |image_skyline = Montage Houston.jpg |imagesize = |image_caption = |image_flag = Flag of Houston, Texas.svg |image_seal = Seal of Houston, Texas.png |image_map = |mapsize = 250px |map_caption = |image_map1 = |map_caption1 = |pushpin_map=USA |pushpin_map_caption=Location in the United States of America |coordinates_region = US-TX |subdivision_type = [[List of countries|Country]] |subdivision_type1 = [[Political divisions of the United States|State]] |subdivision_type2 = [[List of counties in Texas|Counties]] |subdivision_name = [[United States|United States of America]] |subdivision_name1 = [[Texas]] |subdivision_name2 = <small>[[Harris County, Texas|Harris]], [[Fort Bend County, Texas|Fort Bend]], and [[Montgomery County, Texas|Montgomery]]</small> |government_type = [[Mayor–council government|Mayor–council]] |leader_title = [[List of mayors of Houston|Mayor]] |leader_name = [[Annise Parker]] |area_magnitude = 1 E8 |area_total_sq_mi = 601.7 |area_total_km2 = 1558 |area_land_sq_mi = 579.4 |area_land_km2 = 1501 |area_water_sq_mi = 22.3 |area_water_km2 = 57.7 |population_as_of July 1, 2007 (http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2007-01.xls) |population_as_of = 2008 |population_footnotes =<ref name="2008Estimate">{{Cite web | title = Houston city, Texas, US Census | work = US Census | access-date = 2010-01-02 | url = http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFPopulation?_event=ChangeGeoContext&geo_id=16000US4835000&_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&_street=&_county=Houston%2C+Tx&_cityTown=Houston2C+Tx&_state=&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=010&_submenuId=population_0&ds_name=null&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=link | archive-date = 2009-09-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090904022318/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFPopulation?_event=ChangeGeoContext&geo_id=16000US4835000&_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&_street=&_county=Houston%2C+Tx&_cityTown=Houston2C+Tx&_state=&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=010&_submenuId=population_0&ds_name=null&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=link | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Texas by Place - GCT-T1-R. Population Estimates (geographies ranked by estimate) | work = US Census | access-date = 2010-01-03 | url = http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?-ds_name=PEP_2008_EST&-mt_name=PEP_2008_EST_GCTT1R_ST9S&-geo_id=04000US48&-format=ST-9&-tree_id=806&-context=gct | archive-date = 2011-01-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110103050250/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?-ds_name=PEP_2008_EST&-mt_name=PEP_2008_EST_GCTT1R_ST9S&-geo_id=04000US48&-format=ST-9&-tree_id=806&-context=gct | url-status = dead }}</ref> |population_total = 2257926 <small>([[List of United States cities by population|4^th U.S.]])</small> |population_urban = 3822509 <small>([[List of United States urban areas|10^th U.S.]])</small> |population_metro = 5867489 <small>([[Table of United States Metropolitan Statistical Areas|6^th U.S.]])</small> |population_note = |population_density_sq_mi = 3,872 |population_density_km2 = 1,471 |population_blank1_title = [[Demonym]] |population_blank1 = Houstonian |timezone = [[North American Central Time Zone|CST]] |utc_offset = -6 |timezone_DST = [[North American Central Time Zone|CDT]] |utc_offset_DST = -5 |postal_code_type = |postal_code = |area_code = [[Area code 713|713]], [[Area code 281|281]], [[Area code 832|832]] |latd = 29 |latm = 45 |lats = 46 |latNS = N |longd = 95 |longm = 22 |longs = 59 |longEW =W|coordinates_display=0 |elevation_m = 13 |elevation_ft = 43 |established_title = [[Municipal corporation|Incorporated]] |established_date = June 5, 1837 |blank_name = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]] |blank_info = 48-35000{{GR|2}} |blank1_name = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID |blank1_info = 1380948{{GR|3}} |website = [http://www.houstontx.gov/ houstontx.gov] |footnotes = }} '''હ્યુસ્ટન''' [[અમેરિકા]]માં વસ્તીની દ્રષ્ટિએ ચોથું સૌથી મોટું શહેર અને [[ટેક્સાસ]] રાજ્યનું સૌથી મોટું શહેર છે. અમેરિકાની વસ્તીગણતરીના અંદાજ મુજબ, વર્ષ 2008 સુધી {{convert|600|mi2|km2|abbr=off}}વિસ્તારની અંદર આ શહેરની વસ્તી 23 લાખ હતી.<ref name="2008Estimate"/> હ્યુસ્ટન [[હેરિસ કાઉન્ટી]]ની બેઠક છે અને મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર {{nowrap|[[Greater Houston|Houston–Sugar Land–Baytown]]}}નું આર્થિક કેન્દ્ર છે. અમેરિકાના આ {{nowrap|sixth-largest}}મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારની વસ્તી 59 લાખ છે. હ્યુસ્ટનની સ્થાપના 30 ઓગસ્ટ, 1836ના રોજ {{nowrap|[[Buffalo Bayou]]}}નદીના કિનારા નજીકની જમીન પર [[ઓગસ્ટ્સ ચેપમેન એલન]] અને [[જોહન કિર્બી એલન]] બંધુઓએ કરી હતી.<ref name="HouHTO">{{cite web|access-date= 2008-06-01 |url= http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/hdh03 |title="Houston, Texas" |date=January 19, 2008 |author=McComb, David G. |work=Handbook of Texas Online }}</ref> જૂન 5, 1837,ના દિવસે શહેરની સંસ્થાપના થઇ અને તેને [[ટેક્સાસ ગણરાજ્ય]]ના પ્રમુખ —પૂર્વ જનરલ [[સેમ હ્યુસ્ટન]] પરથી નામ અપાયું —જેણે [[સેન જેકિંટોના યુદ્ધ]]ની આગેવાની કરી હતી, જે જ્યાં આ શહેરની સ્થાપના થઇ તેની {{convert|25|mi|km|abbr=off}}પૂર્વમાં થયુ હતુ. બંદર અને રેલમાર્ગ ઉદ્યોગના અડપી વિકાસ,સાથે 1901માં ઓઇલની શોધને લીધે, શહેરની વસ્તીમામ સતત અને અડપી વૃદ્ધિ થઇ. મધ્ય વીસમી સદીમાં,હ્યુસ્ટન ટેક્સાસ વૈદ્યકીય કેન્દ્ર—વિશ્વનું સૌથી મોટું આરોગ્યરક્ષા અને સંશોધન સંસ્થાનોનુ કેન્દ્રીકરણ—અને નાસા'નુ [[જોહન્સન અવકાશ કેન્દ્ર]], જ્યાં મિશન કંન્ટ્રોલ સેન્ટર સ્થિત છે. બીટા વર્લ્ડ સિટી તરીકે રેટિંગ પામેલા હ્યુસ્ટનનું અર્થતંત્ર ઊર્જા, ઉત્પાદન, એરોનોટિક્સ, પરિવહન અને હેલ્થકેર ક્ષેત્રોમાં વ્યાપક ઔદ્યોગિક આધાર ધરાવે છે. આ શહેર બિલ્ડિંગ ઓઇલફિલ્ડ ઇક્વિપમેન્ટ માટેનું અગ્રણી કેન્દ્ર છે. અમેરિકામાં તેના કરતાં એકમાત્ર ન્યૂયોર્ક શહેર વધારે [[ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓ]]નું હેડક્વાર્ટર ધરાવે છે.<ref name="Fortune 500"/><ref name="lboro.ac.uk">{{Cite web | title = GaWC - The World According to GaWC 2008 | work = Globalization and World Cities Research Network | access-date = 2009-03-01 | url = http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html | archive-date = 2016-08-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html | url-status = dead }}</ref> [[હ્યુસ્ટનનું બંદર]] અમેરિકાના વિવિધ બંદરોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય જળપરિવહન ક્ષમતાના સંચાલનમાં ટોચનું અને કાર્ગો પરિવહન ક્ષમતાના સંચાલનમાં બીજુ સ્થાન ધરાવે છે.<ref name="port ranking">[http://www.aapa-ports.org/files/Statistics/2004%5FUS%5FPORT%5FCARGO%5FTONNAGE%5FRANKINGS.xls અમેરિકન બંદર રેન્કિંગ દ્વારા કાર્ગો વોલ્યુમ 2004]. બંદર ઉદ્યોગ માહિતી, ''અમેરિકન બંદર સત્તામંડળનું સંગઠન'' . 2004. 2007-01-15 પર સુધારેલ {{Wayback|url=http://www.aapa-ports.org/files/Statistics/2004%5FUS%5FPORT%5FCARGO%5FTONNAGE%5FRANKINGS.xls|date =20070927222840|bot=DASHBot}}</ref> શહેરમાં વિવિધ વંશીય અને ધાર્મિક પૃષ્ઠભૂમિના લોકો રહે છે. અહીં મોટી સંખ્યામાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયના લોકો રહે છે અને તેમનું પ્રમાણ વધતું જાય છે. આ શહેર અનેક સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ છે અને વિવિધ પ્રકારના પ્રદર્શનો યોજાય છે. [[હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] દર વર્ષે 70 લાખ કરતાં વધારે મુલાકાતીઓ આકર્ષે છે. હ્યુસ્ટનના [[થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ]]માં વિઝ્યુઅલ અને પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ સક્રિય છે તથા અમેરિકાના થોડા શહેરોમાંનું એક છે જે તમામ મુખ્ય [[પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ]] આખું વર્ષ નિવાસી કંપનીઓ ઓફર કરે છે.<ref name="ikvngd">"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/20AW005.pdf Museums and Cultural Arts]|31.8&nbsp;KB}}"''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ. </ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:samuel houston.jpg|thumb|upright|left|સેમ હ્યુસ્ટન]] ન્યૂયોર્કના બે રિયલ એસ્ટેટ સાહસિકો [[જોહન કિર્બી એલેન]] અને [[ઓગસ્ટસ ચેપમેન એલેન]]એ ઓગસ્ટ, 1836માં શહેર સ્થાપવાના ઉદ્દેશ સાથે [[બફેલો બાયુ]]ની બાજુમાં {{convert|6642|acre|km2}}જમીન ખરીદી હતી.<ref name="Coutinho">{{cite news|title=Brief history of Houston|last=Coutinho|first=Juliana|url=http://www.stp.uh.edu/vol66/13/news/news-index.html|work=[[The Daily Cougar]]|date=2000-09-13|access-date=2007-02-06|archive-date=2006-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20060918053418/http://www.stp.uh.edu/vol66/13/news/news-index.html|url-status=dead}}</ref> એલેન બંધુઓએ શહેરનું નામ [[સેમ હ્યુસ્ટન]] પરથી રાખવાનો નિર્ણય કર્યો હતો, જેઓ [[સેન જેસિન્ટોની લડાઈ]]<ref name="Coutinho"/>ના લોકપ્રિય સેનાપતિ હતા અને સપ્ટેમ્બર, 1836માં [[ટેક્સાસના પ્રમુખ]] તરીકે ચૂંટાયા હતા. હ્યુસ્ટનને પાંચમી જૂન, 1837ના રોજ મંજૂરી મળી ગઈ હતી અને તેના પ્રથમ મેયર [[જેમ્સ એસ હોલમેન]] બન્યાં હતાં.<ref name="HouHTO"/> તે જ વર્ષે હ્યુસ્ટન હેરિસબર્ગ કાઉન્ટી (હવે હેરિસ કાઉન્ટ)ની કાઉન્ટી બેઠક અને [[ટેક્સાસ ગણતંત્ર]]ની કામચલાઉ રાજધાની બન્યું હતું.<ref name="SHQa4">{{cite journal | last = Looscan | first = Adele B. | title = Harris County, 1822–1845 | journal = Southwestern Historical Quarterly | volume = 19 | pages = 37–64 | year = 1916 | url = http://www.tshaonline.org/publications/journals/shq/online/v019/n1/article_4.html | access-date = 2007-02-07 | archive-date = 2011-09-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110912154531/http://www.tshaonline.org/publications/journals/shq/online/v019/n1/article_4.html | url-status = dead }}</ref> 1840માં કમ્યુનિટીએ નવા નિર્માણ પામેલા બફેલો બાયુ બંદર પર જળપરિવહન અને જહાજ ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવાના ભાગરૂપે વ્યાપાર ચેમ્બરની સ્થાપના કરી હતી.<ref>[http://www.houstontx.gov/hr/savvypages/sum06/sum06_heritage.htm બોર્ન ઓન બાયૂઃ સિટીસ મર્કી સ્ટાર્ટ]. જોહન પેરી, સિટી સેવી ઓનલાઇન એડિશન. ઉનાળો 2006માં પ્રકાશિત. 2007-02-06 પર સુધારેલ {{Wayback|url=http://www.houstontx.gov/hr/savvypages/sum06/sum06_heritage.htm|date =20071008072758|bot=DASHBot}}</ref> 1860 સુધીમાં હ્યુસ્ટન કપાસની નિકાસ માટે વ્યાવસાયિક અને રેઇલરોડ કેન્દ્ર તરીકે વિકસી ગયું હતું.<ref name="SHQa4"/> ટેક્સાસના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાંથી વિવિધ રેલમાર્ગો હ્યુસ્ટનમાં ભેગાં થતાં, જ્યાં તેમને [[ગેલ્વેસ્ટોન]] અને [[બ્યુમોન્ટ]] બંદરોની રેલવે લાઇન્સ મળતી હતી. [[અમેરિકાના ગૃહયુદ્ધ]] દરમિયાન હ્યુસ્ટન જનરલ [[જોહન બેન્કહેડ મેગ્રજર]]નું વડુંમથક હતું, જેમણે [[ગેલ્વેસ્ટોનની લડાઈ]] માટે સંગઠનાત્મક સ્થળ તરીકે શહેરનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref name="Sabine">{{cite book|last=Cotham|first=Edward T.|title=Sabine Pass: The Confederacy's Thermopylae|year=2004|publisher=[[University of Texas Press]]|location=Austin, Texas|isbn=0-292-70594-8}}</ref> ગૃહયુદ્ધ પછી હ્યુસ્ટનના વ્યાવસાયિકોએ જળપરિવહનની વિશાળ વ્યવસ્થાનો વિસ્તૃત કરવાના પ્રયાસો શરૂ કર્યા હતા જેથી શહેરના મધ્યભાગ અને ગેલ્વેસ્ટોન બંદર નજીકના વિસ્તાર વચ્ચે વધારે વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિ હાથ ધરી શકાય. 1890 સુધીમાં હ્યુસ્ટન ટેક્સાસના રેલવેમાર્ગનું કેન્દ્ર બની ગયું હતું. [[ચિત્ર:Old map-Houston-1873.jpg|thumb|હ્યુસ્ટન, સિરકા 1873]] 1900માં ગેલ્વેસ્ટોન પર વિનાશક [[ચક્રવાત]] ત્રાટક્યું પછી હ્યુસ્ટનને વ્યવહારિક રીતે ઊંડાપાણીનું બંદર બનાવવાના પ્રયાસો શરૂ થયા હતા.<ref>[http://www.tsl.state.tx.us/governors/rising/sayers-galv.html જે એચ ડબલ્યુ સ્ટીલ ટૂ સેયર્સ, સપ્ટેમ્બર 11-12, 1900] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117083321/http://www.tsl.state.tx.us/governors/rising/sayers-galv.html |date=2010-11-17 }}. ''ટેક્સાસ સ્ટેટ લાઇબ્રેરી એન્ડ આર્કાઇવ કમિશન'' , 31 ઓગસ્ટ, 2007 પર સુધારેલ</ref> તે પછીના વર્ષે બ્યુમોન્ટ નજીક [[સ્પિન્ડલટોપ]] [[ઓઇલ ક્ષેત્ર]]માં તેલ મળી આવ્યું હતું, જેના પગલે ટેક્સાસમાં પેટ્રોલીયમ ઉદ્યોગના વિકાસને પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું.<ref>{{cite book|title=Oil in Texas: The Gusher Age, 1895–1945|last=Olien|first=Diana Davids|coauthors=Olien, Roger M.|year=2002|publisher=University of Texas Press|location=Austin, Texas|isbn=0-292-76056-6}}</ref> 1902માં રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[થિયોડર રુઝવેલ્ટ]]એ હ્યુસ્ટન શિપ ચેનલને સુધારવાના પ્રોજેક્ટ માટે 10 લાખ ડોલસ મંજૂર કર્યા હતા. 1910 સુધીમાં શહેરની વસ્તી 78,800 થઈ ગઈ હતી, જે એક દાયકા કરતાં લગભગ બમણી હતી. આ શહેરનો અભિન્ન હિસ્સો આફ્રિકન અમેરિકનો હતા, જેમની સંખ્યા 23,929 કે રહેવાસીઓની લગભગ 33 ટકા હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.houstonhistory.com/decades/history5h.htm|title=Marvin Hurley, 1910-1920, Houston History|access-date= 2008-04-06}}</ref> ત્યારબાદ તેમણે ફોર્થ વોર્ડમાં મજબૂત વ્યાવસાયિક વર્ગ વિકસાવ્યો હતો. રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[વુડ્રો વિલ્સન]]એ 1914માં હ્યુસ્ટનમાં ઊંડા પાણીના બંદરને ખુલ્લું મૂક્યું હતું. આ રીતે બંદર ખોદવાની શરૂઆત થયાના સાત વર્ષ પછી તે નવી ક્ષમતા સાથે ફરી ધમધમતું થયું હતું. 1930 સુધીમાં હ્યુસ્ટન ટેક્સાસનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર અને હેરિસ સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતી કાઉન્ટી બની ગયું હતું.<ref>{{cite journal | last = Gibson | first = Campbell | title = Population of the 100 Largest Cities and Other Urban Places in the United States: 1790 to 1990 | journal = Population Division, U.S. Census Bureau | publisher = U.S. Census Bureau | month= June | year= 1998 | url = http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> [[બીજું વિશ્વયુદ્ધ]] શરૂ થયું ત્યારે બંદરની માલવહન ક્ષમતામાં ઘટાડો થયો હતો અને જહાજ પ્રવૃત્તિઓ બંદ કરી દેવામાં આવી હતી. જોકે યુદ્ધથી શહેરનો આર્થિક લાભ થયો નહોતો. યુદ્ધ દરમિયાન કૃત્રિમ રબરના ઉત્પાદનો અને પેટ્રોલીયમની માગને કારણે જહાજ ચેનજ પાસે પેટ્રોકેમિકલ રીફાઇનરીઝ અને ઉત્પાદન પ્લાટન્સનું નિર્માણ થયું હતું.<ref>{{cite web | title = Houston Ship Channel | work = TSHA Handbook of Texas | url = http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/rhh11 | access-date = 2007-02-18}}</ref> [[પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ ]]દરમિયાન [[એલિંગ્ટન ફિલ્ડ]]નું નિર્માણ શરૂ થયું હતું, જે બોમ્બાર્ડીયર્સ અને દરિયાખેડૂઓ માટે તાલીમકેન્દ્ર તરીકે પુનર્જીવિત થયું હતું.<ref>{{cite web | last = Carlson | first = Erik | title = Ellington Field: A Short History, 1917–1963 | work = National Aeronautics and Space Administration | month= February | year= 1999 | url = http://www.jsc.nasa.gov/history/ellington/Ellington.pdf | access-date = 2007-02-18|format=PDF}}</ref> એમ ડી એન્ડર્સન ફાઉન્ડેશનએ 1945માં [[ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]]ની સ્થાપના કરી હતી. યુદ્ધ પછી હ્યુસ્ટનનું અર્થતંત્ર બંદર આધારિત બની ગયું હતું. 1948માં શહેરની હદ બહારના કેટલાંક વિસ્તારોને શહેરની મર્યાદામાં સામેલ કરવામાં આવ્યાં હતાં, જેમનું કદ શહેરના કદ કરતાં બમણું હતું અને હ્યુસ્ટનનો પ્રસાર ચારે તરફ થયો હતો.<ref name="HouHTO"/><ref>{{cite web | last = Streetman | first = Ashley | title = Houston Timeline | work = Houston Institute for Culture | url = http://www.houstonculture.org/resources/houstontime.html | access-date = 2007-02-06 | archive-date = 2006-12-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061208185328/http://www.houstonculture.org/resources/houstontime.html | url-status = dead }}</ref> 1950માં એર કન્ડિશનિંગની ઉપલબ્ધતાએ અનેક કંપનીઓને હ્યુસ્ટનમાં પુનઃસ્થાપિત થવાની પ્રેરણા આપી હતી, જેના પરિણામે તેના અર્થતંત્રને મોટો વેગ મળ્યો હતો અને શહેરનું અર્થતંત્ર ઊર્જા ક્ષેત્ર પર આધારિત બન્યું હતું.<ref>[http://www.oldhouseweb.com/stories/Detailed/725.shtml હાવ એર કન્ડિશનિંગ ચેન્જ્ડ અમેરિકા]. ''ધ ઓલ્ડ હાઉસ વેબ'' , 4 એપ્રિલ, 2007 પર સુધારેલ</ref><ref>[http://www.hgs.org/en/articles/printview.asp?26 એ શોર્ટ હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216122901/http://www.hgs.org/en/articles/printview.asp?26 |date=2007-02-16 }}. ''હ્યુસ્ટન જીયોલોજિકલ ઓક્ઝિલરી'' , 4 એપ્રિ, 2007 પર સુધારેલ</ref> [[ચિત્ર:Challenger Ferry Flight Flyover of Lyndon B. Johnson Space Center.jpg|thumb|left|ધ સ્પેસ શટલ, બોઇંગ 747 એસસી પર, જોહન્સન અવકાશ કેન્દ્ર]] બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન સ્થાનિક જહાજનિર્માણ ઉદ્યોગના ઉત્પાદનમાં વધારો થતાં હ્યુસ્ટનની વૃદ્ધિ થઈ હતી <ref>{{cite web | title = Shipbuilding | work = TSHA Handbook of Texas | url = http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/ets03 | access-date = 2007-02-18}}</ref>અને 1961માં નાસાનું મેનડ સ્પેસક્રાફ્ટ સેન્ટર (1973માં તેનું નામ બદલીને [[લીંડન બી જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટર]] કરવામાં આવ્યું હતું) સ્થપાયું હતું, જેથી શહેરમાં એરોસ્પેસ ઉદ્યોગ શરૂ થયો હતો. "[[દુનિયાની આઠમી અજાયબી]]" <ref>{{cite news | last = Barks | first = Joseph V. | title = Powering the (New and Improved) "Eighth Wonder of the World" | work = Electrical Apparatus | date = November 2001 | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3726/is_200111/ai_n9011574 | access-date = 2007-01-16 | archive-date = 2007-12-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071201040513/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3726/is_200111/ai_n9011574 | url-status = dead }}</ref>તરીકે જાણીતો [[એસ્ટ્રોડોમ]] 1965માં વિશ્વના પ્રથમ ઇનડોર ડોમ સ્પોર્ટ્સ સ્ટેડિયમ તરીકે ખુલ્લો મૂકાયો હતો. 1970ના દાયકાના અંતિમ વર્ષો દરમિયાન હ્યુસ્ટનમાં વસ્તીનો વધારો થયો હતો, કારણ કે [[રસ્ટ બેલ્ટ]] રાજ્યોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોએ ટેક્સાસમાં સ્થળાંતર કર્યું હતું.<ref>{{cite web | url=http://www.texasalmanac.com/culture/groups/polish.html | title=Polish-Texans | work=Texas Almanac 2004-2005 | access-date=2007-02-06 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205065135/http://www.texasalmanac.com/culture/groups/polish.html | url-status=dead }}</ref> નવા રહેવાસીઓ પેટ્રોલીયમ ઉદ્યોગમાં રહેલી રોજગારીની પુષ્કળ તકો માટે આવ્યાં હતાં, જેના પરિણામે [[આરબ ઓઇલ એમ્બાર્ગો]]ની રચના થઈ હતી. 1980ના દાયકાની મધ્યે ઓઇલની કિંમતમાં અચાનક થયેલા ઘટાડાના પગલે શહેરની વધતી જતી ગીચતમાં ઘટાડો થયો હતો. [[સ્પેસ શટલ ચેલેન્જર]] લોંચ થયા પછી ટૂંક સમયમાં વિસ્ફોટ થયા બાદ 1986માં સ્પેસ ઉદ્યોગને પણ ફટકો પડ્યો હતો. 1980ના દાયકાના અંતે મંદીના કારણે શહેરના અર્થતંત્ર પર નકારાત્મક અસર થઈ હતી. મંદીના કારણે 1990ના દાયકા સુધી હ્યુસ્ટને એરોસ્પેસ અને હેલ્થકેર તથા બાયોટેકનોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરી તેના અર્થતંત્રમાં વૈવિધ્ય લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને પેટ્રોલીયમ ઉદ્યોગ પર નિર્ભરતા ઘટાડવાનો નિર્ણય લીધો હતો. 1997માં હ્યુસ્ટનવાસીઓએ [[લી પી બ્રાઉન]]ને શહેરના પ્રથમ આફ્રિકન અમેરિકન મેયર તરીકે ચૂંટ્યાં હતાં.<ref>{{cite web | url=http://www.thehistorymakers.com/biography/biography.asp?bioindex=937&category=politicalMakers | title=Lee P. Brown - Biography | work=TheHistoryMakers.com | access-date=2007-01-22 | archive-date=2016-11-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161110215849/http://www.thehistorymakers.com/biography/biography.asp?bioindex=937&category=politicalMakers | url-status=dead }}</ref> જૂન, 2001માં [[ઉષ્ણકટિબંધીય તોફાન એલિસ્ન]] ત્રાટક્યુ હતું અને હ્યુસ્ટનના વિસ્તારોમાં સુધીનો વરસાદ થયો હતો, {{convert|40|in|mm}}જેના પગલે શહેરના ઇતિહાસનું સૌથી વિનાશક પૂર આવ્યું હતું. એટલું જ નહીં તોફાનથી અબજો ડોલરનું નુકસાન થયું હતું અને ટેક્સાસમાં 20 લોકો માર્યા ગયા હતા.<ref>{{cite news|title=Allison's Death Toll Hits 43|last=Ward|first=Christina|url=http://www.redcross.org/news/ds/floods/010618houston.html|work=RedCross.org|date=2001-06-18|access-date= 2007-01-01}}</ref> તે જ વર્ષ ડીસેમ્બર મહિના સુધીમાં હ્યુસ્ટનની ઊર્જા કંપની [[એનરોન]] આર્થિક રીતે તૂટી ગઈ હતી, જે અમેરિકાના ઇતિહાસમાં ત્રીજું સૌથી મોટી રકમનું દેવાળું ફૂક્યું હતું. તપાસ દરમિયાન જાણવા મળ્યું હતું કે કંપનીમાં બનાવટી ભાગીદારીઓ રચાઈ હતી અને ઋણ છુપાવવામાં આવ્યું હતું અને વધારે પડતો નફો દેખાડવામાં આવ્યો હતો. ઓગસ્ટ, 2005માં [[ચક્રવાત કેટરિના]] ત્રાટકતાં [[ન્યૂ ઓરલીન્સ]]માંથી દોઢ લાખ કરતાં વધારે લોકોને હ્યુસ્ટને આશ્રય આપ્યો હતો.<ref>{{cite news | title = Katrina's Human Legacy | work = Houston Chronicle | date= 2006-08-27 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4178618 | access-date = 2007-08-29}}</ref> તેના એક મહિના પછી [[ગલ્ફના કિનારા]] તરફ [[ચક્રવાત રિટા]] આગળ વધ્યું ત્યારે હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાંથી અંદાજે 2.5 લાખ લોકોએ સ્થળાંતર કર્યું હતું. જોકે આ ચક્રવાતથી હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં મોટી જાનમાલની હાનિ થઈ નહોતી અને તોફાન તેને છોડીને આગળ વધી ગયું હતું. અમેરિકાના ઇતિહાસમાં તે સૌથી મોટું શહેરી સ્થળાંતર ગણાય છે.<ref>{{cite news | last = Flakus | first = Greg | title = Recovery Beginning in Areas Affected by Hurricane Rita | work = Voice of America News | date = 2005-09-25 | url = http://www.voanews.com/english/archive/2005-09/2005-09-25-voa33.cfm | access-date = 2007-01-10 | archive-date = 2007-01-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070110220637/http://voanews.com/english/archive/2005-09/2005-09-25-voa33.cfm | url-status = dead }}</ref><ref>[http://www.house.gov/brady/2007_appropriations.shtml ટેક્સાસ 2007 એપ્રોપ્રિએશન્સ પ્રોજેક્ટ રીક્વેસ્ટ્સની આઠમી કોંગ્રેસનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107112644/http://www.house.gov/brady/2007_appropriations.shtml |date=2007-01-07 }}. કોંગ્રેસમેન કેવિન બ્રેડી, ટેક્સાસનું આઠમું ડિસ્ટ્રિક્ટ. 2007-01-10 પર સુધારેલ</ref> {{-}} == ભૂગોળ == {{Main|Geography of Houston}} [[ચિત્ર:Large Houston Landsat.jpg|thumb|હ્યુસ્ટનનું સાદ્રશ્ય રંગીન ચિત્ર ]] અમેરિકાના વસ્તીગણતરી બ્યૂરોના જણાવ્યા મુજબ, શહેરનો કુલ વિસ્તાર {{convert|601.7|mi2|km2|abbr=off}} છે, જેમાં જમીનનો વિસ્તાર {{convert|579.4|mi2|km2|abbr=off}} છે અને પાણીનો વિસ્તાર {{convert|22.3|mi2|km2|abbr=off}} છે.<ref>[http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4835000.html અમેરિકાના વસ્તીગણતરી બ્યૂરોમાંથી હ્યુસ્ટન (શહેર) પર ઝડપથી પ્રાપ્ત માહિતીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220105716/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/48/4835000.html |date=2010-02-20 }}. અમેરિકા વસ્તીગણતરી બ્યૂરો. 2009-02-28 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનનો મોટા ભાગનો વિસ્તાર [[અખાતના કિનારાના મેદાન]] પર સ્થિત છે અને તેની વનસ્પતિસૃષ્ટિને સમશીતોષ્ણ ઘાસની જમીન અને જંગલમાં વર્ગીકૃત કરવામા્ં આવી છે. મોટા ભાગનું શહેર જંગલની જમીન, ભેજવાળી જમીન કે [[ઘાસના મેદાન]] પર નિર્માણ થયું છે, જે આજે પણ આજુબાજુના વિસ્તારોમાં નજરે ચડે છે. [[શહેરી જૂથો]] સાથે સંયુક્તપણે સ્થાનિક ભૂપ્રદેશની સપાટતાને કારણે અવારનવાર પૂરની સમસ્યા ઊભી થાય છે.<ref>[http://www.crwr.utexas.edu/gis/gishyd98/class/trmproj/ahrens/prepro.htm સીઆરડબલ્યુઆર-પ્રીપ્રો અને એચઇએસ-એચએમએસનો ઉપયોગ કરીને બફેલો બાયૂ માટે પૂરની આગામી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204065252/http://www.crwr.utexas.edu/gis/gishyd98/class/trmproj/ahrens/prepro.htm |date=2007-02-04 }}. ''જળ સ્રોતોમાં સંશોધન માટેનું કેન્દ્ર, ઓસ્ટિન ખાતે ધ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ એટ ઓસ્ટિન'' , 2007-01-10.</ref> શહેરનો મધ્ય ભાગ દરિયાઈની સપાટીથી {{convert|50|ft|m|abbr=off}} ઉપર સ્થિત છે <ref>[http://www.topoquest.com/map.asp?lat=29.75737&amp;lon=-95.36387&amp;size=m&amp;u=4&amp;datum=nad27&amp;layer=DRG&amp;s=100 ડાઉનટાઉન હ્યુસ્ટન, ટેક્સાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530191738/https://www.topoquest.com/map.php?lat=29.75737&lon=-95.36387&datum=nad27&zoom=16 |date=2020-05-30 }}. ''TopoQuest.com'' 2008-07-05 પર સુધારેલ.</ref> અને ઉત્તરપૂર્વ હ્યુસ્ટનમાં {{convert|125|ft|m|abbr=off}} સૌથી ઊંચો પોઇન્ટ છે.<ref>[http://www.topoquest.com/map.asp?lat=29.96645&amp;lon=-95.56326&amp;size=l&amp;datum=nad83&amp;layer=DRG&amp;s=100 યુએસજીએસ સેટ્સુમા (ટીએક્સ) ટોપો મેપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530191737/https://www.topoquest.com/map.php?lat=29.96645&lon=-95.56326&datum=nad83&zoom=16 |date=2020-05-30 }}. ''TopoQuest.com'' . 2008. 2008-07-05 પર સુધારેલ. '''''નોંધઃ'' ''' ''હ્યુસ્ટન શહેરની સરહદોને "હ્યુસ્ટન કોર્પ બીડીવાય"ને સમાંતર ડોટેલ લાઇન વડે દર્શાવવામાં આવી છે.''</ref><ref>[http://www.houstontx.gov/planning/suprnbhds/landuse/sn1lu.html સુપર નેબરહૂડ# 1-વિલોબ્રૂક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061215195825/http://www.houstontx.gov/planning/suprnbhds/landuse/sn1lu.html |date=2006-12-15 }}. ''હ્યુસ્ટન શહેર'' . 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> એક સમયે શહેર તેની જરૂરિયાત માટે [[ભૂગર્ભીય જળ]] પર આધારિત હતું, પણ જમીન [[નીચે બેસી જતાં]] શહેરને [[હ્યુસ્ટન જળાશય]] અને [[કોનરી જળાશય]] જેવા સ્રોતો પર આધાર રાખવો પડે છે.<ref name="HouHTO"/><ref name="USGS_Subsidence_Fault_Creep">{{PDFlink|[http://pubs.usgs.gov/circ/circ1182/pdf/07Houston.pdf HOUSTON-GALVESTON, TEXAS Managing Coastal Subsidence]|5.89&nbsp;MB}}. ''[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીઓલોજિકલ સર્વે]]'' . 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં સમગ્ર શહેરમાં ચાર મુખ્ય [[બાયૂ]] પાસિંગ છે. [[બફેલો બાયૂ]] શહેરની મધ્ય ભાગમાંથી અને [[હ્યુસ્ટન શિપ ચેનલ]]માંથી પસાર થાય છે. તેમાં ત્રણ શાખા છેઃ [[વ્હાઇટ ઓક બાયૂ]] જે મધ્યભાગની ઉત્તરે પડોશી [[હાઇટ્સ]]માંથી પસાર થાય છે અને પછી મધ્યભાગ તરફ વળી જાય છે. બ્રાઇસ બાયૂ [[ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]]ને સમાંતર પસાર થાય છે અને સિમ્સ બાયૂ હ્યુસ્ટનની દક્ષિણે અને હ્યુસસ્ટનના મધ્યભાગમાંથી પસાર થાય છે. શિપ ચેનલ [[ગેલ્વેસ્ટોન]]માંથી પસાર થાય છે અને પછી [[મેક્સિકોના અખાત]]માં મળી જાય છે. === ભૂસ્તરશાસ્ત્ર === હ્યુસ્ટનના જમીનની સપાટીનો આધાર [[અસંગઠિત]] [[માટી]], માટીના [[પોચા ખડક]] અને નબળી રીતે બંધાયેલા [[રેતી]]ના સ્તરનો છે, જે જમીનમાં કેટલાક માઇલ સુધી ઊંડે ઉપલબ્ધ છે. આ પ્રદેશનું [[ભૂસ્તર]] નદીની રેતીના એકત્ર થયેલા સ્તરોનું છે, જે [[ખડકીય પર્વતો]]ના ધસારામાંથી રચાયું છે. આ વિવિધ [[જળકૃત કચરા]]માં કોહવાઈ ગયેલા કાર્બનિક પદાર્થો પર સમય જતાં રેતીઓ અને માટી જમા થાય છે અને ઓઇલ તથા કુદરતી વાયુમાં પરિવર્તિત થાય છે. જળકૃત ખડકાની નીચેના સ્તરો ખડકીય ક્ષાર [[હેલાઇટ]]ના પાણી જમા થયેલા સ્તર હોય છે. છિદ્રાળુ સ્તરો સમય જતાં દબાયા છે અને ઉપર આવવા દબાણ અનુભવે છે. તેઓ ઉપર આવે છે ત્યારે [[મીઠાના ખડકના ગુંબજ]] જેવી રચનામાંથી જળકૃત ખડકોની આસપાસ મીઠું ખેંચાય છે, ઘણી વખત ઓઇલ અને વાયુ બહાર નીકળે છે, જે આજુબાજુની છિદ્રાળુ રેતીમાંથી બહાર આવે છે. જાડી, સમૃદ્ધ, કેટલીક વખત કાળી થઈ ગયેલી જમીનની સપાટી શહેરના બહારના વિસ્તારોમાં ચોખાની ખેતી માટે યોગ્ય પુરવાર થાય છે, જ્યાં શહેરનો સતત વિકાસ થઈ રહ્યો છે.<ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/hch07 હેરિસ કાઉન્ટી]. ''[[ટેક્સાસની હેન્ડબુક]] ઓનલાઇન.'' 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref><ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/afr01 રાઇસ કલ્ચર]. ''[[ટેક્સાસની હેન્ડબુક]] ઓનલાઇન.'' 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં 150 કરતાં વધારે સક્રિય [[ફાંટ]] છે (એક અંદાજ પ્રમાણે 300 સક્રિય ફાંટ), જેની સરેરાશ લંબાઈ {{convert|310|mi|km|abbr=off}}<ref>અર્લ આર વર્કબીક, કાર્લ ડબલ્યુ રાત્ઝલાફ યુઅલ એસ ક્લેન્ટન. "[http://pubs.usgs.gov/mf-maps/mf1136/mf1136/ ઉત્તર-મધ્યના વિસ્તાર અને પશ્ચિમ હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં ફાંટો, ટેક્સાસ]", ''[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીઓલોજિકલ સરવે]]'' , 2005-09-16. 2006-12-12 પર સુધારેલ.</ref><ref>[http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html સક્રિય ફાંટના સિદ્ધાંત.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091205154143/http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html |date=2009-12-05 }}[http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html હ્યુસ્ટન વિસ્તાર, ટેક્સાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091205154143/http://www.geotecheng.com/gd_geological_faults_enlarged_map.html |date=2009-12-05 }}, ''અમેરિકન કૃષિ વિભાગ'' , મે 1984. 2006-12-14 પર સુધારેલ.</ref> જેમાં [[લોંગ પોઇન્ટ-યુરેકા હાઇટ્સ ફોલ્ટ સીસ્ટમ]] છે, જે શહેરના કેન્દ્રમાથી પસાર થાય છે. હ્યુસ્ટનમાં કોઈ મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક [[ધરતીકંપો]] થયા નથી, પણ ઊંડા ભૂતકાળમાં કે ભવિષ્યમાં આ પ્રકારના ધરતીકંપોની શક્યતાને સંશોધકો નકારી કાઢતાં નથી. હ્યુસ્ટનની દક્ષિણપૂર્વ વિસ્તારમાં જમીન ધસી રહી છે, કારણ કે અનેક વર્ષોથી જમીનમાંથી પાણી બહાર નીકળી રહ્યું છે. તે ફાંટો સાથે જોડાઈને સરકી શકે છે. જોકે સરકવાનો દર અત્યંત ઓછો છે અને ધરતીકંપ ગણી ન શકાય, જેમાં સ્થિર ફાંટો અચાનક સરકી જાય છે જે ધરતીકંપીય તરંગો રચના પૂરતાં છે.<ref>[http://www.ig.utexas.edu/research/projects/eq/faq/tx.htm ટેક્સાસ ધરતીકંપો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715065340/http://www.ig.utexas.edu/research/projects/eq/faq/tx.htm |date=2007-07-15 }}, ''યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર જીયોફિઝિક્સ'' , જુલાઈ 2001. 2007-08-29 પર સુધારેલ.</ref> આ ફાંટો ધીમા દરે હલનચલન કરવાનું વલણ પણ ધરાવે છે, જેને "[[ફાંટ ધ્રુજારી]]" કહેવાય છે, <ref name="USGS_Subsidence_Fault_Creep"/>જે ધરતીકંપનું જોખમ વધારે ઘટાડે છે. === આબોહવા === {{Main|Climate of Houston}} [[ચિત્ર:Allison Flood Houston.jpg|thumb|left|ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત એલિસ્સન પછી એલેનનું આગમન, જૂન, 2001]] હ્યુસ્ટનની આબોહવાને [[ભેજવાળી ઉષ્ણકટિબંધીય]] (''સીએફએ'' માં કોપેન આબોહવા વર્ગીકૃત વ્યવસ્થા) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે. કેટલીક વખત વસંતઋતુમાં [[સુપરસેલ થન્ડરસ્ટોર્મ્સ]] (સુપરસેલ ગાજવીજ સાથેનું વાવાઝોડું) આ વિસ્તારમાં [[ચક્રવાત]] લાવે છે. વર્ષ દરમિયાન દક્ષિણ અને દક્ષિણપૂર્વમાંથી પવનો વાય છે, જેના પગલે [[મેક્સિકો]]ના રણમાંથી સમગ્ર ખંડમાં ગરમી આવે છે અને [[મેક્સિકોના અખાત]]માંથી ભેજ પણ આવે છે.<ref>{{Cite web | title = Weather Stats | work = Greater Houston Convention and Visitors Bureau | access-date = 2008-10-11 | url = http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Weather | archive-date = 2008-12-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081230150744/http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Weather | url-status = dead }}</ref> ઉનાળાના મહિના દરમિયાન અહીં {{convert|90|°F|°C|abbr=on}}પર તાપમાન પહોંચી જવું સામાન્ય છે. આ તાપમાન દર વર્ષે 99 દિવસ {{convert|90|°F|°C|abbr=on}}થી ઉપર રહે છે.<ref>"[http://www.weather.com/activities/other/other/weather/climo-monthly-graph.html?locid=USTX0617 ટેક્સાસ, હ્યુસ્ટન માટે માસિક સરેરાશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203142154/http://www.weather.com/activities/other/other/weather/climo-monthly-graph.html?locid=USTX0617 |date=2010-12-03 }}", ''[[વેધર ચેનલ]]'' . 2006-12-14 પર સુધારેલ.</ref><ref>"[http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/climate/online/ccd/max90temp.html રાષ્ટ્રીય હવામાન માહિતી કેન્દ્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210082240/http://lwf.ncdc.noaa.gov/oa/climate/online/ccd/max90temp.html |date=2006-12-10 }}", ''[[રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ અને વાતવરણીય વહીવટીતંત્ર]], [[અમેરિકન વાણિજ્ય વિભાગ]]'' , 2004-06-23. 2006-12-14 પર સુધારેલ.</ref> જોકે ભેજના પરિણામે વાસ્તવિક તાપમાન કરતાં [[ગરમીનો આંક]] ઊંચો રહે છે. ઉનાળાની સવારોમાં [[સાપેક્ષ ભીનાશ]] પ્રમાણમાં 90 ટકા હોય છે અને બપોરે અંદાજે 60 ટકા હોય છે.<ref name="Average Relative Humidity">"[http://www.met.utah.edu/jhorel/html/wx/climate/rh.html સરેરાશ સાપેક્ષ ભેજ]", ''[[ઉતાહ યુનિવર્સિટી]] ખાતે હવામાન વિભાગ'' . 2006-12-14 પર સુધારેલ. {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref><ref name="Average Relative Humidity"/> દરિયાકિનારાની નજીકના વિસ્તારનો બાદ કરતાં ઉનાળામાં પવન ક્યારેય હળવો હોય છે તો ક્યારેક રાહતદાયક હોય છે.<ref>[http://www.met.utah.edu/jhorel/html/wx/climate/windavg.html પવન-સરેરાશ ઝડપ (માઇલ પ્રતિ કલાક)]. ''હવામાન વિભાગ, [[ઉતાહ યુનિવર્સિટી]].'' 1993. 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> ગરમીનો સામનો કરવા લોકો દરેક વાહનો અને શહેરમાં બિલ્ડિંગોમાં [[એર કન્ડિશનિંગ]]નો ઉપયોગ કરે છે. 1980માં હ્યુસ્ટનને પૃથ્વી પરનું "સૌથી વાતાનુકૂલિત શહેર" ગણવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.nbm.org/blueprints/90s/summer92/contents/contents.htm એ મોમેન્ટ ઇન બિલ્ડિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206075059/http://www.nbm.org/blueprints/90s/summer92/contents/contents.htm |date=2007-02-06 }}. ''બ્લુપ્રિન્ટ્સ'' , વોલ્યુમ 10, નંબર 3, સમર 1992. નેશનલ બિલ્ડિંગ મ્યુઝીયમ. 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> ઉનાળામાં બપોરે છૂટાછવાયા વાવાઝોડા સામાન્ય છે. હ્યુસ્ટનમાં અત્યાર સુધી સૌથી વધુ [[તાપમાન]] ચોથી સપ્ટેમ્બર, 2000ના રોજ {{convert|109|°F|°C|abbr=on}} નોંધાયું હતું.<ref>"[http://www.wunderground.com/history/airport/KIAH/2000/9/4/DailyHistory.html?req_city=NA&amp;req_state=NA&amp;req_statename=NA હિસ્ટરી ફોર હ્યુસ્ટન ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ, ટેક્સાસ ઓન મન્ડ, સપ્ટેમ્બર 4, 2000]", ''[[વેધર અંડરગ્રાઉન્ડ]]'' , 2000-09-04. 2006-12-14 પર સુધારેલ.</ref> શિયાળામાં હ્યુસ્ટનમાં વાજબી તાપમાન હોય છે. શહેર માટે સૌથી ઠંડા મહિના જાન્યુઆરીમાં સરેરાશ ઊંચું તાપમાન {{convert|63|°F|°C|abbr=on}}હોય છે જ્યારે સરેરાશ નીચું તાપમાન {{convert|41|°F|°C|abbr=on}}હોય છે. બરફવર્ષા ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. હ્યુસ્ટનમાં તાજેતરમાં [[24 ડીસેમ્બર, 2004]]ના રોજ કરા પડ્યાં હતા, જેમાં એક ઇંચ (2.5 સેમી) બરફવર્ષા થઈ હતી. છેલ્લે 10 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ બરફવર્ષા થઈ હતી. જોકે 4 ડીસેમ્બર, 2009ના રોજ શહેરમાં એક ઇંચ બરફવર્ષા થઈ હતી. તે હ્યુસ્ટનમાં અત્યાર સુધી થયેલી સૌથી વહેલી બરફવર્ષા છે. ઉપરાંત આ વર્ષાએ એક વધુ ઇતિહાસ પણ પહેલી વખત સર્જ્યો છે કે અહીં સતત બે વર્ષ બરફવર્ષા થઈ છે અને 2000થી 2010ના દાયકામાં ત્રીજી વખત બરફવર્ષા થઈ છે. હ્યુસ્ટનમાં અત્યાર સુધી સૌથી ઠંડું [[તાપમાન]] 23 જાન્યુઆરી, 1940ના રોજ {{convert|5|°F|°C|abbr=on}} નોંધાયું હતું.<ref>[http://www.srh.noaa.gov/hgx/climate/iah/normals/iah_summary.htm હ્યુસ્ટન એક્સટ્રીમ્સ ડેટા એન્ડ એન્યુઅલ સમરીઝ]. ''[[રાષ્ટ્રીય હવામાન સેવા]], [[રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ અને વાતાવરણીય વહીવટીતંત્ર]]'' . 2007-01-05ના રોજ પ્રકાશિત. 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં દર વર્ષે વધુ વરસાદ થાય છે. અહીં દર વર્ષે સરેરાશ 54 ઇંચ જેટલો વરસાદ થાય છે. તેના પગલે શહેરના વિસ્તારોમાં પૂરના પાણી ફરી વળે છે. હ્યુસ્ટનમાં [[ઓઝોન]]નું વધુ પડતું સ્તર છે અને અમેરિકાના સૌથી વધુ ઓઝોન પ્રદૂષિત શહેરોમાંનું એક છે.<ref>"[http://lungaction.org/reports/sota05_analysis4.html સ્ટેટ ઓફ ધ એર 2005, રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક અવલોકન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080519184221/http://lungaction.org/reports/sota05_analysis4.html |date=2008-05-19 }}", ''અમેરિકન લંગ એસોસિએશન'' , 2005-03-25. 2006-02-17 પર સુધારેલ.</ref> જમીન સ્તરે ઓઝોન કે [[ધુમ્મસ]] હ્યુસ્ટનની હવાની સામાન્ય સમસ્યા છે, જેને અમેરિકન લંગ એસોસિએશને મેટ્રોપોલિટન એરિયાના ઓઝોન સ્તરને વર્ષ 2006માં અમેરિકાનું છઠ્ઠું સૌથી ખરાબ સ્તર ગણાવ્યું હતું.<ref>"[http://lungaction.org/reports/sota06_cities.html#table2b સ્ટેટ ઓફ ધ એર 2006, સૌથી વધુ ઓઝોન પ્રદૂષિત શહેરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511153031/http://lungaction.org/reports/sota06_cities.html#table2b |date=2009-05-11 }}", ''અમેરિકન લંગ એસોસિએશન'' . 2006-04-02 પર સુધારેલ.</ref> શિપ ચેનલને સમાંતર સ્થિત ઉદ્યોગો શહેરની હવાના પ્રદૂષણનું મુખ્ય કારણ છે.<ref>"[http://www.cleanhouston.org/air/index.htm સમરી ઓફ ઇશ્યૂસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080609115334/http://www.cleanhouston.org/air/index.htm |date=2008-06-09 }}", ''સિટિઝન્સ લીગ ફોર એન્વાર્યન્મેન્ટલ એક્શન નાવ'' , 2004-08-01. 2006-02-17 પર સુધારેલ.</ref> {{Houston weatherbox}} === શહેરી વિસ્તાર === {{Further|[[Geographic areas of Houston]]|[[List of Houston neighborhoods]]}} હ્યુસ્ટન પ્રતિનિધિત્વના [[વોર્ડ]] સીસ્ટમ હેઠળ 1837માં રચાયું હતું. વોર્ડનો હોદ્દો હાલના નવ હ્યુસ્ટન સિટી કાઉન્સિલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સના પુરાગામી છે. હ્યુસ્ટનમાં સ્થળો સામાન્ય રીતે [[ઇન્ટરસ્ટેટ 610 લૂપ]]ની અંદર કે બહાર તરીકે વર્ગીકૃત થયેલા છે. [[સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] અને અનેક રહેણાંક પડોશી વિસ્તારો બીજા વિશ્વયુદ્ધ પહેલાના છે. તાજેતરમાં આ લૂપની અંદર ઊંચી ગીચતા ધરાવતા રહેણાંક વિસ્તારો વિકસ્યા છે. શહેરના કેન્દ્રથી બહુ દૂરના વિસ્તારો, ઉપનગરો અને એન્ક્લેવ લૂપની બહાર સ્થિત છે. શહેરને ઘેરતો [[બેલ્ટવે 8]] એક અન્ય {{convert|5|mi|km|abbr=off}} દૂરનો વિસ્તાર છે. {{wide image|Houston_Cityscape.jpg|1500px|<center>[[Uptown Houston|Uptown]] (foreground) and [[Downtown Houston|Downtown]] (background)}} [[ચિત્ર:Houston from Freeway.jpg|thumb|right|250px|હાઇવે આઇ-45 પરથી હ્યુસ્ટન શહેરનો મધ્ય ભાગ]] હ્યુસ્ટન ઔપચારિક [[ઝોનિંગ]] નિયમનો વિના અમેરિકાનું સૌથી મોટું શહેર હોવા છતાં તે અન્ય [[સન બેલ્ટ]] શહેરોની જેમ વિકસ્યું છે, કારણ કે શહેરની જમીનમાં નિયમનોનો ઉપયોગ થાય છે અને [[કાયદાકીય કરાર]] એકસમાન ભૂમિકા ભજવે છે.<ref name="nytzoning">{{cite news | title = FOCUS: Houston; A Fresh Approach To Zoning | work = New York Times | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.nytimes.com/1986/08/17/realestate/focus-houston-a-fresh-approach-to-zoning.html?sec=&spon=&pagewanted=print | first=Robert | last=Reinhold }}</ref><ref name="nozoning">{{Cite web | title = Zoning Without Zoning | work = planetizen.com | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.planetizen.com/node/109 }}</ref> એક પરિવારના ઘરો અને જરૂરિયાતો માટે ફરજિયાત લોટ સાઇઝ સહિત નિયમનો છે, જે ભાડૂઆતો અને ગ્રાહકોને પાર્કિંગ સુવિધા આપે છે. આ પ્રકારના નિયંત્રણોનું મિશ્ર પરિણામ આવ્યું છે. છતાં કેટલાંકો લોકો <ref name="nozoning"/>આ નીતિઓમાં શહેરની ઓછી ગીચતા, [[શહેરી જૂથ]] અને [[પદયાત્રીઓની અનુકૂળતા]]ની ઊણપ હોવાના આરોપ મૂકે છે. શહેરની જમીનનો ઉપયોગ પણ વાજબી મકાનના ઘરોનું મોટા પાયે નિર્માણ કરવામાં થાય છે, જેના પગલે શહેર [[વર્ષ 2008ની રિયલ એસ્ટેટ કટોકટી]]ની ખરાબ અસરમાંથી બાકાત રહી શક્યું છે.<ref>{{Cite web|title = Lack of zoning has paid off for Houston|work=chron.com, Houston Chronicle|date= 2008-05-27|access-date= 2009-03-27|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/business/steffy/5804649.html}}</ref> શહેરમાં વર્ષ 2008માં 42,697 બિલ્ડિંગ પરમિટ્સ ઇશ્યૂ થઈ હતી અને બિલ્ડર મેગેઝિન મુજબ, વર્ષ 2009માટે સારા હાઉસિંગ બજારોની યાદીમાં ટોચનું સ્થાન મેળવ્યું હતું.<ref>{{Cite web | title = The Healthiest Housing Markets for 2009 - Local Markets, Construction, Home Priceses | work = Builder Magazine | date = 2009-02-27 | access-date = 2009-03-04 | url = http://www.builderonline.com/local-markets/the-healthiest-housing-markets-for-2009.aspx?page=15 | archive-date = 2009-02-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090222175955/http://www.builderonline.com/local-markets/the-healthiest-housing-markets-for-2009.aspx?page=15 | url-status = dead }}</ref> જિલ્લામાં 1948, 1962 અને 1993માં જમીનનો રહેણાંક અને વ્યાવસાયિક એમ જુદો જુદો ઉપયોગ કરવાના પ્રયાસોને મતદારોએ ફગાવી દીધા હતા. તેના પરિણામે શહેરના રોજગારીના કેન્દ્ર તરીકે એક સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટને બદલે શહેરમાં જુદાં જુદાં જિલ્લા વિકસ્યાં છે, જેમાં [[અપટાઉન]], [[ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]], [[મિડટાઉન]], [[ગ્રીનવે પ્લાઝા]], [[એનર્જી કોરિડોર]], [[વેસ્ટચેઝ]] અને [[ગ્રીન્સપોઇન્ટ]] સામેલ છે. == સરકાર અને રાજકારણ == {{Main|Politics of Houston}} [[ચિત્ર:HoustonCityHall DANIEL2986.jpg|thumb|right|હ્યુસ્ટન સિટી હોલ]] હ્યુસ્ટન [[મ્યુનિસિપલ શાસન]]નું [[મજબૂત મેયરલ]] સ્વરૂપ ધરાવે છે.<ref name="home rule">{{Cite web | title = Office of the Controller, City of Houston |work = Summary of Significant Accounting Policies | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.houstontx.gov/controller/cafr/cafr2.html}}</ref> હ્યુસ્ટન [[સ્વશાસિત]] શહેર છે અને ટેક્સાસ રાજ્યની તમામ મ્યુનિસિપલ ચૂંટણીઓ [[બિનપક્ષપાતી]] રીતે યોજાય છે.<ref name="home rule"/><ref>{{Cite web | title = Local Government in Texas: Cities, Towns, Counties, and Special Districts | work = Politics in America, Sixth Edition | author = Thomas R. Dye | access-date = 2009-03-27 | url = http://wps.prenhall.com/hss_dye_politics_6/27/7116/1821883.cw/index.html | archive-date = 2009-05-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090506115644/http://wps.prenhall.com/hss_dye_politics_6/27/7116/1821883.cw/index.html | url-status = dead }}</ref> શહેરના સત્તાવાર અધિકારીઓ [[મેયર]], શહેર [[નિયામક]] અને [[શહેર પરિષદ]]ના 14 સભ્યો છે.<ref name="Houston City Council">{{Cite web | title = City Council | work = City of Houston eGovernment Center | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.houstontx.gov/council/index.html}}</ref> હ્યુસ્ટનના મેયર [[અનિસ પાર્કર]] છે, જેઓ [[તટસ્થ]] બેલોટ પદ્ધતિથી ચૂંટાયેલા [[ડેમોક્રેટ]] મેયર છે અને તેઓ જાન્યુઆરી, 2010 સુધી પહેલી ટર્મ પર હતા.<ref name="Houston Mayor's Office"/> હ્યુસ્ટનના મેયર શહેરના મુખ્ય વહીવટકર્તા, કાર્યકારી અધિકારી અને સત્તાવાર પ્રતિનિધિ તરીકે ફરજ બજાવે છે અને તેઓ શહેરના સામાન્ય વ્યવસ્થાપન માટે જવાબદાર છે તથા તમામ કાયદા અને [[વટહુકમો]]નું પાલન થાય તેનું ધ્યાન રાખે છે.<ref name="Houston Mayor's Office">{{Cite web | title = Mayor's Office | work = City of Houston eGovernment Center | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.houstontx.gov/mayor/index.html}}</ref> હ્યુસ્ટનમાં 1991માં લેવાયેલા [[જનમત]]ના પરિણામે [[મેયર]]ની ચૂંટણી બે વર્ષ માટે થાય છે અને તે સતત ત્રણ વખત ચૂંટાઈ શકે છે. શહેર પરિષદ નવ જિલ્લા આધારિત છે અને અમેરિકન જસ્ટિસ ડીપાર્ટમેન્ટના કાયદેસર આદેશ આધારિત પાંચ મુક્ત સ્થિતિ ધરાવે છે. આ દેશનો અમલ 1979માં થયો હતો.<ref>{{cite news | title = Strong Currents of Change | work = TIME Magazine | date = 1979-11-19 | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948775,00.html | archive-date = 2011-01-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110121145341/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948775,00.html | url-status = dead }}</ref> મોટા ભાગે પરિષદના સભ્યો સંપૂર્ણ શહેરનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.<ref name="Houston City Council"/> શહેરની સનદ હેઠળ શહેરની વસ્તી 21 લાખ કરતાં વધી જાય તો હાલ નવ સભ્યોની શહેર જિલ્લા પરિષદનું વિસ્તરણ થઈ જશે અને તેમાં વધારાની બે શહેર જિલ્લા પરિષદ ઉમેરાશે.<ref>{{Cite web | title = City Council may grow by two seats, Houston Chronicle | author = Matt Stiles | work = chron.com | date = 2006-08-10 | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4168311}}</ref> શહેર [[નિયામક]] મેયર અને પરિષદથી સ્વતંત્ર રીતે ચૂંટાયા છે. નિયામકની ફરજ ઉપલબ્ધ ભંડોળમાંથી વહેંચણીની પ્રક્રિયા અગાઉ તેને પ્રમાણિત કરવાની છે. શહેરનું [[નાણાકીય વર્ષ]] પહેલી જુલાઈથી શરૂ થાય છે અને 30 જૂનના રોજ તેનો અંત આવે છે. [[રોનાલ્ડ ગ્રીન]] શહેરના નિયામક છે, જેમની પહેલી ટર્મ જાન્યુઆરી, 2010 સુધી છે. હ્યુસ્ટન રાજકીય રીતે વિભાજીત શહેર ગણાય છે, જ્યાં સત્તાનું સંતુલન અવારનવાર [[રીપબ્લકન્સ]] અને [[ડેમોક્રેટ્સ]] વચ્ચે ફરતું રહ્યું છે. શહેરના મોટા ભાગના સમૃદ્ધ વિસ્તારો રીપબ્લિકન્સને મત આપે છે જ્યારે શહેરના મધ્યમ વર્ગ અને લઘુમતી સમદાયના વિસ્તાર ડેમોક્રેટને મત આપે છે. 2005ના હ્યુસ્ટન વિસ્તારના સરવે મુજબ, હેરિસ કાઉન્ટીમાં 68 ટકા બિનહિસ્પેનિક્સ ગોરા [[રીપબ્લિકન્સ]] જાહેર થયા હતા જ્યારે 89 ટકા બિનહિસ્પેનિક્સ અશ્વેત લોકોએ [[ડેમોક્રેટ્સ]]ની તરફેણ કરી હતી. આ વિસ્તારમાં લગભગ 62 ટકા હિસ્પેનિક્સ (કોઈ પણ જાતિના) ડેમોક્રેટ જાહેર થયા છે અથવા ડેમોક્રેટ્સની તરફેણ કરે છે.<ref name="Houston Area Survey 1982–2005">ક્લેઇનબર્ગ, સ્ટીફન. [http://cohesion.rice.edu/CentersAndInst/HAS/emplibrary/REPORT-2005.pdf હ્યુસ્ટન વિસ્તાર સરવે, 1982–2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203174916/http://cohesion.rice.edu/CentersAndInst/HAS/emplibrary/REPORT-2005.pdf |date=2007-02-03 }}, પેજ 40.</ref> ટેક્સાસમાં આ શહેર સૌથી વધુ રાજકીય વૈવિધ્ય ધરાવતા શહેર તરીકે જાણીતું છે. ટેક્સાસ સર્વસંમતિથી કન્ઝર્વેટિવ તરીકે જાણીતું છે.<ref name="Houston Area Survey 1982–2005"/> તેના પરિણામે શહેર રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓમાં વારંવાર સ્પર્ધાત્મક વિસ્તાર બની જાય છે.<ref name="Houston Area Survey 1982–2005"/> == અર્થતંત્ર == {{Main|Economy of Houston}} {{Further|[[List of companies in Houston]]}} {| class="wikitable" style="float:right;font-size:75%;text-align:center;margin:1em" |- | colspan="6" style="background:#9BDDFF"|'''શ્રેષ્ઠ 24''ફોર્ચ્યુન'' 500 કંપનીઓ''' <br />''' હ્યુસ્ટનમાં 2010માં''' <br />''સાથે ટેક્સાસ અને યુ.એસ. ranks'' |- style="background:#ccc" | | '''ટેક્સાસ''' | | style="background:#ccc"|'''Corporation''' | | style="background:#ccc"|'''યુએસ (US)''' |- | 2 | | style="background:#afa"|[[કોનોકોફીલિપ્સ]] | | 6 |- | 6 | | style="background:#afa"|[[મેરેથોન]] | | 41 |- | 7 | | | [[સીસ્કો]] | | 55 |- | 8 | | style="background:#afa"|[[એન્ટરપ્રાઇઝ જીપી હોલ્ડીંગ્સ]] | | 92 |- | 12 | | style="background:#afa"|[[પ્લેઇન્સ ઓલ અમેરિકન પાઇપલાઇન]] | | 128 |- | 16 | | style="background:#afa"|[[હેલિબર્ટન]] | | 158 |- | 18 | | style="background:#afa"|[[નેશનલ ઓઈલવેલ વાર્કો]] | | 182 |- | 19 | | [[કોન્ટીનેન્ટલ એઇરલાઇન્સ]] | | 183 |- | 20 | | | [[કેબીઆર]] | | 193 |- | 21 | | [[વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ પાઇપલાઇન]] | | 196 |- | 25 | | style="background:#afa"|[[બેકર હ્યુઈસ]] | | 243 |- | 31 | | style="background:#afa"|[[અપાચે]] | | 271 |- | 32 | | style="background:#afa"|[[સેન્ટર પોઈન્ટ એનર્જી]] | | 275 |- | 33 | | style="background:#afa"|[[સ્મિથ ઇન્ટરનેશનલ]] | | 277 |- | 35 | | style="background:#afa"|[[કાઇન્ડર મોર્ગન]] | | 315 |- | 39 | | style="background:#afa"|[[કાલ્પાઇન]] | | 338 |- | 41 | | style="background:#afa"|[[એન્બ્રીજ એનર્જી પાર્ટનર્સ]] | | 364 |- | 45 | | style="background:#afa"|[[કેમેરૂન ઇન્ટરનેશનલ]] | | 399 |- | 49 | | style="background:#afa"|[[ઈઓજી રીસોર્સીસ]] | | 434 |- | 50 | | style="background:#afa"|[[સ્પેક્ટ્રા એનર્જી]] | | 437 |- | 51 | | style="background:#afa"|[[એલ પાસો એનર્જી]] | | 447 |- | 52 | | | [[ગ્રુપ 1 ઓટોમોટિવ]] | | 457 |- | 53 | | style="background:#afa"|[[એફએમસી ટેક્નોલોજી]] | | 467 |- | 56 | | style="background:#afa"|[[ફ્રન્ટીયર ઓઇલ]] | | 488 |- | colspan="6" style="background:#ccc"|'''''નોંધ'' ''' |- | colspan="6"|''વર્ષના અંત પહેલાની વાર્ષિક આવક,એપ્રિલ 2010'' |- | colspan="6" style="background:#afa"|''ઊર્જા અને તેલ <small>(19 કંપનીઓ)</small>'' |- | colspan="6"| '''સ્રોત:''' ''[[ફોર્ચ્યુન]]'' <ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html ''ફોર્ચ્યુન'' 500 વેબસાઇટ (રાજ્યઃ ટેક્સાસ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807051708/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |date=2010-08-07 }} પાંચ જૂન, 2010 પર સુધારેલ.</ref> |} [[ચિત્ર:Houston Ship Channel Barbours Cut.jpg|thumb|left|હ્યુસ્ટન શિપ ચેનલ]] હ્યુસ્ટન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેના ઊર્જા ઉદ્યોગ માટે જાણીતું છે, ખાસ કરીને ઓઇલ અને કુદરતી વાયુ ઉદ્યોગ માટે. સાથેસાથે આ શહેર [[બાયોમેડિકલ]] ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને એરોનોટિક્સ ઉદ્યોગ માટે પ્રસિદ્ધ છે. [[પવન]] અને [[સૌર]] ઊર્જા જેવા [[અક્ષય ઊર્જા]]ના સ્રોતો પણ હ્યુસ્ટનમાં લોકપ્રિય આર્થિક આધારસ્તંભ બન્યાં છે.<ref>{{Cite web | title = Alternative Energy in the Houston Region | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-01-09 | url = http://www.houston.org/pdf/16BW035.pdf | format = PDF | archive-date = 2011-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110628222345/http://www.houston.org/pdf/16BW035.pdf | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Alternative Energy in the Houston Region | work = Greater Houston Convention and Visitors Bureau | access-date = 2009-04-20 | url = http://www.visithoustontexas.com/visitors/green/Alternative_Energy_Industry_in_Houston }}</ref> જહાજ ચેનલ અને જળપરિવહન ઉદ્યોગ પણ હ્યુસ્ટનના અર્થતંત્રમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે. આ મજબૂતાઈના કારણે હ્યુસ્ટનને ગ્લોબલાઇઝેશન એન્ડ [[વર્લ્ડ સિટીઝ]] સ્ટડી ગ્રૂપ એન્ડ નેટવર્ક દ્વારા બીટા વર્લ્ડ સિટી તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે.<ref name="lboro.ac.uk"/> વિશ્વમાં ઊર્જા ઉદ્યોગમાં રાજધાની ગણાતા હ્યુસ્ટનમાં છમાંથી પાંચ [[સૌથી મુખ્ય ઊર્જા]] કંપનીઓ આ શહેરમાં મોટી કામગીરી ધરાવે છે ([[કોનોકોફિલિપ્સ]]નું આંતરરાષ્ટ્રીય વડુંમથક, [[એક્સોન-મોબિલ]]ની અમેરિકન કામગીરીનું વડુંમથક, [[શેલ ઓઇલ]] (લંડન અને ધ હેગ, નેધરલેન્ડ્સમાં સ્થિત રોયલ ડચ શેલની અમેરિકન પેટાકંપની) અને [[બીપી]] જેવા આતંરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓનું અમેરિકન વડુંમથક. બીપીનું આંતરરાષ્ટ્રીય વડુંમથક ઇંગ્લેન્ડમાં લંડનમાં છે.)<ref>{{Cite web | title = Houston 1998: Overview | work = World Energy Council | access-date = 2009-07-10 | url = http://www.worldenergy.org/news__events/world_energy_congress/houston_1998/340.asp | archive-date = 2009-08-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090817213751/http://www.worldenergy.org/news__events/world_energy_congress/houston_1998/340.asp | url-status = dead }}</ref> ખાસ કરીને [[રોયલ ડચ શેલ]]ની અમેરિકન માન્યતા ધરાવતી શેલ ઓઇલ કંપનીનું વડુંમથક [[વન શેલ પ્લાઝા]] પર સ્થિત છે. [[એક્સોનમોબિલ]]એ [[ટેક્સાસના ઇર્વિંગ]]માં તેનું નાનું, વૈશ્વિક વડુંમથક જાળવી રાખ્યું છે જ્યારે તેનું [[અપસ્ટ્રીમ]] અને રસાયણ ડિવિઝન તથા મોટા ભાગનું ઓપરેશનલ ડિવિઝન હ્યુસ્ટનમાં સ્થિત છે. [[શેવરોન]] હ્યુસ્ટનમાં ઓફિસો ધરાવે છે અને એનરોનનું વડુંમથક બનાવવાના આશય સાથે 40 માળકની એક બિલ્ડિંગ એક્વાયર કરી છે.<ref>{{Cite web | title = Chevron Picks Former Enron Building for Consolidation Site | work = allbusiness.com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.allbusiness.com/operations/facilities-commercial-real-estate/4408803-1.html | archive-date = 2010-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100109235101/http://www.allbusiness.com/operations/facilities-commercial-real-estate/4408803-1.html | url-status = dead }}</ref> કંપનીની શેવરોન પાઇપ લાઇન કંપનીનું વડુંમથક હ્યુસ્ટનમાં સ્થિત છે અને દર વર્ષે વધુ વિભાગો હ્યુસ્ટનમાં સ્થળાંતરિત થઈ રહ્યાં છે.<ref>{{Cite web | title = Chevron Pipe Line Company | work = chevron-pipeline.com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.chevron-pipeline.com/ | archive-date = 2012-04-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120419132955/http://www.chevron-pipeline.com/ | url-status = dead }}</ref> હ્યુસ્ટન [[મેરેથોન ઓઇલ કોર્પોરેશન]], [[શ્લુમબર્જર]], [[હેલિબર્ટન]], [[અપાચે કોર્પોરેશન]] અને [[સિટગો]] અને [[હોરિઝોન વિન્ડ એનર્જી]] જેવી [[વૈકલ્પિક ઊર્જા]] કંપનીઓનું વડુંમથક છે.<ref>{{Cite web | title = Welcome to Horizon Wind Energy | access-date = 2009-01-09 | url = http://www.horizonwind.com/company/about.aspx | archive-date = 2009-01-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090101035001/http://www.horizonwind.com/company/about.aspx | url-status = dead }}</ref> [[ઓઇલફિલ્ડ]]ની સાધનસામગ્રી બનાવવા માટે [[બૃહદ હ્યુસ્ટન]] અગ્રણી કેન્દ્ર છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/16BW010.pdf Energy Industry Overview]|24.8&nbsp;KB}}",''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> [[પેટ્રોકેમિકલ]] સંકુલ તરીકે હ્યુસ્ટનની સફળતા તેની વ્યસ્ત માનવનિર્મિત જહાજ ચેનલ, [[હ્યુસ્ટન બંદર]]ને આભારી છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.portofhouston.com/pdf/pubaffairs/POHA-firsts.pdf Port of Houston Firsts]|18.2&nbsp;KB}}", ''હ્યુસ્ટન બંદર સત્તામંડળ'' , 2007-05-15. 2007-05-27 પર સુધારેલ.</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યમાં અમેરિકામાં આ બંદર અગ્રણી ગણાય છે અને આ દ્રષ્ટિએ દુનિયાનું 10મું સૌથી મોટું બંદર છે.<ref name="port ranking"/><ref>"[http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html સામાન્ય માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509141210/http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html |date=2008-05-09 }}", હ્યુસ્ટન બંદર સત્તામંડળ, 2007-05-15. 2007-05-27 પર સુધારેલ.</ref> દુનિયામાં મોટા ભાગના સ્થળે [[ઓઇલ]] અને [[ગેસોલિન]]ની ઊંચી કિંમત અર્થતંત્ર માટે નુકસાનકારક હોય છે જ્યારે હ્યુસ્ટન માટે આ બાબત ફાયદાકારક છે, કારણ કે અહીંના મોટા ભાગના રહેવાસીઓ ઊર્જા ઉદ્યોગમાંથી રોજગારી મેળવે છે.<ref>{{cite news | last = Bustillo | first = Miguel | title = Houston is Feeling Energized | work = Los Angeles Times | date = 2006-12-28 | url = http://www.latimes.com/news/nationworld/columnone/la-na-houston28dec28,1,6780480.story?page=1&coll=la-headlines-columnone | access-date = 2007-02-06}}</ref> હ્યુસ્ટન-સુગર લેન્ડ-બેટાઉન એમએસએનો કુલ વિસ્તાર ઉત્પાદન (જીએપી) વર્ષ 2008માં 440.4 અબજ ડોલર હતું, <ref name="jlrfel">"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/02CW001.pdf Houston Area Profile]|55.5&nbsp;KB}}", ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> જે બેલ્જિયમ, મલેશિયા, વેનેઝુએલા કે સ્વીડનના કુલ સ્વદેશી ઉત્પાદન (જીડીપી) કરતાં થોડું વધારે હતું. અમેરિકા સિવાય જગતના ફક્ત 21 રાષ્ટ્રનું [[કુલ સ્વદેશી ઉત્પાદન]] હ્યુસ્ટનના પ્રાદેશિક કુલ વિસ્તાર ઉત્પાદન કરતાં વધારે છે.<ref name="jlrfel"/> વર્ષ 2007 માટે હ્યુસ્ટનના એમએસએનું કુલ વિસ્તાર ઉત્પાદન અંદાજે 416.6 અબજ ડોલર હતું જે વર્ષ 2006 કરતાં 13.8 ટકા વધારે હતું. [[માઇનિંગ]], જેમાં હ્યુસ્ટન ઓઇલ અને ગેસના ઉત્પાદન અને ઉત્ખન્નમાં સંપૂર્ણ હિસ્સો ધરાવે છે, હ્યુસ્ટનની જીએપીમાં 26.3 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, જેમાં ઊર્જાની ઊંચી કિંમતના કારણે વધારો અને વૈશ્વિક સ્તરે ઓઇલ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં વધારો થતાં ઘટાડો થાય છે. ત્યારબાદ [[ઇજનેરી]] સેવાઓ, આરોગ્ય સેવાઓ અને [[ઉત્પાદન]] ક્ષેત્રનો દબદબો છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/15AW001.pdf Gross Area Product by Industry]|28.3&nbsp;KB}}", ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> [[ચિત્ર:Houstonecon.jpg|thumb|left|260px|city-data.com<ref>[172]</ref> પરથી માહિતી]] [[અમેરિકન બ્યૂરો ઓફ લેબર સ્ટેટેસ્ટિક્સ]]ના રોજગારીના આંકડા મુજબ, નવેમ્બર, 2007થી નવેમ્બર 2008 દરમિયાન હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં [[ખાનગી ક્ષેત્ર]]માં 42,000 રોજગારીનો ઉમેરો થયો હતો અને દેશના વિવિધ શહેરોમાં ખાનગી ક્ષેત્રમાં સૌથી વધુ રોજગારીનું સર્જન હ્યુસ્ટનમાં થયું હતું.<ref>{{Cite web | title = Houston, Dallas set employment pace for November | work = Houston Business Journal | date = 2009-01-06 | access-date = 2009-03-04 | url = http://houston.bizjournals.com/houston/stories/2009/01/05/daily16.html }}</ref> એપ્રિલ, 2008માં શહેરમાં બેરોજગારીનો દર 3.8 ટકા હતું, જે છેલ્લાં આઠ વર્ષમાં સૌથી નીચો હતો જ્યારે આ ગાળામાં રોજગારીની વૃદ્ધિનો દર 2.8 ટકા હતો.<ref>{{Cite web | title = Are You in the Best City for Your Job?, BusinessWeek | work = businessweek.com | author = Prashant Gopal | date = 2008-06-12 | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.businessweek.com/lifestyle/content/jun2008/bw20080612_882775.htm?campaign_id=rss_topStories }}</ref> વર્ષ 2006માં ''[[ફોર્બ્સ]]'' મેગેઝિન દ્વારા ``બેસ્ટ પ્લેસ ફોર બિઝનેસ એન્ડ કેરિયર્સ` (વેપાર-ધંધા અને કારકિર્દી માટે શ્રેષ્ઠ સ્થળ)ની કેટેગરીમાં હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારે ટેક્સામાં ટોચનું અને અમેરિકામાં ત્રીજું સ્થાન મેળવ્યું હતું.<ref>બાદેનહાઉસેન, કર્ટ. "[https://web.archive.org/web/20120513150053/http://www.forbes.com/2006/05/03/06bestplaces_best-places-for-business_land.html વેપાર અને કારકિર્દી માટે શ્રેષ્ઠ સ્થળો 2006]", ''ફોર્બ્સ'' , 2006-05-04. 2006-12-15 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટનમાં વિદેશી સરકારોએ 89 કોન્સ્યુલર ઓફિસ સ્થાપી છે. અહીં 40 વિદેશી સરકારો [[વેપાર]] અને વ્યાવસાયિક ઓફિસ ધરાવે છે અને 23 વિદેશી ચેમ્બર્સ ઓફ કોમર્સ અને વેપારી સંગઠનો સક્રિય છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/18AW001.pdf Houston Foreign Consulate Representation]|30.2&nbsp;KB}}", ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી'' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં 25 વિદેશી બેન્કો 13 રાષ્ટ્રોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.<ref>{{Cite web | title = International Banks in the Houston Area | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-03-21 | url = http://www.houston.org/pdf/research/18HW010_001.pdf | format = PDF | archive-date = 2010-07-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100712001229/http://www.houston.org/pdf/research/18HW010_001.pdf | url-status = dead }}</ref> વર્ષ 2008માં [[કિપ્લિંજરના પર્સનલ ફાઇનાન્સ]] [[બેસ્ટ સિટીઝ ઓફ 2008]] પર હ્યુસ્ટનને ટોચનું સ્થાન મળ્યું હતું. આ યાદીમાં શહેરોને તેમની સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થા, રોજગારીની તકો, વાજબી જીવનધોરણ અને જીવનની ગુણવત્તાને આધારે સ્થાન આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web | title = 2008 Best Cities, Houston, Texas | author = Jane Bennett Clark | date = 2008-07-01 | work = Kiplinger.com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.kiplinger.com/features/archives/2008/05/2008-best-city-houston.html }}</ref> ''[[ફોર્બ્સ]]'' મેગેઝિનના જણાવ્યા મુજબ, છેલ્લાં 15 વર્ષથી સ્થાનિક ટેકનોલોજીકલ સંશોધનમાં હ્યુસ્ટને ચોથું સ્થાન મેળવ્યું છે.<ref>{{Cite web | title = Top 10 Up-And-Coming Tech Cities | work = forbes.com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.forbes.com/2008/03/10/columbus-milwaukee-houston-ent-tech-cx_wp_0310smallbizoutlooktechcity.html | archive-url = https://archive.today/20120918104604/http://www.forbes.com/2008/03/10/columbus-milwaukee-houston-ent-tech-cx_wp_0310smallbizoutlooktechcity.html | archive-date = 2012-09-18 | url-status = live }}</ref> તે જ વર્ષે શહેરને વાર્ષિક [[ફોર્ચ્યુન 500]] કંપનીઓના હેડક્વાર્ટરની યાદીમાં બીજું સ્થાન મળ્યું હતું, <ref name="Fortune 500">{{cite news | title = Fortune 500 2008: Cities | access-date = 2008-04-22 | url = http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2008/cities/ | work = CNN | archive-date = 2008-04-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080426073953/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2008/cities/ | url-status = dead }}</ref> ''[[ફોર્બ્સ]]'' ''બેસ્ટ સિટીઝ ફોર કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ્સ'' માં પહેલું <ref>{{Cite web | title = Best Cities For Recent College Grads | work = Forbes.com | date = 2008-06-28 | author = Andrew Egan | access-date = 2008-06-29 | url = http://www.forbes.com/2008/06/26/cities-grads-best-forbeslife-cx_ae_0626realestate.html }}</ref>અને ફોર્બ્સ લિસ્ટ ઓફ બેસ્ટ સિટીઝ ટૂ બાય એ હોમમાં ટોચનું સ્થાન મળ્યું હતું.<ref>{{Cite web | title = Best Cities To Buy A Home | work = Forbes,com | access-date = 2009-03-04 | url = http://www.forbes.com/2008/07/14/housing-buyers-list-forbeslife-cx_md_0714bestbuy.html }}</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == {{Main|Demographics of Houston}} {{USCensusPop | 1850=2396 | 1860=4845 | 1870=9332 | 1880=16513 | 1890=27557 | 1900=44633 | 1910=78800 | 1920=138276 | 1930=292352 | 1940=384514 | 1950=596163 | 1960=938219 | 1970=1232802 | 1980=1595138 | 1990=1630553 | 2000=1953631 | estimate=2257926 | estyear=2010 }} [[ચિત્ર:Houston International Festival.jpg|thumb|left|દર વર્ષે યોજાતો હ્યુસ્ટન વાર્ષિક આંતરરાષ્ટ્રીય તહેવારમાં વિવિધ સંસ્કૃતિના દર્શન થાય છે]] હ્યુસ્ટન is a [[multicultural]] શહેર, માં part because of its many academic સંસ્થાનો અને strong industries as well as being a major બંદર શહેર. હ્યુસ્ટન એક [[પચરંગી]] શહેર છે. શહેરમાં અનેક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને મજબૂત ઉદ્યોગ છે. તેમજ મુખ્ય પોર્ટ (બંદર) સિટી છે. શહેરમાં 90 જેટલી [[ભાષા]]ઓ બોલાય છે.<ref>"[http://www.houstontx.gov/abouthouston/houstonfacts.html હ્યુસ્ટનની માહિતી અને આંકડા]", ''હ્યુસ્ટન શહેર'' . 2006-12-15 પર સુધારેલ.</ref> ટેક્સાસમાંથી સેંકડો [[આપ્રવાસીઓના]] પ્રવાહના કારણે અમેરિકામાં હ્યુસ્ટન યુવા વસતી ધરાવતા શહેરોમાંનું એક છે.<ref>{{PDFlink|[http://www.ewgateway.org/pdffiles/library/wws/wws06.pdf The Strategic Assessment of the St. Louis Region, 5th edition]|4.35&nbsp;MB}}. ''ઇસ્ટ-વેસ્ટ ગેટવે કાઉન્સિલ ઓફ ગવર્મેન્ટ્સ.'' 2006. 2007-01-11 પર સુધારેલ. ''પીડીએફ ફાઇલમાં પેજ 25, પેજ 21 તરીકે લેબલ.'' </ref><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&amp;geo_id=16000US4835000&amp;_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&amp;_county=Houston&amp;_cityTown=Houston&amp;_state=04000US48 હ્યુસ્ટન શહેર, ટેક્સાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006050705/http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=16000US4835000&_geoContext=01000US%7C04000US48%7C16000US4835000&_county=Houston&_cityTown=Houston&_state=04000US48 |date=2008-10-06 }}. 2005 અમેરિકન કમ્યુનિટી સરવે ડેટા પ્રોફાઇલ હાઇલાઇટ્સ, ''[[અમેરિકા વસ્તી ગણતરી બ્યૂરો]]'' . 2005. 2007-01-12 પર સુધારેલ.</ref><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US48&amp;-_box_head_nbr=R0101&amp;-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format=US-30&amp;-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&amp;-_sse=on અમેરિકા અને રાજ્યો આર0101.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006050717/http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-_box_head_nbr=R0101&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-format=US-30&-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&-_sse=on |date=2008-10-06 }}[http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US48&amp;-_box_head_nbr=R0101&amp;-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format=US-30&amp;-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&amp;-_sse=on કુલ વસ્તીની સરેરાશ ઉંમરઃ 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006050717/http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-_box_head_nbr=R0101&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-format=US-30&-mt_name=ACS_2005_EST_G00_R0101_US30&-_sse=on |date=2008-10-06 }}. 2005 અમેરિકન કમ્યુનિટી સરવે, ''[[અમેરિકન સેન્સસ બ્યૂરો]]'' . 2005. 2007-01-12 પર સુધારેલ.</ref><ref>[http://www.dallasfed.org/research/pubs/fotexas/fotexas_petersen.html ધ ફેસ ઓફ ટેક્સાસ જોબ્સ, પીપલ, બિઝનેસ, ચેન્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100212212513/http://www.dallasfed.org/research/pubs/fotexas/fotexas_petersen.html |date=2010-02-12 }}. ડી એન્ન પીટરસન અને લૈલા એસ્સાની, ''ફેડરલ રીઝર્વ બેન્ક ઓફ ડલ્લાસ'' . ઑકટોબર 2005. 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> અમેરિકામાં તે ત્રીજું મોટું [[હિસ્પેનિક]] અને [[મેક્સિકન]] વસ્તી ધરાવતું શહેર પણ છે. ટેક્સાસના કોઈ પણ શહેર કરતાં વધુ હિસ્પેનિક અમેરિકન આ શહેરમાં રહે છે.<ref>{{cite web| title = Census 2000 Paints Statistical Portrait of the Nation's Hispanic Population | work = U.S. Census | publisher = U.S. Census Bureau | date = 2001-05-10 | url = http://www.census.gov/Press-Release/www/2001/cb01-81.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> એક અંદાજ મુજબ, બૃહદ હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં ચાર લાખ [[ગેરકાયેદસર વસાહતીઓ]] રહે છે.<ref>{{cite news | last = Hegstrom | first = Edward | title = Shadows Cloaking Immigrants Prevent Accurate Count | work = Houston Chronicle | date = 2006-02-21 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/metropolitan/3500074.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> અમેરિકામાં [[ભારતીય]] અને [[પાકિસ્તાની]] સમૂહની સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા શહેરોમાં હ્યુસ્ટન સામેલ છે.<ref>{{Cite web | title = Media - Reaching a flourishing Asian-American market | work = chron.com, Houston Chronicle | author = Purva Patel | date = 2007-09-28 | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/headline/biz/5174213.html }}</ref> હ્યુસ્ટનની [[નાઇજીરિયન]] જાતિનો હિસ્સો શહેરની વસતીમાં બે ટકા કરતાં વધારે છે, જે અમેરિકામાં સૌથી વધારે છે.<ref>{{Cite web | title = Houston Strategies: Immigrant entrepreneurship in Houston | access-date = 2009-01-09 | url = http://houstonstrategies.blogspot.com/2007/02/immigrant-entrepreneurship-in-houston.html }}</ref><ref>{{Cite web | title = Houston Looking to Expand a "Natural" Relationship with Africa | access-date = 2009-01-09 | url = http://www.america.gov/st/washfile-english/2003/November/20031121162843yeroc9.750003e-02.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20090518193130/http://www.america.gov/st/washfile-english/2003/November/20031121162843yeroc9.750003e-02.html | archive-date = 2009-05-18 | url-status = live }}</ref> [[અમેરિકન વસતીગણતરી બ્યૂરો]]એ 2006-2008માં [[અમેરિકન જાતિઓ પર એક સરવે]] હાથ ધર્યો હતો, જે મુજબ હ્યુસ્ટનની વસ્તીમાં [[ગોરા અમેરિકનો]]નો હિસ્સો 53.8 ટકા છે, જેમાંથી 27.9 ટકા બિનહિસ્પેનિક [[ગોરા]] છે. શહેરની વસતીમાં [[અશ્વેત]] કે [[આફ્રિકન અમેરિકનો]]નો હિસ્સો 24.1ટકા છે, જેમાંથી 23.8 ટકા લોકો બિનહિસ્પેનિક અશ્વેત લોકો છે. હ્યુસ્ટનની વસતીના 0.4 ટકા લોકો [[અમેરિકન ભારતીયો]] હતા, જેમાંથી 0.2 ટકા લોકો બિનહિસ્પેનિક હતાં. હ્યુસ્ટનની વસતીમાં 5.3 ટકા પ્રમાણ [[એશિયન અમેરિકનો]]નો હતો જ્યારે [[પેસિફિક આયલેન્ડર અમેરિકનો]]નો હિસ્સો 0.1 ટકા હતો. શહેરની વસતીમાં અન્ય કેટલીક જાતિઓનો હિસ્સો 15.2 ટકા હતો, જેમાંથી 0.2ટકા બિનહિસ્પેનિક હતાં. શહેરની વસ્તીમાં બેથી વધુ જાતિ ધરાવતા લોકોનું પ્રમાણ 1.1 ટકા હતું, જેમાંથી 0.6 ટકા લોકો બિનહિસ્પેનિક હતાં. શહેરની વસ્તીમાં હિસ્પેનિક કે લેટિનોસનું પ્રમાણ 41.9 ટકા હતું.<ref>http://factfinder.વસ્તી-ગણતરી.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US4835000&amp;-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;-_lang=en&amp;-_sse=on{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[વર્ષ 2000ની વસતી ગણતરી]] પ્રમાણે શહેરની કુલ વસતી 1,953,631 હતી અને [[વસતીની ગીચતા]] ચોરસ માઇલ (1,301.8/km²) દીઠ 3,371.7 હતી. જાતિઓની દ્રષ્ટિએ જોઇએ તો શહેરમાં 49.3 ટકા ગોરા, 25.3 ટકા આફ્રિકન અમેરિકન, 5.3 ટકા એશિયન, 0.4 ટકા અમેરિકન ભારતીય, 0.1 ટકા પેસિફિક આયલેન્ડર, 16.5 ટકા અન્ય કેટલીક જાતિના અને 3.1 ટકા લોકો બેથી વધુ જાતિના હતા. ઉપરાંત હિસ્પેનિક્સ અને લેટિઓન્સનું પ્રમાણ 37.4 ટકા હતું જ્યારે બિનહિસ્પેનિક ગોરાઓનું પ્રમાણ 30.8 ટકા હતું.<ref>{{Cite web | title = Houston city, Texas - DP-1. Profile of General Demographic Characteristics: 2000 | work = census.gov | access-date = 2009-07-10 | url = http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=16000US4835000&-qr_name=DEC_2000_SF1_U_DP1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_lang=en&-_sse=on | archive-date = 2020-02-12 | archive-url = https://archive.today/20200212043652/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&-geo_id=16000US4835000&-qr_name=DEC_2000_SF1_U_DP1&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_lang=en&-_sse=on | url-status = dead }}</ref> શહેરમાં કુલ 717,945 કુટુંબ હતાં, જેમાં તેમની સાથે રહેતાં 18 વર્ષ કરતાં ઓછી ઉંમરના બાળકોનું પ્રમાણ 33.1 ટકા હતું જ્યારે 43.2 ટકા [[પરણિત યુગલો]] હતા જે સાથે રહેતાં હતા. 15.3 ટકા કુટુંબનું સંચાલન [[મહિલા]]ઓનું હાથમાં હતું અને તેમાં પતિથી સ્વતંત્રપણે રહેતી હતી તેમજ 36.3 ટકા લોકો પરિવાર વિનાના હતાં. તમામ ઘરબારમાં 29 ટકા વ્યક્તિગત છે અને 6.2 ટકા લોકો એકલા જીવે છે, જેઓ 65 કે તેથી વધારે વર્ષના છે. સરેરાશ ઘરબારનું કદ 2.67 લોકો હતા અને સરેરાશ પારિવારિક સભ્યો 3.39 હતી. વર્ષ 2009માં ઘરની સરેરાશ કિંમત $115,961 હતી.<ref>{{cite web |title=Houston Housing Trends and Values |url=http://houston.housealmanac.com/ |publisher=HouseAlmanac.com |access-date=2009-12-14 |archive-date=2009-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091129155923/http://houston.housealmanac.com/ |url-status=dead }}</ref> શહેરમાં કુલ વસ્તીમાં 27.5 ટકા લોકો 18 કરતાં ઓછી વયના હતા, 11.2 ટકા લોકોની વય 18થી 24 છે, 33.8 ટકા 25થી 44 લોકો છે, 19.1 ટકા લોકો 45થી 64 વર્ષના છે જ્યારે 8.4 ટકા લોકોની વય 65 કે તેથી વધારે વર્ષ છે. સરેરાશ વય 31 વર્ષ હતી. અહીં દર 100 મહિલા પર પુરુષોની સંખ્યા 99.7 હતી. અહીં 18 કે તેથી વધારે વર્ષની દર 100 મહિલાઓ પર પુરુષોની સંખ્યા 99.7 હતી. શહેરમાં દરેક ઘરના મોભીની સરેરાશ આવક $36,616 હતી અને પરિવારની સરેરાશ આવક $40,443 હતી. પુરુષોની સરેરાશ આવક $32,084 હતી જ્યારે મહિલાઓની સરેરાશ આવક $27,371 હતી. શહેરની [[માથાદીઠ આવક]] $20,101. હતી. વસ્તીનો 19 ટકા હિસ્સો અને 16 ટકા પરિવારો [[ગરીબી રેખા]] નીચે જીવતાં હતાં. કુલ વસ્તીમાંથી 18 વર્ષથી ઓછી વયના 26.1 ટકા લોકો અને 65 કરતાં ઓછી વયના 14.3 ટકા લોકો ગરીબી રેખા નીચે જીવતાં હતાં. હ્યુસ્ટનમાં [[એશિયા]]માંથી સ્થળાંતર કરીને ગયેલા લોકોની સંખ્યામાં મોટી છે, જે ટેક્સાસમાં સૌથી વધુ [[વિયેતનામીઝ અમેરિકન]] ધરાવે છે. આ દ્રષ્ટિએ તે અમેરિકામાં ત્રીજું સૌથી મોટું શહેર છે અને વર્ષ 2007માં 30,000 લોકો છે. શહેરના કેટલાંક વિસ્તારોમાં વિયેતનામીઝ અને [[ચાઇનીઝ]] સંકેત સાથેની શેરીઓ સાથે [[વિયેતનામીઝ]] અને ચાઇનીઝ નિવાસીઓની વસ્તી મોટા પાયે છે. આ શેરના સંકેત [[અંગ્રેજી]]માં પણ છે. હ્યુસ્ટનમાં બે [[ચાઇનાટાઉન]] છે, જેમાં મૂળ ડાઉનટાઉનમાં છે અને તાજેતરમાં શહેરની દક્ષિણપશ્ચિમે એક ઉત્તર બેલારી બાઉલેવાર્ડમાં શરૂ થયું છે.<ref>{{cite news | last = Chen | first = Edward C.M. | coauthors = Von Der Mehden, Fred R. | title = History of Houston's Chinatown | work = Chinatownconnection.com | year = 2005 | url = http://www.chinatownconnection.com/houston_chinatown_history.htm | access-date = 2007-02-06 | archive-date = 2007-02-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070203124315/http://www.chinatownconnection.com/houston_chinatown_history.htm | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | title = Houston Chinatown Area Map | work = Chinatownconnection.com | year = 2005 | url = http://www.chinatownconnection.com/houston-chinatown-map.htm | access-date = 2007-02-06 | archive-date = 2007-02-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070203024840/http://www.chinatownconnection.com/houston-chinatown-map.htm | url-status = dead }}</ref> શહેરના [[મિડટાઉન]]માં [[નાનું સાઇગોન]] છે અને હ્યુસ્ટનમાં ચાઇનટાઉનના દક્ષિણપશ્ચિમ વિસ્તારમાં વિયેતનામીઝ વેપારીઓ છે.<ref>{{cite news | title = City Adopts "Little Saigon" | work = Houston Business Journal | date = 2004-05-07 | url = http://www.bizjournals.com/houston/stories/2004/05/10/tidbits1.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> હિલક્રોફ્ટની સાથે અસ્તિત્વ ધરાવતા "હાર્વિન ડિસ્ટ્રિક્ટ"ને "[[નાનું ભારત]]" ગણવામાં આવે છે.<ref>"[http://www.chron.com/disp/story.mpl/business/5546748.html હ્યુસ્ટનના ઉપનગરોમાં દક્ષિણ એશિયાના વેપારી સાહસો]", હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ, 16ફેબ્રુઆરી, 2008.</ref> હ્યુસ્ટનમાં મોટા પ્રમાણમાં [[ગે સમુદાય]] વસે છે, જે મુખ્યત્વે [[નીયરટાઉન]] અને [[હ્યુસ્ટન હાઇટ્સ]]ની આજુબાજુ કેન્દ્રીત થયો છે. એક અંદાજ મુજબ, અમેરિકામાં લેસ્બિયન, ગે અને બાયસેક્સુઅલ વ્યક્તિઓનો બારમો ભાગ હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં છે.<ref>જેરી જે ગેટ્સ{{PDFlink|[http://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/SameSexCouplesandGLBpopACS.pdf Same-sex Couples and the Gay, Lesbian, Bisexual Population: New Estimates from the American Community Survey]|2.07&nbsp;MB}}. વિલિયમ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓન સેક્સ્યુઅલ ઓરિએન્ટેશન લો એન્ડ પબ્લિક પોલિસી, યુસીએલએ સ્કૂલ ઓફ લો ઓક્ટોબર, 2006. 20 એપ્રિલ, 2007 પર સુધારેલ.</ref> વર્ષ 2009માં [[અનિસ પાર્કર]]ની ચૂંટણી સાથે હ્યુસ્ટન [[જાહેર ગે]] મેયર ધરાવતું અમેરિકાનું [[સૌથી મોટું શહેર]] બની ગયું છે.<ref> {{cite news| url=http://www.nytimes.com/2009/12/13/us/politics/13houston.html | work=The New York Times | title=Houston Is Largest City to Elect Openly Gay Mayor | first=James C. | last=McKinley Jr | date=December 13, 2009 | access-date= May 23, 2010}}</ref> મેન્સ ફિટનેસ મેગેઝિન દ્વારા હાથ ધરાયેલા સરવે મુજબ, અમેરિકામાં "સૌથી વધુ મેદસ્વી ધરાવતા શહેરો"માં હ્યુસ્ટન લગભગ સ્થાન મેળવે છે.<ref>{{Cite web | title = No. 1 at PR and BS | work = Metro Times | author = Sarah Klein | 4 = date 2005-02-02 | access-date = 2010-02-14 | url = http://www.metrotimes.com/culture/story.asp?id=7262 }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web | title = The Fittest and Fattest Cities in America 2009 - Men's Fitness | access-date = 2009-08-07| url = http://www.mensfitness.com/lifestyle/215}}</ref><ref>{{cite news | title = Baltimore surprised by new title: America's fittest city | work = USAToday | date = 2006-01-06 | access-date = 2009-08-08 | url = http://www.usatoday.com/news/health/2006-01-06-fittest-city_x.htm}}</ref> તેના જવાબમાં [[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]ના લેખમાં ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો કે આ રેન્કિંગ [[અવૈજ્ઞાનિક]] હોવાથી [[અર્થહિન]] છે.<ref>{{Cite web | title = Fat city / Magazine's ranking is bogus, but there are plenty of Houstonians who need to shape up | work = The Houston Chronicle | date = 2005-01-08 | access-date = 2009-08-07 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2005_3832796 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> છેલ્લાં નવ વર્ષમાં મેગેઝિને હ્યુસ્ટનને ચાર વખત સૌથી વધુ મેદસ્વી શહેર જાહેર કર્યું હતું અને વર્ષ 2009માં છઠ્ઠું સ્થાન આપ્યું હતું.<ref>{{cite news | title = Miami's vices — fast food, TV — make it fattest; Salt Lake fittest | USA Today | date = 2009-01-14 | url = http://www.usatoday.com/news/health/weightloss/2009-01-13-fit-fat-cities_N.htm | access-date = 2009-09-28 | first=Nanci | last=Hellmich}}</ref> ભૂતપૂર્વ મેયર [[બિલ વ્હાઇટ]] જણાવ્યું હતું કે આ રેન્કિંગ અવૈજ્ઞાનિક ગણતરી આધારિત જૂઠ્ઠાણું છે. તેમણે મેયરની વેલ્નેસ પરિષદની રચના કરી હતી અને વર્ષ 2005માં ગેટ મૂવિંગ હ્યુસ્ટન ફિટનેસ અભિયાન શરૂ કર્યું હતું અને મેન્સ ફિટનેસ મેગેઝિનમાં હ્યુસ્ટનના રેન્કિંગનો જવાબ આપ્યો હતો.<ref>{{Cite web | title = Houston ranked nation's 'Fattest City' - again | work = Houston Chronicle | date = 2005-01-06 | author = Thom Marshall | access-date = 2010-02-14 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/front/2979999.html }}</ref><ref>{{Cite web | title = Get Moving Houston | access-date = 2009-08-07 | url = http://www.getmovinghouston.com/index.php | archive-date = 2009-07-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090722114330/http://www.getmovinghouston.com/index.php | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Letter to Neal Boulton, Editor of Men's Fitness Magazine | work = Get Moving Houston | access-date = 2009-08-08 | url = http://www.getmovinghouston.com/image/Ltr-Neal%20Boulton1-09-07.pdf}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Art Car Parade.jpg|right|thumb|હ્યુસ્ટન આર્ટ કાર પરેડ]] હ્યુસ્ટન મોટી સંખ્યામાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમૂહ ધરાવતું [[વૈવિધ્યપૂર્ણ]] શહેર છે. અહીં આંતરરાષ્ટ્રીય સમૂહોની સંખ્યા વધી રહી છે.<ref>{{cite web | title = Components of Population Change | work = houston.org | url = http://www.houston.org/pdf/research/09AW001.pdf | format = PDF | access-date = 2009-03-21 | archive-date = 2010-07-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100711225746/http://www.houston.org/pdf/research/09AW001.pdf | url-status = dead }}</ref> મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં અંદાજે 11 લાખ (21.4 ટકા) રહેવાસીઓ છે, જેઓ અમેરિકાની બહાર જન્મ્યાં છે. આ વિસ્તારમાં રહેતાં વિદેશી મૂળના લોકોમાંથી 66 ટકા અમેરિકાની દક્ષિણે મેક્સિકો સરહદ પરથી આવ્યાં છે.<ref name="ytlzpc">{{cite web | title = Foreign Born Population | work = houston.org | url = http://www.houston.org/pdf/research/09GW025.pdf | access-date = 2009-03-21 | format = PDF | archive-date = 2010-07-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100711225904/http://www.houston.org/pdf/research/09GW025.pdf | url-status = dead }}</ref> ઉપરાંત અહીંના પાંચ વિદેશી મૂળના રહેવાસીઓમાંથી એક રહેવાસી મૂળે એશિયાનો છે.<ref name="ytlzpc"/> દેશમાં સૌથી વધારે કોન્સ્યુલર ઓફિસ ધરાવવાની દ્રષ્ટિએ ત્રીજું મોટું શહેર છે, જેમાં 86 દેશોની કોન્સ્યુલર ઓફિસ છે.<ref>{{cite web | title = International Representation in Houston | work = houston.org | url = http://www.houston.org/pdf/research/18AW001.pdf | access-date = 2009-03-21 | format = PDF | archive-date = 2010-07-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100711235924/http://www.houston.org/pdf/research/18AW001.pdf | url-status = dead }}</ref> અનેક વાર્ષિકોત્સવોમાં હ્યુસ્ટનની વૈવિધ્યપૂર્ણ સંસ્કૃતિના દર્શન થાય છે. અહીં સૌથી મોટો વાર્ષિક ઉત્સવ [[હ્યુસ્ટન લાઇવસ્ટોક શો એન્ડ રોડીઓ]] છે, જે ફેબ્રુઆરીના અંતથી માર્ચની શરૂઆત સુધી લગભગ 20 દિવસચાલે છે, જેમાં દુનિયાનો સૌથી લાંબો અને મોટો વાર્ષિક લાઇવસ્ટોક શો અને રોડીઓ જોવા મળે છે.<ref>{{Cite web | title = About the Houston Livestock Show and Rodeo | work = hlsr.com | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.hlsr.com/m/downloads/08PurposeBrochure.pdf | format = PDF | archive-date = 2009-01-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090126191930/http://hlsr.com/m/downloads/08PurposeBrochure.pdf | url-status = dead }}</ref> અન્ય સૌથી લાંબી ઉજવણી એન્યુઅલ નાઇટ હ્યુસ્ટન [[પ્રાઇડ પરેડ]] છે, જે જૂનના અંતે યોજાય છે.<ref>{{Cite web | title = Houston Pride Parade | work = PrideHouston.com | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.pridehouston.org/events/parade.php | archive-date = 2009-03-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090312015559/http://www.pridehouston.org/events/parade.php | url-status = dead }}</ref> અન્ય વાર્ષિકોત્સવોમાં [[હ્યુસ્ટન ગ્રીક ફેસ્ટિવલ]], <ref>[http://www.greekfestival.org/ મૂળ ગ્રીક તહેવાર, હ્યુસ્ટન, ટેક્સાસ]. 2006. 2007-01-10 પર સુધારેલ. '''''ચેતવણીઃ'' ''' ''ઓટોમેટિક સાઉન્ડ ફાઇલ'' .</ref>[[આર્ટ કાર પરેડ]], હ્યુસ્ટન ઓટો શો, હ્યુસ્ટન ઇન્ટરનેશનલ ફેસ્ટિવલ, ધ વેસ્ટહેમર બ્લોક પાર્ટી<ref>[http://www.ifest.org/ હ્યુસ્ટન આંતરરાષ્ટ્રીય તહેવાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100725221757/http://www.ifest.org/ |date=2010-07-25 }}. 2007. 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> અને [[બાયૂ સિટી આર્ટ ફેસ્ટિવલ]] સામેલ છે. બાયૂ સિટી આર્ટ ફેસ્ટિવલને અમેરિકામાં ટોચના પાંચ કળા મહોત્સવોમાંનો એક ગણવામાં આવે છે.<ref name="AmericanStyle2004">{{cite web|access-date= 2007-04-26 |url=http://www.cse.buffalo.edu/~rapaport/Buffalo/Top_25_Fairs_Festivals.cfm.html |title=The 2004 Top 25 Fairs & Festivals |work=AmericanStyle Magazine}}</ref><ref name="AmericanStyle2005">{{cite web|access-date=2007-04-26|title=AmericanStyle Magazine Readers Name 2005 Top 10 Art Fairs and Festivals|url=http://www.paradisecityarts.com/public/pdfs/2005top10.pdf|date=October 25, 2005|work=AmericanStyle Magazine|format=PDF|archive-date=2006-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20060415084212/http://www.paradisecityarts.com/public/pdfs/2005top10.pdf|url-status=dead}}</ref> હ્યુસ્ટનને સત્તાવાર રીતે વર્ષ 1967માં અવકાશી શહેરનું હુલામણું નામ મળ્યું છે, કારણ કે અહીં નાસાનું [[લીન્ડન બી જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટર]] સ્થિત છે. સ્થાનિકોએ {{nowrap|"[[Bayou City]]",}}"મેગ્નોલિયા સિટી", "[[ક્લચ સિટી]]" અને "એચ-ટાઉન" જેવા અન્ય હુલામણા નામ પણ આપ્યાં છે. === કળા અને થિયેટર === [[ચિત્ર:Wortham Center.jpg|thumb|left|ડાઉનટાઉનના થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટમાં વોર્ધમ સેન્ટર]] હ્યુસ્ટન કળારસિક શહેર છે, જેમાં [[વિઝ્યુઅલ]] અને [[પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ]] અત્યંત લોકપ્રિય છે. શહેરની મધ્યમાં [[થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ]] સ્થિત છે, જે નવ મુખ્ય કળા સંગઠનો કાર્યરત છે અને અહીં નાટક ભજવવા માટેના છ હોલ છે. અમેરિકાની મધ્યમાં સૌથી વધુ થિયેટર બેઠકો ધરાવતું બીજા નંબરનું મોટું શહેર છે.<ref>રામ્સે, કોડી. "[http://www.texasmonthly.com/mag/issues/2002-09-01/tidbits.php મોટા રાજ્યમાં, હ્યુસ્ટન ટોચ પર છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011192513/http://texasmonthly.com/mag/issues/2002-09-01/tidbits.php |date=2007-10-11 }}", ''ટેક્સાસ મંથલી'' , સપ્ટેમ્બર, 2002. 10 ડીસેમ્બર, 2002 પર સુધારેલ.</ref><ref>{{cite web | title = Houston Arts and Museums | publisher = City of Houston eGovernment Center | url = http://www.houstontx.gov/abouthouston/artsandmuseums.html | access-date = 2007-02-07}}</ref><ref>"[http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 હ્યુસ્ટન થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ વિશે]", ''હ્યુસ્ટન થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ'' . 2006-12-16 પર સુધારેલ. {{Wayback|url=http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68|date =20061209083929|bot=DASHBot}}</ref> હ્યુસ્ટન અમેરિકાના એવા થોડા શહેરોમાં સામેલ છે, જે પર્ફોમિંગ આર્ટ્સની તમામ મુખ્ય શાખાઓમાં કાયમી, વ્યાવસાયિક, રહેણાંક કંપનીઓ ધરાવે છેઃ ઓપેરા ([[હ્યુસ્ટન ગ્રાન્ડ ઓપેરા]]), બેલેટ ([[હ્યુસ્ટન બેલેટ]]), મ્યુઝિક ([[હ્યુસ્ટન સીમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા]]) અને થિયેટર ([[ધ એલે થિયેટર]]).<ref name="ikvngd"/><ref>"[http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?12 પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ વેન્યૂસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061212043351/http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?12 |date=2006-12-12 }}", ''હ્યુસ્ટન થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ'' . 2006-12-16 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટન અનેક [[સ્થાનિક પરંપરાગત કલાકારો]], [[કળા સમૂહો]] તથા વિવિધ નાના પ્રગતિશીલ કળા સંગઠનોનું પણ નિવાસસ્થાન છે.<ref>"[http://www.artcarmuseum.com/History/history.htm એ બ્રીફ હિસ્ટરી ઓફ આર્ટ કાર મ્યુઝીયમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317120948/http://www.artcarmuseum.com/History/history.htm |date=2012-03-17 }}", ''આર્ટકાર મ્યુઝીયમ ઓફ હ્યુસ્ટન'' . 2006-12-16 પર સુધારેલ.</ref> શહેર વિવિધ પ્રકારના અને જુદો જુદો રસ ધરાવતા અનેક વિદેશી કલાકારો, કોન્સર્ટ, શો અને પ્રદર્શનને આકર્ષ છે.<ref>[http://www.quilts.com/home/news/index.php 2006 ફોલ એડિશન ઓફ ઇન્ટરનેશનલ ક્વિટ એટ્રેક્ટ્સ 53,546 ટૂ હ્યુસ્ટન]. ''ક્વિલ્ટ્સ., ઇન્ક.'' 2006-11-30ના રોજ પ્રકાશિત થયેલી અખબારી યાદી. 2007-01-12 પર સુધારેલ. {{Wayback|url=http://www.quilts.com/home/news/index.php|date =20071219171916|bot=DASHBot}}</ref> [[મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] અનેક લોકપ્રિય સાંસ્કૃતિક સંગઠનો અને પ્રદર્શનો ધરાવે છે, જે દર વર્ષે 70 લાખ કરતાં વધારે મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે.<ref>[http://www.visithoustontexas.com/visitors/listing.details.php?id=23096 હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ]. બૃહદ હ્યુસ્ટન સમારંભ અને મુલાકાતી બ્યૂરો. 2007-02-18 પર કરાયેલ સુધારો. </ref><ref>{{cite news|access-date= 2007-05-22|url=http://www.austin360.com/arts/content/arts/stories/2006/04/1austin.html|title=Central Austin has the makings of a museum district|publisher=Austin360.com|author=Jeanne Claire van Ryzin|date=April 1, 2006}}</ref> આ ડિસ્ટ્રિક્ટમાં ધ [[મ્યુઝીયમ ઓફ ફાઇન આર્ટ્સ]], [[હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ઓફ નેચરલ સાયન્સ]], ધ [[કન્ટેમ્પરરી આર્ટ્સ મ્યુઝીયમ હ્યુસ્ટન]], [[સ્ટેશન મ્યુઝીયમ ઓફ કન્ટેમ્પરરી આર્ટ]], [[હોલોકાસ્ટ મ્યુઝીયમ]] અને [[ધ હ્યુસ્ટન ઝૂ]] સહિત પ્રસિદ્ધ સુવિધાઓ પણ છે.<ref>[http://www.texasmonthly.com/promotions/cadillac/breakthroughs2/museums/ હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ ડે]. ટેક્સાસ મંથલી. 2006. 2007-01-10 પર કરાયેલ સુધારો.</ref><ref>[http://www.camh.org/visitor_mus_dist.html મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090402024243/http://www.camh.org/visitor_mus_dist.html |date=2009-04-02 }}. કન્ટેમ્પરરી આર્ટ્સ મ્યુઝીયમ હ્યુસ્ટન. 2007-01-10.</ref><ref>[http://www.visithoustontexas.com/visitors/parks_and_outdoors/listing.details.php?id=23096 હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070211044810/http://www.visithoustontexas.com/visitors/parks_and_outdoors/listing.details.php?id=23096 |date=2007-02-11 }}. બૃહદ હ્યુસ્ટન કન્વેન્શન એન્ડ વિઝિટર્સ બ્યૂરો. 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> મ્યુઝીયમ ડિસ્ટ્રિક્ટની આજુબાજુ પણ તેની મર્યાદાની બહાર ધ [[મેનિલ કલેક્શન]], [[રોધકો ચેપલ]] અને ધ [[બેઝેન્ટાઇન ફ્રેસ્કો ચેપલ મ્યુઝીયમ]] સ્થિત છે. [[ચિત્ર:HoustonTX HobbyCenter.jpg|thumb|right|પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ માટે હોબી સેન્ટર]][[બાયૂ બેન્ડ]] 14 એકર (5.7 હેક્ટર)માં ફેલાયેલી મ્યુઝીયમ ઓફ ફાઇન આર્ટ્સની સુવિધા છે, {{convert|14|acre|adj=on}}જે અમેરિકાના સુશોભિત કળા, ચિત્રકાર્યો અને ફર્નિચરના ઉત્તમ સંગ્રહાલયોમાંનું એક છે. બાયૂ બેન્ડ હ્યુસ્ટનના દાનવીર [[ઇમા હોગ]]નું અગાઉનું નિવાસસ્થાન પણ છે.<ref>{{Cite web | title = Bayou Bend Collections and Gardens, Houston, Texas | access-date = 2008-03-23 | url = http://www.museumsusa.org/museums/info/1167540 | archive-date = 2008-04-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080424055638/http://www.museumsusa.org/museums/info/1167540 | url-status = dead }}</ref> હ્યુસ્ટનની આસપાસ ફેલાયેલા અનેક સ્થળોમાં નિયમિતપણે સ્થાનિક અને પ્રવાસી [[રોક]], [[બ્લુસ]], [[કન્ટ્રી]], [[ડબસ્ટેપ]], [[હિપ હોપ]] અને [[ટેજાનો]] મ્યુઝિકલ શોનું આયોજન થાય છે. પણ આ શહેરમાં અત્યંત પ્રસિદ્ધ કલાકારો કે સંગીતકારો ક્યારેય રહ્યાં નથી. અહીં કલાકારોને અમુક હદ સુધીની સફળતા મળે પછી તેઓ અમેરિકાના અન્ય વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરે છે.<ref>{{cite news | last = Lomax, John Nova. "Nobody Gets Out of Here Alive - The Houston Rock Scene and the Cultural Cringe", Houston Press, February 1, 2007 | first = John Nova | title = "Nobody Gets Out of Here Alive - The Houston Rock Scene and the Cultural Cringe | work = The Houston Press | date = 2007-02-01 | access-date = 2007-02-12}}</ref> તેમાં એકમાત્ર અપવાદ [[હ્યુસ્ટન હિપ-હોપ]] છે, જે અમેરિકાના દક્ષિણ વિસ્તારોની શૈલી અને પરંપરાની ઊજવણી કરે છે, તેને જાળવી રાખે છે અને તેના મૂળિયા સાથે વળગી રહ્યું છે. તેના પગલે એક મજબૂત, સ્વતંત્ર [[હિપ-હોપ]] મ્યુઝિકનો વિકાસ થયો છે, જે દક્ષિણ અમેરિકન [[હિપ-હોપ]] અને [[ગેંગસ્ટા રેપ]] કમ્યુનિટીઝ પર પ્રભાવ ધરાવે છે અને તેના સારી બાબતોનો સ્વીકાર પણ કરે છે.<ref>{{cite news | last = Frere-Jones | first = Sasha | title = A Place In the Sun - Houston Hip-Hop Takes Over | work = The New Yorker | date = 2005-11-14 | url = http://www.newyorker.com/archive/2005/11/14/051114crmu_music | access-date = 2007-02-06}}</ref> હ્યુસ્ટનના અનેક હિપ-હોપ કલાકારોને વ્યાવસાયિક સફળતા પ્રાપ્ત થઈ છે. હ્યુસ્ટને [[ચોપ]] અને [[સ્ક્રૂ મ્યુઝિક]]ને પણ આશ્રય આપ્યો છે. હ્યુસ્ટને ભેટ ધરેલા અન્ય પ્રસિદ્ધ કલાકારોમાં પોપ અને આર એન્ડ બી ગર્લ ગ્રૂપ [[ડેસ્ટિનિસ ચાઇલ્ડ]], પ્રગતિશીલ રોક બેન્ડ [[કિંગ્સ ટેન]], સધર્ન રોક બેન્ડ [[ઝેડઝેડ ટોપ]], છઠ્ઠા દાયકાની માનસિકતા રજૂ કરતું રોક બેન્ડ [[રેડ ક્રાયોલા]], સ્વદેશી ગાયક કે ગીતકાર [[લીલે લોવેટ્ટ]], પોપ સિંગર અને અભિનેત્રી [[હિલેરી ડફ]], અભિનેતા [[પેટ્રિક સ્વેયઝ]] અને ઇન્ડી-પિયાનો રોક બેન્ડ [[બ્લુ ઓક્ટોબર]]નો સમાવેશ થાય છે. 60 અને 70ના દાયકામાં હ્યુસ્ટનમાં બ્લુઝ અને દેશી પરંપરાગત કલાકારોનો પણ દબદબો હતો. તે સમયે અહીં [[લાઇટનિન હોપ્કિન્સ]], [[ક્લીઅરન્સ "ગેટમાઉથ" બ્રાઉન]], [["ટેક્સાસ" જોહની બ્રાઉન]], [[જોહની "ગિટાર" વોટ્સન]], [[આલ્બર્ટ કોલિન્સ]], [[જોહની કોપલેન્ડ]] અને [[જો "ગિટર" હ્યુજ]] જેવા બ્લુઝ કલાકારો હતાં, જેમાંથી અનેકના આલ્બમ શહેરના મ્યુઝિક લેબલ [[પીકોક રેકર્ડઝ]]એ રેકર્ડ કર્યા હતા. 60 અને 70ના દાયકામાં શહેરના દેશી અને [[પરંપરાગત]] કલાકારોમાં [[ટાઉન્સ વાન ઝાન્ડ્ટ]], [[મિકી ન્યૂબ્યુરી]], [[રોડની ક્રોવેલ]], [[સ્ટીવ અર્લે]] અને [[ગે ક્લાર્ક]] સામેલ હતાં, જેઓ હ્યુસ્ટનને એન્ડરસન ફેર અને ઓલ્ડ ક્વાર્ટ એકાઉસ્ટિક કાફે જેવા લાંબા ગાળા સુધી કાર્યરત રહેલા મનોરંજન સ્થળો માટેનું ઘર પણ કહે છે.<ref>{{Cite web | title = Anderson Fair History | access-date = 2009-03-20 | url = http://www.andersonfair.com/hssaf_2.htm | archive-date = 2008-05-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080512152242/http://www.andersonfair.com/HssAF_2.htm | url-status = dead }}</ref> 80 અને 90ના દાયકામાં [[પંક]] અને [[ડર્ટી રોટ્ટન ઇમ્બેસાઇલ્સ]], [[વર્બલ એબ્યુઝ]], [[રિયલી રેડ]], [[કલ્ચરસાઇડ]], [[ડ્રેસ્ડન 45]] અને [[પેઇન ટીન્સ]] અને [[આઉટસાઇડ]]ના સંગીતકાર [[જેન્ડેક]] જેવા [[વૈકલ્પિક રોક]]ની રચના થઈ હતી. નવી સદીમાં [[જેન હન્ટર]] અને [[ઇન્ડિયન જ્વેલરી]] જેવા સમકાલીન પરંપરાગત પફોર્મર્સ સહિત [[હ્યુસ્ટન નોઇઝ બેન્ડ્સ]] જોવા મળે છે. === પ્રવાસ અને મનોરંજન === [[ચિત્ર:Hermann Park Texas.jpg|left|thumb|હર્મન પાર્કમાં રીફ્લેક્શન પૂલ]] હ્યુસ્ટનની મધ્ય ભાગની કેન્દ્રમાં [[થિયેટર ડિસ્ટ્રિક્ટ]] 17 બ્લોક ધરાવતો વિસ્તાર છે, જ્યાં [[બાયૂ પ્લેસ]] મનોરંજન સંકુલ, રેસ્ટોરાં, મૂવીઝ, પ્લાઝાસ અને પાર્ક્સ સ્થિત છે. બાયૂ પ્લેસ એક મોટું બહુમાળી બિલ્ડિંગ છે, જેમાં સંપૂર્ણ સેવા આપતી રેસ્ટોરાં, બાર, લાઇવ મ્યુઝિક, [[બિલિયર્ડ્સ]] અને આર્ટ હાઉસ ફિલ્મ્સ છે. હ્યુસ્ટન [[વેરિઝોન વાયરલેસ થિયેટર]]માં લાઇવ [[કન્સર્ટ]], નાટકો અને શિષ્ટ કોમેડી નાટકોનું મંચન થાય છે તેમજ [[એન્જેલિકા ફિલ્મ]] સેન્ટરમાં વિવિધ પ્રકારની કળાઓ, [[વિદેશી]] અને [[સ્વતંત્ર ફિલ્મો]] રજૂ થાય છે.<ref>[http://www.angelikafilmcenter.com/houston/default.asp એન્જેલિકા હ્યુસ્ટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725003351/http://www.angelikafilmcenter.com/houston/default.asp |date=2008-07-25 }}. ''એન્જેલિકા ફિલ્મ સેન્ટર.'' 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં [[હર્મન પાર્ક]] સહિત 337 પાર્ક્સ છે, જેમાં [[હ્યુસ્ટન ઝૂ]] અને [[ધ હ્યુસ્ટન મ્યુઝીયમ ઓફ નેચરલ સાયન્સ]], [[ટેરી હર્શી પાર્ક]], [[લેક હ્યુસ્ટન પાર્ક]], [[મેમોરિયલ પાર્ક]], [[ટ્રાન્ક્વોલિટી પાર્ક]], [[સેસ્ક્વિસેન્ટેનિયલ પાર્ક]], [[ડિસ્કવરી ગ્રીન]] અને [[સેમ હ્યુસ્ટન પાર્ક]] (જેમાં સમારકાર કરેલા, સુધારેલા અને પુનઃનિર્માણ પામેલા ઘરો છે, જે મૂળે 1823થી 1905 વચ્ચે બન્યાં હતાં) સામેલ છે.<ref>[http://www.heritagesociety.org/ths.html હેરિટેજ સોસાયટીઃ વોક ઇનટૂ હ્યુસ્ટનસ પાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610115218/http://www.heritagesociety.org/ths.html |date=2007-06-10 }}. ''ધ હેરિટેજ સોસાયટી.'' 2007-01-10.</ref> અમેરિકાના વસ્તીની દ્રષ્ટિએ સૌથી વધારે ગીચ 10 શહેરોમાં હ્યુસ્ટન પાસે વિવિધ પાર્ક્સ અને હરિયાળી વિસ્તાર સૌથી વધારે {{convert|56405|acre|km2|0}}<ref>કોન્ટિનેન્ટલ મેગેઝિન, માર્ચ, 2008. પેજ 67.</ref>છે, {{convert|19600|acre|km2|0}} જેનું વ્યવસ્થાપન શહેર દ્વારા થાય છે, જેમાં [[હ્યુસ્ટન આર્બોરેટમ એન્ડ નેચર સેન્ટર]] સામેલ છે. [[વિલિયમ્સ વોટરવોલ]] પ્રવાસીઓના આકર્ષણનું સ્થળ છે, જે [[શહેરના વસવાટના મુખ્ય ભાગ]]માં સ્થિત છે. હ્યુસ્ટન સિવિક સેન્ટરનું સ્થાન [[જ્યોર્જ આર બ્રાઉન કન્વેન્શન સેન્ટર]]એ લીધું છે, જે દેશના સૌથી મોટા કન્વેન્શન સેન્ટરમાંનું એક છે. અહીં [[જેસ્સી એચ જોન્સ હોલ ફોર ધ પર્ફોર્મિંગ આર્ટ]] છે, જે [[હ્યુસટ્ન સીમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રા]] અને [[સોસાયટી ફોર પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ]]નું આશ્રયસ્થાન છે. [[ધ સેમ હ્યુસ્ટન કોલેઝિયમ]] અને મ્યુઝિક હોલનું સ્થાન [[હોબી સેન્ટર ફોર ધ પર્ફોમિરંગ આર્ટ્સ]]એ લીધું છે. [[હ્યુસ્ટન અવકાશ કેન્દ્ર]] એ નાસાના સત્તાવાર મુલાકાતીઓનું કેન્દ્ર છે, જે [[લીન્ડન બી જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટર]] તરીકે ઓળખાય છે. અહીં કોઈ પણ વ્યક્તિને [[મૂન રોક્સ]] (ચંદ્ર પરથી લવાયેલા ખડકો), શટલ સિમ્યુલેટર સહિત વિવિધ પ્રદર્શન આકર્ષે છે. અહીં નાસાનું માનવીય અવકાશી ઉડ્ડયન કાર્યક્રમના ઇતિહાસ વિશે પણ પ્રદર્શન જોવા મળે છે. [[અર્થ ક્વેસ્ટ એડવેન્ચર્સ]]એ 1,600 એકરમાં ફેલાયેલો ઇકો-ગ્રીન થીમ પાર્ક અને રીચર્સ સેન્ટર છે, જે વર્ષ 2013માં શરૂ થવાની અપેક્ષા છે. અન્ય આકર્ષક [[પ્રવાસન]] સ્થળોમાં [[ધ ગેલેરિયા]] (ટેક્સાસનું સૌથી મોટું [[શોપિંગ મોલ]], જે શહેરના મુખ્ય ડિસ્ટ્રિક્ટમાં સ્થિત છે), ઓલ્ડ માર્કેટ સ્ક્વેયર, ધ ડાઉનડાઉન એક્વેરિયમ (શહેરની મધ્ય ભાગમાં સ્થિત માછલી ઘર) અને [[સેમ હ્યુસ્ટન રેસ પાર્ક]] સામેલ છે. === રમત ગમત === [[ચિત્ર:MainEvent.jpg|right|thumb|ડાઉનટાઉનમાં યોજાયેલી સુપર બાઉલ 38 દરમિયાન મુખ્ય ઇવેન્ટ પર રીવેલર્સ]] હ્યુસ્ટન પાસે લગભગ દરેક મુખ્ય વ્યાવસાયિક રમતની ટીમ છે, એકમાત્ર [[એનએચએલ]]નું જ પ્રતિનિધિત્વ નથી. [[હ્યુસ્ટન એસ્ટ્રોસ]] ([[એમએલબી]]), [[હ્યુસ્ટન ટેક્સાન્સ]] ([[એનએફએલ]]), [[હ્યુસ્ટન ડાયનેમો]] ([[એમએલએસ]]), [[હ્યુસ્ટન એરોસ]] ([[એએચએલ]]), [[હ્યુસ્ટન રેંગલર્સ]] ([[ડબલ્યુટીટી]]), [[હ્યુસ્ટન ટેકર્સ]] ([[એબીએ]]), [[હ્યુસ્ટન એનર્જી]] ([[આઇડબલ્યુએફએલ]]), [[હ્યુસ્ટન લીઓન્સ]] ([[પીડીએલ]]), [[એચ-ટાઉન ટેક્સાસ સાયકલોન્સ]] ([[આઇડબલ્યુએફએલ]] પણ), [[હ્યુસ્ટન પાવર]] ([[ડબલ્યુએફએ]]) અને [[હ્યુસ્ટન લાઇટનિંગ]] ([[એસઆઇએફએલ]]) હ્યુસ્ટન આધારિત છે અને આ ટીમો હ્યુસ્ટનને પોતાનું ઘર ગણે છે. [[મિનિટ મેઇડ પાર્ક]] (એસ્ટ્રોસનું ઘર) અને [[ટોયોટા સેન્ટર]] (રોકેટ્સ અને એરોસનું ઘર) શહેરની મધ્યભાગમાં સુધરેલા વિસ્તારમાં સ્થિત છે. શહેરમાં [[રિલાયન્ટ એસ્ટ્રોડોમ]] છે, જે દુનિયાનું પહેલું ગુંબજ ધરાવતું સ્ટેડિયમ છે, તે એનએફએલનું પહેલું રીટ્રેક્ટેબ્લ-રુફ (છાપરું ખેંચી શકાય તેવું) [[રિલાયન્ટ સ્ટેડિયમ]] પણ ધરાવે છે. હ્યુસ્ટનમાં રમતગમતની અન્ય સુવિધાઓમાં [[હોફહેઇન્ઝ પેવેલિયન]], [[રિલાયન્ટ એરેના]] (અગાઉ [[ડબલ્યુએનબીએ]]ના [[હ્યુસ્ટન કોમેટ્સ]]નું ઘર, હવે લાઇટનિંગનો આધાર બન્યું છે) અને [[રોબર્ટસન સ્ટેડિયમ]] (બંનેનો ઉપયોગ [[યુનિવર્સિટી ઓફ હ્યુસ્ટન કોલેજિએટ સ્પોર્ટ્સ]] થાય છે, રોબર્ટ્સનનો ઉપયોગ [[હ્યુસ્ટન ડાયનેમો]] માટે પણ થાય છે) અને [[રાઇસ સ્ટેડિયમ]] ([[રાઇસ યુનિવર્સિટી]] ઓવલ્સ ફૂટબોલ ટીમનું ઘર ગણાય છે) છે. રિલાયન્સ એસ્ટડ્રોમનો અવારનવાર ઉપયોગ થાય છે, જેમાં પહેલી એપ્રિલ, 2001ના રોજ [[રેસ્લમેનિયા એક્સ-સેવન]]ના [[વર્લ્ડ રેસ્લિંગ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ]]નું આયોજન થયું હતું તથા અહીં સૌથી વધુ 67,925 દર્શકોની હાજરીનો વિક્રમ છે.<ref>"[http://corporate.wwe.com/news/2001/2001_04_02.1.jsp રેસ્લમેનિયા એક્સ સેવન સેટ્સ રેવેન્યૂ, એટેન્ડન્સ રેકર્ડઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219095627/http://corporate.wwe.com/news/2001/2001_04_02.1.jsp |date=2008-02-19 }}", ''વર્લ્ડ રેસલિંગ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ, ઇન્ક.'' 2001-04-02. 2006-12-16 પર સુધારેલ.</ref> શહેરમાં પાંચ એપ્રિલ, 2009ના રોજ [[રિલાયન્ટ સ્ટેડિયમ]] ખાતે [[રેસ્લમેનિયા 25]]નું પણ આયોજન થયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/WrestleMania24/2008/03/31/5148416.html|title=Mayweather, Orton survive Mania; Edge, Flair don't|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|date=2008-03-31|author=Dale Plummer|access-date=2008-03-31|archive-date=2015-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325052458/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/WrestleMania24/2008/03/31/5148416.html|url-status=dead}}</ref> તાજેતરમાં હ્યુસ્ટનમાં [[2004 મેજર લીગ બેઝબેલ ઓલ-સ્ટાર ગેમ]], ધ 2000 આઇએચએલ [[ઓલ-સ્ટાર ગેમ]], ધ 2005 [[બિગ 12 કોન્ફરન્સ]] ફૂટબોલ ચેમ્પિયનશિપ ગેમ, ધ [[2006 એનબીએ ઓલ-સ્ટાર ગેમ]], વર્ષ 2001 અને વર્ષ 2006 સુધી ધ [[યુ. એસ. મેન્સ ક્લે કોર્ટ ચેમ્પિયનશિપ્સ]] અને વર્ષ 2003 અને 2004માં [[ટેનિસ માસ્ટર્સ કપ]] તેમજ વાર્ષિક [[શેલ હ્યુસ્ટન ઓપન]] ગોલ્ફ ટુર્નામેન્ટ જેવી મુખ્ય રમતોનું આયોજન થયું છે. હ્યુસ્ટન [[એલપીજીએ ગોલ્ફ સીઝન ધ એલપીજીએ ટૂર ચેમ્પિયનશિપ]]માં અંતિમ સત્તાવાર રમતનું આયોજન કરશે, જેની શરૂઆત વર્ષ 2009થી થઈ છે. શહેરમાં દર વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં વાર્ષિક એનસીએએ કોલેજ બેઝબોલ મિનિટ મેઇડ ક્લાસિક અને ડીસેમ્બરમાં એનસીએએ ફૂટબોલની [[ટેક્સાસ બાઉલ]]નું આયોજન થાય છે. હ્યુસ્ટનમાં બે વખત [[સુપર બાઉલ]] ચેમ્પિયનશિપનું આયોજન થાય છે. વર્ષ 1974માં રાઇસ સ્ટેડિયમ ખાતે [[સુપર બાઉલની આઠમી]] આવૃત્તિનું આયોજન થયું હતું અને વર્ષ 2004માં [[રિલાયન્ટ સ્ટેડિયમ]] ખાતે [[સુપર બાઉલ 38]] રમાઈ હતી. 1998થી 2001 વચ્ચે કાર્ટ ઓટો રેસિંગ સીરિઝે શહેરની મધ્યમાં વિવિધ માર્ગો પર વાર્ષિક રેસ [[ગ્રાન્ડ પ્રિક્સ ઓફ હ્યુસ્ટન]]નું આયોજન કર્યું હતું. ત્યારબાદ પાંચ વર્ષ રેસનું આયોજન થયું નહોતું, પણ વર્ષ 2006 અને 2007માં [[રિલાયન્ટ પાર્ક]] સંકુલની ફરતે માર્ગો પર [[ચેમ્પ કાર]] રેસ ફરી યોજાઈ હતી. જોકે ચેમ્પ કારને વર્ષ 2008માં હરિફ [[ઇન્ડી રેસિંગ લીગ]] (આઈઆરએલ) સાથે ભેળવી દેવાઈ હતી અને હ્યુસ્ટન રેસને બંધ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ હતી. [[હ્યુસ્ટન રેસવે પાર્ક]] હ્યુસ્ટનની બહાર બેટાઉન નજીક સ્થિત છે અને તે [[એનએચઆરએ]] અને ઓટો રેસિંગના અન્ય સ્વરૂપોનું આયોજન કરે છે.<ref>{{Cite web | title = NHRA races back at Houston Raceway Park in Baytown | work = KHOU | author = Matt Musil | date = 2010-04-09 | access-date = 2010-04-17 | url = http://www.khou.com/sports/NHRA-races-back-at-Houston-Raceway-Park-in-Baytown-90384819.html | archive-date = 2010-04-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100416022741/http://www.khou.com/sports/NHRA-races-back-at-Houston-Raceway-Park-in-Baytown-90384819.html | url-status = dead }}</ref> {{-}} === મીડિયા === {{Further|[[List of newspapers in Houston]], [[List of television stations in Texas]], [[List of radio stations in Texas]], and [[List of films featured in Houston]]}} [[ચિત્ર:Melcher Center for Public Broadcasting.jpg|thumb|left|હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી ખાતે લીરોય એન્ડ લ્યુસિલ મેલ્શેર સેન્ટર ફોર પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ]] હ્યુસ્ટન એકમાત્ર મુખ્ય દૈનિક અખબાર ''[[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]'' છે, જે વ્યાપક પહોંચ અને વિતરણ વ્યવસ્થા ધરાવે છે. [[હ્યુસ્ટ ક્રોનિકલ]] દૈનિક અખબારની માલિક અને સંચાલક કંપની [[હર્સ્ટ કોર્પોરેશન]]એ વર્ષ 1995માં તેના મુખ્ય હરિફ ''[[હ્યુસ્ટન પોસ્ટ]]'' ની અસ્કામતો ખરીદી લઈ તેની કામગીરી બંદ કરી દીધી હતી. ''હ્યુસ્ટન પોસ્ટ'' ની માલિકી શહેરના ભૂતપૂર્વ લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર ''બિલી હોબી'' ના પરિવારની હતી. આ શહેરના અન્ય મુખ્ય પ્રકાશન ''[[હ્યુસ્ટન પ્રેસ]]'' છે, જે નિઃશુલ્ક ''[[વૈકલ્પિક સાપ્તાહિક]]'' છે, જે 3,00,000 કરતાં વધારે વાચકો ધરાવે છે.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.houstonpress.com/about/|title=Houston Press: About Us|publisher=Houston Press |access-date= 2007-01-26}}</ref> હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં જાહેર ટેલીવિઝન સ્ટેશન [[કેયુએચટી]] અને જાહેર રેડિયો સ્ટેશન [[કેયુએચએફ]] કાર્યરત છે. બંને સ્ટેશનનો પરવાનો અને તેનું સંચાલન [[હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી]] કરે છે. કેયુએચટી (ચેનલ 8) એક [[પીબીએસ]]નું સભ્ય સ્ટેશન અને અમેરિકામાં પહેલું જાહેર ટેલીવિઝન સ્ટેશન છે જ્યારે [[કેયુએચએફ]] (88.7 એફએમ) એક [[એનપીઆર]] સભ્ય સ્ટેશન છે. બંને સ્ટેશનનું પ્રસારણ હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટીમાં સ્થિત જાહેર પ્રસારણના લીરોય એન્ડ લુસિલ મેલ્શેર કેન્દ્ર પરથી થાય છે. હ્યુસ્ટનમાં મીડિયા ક્ષેત્રની અગ્રણી હસ્તીઓમાંની એક [[ડેવ વોર્ડ]] છે, જે શહેરના તમામ કોઈ પણ સ્ટેશન પર લાંબા સમયગાળાથી એન્કર તરીકે સેવા આપે છે. વોર્ડ 40 કરતાં વધારે વર્ષથી [[કેટીઆરકે-ટીવી]]નું સંચાલન કરે છે. [[રોન સ્ટોન]]એ ચેનલ 2 ન્યૂઝનું 1972થી 1992 સુધી એમ 20 વર્ષ સંચાલન કર્યું હતું. [[એનબીસી]] માન્યતાપ્રાપ્ત [[કેપીઆરસી-ટીવી]] પર ''ધ આઇઝ ઓફ ટેક્સાસ'' નું છેલ્લાં ત્રણ [[દાયકા]] કરતાં વધારે સમયથી પ્રસારિત થતી [[સાંસ્કૃતિક]] [[સંગ્રહ]] [[શ્રેણી]] ધ આઇઝ ઓફ ટેક્સાસનું સંચાલન [[રે મિલર]] કરી રહ્યાં છે, જેઓ [[માર્વિન ઝિન્દલેર]] તરીકે પણ જાણીતા છે. 1960ના દાયકાના અંતિમ વર્ષોમાં મિલરે ટેક્સાસની ન્યૂઝવુમેન તરીકે [[કે બેઇલી હચિસ્સન]] સાથે કરાર કર્યો હતો, જે મૂળ [[ગેલ્વેસ્ટોન]]ના રહેવાસી છે. પાછળથી બેઇલીએ [[ટેક્સાસ હાઉસમાં પ્રતિનિધિત્વ]] કર્યું હતું અને [[અમેરિકાના સેનેટ]] બન્યાં હતાં. {{-}} == આર્કિટેક્ચર == {{Main|Architecture of Houston}} {{See also|List of tallest buildings in Houston}} [[ચિત્ર:Chase Tower, a block away.jpg|thumb|upright|ટેક્સાસની સૌથી ઊંચી બિલ્ડિંગ જે પી મોર્ગન ચેઝ ટાવર ]] હ્યુસ્ટન [[ઉત્તર અમેરિકા]]માં સૌથી ઊંચી બહુમાળી બિલ્ડિંગો ધરાવવામાં ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે અને દુનિયાના ટોચના 10 શહેરોમાંનું એક છે.<ref>{{Cite web | title = World's Ten Tallest Cities | work = Ultrapolis Project| access-date = 2010-01-21| url = http://www.ultrapolisproject.com/ultrapolis_world_tallest_skylines_cities.htm }}</ref><ref>"[http://ultrapolisproject.com/Tallest_25_Skylines_Cities.htm કેલક્યુલેટેડ એવરેજ હાઇટ ઓફ ટેન ટોલેસ્ટ (સીએએચટીટી)]", ''UltrapolisProject.com'' . 2007-07-01 પર સુધારેલ.</ref> શહેરમાં સાત માઇલ (11 કિમી) લંબાઈ ધરાવતી [[ટનલ સીસ્ટમ અને સ્કાયવોક્સ]] છે, જે શહેરની મધ્ય ભાગમાં સ્થિત બિલ્ડિંગોને જોડે છે, જે દુકાનો, રેસ્ટોરાં અને અનુકૂળ સ્ટોર્સ ધરાવે છે. આ સીસ્ટમ પદયાત્રીઓને એક બિલ્ડિંગમાંથી બીજી બિલ્ડિંગમાં જતાં ઉનાળામાં ગરમીથી અને ચોમાસામાં વરસાદથી બચાવે છે. 1960ના દાયકામાં [[હ્યુસ્ટનના મધ્ય ભાગ]]માં મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવતા ઓફિસના માળખા હતાં, પણ તે પછી અત્યાર સુધી અમેરિકામાં સૌથી વધુ ઊંચી વિવિધ [[બહુમાળી બિલ્ડિંગ]] ધરાવતા શહેરોમાંનું એક બની ગયું છે. 1970માં ઊર્જા ક્ષેત્રમાં તેજી આવતાં [[રિયલ એસ્ટેટ ડેવલપર્સ]] દ્વારા મોટા પ્રોજેક્ટ્સ લોંચ કર્યા હતા જેના પગલે શહેરના મધ્ય વિસ્તારમાં તેજીની શરૂઆત થઈ હતી. 1970ના દાયકા દરમિયાન એક પછી એક બહુમાળી ભવનોનું નિર્માણ થયું હતું, જેમાંથી ઘણી બધા ભવનોનું નિર્માણ રિયલ એસ્ટેટ ડેવલપર [[જેરાલ્ડ ડી હાઇન્સ]]એ કર્યું હતું. આ તબક્કો હ્યુસ્ટનના સૌથી ઊંચા બહુમાળી ભવન [[જે પી મોર્ગન ચેઝ ટાવર]]ના નિર્માણ સાથે પરાકાષ્ઠા પર હતો, જેમાં 75 માળ છે {{convert|1002|ft|m|0|sing=on}}અને તેની ઊંચાઈ 1,002 ફીટ છે, અગાઉ આ ટાવર ટેક્સાસ કોમર્સ ટાવર તરીકે જાણીતો હતો. તેનું નિર્માણ 1982માં પૂર્ણ થયું હતું. ટેક્સાસમાં તે સૌથી વધારે ઊંચાઈ ધરાવતી બિલ્ડિંગ છે જ્યારે અમેરિકામાં આ દ્રષ્ટિએ [[10મી સૌથી ઊંચી]] અને દુનિયામાં [[30મી સૌથી ઊંચી]] બિલ્ડિંગ છે. 1983માં 71 માળની અને {{convert|992|ft|m|0|sing=on}}ઊંચાઈ ધરાવતી [[વેલ્સ ફાર્ગો પ્લાઝા]] (અગાઉ એલાયડ બેન્ક પ્લાઝા)નું નિર્માણ પૂર્ણ થયું હતું, જે હ્યુસ્ટન અને ટેક્સાસની બીજી સૌથી ઊંચી બિલ્ડિંગ બની ગઈ હતી. છત સુધીની ઊંચાઈને આધારે તે અમેરિકાની 13મી સૌથી ઊંચી અને દુનિયાની 36મી સૌથી ઊંચી બિલ્ડિંગ છે. વર્ષ 2007 સુધી હ્યુસ્ટનના મધ્ય વિસ્તારમાં 4.3 કરોડ ચોરસ ફૂટ (4,000,000 મીટર) ઓફિસ સ્પેસ હતી.<ref>[http://www.houstondowntown.com/Home/GeneralInfo/About/FastFacts1/ ઝડપી માહિતી, ડાઉનટાઉન હ્યુસ્ટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061208214425/http://www.houstondowntown.com/Home/GeneralInfo/About/FastFacts1/ |date=2006-12-08 }}. ''હ્યુસ્ટનdowntown.com'' 2006. 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> પોસ્ટ ઓક બોલીવર્ડ અને વેસ્ટહેઇમર રોડ પર કેન્દ્રીત [[અપટાઉન ડિસ્ટ્રિક્ટ]]માં 1970ના દાયકામાં અને 1980ના દાયકાની શરૂઆતમાં તેજી આવી હતી અને [[ઇન્ટરસ્ટેટ 610]] વેસ્ટને સમાંતર મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવતી ઓફિસ બિલ્ડિંગ્સ, હોટેલ્સ અને રીટેલ ડેવલપમેન્ટ્સ દેખાયું હતું. અપટાઉન (શહેરનો ઉપરનો વિસ્તાર) [[વૃદ્ધિ પામતા શહેર]]ના સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી વિસ્તારોમાંનો એક છે. અપટાઉનમાં સૌથી વધારે ઊંચાઈ ધરાવતું બિલ્ડિંગ [[વિલિયમ ટાવર]] છે, જેમાં 64 માળ છે. તેની ઊંચાઈ {{convert|901|ft|m|0|sing=on}}છે અને ડીઝાઇન [[ફિલિપ જોહન્સન]] અને [[જોહન બર્ગી]]એ તૈયાર કરી હતી. આ ટાવર 1999 સુધી ટ્રાન્સકો ટાવર તરીકે જાણીતું હતું. તે સમયે સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટની બહાર સ્થિતિ આ ટાવર દુનિયાનું સૌથી ઊંચું બિલ્ડિંગ ગણાતું હતું. અપટાઉન ડિસ્ટ્રિક્ટમાં [[આઈ એમ પેઇ]], [[સીઝર પેલ્લી]] અને [[ફિલિપ જોહન્સન]] જેવા પ્રસિદ્ધ આર્કિટેક્ટ્સ દ્વારા ડીઝાઇન થયેલા અન્ય બિલ્ડિંગ્સ પણ છે. 1990ના દાયકાના અંતે અને 2000ના દાયકાની શરૂઆતમાં મધ્યમ ઊંચાઈ અને [[અત્યંત ઊંચાઈ]] ધરાવતા [[રહેણાંક ટાવર]]ના નિર્માણમાં નાની તેજી આવી હતી, જેમાંથી કેટલાંક 30 માળની ઊંચાઈ ધરાવે છે.<ref>[http://www.uptown-houston.com/economic/market/residential.html રેસિડેન્શ્યિલ રિયલ એસ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201213217/http://www.uptown-houston.com/economic/market/residential.html |date=2015-02-01 }}. ''Uptown-houston.com'' 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref><ref>{{cite news | last = Sarnoff | first = Nancy | title = Genesis Laying Down Plans for Newest Uptown Condo Highrise | work = Houston Business Journal | date = 2001-12-14 | url = http://www.bizjournals.com/houston/stories/2001/12/17/newscolumn3.html | access-date = 2007-02-07}}</ref><ref>{{cite news | last = Apte | first = Angela | title = Rising Land Costs Boost Houston's Mid-Rise Market | work = Houston Business Journal | date = 2001-10-26 | url = http://www.bizjournals.com/houston/stories/2001/10/29/focus1.html | access-date = 2007-01-11}}</ref> વર્ષ 2002માં અપટાઉનમાં 2.3 ચોરસ ફૂટ (2,100,000 મીટર) ઓફિસ સ્પેસ હતી, જેમાંથી 1.6 કરોડ ચોરસ ફૂટ (1,500,000 મીટર) [[એ ક્લાસની ઓફિસ સ્પેસ]] હતી.<ref>[http://www.uptown-houston.com/economic/market/office.html વ્યાવસાયિક રિયલ એસ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201200302/http://www.uptown-houston.com/economic/market/office.html |date=2015-02-01 }}. ''Uptown-houston.com'' 2007-01-10 પર સુધારેલ.</ref> == ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ == [[હ્યુસ્ટન પોલીસ વિભાગ]] પોલીસ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. અમેરિકાના શહેરોમાં સૌથી વધુ હત્યા ધરાવતા શહેરોમાં હ્યુસ્ટનનું સ્થાન 46મું છે. વર્ષ 2005માં આ શહેરની વસ્તી 2,50,000 હતી અને એક લાખની વસ્તી દીઠ માથાદીઠ હત્યાનો દર 16.3 હતો.<ref>"{{PDFlink|[http://www.morganquitno.com/cit05r.pdf Murder Rate in 2005]|30.4&nbsp;KB}}," ''[[મોર્ગન ક્વિટનો]]'' . નવેમ્બર 29, 2006 પર સુધારેલ.</ref> જોકે 10,00,000ની વસ્તી ધરાવતા અમેરિકાના શહેરોમાં હ્યુસ્ટન હત્યાના દરમાં ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે. આ આંકડા તો સ્થાનિક ટીવી સમાચાર સંશોધક માર્ક ગ્રીનબ્લાટ્ટે શોધ્યું કે હ્યુસ્ટન પોલીસ વિભાગે વર્ષ 2005માં ખૂનના સંખ્યા ઓછી દેખાડી છે તે પછીના છે. શહેરમાં હત્યાની સંખ્યામાં ફક્ત બેનો સત્તાવાર વધારો થાય તો તે આ બાબતે બીજું સ્થાન મેળવશે.<ref>Greenblatt, Mark. "[https://web.archive.org/web/20071218164948/http://www.khou.com/news/defenders/investigate/stories/khou071119_tj_murdercount.1d78917e.html Hiding Homicide: How HPD undercounts murder]." ''[[કેએચઓયુ-ટીવી]]'' . ગુરુવાર, નવેમ્બર 29, 2007. છ જુલાઈ, 2007 પર સુધારેલ.</ref> વર્ષ 2004ની સરખામણીમાં વર્ષ 2005માં અહિંસક અપરાધોની સંખ્યામાં બે ટકા ઘટાડો થયો છે ત્યારે [[હત્યા]]ની સંખ્યામાં 23.5 ટકાનો વધારો થયો છે.<ref name="Houston to be studied"/> વર્ષ 2005થી હ્યુસ્ટનમાં અપરાધમાં ઉછાળો આવ્યો છે, જેના માટે હ્યુસ્ટન પોલીસ વિભાગ કેટરિના ચક્રવાત પછી ન્યૂ ઓરલીઆન્સમાંથી લોકોના પ્રવાહને જવાબદાર ઠેરવે છે.<ref name="JLeahy">{{cite news | last = Leahy | first = Jennifer | title = Homicide rate on track to be worst in a decade - Evacuees play large role in the rise, police say | work = Houston Chronicle | date = 2006-10-21 | url = http://www.chron.com/disp/story.mpl/hurricane/4277375.html | access-date = 2007-02-06}}</ref> કેટરિના પછી, 2004માં નવેમ્બર અને ડીસેમ્બર, 2005માં હ્યુસ્ટનમાં હત્યાના દરમાં 70 ટકાનો વધારો થયો હતો. શહેરમાં વર્ષ 2005માં 336 હત્યા થઈ હતી <ref name="Houston to be studied">વિલાફ્રાન્કા, આર્માન્ડો. "[http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4235150 હ્યુસ્ટન વાયોલન્ટટ ક્રાઇમ ટૂ સ્ટડીડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303074728/http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2006_4235150 |date=2008-03-03 }}", ''[[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]'' , નવેમ્બર 23, 2006, પેજ 3. 2006-12-17 પર સુધારેલ.</ref>જ્યારે વર્ષ 2004માં 272.<ref>"{{PDFlink|[http://www.txdps.state.tx.us/director_staff/public_information/2004CIT.pdf Crime in Texas: 2004]|193&nbsp;KB}}", [[ટેક્સાસ જાહેર સુરક્ષા વિભાગ]], 2004. 2006-12-06 પર સુધારેલ.</ref> હ્યુસ્ટનમાં હત્યાના દર એક લાખ નિવાસીઓ દીઠ વર્ષ 2005માં 16.33 હતો જે વર્ષ 2006માં વધીને 17.24 થયો હતો.<ref>ઓહારે પેગ્ગી. "{{waybackdate|site=http://www.chron.com/disp/story.mpl/headline/metro/4437025.html|title=City sees 13.5% rise in slayings for 2006|date=20070115014451}}", ''હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ'' , 2007-01-01. જાન્યુઆરી 1, 2007 પર સુધારેલ.</ref> વર્ષ 2006માં હત્યાનો આંક વધીને 379 થયો હતો.<ref name="Houston to be studied"></ref> [[ધ ટાઇમ્સ પિકાયૂને]]માં પ્રસિદ્ધ થયેલ લેખમાં વિવાદ થયો હતો. તેમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે શહેરમાં અપરાધની સંખ્યા માટે વધવા માટે કેટરિના તોફાન પછી સ્થળાંતરિત થઈને આવેલા લોકો જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે છે પણ હકીકત એ છે કે તેમના આગમન પહેલાં શહેરમાં અપરાધની સંખ્યા વધતી રહી છે. <ref>{{cite web|url=http://www.vendomeplace.org/press021206houstonlife.html|publisher=[[The Times-Picayune]]|title=Haven and Hell|access-date=2010-04-14|archive-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707070741/http://www.vendomeplace.org/press021206houstonlife.html|url-status=dead}}</ref>શહેરના અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે સ્થળાંતરિત કરીને આવેલા મોટા ભાગના નાગરિકો કાયદાનું પાલન કરે છે, પણ વાસ્તવિક સમસ્યા હ્યુસ્ટનની વસ્તીમાં રાતોરાત 10 ટકાનો વધારો છે, જેના પગલે નાગરિકોની સરખામણીમાં પોલીસ અધિકારીઓનું પ્રમાણ ઘટ્યું છે. <ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/02/05/AR2006020500884.html|publisher=[[The Washington Post]]|title=After Welcoming Evacuees, Houston Handles Spike in Crime|access-date= 2010-04-14 | first=Sylvia | last=Moreno | date=2006-02-06}}</ref>જર્નલ ઓફ ક્રિમિનલ જસ્ટિસમાં વર્ષ 2010માં પ્રકાશિત થયેલ અભ્યાસે પણ વિવાદ સર્જયો હતો. તેમાં સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકોને કારણે હ્યુસ્ટન અને ફિનિક્સમાં અપરાધમાં વધારો થયો હોવાની વાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.racewire.org/archives/2010/02/katrina_evacuees_didnt_increase_crime.html|title=Study: Katrina Evacuees Didn’t Increase Crime|publisher=RaceWire|access-date= 2010-04-04}}</ref> 1970ના દાયકાની શરૂઆતમાં હ્યુસ્ટન, [[પાસાડેના]] અને કેટલાંક દરિયાઈ શહેરો ''[[હ્યુસ્ટનમાં સામૂહિક હત્યા]]'' ના સ્થળ હતા, જે તે સમયે અમેરિકાના ઇતિહાસમાં શ્રેણીબદ્ધ હત્યાનો ખરાબ કેસ હતો.<ref>{{cite news | title = CRIME: The Houston Horrors | work = TIME Magazine | date = 1973-08-20 | access-date = 2010-05-02 | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,907718-1,00.html | archive-date = 2013-07-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130725001649/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,907718-1,00.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Beaver Country Times | access-date = 2010-05-02 | url = http://news.google.com/newspapers?id=D4MkAAAAIBAJ&sjid=ANoFAAAAIBAJ&pg=4597,220911&dq}}</ref> અન્ય શહેરોમાં હ્યુસ્ટન નશીલ દ્રવ્યોની હેરફેરનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે, જે અન્ય અમેરિકન બજારોમાં વિતરકોને કોકેન, મારિજુઆના, હેરોઇન, એમડીએમએ અને મેથામ્ફેટામાઇનનો પુરવઠો પૂરો પાડે છે.<ref>"[http://www.usdoj.gov/ndic/pubs32/32771/distribution.htm ડિસ્ટ્રિબ્યુશન-હ્યુસ્ટન હાઈ ઇન્ટેન્સિટી ડ્રગ ટ્રાફિકિંગ એરીયા ડ્રગ માર્ગેટ એનાલીસિસ 2009]." ''[[અમેરિકન ન્યાય વિભાગ]]'' . ઓગસ્ટ 11, 2009 પર સુધારેલ. </ref> વર્ષ 2007માં ટેક્સાસ રાજ્યમાં વાહનોની ચોરીમાં હ્યુસ્ટને ટોચનું સ્થાન મેળવ્યું હતું અને તે વર્ષે હ્યુસ્ટન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં 31,000 કરતાં વધારે વાહનોની ચોરી થઈ હતી.<ref>{{Cite web | title = Houston Ranks #1 for Auto Theft in State: AAA Texas and Houston Police Department Partner to Help Prevent This Crime | work = Reuters | access-date = 2010-01-03 | url = http://www.reuters.com/article/idUS203666+21-Aug-2008+MW20080821 | archive-date = 2010-01-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100121215133/http://www.reuters.com/article/idUS203666+21-Aug-2008+MW20080821 | url-status = dead }}</ref> અમેરિકામાં 50 મોટા શહેરોમાં સુરક્ષિત પડોશીઓનો નિર્ણય લેવા વર્ષ 2010માં NeighborhoodScout.com સાથે ભાગીદારીમાં પર્સનલ ફાઇનાન્સ બ્લોગ WalletPop.comમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે હ્યુસ્ટનમાં [[વેસ્ટહેઇમર રોડ]] અને [[ટેક્સાસ સ્ટેટ હાઇવે 6]] એકબીજાને કાપે છે ત્યાં સૌથી ઓછા ગુના થાય છે.<ref>સાર્નોફ, નેન્સી. "[http://blogs.chron.com/primeproperty/2010/02/the_nations_safest_neighborhoo.html હ્યુસ્ટનના સુરક્ષિત પડોશી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101220155312/http://blogs.chron.com/primeproperty/2010/02/the_nations_safest_neighborhoo.html |date=2010-12-20 }}." ''[[હ્યુસ્ટન ક્રોનિકલ]]'' . ફેબ્રુઆરી 12, 2003. ફેબ્રુઆરી 24, 2010 પર સુધારેલ.</ref> == પરિવહન == [[ચિત્ર:45intoI-10 2.jpg|thumb|left|ડાઉનટાઉન નજીક ઇન્ટરસ્ટેટ 10 અને ઇન્ટરસ્ટેટ 45 ]] હ્યુસ્ટનની પરિવહન વ્યવસ્થામાં ઓટોમાબોઇલનું પ્રભુત્વ છે અને 71.7 ટકા રહેવાસીઓ એકલા કામકાજ માટે ડ્રાઇવિંગ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/prod/1/gen/pio/cay961a2.pdf |format=pdf |title=Census and You |publisher=US Census Bureau |pages=12|month=January |year=1996 |access-date= 2007-02-19}}</ref> આ સુવિધા [[હ્યુસ્ટનની ફ્રીવે]] સીસ્ટમ મારફતે પૂરી પાડવામાં આવે છે.{{convert|739.3|mi|km|1}} તેમાં 10 કાઉન્ટી મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં 739.3 માઇલનો (1,189.8 કિમી) ફ્રીવે અને એક્સપ્રેસવે સામેલ છે.<ref>"{{PDFlink|[http://www.houston.org/pdf/research/11BW001.pdf Highway System]|153&nbsp;KB}}", ''બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી '' . 2009-03-21 પર સુધારેલ.</ref> તેની હાઇવે સીસ્ટમ અનેક લૂપ દ્વારા કાર્યરત [[હબ એન્ડ સ્પોક]] ફ્રીવે માળખાનો ઉપયોગ કરે છે. સૌથી અંદરની લૂપ [[ઇન્ટરસ્ટેટ 610]] છે, જે શહેરની મધ્ય, મેડિકલ સેન્ટર અને અનેક મહત્વપૂર્ણ પડોશી કેન્દ્રો સાથે {{convert|10|mi|km|0|sing=on}}નો ડાયામીટર ધરાવે છે. [[બેલ્ટવે 8]] અને તેનો મુખ્ય ફ્રીવે સેમ હ્યુસ્ટન ટોલવે વચ્ચેની લૂપ રચે છે, જેનો ડાયામીટર અંદાજે 25 માઇલ (40 કિમી) છે.{{convert|25|mi|km|0}} પ્રસ્તાવિત હાઇવે પ્રોજેક્ટ [[સ્ટેટ હાઇવે 99]] (ધ ગ્રાન્ડ પાર્કવે) હ્યુસ્ટનની બહાર ત્રીજી લૂપ રચશે. અત્યારે સ્ટેટ હાઇવે 99ના 11 સેગમેન્ટમાંથી ફક્ત બે પૂર્ણ થયા છે. હ્યુસ્ટન પ્રસ્તાવિત [[ઇન્ટરસ્ટેટ 69]] [[નાફ્ટા]] સુપરહાઇવેના રુટને સમાંતર છે, જે શહેરને કેનેડા, અમેરિકાના ઔદ્યોગિક વિસ્તાર [[મિડવેસ્ટ]], ટેક્સાસ અને મેક્સિકો સાથે જોડશે. અન્ય સ્પોક ફ્રીવેઝની યોજના બની ગઈ છે અથવા તેનું નિર્માણ ચાલી રહ્યું છે, જેમાં [[ફોર્ટ બેન્ડ પાર્કવે]], [[હાર્ડી ટોલ રોડ]], [[ક્રોસ્બી ફ્રીવે]] અને ભવિષ્યનો [[એલ્વિન ફ્રીવે]] સામેલ છે. હ્યુસ્ટનની ફ્રીવે સીસ્ટમ પર [[હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સ્ટાર]] નજર રાખે છે, જે ચાર સરકારી એજન્સીઓની ભાગીદારીમાં રચાયેલી સંસ્થા છે અને આ [[પ્રદેશ]]માં પરિવહન અને [[કટોકટીયુક્ત વ્યવસ્થાપન]] સેવાઓ પૂરી પાડવાની જવાબદારી ધરાવે છે. હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સ્ટાર દેશનું પહેલું કેન્દ્ર હતું, જેમાં પરિવહન અને કટોકટીયુક્ત વ્યવસ્થા કેન્દ્રો સંયુક્તપણે કાર્યરતા હતા અને તેમાં પહેલી વખત ચાર એજન્સીઓ ([[ટેક્સાસ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સપોર્ટેશન]], [[હેરિસ કાઉન્ટ, ટેક્સાસ]], [[મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્ઝિટ ઓથોરિટી ઓફ હેરિસ કાઉન્ટી, ટેક્સાસ]] અને ધ સિટી ઓફ હ્યુસ્ટન) તેમના સ્રોતોની વહેંચણી કરવા એકત્ર થઈ છે.<ref>[http://www.houstontranstar.org/about_transtar/ હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સટાર વિશે]. ''હ્યુસ્ટન ટ્રાન્સટાર.'' 2008. 2008-02-17 પર કરાયેલ સુધારો.</ref> [[ચિત્ર:METRORail 7.jpg|thumb|right|ડાઉનટાઉનમાં મેઇન સ્ટ્રીટ કોરિડોરને સમાંતર મેટ્રો લાઇટ રેલ]] ધ મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્ઝિટ ઓથોરિટી ઓફ હેરિસ કાઉન્ટી, ટેક્સાસ અથવા મેટ્રો બસ, લાઇટ રેલ અને લિફ્ટ વાન સ્વરૂપે જાહેર પરિવહન સેવા પૂરી પાડે છે. મેટ્રોના જાહેર પરિવહનના વિવિધ સ્વરૂપો હજુ પણ બૃહદ શહેરના ઉપનગરોમાંથી અનેક સાથે જોડાયેલા નથી. મેટ્રોએ લાઇટ રેલ સેવા 1 જાન્યુઆરી, 2004ના રોજ શરૂ કરી હતી, જેનો શરૂઆતનો ટ્રેક{{nowrap|("Red Line")}} {{convert|8|mi|km|abbr=off}}થી {{nowrap|University of Houston–Downtown (UHD)}} દોડ્યો હતો, જે {{nowrap|Texas Medical Center}}અને {{nowrap|Reliant Park}} ટર્મિનેટ્સ સુધી દોડે છે. હાલ મેટ્રોની 10 વર્ષની વિસ્તરણ યોજના ડીઝાઇન તબક્કામાં છે, જેમાં વર્તમાન સીસ્ટમમાં વધુ પાંચ લાઇન ઉમેરાશે.<ref>{{Cite web | title = Metro Solutions, Phase 1 and Phase 2 | work = Metropolitan Transit Authority of Harris County, Houston, Texas | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.metrosolutions.org/posted/1068/5_CORR_Brd_Aprvd_w_stat_30x40_v09100web_252126.252126.pdf | format = PDF | archive-date = 2009-02-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090216085852/http://metrosolutions.org/posted/1068/5_CORR_Brd_Aprvd_w_stat_30x40_v09100web_252126.252126.pdf | url-status = dead }}</ref> રાષ્ટ્રીય રેલ પેસેન્જર સીસ્ટમ [[એમટ્રેક]] વાયા {{Amtrak lines|Sunset Limited}}{{nowrap|(Los Angeles–New Orleans)}} હ્યુસ્ટનને સેવા પૂરી પાડે છે, જે શહેરના મધ્યવિસ્તારની ઉત્તરે એક [[ટ્રેન સ્ટેશન]] પર વિરામ લે છે. નાણાકીય વર્ષ 2007-08માં આ સ્ટેશન પર 14,891 બોર્ડિંગ્સ અને લાઇટિંગ જોવા મળ્યાં હતાં.<ref>{{Cite web | title = Amtrak Fact Sheet, Fiscal Year 2008, State of Texas | work = amtrak.com, Amtrak | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.amtrak.com/pdf/factsheets/TEXAS08.pdf|format=PDF}}</ref> [[ચિત્ર:IAH Aerial.jpg|thumb|left|જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ ]] હ્યુસ્ટન ત્રણ એરપોર્ટ્સ ધરાવે છે, જેમાંથી બે એરપોર્ટ વ્યાવસાયિક છે, જેણે વર્ષ 2007માં 5.2 કરોડ મુસાફરોને સેવા આપી હતી. તેનું વ્યવસ્થાપન [[હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ]] કરે છે.<ref>{{Cite web | title = 52 Million Travelers and Over 387,000 Metric Tons of Air Cargo Passed through Houston’s Airports in 2007 | date = 2008-01-28 | work = fly2houston.com, Houston Airport System | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.fly2houston.com/0/685923/0/1906D1940/ | archive-date = 2008-04-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080418062204/http://www.fly2houston.com/0/685923/0/1906D1940/ | url-status = dead }}</ref> [[ધ ફેડરેલ એવિએશન એડમિનિસ્ટ્રેશન]] અને ટેક્સાસ રાજ્યએ વર્ષ 2005 માટે એરપોર્ટ ઓફ ધ યર તરીકે હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમની પસંદગી કરી હતી. તેની પાછળ હ્યુસ્ટનમાં બંને મુખ્ય એરપોર્ટ્સ માટે 3.1 અબજ ડોલરનો બહુવાર્ષિક એરપોર્ટ સુધારણા કાર્યક્રમ મુખ્યત્વે જવાબદાર છે. શહેરનું મુખ્ય એરપોર્ટ [[જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ]] (આઇએએચ) છે, જે કુલ મુસાફરો માટે અમેરિકાનું આઠમું સૌથી મોટું અને દુનિયાનું 16મું સૌથી વધારે વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે.<ref>{{Cite web | title = Statistics: Top 30 World Airports by Passengers | work = Airports Council International | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.aci.aero/aci/aci/file/Press%20Releases/2008/TOP30_Passengers_2007.pdf | format = PDF | archive-date = 2011-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927220528/http://www.aci.aero/aci/aci/file/Press%20Releases/2008/TOP30_Passengers_2007.pdf | url-status = dead }}</ref> 182 સ્થળો સાથે જોડાયેલું અને નોન-સ્ટોપ સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સેવા આપતું બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ અત્યારે અમેરિકાનું ત્રીજું ટોચનું એરપોર્ટ છે.<ref>[http://www.fly2houston.com/iahAbout જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306155856/http://fly2houston.com/iahabout |date=2016-03-06 }}. ''હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ.'' 2007-01-11 પર સુધારેલ.</ref> વર્ષ 2006માં [[અમેરિકાના પરિવહન વિભાગ]]એ [[જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટ]] નામ આપ્યું હતું, જે અમેરિકામાં ઝડપથી વિકસતા ટોચના 10 એરપોર્ટ્સમાંનું એક છે.<ref>{{cite press release|title=2005 Total Airline System Passenger Traffic Up 4.6% From 2004|publisher=[[Bureau of Transportation Statistics]]|date=2006-04-27|url=http://www.bts.gov/press_releases/2006/bts020_06/html/bts020_06.html|access-date=2006-12-16|archivedate=2006-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060922202239/http://www.bts.gov/press_releases/2006/bts020_06/html/bts020_06.html}}</ref> હ્યુસ્ટન [[કોન્ટિનેન્ટલ એરલાઇન્સ]]નું વડુંમથક છે અને બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ કોન્ટિનેન્ટલ એરલાઇન્સનું સૌથી મોટું [[કેન્દ્ર]] છે. આ એરલાઇન હ્યુસ્ટનથી રવાના થવા દરરોજ 700 કરતાં વધારે ફ્લાઇટ ઓફર કરે છે.<ref>[http://www.fly2houston.com/iahAbout માહિતી અને આંકડા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306155856/http://fly2houston.com/iahabout |date=2016-03-06 }}. ''હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ.'' 2007. 2007-02-28 પર કરાયેલ સુધારા.</ref> વર્ષ 2007ની શરૂઆતમાં અમેરિકાના કસ્ટમ્સ એન્ડ બોર્ડર પ્રોટેક્શન દ્વારા બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે પ્રવેશદ્વાર ગણાવાયું છે.<ref>{{Cite web | title = Airport designated `model port of entry', Houston Chronicle | author = Bill Hensel, Jr. | date = 2007-04-05 | work = chron. com | access-date = 2008-06-21 | url = http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl?id=2007_4319002 }}</ref> ધ [[હ્યુસ્ટન એર રુટ ટ્રાફિક કન્ટ્રોલ સેન્ટર]] જ્યોર્જ બુશ ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ એરપોર્ટસ પર સ્થિત છે. બીજું સૌથી મોટું વ્યાવસાયિક એરપોર્ટ [[વિલિયમ પી હોબી એરપોર્ટ]] (1967 સુધી હ્યુસ્ટન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ નામ અપાયું હતું), જે મુખ્યત્વે લઘુથી મધ્યમ કક્ષાની સ્થાનિક ફ્લાઇટ્સનું સંચાલન કરે છે. હ્યુસ્ટનના ઉડ્ડયન ક્ષેત્રનો ઇતિહાસ [[1940 એર ટર્મિનલ મ્યુઝીયમ]]માં દેખાડવામાં આવ્યો છે, જે એરપોર્ટની પશ્ચિમ બાજુએ જૂનાં ટર્મિનલ બિલ્ડિંગમાં સ્થિત છે. હોબી એરપોર્ટને [[એરપોર્ટસ્ કાઉન્સિલ ઇન્ટરનેશનલ]] દ્વારા વિશ્વમાં ટોચના પાંચ અસરકારક એરપોર્ટમાંથી એક હોવાનો અને ગ્રાહકોને ઉત્તમ સેવા પૂરી પાડવા માટેનું સન્માન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web | title = William P. Hobby Airport Rated Among Top Five Performing Airports Worldwide | work = Houston Airport System | date = 2009-03-10 | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.fly2houston.com/0/1650213/0/1906/ | archive-date = 2009-03-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090314202933/http://www.fly2houston.com/0/1650213/0/1906/ | url-status = dead }}</ref> હ્યુસ્ટનનું ત્રીજું મ્યુનિસિપલ એરપોર્ટ [[એલિંગ્ટન એરપોર્ટ]] છે (અગાઉ [[અમેરિકન એર ફોર્સ]] બેઝ), જેનો ઉપયોગ સૈન્ય, સરકાર, [[નાસા]] અને નાગરિક ઉડ્ડયન ક્ષેત્રો દ્વારા થાય છે.<ref>{{Cite web | title = About Ellington Airport | work = Houston Airport System | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.fly2houston.com/EllingtonAbout | archive-date = 2007-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070302010555/http://www.fly2houston.com/EllingtonAbout | url-status = dead }}</ref> == હેલ્થેકર અને મેડિસિન == [[ચિત્ર:FlightHoustontoDallas086.jpg|thumb|right|ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર]] હ્યુસ્ટનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટર છે, જે દુનિયાની સૌથી મોટી સંશોધન અને [[હેલ્થકેર]] સંસ્થાઓ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web | title = Texas Medical Center - Largest Medical Center (Video HD (English)) | work = Texas Medical Center | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/TMCVideo/Largest+Medical+Center+Video+%28HD-English%29.htm | archive-date = 2010-06-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100623134855/http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/TMCVideo/Largest%2BMedical%2BCenter%2BVideo%2B%28HD-English%29.htm | url-status = dead }}</ref> ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટરની બધા 47 સભ્યો [[બિનનફાકારક સંસ્થા]]ઓ (નફો કરવાનો ઉદ્દેશ ન ધરાવતી સંસ્થાઓ) છે. તેઓ દર્દીઓને રોગ અટકાવવાની સુવિધા પૂરી પાડે છે તેમજ સ્થાનિક, રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને સંશોધન અને શિક્ષણની તક આપે છે. 73,600 કરતાં વધારે લોકોને રોજગારી આપતી આ સંસ્થાઓમાં 13 [[હોસ્પિટલ]] અને બે વિશિષ્ટ સંસ્થાઓ, બે [[મેડિકલ સંસ્થા]]ઓ, ચાર [[નર્સિગ સંસ્થા]]ઓ અને [[ડેન્ટિસ્ટ્રી]] સંસ્થા, જાહેર સ્વાસ્થ્ય, [[ફાર્મસી]] અને સ્વાસ્થ્ય સાથે સંબંધિત તમામ પ્રકારની કારકિર્દી પૂરી પાડતી સંસ્થાઓ સામેલ છે. અહીં પહેલી અને હજુ સુધ સૌથી મોટી એર ઇમરજન્સી સર્વિસ [[લાઇફ ફ્લાઇટ]]ની રચના થઈ છે તેમજ અત્યંત સફળતા આંતરસંસ્થાકીય ટ્રાન્સ્પ્લાન્ટ કાર્યક્રમ વિકસાવવામાં આવ્યો છે. દુનિયા [[હ્રદય સાથે સંબંધિત શસ્ત્રક્રિયાઓ]] સૌથી વધુ ટેક્સાસ મેડિકલ સેન્ટરમાં થાય છે.<ref>{{cite web | title = Texas Medical Center | work = www.visithoustontexas.com | url = http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Texas_Medical_Center | access-date = 2007-02-06 | archive-date = 2007-02-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070208100707/http://www.visithoustontexas.com/media/statistics/Houston_Stats_Texas_Medical_Center | url-status = dead }}</ref> સેન્ટરમાં કેટલીક અકાદમિક અને સંશોધન સ્વાસ્થ્ય સંસ્થાઓમાં [[બેલર કોલેજ ઓફ મેડિસિન]], [[ધ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ હેલ્થ સાયન્સ સેન્ટર એટ હ્યુસ્ટન]], [[ધ મેથોડિસ્ટ હોસ્પિટલ]], [[ટેક્સાસ ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પિટલ]] અને ધ [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ એમ ડી એન્ડરસન કેન્સર સેન્ટર]] સામેલ છે. [[બેલર કોલેજ ઓફ મેડિસિન]] દર વર્ષે દેશની ટોચના દસ મેડિકલ સંસ્થાઓમાં સ્થાન મેળવે છે અને પ્રથમ કક્ષાની અંડરગ્રેજ્યુએટ યુનિવર્સિટી [[રાઇસ યુનિવર્સિટી]] સાથે તેનું જોડાણ કરવા વિચારણા ચાલી રહી છે. ધ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ એમ ડી એન્ડરસન કેન્સર સેન્ટરને ''યુ એસ ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટ'' દ્વારા વર્ષ 1990થી અત્યાર સુધી કેન્સરની સારવારમાં વિશિષ્ટતા ધરાવતી અમેરિકાની ટોચની 10 હોસ્ટિપલોમાં સ્થાન અપાયું છે.<ref>{{cite web | title = Institutional Profile | work = www.mdanderson.org | url = http://www.mdanderson.org/About_MDA/Who_We_Are/display.cfm?id=29E3FCE1-2828-11D5-811100508B603A14&method=displayFull | access-date = 2007-02-21 | archive-date = 2009-03-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090303124842/http://www.mdanderson.org/About_MDA/Who_We_Are/display.cfm?id=29E3FCE1-2828-11D5-811100508B603A14&method=displayFull | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Rice and Baylor College of Medicine extend MOU | work = Rice University, News & Media | access-date = 2009-10-11 | url = http://www.media.rice.edu/media/NewsBot.asp?MODE=VIEW&ID=13117 | archive-date = 2012-01-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120118022529/http://www.media.rice.edu/media/NewsBot.asp?MODE=VIEW&ID=13117 | url-status = dead }}</ref> અહીંનું વિખ્યાત માનસિક સારવાર ચિકિત્સા કેન્દ્ર [[મેન્નિન્જર ક્લિનિક]]ને બેલર કોલેજ ઓફ મેડિસિન એન્ડ ધ મેથોડિસ્ટ હોસ્પિટલ સીસ્ટમે માન્યતા આપી છે.<ref>{{Cite web | title = Quick Facts About The Menninger Clinic | work = menningerclinic.com, The Menninger Clinic | access-date = 2009-03-27 | url = http://www.menningerclinic.com/about/facts.htm }}</ref> == શિક્ષણ == શહેરમાં [[17 સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ]] કાર્યરત છે. [[હ્યુસ્ટન ઇન્ડીપેન્ડન્ટ સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ]] (એચઆઇએસડી) અમેરિકામાં સાતમું મોટું સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ છે.<ref>"[http://www.eschoolnews.com/news/showStory.cfm?ArticleID=6127 હ્યુસ્ટન આઇએસડી ઓટોમેટ્સ લંચ]", ''ઇસ્કૂલ ન્યૂઝ ઓનલાઇન'' , 2006-02-21. 2006-12-16 પર કરાયેલો સુધારો. {{Wayback|url=http://www.eschoolnews.com/news/showStory.cfm?ArticleID=6127|date =20060309232254|bot=DASHBot}}</ref> એચઆઇએસડીમાં 112 [[કેમ્પસ]] છે, જે અમેરિકામાં મુખ્ય કે મહત્વપૂર્ણ સ્કૂલ્સ તરીકે કાર્યરત છે. આ સંસ્થા સ્વાસ્થ્ય વ્યવસાય, દ્રશ્ય અને કળાઓ અને વિજ્ઞાન જેવી શાખાઓમાં વિશેષતા ધરાવે છે. અહીં અનેક [[ચાર્ટર સ્કૂલ્સ]] છે, જે સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સથી અલગ રીતે ચાલે છે. ઉપરાંત કેટલીક જાહેર સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ પણ પોતાની ચાર્ટર સ્કૂલ્સ ધરાવે છે. હ્યુસ્ટન વિસ્તારમાં 300 કરતાં વધારે ખાનગી શાળાઓ કાર્યરત છે, <ref>[http://www.houston-texas-online.com/privateschools.html ખાનગી શાળાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070127220155/http://www.houston-texas-online.com/privateschools.html |date=2007-01-27 }}. ''Houston-Texas-Online'' . 2004. 2007-01-10 પર કરાયેલ સુધારો.</ref><ref>[http://www.houstonareaweb.com/private_schools/ હ્યુસ્ટન ખાનગી શાળાઓ]. HoustonAreaWeb.com. 2007-01-10 પર કરેલ સુધારો.</ref><ref>[http://www.hlsr.com/ed/sa/sa_p.aspx સ્કૂલ આર્ટ પાર્ટિસિપેશન]. ''[[હ્યુસ્ટન લાઇવસ્ટોક શો એન્ડ રોડીયો]]'' . 2007-01-10 પર કરાયેલ સુધારો. {{Wayback|url=http://www.hlsr.com/ed/sa/sa_p.aspx|date =20070929000822|bot=DASHBot}}</ref>જેમાંથી અનેક શાળાઓ ટેક્સાસ પ્રાઇવેટ સ્કૂલ એક્રિડેશન કમિશનની માન્યતા ધરાવે છે. [[હ્યુસ્ટન એરિયા ઇન્ડીપેન્ડન્ટ સ્કૂલ્સ]] વિવિધ ધર્મ અને ધર્મનિરપેક્ષતાના જુદાં જુદાં અભિપ્રાયોનું શિક્ષણ ઓફર કરે છે.<ref>[http://houstonprivateschools.org/index.cfm?CFID=15996033&amp;CFTOKEN=41756059&amp;MenuItemID=96&amp;MenuGroup=Home%20New એચએઆઇએસ વિશે]. ''હ્યુસ્ટન વિસ્તારની ખાનગી અને સ્વતંત્ર શાળાઓ'' . 2007. 2007-03-27 પર કરાયેલા સુધારો.</ref> હ્યુસ્ટન વિસ્તારોમાં [[કેથોલિક સ્કૂલ્સ]]નું સંચાલન [[આર્કડાયોસીસ ઓફ ગેલ્વીસ્ટોન-હ્યુસ્ટન]] કરે છે. === કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ === {{Further|[[List of colleges and universities in Houston]]}} [[ચિત્ર:Ezekiel W. Cullen building 3.jpg|thumb|right|હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી]] હ્યુસ્ટનમાં 60 કરતાં વધારે કોલેજ, યુનિવર્સિટી અને અન્ય ડિગ્રીની મંજૂરી આપતી સંસ્થાઓ છે. આ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અંદાજે 3,60,000 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે.<ref>{{Cite web | title = Houston Education | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | archive-date = 2009-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090831060919/http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | url-status = dead }}</ref> શહેરમાં સંશોધન અને વિકાસ સાથે ચાર જાહેર યુનિવર્સિટીઓ સંકળાયેલી છે. {{nowrap|[[Rice University]]}}અમેરિકાની અગ્રણી શૈક્ષણિક અને સંશોધન યુનિવર્સિટીઓમાંની એક છે, જેને ''યુ. એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટ'' દ્વારા ઉત્તમ યુનિવર્સિટીઓમાં 17મું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. હ્યુસ્ટનમાં ઉચ્ચ શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમો માટે અનેક ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ કાર્યરત છે, જેમાં ઉદારવાદી કળાઓની તાલીમ આપતી સંસ્થાઓથી લઈને રાષ્ટ્રીય માન્યતાપ્રાપ્ત ટાયર વન રીસર્ચ યુનિવર્સિટીઓ સામેલ છે.<ref>{{Cite web | title = Houston Education | work = Greater Houston Partnership | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | archive-date = 2009-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090831060919/http://www.houston.org/living-here/education/index.aspx | url-status = dead }}</ref> હ્યુસ્ટનમાં સંશોધન અને વિકાસ સાથે ચાર જાહેર યુનિવર્સિટીઓ સંકળાયેલી છે. [[હ્યુસ્ટન યુનિવર્સિટી]] (યુએચ), ટેક્સાસની [[ત્રીજી સૌથી મોટી]] જાહેર સંશોધન યુનિવર્સિટી છે, જેમાં 130 જુદાં જુદાં દેશના 37,000 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. 300 ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ અને 40 સંશોધન કેન્દ્રો તથા સંસ્થાઓ સાથે યુએચ, [[યુનિવર્સિટી ઓફ હ્યુસ્ટન સીસ્ટમ]] (યુએચએસ)ની મુખ્ય સંસ્થા છે અને દેશમાં સૌથી વધારે વૈવિધ્યપૂર્ણ સંશોધનમાં વ્યસ્ત યુનિવર્સિટીઓમાંની એક છે.<ref>{{Cite web | title = Fall 2008 Facts | work = University of Houston | access-date = 2009-03-28 | url = http://www.uh.edu/ir/fileadmin/reports/factsataglance/Fall_2008_Facts.pdf | format = PDF | archive-date = 2009-03-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090327092547/http://www.uh.edu/ir/fileadmin/reports/factsataglance/Fall_2008_Facts.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="Degree Programs">{{cite web |url = http://www.uh.edu/ir/fileadmin/reports/StatisticalHandbook/2008/Degree-Data/Inven%20of%20Degree%20Prog%202008-09.pdf |title = Inventory of Degree Programs |publisher = University of Houston Office of Institutional Research |access-date = 2009-04-10 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેની લો સ્કૂલ-{{nowrap|[[University of Houston Law Center]]}}-ને ''યુ. એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રીપોર્ટે'' વર્ષ 2008માં ટોચની 100 લો સ્કૂલની યાદીમાં 55મું (ટાયર વન) સ્થાન આપ્યું હતું.<ref>{{Cite web | title = Best Law Schools in 2008 | work = US News and World Report | access-date = 2009-03-27 | url = http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/grad/law/search/page+3 }}</ref> ટેક્સાસમાં યુએચ એકમાત્ર ઓપ્ટોમેટ્રી સ્કૂલ છે અને છ ફાર્મસી પ્રોગ્રામ્સમાંની એક છે. {{nowrap|[[University of Houston–Clear Lake]]}}(યુએચસીએલ) 89 ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ અને 7,700 વિદ્યાર્થીઓ સાથે મહત્વપૂર્ણ અને ઉચ્ચ સ્તરીય યુનિવર્સિટી છે, જે નાસાના જોહન્સન સ્પેસ સેન્ટરની લગોલગ સ્થિત છે. {{nowrap|[[University of Houston–Downtown]]}} (યુએચડી) એક [[ઓપન એડમિશન]]{{nowrap|four-year}} ચાર વર્ષનો અભ્યાસક્રમ ધરાવતી યુનિવર્સિટી છે, જે 46 ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ ઓફર કરે છે અને તેમાં 12,300 વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. [[ટેક્સાસ સાઉથર્ન યુનિવર્સિટી]] (ટીએસયુ) એક ઐતિહાસિક અશ્વેત ચાર વર્ષનો ફાર્મસી અભ્યાસક્રમ ધરાવતી યુનિવર્સિટી છે અને [[થર્ગુડ માર્શલ સ્કૂલ ઓફ લો]] ધરાવે છે.<ref>{{Cite web | title = Rice University, Best Colleges 2009 | work = - US News and World Report | access-date = 2009-03-27 | url = http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604 | archive-date = 2009-02-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090216191034/http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604 | url-status = dead }}</ref> બે ખાનગી ઉદારવાદી કળાઓનો અભ્યાસક્રમ ચાલતી કોલેજો [[હ્યુસ્ટન બેપ્ટિસ્ટ યુનિવર્સિટી]] (એચબીયુ) અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ સેન્ટ થોમસ]] (યુએસટી) છે. વર્ષ 1923માં સ્થપાયેલી [[સાઉથ ટેક્સાસ કોલેજ ઓફ લો]] હ્યુસ્ટનની મધ્યમાં સ્થિત એક ખાનગી અને સૌથી જૂની લો સ્કૂલ છે.<ref>"[http://www.stcl.edu/welcome/history_South_TX.htm દક્ષિણ ટેક્સાસની લો કોલેજનો ટૂંકો કાલાનુક્રમ ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618064711/http://www.stcl.edu/welcome/history_South_TX.htm |date=2010-06-18 }}", ''દક્ષિણ ટેક્સાસ લો કોલેજ'' , 2005. 2006-12-16 પર કરાયેલા સુધારો.</ref> હ્યુસ્ટન ત્રણ કમ્યુનિટી કોલેજ પણ કેમ્પસ ધરાવે છે. [[હ્યુસ્ટન કમ્યુનિટી કોલેજ સીસ્ટમ]] શહેરના મોટા ભાગમાં કામગીરી કરે છે અને અમેરિકામાં ચોથી સૌથી મોટી કમ્યુનિટી કોલેજ સીસ્ટમ છે.<ref>"[http://distance.hccs.cc.tx.us/de-counseling/ હ્યુસ્ટન કમ્યુનિટી કોલેજ ડિસ્ટન્સ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405012516/http://distance.hccs.cc.tx.us/de-counseling/ |date=2007-04-05 }}," ''હ્યુસ્ટન કમ્યુનિટી કોલેજ'' . 2006-12-16 પર કરાયેલો સુધારો.</ref> [[લોને સ્ટાર કોલેજ સીસ્ટમ]]ના વિવિધ કેમ્પસની કામગીરી શહેરના ઉત્તરપૂર્વીય વિસ્તારો મારફતે ઉત્તરપશ્ચિમે ફેલાયેલી છે જ્યારે હ્યુસ્ટનના દક્ષિણપૂર્વીય ભાગમાં [[સેન જેસિન્ટો કોલેજ]]માં કાર્યરત છે. == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == * {{Handbook of Texas|id=hdh03|name=Houston, Texas}} * [http://www.city-journal.org/2008/18_3_houston.html હ્યુસ્ટન, ન્યૂયોર્ક એક સમસ્યા ધરાવે છે, ''સિટી જર્નલ'' , સમર (ઉનાળો), 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910075218/http://www.city-journal.org/2008/18_3_houston.html |date=2010-09-10 }} * [http://www.houstonhistory.com/ ઐતિહાસિક હ્યુસ્ટનના 172 વર્ષ], ''Houstonhistory.com'' . 2007. 2006-07-13ના રોજ કરાયેલો સુધારો * [http://texashistory.unt.edu/permalink/meta-pth-24649:1 ''ટેક્સાસના હ્યુસ્ટન શહેરનો ટૂંકો ઇતિહાસ, 1836માં સ્થાપનાથી 1912 સુધી'' ], 1912માં પ્રકાશિત, [http://texashistory.unt.edu/ પોર્ટલ ટૂ ટેક્સાસ હિસ્ટરી] દ્વારા હોસ્ટેડ, કોપાનો બે પ્રેસ દ્વારા વર્ષ 2007માં પુનઃપ્રકાશિત. * [http://texashistory.unt.edu/permalink/meta-pth-24646:1 ''જૂનાં હ્યુસ્ટન અને હ્યુસ્ટનવાસીઓની સાચી વાર્તાઓઃ એસ ઓ યંગ દ્વારા ઐતિહાસિક અને વ્યક્તિગત રેખાચિત્રો'' ], 1913માં પ્રકાશિત, [http://texashistory.unt.edu/ પોર્ટલ ટૂ ટેક્સાસ હિસ્ટરી] દ્વારા હોસ્ટેડ, કોપાનો બે પ્રેસ દ્વારા વર્, 2007માં પુનઃપ્રકાશિત. * {{cite book | last = Allen | first = O. Fisher | title = City of Houston from Wilderness to Wonder | publisher = Self Published | year = 1936 | id = NA }}. * {{cite book | last = Johnston | first = Marguerite | title = Houston, The Unknown City, 1836–1946 | publisher = Texas A&M University Press | year = 1991 | isbn = 0-89096-476-9 }} * {{cite book | last = Miller | first = Ray | title = Ray Miller's Houston | publisher = Gulf Publishing Company | year = 1984 | isbn = 0-88415-081-X }} * {{cite book | last = Slotboom | first = Oscar F. "Erik" | title = Houston Freeways | publisher = Oscar F. Slotboom | year = 2003 | isbn = 0-9741605-3-9 }}[http://www.houstonfreeways.com/ ] * {{cite book | last = Wilson | first = Ann Quin | title = Native Houstonian - A Collective Portrait | publisher = The Donning Company - Houston Baptist University Press | year = 1982 | id = 80-27644 }} == બાહ્ય લિંક્સ == {{wikivoyage|Houston}} * [http://www.houstontx.gov/ હ્યુસ્ટન શહેરની અધિકૃત અને સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.houston.org/ બૃહદ હ્યુસ્ટન ભાગીદારી] * [http://www.houstonhistory.com/ ઐતિહાસિક હ્યુસ્ટનના 172 વર્ષ] * [http://www.visithoustontexas.com/ બૃહદ હ્યુસ્ટન સમારંભ અને મુલાકાતીઓનો બ્યૂરો] * [http://www.houstontranstar.org/ બૃહદ હ્યુસ્ટન પરિવહન અને કટોકટી વ્યવસ્થાપન કેન્દ્ર] * [http://www.houstonlibrary.org/ હ્યુસ્ટન જાહેર પુસ્તકાલયની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.houstondowntown.com/ હ્યુસ્ટન ડાઉનટાઉન ડિસ્ટ્રિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907093801/http://www.houstondowntown.com/ |date=2008-09-07 }} * [http://www.uptown-houston.com/ અપટાઉન હ્યુસ્ટન ડિસ્ટ્રિક્ટ] * [http://www.houstonmidtown.com/ મિડટાઉન હ્યુસ્ટન ડિસ્ટ્રિક્ટ] * [http://www.fly2houston.com/home હ્યુસ્ટન એરપોર્ટ સીસ્ટમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315040632/http://www.fly2houston.com/home |date=2008-03-15 }} * [http://www.ghpa.org/ બૃહદ હ્યુસ્ટન સંરક્ષણ જોડાણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212185312/http://www.ghpa.org/ |date=2008-02-12 }} * [http://www.houstonwilderness.org/ હ્યુસ્ટન વાઇલ્ડરનેસ ઓર્ગેનાઇઝેશન] [[શ્રેણી:અમેરિકા]] gk2w8uaqa1nci4lkp0tjhbxpog3ukyy 0 26454 901703 895089 2026-06-21T03:43:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901703 wikitext text/x-wiki [[File:Atomic cloud over Hiroshima - NARA 542192 - Edit.jpg|thumb|250px|હિરોશિમા ઉપર લિટલ બૉય ઝીંકાયા પછી ઊઠેલું મશરૂમ આકારનું વાદળું]] [[File:nagasakibomb.jpg|thumb|250px|નાગાસાકી ઉપર ફૅટ મૅનના અણુસ્ફોટના પછી હાયપોસેન્ટરથી હવામાં 18 કિ.મી. (11 માઈલ, 60,000 ફૂટ) જેટલું ઊંચે ઊઠેલું મશરૂમ વાદળું]] 1945માં [[બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]ના અંતિમ તબક્કા દરમ્યાન, [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે]] [[જાપાન]]ના '''હિરોશિમા અને નાગાસાકી શહેરો પર બે અણુબૉમ્બ ઝીંકયા''' હતા. જાપાનનાં 67 શહેરો પર સતત છ મહિનાઓ સુધી સઘન વ્યૂહાત્મક અગન-ગોળાઓના વરસાદ પછી પણ, જાપાન સરકાર [[પોટ્સડેમ ઘોષણાપત્ર]] દ્વારા આપવામાં આવેલા આખરી ચેતવણી[[અવગણી]] રહી હતી. રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[હૅરી એસ. ટ્રુમૅન]]ના [[વહીવટી આદેશ]]થી, ઑગસ્ટ 6, 1945ના, સોમવારના યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે [[હિરોશિમા]] શહેર પર "[[લિટલ બૉય]]" નામનું [[અણુશસ્ત્ર]] ઝીંકયું <ref name="DOE-HIRO">{{cite web |url = http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm |title = The atomic bombing of hiroshima |first = David |last = Rezelman |coauthors = F.G. Gosling and Terrence R. Fehner |year = 2000 |work = [http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/index.htm The Manhattan Project: An Interactive History] |publisher = [[U.S. Department of Energy]] |quote = |access-date = Sept. 18, 2007 |archive-date = 2010-06-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100624065430/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm |url-status = dead }} હિરોશિમાના મૃતકો-ઘાયલો પરનું પૃષ્ઠ.</ref><ref name="eyewitness">એડમ્સ, એસ. અને ક્રાવફોર્ડ, એ.. 2000. ''દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ.'' પ્રથમ આવૃત્તિ. શાહી યુદ્ધ સંગ્રહાલયના સહયોગથી મુદ્રિત. આઈવિટનેસ બુકસ શૃંખલા. ન્યૂ યોર્ક, ડોરિંગ કિન્ડેર્સ્લી લિમિટેડ.</ref> અને તેના પછી ઑગસ્ટ 9ના [[નાગાસાકી]] પર "[[ફૅટ મૅન]]" નામના અણુશસ્ત્રનો વિસ્ફોટ કર્યો. યુદ્ધમાં અણુશસ્ત્રો સક્રિયપણે વપરાયાનું એક માત્ર ઉદાહરણ આ બે ઘટનાઓ જ છે.<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | publisher=Oxford University Press | year = 1995 | location = New York | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref> જાપાનનું દ્વિતીય લશ્કરી વડુમથક તેમ જ પ્રત્યાયનનું કેન્દ્ર અને સંગ્રહમથક ધરાવતા હિરોશિમા શહેરને તેના સારા એવા લશ્કરી મહત્ત્વને જોઈને પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>http://www.world-war-2.info/atomic-bomb/</ref> અણુબૉમ્બ ફેંકાયાના પ્રથમ બેથી ચાર મહિનાઓ દરમ્યાન, તેની સીધી અસરથી હિરોશિમામાં 90,000–166,000 લોકો અને નાગાસાકીમાં 60,000–80,000 લોકો મૃત્યુ પામ્યા,<ref name="rerf-deaths">{{cite web |url = http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa1.html |title = Frequently Asked Questions #1 |publisher = [[Radiation Effects Research Foundation]] |access-date = Sept. 18, 2007 |archive-date = 2007-09-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070919143939/http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa1.html |url-status = dead }}</ref> જે અણુબૉમ્બ વિસ્ફોટના પ્રથમ દિવસે દરેક શહેરમાં થયેલાં મૃત્યુ કરતાં ભાગ્યે અડધાં જેટલાં હતાં. હિરોશિમાના આરોગ્યના મુદ્દતી વિભાગના અનુમાન અનુસાર, વિસ્ફોટ થયો તે દિવસે માર્યા ગયેલા લોકોમાંથી, 60% લોકો આગના ભડકા અથવા જયોતથી દાઝવાથી, 30% લોકો કાટમાળ નીચે દબાઈ જવાથી અને 10% લોકો અન્ય કારણોથી મર્યા હતા. એ પછીના મહિનાઓમાં, દાઝવાની અસરથી, [કિરણોત્સર્ગથી પ્રેરિત માંદગી]રેડીયેશન કેન્સર અને અન્ય ઈજાઓ સાથે બીમારી સંકળાવાના કારણે મોટી સંખ્યામાં લોકો મૃત્યુ પામ્યા. વધુ વાજબી અનુમાન મુજબ તત્કાળ અને ટૂંકા ગાળામાં નીપજેલાં કુલ મૃત્યુમાંથી, 15–20% કિરણોત્સર્ગથી પ્રેરિત માંદગીના કારણે, 20–30% [[આગના ભડાકાઓ]]નો ભોગ બનાવાને કારણે અને 50–60% અન્ય ઈજાઓ સાથે માંદગીના લપેટામાં આવ્યા હોવાને કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref name="Truman">હૅરી એસ. ટ્રુમૅન પુસ્તકાલય અને સંગ્રહાલય. યુ.એસ. વ્યૂહાત્મક બૉમ્બમારા અંગેનું સર્વેક્ષણઃ હિરોશિમા અને નાગાસાકી પરના અણુ બૉમ્બમારાની અસરો, જૂન 19, 1946. રાષ્ટ્રપ્રમુખના સચિવની ફાઈલ, ટ્રુમૅન પેપર્સ. [http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=22&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''2. '' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019114954/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=22&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2018-10-19 }}[http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=22&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''હિરોશિમા.'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019114954/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=22&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2018-10-19 }}, પૃષ્ઠ 51માંનું 22.</ref> બંને શહેરોમાં, મૃતકોમાંથી મોટા ભાગના સામાન્ય નાગરિકો હતા.<ref name="Spirit1999">{{cite book | author=|title=The Spirit of Hiroshima: An Introduction to the Atomic Bomb Tragedy | publisher=Hiroshima Peace Memorial Museum | year=1999 }}</ref><ref name="ModernJapan"> {{cite book | author=Mikiso Hane | title=Modern Japan: A Historical Survey | publisher=Westview Press | year=2001 |isbn=0-8133-3756-9 }}</ref><ref>''ટ્રિનિટી એન્ડ બિયોન્ડઃ ધ એટોમિક બૉમ્બ મુવી.'' નિર્દેશન કુરાન, પ્રોડ્ક્શન નાર. શાટનેર, ડબ્લ્યૂ.. 1997 વીએચએસ (VHS). ગોલ્ડહિલ વિડીઓ, 1997.</ref> નાગાસાકી પર થયેલા વિસ્ફોટના છ દિવસ પછી, ઑગસ્ટ 15ના, જાપાને [[મિત્ર રાષ્ટ્રો]] સામે નમતું જોખીને પોતાની શરણાગત થવાની જાહેરાત કરી, અને સપ્ટેમ્બર 2ના [[શરણાગતિના સ્વીકૃતિપત્ર]] પર હસ્તાક્ષર કરીને, [[પૅસિફિક યુદ્ધ]] અને તેથી કરીને બીજા વિશ્વયુદ્ધ પર અધિકૃત રીતે પૂર્ણવિરામ મૂકયું. મે 7ના [[જર્મની]]એ તેના [[શરણાગતિના સ્વીકૃતિપત્ર]] પર હસ્તાક્ષર કર્યા અને એ રીતે [[યુરોપમાં યુદ્ધ]] પર પૂર્ણવિરામ મુકાયું. કંઈક અંશે વિસ્ફોટોના કારણે, [[યુદ્ધ-પછી જાપાને]] અણુશસ્ત્ર-સરંજામને પ્રતિબંધિત કરતાં [[ત્રણ બિન-આણ્વિક સિદ્ધાન્તો]] અપનાવ્યા.<ref>{{cite web | last = Koizumi | first = Junichiro | authorlink = Junichiro Koizumi | title = Address by Prime Minister Junichiro Koizumi at the Hiroshima Memorial Service for the Hiroshima Peace Memorial Ceremony | publisher=Prime Minister of Japan and His Cabinet | date = August 6, 2005 | url = http://www.kantei.go.jp/foreign/koizumispeech/2005/08/06aisatu_e.html | access-date = Nov. 28, 2007 }}</ref> જાપાનની શરણાગતિ પાછળ અણુબૉમ્બમારાની ભૂમિકા અને તે માટે યુ.એસ.નું [[નૈતિક]] સ્પષ્ટીકરણ, તેમ જ તેમનું [[વ્યૂહાત્મક]] મહત્ત્વ જેવી બાબતો હજી પણ વિવાદિત છે.<ref name="Walker"></ref><ref name="Military History 1994">ધ કોલિન્સ એનસાઈકલોપીડિયા ઓફ મિલિટરી હિસ્ટ્રી, ડુપુય એન્ડ ડુપુય, બીસીએ (BCA) 1994, પૃષ્ઠ 1308</ref> ==ધ મેનહટન પ્રોજેકટ== [[મેનહટન પ્રોજેકટ]] કહેવામાં આવતા પ્રોજેકટ અંતર્ગત, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે, યુનાઈટેડ કિંગડમ અને કૅનેડાની ભાગીદારીમાં, તેમના અનુક્રમે [[ટ્યુબ ઍલોઈઝ]] અને [[ચાક રિવર લેબોરેટરીઝ]] નામના ગુપ્ત પ્રોજેકટો સાથે મળીને,<ref>{{cite web |last1=Roosevelt |first1=Frankin D |last2=Churchill |first2=Winston |authorlink1=Franklin D. Roosevelt |authorlink2=Winston Churchill |title=Quebec Agreement |url=http://www.atomicarchive.com/Docs/ManhattanProject/Quebec.shtml |date=August 19, 1943 |publisher=atomicarchive.com}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ccnr.org/chronology.html |title= Canada's Role in the Atomic Bomb Programs of the United States, Britain, France and India|access-date= Dec. 4, 2007 |last=Edwards |first=Gordon |authorlink =Gordon Edwards |publisher=Canadian Coalition for Nuclear Responsibility }}</ref> પ્રથમ આણ્વિક બૉમ્બ ડિઝાઈન કર્યા અને બનાવ્યા. અમેરિકન [[ભૌતિકવિજ્ઞાની]] [[જે. રોબર્ટ ઓપેનહેઈમર]] આ વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને નિર્દેશિત કરી રહ્યા હતા અને આ સમગ્ર પ્રોજેકટ [[યુ.એસ. આર્મી કોર્પ્સ ઓફ એન્જિનિયર્સ]]ના જનરલ [[લેસ્લી ગ્રુવ્સ]]ની સત્તા હેઠળ હતો. હિરોશિમા પર નંખાયેલો બૉમ્બ, "લિટલ બૉય" એક [[તોપમાંથી નાખી શકાય તેવા પ્રકારનો બૉમ્બ]] હતો, જેને યુરેનિયમના દુર્લભ [[રાસાયણિક મૂળતત્ત્વ]]ને ખેંચવાથી મળતાં [[યુરેનિયમ-235]]નો ઉપયોગ કરીને [[ઓક રિજ, તેનિસી]]ના વિશાળકાય કારખાનાઓમાં બનાવવામાં આવ્યો હતો. 16 જુલાઈ 1945ના, [[આલમોગોર્ડો, ન્યૂ મૅકિસકો]] નજીક, [[ટ્રિનિટી સાઈટ]] પર આ અણુબૉમ્બનું પહેલું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું. પરીક્ષણ માટેનું શસ્ત્ર, "[[ધ ગેજેટ]]," અને નાગાસાકી પર નાખવામાં આવેલો, "ફૅટ મૅન" બૉમ્બ, એ બંને [[અંદરની તરફ સ્ફોટ થાય તે પ્રકારનાં શસ્ત્રો]] હતાં, જેમને મુખ્યત્વે [[હૅનફોર્ડ, વૉશિંગ્ટન]] ખાતે [[ન્યુકિલઅર રિએકટર]]માં બનાવેલા એક [[કૃત્રિમ ઘટક]], [[પ્લુટોનિયમ-239]]નો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવ્યાં હતાં.<ref>{{cite web |url=http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/publications/DE99001330.pdf |title=The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb |access-date=Dec. 4, 2007 |last=Gosling |first=F.G. |month=January |year=1999 |publisher=United States Department of Energy |format=PDF |archive-date=2009-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224204033/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/publications/DE99001330.pdf |url-status=dead }}</ref> ===નિશાન(લક્ષ્યો)ની પસંદગી=== [[File:Japan map hiroshima nagasaki.png|thumb|200px|જયાં બે અણુશસ્ત્રો વાપરવામાં આવ્યા તે જાપાનના હિરોશિમા અને નાગાસાકીનું સ્થાન બતાવતો નકશો.]] મે 10–11, 1945ના, [[લોસ અલામોસ]] ખાતે [[જે. રોબર્ટ ઓપેનહેઈમર]]ની આગેવાનીમાં ટાર્ગેટ કમિટીએ [[કયોટો]], [[હિરોશિમા]], [[યોકોહામા]], અને [[કોકુરા]] ખાતેના શસ્ત્રાગારની સંભવિત લક્ષ્યો તરીકે ભલામણ કરી. લક્ષ્યની પસંદગી નીચેના માપદંડો પર આધારિત હતીઃ * નિશાન વ્યાસમાં ત્રણ માઈલ કરતાં વધુ મોટું હોવું જોઈએ અને વિશાળ શહેરી વિસ્તારનો અગત્યનો હિસ્સો હોવું જોઈએ. * વિસ્ફોટથી અસરકારક નુકસાન પહોંચવું જોઈએ. * નિશાનનું સ્થળ, ઑગસ્ટ 1945 સુધી હુમલાની નહિવત્ સંભાવના ધરાવતું સ્થળ હોવું જોઈએ. "કોઈ પણ નાનું અને ચોક્કસ લશ્કરી લક્ષ્ય, ઘણા વિશાળ વિસ્તારમાં વિસ્ફોટથી નુકસાન પહોંચાડવાનું હોવું જોઈએ જેથી બૉમ્બ ખોટા સ્થાને નંખાવાથી એ શસ્ત્ર નષ્ટ થવાનું અનુચિત જોખમ ટાળી શકાય."<ref name="targetcommittee"></ref> બૉમ્બમારાના રાતના છાપાઓમાંથી આ શહેરોને મોટા ભાગે બાકાત રાખવામાં આવ્યાં હતાં અને શસ્ત્રનું ચોક્કસ મૂલ્યાંકન મેળવી શકાય તે માટે તેમને પોતાની લક્ષ્ય યાદીમાંથી પડતા મૂકવા માટે આર્મી ઍર ફોર્સ સહમત થયું હતું. હિરોશિમાનું વર્ણન આ રીતે કરવામાં આવ્યું હતું- "એક મહત્ત્વનું લશ્કરી થાણું અને શહેરી ઔદ્યોગિક વિસ્તારની વચ્ચોવચ આવેલું વહાણો માટેના અગત્યનું બંદર. એ એક સારું રડાર લક્ષ્ય છે અને એ એવડા કદનું છે કે જેથી શહેરના મોટા ભાગને વ્યાપક નુકસાન પહોંચાડી શકાય. તેને અડીને ટેકરીઓ છે જે સંભવતઃ વધુ કેન્દ્રિત અસર નીપજાવશે, જેથી વિસ્ફોટથી પહોંચનારું નુકસાન ઘણા પ્રમાણમાં વધશે. નદીઓના કારણે તે સારી [[આગ ભડકાવે તેવું]] લક્ષ્ય નથી."<ref name="targetcommittee"></ref> શસ્ત્રનો હેતુ જાપાનને [[પોટ્સડેમ ઘોષણાપત્ર]]ની શરતો માટે બિનશરતી શરણાગતિ સ્વીકારવા માટે સહમત કરવાનો હતો. લક્ષ્ય સમિતિએ કહ્યું હતું કે "લક્ષ્યની પસંદગીમાં માનસિક પરિબળો બહુ અગત્યના હતા એ સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. તેના બે પાસાં છે (૧) જાપાનને માનસિક રીતે પૂરેપૂરું ભાંગી નાખવું અને (૨) જયારે તેના વિશે જાહેર કરવામાં આવે ત્યારે શસ્ત્રના પ્રારંભિક ઉપયોગથી પૂરતો ખળભળાટ ઊભો થાય અને શસ્ત્રને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ મળે. કયોટો લશ્કરી ઉદ્યોગનું મહત્ત્વનું કેન્દ્ર હોવા બદલ, તેમ જ એક બૌદ્ધિક કેન્દ્ર હોવાથી શસ્ત્રના આશયને વધુ સારી રીતે પારખી શકે, એ રીતે જોતાં કયોટો પણ સારું લક્ષ્ય હતું. ટોકયોમાં [[સમ્રાટનો મહેલ]] બીજા કોઈ પણ લક્ષ્ય કરતાં વધુ પ્રસિદ્ધિ આપી શકે તેમ હતો, પણ વ્યૂહાત્મક રીતે તેનું મૂલ્ય સૌથી ઓછું હતું.<ref name="targetcommittee"> {{cite web | title=Atomic Bomb: Decision—Target Committee, May 10–11, 1945 | url=http://www.dannen.com/decision/targets.html | access-date= August 6, 2005 }}</ref> બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન, [[યુ.એસ. સૈન્યની ગુપ્તચર સેવા]]માં જાપાનના નિષ્ણાત તરીકે [[એડવિન ઓ. રિઈસચર]] હતા, અને એ ભૂમિકાએ તેમણે [[કયોટો]] પર બૉમ્બમારો કરવાને ખોટી રીતે અટકાવવાનું સૂચવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.dannen.com/decision/targets.html |title=A-bomb targets/decision-making record (1945) |publisher=Dannen.com |date= |access-date= Mar. 25, 2009}}</ref> પોતાની આત્મકથામાં, રિઈસચરે આ દાવાની સત્યતાને ચોક્કસરૂપે રદિયો આપ્યો હતોઃ :"...કયોટોને વિનાશમાંથી તારવાનો જશ માત્ર એક જ વ્યકિત લઈ શકે, તે છે [[હેન્રી એલ. સ્ટિમસન]], તેઓ એ વખતે [[યુદ્ધસચિવ]] હતા, અને તેઓએ કેટલાક દાયકાઓ પહેલાં જયારે કયોટોમાં પોતાનો હનીમૂન માણ્યો હતો ત્યારથી કયોટોની પ્રશંસા કરનાર તરીકે તેઓ જાણીતા હતા."<ref>રેઈસ્ચાઉર, એડવિન. (1986). ''માય લાઈફ બિટવિન જાપાન એન્ડ અમેરિકા,'' પૃ. 101.</ref> ==પોટ્સડેમ આખરી ચેતવણી== જુલાઈ 26ના, ટ્રુમૅન અને અન્ય સંગઠિત આગેવાનોએ જાપાન માટે શરણાગતિની શરતોની રૂપરેખા આપતું [[પોટ્સડેમ ઘોષણાપત્ર]] બહાર પાડ્યું. તેને [[આખરી ચેતવણી]] તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં લખ્યું હતું કે જો જાપાન શરણાગતિ નહીં સ્વીકારે તો, મિત્ર રાષ્ટ્રો જાપાન પર હુમલો કરશે, અને તેનું પરિણામ "જાપાનનાં લશ્કરી દળોના અનિવાર્ય અને સંપૂર્ણ વિનાશમાં આવશે અને તેથી જાપાની ભૂમિ અનિવાર્યપણે સદંતર ઉજ્જડ બનશે". આ સરકારી પત્રમાં અણુબૉમ્બનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નહોતો. જુલાઈ 28ના, જાપાની સમાચારપત્રોમાં જાપાન સરકારે આ ઘોષણાપત્ર નકારી દીધાના અહેવાલો છપાયા. એ દિવસે બપોરે, વડાપ્રધાન [[કાન્તારો સુઝુકી]]એ એક પ્રેસ કૉન્ફરન્સમાં જાહેર કર્યું કે પોટ્સડેમ ઘોષણાપત્ર, [[કારિઓ ઘોષણાપત્ર]]ની પુનરુકિત (''યાકિનાઓશી'' ) સિવાય કશું જ નથી અને સરકારે તેની ઉપેક્ષા કરવાનું ધારે છે (''[[મોકુસાત્સુ]]'' અર્થાત્ "ચુપકીદી સેવીને મારવું").<ref> {{cite book | first = Richard B. | last = Frank | authorlink = Richard B. Frank | title = Downfall | pages = 233–234}} ''મોકુસાત્સુ'' શબ્દનો અર્થ "ઉપેક્ષા" થી લઈને "અનાદરથી વર્તવા"ની વચ્ચેનો ગમે તે હોઈ શકે છે.</ref> જાપાની અને વિદેશી બંને વર્તમાનપત્રોએ આ વિધાનને ઘોષણાપત્રના સ્પષ્ટ અસ્વીકાર તરીકે દર્શાવ્યું. બંધનવિહીન જાપાની શાંતિ સૂચનાઓ અંગે સોવિયેતના પ્રત્યુત્તરની રાહ જોતા [[સમ્રાટ હિરોહિતો]]એ, સરકારનો આ નિર્ણય બદલવા માટે કોઈ પગલું ન ઉઠાવ્યું.<ref> {{cite book | first = Herbert | last = Bix | authorlink = Herbert Bix | chapter=Japan's Delayed Surrender: A Reinterpretation | title=Hiroshima in History and Memory | editor=Michael J. Hogan, ed. | publisher=Cambridge University Press | isbn= 0-521-56682-7 | year=1996| page=290}}</ref> જુલાઈ 31ના, તેમણે પોતાના સલાહકાર [[કોઈચી કિડો]]ને સ્પષ્ટ કર્યું કે [[જાપાન સામ્રાજયનાં રાજચિહ્નો]]નું કોઈ પણ ભોગે રક્ષણ થવું જોઈએ.<ref>''કિડો કોઈચી નિક્કી'' , ટોકયો, ડાઈગાકુ શુપ્પાનકાઈ, 1966, પૃ.1120-1121</ref> જુલાઈના પ્રારંભમાં, પોતાની પોટ્સડેમની સફરના રસ્તામાં, ટ્રુમૅને બૉમ્બ વાપરવાના નિર્ણયનું ફેર-પરીક્ષણ કર્યું. અંતે, ટ્રુમૅને જાપાન પર અણુબૉમ્બ નાખવાનો નિર્ણય લીધો. તેમના કહ્યા અનુસાર બૉમ્બમારાના આદેશ પાછળ, વિનાશ વેરીને અને વધુ વિનાશનો પૂરતો બળવાન ભય પેદા કરીને, જાપાને શરણાગતિ સ્વીકારવી જ પડે એવી સ્થિતિ સર્જવાનો, અને એમ કરીને યુદ્ધનો ઝડપી ઉકેલ લાવવાનો હેતુ હતો.<ref>{{cite book |title=Code-Name Downfall |last=Allen |first=Thomas |coauthors=Norman Polmar|pages=266–270 |year= 1995|publisher=Simon & Schuster |location=New York, NY |isbn=0684804069}}</ref> ==હિરોશિમા== ===બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન હિરોશિમા=== [[File:B-29 Enola Gay w Crews.jpg|thumb|right|250px|હિરોશિમા પર "લિટલ બૉય" અણુબૉમ્બ નાખનારું ઈનોલા ગૅય અને તેનું ક્રૂ]] હિરોશિમા પર બૉમ્બમારો થયો તે વખતે, તે કંઈક અંશે ઔદ્યોગિક અને લશ્કરી મહત્ત્વ ધરાવતું શહેર હતું. તેની નજીક અનેક લશ્કરી છાવણીઓ હતી, જેમાં પાંચમા વિભાગનું વડુમથક અને સમગ્ર દક્ષિણ જાપાનના રક્ષણ માટેના આદેશો આપતા ફિલ્ડ માર્શલ [[શુનરોકુ હાતા]]નું દ્વિતીય જનરલ લશ્કરી વડુમથક પણ આવેલું હતું. જાપાની લશ્કર માટે હિરોશિમા ગૌણ પુરવઠો પૂરો પાડનાર અને સવલતોની ગોઠવણી કરનાર થાણું હતું. આ શહેર સંચાર કેન્દ્ર, સંગ્રહમથક અને પાયદળો માટેનો એકત્રિત થવાનો વિસ્તાર હતું. તે અમેરિકન બૉમ્બમારામાંથી જાણીજોઈને બાકાત રાખવામાં આવેલાં કેટલાંક જાપાની શહેરોમાંનું એક હતું, જેથી ત્યાં અણુબૉમ્બથી ફેલાતા નુકસાનને સ્પષ્ટપણે માપી શકાય.<ref>{{citation | last = Goldstein | first = Donald | title = Rain of Ruin | publisher=Potomac Books | location = Washington | year = 1999 | isbn = 9781574882216 |page=41}}</ref><ref>{{citation |last= Hastings|first= Max|title= Nemesis: The Battle for Japan, 1944-45|publisher=HarperCollins|year= 2008|isbn= 9780007219810 |page= 509}}</ref> શહેરની મધ્યમાં કેટલીક [[પ્રબલિત કૉંક્રીટ]]ની ઈમારતો અને કેટલાંક હળવાં માળખાંઓ હતાં. મધ્યવિસ્તારની બહાર, જાપાની વસાહતોની વચ્ચે ઊભી કરવામાં આવેલી નાની નાની કાષ્ઠશાળાઓ વિસ્તારને ગીચ બનાવતી હતી. શહેરના છેવાડાની નજીક થોડાંક મોટાં ઔદ્યોગિક એકમો આવેલાં હતાં. ઘરો લાકડાંના બનેલાં અને નળિયાવાળાં છાપરાં ધરાવતાં હતાં, અને ઘણી ઔદ્યોગિક ઈમારતો પણ આ રીતે લાકડાના માળખાની આસપાસ બનાવેલી હતી. એકંદરે આખું શહેર, આગ માટે ભારે સંવેદનશીલ ગણાય એવું હતું. યુદ્ધ પહેલાંના સમયમાં હિરોશિમાની વસતિ 381,000 જેટલી ટોચે પહોંચી હતી, પણ યુદ્ધ વખતે જાપાની સરકારના શહેર ખાલી કરવાના પદ્ધતિસરના આદેશના કારણે અણુબૉમ્બમારા પહેલાં તેની વસતિમાં એકધારો ઘટાડો થયો હતો. હુમલો કરવામાં આવ્યો તે વખતે તેની વસતિ આશરે 340,000–350,000 જેટલી હતી.<ref name="rerf-deaths"></ref> અધિકૃત દસ્તાવેજો બળી ગયા હોવાથી, વસતિના ચોક્કસ આંકડા બાબતે અચોક્કસતા પ્રવર્તે છે. ===બૉમ્બમારો=== [[File:Hirgrnd1.jpg|thumb|200px|સેઈઝો યામાદાનો ભૂમિ સ્તરનો હિરોશિમાથી લગભગ 7 કિ.મી. ઈશાનેથી લેવાયેલો ફોટો.]] {{For|the composition of the USAAF mission|509th Operations Group#Components}} ઑગસ્ટ 6ના પહેલા અણુ બૉમ્બમારાના મિશનનું મુખ્ય નિશાન હિરોશિમા હતું, અને કોકુરા અને નાગાસાકીને વૈકલ્પિક નિશાન તરીકે રાખવામાં આવ્યા હતાં. વાદળાંના કારણે પહેલાં નિશાન અસ્પષ્ટ બન્યું હોવાથી ઑગસ્ટ 6ની તારીખ પસંદ કરવામાં આવી હતી. જાપાનથી આશરે છ કલાકના ઉડાન સમય જેટલા દૂરથી, [[પશ્ચિમ પેસિફિક]]માં [[ટિનિયન]] પર આવેલા નોર્થ ફિલ્ડ ઍરબૅઝ પરથી, [[393d બૉમ્બાર્ડમેન્ટ સ્કવોર્ડન]] [[B-29]] ''[[ઈનોલા ગે]]'' , પાયલટ અને કપ્તાન તરીકે [[509મા કમ્પોસાઈટ ગ્રૂપ]]ના કમાન્ડર કર્નલ [[પૉલ ટિબ્બેટ્સ]]ની આગેવાનીમાં ઊડ્યું. ''ઈનોલા ગે'' (જેને કર્નલ ટિબ્બેટનાં માતાની યાદમાં નામ આપવામાં આવ્યું હતું) સાથે બીજા બે B29 હતાં. એક હતું કપ્તાન તરીકે [[મેજર ચાર્લ્સ ડબ્લ્યુ. સ્વીની]]ની આગેવાનીમાં ''[[ધ ગ્રેટ આર્ટીસ્ટે]]'' , જેમાં સાધનસામગ્રી હતી; અને તેના પછી કૅપ્ટન જયોર્જ મારકવાર્ડટની આગેવાનીમાં બીજું નામવિહોણું ઍરક્રાફટ(તસવીર માટેનું ઍરક્રાફટ), જેને પાછળથી ''[[નેસેસરી ઈવિલ]]'' નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref name="SM15">{{cite web| last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.childrenofthemanhattanproject.org/CG/CG_09C1.htm| archive-url = https://web.archive.org/web/20061009095411/http://www.childrenofthemanhattanproject.org/CG/CG_09C1.htm| archive-date = ઑક્ટોબર 9, 2006| title = Timeline #2- the 509th; The Hiroshima Mission| work = | publisher = Children of the Manhattan Project| access-date = July 26, 2006| url-status = live}}</ref> ટિનિયન છોડ્યા પછી દરેક ઍરક્રાફટ અલગ થઈને [[આઈવો જિમા]] પહોંચ્યા જયાં તેઓ તેમના સંકેતસ્થાન {{convert|2440|m|ft|sp=us}} પર મળ્યા અને જાપાન માટે આગળ ધપ્યા. {{convert|9855|m|ft|sp=us}} સમયે એરક્રાફટ સ્પષ્ટ રીતે દષ્ટિગોચર થતા નિશાન પર પહોંચ્યું. ટૅક ઓફ કરતી વખતે જોખમ લઘુત્તમ કરવા માટે જે બૉમ્બને વિફળ બનાવવામાં આવ્યો હતો તેને સફર દરમ્યાન, નૌકાદળના કૅપ્ટન [[વિલિયમ પાર્સન્સે]] શસ્ત્રસજ્જ કર્યો હતો. તેમના મદદનીશ, દ્વિતીય લેફટનન્ટ [[મોરિસ જેપ્પસને]], નિશાનના વિસ્તાર પર પહોંચવાની 30 મિનિટ પહેલાં બૉમ્બનાં સલામતી સાધનોને દૂર કર્યાં હતાં.<ref name="autogenerated1">{{cite web| last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.mphpa.org/classic/HISTORY/H-07L1.htm| title = Timeline #2- the 509th; The Hiroshima Mission| work = | publisher = The Atomic Heritage Foundation| access-date = May 5, 2007| archive-date = મે 1, 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20130501233757/http://mphpa.org/classic/HISTORY/H-07L1.htm| url-status = dead}}</ref> [[File:The_patient's_skin_is_burned_in_a_pattern_corresponding_to_the_dark_portions_of_a_kimono_-_NARA_-_519686.jpg|thumb|left|200px|અણુસ્ફોટથી છૂટી પડેલી ઊર્જા કપડાંને ભેદીને શરીર બાળવા માટે પૂરતી શકિતશાળી હતી.અણુસ્ફોટ વખતે આ ત્રાહિતે પહેરેલા પોશાકના ઘેરાં હિસ્સાઓ, સળગ્યાં છતાં તેના માંસ પર જખમ તરીકે રહી ગયા.<ref>[55]</ref>]] બૉમ્બમારાના એકાદ કલાક અગાઉ, જાપાનના વહેલી ચેતવણી આપનારા રડારે જાપાનના દક્ષિણ હિસ્સા તરફ આગળ વધતાં કેટલાંક અમેરિકન ઍરક્રાફટની સૂચના આપી. તરત સાવધ રહેવાની ચેતવણી આપવામાં આવી અને ઘણાં શહેરોમાં, જેમાંનું એક હિરોશિમા હતું, રેડિયો પ્રસારણ અટકાવી દેવામાં આવ્યું. લગભગ 08:00 વાગ્યે, હિરોશિમાના રડાર સંચાલકે આવી રહેલાં વિમાનોની સંખ્યા બહુ ઓછી હોવાનું - સંભવતઃ ત્રણથી વધુ નહીં હોવાનું જણાવ્યું- અને તેના પછી હવાઈ હુમલાની ચેતવણી ઉઠાવી લેવામાં આવી. ઈંધણ અને ઍરક્રાફટ બચાવવાની ગણતરીએ, જાપાનીઓએ નાની લશ્કરી વ્યૂહરચનાને રસ્તામાં વચ્ચે જ તોડી પાડવાનું મુનાસિબ ન માન્યું. લોકોને રેડિયો પ્રસારણથી સામાન્ય ચેતવણી આપવામાં આવી કે જો [[B-29]] ખરેખર જોવા મળે તો હવાઈ-હુમલાથી બચી શકાય તેવા આશ્રયસ્થાનોએ રહેવું હિતાવહ છે, પણ અમુક પ્રકારની લશ્કરી તપાસ ઉપરાંત કોઈ હુમલો અપેક્ષિત લાગતો નથી.{{Citation needed|date=June 2010}}બરાબર 08:15 વાગ્યે (હિરોશિમા સમય) આયોજન મુજબ, [[ગુરુત્વાકર્ષણ આધારિત "[[લિટલ બૉય]]" તરીકે જાણીતો બૉમ્બ]], જે એક [[તોપગોળા-પ્રકારનું [[યુરેનિયમ-235]]નું {{convert|60|kg|lb}} સહિતનું દ્વિભાજિત થતું શસ્ત્ર]] હતું, તે નાખવામાં આવ્યું, અને યુએસ ઊર્જા વિભાગની વેબસાઈટ અનુસાર, એ બૉમ્બને ઍરક્રાફટમાંથી શહેર પર {{convert|1900|ft|m|sp=us}} જેટલી પૂર્વનિશ્ચિત ઊંચાઈએ વિસ્ફોટ થતાં 43 સેકન્ડ લાગી હતી.<ref>{{cite web|http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm| title=The Atomic Bombing of Hiroshima, Aug 6, 1945 |publisher=www.cfo.doe.gov |date= |access-date= Jun. 25, 2010}}</ref> સાઈટ એવી માહિતી પણ આપે છે કે વિસ્ફોટનાં આઘાત મોજાંઓ ઍરક્રાફટને અનુભવાયા તે પહેલાં ઍરક્રાફટ 11.5 માઈલ જેટલું દૂર જતું રહ્યું હતું. [[File:Victim of Atomic Bomb 002.jpg|thumb|200px|અત્યંત ખરાબ રીતે દાઝી ગયેલી એક વ્યક્તિ.]] [[ત્રાંસો પવન]] હોવાના કારણે, તે લક્ષિત સ્થાન, [[એઈઓઈ બ્રિજ(Aioi Bridge)]] લગભગ {{convert|800|ft|m}} અંતરેથી ચૂકી ગયો અને સીધો જ [[શિમા સર્જિકલ કિલનિક]] પર ફાટ્યો.<ref>ઈનોલા ગે, ISBN 0-671-81499-0-250, પૃષ્ઠ 309 </ref> તેનાથી લગભગ {{convert|13|ktonTNT|lk=in}} જેટલો સ્ફોટ થયો. (U-235 શસ્ત્રને [[અત્યંત બિનકાર્યક્ષમ માનવામાં]] આવે છે, કારણ કે તેની માત્ર 1.38% જેટલી સામગ્રી જ દ્વિભાજિત થાય છે.)<ref name="cotmplitboy">{{cite web | last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.mphpa.org/classic/HISTORY/little_boy.htm | title = The Bomb-"Little Boy" | work = | publisher = The Atomic Heritage Foundation | access-date = May 5, 2007 | archive-date = એપ્રિલ 17, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210417070729/https://www.atomicheritage.org/history | url-status = dead }}</ref> કુલ વિનાશનો વ્યાસ લગભગ એકાદ માઈલ જેટલો (1.6 કિ.મી.) હતો, જેના પરિણામે {{convert|4.4|sqmi|km2}} જેટલા વિસ્તારમાં આગ લાગી હતી.<ref>{{cite web | title=''RADIATION DOSE RECONSTRUCTION U.S. OCCUPATION FORCES IN HIROSHIMA AND NAGASAKI, JAPAN, 1945-1946'' (DNA 5512F) | url=http://www.dtra.mil/toolbox/directorates/td/programs/nuclear_personnel/docs/DNATR805512F.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20060624185903/http://www.dtra.mil/toolbox/directorates/td/programs/nuclear_personnel/docs/DNATR805512F.pdf | archive-date=જૂન 24, 2006 | access-date=June 9, 2006 | format=PDF | url-status=dead }}</ref> અમેરિકા અનુમાન પ્રમાણે શહેરનો {{convert|4.7|sqmi|km2}} જેટલો ભાગ ધ્વસ્ત થઈ ગયો હતો. જાપાની અધિકારીઓએ નુકસાનની માત્રા નિશ્ચિત કરતાં જણાવ્યું હતું કે હિરોશિમાનાં 69% બિલ્ડીંગો ધરાશાયી થયાં હતાં અને બાકીના 6–7%ને નુકસાન પહોંચ્યું હતું.<ref name="Truman"/> હિરોશિમાના 70,000–80,000 લોકો, અથવા લગભગ 30% વસતિ, તત્કાળ મરણ પામ્યાં હતાં, અને બીજા 70,000 લોકો ઘાયલ થયા હતા.<ref>હૅરી એસ. ટ્રુમૅન પુસ્તકાલય અને સંગ્રહાલય. યુ.એસ. વ્યૂહાત્મક બૉમ્બમારા અંગેનું સર્વેક્ષણઃ હિરોશિમા અને નાગાસાકી પરના અણુ બૉમ્બમારાની અસરો, જૂન 19, 1946. રાષ્ટ્રપ્રમુખના સચિવની ફાઈલ, ટ્રુમૅન પેપર્સ. [http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=42&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''પ્રયત્નો અને પરિણામો.'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019113611/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=42&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2018-10-19 }}, પૃષ્ઠ 51માંથી 42મું. માર્ચ 15, 2009ના મેળવેલ.</ref> હિરોશિમામાં હાજર એવા 90%થી વધુ ડૉકટરો અને 93%થી વધુ નર્સો કાં તો માર્યાં ગયાં હતાં કે ઘાયલ થયાં હતાં - તેમાંના મોટા ભાગના શહેરના મુખ્ય વિસ્તારમાં હતા, જયાં સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચ્યું હતું.<ref>હૅરી એસ. ટ્રુમૅન પુસ્તકાલય અને સંગ્રહાલય. યુ.એસ. વ્યૂહાત્મક બૉમ્બમારા અંગેનું સર્વેક્ષણઃ હિરોશિમા અને નાગાસાકી પરના અણુ બૉમ્બમારાની અસરો, જૂન 19, 1946. રાષ્ટ્રપ્રમુખના સચિવની ફાઈલ, ટ્રુમૅન પેપર્સ. [http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=12&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''2. '' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190627002920/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=12&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2019-06-27 }}[http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=12&amp;documentid=65&amp;documentdate=1946-06-19&amp;studycollectionid=abomb&amp;groupid= ''હિરોશિમા.'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190627002920/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?pagenumber=12&documentid=65&documentdate=1946-06-19&studycollectionid=abomb&groupid= |date=2019-06-27 }}, પૃષ્ઠ 51માંથી 12મું. માર્ચ 15, 2009ના મેળવેલ.</ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે સામાન્ય નાગરિકોને જાપાનનાં 35 શહેરો પર, જેમાં હિરોશિમા અને નાગાસાકી સામેલ હતાં, હવાઈ હુમલાની ચેતવણી આપતાં ફરફરિયાં વેર્યાં હોવા છતાં,<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol46no3/article07.html |title=The Information War in the Pacific, 1945 |access-date=2010-08-30 |archive-date=2017-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828122844/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol46no3/article07.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904000136/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol46no3/article07.html |date=2017-09-04 }}</ref> હિરોશિમાના રહેવાસીઓને અણુબૉમ્બની કોઈ સૂચના આપવામાં આવી નહોતી.<ref>{{cite web |url=http://www.atomicmuseum.com/tour/decision.cfm |title=Decision to Drop Atomic Bomb |publisher=Cia.gov |date= |access-date=Mar. 25, 2009 |archive-date=2009-02-05 |archive-url=https://archive.is/20090205000000/http://www.atomicmuseum.com/tour/decision.cfm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.commondreams.org/views05/0805-24.htm |title=The Myths of Hiroshima |publisher=Commondreams.org |date= |access-date=Mar. 25, 2009 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524091252/http://www.commondreams.org/views05/0805-24.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doug-long.com/letter.htm |title=Hiroshima: Historians' Letter to the Smithsonian |publisher=Doug-long.com |date= |access-date= Mar. 25, 2009}}</ref> ===બૉમ્બમારા અંગે જાપાનીઓને કેવી રીતે જાણકારી મળી=== {{double image|right|AtomicEffects-p7a.jpg|200|AtomicEffects-p7b.jpg|200|Hiroshima before the bombing.|Hiroshima after the bombing.}} [[જાપાની બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન]]ના ટોકયો કંટ્રોલ ઓપરેટરે નોંધ્યું કે હિરોશિમા સ્ટેશન સાથેનો હવાઈ સંપર્ક ખોરવાઈ ગયો છે. તેણે બીજી એક ટેલિફોનની લાઈન થકી પોતાનો કાર્યક્રમ ફરીથી સ્થાપવાની કોશિશ કરી, પણ તે પણ ખોરવાઈ ચૂકી હતી.<ref name="No High Ground">{{cite web| title= No High Ground by Knebel et al. p175 to p201| url= http://www.uncp.edu/home/berrys/courses/hist102/hist102_docs_abomb.pdf| access-date= April 30, 2007| format= PDF| archive-date= માર્ચ 26, 2009| archive-url= https://web.archive.org/web/20090326212002/http://www.uncp.edu/home/berrys/courses/hist102/hist102_docs_abomb.pdf| url-status= dead}}</ref> લગભગ 20 મિનિટ પછી, ટોકયોના રેલમાર્ગ ટેલિગ્રાફ કેન્દ્ર (તાર સેવા)ને ખબર પડી કે ટેલિગ્રાફની મુખ્ય લાઈન હિરોશિમાની બરાબર ઉત્તરેથી કામ કરતી અટકી ગઈ છે. શહેરથી 16 કિ.મી. (10 માઈલ)ની અંદર આવેલાં કેટલાંક નાનાં રેલવે થોભવાનાં સ્થાનો પરથી હિરોશિમામાં ભયંકર વિસ્ફોટ થયો હોવાના અનધિકૃત અને ગૂંચવાયેલા-ગભરાયેલા અહેવાલો મળ્યા. આ તમામ અહેવાલોને [[શાહી જાપાની સેનાના જનરલ સ્ટાફ]]ના વડામથક પર પહોંચાડવામાં આવ્યા. લશ્કરી છાવણીઓએ વારંવાર હિરોશિમાના આર્મી કંટ્રોલ સ્ટેશનનો સંપર્ક કરવાની કોશિશ કરી. શહેર તરફથી સંદતર ચૂપકીદીથી વડામથકોનાં માણસોને આશ્ચર્ય થતું હતું; તેમની જાણ પ્રમાણે શત્રુ તરફથી કોઈ મોટો હુમલો થયો નહોતો અને એ વખતે હિરોશિમામાં બહુ મોટી માત્રામાં વિસ્ફોટકોનો જથ્થો પણ સંગ્રહિત નહોતો. જાપાની જનરલ સ્ટાફના એક યુવાન અધિકારીને તરત હવાઈ માર્ગે હિરોશિમા જવાની અને ત્યાં જઈને પહોંચેલા નુકસાનનું સર્વેક્ષણ કરીને, સ્ટાફ માટે પૂરતી વિશ્વસનીય માહિતી લઈને ટોકયો પરત ફરવાની સૂચના આપવામાં આવી. એકંદરે વડામથકમાં કંઈ ખાસ ગંભીર બન્યું નહીં હોય, અને વિસ્ફોટની તો ખાલી અફવા જ હશે એવી લાગણી પ્રવર્તતી હતી. સ્ટાફનો અધિકારી વિમાનમથક પર ગયો અને નૈર્ઋત્ય દિશા (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) માટે ઉપડ્યો. હવાઈ માર્ગે લગભગ ત્રણેક કલાકની સફર બાદ, હજી હિરોશિમાથી લગભગ 100 માઈલ (160 કિ.મી.) જેટલા દૂર હોવા છતાં, તેને અને તેના પાયલટને બૉમ્બથી ઊભું થયેલું ધુમાડાનું વિશાળ વાદળ દેખાયું. બપોરના ભર પ્રકાશમાં, હિરોશિમાના અવશેષો હજી બળી રહ્યા હતા. અવિશ્વાસથી શહેર આખા પર ચક્કર માર્યા પછી તેમનું વિમાન થોડાક જ સમયમાં શહેરમાં પહોંચ્યું. જમીનનો એક વિશાળ હિસ્સો હજી સળગી રહ્યો હતો અને તેના પર ધુમાડાનું વજનદાર વાદળું - માત્ર એટલું જ બચ્યું હતું. તેમણે શહેરના દક્ષિણ ભાગે ઊતરાણ કર્યું હતું, અને સ્ટાફ અધિકારીએ, ટોકયો પર અહેવાલ મોકલ્યા બાદ, તરત જ રાહત પગલાંઓનું આયોજન શરૂ કરી દીધું હતું. ઑગસ્ટ 8, 1945 સુધીમાં, યુ.એસ.ના વર્તમાનપત્રોએ ટોકયોના રેડિયો પ્રસારણોમાં આપવામાં આવતા હિરોશિમામાં વેરાયેલા વિનાશના ચિત્રણના અહેવાલો છાપવા માંડ્યા. "માણસ અને પ્રાણી, તમામ જીવંત જીવો પ્રત્યક્ષ રીતે, મૃત્યુ સુધી ઝળી ગયા હતા," જાપાનના રેડિયો ઉદ્ઘોષકે એક સમાચાર આપતી વખતે કહ્યું હતું, જે મિત્ર રાષ્ટ્રો મેળવી શકયા હતા.<ref name="Fulton Sun Retrospective">{{cite web | title=Fulton Sun Retrospective | url=http://www.fultonsun.com/articles/2005/08/07/news/146news11.txt | access-date=July 8, 2007 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===હુમલા પછીના ઘાયલો/મૃતકો=== યુએસના ઊર્જા વિભાગ અનુસાર હિરોશિમામાં લગભગ 70,000 લોકો અને નાગાસાકીમાં 40,000 લોકો વિસ્ફોટની તત્કાળ [[અસર]]ના કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>યુ.એસ. ઊર્જા વિભાગ. ઇતિહાસ અને વારસા સ્રોતોની કચેરી. ધ મેનહટન પ્રોજેકટઃ ઍન ઈન્ટરેકિટવ હિસ્ટ્રી. [http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm હિરોશિમા પરનો અણુ બૉમ્બમારો, ઑગસ્ટ 6, 1945.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624065430/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/hiroshima.htm |date=2010-06-24 }} જાન્યુઆરી 8, 2010ના મેળવેલ.</ref> દાઝવા, કિરણોત્સર્ગ અને તેને સંબંધિત રોગોથી અને તબીબી સ્રોતોના અભાવના કારણે તેની અસરો વધુ વકરવાને કારણે, 1945ના અંત સુધીમાં મૃત્યુનો આંકડો 90,000થી 166,000 સુધી પહોંચ્યો હોવાનું અનુમાન હતું.<ref name="rerf-deaths"></ref><ref name="USSBS-AE">{{cite web | url = http://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/AtomicEffects/AtomicEffects-2.html | title = Chapter II: The Effects of the Atomic Bombings | year= 1946 | work=United States Strategic Bombing Survey | pages= | publisher=Originally by [[United States Government Printing Office|U.S. G.P.O.]]; stored on [[ibiblio|ibiblio.org]] | access-date = Sept. 18, 2007 }}</ref> કેટલાંક અનુમાનો, કૅન્સર અને અન્ય લાંબા ગાળાની અસરોના કારણે, 1950 સુધીમાં 200,000 લોકો મૃત્યુ પામ્યા હોવાનું જણાવે છે.<ref name="DOE-HIRO"></ref><ref name="Spirit1999"></ref><ref name="bfrank">વિવિધ મૃત્યુઆંકડાઓના અંદાજોની બીજી એક ફેરતપાસ અને વિશ્લેષણ સામેલ છેઃ {{cite book | author=Richard B. Frank | title=Downfall: The End of the Imperial Japanese Empire | publisher=Penguin Publishing | year=2001 | isbn= 0-679-41424-X }}</ref> અન્ય એક અભ્યાસ અનુસાર 1950થી 1990ના ગાળામાં, બૉમ્બમાંથી બચવા પામેલા લોકોમાંથી આશરે 9% જેટલા, બૉમ્બના કિરણોત્સર્ગના કારણે કૅન્સર અને લ્યુકેમિયાનો ભોગ બનીને મૃત્યુ પામ્યા હતા, આંકડાકીય દષ્ટિએ 89 લ્યુકેમિયા અને 339 નક્કર કૅન્સરોનું અનુમાન બાંધવામાં આવે છે.<ref name="rerf-cancers">{{cite web |url = http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa2.html |title = Frequently Asked Questions #2 |publisher = [[Radiation Effects Research Foundation]] |access-date = 2010-08-30 |archive-date = 2010-11-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101128120217/http://rerf.or.jp/general/qa_e/qa2.html |url-status = dead }}</ref> કમ સે કમ અગિયાર જાણીતા [[યુદ્ધકેદીઓ]] બૉમ્બમારામાં માર્યા ગયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.wagingpeace.org/articles/2005/08/20_rubin_remembering-normand-brissette.htm |title=David Rubin, 2005, "Remembering Normand Brissette" (Downloaded 28/10/06) |publisher=Wagingpeace.org |date= |access-date= Mar. 25, 2009}}</ref> ===કેટલાંક માળખાંઓનો બચાવ=== [[File:HiroshimaNakajimaAreaInRuins.jpg|thumb|right|200px|ગ્રાઉન્ડ ઝીરોની આસપાસ નાકાજિમા વિસ્તારનું નાના પાયે કરાયેલું પુનઃસર્જન]] જાપાનમાં [[ધરતીકંપ]]ના જોખમના કારણે હિરોશિમામાં કેટલીક પ્રબલિત કૉંક્રીટ ઈમારતો ખૂબ મજબૂત રીતે બાંધવામાં આવી હતી, અને તે વિસ્ફોટના કેન્દ્રની સારી એવી નજીક હોવા છતાં, તેમનું માળખું પડી ભાંગ્યું નહોતું. {{nihongo|Eizo Nomura|野村 英三|Nomura Eizō}} એ સૌથી નજીક હોવા છતાં બચેલી વ્યકિત છે, જે હુમલાના સમયે ગ્રાઉન્ડ-ઝીરોથી માત્ર {{convert|100|m|ft|abbr=on}} જેટલા અંતરે, એક પ્રબલિત કૉંક્રીટ ઈમારત(જે યુદ્ધ પછી પણ "[[વિશ્રામ ઘર]]" તરીકે રહી છે)-ના ભોંયરામાં હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.geocities.jp/cato1963/kinganE.html |title=A Short-Sighted Parrot |publisher=Geocities.jp |date= |access-date= Mar. 25, 2009}}</ref> {{nihongo|Akiko Takakura|高蔵 信子|Takakura Akiko}} એ વિસ્ફોટના હાયપોસેન્ટરથી સૌથી નજીક હોવા છતાં બચેલાઓમાંથી એક હતી. હુમલો થયો તે વખતે તે ગ્રાઉન્ડ-ઝીરોથી માત્ર {{convert|300|m|ft|sp=us}} જેટલી દૂર એવી એકદમ મજબૂત રીતે બાંધેલી બૅન્ક ઓફ હિરોશિમામાં હતી.<ref>{{cite web | title=Testimony of Akiko Takakura | url=http://www.inicom.com/hibakusha/akiko.html | access-date= April 30, 2007 }}</ref> બૉમ્બ હવામાં જ ફાટ્યો હોવાથી, સ્ફોટનો વિનાશક સપાટો આજુબાજુમાં ફેલાવા કરતાં નીચેની તરફ વધુ નિર્દેશિત રહ્યો હતો. હવે જે સામાન્ય રીતે ''ગેનબાકુ'' , અથવા એ-બૉમ્બ (A-bomb) ડૉમ તરીકે ઓળખાય છે તે ''[[પ્રિફેકચરલ ઈન્ડસ્ટ્રીઅલ પ્રમોશનલ હૉલ]]'' બચી જવા પાછળ આ જ બાબત કારણભૂત રહી હશે. આ ઈમારત સીઝેક આર્કિટેકટ [[જાન લેત્ઝેલ]] દ્વારા ડિઝાઈન કરવામાં અને બાંધવામાં આવી હતી, અને તે ગ્રાઉન્ડ-ઝીરોથી ([[હાયપોસેન્ટર]]થી) માત્ર {{convert|150|m|ft|abbr=on}} દૂર હતી. કાટમાળના અવશેષોને '' [[હિરોશિમા શાંતિ સ્મારક]](હિરોશિમા પિસ મેમોરિયલ)'' નામ આપવામાં આવ્યું હતું અને યુ.એસ. અને ચીનના વાંધા-વિરોધ છતાં, 1996માં તેને [[યુનેસ્કો (UNESCO)]] દ્વારા [[વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ]] તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web | title=unesco.org | url=http://whc.unesco.org/archive/repco96x.htm#annex5 | access-date= August 6, 2005 }}</ref> અણુબૉમ્બના કારણે ખુવાર થયેલાઓની યાદગીરીમાં, હિરોશિમામાં સ્મારક ખડું કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://yutaka901.fc2web.com/page2ax2g.html （原爆死没者慰霊碑）碑文趣旨・説明板 ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://homepage.mac.com/misaon1/hamayuu/hibunronso.html |title=原爆慰霊碑碑文論争 |access-date=2003-09-07 |archive-date=2003-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030907090922/http://homepage.mac.com/misaon1/hamayuu/hibunronso.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://guns-road.hp.infoseek.co.jp/geki/geki33.shtml |title=原爆碑損壊事件声明文 |access-date=2010-08-30 |archive-date=2005-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051223070828/http://guns-road.hp.infoseek.co.jp/geki/geki33.shtml |url-status=dead }}</ref> ==ઑગસ્ટ 7-9ની ઘટનાઓ== <div style="float:right">{{Listen|filename=Trumann hiroshima.ogg|title=Truman announcing the bombing of Hiroshima|description=President Truman announces the bombing of Hiroshima.|format=[[Ogg]]}}</div> હિરોશિમા બૉમ્બમારા પછી, રાષ્ટ્રપતિ ટ્રુમૅને આ નવા શસ્ત્રના ઉપયોગની જાહેરાત કરતું એક નિવેદન બહાર પાડ્યું, જેમાં નીચે પ્રમાણે આશાસ્પદતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતીઃ <blockquote>જો હવે એ લોકો આપણી શરતો નહીં સ્વીકારે તો, તેઓ આકાશમાંથી વિનાશ વરસવાની, આ પૃથ્વી પર કદી જોવા ન મળ્યો હોય તેવો વિનાશ વરસવાની, અપેક્ષા રાખી શકે. આ હવાઈ હુમલાઓની પાછળ પાછળ નૌકા અને પાયદળો પણ તેમણે કદી જોયા ન હોય એટલી સંખ્યા અને શકિતમાં ઊતરશે, જેમના યુદ્ધ કૌશલ્યને તેઓ સારી રીતે પિછાણે છે.<ref>[http://www.trumanlibrary.org/calendar/viewpapers.php?pid=100 હિરોશિમા પર એ-બૉમ્બના ઉપયોગની ઘોષણા કરતું રાષ્ટ્રપ્રમુખનું નિવેદન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101154614/http://trumanlibrary.org/calendar/viewpapers.php?pid=100 |date=2012-01-01 }} (ઑગસ્ટ 6, 1945).</ref></blockquote> જાપાની સરકારે હજી પણ [[પોટ્સડૅમ ઘોષણાપત્ર]]ને કોઈ પ્રતિક્રિયા આપી નથી. શરણાગતિ માટે, સમ્રાટ [[હિરોહિતો]], સરકાર અને યુદ્ધ સમિતિએ ચાર શરતો પર વિચાર કરી રહી હતીઃ ''[[કોકુટાઈ]]'' (શાહી સંસ્થા અને રાષ્ટ્રીય [[રાજયવ્યવસ્થા તંત્ર]])નું સંરક્ષણ, શાહી મુખ્યમથક દ્વારા નિઃશસ્ત્રીકરણ અને લશ્કરી વિસર્જન, [[જાપાની ગૃહ દ્વીપો]], કોરિયા, અથવા [[ફોરમોસા]] પર કોઈ પ્રકારનો કબજો નહીં, અને યુદ્ધ અપરાધીઓને સજા આપવા અંગેની સંપૂર્ણ સોંપણી જાપાન સરકારને કરવી.<ref>એચ. બિકસ, ''હિરોહિતો એન્ડ મેકિંગ ઓફ મૉર્ડન જાપાન'' , 2001, પૃ.&nbsp;512.</ref> એપ્રિલ 5ના, સોવિયેત વિદેશ મંત્રી [[વ્યેચેસ્લાવ મોલોતોવે]] [[સોવિયેત-જાપાની તટસ્થતા સમજૂતી]] અંગે સોવિયેત યુનિયનના એકતરફી ભંગ વિશે ટોકયોને જાણ કરી હતી. [[ટોકયો સમય]] મુજબ, ઑગસ્ટ 9ના મધ્યરાત્રિ પછી બે મિનિટે, સોવિયત પાયદળે, લશ્કર અને હવાઈ દળોએ [[મંચુરિયન સ્ટ્રેટેજિક ઓફેન્સિવ ઑપરેશન]] આરંભી દીધું હતું. ચાર કલાક પછી, ટોકયોને માહિતી મળી કે [[સોવિયેત યુનિયને]] જાપાન સામે યુદ્ધ ઘોષિત કરી દીધું છે. શાંતિ માટેના પ્રયાસો કરનાર કોઈને પણ અટકાવી શકાય તે માટે, [[જાપાની લશ્કર]]ના વરિષ્ઠ આગેવાનોએ, યુદ્ધ મંત્રી [[કોરેચિકા અનામી]]ના ટેકાથી, રાષ્ટ્રમાં [[લશ્કરી કાયદો]] લાદવાની તૈયારીઓ આરંભી દીધી. બીજા બૉમ્બમારા માટેનો સમય નિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી, ટિનિયન પરના [[509મા સંયુકત જૂથ]]ના કમાન્ડર તરીકે કર્નલ ટિબ્બેટને સોંપવામાં આવી હતી. પહેલાં કોકુરા પર હુમલો કરવા ઑગસ્ટ 11ની તારીખ નિશ્ચિત કરવામાં આવી હતી, પણ ઑગસ્ટ 10થી શરૂ થનારા ખરાબ હવામાનની પાંચ દિવસની આગાહીના કારણે, હુમલાની તારીખ બે દિવસ વહેલી ખસેડવામાં આવી.<ref>{{cite book| author=Martin J. Sherwin| title=A World Destroyed: Hiroshima and its Legacies| edition=2nd| publisher=Stanford University Press| year=2003| pages=233–234}}</ref> ત્રણ બૉમ્બને સંયોજન-પૂર્વે, બહારની બાજુએ F-31, F-32, અને F-33 લેબલ લગાડીને ટિનિયન પર મોકલવામાં આવ્યા હતા. ઑગસ્ટ 8ના, મેજર ચાર્લ્સ સ્વીનીએ ''[[બોકસ્કાર]]'' નામના ઍરપ્લેનનો બૉમ્બ નાખવા માટે ઉપયોગ કરીને રિહર્સલ કર્યું હતું. સંગઠિત F-33 પરીક્ષણમાં વપરાઈ ગયો હતો અને F-31ને ઑગસ્ટ 9ના મિશન માટે રાખવામાં આવ્યો હતો.<ref> {{cite book | author=Richard H. Campbell | chapter= Chapter 2: Development and Production | title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs | editor= | publisher=McFarland & Company, Inc. | isbn= 0-7864-2139-8 | year=2005| pages=114}}</ref> ==નાગાસાકી== ===બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન નાગાસાકી=== [[File:Bocks-Car-enlisted-flight-crew.png|thumb|right|250px|નાગાસાકી પર "ફેટ મૅન" અણુબૉમ્બ નાખનારું બૉકસ્કાર અને તેનું ક્રૂ.]] [[નાગાસાકી]] શહેર દક્ષિણ જાપાનના સૌથી વિશાળ [[દરિયાઈ બંદરો]]માંનું એક હતું અને [[wikt:ordnance|તોપો]], વહાણો, લશ્કરી સરંજામ, અને અન્ય યુદ્ધ સામગ્રીઓના ઉત્પાદન જેવી પોતાની વ્યાપક ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓના કારણે યુદ્ધકાળમાં તે અત્યંત અગત્યનું હતું. હિરોશિમાના અનેક આધુનિક પાસાંઓથી વિપરીત, નાગાસાકીનાં લગભગ તમામ બિલ્ડીંગો જુનવાણી પ્રકારનું જાપાની બાંધકામ ધરાવતાં હતાં, જે લાકડા અથવા લાકડાની દીવાલોવાળી (પ્લાસ્ટર સાથેની કે વિનાની) ફ્રેમ અને નળિયાંથી બનેલાં હતાં. અનેક નાનાં ઔદ્યોગિક એકમો અને વેપારીગૃહો પણ લાકડાંની ઈમારતોમાં સ્થિત હતાં અથવા જે વિસ્ફોટોને સહી ન શકે તેવી સામગ્રીનાં બનેલાં હતાં. નાગાસાકીને અનેક વર્ષો સુધી કોઈ પણ પ્રકારના નિશ્ચિત ક્ષેત્ર આધારિત શહેરી આયોજન સિવાય વિકસવા દેવામાં આવ્યું હતું; ફેકટરી બિલ્ડીંગોની અડોઅડ આવાસો આવેલા હતા અને સમગ્ર ખીણમાં તે એકબીજાની જેટલાં નજીક હોઈ શકે તેટલાં હતાં. નાગાસાકી પર અણુ શસ્ત્રનો વિસ્ફોટ કરવામાં આવ્યો તે પૂર્વે, તેની પર કયારેય વિશાળ પાયે બૉમ્બમારો થયો નહોતો. અલબત્ત, ઑગસ્ટ 1, 1945ના શહેર પર સારા એવા આણ્વિકેતર ઊંચી કક્ષાના વિસ્ફોટક બૉમ્બ નાખવામાં આવ્યા હતા. તેમાંના કેટલાક શહેરના નૈર્ઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) ભાગમાં ગોદી અને ડક્કા પર પડ્યા, બીજા થોડાક [[મિત્સુબિશી]] સ્ટીલ એન્ડ આર્મ્સ વર્ક્સ પર અને છ બૉમ્બ [[નાગાસાકી મેડિકલ સ્કૂલ]] અને હૉસ્પિટલ પર પડ્યા, જેમાંના ત્રણ તો સીધા બિલ્ડીંગો પર જ પડ્યા. આ બૉમ્બમારાથી થયેલું નુકસાન પ્રમાણમાં ઓછું હતું, છતાં તેના કારણે નાગાસાકીમાં ખાસ્સો એવો ખળભળાટ ઊભો થયો અને ઘણા લોકોને, મુખ્યત્વે શાળાનાં બાળકોને સલામતી માટે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ખસેડવામાં આવ્યાં, આમ, અણુ હુમલા વખતે શહેરની વસતિ પ્રમાણમાં ઓછી હતી. નાગાસાકીની ઉત્તરે, યુદ્ધકેદીઓ ધરાવતો [[બ્રિટિશ કોમનવેલ્થ]] કૅમ્પ આવેલો હતો. આ કેદીઓમાંથી કેટલાક કોલસાની ખાણોમાં કામ કરતાં હતા, તેઓ જયારે ઉપર આવ્યા ત્યારે જ તેમને બૉમ્બમારા વિશે ખબર પડી હતી. ===બૉમ્બમારો=== [[File:Fat Man (replica of nuclear bomb).jpg|thumb|200px|યુદ્ધ પછીનું "ફેટ મૅન" મૉડેલ.]] {{For|the composition of the USAAF mission|509th Operations Group#Components}} ઑગસ્ટ 9, 1945ની સવારે, "[[ફૅટ મૅન]]"નું સંકેત નામ ધરાવનાર અણુ બૉમ્બ લઈને 393ના સ્કવાર્ડન કમાન્ડર મેજર [[ચાર્લ્સ ડબ્લ્યૂ. સ્વીની]]નું ક્રૂ યુ.એસ.નું [[B-29 મહાલશ્કરી વિમાન]] ''[[બૉકસ્કાર]]'' લઈને ઊડ્યું હતું, તેનું મુખ્ય નિશાન [[કોકુરા]] અને ગૌણ નિશાન [[નાગાસાકી]] હતું. આ બીજા હુમલા માટેના મિશનની યોજના લગભગ હિરોશિમા મિશન જેવી જ હતી- હવામાન ખબરી તરીકે બે B-29 એક કલાક આગળ ઊડી રહ્યા હતા અને બીજા બે B-29 મિશનને અન્ય સહાય અને તસવીર વગેરેની સહાય પૂરી પાડવા માટે સ્વીનીના ઍરક્રાફટની સાથોસાથ ઊડી રહ્યા હતા. સ્વિની પહેલેથી શસ્ત્ર સજ્જ કરીને નીકળ્યા હતા, અને માત્ર ઈલેકિટ્રક સલામતી પૂરતું તેના પ્લગ હજી કાઢવામાં આવ્યા નહોતા.<ref name="SM16">{{cite web| last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.mphpa.org/classic/HISTORY/H-07m1.htm| title = Timeline #3- the 509th; The Nagasaki Mission| work = | publisher = The Atomic Heritage Foundation| access-date = May 5, 2007| archive-date = ફેબ્રુઆરી 11, 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120211223406/http://www.mphpa.org/classic/HISTORY/H-07m1.htm| url-status = dead}}</ref> હવામાનની ચકાસણી કરવા આગળ ગયેલાં બે વિમાનોએ બંને નિશાન સ્પષ્ટ હોવાના અહેવાલ આપ્યા. જયારે સ્વીનીનું વિમાન જાપાનના દરિયાતટે ઊડાન ભરતાં પહેલાં એકત્રિત થવાના સ્થળે પહોંચ્યું ત્યારે જૂથના ઓપરેશન્સ ઓફિસર, લેફટન્ટ કર્નલ જેમ્સ આઈ. હોપકિન્સ, જુનિ.ની આગેવાનીમાં નીકળેલું તેમનું ત્રીજું વિમાન, [[''બિગ સ્ટિંક'' ]], એ સંકેતસ્થળે પહોંચવામાં નિષ્ફળ રહ્યું હતું. ''બૉકસ્કાર'' અને અન્ય સહાયક વિમાન આકાશમાં 40 મિનિટ સુધી ચક્કર મારતાં રહ્યાં પણ હોપકિન્સ દેખાયા નહીં. નિયત સમય કરતાં 30 મિનિટ મોડું થઈ ચૂકયું હોવાથી, સ્વીનીએ હોપકિન્સ સિવાય આગળ વધવાનું નક્કી કર્યું.<ref name="SM16"></ref> [[File:Nagasaki 1945 - Before and after (adjusted).jpg|thumb|left|200px|બૉમ્બમારા પહેલાંનું અને પછીનું નાગાસાકી.]] અડધા કલાક પછી જયારે તેઓ કોકુરા પહોંચ્યા ત્યારે, વાદળાંઓએ નીચેના 70% શહેરને અસ્પષ્ટ બનાવી દીધું હતું, જેના કારણે આદેશ મુજબ દશ્ય હુમલાઓ કરવા શકય નહોતા. શહેર પર ત્રણ ચક્કર માર્યા બાદ, અને ઈંધણ ઓછું થતું જતું હોવાથી- ઈંધણની સંચિત ટાંકી ટેક-ઓફ પહેલાં જ ખામીયુકત બની હતી, એટલે મુખ્ય ટાંકીમાં ઈંધણ મોકલી શકાય તેમ ન નહોતું - તેમણે તેમના ગૌણ નિશાન, નાગાસાકી તરફ પ્રયાણ કર્યું.<ref name="SM16"></ref> રસ્તામાં ઈંધણ વપરાશની ગણતરીઓએ દર્શાવ્યું કે ''બૉકસ્કાર'' પાસે [[આઈવો જિમા]] સુધી પહોંચવા પૂરતું ઈંધણ નહોતું અને તેને [[ઓકિનાવા]] તરફ ફરવા ફરજ પડી. શરૂઆતમાં તેમણે એમ નક્કી કર્યું હતું કે જો તેઓ પહોંચે ત્યારે નાગાસાકી પણ ધૂધળું હોય, તો ક્રૂ બૉમ્બ ઓકિનાવા લઈ જશે અને જરૂર પડ્યે તેને મહાસાગરમાં વિસર્જિત કરી દેશે, જો નિશાન અસ્પષ્ટ હોય તો શસ્ત્રનિષ્ણાત નૌકા [[કમાન્ડર]] [[ફ્રેડેરિક ઍશવોર્થે]] રડારનો ઉપયોગ કરવાનું નક્કી કર્યું હતું.<ref name="Spitzer">{{cite web| last = | first = | authorlink = | year = | url = http://www.mphpa.org/classic/COLLECTIONS/CG-ASPI/01/Pages/CGP-ASPI-025.htm| title = Spitzer Personal Diary Page 25 (CGP-ASPI-025)| work = | publisher = The Atomic Heritage Foundation| access-date = May 5, 2007| archive-date = ઑગસ્ટ 1, 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140801033824/http://www.mphpa.org/classic/COLLECTIONS/CG-ASPI/01/Pages/CGP-ASPI-025.htm| url-status = dead}}</ref> જાપાનના સમય પ્રમાણે, લગભગ 07:50 વાગ્યે, નાગાસાકીમાં હવાઈ હુમલા માટેની ચેતવણી સંભળાઈ, પણ 08:30 વાગ્યે "બધું બરાબર છે"નો સંકેત આપવામાં આવ્યો. જયારે 10:53 વાગ્યે માત્ર બે B-29 યુદ્ધવિમાનો આકાશમાં દેખાયા, ત્યારે જાપાનીઓએ માન્યું કે આ વિમાનો માત્ર લશ્કરી તપાસ કરી રહ્યા હશે અને તેથી કોઈ બીજી ચેતવણી આપવામાં આવી નહીં. થોડીક મિનિટો પછી, 11:00 વાગ્યે, કૅપ્ટન ''[[ફ્રેડેરિક સી. બૉક]]'' દ્વારા સંચાલિત સહાયક B-29, ''[[ધ ગ્રેટ આર્ટીસ્ટે]]'' , ત્રણ પેરાશૂટ સાથે બંધાયેલાં ઉપકરણો વિમાનમાંથી પડતા મૂકયા. આ ઉપકરણોમાં [[ટોકયો યુનિવર્સિટી]] ખાતેના [[આણ્વિક ભૌતિકશાસ્ત્રી]], પ્રોફેસર [[યોકિચી સાગાન]]ને સંબોધીને લખાયેલો એક હસ્તાક્ષરવિહીન પત્ર પણ હતો, તેઓ સાથે [[કૅલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, બેર્કિલી]]માં આ અણુબૉમ્બના નિર્માણ માટે જવાબદાર એવા ત્રણ વિજ્ઞાનીઓ સાથે ભણ્યા હતા, પત્રમાં તેમને જનતાને આ [[સમૂહસંહારનાં શસ્ત્રો]] કેટલાં જોખમી છે તે જણાવવા માટે અરજ કરવામાં આવી હતી. લશ્કરી અધિકારીઓને આ સંદેશાઓ મળી આવ્યા હતા પણ એક મહિના સુઘી તેને સાગાનને આપવામાં આવ્યા ન હતા.<ref>લિલિઅન હોડેસન, et al., ''ક્રિટિકલ એસેમ્બલીઃ અ ટેકનિકલ હિસ્ટ્રી ઓફ લોસ અલામોસ ડ્યુરિંગ ધ આપેનહેઈમર યર્સ, 1943-1945'' (ન્યૂ યોર્કઃ કૅમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1993), 295 પર.</ref> 1949માં આ પત્ર લખનારામાંથી એક, [[લુઈસ અલ્વારેઝ]], સાગાનને મળ્યા હતા અને ત્યારે તેમણે એ પત્રમાં સહી કરી હતી.<ref name="Stories from Riken">{{cite web| url = http://www.riken.jp/r-world/info/release/riken88/text/image/pdf/no09e.pdf| title = Stories from Riken| access-date = April 30, 2007| format = PDF| archive-date = જૂન 10, 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120610165712/http://www.riken.jp/r-world/info/release/riken88/text/image/pdf/no09e.pdf| url-status = dead}}</ref> [[File:Nagasaki temple destroyed.jpg|thumb|200px|બૉમ્બમારા અંગેના એક જાપાની અહેવાલે નાગાસાકીને "જયાં કબરની ખાંભી સુદ્ધાં ઊભી બચી નથી એવા કબ્રસ્તાન તરીકે" વર્ણવ્યું હતું.]] 11:01 મિનિટે, છેલ્લી ક્ષણે નાગાસાકી પરનાં વાદળાં સહેજ હટ્યાં, અને ''બૉકસ્કાર'''ના બૉમ્બાર્ડિયર, કૅપ્ટન [[કેર્મિત બીહાન]]ને આદેશ પ્રમાણે નિશાન બરાબર સ્પષ્ટ દેખાયું. ગર્ભમાં ~6.4 કિ.ગ્રા. (14.1&nbsp;lbs.)નું [[પ્લુટોનિયમ-239]] ધરાવતા "ફૅટ મૅન" શસ્ત્રને, શહેરની ઔદ્યોગિક ખીણ પર ઝીંકવામાં આવ્યું. 43 સેકન્ડ પછી, તે જમીનથી 469 મીટર (1,540 ફૂટ) ઊંચાઈએ વિસ્ફોટ પામ્યો, વિસ્ફોટ દક્ષિણમાં મિત્સુબિશી સ્ટીલ અને આર્મ્સ વકર્સ તથા ઉત્તરમાં મિત્સુબિશી-યુરાકામી ઓર્ડિનાન્સ વકર્સ(ટોર્પેડો વકર્સ)ની બરાબર અધવચ્ચે થયો હતો. યોજના મુજબના હાયપોસેન્ટર કરતાં આ વિસ્ફોટ લગભગ 3 કિ.મી. (2 માઈલ) જેટલો વાયવ્ય દિશામાં (ઉત્તર-પશ્ચિમે) થયો હતો; વિસ્ફોટ [[યુરાકામી ખીણ]] પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો અને શહેરનો મુખ્ય ભાગ વચ્ચે આવતી ટેકરીઓને કારણે સંરક્ષિત રહ્યો હતો.<ref>{{cite book| author=Dennis D. Wainstock| title=The Decision to Drop the Atomic Bomb| publisher=Praeger| year=1996| page=92}}</ref> પરિણામી વિસ્ફોટથી {{convert|21|ktonTNT}} જેટલો ધડાકો થયો.<ref>[http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm '''ધ ઍટોમિક બૉમ્બ''' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201211090216/http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm |date=2020-12-11 }}[http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201211090216/http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm |date=2020-12-11 }}</ref> 'આ વિસ્ફોટથી અંદાજિત 3,900 ડિગ્રી સેલ્સિયસ (4,200&nbsp;K, 7,000° ફેરનહીટ) જેટલી ગરમી પેદા થઈ અને 1005 કિ.મી./કલાક (624&nbsp;mph) જેટલા અંદાજિત પવન પેદા થયો.''' '' અનુમાનિત જાનહાનિ પ્રમાણે 40,000થી 75,000 જેટલા લોકો તત્કાળ મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>રિનજિરો સોડેઈ. ''વેર વી ધ એનિમી?: અમેરિકન સર્વાઈવર્સ ઓફ હિરોશિમા'' . બોલ્ડરઃ વેસ્ટવ્યૂ પ્રેસ, 1998, ix.</ref><ref name="DOE-NAGA">{{cite web |url = http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/nagasaki.htm |title = The atomic bombing of nagasaki |first = David |last = Rezelman |coauthors = F.G. Gosling and Terrence R. Fehner |year = 2000 |work = The Manhattan Project: An Interactive History |publisher = U.S. Department of Energy |access-date = Sept. 18, 2007 |archive-date = 2006-09-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060929120212/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/nagasaki.htm |url-status = dead }}</ref><ref name="Fox">{{cite news |url = http://www.foxnews.com/story/0,2933,165148,00.html |title = "Nagasaki's Mayor Slams U.S. for Nuke Arsenal" |date= August 9, 2005 |agency=Associated Press |access-date = Sept. 18, 2007 }}</ref> 1945ના અંત સુધીમાં કુલ મૃત્યુઆંક 80,000 પહોંચ્યો હોઈ શકે.<ref name="rerf-deaths"></ref> બૉમ્બમારાથી કમસે કમ આઠ [[યુદ્ધકેદીઓ(POWs)]] તો મૃત્યુ પામ્યા જ હતા અને વધુમાં વધુ 13 યુદ્ધકેદીઓ(POWs) મૃત્યુ પામ્યા હોઈ શકે છેઃ * બૉમ્બમારામાં એક બ્રિટિશ કૉમનવેલ્થનો નાગરિક<ref>{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/print/news/nn06-2005/nn20050625f3.htm |title=Nagasaki memorial adds British POW as A-bomb victim |work=The Japan Times |date=August 9, 1945 |access-date= Jan. 9, 2009}}</ref><ref>[http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2816073 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111070010/http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2816073 |date=2012-01-11 }} આ સંદર્ભ પણ જે 9-8-1945ના મૃત્યુ પામ્યા એવા કમસે કમ અન્ય ત્રણ POWSનો ઉલ્લેખ કરે છે</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2207628 |title=CWGC :: Casualty Details |publisher=Cwgc.org |date= |access-date=Jan. 9, 2009 |archive-date=2010-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822183239/http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2207628 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2815865 |title=CWGC :: Casualty Details |publisher=Cwgc.org |date= |access-date=Jan. 9, 2009 |archive-date=2010-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822184357/http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2815865 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2815957 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111053858/http://www.cwgc.org/search/casualty_details.aspx?casualty=2815957 |date=2012-01-11 }} આ નાગાસાકીના મૃતકો-ઘાયલો છે તે કહી શકાતું નથી</ref> મૃત્યુ પામ્યો હતો. * બૉમ્બમારામાં સાત ડચ યુદ્ધકેદીઓ (બેના નામ ખબર પડી શકયા હતા)<ref>{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/print/news/nn08-2005/nn20050805a7.htm |title=Two Dutch POWs join Nagasaki bomb victim list|work=The Japan Times |date=August 9, 1945 |access-date= Jan. 9, 2009}}</ref> મૃત્યુ પામ્યા હતા. * ઓછામાં ઓછા બે યુદ્ધકેદીઓ યુદ્ધ પછી કૅન્સરના કારણે મૃત્યુ પામ્યા, જે મૂળે અણુબૉમ્બના કારણે થયું હોવાનું ધારવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.flackgenealogy.co.uk/tfnormancharlesflack1920/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2007-12-28 |archive-date=2007-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228120514/http://www.flackgenealogy.co.uk/tfnormancharlesflack1920/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.usmm.org/duffygavehimlife.html ઈટ ગેવ હિમ લાઈફ ઈટ ટુક ઈટ, ટુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816015902/http://www.usmm.org/duffygavehimlife.html |date=2017-08-16 }} [[United States Merchant Marine]].org વેબસાઈટ</ref> [[File:Sumiteru Taniguchi back.jpg|thumb|left|200px|જાન્યુઆરી 1946માં એક યુ.એસ. નૌકા તસવીરકારે લીધેલી સુમિતેરુ તાનીગુચીની પીઠની ઈજાઓની તસવીર.]] વિનાશ ક્ષેત્રનો કુલ વ્યાસ આશરે એક માઈલ (1–2 કિ.મી.) જેટલો હતો, તેના પછી શહેરના ઉત્તર ભાગમાં બે માઈલ (3 કિ.મી.) સુધી, બૉમ્બના દક્ષિણ સુધી આગ ફેલાઈ હતી.<ref>{{cite web | title=''Radiation Dose Reconstruction; U.S. Occupation Forces in Hiroshima and Nagasaki, Japan, 1945-1946'' (DNA 5512F) | url=http://www.dtra.mil/toolbox/directorates/td/programs/nuclear_personnel/docs/DNATR805512F.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20060624185903/http://www.dtra.mil/toolbox/directorates/td/programs/nuclear_personnel/docs/DNATR805512F.pdf | archive-date=જૂન 24, 2006 | access-date=June 9, 2006 | format=PDF | url-status=dead }}</ref><ref name="pd">{{cite web|url=http://english.people.com.cn/200508/10/eng20050810_201424.html|title=Nagasaki marks tragic anniversary|work=[[People's Daily]]|date=August 10, 2005|access-date= April 14, 2007}}</ref> બૉમ્બમારા વખતે, [[જૉ કિયૂમિયા]] નામનો એક અમેરિકન યુદ્ધકેદી નાગાસાકીમાં હતો પણ તે બચી ગયો હતો, તેના કેદખાનાની કૉંક્રીટની દીવાલોએ તેને બૉમ્બની અસરથી રક્ષણ આપ્યું હોવાનું કહેવાય છે.<ref>[http://www.thepeoplespaths.net/articles/navcode.htm "નવાજો કોડ કેટલો ઉપયોગી છે?][http://www.thepeoplespaths.net/articles/navcode.htm એક પૂર્વ કેદી તે જાણે છે"], ''ઈન્ડિયન કન્ટ્રી તરફથી સમાચાર,'' ઑગસ્ટ 1997.</ref> હિરોશિમામાંથી જીવિત બચેલા અસંખ્ય લોકોએ (સંખ્યા અનિશ્ચિત) નાગાસાકી પ્રયાણ કર્યું હતું, અને ત્યાં તેમણે ફરીથી બૉમ્બનો ભોગ બનવું પડ્યું હતું.<ref name="observer">{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2005/jul/24/secondworldwar.japan2|title='I saw both of the bombs and lived'|work=Observer/[[The Guardian]]|date=July 24, 2005|access-date= April 14, 2007}}</ref><ref name="trumbull">{{cite book |last=Trumbull |first=Robert |title=Nine Who Survived Hiroshima and Nagasaki|year=1957|publisher=[[Tuttle Publishing]]|location= Tokyo, Japan}}</ref> પર્લ હાર્બરમાં જેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, તે ટાઈપ 91ના ટોર્પેડો બનાવનારું કારખાનું, મિત્સુબિશી-યુરાકામી ઓર્ડનાન્સ વકર્સને પાછળથી વિસ્ફોટમાં ધ્વસ્ત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Cook & Cook">{{cite book |last=Cook |first=Haruko & Theadore |title=Japan at War: An Oral History|year=1992|publisher=[[The New Press]]|location= New York, New York}}</ref> [[કોકુરા]]માં નાગાસાકીનું શાંતિ સ્મારક અને ઘંટ બનાવવામાં આવ્યા છે.<ref>[http://blog.goo.ne.jp/ota416/e/92d007766fae6b6bc96a117d374e27c3 小倉にある平和記念碑と長崎の鐘]</ref> ==જાપાન પર વધુ અણુ હુમલા કરવાની યોજનાઓ== યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે ઑગસ્ટના ત્રીજા અઠવાડિયામાં વધુ અણુ બૉમ્બ વપરાશ માટે તૈયાર રાખ્યા હોવાનું ધારવામાં આવે છે, બીજા ત્રણ સપ્ટેમ્બરમાં અને તે પછી વળી બીજા ત્રણ ઑકટોબરમાં.<ref name="Generals"> {{cite web | title = The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources, | publisher=[[George Washington University]] | date = August 13, 1945 | coauthors General Hull Colone Seazen | format = PDF | work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> ઑગસ્ટ 10ના, મેનહટન પ્રોજેકટના લશ્કરી નિર્દેશક, મેજર જનરલ [[લેસ્લી ગ્રુવ્સે]], [[આર્મી ચીફ ઓફ સ્ટાફ]], [[આર્મી જનરલ]] [[જયોર્જ માર્શલ]]ને એક અનૌપચારિક ચિઠ્ઠી મોકલાવી હતી, જેમાં તેમણે લખ્યું હતું કે "બીજો બૉમ્બ... ઑગસ્ટ 17 કે 18 પછી અનુકૂળ હવામાન હોય ત્યારે નાખવા માટે તૈયાર રાખવો." એ જ દિવસે, તેમણે મેમો પર શેરો મારીને ઉમેર્યું, "રાષ્ટ્રપ્રમુખની અધિકૃત સત્તા વિના તેને જાપાન પર નાખવો નહીં."<ref name="Generals"></ref> યુદ્ધ વિભાગમાં જાપાનનો કબજો મેળવવા માટેનું [[ઓપરેશન ડાઉનફોલ]] શરૂ ન થઈ જાય ત્યાં સુધી બૉમ્બના ઉત્પાદનને સાચવી રાખવાની ચર્ચા થઈ ચૂકી હતી. "અત્યારે (ઑગસ્ટ 13) પ્રશ્ન એ હતો કે, જો જાપાન શરતો અનુસાર શરણે આવતું નથી એમ ધારી લઈએ તો, જેવો એક તૈયાર થાય એમ દરેક વખતે તેને ત્યાં જહાજથી મોકલવો અને ત્યાં વિસ્ફોટ કરવો કે પછી તેમને થોડા સમય સુધી સાચવી રાખવા...અને પછી પ્રમાણમાં ટૂંકા ગણાય એવા ગાળામાં તેમની પર એક સાથે ઝીંકવા. એક જ દિવસમાં બધા નહીં, પણ ટૂંકા ગાળામાં. અને એમ કરવાથી આપણે જેની પાછળ છીએ તે નિશાનને પણ ધ્યાનમાં રાખી શકાશે. બીજા શબ્દોમાં, ઉદ્યોગ, ધૈર્યબળ, માનસશાસ્ત્ર અને તેના જેવી બાબતો કરતાં આપણને અતિક્રમણમાં સૌથી વધુ સહાયક થાય તેવાં નિશાનો પર જ આપણે આપણું ધ્યાન કેન્દ્રિત ન કરવું જોઈએ? અન્ય ઉપયોગ કરતાં વ્યૂહાત્મક ઉપયોગની વધુમાં વધુ નજીક."<ref name="Generals"></ref> ==જાપાનની શરણાગતિ અને તેની પર કબજો== ઑગસ્ટ 9 સુધી, યુદ્ધ સમિતિ તેની શરણાગતિ માટેની ચાર શરતોનો આગ્રહ રાખી રહી હતી. એ દિવસે, [[હિરોહિતો]]એ [[કિડો]]ને આદેશ આપ્યો, "પરિસ્થિતિ પર ઝડપથી નિયંત્રણ મેળવો...કારણ કે સોવિયેત યુનિયને આપણી વિરુદ્ધ યુદ્ધ છેડી દીધું છે." તે પછી તેમણે શાહી કૉન્ફરન્સ ગોઠવી જે દરમ્યાન તેમણે મંત્રી [[ટોગો]](Tōgō)ને સંગઠિત રાજયોને જાપાનનો સંદેશો જણાવવા માટે અધિકૃત અધિકારી ઠેરવ્યા અને જાપાનનો સંદેશો હતો કે તે સંગઠિત રાજયોની શરતોને માત્ર એક શરતે સ્વીકારશે, કે એ ઘોષણાપત્રમાં "નામદાર રાજાના એક સાર્વભૌમ શાસક તરીકેના વિશેષાધિકારોને ઈજા પહોંચે તેવી કોઈ માંગ સામેલ હોય નહીં."<ref>''કિડો કોઈચી નિક્કી'' , ટોકયો, ડઈગાકુ શુપ્પાનકાઈ, 1966, પૃ. 1223</ref> ઑગસ્ટ 10ના, જાપાન સરકારે, સ્વિત્ઝરલૅન્ડની સરકારના માધ્યમથી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સરકારને અણુ બૉમ્બમારા અંગે એક વિરોધપત્ર રજૂ કર્યો.<ref>[http://yantake-web.hp.infoseek.co.jp/page1.html જાપાન પર અણુ બૉમ્બમારો હિરોશિમા અને નાગાસાકી પર બૉમ્બમારો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617181222/http://yantake-web.hp.infoseek.co.jp/page1.html |date=2010-06-17 }}{{Self-published inline|date=March 2010}}</ref> ઑગસ્ટ 12ના, સમ્રાટે પોતાનો શરણાગતિનો નિર્ણય શાહી પરિવારને જણાવ્યો. તેમના કાકાઓમાંથી એક, [[પ્રિન્સ અસાકા]]એ ત્યારે તેમને પૂછ્યું કે જો ''[[કોકુટાઈ]]'' નું સન્માન ન જળવાય તો શું યુદ્ધ ચાલુ રહેશે. હિરોહિતોએ સાદા શબ્દોમાં પ્રત્યુત્તર આપ્યો "હાસ્તો."<ref>તેરાસાકી હાઈડેનરી, ''શોવા તેન્નો દોકુહાકુરોકુ'' (hôwa tennô dokuhakuroku), 1991, પૃ.129</ref> મિત્ર રાષ્ટ્રોની શરતો રાજાશાહીના સંરક્ષણના સિદ્ધાન્તને અકબંધ રાખતી લાગતી હોવાથી, હિરોહિતોએ ઑગસ્ટ 14ના પોતાની [[શરતી શરણાગતિની જાહેરાત]] રૅકોર્ડ કરી, જેને બીજા દિવસે, કેટલાક શરણાગતિનો વિરોધ કરતાં લશ્કરવાદીઓના ટૂંકા [[વિદ્રોહ]] છતાં, જાપાન રાષ્ટ્રમાં પ્રસારિત કરવામાં આવી. પોતાના ઘોષણાપત્રમાં, [[હિરોહિતો]]એ અણુ બૉમ્બોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતોઃ {{cquote|Moreover, the enemy now possesses a new and terrible weapon with the power to destroy many innocent lives and do incalculable damage. Should we continue to fight, not only would it result in an ultimate collapse and obliteration of the Japanese nation, but also it would lead to the total extinction of human civilization. Such being the case, how are We to save the millions of Our subjects, or to atone Ourselves before the hallowed spirits of Our Imperial Ancestors? This is the reason why We have ordered the acceptance of the provisions of the Joint Declaration of the Powers.}} ઑગસ્ટ 17ના તેમના "સૈનિકો અને નૌકાસૈનિકો માટેના હુકમનામા"માં તેમણે બૉમ્બમારાનો કોઈ પણ પ્રકારનો ઉલ્લેખ કર્યા વિના, સોવિયેતના આક્રમણ પર વધુ ભાર મૂકયો હતો અને પોતાનો શરણાગતિનો નિર્ણય જણાવ્યો હતો. બૉમ્બમારા પછીના વર્ષ દરમ્યાન, લગભગ 40,000 યુ.એસ. સૈનિકોએ હિરોશિમા પર, જયારે 27,000 સૈનિકોએ નાગાસાકી પર કબજો મેળવી લીધો હતો. ==ચિત્રાત્મક રજૂઆત અને લોકોનો પ્રતિભાવ== યુદ્ધ દરમ્યાન, અમેરિકન સમાજનાં તમામ સ્તરોમાં "ઉન્મૂલનવાદી અને સંહારવાદી અત્યુકિત"ને સાંખી લેવામાં આવી હતી; વૉશિંગ્ટનની યુકે એલચી કચેરી અનુસાર અમેરિકનો જાપાનીઓને "નામવિનાના શિકાર માટેના પ્રાણીઓ" તરીકે જોતા હતા.<ref name="Gordon Martel p.231">ગોર્ડોન માર્ટેલ, "ધ વર્લ્ડ વૉર ટુ રિડર" પૃ.231</ref> જાપાનીઓને માણસ કરતાં ઊતરતા, ઉ.દા. વાંદરાઓ, દર્શાવતાં ઠઠ્ઠાચિત્રોનું પ્રદર્શન ઠેર ઠેર જોવા મળતું હતું.<ref name="Gordon Martel p.231"></ref> લોકમત કળવા માટેના 1944ના એક [[સર્વેક્ષણ નમૂના]]માં પૂછવામાં આવ્યું હતું કે જાપાનીઓ સાથે શું કરવું જોઈએ, તેના જવાબમાં યુ.એસ.ના 13% જેટલા લોકો તમામ જાપાનીઓ, સ્ત્રી-પુરુષો અને બાળકોનો [[સંહાર]] કરવાની તરફેણમાં મત આપ્યો હતો.<ref>{{Harvnb|Bagby|1999|p=[http://books.google.com/books?id=Yns2vRoMEDAC&pg=PA135&dq=America%27s+International+Relations+Since+World+War+I+%22to+save+american+lives%22&sig=ACfU3U1deHRH2SdMicPGsaSiSw6HUBVkPw 135]}}</ref><ref>[http://www.jstor.org/pss/3023943 ]</ref> યુ.એસ.માં અણુ બૉમ્બમારાના સમાચારને ઉત્સાહપૂર્વક વધાવવામાં આવ્યા હતા; 1945ના ઉત્તરાર્ધમાં લેવાયેલા [[''ફોર્ચ્યુન'' સામયિક]]ના એક સર્વેક્ષણ અનુસાર, અમેરિકાની નોંધપાત્ર લઘુમતી એ વખતે જાપાન પર વધુ અણુ બૉમ્બો ઝીંકયા હોત તો સારું થાત એવું માનતી હતી.<ref name="Walter L. Hixson p.239">વૉલ્ટર એલ. હિકસન, "ધ અમેરિકન એકસપિરિયન્સ ઈન વર્લ્ડ વૉર II: ધ ઍટોમિક બૉમ્બ ઈન હિસ્ટ્રી એન્ડ મેમરિ, પૃ.239"</ref> પ્રજા સમક્ષ જે ચિત્ર રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું તેના કારણે શરૂઆતમાં લોકોનો હકારાત્મક પ્રતિભાવ મળ્યો હતો, લોકો સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલા ચિત્રમાં (મુખ્યત્વે મોટામસ શકિતશાળી વાદળાની તસવીરો હતી અને) લોકો પર થયેલી અસરોના પુરાવાઓની ગેરહાજરી હતી - લાશો અને બચેલા અપંગો, ઘાયલોની તસવીરોને દબાવી દેવામાં આવી હતી અને અહેવાલોમાંથી તેનો ઉલ્લેખ દૂર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Walter L. Hixson p.239"></ref> ઉદાહરણ તરીકે, યુ.એસ. [[સ્ટ્રેટેજિક બૉમ્બિંગ સર્વે]]ના સદસ્ય, લેફટનન્ટ ડેનિયલ મૅકગવર્ને પરિણામોના દસ્તાવેજીકરણ માટે એક ફિલ્મ ક્રૂનો ઉપયોગ કર્યો. આ ફિલ્મ ક્રૂના કામનું પરિણામ ત્રણ કલાકની ''ધ ઈફેકટ્સ ઓફ ધ એટોમિક બૉમ્બ્સ અગેઈનસ્ટ હિરોશિમા એન્ડ નાગાસાકી'' શીર્ષક ધરાવતી દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં આવ્યું. આ દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં બૉમ્બની માનવીય અસરો દર્શાવતી હૉસ્પિટલની તસવીરો/દશ્યો સમાવવામાં આવ્યા હતા; તેમાં બળીને ખાખ થયેલી ઈમારતો અને કારો તથા જમીન પરની ખોપરીઓ અને હાડકાંઓની હાર દર્શાવવામાં આવી હતી. જયારે તેને યુ.એસ. મોકલવામાં આવી, ત્યારે યુ.એસ. પ્રસાર-માધ્યમોમાં તેનો જોરદાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો, અને પછી તેને શાંતિથી દબાવી દેવામાં આવી અને કયારેય પ્રસારિત કરવામાં આવી નહીં. આવતાં 22 વર્ષો સુધી તેને "ટોચના રહસ્ય" તરીકે વર્ગીકૃત કરી દેવામાં આવી.<ref>આણ્વિક વિજ્ઞાનીઓનું બુલેટિન જુલાઈ 1995, પૃ.73</ref> જાપાન પર કબજો મેળવવામાં આવ્યો તે દરમ્યાન જાપાનમાં પણ અણુ બૉમ્બમારાના દશ્ય-ચિત્રણને દબાવી દેવામાં આવ્યું હતું,<ref>સ્ટીવ એડવડર્સ, ફોટોગ્રાફીઃ અ વેરી શોર્ટ ઈન્ટ્રોડકશન, પૃ.38</ref> અલબત્ત મિત્ર રાષ્ટ્રોના સૈન્યે અંકુશ મેળવ્યો તે પહેલાં કેટલાંક જાપાની સામયિકો બૉમ્બમારાની તસવીરો પ્રકાશિત કરવામાં સફળ રહ્યાં હતાં. મિત્ર રાષ્ટ્રોનાં કબજો મેળવનારા દળોએ કોઈ પણ બાબત, "કે જેનાથી પ્રજાની સ્થિરતામાં સીધી કે અનુમાનિત રીતે ભંગ પડી શકે", તેવી તમામ બાબતોને નિયંત્રણ(સેન્સરશિપ) હેઠળ રાખી હતી, અને જમીન પરના લોકો પર થયેલી અસરોની તસવીરોને ઉશ્કેરણીજનક ગણવામાં આવી હતી. બળેલા પીડિતો અને અંતિમસંસ્કારની ચિતાઓની તસવીરો પરના પ્રતિબંધ માટેનું સંભવિત કારણ તે મુકત કરાયેલા નાઝી કૉન્સેન્ટ્રેશન કૅમ્પોમાંથી લેવાયેલી અને વ્યાપક રીતે પ્રસારિત તસવીરો સાથે સામ્યતાનો ભાવ ઊભો કરતી હોવાનું હોઈ શકે.<ref>મારિઆના ટોરગોવનિક, "ધ વૉર કૉમ્પ્લેકસઃ વર્લ્ડ વૉર II ઈન અવર ટાઈમ", પૃ.15</ref> ==એટોમિક બૉમ્બ કૅઝુઅલ્ટિ કમિશન== [[નેશનલ એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝ]]-[[નેશનલ રિસર્ચ કાઉન્સિલ]]ને હિરોશિમા અને નાગાસાકીમાં બચેલા લોકોમાં કિરણોત્સર્ગની મોડી અસરો અંગેની તપાસ હાથ ધરવા માટે [[હૅરી એસ. ટ્રુમૅન]] તરફથી રાષ્ટ્રપ્રમુખ આદેશ આપવામાં આવ્યો, તેના સંદર્ભે 1948ના વસંતમાં, [[એટોમિક બૉમ્બ કૅઝુઅલ્ટિ કમિશન]](ABCC)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. પીડિતોમાં મિત્ર રાષ્ટ્રોના [[યુદ્ધકેદીઓ]], કોરિયન અને ચાઈનીઝ શ્રમિકો, શિષ્યવૃત્તિ લઈને આવેલા [[મલય]]ના વિદ્યાર્થીઓ, અને આશરે 3,200 જાપાની અમેરિકન નાગરિકો હોવાનું જાણવા મળ્યું, જેમના પર હુમલો કરવાનો કોઈ ઈરાદો હતો નહીં.<ref>ફરગોટન વૉર્સઃ ફ્રિડમ એન્ડ રિવોલ્યુશન ઈન સાઉથઈસ્ટ એશિયા, પ્રસ્તાવનઃ ઍન અનએન્ડિંગ વૉર, ક્રિસ્ટોફર બેયલી અને ટિમ હાર્પજ, ધ બેલ્કનૅપ પ્રેસ ઓફ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, પૃ. 3 ISBN 0674021533</ref> એબીસીસી(ABCC)એ આદરેલા શરૂઆતના અભ્યાસોમાંથી એક, હિરોશિમા અને નાગાસાકી, તથા હિરોશિમાથી દક્ષિણે {{convert|18|mi|km}} પર સ્થિત એક [[નિયંત્રિત]] શહેર, [[કુરે]]માં સગર્ભાવસ્થાનાં પરિણામ પર હતો, જેથી કિરણોત્સર્ગના સંપર્કમાં આવવાથી પેદા થતી પરિસ્થિતિઓ અને પરિણામો પારખી શકાય. વધુ સારા સંશોધન પરિણામો મેળવવા માટે, એબીસીસી(ABCC)એ બચેલા પીડિતોને તબીબી સારવાર પૂરી પાડવાનો ઇનકાર કર્યો હોવાનો એક લેખકે દાવો કર્યો હતો.<ref>{{cite book | author=M. Susan Lindee | title=Suffering Made Real: American Science and the Survivors at Hiroshima | publisher=University Of Chicago Press | year=1994 |isbn=0226482375}}</ref> 1975માં, એબીસીસી(ABCC)ની જવાબદારીઓ સંભાળવા માટે રેડિયેશન ઈફેકટ્સ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન રચવામાં આવ્યું.<ref>{{cite web |url=http://www.rerf.or.jp/index_e.html |title=The Radiation Effects Research Foundation Website |publisher=Rerf.or.jp |date= |access-date=Mar. 25, 2009 |archive-date=2012-01-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/64zoPegkI?url=http://www.rerf.or.jp/index_e.html |url-status=dead }}</ref> ==હિબાકુશા== [[File:A-Bomb Dome.jpg|thumb|200px|શહેરમાં અણુસ્ફોટ વખતે તેની સૌથી નજીક બચેલી ઈમારત એવા હિરોશિમા શાંતિ સ્મારક પાસેથી પસાર થતા હિરોશિમાના નાગરિકો.]] અણુ બૉમ્બમારાનો શિકાર, જીવિત બચેલા પીડિતોને {{nihongo|[[hibakusha]]|被爆者}} કહેવામાં આવે છે, તે એક જાપાની શબ્દ છે, જે શબ્દશઃ અર્થ "વિસ્ફોટ આહત લોકો" થાય છે. બૉમ્બમારાના કારણે જાપાને જે સહેવું પડ્યું તે જાપાનને વિશ્વ આખામાંથી [[આણ્વિક શસ્ત્રો]]ની નાબૂદી માગવા તરફ દોરી ગયું, ત્યારથી જાપાન વિશ્વની સૌથી દઢ [[બિન-આણ્વિક નીતિઓ]] ધરાવનારાઓમાંનું એક છે. જાપાન સરકારે {{As of|2009|alt=As of March 31, 2009}}, 235,569 હિબાકુશાને માન્યતા આપી હતા, જેમાંથી મોટા ભાગના જાપાનમાં રહે છે.<ref>{{cite web | url= http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20090807a2.html | title= "Hiroshima sides with Obama on nukes" | date= August 7, 2009 | work= [[The Japan Times]] | access-date= Aug. 17, 2009 | archive-date= મે 29, 2012 | archive-url= https://archive.today/20120529180253/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20090807a2.html | url-status= dead }}</ref> જાપાન સરકાર મુજબ, એમાંના 1% કિરણોત્સર્ગની અસરથી થયેલી માંદગીથી પીડાય છે.<ref>{{cite web | url= http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20070815a2.html | title= Relief for A-bomb victims | date= August 15, 2007 | work=[[The Japan Times]] | access-date= Oct. 2, 2007 }}</ref> [[હિરોશિમા]] અને [[નાગાસાકી]]માંનાં સ્મારકો, ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધી બૉમ્બમારાના કારણે મૃત્યુ પામ્યા હોવાનું ગણાતા હિબાકુશાનાં નામોની યાદીઓ ધરાવે છે. બૉમ્બમારાની વાર્ષિક તિથિએ આ યાદીઓને વાર્ષિક ધોરણે અદ્યતન કરવામાં આવે છે, ઑગસ્ટ 2009 મુજબ સ્મારકો પર 410,000થી વધુ હિબાકુશાનાં નામની નોંધણી થયેલી છે - 263,945<ref>{{cite news | url= http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/news/20090806p2a00m0na005000c.html | title= "On anniversary of A-bombing, Hiroshima mayor says 'yes we can' to no more nukes" | date= August 6, 2009 | work= [[Mainichi Daily News]] | access-date= Aug. 17, 2009 | archive-date= માર્ચ 8, 2012 | archive-url= https://web.archive.org/web/20120308124254/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/news/20090806p2a00m0na005000c.html | url-status= dead }}</ref> હિરોશિમામાં અને 149,226<ref>{{cite news | url= http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/09/content_11851094.htm | title= "Japan marks 64th anniversary of Nagasaki atomic bombing" | date= August 9, 2009 |publisher=Xinhua | access-date= Aug. 17, 2009 }}</ref> નાગાસાકીમાં. ===બચેલા કોરિયનો=== યુદ્ધ દરમ્યાન, હિરોશિમા અને નાગાસાકી, બંનેમાં જાપાન અનેક કોરિયનોને વેઠ માટે ફરજિયાતપણે લઈ આવ્યું હતું. તાજેતરના અંદાજો અનુસાર, હિરોશિમામાં લગભગ 20,000 અને નાગાસાકીમાં લગભગ 2,000 કોરિયનો માર્યા ગયા હતા. એવો અંદાજ છે કે હિરોશિમાના દર સાત પીડિતમાંથી એક કોરિયન મૂળ ધરાવનાર હતો.<ref name="ModernJapan"></ref> ઘણાં વર્ષો સુધી, કોરિયનોને અણુ બૉમ્બના પીડિતો તરીકે માન્યતા મેળવવા માટે લડવું પડ્યું હતું અને તેમને સ્વાસ્થ્ય-સેવાના લાભોનો ઇનકાર સહેવો પડ્યો હતો. જો કે, છેલ્લાં થોડાંક વર્ષોમાં, મુકદ્દમા/દાવાઓના માધ્યમથી તેમના મોટા ભાગના પ્રશ્નો હલ થઈ શકયા હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20080509183216/http://mdn.mainichi.jp/national/news/20080509p2a00m0na014000c.html હિબાકુશાઃ વિદેશી એ-બૉમ્બના ત્રાહિતો તરફના ભેદભાવનો અંત લાવવા માટે એક કોરિયનની લડત], મૈનિચી દૈનિક સમાચાર. મે 9, 2008.</ref> ===બચેલા બેવડા પીડિતો === માર્ચ 24, 2009ના, જાપાન સરકારે [[ત્સુટોમુ યામાગુચી]](1916–2010)ને એક બેવડા [[હિબાકુશા]] તરીકે સરકારી માન્યતા આપી હતી. જયારે [[બૉમ્બ]]નો સ્ફોટ થયો ત્યારે ત્સુટોમુ યામાગુચઈ એક વેપારી પ્રવાસે હિરોશિમામાં ગ્રાઉન્ડ ઝીરોથી 3 કિલોમીટરના અંતરે હતો તે બાબતને પુષ્ટિ મળી હતી. તે ડાબે પડખે ગંભીર રીતે બળી ગયો હતો અને તેણે તે રાત હિરોશિમામાં વીતાવી હતી. ઑગસ્ટ 8ના, [[નાગાસાકી]] પર [[અણુ બૉમ્બ]] નંખાયાના એક દિવસ પહેલાં, તે પોતાના વતન નાગાસાકી શહેરમાં પરત ફર્યો, અને પોતાના સંબંધીજનોને શોધતી વખતે તે કિરણોત્સર્ગના અવશેષો સાથે સંપર્કમાં આવ્યો. બંને બૉમ્બમારાનો ભોગ બન્યા છતાં બચ્યા હોય તેવા પીડિત તરીકે કાયદેસર રીતે માન્યતા પ્રાપ્ત કરનાર તે પહેલો પીડિત હતો.<ref>[http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Hiroshima-And-Nagasaki-Atomic-Bomb-Survivor-Recognised/Article/200903415247958?lpos=World_News_Second_World_News_Article_Teaser_Region_3&amp;lid=ARTICLE_15247958_Hiroshima_And_Nagasaki_Atomic_Bomb_Survivor_Recognised%7C1 જાપાન પહેલા બેવડા એ-બૉમ્બ(A-Bomb) પીડિત જીવિતને માન્યતા આપે છે]</ref> ત્સુટોમુ યામાગુચી પેટના કૅન્સર સાથેની લાંબી લડત પછી, જાન્યુવારી 4, 2010ના સોમવારના મૃત્યુ પામ્યો. તે 93 વર્ષનો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/01/06/japan.bomb.victim.dies/index.html |title=Man who survived two atom bombs dies |date=January 8, 2010 |publisher=CNN |access-date= Jan. 8, 2010}}</ref> ''ધ લાસ્ટ ટ્રેન ફ્રોમ હિરોશિમા'' નામના પુસ્તકમાં, [[ચાર્લ્સ પેલેગ્રિનો]]એ તેના [[ત્સુટોમુ યામાગુચી]] સાથેના ઈન્ટર્વ્યૂ વિશે લખ્યું છે, જેમાં યામાગુચીએ અણુ બૉમ્બોના ઘાયલ જીવિતોની પછીની સ્થિતિનું વિવરણ આપ્યું હતું. યામાગુચીએ પીડિતોને "કીડીની જેમ ચાલતા મગર" કહ્યા હતા, જે "હવે આંખ વિનાના અને ચહેરા વિનાના હતા- જેમનાં માથાં બદનામ મગર જેવા કાળા થઈ ગયા હતાં, જેની પરના લાલ કાણાં તેમના મોંને સૂચવતાં હતા. [...] આ મગર માણસો ચીસો પાડતા નહોતા. તેઓ મોંમાંથી અવાજ કાઢી શકતા નહોતા. જે ઘોંઘાટ તેઓ કરતાં હતા તે ચીસો કરતાં પણ બદતર હતો. તેઓ સતત ગણગણાટ કર્યા કરતા હતા- ભર ઉનાળાની રાતે તીડના અવાજની જેમ. બળીને કોલસા થઈ ગયેલા પગના ઠૂંઠાઓ પરથી, લથડિયા ખાઈને જતો એક માણસ તેના હાથમાં એક મૃત બાળક લઈને ઊતરી રહ્યો હતો."<ref>http://www.nytimes.com/2010/01/20/books/20garner.html</ref> બંને બૉમ્બમારાનો ભોગ બન્યા હોય એવા અન્ય લોકો પણ હતા, જાપાનમાં તેમને ''નિજયુઉ હિબાકુશા'' કહેવામાં આવે છે. 2006માં બનેલા ''ટ્વાઈસ સર્વવાઈવ્ડઃ ધ ડબલી ઓટોમિક બૉમ્બ્ડ ઓફ હિરોશિમા એન્ડ નાગાસાકી'' નામના એક દસ્તાવેજી ચિત્રમાં 165 નિજયુઉ હિબાકુશાને દસ્તાવેજિત કરવામાં આવ્યા છે, તેને યુનાઈટેડ નેશન્સમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Twice">{{cite web|url=http://www.columbia.edu/cu/news/06/08/twicesurvived.html|title=Twice Bombed, Twice Survived: Film Explores Untold Stories from Hiroshima & Nagasaki|date=August 2, 2006|publisher=Columbia University |access-date= Mar. 31, 2009}}</ref> == એટોમિક બોમ્બ કેઝ્યુલ્ટી કમિશન - ABCC == એટોમિક બોમ્બ કેઝ્યુલ્ટી કમિશન (એટોમિક બોમ્બના શિકારો માટેની કમિટિ) એ 1946 માં હેરી એસ. ટ્રૂમેનની રાષ્ટ્રપતિય માર્ગદર્શિકા અનુસાર રચાયેલી એક કમિટિ હતી. આ કમિશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ એટોમિક બોમ્બના જીવિત બचे રહેલા લોકોને અભ્યાસ કરવો હતો, કારણ કે તેમને વિશ્વયુદ્ધના પછી આવું અવસર ફરી મળશે એમ લાગતું ન હતું.<ref name="Southard2015">[https://www.politico.eu/article/us-agency-discovered-the-atomic-bombs-effect-on-people-nagasaki/ How a secretive agency discovered the A-bomb’s effect]</ref><ref>[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10371397.2019.1654854 The Origins of ‘Hibakusha’ as a Scientific and Political Classification of the Survivor]</ref> આ કમિશને હિબાકુશા ના આરોગ્યનું અધ્યયન કર્યું પરંતુ તેમને સારવાર આપવામાં નથી આવી. અમેરિકા ના નેતાઓ હિબાકુશાને સારવાર આપવા તેને તેમના ઘાવોની જવાબદારી સ્વીકારવા સમજે છે. પરિણામે, હિબાકુશા ને ABCC કમિશન દ્વારા પરીક્ષણ માટેના અણસુશોધક તરીકે અનુભવાયો.<ref name="Southard2015" /><ref>[https://www.politico.com/magazine/story/2015/08/atomic-bomb-anniversary-nagasaki-121179/ How a Secretive U.S. Agency Discovered the A-Bomb’s Effect on People]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6l-CP1qetyk For Whom does RERF Exist? －TSS Special Documentary for 75 Years Since the Atomic Bombing－ TSS-TV Co., Ltd.]</ref><ref>[Radiation research foundation to apologize for studying but not treating hibakusha https://mainichi.jp/english/articles/20170617/p2a/00m/0na/016000c]</ref> ABCC કમિશન નાગાસાકી માટેના નિશિયામા <!--西山--> જિલ્લામાં પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. હાઈપોસેન્ટર અને નિશિયામા વચ્ચે પર્વતો હતી, જેના કારણે વિસ્ફોટમાંથી ઊર્જા અને તાપ નિશિયામાને સીધી રીતે પહોંચાડી શકાતા ન હતા અને ત્યાં કોઈ નુકસાન ન થયું. પરંતુ બર્ફ અને વરસાદને કારણે ઘણું રેડિયેશન હાજર હતું. તેથી, યુદ્ધ પછી આરોગ્યના અભ્યાસ કરવામાં આવ્યા, પરંતુ પ્રજાને તેનું ઉદ્દેશ જણાવવામાં આવ્યું ન હતું.<ref name="NHK1">{{Cite web |url=https://www.nhk.jp/p/special/ts/2NY2QQLPM3/blog/bl/pneAjJR3gn/bp/pGrz5p1yMG/ |title=The Hidden Truth of the Initial A-bomb Surveys (Part 1) NHK |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221004801/https://www.nhk.jp/p/special/ts/2NY2QQLPM3/blog/bl/pneAjJR3gn/bp/pGrz5p1yMG/ |url-status=dead }}</ref> પ્રારંભમાં, નિશિયામામાં અભ્યાસ અમેરિકી સેનાએ કર્યા, પરંતુ પછી તેને ABCC કમિશનને સોંપી દેવાયું. આણું જા રોજ મુલ્યાંકન પછી, નિશિયામામાં લોકોને સફેદ રક્તકણોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ જોવા મળી. પ્રાણીઓમાં આખા શરીર exposição ના લીધે લ્યુકેમિયા થઈ શકે છે, તેથી માનવોએ શું થાય છે તે જાણવા માટે અભ્યાસ કરવાની ઇચ્છા હતી. વ્યક્તિઓમાં કિરણો જન્ય પદાર્થ ખોરાકના મૌખિક સેવન પછી ઓસ્ટિયોસરકોમ જોવા મળ્યું છે.<ref name="NHK1" /><ref name="TMA1">"Recommendations for Continued Study of the Atomic Bomb Casualties", Papers of James V. Neel, M.D., Ph.D. [https://archives.library.tmc.edu/ms-089 Manuscript Collection No. 89]{{Dead link|date=જૂન 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} of the Houston Academy of Medicine, Texas Medical Center Library.</ref> ABCC કમિશન દ્વારા લખાયેલ અહેવાલ અનુસાર, વિસ્ફોટમાંથી સીધી અસર ન થયેલ નિશિયામા જિલ્લાના વાસીઓ, બાકી રહેલા કિરણોના અસરનો અવલોકન કરવા માટે શ્રેષ્ઠ લોકો હતા.<ref name="NHK1" /><ref name="TMA1" /> યુએસએએ જાપાન સ્વતંત્ર બન્યા પછી બાકી રહેલી કિરણોના સંશોધનને ચાલુ રાખ્યું, પરંતુ પરિણામો નિશિયામા નગરજનોને ક્યારેય આપવામાં આવ્યા ન હતા.<ref name="NHK2">{{Cite web |url=https://www.nhk.jp/p/special/ts/2NY2QQLPM3/blog/bl/pneAjJR3gn/bp/pbWlL6vl7n/ |title=The Hidden Truth of the Initial A-bomb Surveys (Part 2) NHK |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221023226/https://www.nhk.jp/p/special/ts/2NY2QQLPM3/blog/bl/pneAjJR3gn/bp/pbWlL6vl7n/ |url-status=dead }}</ref> પરિણામે, બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી, નગરજનો કૃષિ કાર્યોમાં વ્યસ્ત રહ્યા અને લ્યુકેમિયા દર્દીઓની સંખ્યા વધતી રહી અને વધુ લોકો મર્યા.<ref name="NHK2" /> અણુ બોમ્બના હુમલાઓ પછી, જાપાનીઓએ હિબાકુષા (વિસ્ફોટમાં બચેલી વ્યક્તિઓ) ને ઉપચાર કરવામાં મદદ કરવા માટે સંશોધન કરવા ઇચ્છ્યું, પરંતુ [[Supreme Commander for the Allied Powers|SCAP]] જાપાનીઓને અણુ બોમ્બના નુકસાન પર સંશોધન કરવાની મંજૂરી આપી નથી.<ref name="NHK1" /> ખાસ કરીને 1946 સુધીના નિયમો કઠણ હતા, જે કિરણોથી મરી જતા લોકોને વધારે બનાવતા હતા.<ref>NHK Special (2023). Atomic bomb initial investigation The hidden truth:Hayakawa Shobo pp. 124–125. (原爆初動調査 隠された真実 (ハヤカワ新書) NHKスペシャル取材班 (著) pp. 124–125.) ISBN 978-4-153-40012-2</ref> જો હિબાકુષા નિયમિત મેડિકલ ચકાસણીઓ માટે ઇન્કાર કરે તો ABCC તેમને યુદ્ધ અપરાધ માટે સેનાના કોર્ટમાં લાવવાનો ધમકી આપે. તે ઉપરાંત, જો હિબાકુષા મરે તો ABCC તેમના ઘરે જઇને તેમના શરીરોને પોણખી લઈ જાય અને મરકટ માટે મોકલે છે.<ref name="Shibata2021" /> ABCC કમિશન એ મૃતજન્મ થેપલાંની લાશોને સંશોધન માટે લઈ જવાનો પ્રયાસ કર્યો.<ref>[https://mainichi.jp/english/articles/20191203/p2a/00m/0na/002000c Hibakusha: 2nd gen. Korean who met pope in Hiroshima vows to pass on A-bomb truth]</ref> એવું માનવામાં આવે છે કે ઓછામાં ઓછું 1,500 અંગો વોશિંગ્ટનમાં આર્મડ ફોર્સીસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પાથોલોજી મોકલવામાં આવ્યા.<ref name="Shibata2021">[https://www.iwanami.co.jp/book/b559573.html プロデュースされた〈被爆者〉たち 岩波書店 柴田　優呼 pp121-122 ISBN:9784000614580]</ref> ==બૉમ્બમારા અંગેનો વિવાદ== {{Rquote|right|The atomic bomb was more than a [[Weapon of mass destruction|weapon of terrible destruction]]; it was a [[Psychological warfare|psychological weapon]].|Former [[United States Secretary of War|U.S. Secretary of War]] [[Henry L. Stimson]], 1947<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,886289,00.html "LEAST ABHORRENT CHOICE"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828033624/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,886289,00.html |date=2013-08-28 }}, ''[[TIME Magazine]]'', February 3, 1947</ref>}} [[જાપાનની શરણાગતિ]]માં બૉમ્બમારાની ભૂમિકા અને તેના માટે યુ.એસ.નું નૈતિક સ્પષ્ટીકરણ દાયકાઓથી વિદ્વતાભરી અને લોકપ્રિય ડિબેટનો વિષય રહ્યો છે. એપ્રિલ 2005માં, આ મુદ્દે તાજેતરનાં ઐતિહાસિક લખાણોના અભ્યાસ-નિરીક્ષણ કરતાં જે. સેમ્યુઅલ વૉકરે લખ્યું હતું, "બૉમ્બના ઉપયોગ અંગેનો આ વાદવિવાદ ચાલુ જ રહેશે." વૉકરે નોંધ્યું હતું કે "આશરે ચાર દાયકાઓથી જે પાયાનો મુદ્દો અભ્યાસીઓને વિભાજિત રાખતો આવ્યો છે તે એ છે કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની શરતો અનુસાર પૅસિફિકમાંના યુદ્ધમાં સંતોષકારક વિજય હાંસલ કરવા માટે બૉમ્બનો ઉપયોગ અનિવાર્ય હતો કે કેમ."<ref name="Walker">{{cite journal |title=Recent Literature on Truman's Atomic Bomb Decision: A Search for Middle Ground |journal=Diplomatic History|year= 2005 |month=April |first=J. Samuel|last=Walker |volume=29|issue=2|page=334|id= |url=|format=|access-date= Jan. 30, 2008 |doi=10.1111/j.1467-7709.2005.00476.x }}</ref> બૉમ્બમારાને વાજબી લેખાવતા ટેકેદારો સામાન્ય રીતે ભારપૂર્વક કહેતા હોય છે કે તેના કારણે જ જાપાન શરણે આવ્યું, અને જાપાન પરની આયોજિત ચડાઈમાં બંને તરફ જે વ્યાપક જાનહાનિ થઈ હોત તે અટકી શકીઃ યોજના અનુસાર, ઑકટોબર 1945માં [[કયુશુ]](Kyūshū) પર અતિક્રમણ કરવાનું હતું અને તેના પાંચ મહિના પછી [[હોંશુ]](Honshū) પર. કેટલાક એવો અંદાજ બાંધે છે કે તેનાથી મિત્ર રાષ્ટ્રોએ 1 મિલિયનની જાનહાનિ ભોગવવી પડત, અને જાપાનની સૈનિકોની જાનહાનિ તો અનેક મિલિયનોમાં પહોંચી ગઈ હોત.<ref>{{Cite web |url=http://www.ww2pacific.com/downfall.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-30 |archive-date=2017-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924073513/http://www.ww2pacific.com/downfall.html |url-status=dead }}</ref> અન્યો, બૉમ્બમારાનો વિરોધ કરનારા દલીલ કરે છે કે અણુ બૉમ્બમારો એ ત્યારસુધીમાં પહેલેથી ઉગ્ર બની ચૂકેલા રૂઢિગત બૉમ્બમારાનું માત્ર વિસ્તરણ જ હતું<ref>વાર્ડ વિલ્સન. ધ વિનિંગ વેપન? રિથિંકિંગ ન્યુકિલઅર વેપન્સ ઈન લાઈટ ઓફ હિરોશિમા. (વિજયનું શસ્ત્ર? હિરોશિમાના પ્રકાશમાં આણ્વિક શસ્ત્રો અંગે ફેરવિચારણા) ''ઈન્ટરનેશનલ સિકયુરિટી,'' , વૉલ્યુમ 31, નં. 4 (2007ની વસંત), પૃષ્ઠ. 162–179</ref> અને, તેથી, લશ્કરી રીતે અનાવશ્યક હતું,<ref name="Military History 1994"></ref> મૂળમાંથી જ અનૈતિક, [[યુદ્વ અપરાધ]] અથવા [[રાષ્ટ્ર આતંકવાદ]]નું એક રૂપ જ હતું.<ref>{{cite book | url = http://books.google.de/books?id=R60c_2nCcnYC&pg=PA279 | title = The Politics of terrorism | first = Michael | last = Stohl | publisher=CRC Press | year = 1988 | isbn = 9780824778149 | chapter = National Interest and State terrorism | page = 279}}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==વધુ વાંચન== [[File:Nagasaki Ground Zero C2117.jpg|thumbnail|150px|કાળો રંગથી કરેલી નિશાની નાગાસાકી અણુબૉમ્બ વિસ્ફોટમાં "ગ્રાઉન્ડ ઝીરો"ને સૂચવે છે.]] બૉમ્બમારો, બૉમ્બનો ઉપયોગ કરવા અંગેનો નિર્ણય, અને જાપાનની શરણાગતિ પર અત્યંત વિસ્તીર્ણ સાહિત્ય ઉપલબ્ધ છે. નીચેના સ્રોતો આ વિષય પર થયેલા જાણીતાં કામનો નમૂનો પૂરો પાડે છે. *{{cite book | author=The Committee for the Compilation of Materials on Damage Caused by the Atomic Bombs in Hiroshima and Nagasaki | title = Hiroshima and Nagasaki: The Physical, Medical, and Social Effects of the Atomic Bombings | publisher=Basic Books | year = 1981 | id = ISBN 046502985X}} *{{cite book | author=Campbell, Richard H.| chapter= Chapter 2: Development and Production | title = The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs | publisher=McFarland & Company, Inc. | year = 2005 | isbn = 0-7864-2139-8}} *{{cite book | author=Goldstein, Donald M; Dillon, Katherine V. & Wenger, J. Michael | title = Rain of Ruin: A Photographic History of Hiroshima and Nagasaki | publisher=Brasseys, Washington & London | year = 1995 | isbn = 1-57488-033-0}} *{{cite book | author=Hein, Laura and Selden, Mark (Editors) | title = Living with the Bomb: American and Japanese Cultural Conflicts in the Nuclear Age | publisher=M. E. Sharpe | year = 1997 | isbn = 1-56324-967-9}} *{{cite book | last = Hogan | first = Michael J. | title = Hiroshima in History and Memory | publisher=Cambridge University Press | year = 1996 | isbn = 0521562066}} *{{cite book | author=Knebel, Fletcher and Bailey, Charles W. | title = No High Ground | publisher=Harper and Row | year = 1960 | isbn = 0313242216}} બૉમ્બમારાનો ઇતિહાસ અને તેમને વાપરવા અંગેની નિર્ણય-પ્રક્રિયા. *{{cite book | last = Merton | first = Thomas | title = Original Child Bomb: Points for meditation to be scratched on the walls of a cave | publisher=New Directions | year= 1962 | id = ISBN B0007EVXX2 A look at the universal ramifications of this event.}} *{{cite book | last = Murakami | first = Chikayasu | title = Hiroshima no shiroi sora ~The white sky in Hiroshima~ | publisher=Bungeisha | year = 2007 | isbn = 4286037088}} *{{cite book | last = Ogura | first = Toyofumi | title = Letters from the End of the World: A Firsthand Account of the Bombing of Hiroshima | publisher=Kodansha International Ltd. | year = 1948 | isbn = 4-7700-2776-1}} *{{cite book | last = Pellegrino | first = Charles | title = The Last Train from Hiroshima: The Survivors Look Back | publisher=Henry Holt and Co. | year = 2010 | isbn = 9780805087963}} *{{cite book | last = Rhodes | first = Richard | author=Thomas, Gordon and Witts, Max Morgan | title = Enola Gay: The Bombing of Hiroshima | publisher=Konecky & Konecky | year = 1977 | isbn = 1568525974}} *{{cite book | last = Sekimori | first = Gaynor | title = Hibakusha: Survivors of Hiroshima and Nagasaki | publisher=Kosei Publishing Company | year = 1986 | isbn = 4-333-01204-X}} *{{cite book | last = Sherwin | first = Martin J. | title = A World Destroyed: Hiroshima and its Legacies | publisher=Stanford University Press | year = 2003 | isbn = 0-8047-3957-9}} *{{cite book | last = Sodei | first = Rinjiro | title = Were We the Enemy? American Survivors of Hiroshima | publisher=Westview Press | year = 1998 | id = ISBN 081333750X}} *{{cite book | author=[[Charles Sweeney|Sweeney, Charles]], ''et al.'' | title = War's End: An Eyewitness Account of America's Last Atomic Mission | publisher=Quill Publishing | year = 1999 | isbn = 0380788748}} ==બાહ્ય લિંક્સ== *[http://hiroshima-remembered.com/ હિરોશિમા એન્ડ નાગાસાકી રિમેમ્બર્ડ] 60મી વાર્ષિક તિથિના પ્રસંગે 2005ની વેબસાઈટ *{{cite web | title = The Effects of the Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki | year = 1946 | work = U.S. Strategic Bombing Survey | publisher = | url = http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=1946-06-19&documentid=65&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 | access-date = 2010-08-30 | archive-date = 2016-11-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161108070900/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=1946-06-19&documentid=65&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 | url-status = dead }} *{{cite web|url=http://www-sdc.med.nagasaki-u.ac.jp/n50/start-E.html |title= Scientific Data of the Nagasaki Atomic Bomb Disaster |access-date= |publisher=Atomic Bomb Disease Institute, Nagasaki University}} *{{cite web | author = | title = Correspondence Regarding Decision to Drop the Bomb | work = | publisher = | date = | url = http://www.nuclearfiles.org/menu/library/correspondence/index.htm#decision | access-date = 2010-08-30 | archive-date = 2010-03-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100331230143/http://www.nuclearfiles.org/menu/library/correspondence/index.htm#decision | url-status = dead }} * [http://www.democracynow.org/2009/8/10/hiroshima_and_nagasaki_a_look_back હિરોશિમા એન્ડ નાગાસાકીઃ અ લૂક બૅક એટ ધ યુએસ એટોમિક બૉમ્બિંગ 64 યર્સ લેટર] (હિરોશિમા અને નાગાસાકીઃ 64 વર્ષો પછી યુએસના અણુ બૉમ્બમારા તરફ એક વળતી નજર) ''[[ડેમોક્રસી નાવ!]]'' દ્વારા વિડીઓ *{{cite web | author= | title = The Decision To Use The Atomic Bomb; Gar Alperovitz And The H-Net Debate | work= | publisher= | date = | url =http://www.doug-long.com/debate.htm}} *{{cite web | last = Dietrich | first = Bill | authorlink = | title =Pro and Con on Dropping the Bomb | work=Seattle Times | year = 1995 | url =http://seattletimes.nwsource.com/trinity/supplement/procon.html }} *{{cite web |last = MacLaren |first = Don |authorlink = |title = Troubling memories of the past," "Better to bomb than blockade |work = The Japan Times |year = 1998 |url = http://s1.webstarts.com/aug1945/summer_of_our_discontent.html |access-date = 2010-08-30 |archive-date = 2009-08-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090810172729/http://s1.webstarts.com/aug1945/summer_of_our_discontent.html |url-status = dead }} *{{cite web | author= | title = Tale of Two Cities: The Story of Hiroshima and Nagasaki | url = http://www.atomicarchive.com/History/twocities/index.shtml | access-date = }} *{{cite web | author = | title =Documents on the Decision to Drop the Atomic Bomb | date = | publisher =The Harry S. Truman Library | url =http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/index.php | access-date =2010-08-30 | archive-date =2011-10-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20111005023340/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/index.php | url-status =dead }} *{{cite web | author= | title =The Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki | year= 1946 | publisher=Manhattan Project, U.S. Army | url =http://www.atomicarchive.com/Docs/MED/index.shtml }} *{{cite web | last = Weller | first = George | title = A Nagasaki Report | year = 1945 | 5 = Tuttle-Mori Agency, Inc. | url = http://mdn.mainichi.co.jp/specials/0506/0617weller.html | access-date = 2010-08-30 | archive-date = 2005-06-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050621004251/http://mdn.mainichi.co.jp/specials/0506/0617weller.html | url-status = dead }} *[http://www.pcf.city.hiroshima.jp/top_e.html હિરોશિમા શાંતિ સ્મારક સંગ્રહાલય] *[http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/na-bomb/museum/museume01.html નાગાસાકી અણુ બૉમ્બ સંગ્રહાલય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070111141108/http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/na-bomb/museum/museume01.html |date=2007-01-11 }} *[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf ધ એટોમિક બૉમ્બ એન્ડ ધ એન્ડ ઓફ વર્લ્ડ વોર] (અણુ બૉમ્બ અને બીજા વિશ્વયુદ્ધનો અંત), [[નેશનલ સિકયુરિટી આર્કાઈવ]] દ્વારા પ્રાથમિક સ્રોતોનું સંપાદન * [http://www.imdb.com/title/tt0044324/ પૉલ અને લુસી ટિબ્બેટ્સ વિશે ''ધ લવ સ્ટોરી બિહાઈન્ડ ધ બિલિયન ડૉલર સિક્રેટ'' સાથે ''અબોવ એન્ડ બિયોન્ડ'' નામની 1952 MGM ફિચર ફિલ્મ] * [http://www.imdb.com/title/tt0080689/ ''ઈનોલા ગેઃ ધ મેન, ધ મિશન, ધ એટોમિક બૉમ્બ'' - ટીવી માટેની 1980ની ફિલ્મ] * [http://www.blip.tv/file/514127/ ટેલ ઓફ ટુ સિટીઝ, 1946નું દસ્તાવેજીચિત્ર (વિડીઓસ્ટ્રીમ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427034511/http://blip.tv/file/514127/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=x9lwvImJqT0 હિરોશિમા પર અણુ બૉમ્બનો પ્રભાવ. 9 મિનિટની વિડીઓ (વિડીઓસ્ટ્રીમ)] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=D7F1A06CE1780AD5 સિકસ પાર્ટ પ્લેલિસ્ટ], [[બીબીસી(BBC) વર્લ્ડવાઈડ]] દ્વારા પ્રસ્તુત * [http://www.designobserver.com/archives/entry.html?id=38841 સ્ફોટ પછીના હિરોશિમાની દુર્લભ તસવીરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006195211/http://designobserver.com/archives/entry.html?id=38841 |date=2011-10-06 }} * [http://www.geocities.jp/s20hibaku/voshn/index.html હિરોશિમા અને નાગાસાકીમાંથી જીવિત બચેલાઓનો અવાજ)] * [http://www.nagasaki-np.co.jp/peace/hibaku/index.html નાગાસાકી શાંતિ સાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820075220/http://www.nagasaki-np.co.jp/peace/hibaku/index.html |date=2010-08-20 }} * [http://base.mng.nias.ac.jp/Nomore-e.html નો મોર નાગાસાકી (NAGASAKI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115052303/http://base.mng.nias.ac.jp/Nomore-e.html |date=2010-11-15 }} * [http://www.hiroshima-spirit.jp/en/index.php હિરોશિમાની માનસિક દશા] * [http://www.aeras.jp/abomb/indexe.html હિરોશિમા એ-બૉમ્બ(A-bomb) ફોટો મ્યુઝિયમ] * [http://www1.cncm.ne.jp/~hisaikyo/ નાગાસાકી અણુ બૉમ્બમાંથી બચેલા જીવિતોની કાઉન્સિલ] * [http://www.hiro-tsuitokinenkan.go.jp/english/index.php અણુ બૉમ્બના પીડિતો માટે હિરોશિમા રાષ્ટ્રીય શાંતિ સ્મારક ખંડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903125833/http://www.hiro-tsuitokinenkan.go.jp/english/index.php |date=2009-09-03 }} * [http://www.peace-nagasaki.go.jp અણુ બૉમ્બના પીડિતો માટે નાગાસાકી રાષ્ટ્રીય શાંતિ સ્મારક ખંડ] * [http://www.city.hiroshima.jp/www/contents/0000000000000/1242628063120/index.html 原爆死没者名簿について] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703184121/http://www.city.hiroshima.jp/www/contents/0000000000000/1242628063120/index.html |date=2009-07-03 }} * [http://www.geocities.jp/torikai007/war/1945/hiroshima.html 1945નો અણુ બૉમ્બમારો] * http://atomicbombmuseum.org/index.shtml *[http://observatory.designobserver.com/entry.html?entry=7517 હિરોશિમાઃ ધ લોસ્ટ ફોટોગ્રાફસ (ખોવાયેલી તસવીરો)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210155604/http://observatory.designobserver.com/entry.html?entry=7517 |date=2010-02-10 }} [[Category:હિરોશિમા અને નાગાસાકી પરના અણુ બૉમ્બમારા]] [[Category:જાપાનમાં થયેલા વિસ્ફોટો]] [[Category:આણ્વિક યુદ્ધ]] ofl8qt9nb4hb78m7n4ehaiib40fnhg0 0 26664 901689 896940 2026-06-20T21:30:24Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901689 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Sri Lankan Civil War | partof = | image = [[Image:Sri Lanka-CIA WFB Map.png|250px]] | caption = Sri Lanka is on an island off the coast of India | date = July 23, 1983 – May 18, 2009<ref name='mod-defeat'/> | place = [[Sri Lanka]] | coordinates = | map_type = | latitude = | longitude = | map_size = | map_caption = | territory = The LTTE had controlled most of the north of the country and half of the eastern coastline from 2002 to 2008. In 2009 all of the territory was recaptured by the government. | result = Sri Lankan government victory *Rebel [[Liberation Tigers of Tamil Eelam]] organization is wiped out *Sri Lankan government reestablishes control over entire island | casus = | status = | combatant1 = [[Image:Flag of Sri Lanka.svg|18px]] [[Sri Lanka]]<br />[[Image:Flag of India.svg|18px]] [[Indian Peace Keeping Force]]<small> (1987–90)</small> | combatant2 = <!-- Commented out: [[Image:Ltte emblem.jpg|18px]] --> <!--Do NOT remove this emblem--> [[Image:Tamil-tigers-flag.svg|18px]] [[Liberation Tigers of Tamil Eelam]]<br/> | commander1 = {{Flagicon|Sri Lanka}} [[Junius Richard Jayawardene]] (1983–89)<br/> {{Flagicon|India}} [[Rajiv Gandhi]] (1987–89) {{KIA}}<br/> {{Flagicon|India}} [[V P Singh]] (1989–90)<br/> {{Flagicon|Sri Lanka}} [[Ranasinghe Premadasa]] (1989–93){{KIA}}<br/> {{Flagicon|Sri Lanka}} [[Dingiri Banda Wijetunge]] (1993–94)<br/> {{Flagicon|Sri Lanka}} [[Chandrika Kumaratunga]] (1994–2005)<br/> {{Flagicon|Sri Lanka}} [[Mahinda Rajapaksa]] (2005–2009)<br/> | commander2 =[[Image:Tamil-tigers-flag.svg|18px]] [[Velupillai Prabhakaran]] (1983-2009){{KIA}} |strength1={{Flagicon|Sri Lanka}} '''[[Sri Lanka Armed Forces]]''':<br /> 95,000 (2001)<br /> 118,000 (2002)<br /> 158,000 (2003)<br /> 151,000 (2004)<br /> 111,000 (2005)<br /> 150,900 (2006)<ref name="iiss1">''International Institute for Strategic Studies'', [http://acd.iiss.org/armedconflict/MainPages/dsp_ConflictWeapons.asp?ConflictID=174&YearID=961#2007 Armed Conflicts Database].</ref><br /> {{Flagicon|India}} '''[[Indian Peace Keeping Force]]''':<br /> 100,000 (peak) |strength2= '''[[Liberation Tigers of Tamil Eelam|LTTE]]''':<br /> 6,000 (2001)<br /> 6,000 (2002)<br /> 7,000 (2003)<br /> 7,000 (2004)<br /> 11,000 (2005)<br /> 8,000 (2006)<br /> 7,000 (2007)<ref name="iiss1"/><ref>[https://web.archive.org/web/20081226020413/http://www.asianewsnet.net/news.php?id=3019 Opposition leader rebutts{{sic|nolink=y}} Sri Lankan government claims].</ref> | casualties1 = 23,327+ killed<br>59,037+ wounded (Sri Lankan military and police)<ref>{{cite journal| author = | year = | title = Psychological Management of Combat Stress&mdash;A Study Based on Sri Lankan Combatants| url = http://mailer.fsu.edu/~cfigley/vets/documents/PsychologicalManagementofCombatStress_SriLanka.pdf| access-date = 2008-04-20| format = PDF| journal = | archive-date = 2009-02-05| archive-url = https://web.archive.org/web/20090205004230/http://mailer.fsu.edu/~cfigley/vets/documents/PsychologicalManagementofCombatStress_SriLanka.pdf| url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205004230/http://mailer.fsu.edu/~cfigley/vets/documents/PsychologicalManagementofCombatStress_SriLanka.pdf |date=2009-02-05 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://satp.org/satporgtp/countries/shrilanka/assessment2007.html |title=Sri Lanka Assessment 2007 |publisher=Satp.org |date= |access-date=2009-05-17 |archive-date=2016-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228103717/http://www.satp.org/satporgtp/countries/shrilanka/assessment2007.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228103717/http://www.satp.org/satporgtp/countries/shrilanka/assessment2007.html |date=2016-12-28 }}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8062922.stm | work=BBC News | title=Sri Lankan army deaths revealed | date=May 22, 2009 | access-date= April 9, 2010}}</ref><ref>http://www.bollywhat-forum.com/index.php?topic=25614.0</ref><br />1,155 killed<br>(Indian Peace-Keeping Force)<ref>[http://in.news.yahoo.com/indiaabroad/20080428/r_t_ians_wl_asia/twl-finally-sri-lanka-to-build-memorial-d5d6288_1.html Finally, Sri Lanka to build memorial for Indian soldiers - Yahoo! India News<!-- Bot generated title -->].</ref> | casualties2 = 27,639 Tigers killed<ref name="srilankaunrestfightingfonseka1">[http://news.yahoo.com/s/afp/20090118/wl_afp/srilankaunrestfightingfonseka_20090118135505;_ylt=AjtAZv1QDFPHLN54En4Oktr9xg8F]{{Dead link|date=May 2009}}</ref><ref name="casualties4">{{cite web |url=http://satp.org/satporgtp/countries/shrilanka/database/annual_casualties.htm |title=Sri Lanka Database - Casualties of Terrorist violence in Sri Lanka |publisher=Satp.org |date= |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-06-03 |archive-url=https://www.webcitation.org/5hFCuzIgL?url=http://satp.org/satporgtp/countries/shrilanka/database/annual_casualties.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606142454/http://satp.org/satporgtp/countries/shrilanka/database/annual_casualties.htm |date=2009-06-06 }}</ref><ref>[http://www.southasianoutlook.com/issues/2009/march/sri_lanka_eelam_war_IV_imminent_end.html Eelam War IV: Imminent End] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012060922/http://www.southasianoutlook.com/issues/2009/march/sri_lanka_eelam_war_IV_imminent_end.html |date=2017-10-12 }}.</ref><ref name=LTTES>''Tamils mark 25-years of Tiger sacrifice'' [http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=23869 [[Tamilnet]] ].</ref><ref>[http://us.rediff.com/news/2009/jan/06ltte-iranamadu-air-strip-sri-lanka.htm 4073 LTTE cadres killed in ongoing battle].</ref><br>1,800 Tigers captured<ref>http://www.wjla.com/news/stories/0509/624578.html{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | casualties3 = 80,000-100,000 killed overall (estimate)<ref name="ABC200509">{{cite news|title=Up to 100,000 killed in Sri Lanka's civil war: UN |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/05/20/2576543.htm|newspaper=[[ABC Australia]]|date=20 May 2009}}</ref> | notes = May 16, 2009: Sri Lankan Government declared a military defeat of LTTE.<ref>{{cite web |url=http://www.680news.com/more.jsp?content=20090516_100120_7192 |title=Homepage - 680News - ALL NEWS RADIO |publisher=680News |date=2009-05-17 |access-date=2009-05-30 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br />May 17, 2009: LTTE admit defeat by Sri Lankan Government.<ref>{{cite web|url=http://www.detnews.com/article/20090518/NATION/905180344/1020/Rebels-admit-defeat-in-Sri-Lankan-civil-war |title=Rebels admit defeat in Sri Lankan civil war &#124; detnews.com &#124; The Detroit News |publisher=detnews.com |date= |access-date= 2009-05-30}}</ref><br />May 19, 2009: Mahinda Rajapaksa officially declares civil war over in parliament. }} શ્રીલંકાનો આંતરવિગ્રહએ [[શ્રીલંકા]]ના [[ટાપુ]] પર લડાયેલો વિગ્રહ હતો. આ લડાઈનો પ્રારંભ જુલાઈ 23, 1983નાં રોજ થયો હતો અને તે સમયે [[લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઇલમ]] (એલટીટીઈ (LTTE), કે જે તમિલ ટાઈગર્સ તરીકે પણ ઓળખાય છે.) દ્વારા [[સરકાર]]ની વિરુદ્ધમાં સમયાંતરે [[વિદ્રોહ]] કરવામાં આવતો હતો. આ જૂથ એક [[અલગાવવાદી]] આક્રમણખોર સંગઠન હતું જે આ ટાપુની ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં [[તમિલ ઇલમ]] નામનું એક [[સ્વતંત્ર]] [[તમિલ]] રાજ્ય રચવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યું હતું. 30 વર્ષ ચાલેલા સૈન્ય અભિયાન બાદ, મે 2009માં શ્રીલંકાની સેનાએ તમિલ ટાઈગર્સને હાર આપી હતી.<ref name="mod-defeat">{{cite news | title=LTTE defeated; Sri Lanka liberated from terror | date=2009-05-18 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090518_10 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-05-18 | archive-date=2009-05-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090521113622/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090518_10 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521113622/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090518_10 |date=2009-05-21 }}</ref> 25 વર્ષ સુધી વિદ્રોહ્રની પરિસ્થિતિને કારણે દેશના લોકો, પર્યાવરણ અને [[અર્થતંત્ર]]ને ભારે હાડમારીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, એક અંદાજ પ્રમાણે આ સમયગાળા દરમ્યાન આશરે 80,000-1,00,000 લોકો માર્યા ગયા હતા.<ref name="ABC200509"></ref> લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઇલમએ જે રીત રસમો અપનાવી તેને કારણે [[યુનાઈટેડ સ્ટેટસ]], [[ભારત]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]], [[કેનેડા]] અને [[યુરોપીય સંઘ]]ના સંખ્યાબંધ સભ્ય રાષ્ટ્રો સહિતના 32 દેશોમાં તે [[ત્રાસવાદી]] સંગઠન તરીકે કુખ્યાત થઇ ગયું. બે દશક સુધી ચાલેલા યુદ્ધ અને શાંતિ મંત્રણાનાં ત્રણ નિષ્ફળ પ્રયત્નો તેમજ 1987થી 1990 દરમિયાન [[ભારતીય શાંતિરક્ષક દળ]]ના રૂપમાં [[ભારતીય સૈન્યનાં ઉપયોગ]] બાદ, 2001માં જ્યારે વાટાઘાટો કર્યા બાદ યુદ્ધ-વિરામની ઘોષણા કરવામાં આવી ત્યારે જ આ સંઘર્ષમાં કોઈ ટકાઉ સમજૂતી સંભવ બની હતી, 2002માં આંતરરાષ્ટ્રીય દરમિયાનગીરીથી યુદ્ધવિરામનાં કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા.<ref name="gd1">{{cite news | url =http://www.guardian.co.uk/international/story/0,3604,655451,00.html | title =Ceasefire raises Sri Lankan peace hopes| work =|publisher = Guardian|date = February 22, 2002 | location=London | access-date= April 9, 2010}}</ref> જો કે, 2005ના આખરી ગાળામાં મર્યાદિત પ્રમાણમાં વિગ્રહ પુનઃ શરૂ થયો અને જ્યાં સુધી સરકારે જુલાઈ 2006માં એલટીટીઈની વિરુદ્ધમાં સંખ્યાબંધ મોટાં લશ્કરી હુમલાઓ કરવા શરૂ કર્યાં ત્યા સુધી વિગ્રહ વકરતો ગયો, સરકારનાં આ સૈન્ય અભિયાનને લીધે ટાપુનાં સમગ્ર [[પૂર્વીય પ્રદેશ]]માંથી એલટીટીઈનો સફાયો થઈ ગયો. ત્યારબાદ એલટીટીઈએ જાહેરાત કરી કે તેઓ રાજ્યનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરવા માટે પોતાની સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ પુનઃ શરૂ કરશે.<ref name="fox1">{{cite news | url =http://www.foxnews.com/wires/2007Feb23/0,4670,SriLanka,00.html | title =Monitors Say 4,000 Dead in Sri Lanka| work =Dillip Ganguly|publisher = Fox News|date = February 23, 2007}}</ref><ref name="wt-7/14/07-ffo">{{cite news | url = http://washingtontimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070714/FOREIGN/107140037/1003 | title =Sri Lanka's war seen far from over | work =Amal Jayasinghe|publisher = AGENCE FRANCE-PRESSE|date = July 14, 2007}}</ref><ref name="nyt3">{{cite news | url = http://www.nytimes.com/2007/02/25/world/asia/25lanka.html?pagewanted=1 | title =Sri Lankan Government Finds Support From Buddhist Monks| work =Somini Sengupta|publisher = The New York Times|date = February 25, 2007}}</ref> 2007માં, સરકાર દેશના ઉત્તર ભાગમાં આક્રમણ કર્યું, અને એલટીટીઈએ આશરે 10,000 વખત યુદ્ધવિરામના કરારનો ભંગ કર્યો હોવાના આક્ષેપ સાથે 2 જુલાઈ, 2008ના રોજ યુદ્ધવિરામમાંથી પોતે ખસી ગયા હોવાની ઔપચારિક જાહેરાત કરી.<ref name="mod-cfa-1/2/08">{{cite news | first = | last = | coauthors = | title =Government takes policy decision to abrogate failed CFA | date =2008-01-02 | publisher = | url =http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080102_12 | work =Ministry of Defence | pages = | access-date =2008-01-02 | language = | archive-date =2008-01-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080105051601/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080102_12 | url-status =dead }}</ref> ત્યારપછી, હથિયારોની દાણચોરી માટે વપરાતાં એલટીટીઈના સંખ્યાબંધ વિશાળ જહાજોના વિધ્વંસ,<ref name="mod-kkd-10/08/07">{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Sri Lanka Navy destroys the 10th LTTE arms ship 1700 km off Dondra | date=2007-10-08 | publisher= | url=http://www.navy.lk/index.php?id=482 | work=Sri Lanka Navy | pages= | access-date=2007-11-19 | language= | archive-date=2007-10-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071026220011/http://www.navy.lk/index.php?id=482 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026220011/http://www.navy.lk/index.php?id=482 |date=2007-10-26 }}</ref> અને તમિલ ટાઈગર્સના નાણાકીય સ્રોતો ઉપર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આવેલી તવાઈ તેવા સકારાત્મક પરિબળોને કારણે, અગાઉ તમિલ ટાઈગર્સના કબ્જામાં રહેલા સમગ્ર વિસ્તાર ઉપર સરકારે નિયંત્રણ મેળવ્યું, આ વિસ્તારોમાં ટાઈગર્સની વાસ્તવિક રાજધાની [[કિલિનોચ્ચી]], મુખ્ય લશ્કરી થાણું [[મલાઈતિવુ]] અને સમગ્ર [[એ9 હાઈ-વે]]<ref name="blm-1/26-rebelbase">[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=a5Kn9DSTKa30&amp;refer=home શ્રીલંકાના દળોએ ઉત્તરપૂર્વમાં બળવાખોરોનો છેલ્લો મહત્વનો બૅઝ કબ્જે કર્યો], ''બ્લૂમબર્ગ'' .</ref>નો સમાવેશ થાય છે, આ કારણોસર એલટીટીઈએ આખરે 17 મે, 2009ના રોજ પરાજયનો સ્વીકાર કરવો પડ્યો.<ref name="correspondentscivil">{{cite web |author=From correspondents in Colombo |url=http://www.news.com.au/story/0,27574,25496902-401,00.html |title=Tamil Tigers admit defeat in civil war after 37-year battle |publisher=News.com.au |date= |access-date=2009-05-17 |archive-date=2009-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090519011848/http://www.news.com.au/story/0%2C27574%2C25496902-401%2C00.html |url-status=dead }}</ref> આ યુદ્ધના અંતને પગલે, શ્રીલંકાની સરકારે શ્રીલંકાને પોતાની ધરતી પરથી [[આતંકવાદ]]ને નેસ્તનાબુદ કરનાર આધુનિક વિશ્વના સૌપ્રથમ દેશ તરીકે વર્ણવ્યો.<ref>{{Cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20100522_09 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304170706/http://defence.lk/new.asp?fname=20100522_09 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304170706/http://defence.lk/new.asp?fname=20100522_09 |date=2016-03-04 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.philly.com/inquirer/currents/81082802.html#axzz0oktSyYYS |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113094544/http://www.philly.com/inquirer/currents/81082802.html#axzz0oktSyYYS |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113094544/http://www.philly.com/inquirer/currents/81082802.html#axzz0oktSyYYS |date=2010-01-13 }}</ref> ==ઉદભવ અને વિકાસ == આધુનિક સંઘર્ષના મૂળ બ્રિટીશ રાજ સુધી લંબાય છે, જયારે આ દેશ [[સિલોન]] તરીકે ઓળખાતો હતો. 20મી સદીના પ્રારંભિકગાળામાં આ દેશમાં રાજકીય સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરવાના ઉદ્દેશ સાથે [[સિંહાલી]] જાતિની રાષ્ટ્રવાદી રાજકીય ચળવળ શરૂ થઇ હતી, શાંત મંત્રણાઓ બાદ બ્રિટીશરોએ 1948મા આ દેશને આઝાદી આપી હતી. સ્વતંત્રતાબાદ જયારે દેશના સૌપ્રથમ બંધારણની રચના કરવાની ઘડી આવી ત્યારે તે સમયે સિંહાલી અને તમિલ જાતિ વચ્ચેના મતભેદો ભડકી ઉઠ્યાં. 1936માં [[સ્ટેટ કાઉન્સિલ]]ની ચૂંટણી બાદ, [[લંકા સામા સમાજા પાર્ટી]] (એલએસએસપી)ના સદસ્યો [[એન. એમ. પરેરા]] અને [[ફિલીપ ગુણવર્દના]]એ સત્તાવાર ભાષા તરીકે અંગ્રેજીના સ્થાને સિંહાલી અને તમિલ ભાષાને રાખવાની માગ કરી. વર્ષ 1936ના નવેમ્બરમાં, સ્ટેટ કાઉન્સિલ દ્વારા 'આ ટાપુની નગરપાલિકા અને પોલીસ અદાલતોની કાર્યવાહી [[સ્થાનિક]] ભાષામાં હોવી જોઈએ' અને '[[પોલીસ મથકો]]માં કરાતી નોંધો સરકારે જણાવેલી ભાષામાં નોંધાવી જોઈએ' એવા પ્રસ્તાવ પસાર કરવામાં આવ્યા અને તે કાયદા સચિવને સોંપવામાં આવ્યા. જો કે, 1944માં, [[જે. આર. જયવર્ધને]]એ સ્ટેટ કાઉન્સિલમાં એવી રજૂઆત કરી કે સત્તાવાર ભાષા તરીકે [[અંગ્રેજી]]ના સ્થાને [[સિંહાલી]]ને રાખવી જોઈએ.<ref>{{cite web|title=Mr.J.R.Jayawardene on 'Sinhala Only and Tamil Also' in the Ceylon State Council|url=http://www.tamilnation.org/indictment/indict004.htm#Mr.J.R.Jayawardene}}</ref> 1956માં વડાપ્રધાન [[એસ. ડબલ્યુ. આર. ડી. ભંડારનાયકે]]એ [[સિંહાલા ઓન્લી એક્ટ]] પસાર કરતા જાતીય હિંસા ભડકી ઉઠી. આ આંતરવિગ્રહ એ ત્યારપછીના ભડકાઉ રાજકારણમાં વૃદ્ધિનું પ્રત્યક્ષ પરિણામ છે.{{Citation needed|date=May 2009}}[[તમિલ યુનાઈટેડ લિબરેશન ફ્રન્ટ]] (ટીયુએલએફ)ની રચના અને તેના 1976ના વેડુકોટ્ડેઈ (વેટ્ટુકોટ્ટઈ) ઠરાવને કારણે આ મુદ્દો વધુ ઉગ્ર બન્યો. 1963માં, શ્રીલંકાની સરકાર દ્વારા ઓઈલ કંપનીઓના રાષ્ટ્રીયકરણના ટૂંક સમય બાદ જ, એક અલગ તમિલ રાજ્ય '[[તમિલ ઈલમ]]' સાથે સંબંધિત દસ્તાવેજોનું વિતરણ થવું શરૂ થયું. આ સમયે, કોલમ્બોમાં બ્રિટીશ [[હાઈ કમિશન]]નાં એક કર્મચારી [[એન્ટન બાલાસિંઘમે]] અલગાવવાદી ગતિવિધિમાં ભાગ લેવાનું શરૂ કર્યું. બાદમાં તેણે બ્રિટન સ્થળાંતર કર્યું, જ્યાં તે લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઈલમનો મુખ્ય વિચારક બન્યો. 1960ના દશકના આખરી ભાગમાં, ઘણાં તમિલ યુવાનોએ, જેમાં [[વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન]] પણ હતો, પણ આ ગતિવિધિમાં ભાગ લેવાનું શરૂ કર્યું. આ તમામ દળોએ એકસાથે ભેગા થઈને 1972માં [[તમિલ ન્યૂ ટાઈગર્સ]]ની રચના કરી. આ સંગઠન પહેલી સદીના [[ચૌલ સામ્રાજ્ય]]ની વિચારસરણીની આસપાસ રહીને રચાયું હતું. આ સામ્રાજ્યનું પ્રતીક વાઘ હતો. આ ઉપરાંતની હિલચાલમાં, [[માન્ચેસ્ટર]] તથા [[લંડન]]માં ઈલમ રિવોલ્યૂશનરી ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ સ્ટુડન્ટ્સની રચના થઈ; જે આ પ્રદેશમાં ઈલમીસ્ટ ગતિવિધિની કરોડરજ્જુ સમાન બની ગયું, આ સંગઠન વસવાટ માટે આવતા લોકોના પાસપોર્ટ તથા રોજગારની વ્યવસ્થા કરતું તથા તેમની પાસેથી ભારે વેરો વસૂલતું. આ સંગઠન ઈલમવાદી લોજિસ્ટીકલ ઓર્ગેનાઈઝેશનનો આધાર બની હતી, તેને બાદમાં [[લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઈલમે]] સંપૂર્ણપણે હસ્તગત કરી લીધી હતી. ટીયુએલએફએ ટીએનટીના યુવાન આક્રમણખોરોનાં સશસ્ત્ર પગલાને ટેકો આપ્યો હતો અને તેમને "અમારા છોકરા" તરીકેનું બિરૂદ આપ્યું હતું. આ "છોકરા" યુદ્ધ બાદ વસતીમાં જે વધારો થાય તેની ફળશ્રુતિરૂપ હતા. ઘણાં થોડાઘણાં શિક્ષિત, બેરોજગાર તમિલ યુવાનોએ પોતાની સમસ્યાના ઉકેલ માટે ક્રાંતિકારી રીતો તરફ વળ્યાં. ડાબેરી પક્ષો લાંબા સમય સુધી "બિન-સાંપ્રદાયિક" રહ્યાં હતા, પરંતુ ફેડરલ પાર્ટી (તેમજ તેના ફણગાં સમાન ટીયુએલએફ), અત્યંત રૂઢિચુસ્ત હતી અને તેમાં વેલ્લાલા જાતિવાદનું વર્ચસ્વ હતું, તેણે ભાષાકીય અધિકારો માટેની પોતાની લડાઈમાં ડાબેરીઓ સાથે રહીને રાષ્ટ્રીય જોડાણની રચના કરવાનો પ્રયાસ કર્યો નહીં. જુલાઈ 1977માં [[યુએનપી]]ને ચૂંટણીમાં જ્વલંત વિજય મળ્યો, તેને પગલે ટીયુએલએફ મુખ્ય વિરોધ પક્ષ બન્યો, જેણે કુલ મતોમાંથી આશરે છઠ્ઠાં ભાગના મત શ્રીલંકાના ભાગલાની વિચારધારાના આધારે જીત્યાં હતા. 1977ના ઓગસ્ટમાં, [[જુનિયસ રિચર્ડ જયવર્ધને]]ની નવી યુએનપી સરકારે બહુમતી સિંહાલી વિસ્તારોમાં રહેતા તમિલોની વિરુદ્ધ એક સુઆયોજિત કાર્યક્રમ સાથે ડાબેરીઓ ઉપર પોતાનો હુમલો ચાલુ રાખ્યો. ઓગસ્ટમાં, સરકારે કેવળ તમિલો દ્વારા માગવામાં આવેલા શિક્ષણના અધિકારોને જ મંજૂરી આપી.<ref name="kms">ch. 38.</ref> પરંતુ શ્રીલંકાનું વિભાજન કરીને તમિલ રાજ્યની રચના કરવાના પોતાના ચૂંટણી વાયદાને પૂરો કરવામાં નિષ્ફળ સાબિત થયેલી તમિલ નેતાગીરી હવે તમિલ આક્રમણખોરો ઉપર પોતે જે નિયંત્રણ ધરાવતી હતી તે ગુમાવી રહી હતી.{{Citation needed|date=May 2009}} ==આંતરવિગ્રહમાં ભડકો== શ્રીલંકામાં ચાલી રહેલી સંઘર્ષની રાજનીતિને પગલે, ઉત્તર અને પૂર્વનાં તમિલ યુવાનોએ [[આક્રમણવાદી જૂથો]]ની રચના કરવાનું શરૂ કર્યું. આ જૂથોએ સ્વતંત્ર ધોરણે કોલમ્બો તમિલ નેતાગીરી વિકસાવી. આ પૈકીનું સૌથી જાણીતું જૂથ હતું ટીએનટી, જેણે બાદમાં 1976માં પોતાનું નામ બદલીને લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઈલમ અથવા [[એલટીટીઈ]] કર્યું. પ્રારંભિક ગાળામાં, એલટીટીઈએ રાજ્ય વિરૂદ્ધ હિંસાત્મક અભિયાન હાથ ધર્યું, જેમાં ખાસ કરીને પોલીસના માણસોને લક્ષ્ય બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ ઉરાંત તેણે ઉદારમતવાદી તમિલ રાજકારણીઓનો પણ ઉપયોગ કર્યો જેમણે સરકાર સાથે વાતચીત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. 1975માં પ્રભાકરન દ્વારા જાફનાનાં મેયર આલ્ફ્રેડ દુરાઈઅપ્પાહની હત્યા એ એલટીટીઈની સૌપ્રથમ મોટી કામગીરી હતી. પ્રારંભિક વિગ્રહમાં એલટીટીઈની ''કામ કરવાની રીત'' હત્યાઓ ઉપર આધારિત રહી હતી. 1977માં ખુદ એલટીટીઈના આગેવાન પ્રભાકરન દ્વારા તમિલ સાંસદ એમ. કેનેગારત્નમની હત્યા કરવામાં આવી.<ref>નારાયણ સ્વામી, "ઈનસાઇડ અન ઇલ્યૂઝિવ માઇન્ડ-પ્રભાકરન" કોણાર્ક પબ્લિશર્સ, નવી દિલ્હી, 2003.</ref> જુલાઈ 1983માં, દેશની ઉત્તરમાં રહેલા લશ્કર ઉપર એલટીટીઈએ જાનલેવા હુમલો કરીને 13 સૈનિકોને મારી નાખ્યાં.<ref>{{cite news | url = http://www.radioaustralia.net.au/news/timelines/s1708507.htm | title = Timeline - Conflict in Sri Lanka|work =|publisher = [[Radio Australia]]| date =}}</ref> પોતાના લાભ માટે રાષ્ટ્રવાદી લાગણીઓનો ઉપયોગ કરીને, જયવર્ધનેએ દેશની રાજધાની [[કોલમ્બો]] તથા અન્ય જગ્યાઓએ (જુઓ [[બ્લેક જુલાઈ]]) સામુહિક હત્યાઓ અને [[કતલ]]ની ગોઠવણ કરી - અલબત્ત દેશના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સંખ્યાબંધ કતલો નોંધાઈ હતી, જે એલટીટીઈના હુમલા પૂર્વે થઈ હતી.{{Citation needed|date=July 2009}} 400થી 3,000 વચ્ચેની સંખ્યામાં તમિલો માર્યા ગયા હોય તેવો અંદાજ છે,<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3090111.stm | title = Twenty years on - riots that led to war|work =|publisher = BBC News| date = 23 July 2003 | access-date= January 4, 2010}}</ref> તથા ઘણાં લોકો સિંહાલી-બહુમતી વિસ્તારોમાંથી નાસી ગયા હતા. સામાન્ય રીતે આ તબક્કાને આંતરવિગ્રહની શરૂઆત માનવામાં આવે છે. પ્રારંભમાં એલટીટીઈ ઉપરાંત, સંખ્યાબંધ આક્રમણવાદી જૂથો હતા. એલટીટીઈનો અભિપ્રાય એવો હતો કે સંખ્યાબંધ જૂથોને બદલે એક જ જૂથ હોવું જોઈએ, તેનો ખ્યાલ [[પીએલઓ]] પરથી આવ્યો હતો. પ્રારંભમાં એલટીટીઈએ 1984ના [[કેન્ટ અને ડૉલર ફાર્મ્સ ખાતે નાગરિકોના હત્યાકાંડ]] અને 1985ના [[અનુરાધાપુરા ખાતે 146 નાગરિકોની હત્યા]] જેવા વિનાશક હુમલાઓને લીધે વર્ચસ્વ હાંસલ કર્યું હતું. [[કુમુદિની બોટ હત્યાકાંડ]] કે જેમાં 23 તમિલ નાગરિકો માર્યા ગયા હતા તે ઘટનાનો સરકારી દળો સામે દેખીતો બદલો લેવા માટે અનુરાધાપુરા હત્યાકાંડ કરવામાં આવ્યો હતો. સમય સાથે એલટીટીઈએ અન્ય લગભગ તમામ આક્રમણવાદી તમિલ જૂથોને પોતાની સાથે ભેળવી દીધા અથવા તો તેઓ મહદઅંશે નાશ પામ્યાં. આના પરિણામસ્વરૂપે, ઘણાં તમિલ જૂથો-નાના પક્ષોએ શ્રીલંકાની સરકાર સાથે [[અર્ધલશ્કરી]] દળો તરીકે કામ કરવાનું બંધ કર્યું અથવા તો હિંસાનો અસ્વીકાર કરીને રાજકારણની મુખ્ય ધારામાં ભળી ગયા, અને એવાં કેટલીક તમિલ-કેન્દ્રી રાજકીય પક્ષો પણ રહ્યાં કે જેમણે સ્વતંત્ર રાજ્યની એલટીટીઈની કલ્પનાનો વિરોધ કર્યો. એલટીટીઈ અને સરકાર વચ્ચેની શાંતિ મંત્રણાનો 1985માં [[થિમ્પુ]]માં પ્રારંભ થયો, પરંતુ તે ટૂંક સમયમાં જ નિષ્ફળ નીવડી, અને વિગ્રહ યથાવત રહ્યો. 1986માં આ વિગ્રહના ભાગરૂપે ઘણાં નાગરિકોની [[હત્યા]] કરવામાં આવી. 1987માં, સરકારના દળોએ એલટીટીઈના લડવૈયાઓને ઉત્તરીય શહેર [[જાફના]] સુધી ધકેલી દીધા. એપ્રિલ 1987માં, સરકારી દળો અને એલટીટીઈના લડવૈયાઓ વચ્ચેનાં સંઘર્ષે વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને બન્ને પક્ષો શ્રેણીબદ્ધ વખત લોહિયાળ સંઘર્ષમાં ઉતર્યાં. એલટીટીઈના આધિપત્ય હેઠળ રહેલા જાફના દ્વીપકલ્પના પ્રદેશને પુનઃ પ્રાપ્ત કરવા માટે મે-જૂન 1987માં શ્રીલંકાના સૈન્યએ "ઓપરેશન લિબરેશન" અથવા "વદામરાચ્ચી ઓપરેશન" તરીકે ઓળખાતા આક્રમણનો પ્રારંભ કર્યો. આ આક્રમણ એ સ્વતંત્રતા મેળવ્યા બાદ શ્રીલંકાની ધરતી ઉપર શ્રીલંકાના સૈન્યએ લડેલી સર્વપ્રથમ પરંપરાગત યુદ્ધ હતું. આ સૈન્ય આક્રમણ સફળ રહ્યું હતું અને વલ્વેટ્ટીથુરાઈ ખાતે એલટીટીઈના નેતા પ્રભાકરન તેમજ [[સી ટાઈગર]]ના નેતા સૂસાઈ આગળ વધતા દળોના હાથમાંથી માંડ માંડ બચ્યાં હતા. આ ઓપરેશનમાં સામેલ થયેલા મુખ્ય લશ્કરી અધિકારીઓમાં લેફ્ટનન્ટ કર્નલ વિપુલ બોતેજુ, લેફ્ટનન્ટ કર્નલ સરથ જયવર્ધને, કર્નલ [[વિજયા વિમલરત્ને]], બ્રિગેડિયર [[ડેન્ઝિલ કોબેકદુવા]] અને મેજર [[ગોતબ્ય રાજપક્ષા]]નો સમાવેશ થાય છે. જુલાઈ 1987માં, એલટીટીઈએ સૌપ્રથમવાર [[આત્મઘાતી]] હુમલો કર્યોઃ [[બ્લેક ટાઈગર્સ]]ના "કેપ્ટન મિલરે" વિસ્ફોટકો ભરેલી એક નાની ટ્રક હંકારીને કિલ્લેબંધી ધરાવતા શ્રીલંકાન સૈન્યના કેમ્પની દિવાલમાં ઘુસાડી દીધી, આ ઘટનામાં ચાલીસ સૈનિકો માર્યા ગયા હોવાના અહેવાલ હતા. ત્યારપછી તેમણે આશરે 170 આત્મઘાતી હુમલા કર્યાં, જે વિશ્વભરમાં અન્ય કોઈ પણ સંગઠને કરેલા આત્મઘાતી હુમલાની તુલનાએ વધારે છે, તેમજ આત્મઘાતી હુમલાઓ એલટીટીઈનો ટ્રેડમાર્ક અને આંતરવિગ્રહનું લક્ષણ બની ગયા.<ref name="janes1">''જેન'સ ઇન્ફર્મેશન ગ્રૂપ'' , [http://www.janes.com/security/international_security/news/usscole/jir001020_1_n.shtml સ્યુસાઇડ ટેરેરિઝમઃ અ ગ્લોબલ થ્રેટ]. </ref> માનવ અધિકાર કાર્યકર્તા [[ફાધર મેરી બેસ્ટિયન]] અને [[જ્યોર્જ જયરાજાસિંઘમ]]ની હત્યા સરકારી દળોને કારણે થઈ હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન થયેલી સેંકડો હત્યાઓના નમૂનારૂપ આ હત્યાઓ હતી.<ref name="pc">{{cite web |url=http://storage.paxchristi.net/AP29E97.pdf#search=%22Fr.%20Mary%20Bastian%20%22|title= Speaking truth to power:the human rights situation in Sri Lanka|access-date= 2006-03-26 |work=Paxchristi }}</ref> ==ભારતની સંડોવણી== ભારતના નેતાઓ ભારતને આ પ્રદેશમાં પ્રાદેશિક તાકાત તરીકે રજૂ કરવાની આકાંક્ષા ધરાવતા હતા, તથા તેમને એ ડર પણ હતો કે ક્યાંક ભારતના તમિલો પણ સ્વતંત્રતાની માગ ન ઉઠાવે, આ કારણોસર 1980ના દશકમાં [[ભારતે]] આ વિગ્રહમાં ઝૂકાવ્યું. ભારતના રાજ્ય [[તમિલનાડુ]]માં ખાસ કરીને આ પ્રકારની માગ મજબૂત હતી, જ્યાં જાતિય સમાનતાને કારણે શ્રીલંકાના તમિલોને સ્વતંત્રતા માટે મજબૂત આધાર મળ્યો હતો. આ સંઘર્ષ દરમિયાન, ભારતની કેન્દ્ર તથા રાજ્ય સરકારોએ બન્ને પક્ષે ભિન્ન રીતે ટેકો આપ્યો. 1980ના દશકના પ્રારંભમાં, ભારતે પોતાની ગુપ્તચર સંસ્થા [[રૉ]] મારફત એલટીટીઈ અને તેની પ્રતિસ્પર્ધી [[તમિલ ઈલમ લિબરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન]] (ટીઈએલઓ) સહિતના શ્રીલંકાના સંખ્યાબંધ આતંકવાદી જૂથોને હથિયારો, તાલીમ અને નાણાકીય ટેકો આપ્યો.{{Citation needed|date=October 2009}} એલટીટીઈનો વિકાસ રૉ પાસેથી તેને મળેલી પ્રારંભિક સહાયને લીધે થયો. એવું માનવામાં આવે છે કે વિવિધ આતંકવાદી જૂથોને ટેકો આપીને, ભારતની સરકાર, તમિલ સ્વતંત્રતા ચળવળ વિભાજિત રહેશે તથા તેમના ઉપર પોતે સીધો કાબુ રાખી શકશે, એવી આશા સેવતી હતી.<ref name="at1">''એશિયા ટાઈમ્સ'' [http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/FC26Df04.html વ્હૂ'સ બિહાઈન્ડ ધ એલટીટીઇ સ્પ્લિટ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821195541/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/FC26Df04.html |date=2016-08-21 }}.</ref> 1980ના દશકના આખરી ભાગમાં ભારતે આ વિગ્રહમાં વધુ સક્રિય ભાગ લીધો, અને 5 જુલાઈ, 1987ના રોજ, [[ભારતીય વાયુ દળે]] [[જાફના]]માં [[હવામાંથી ખોરાકના પાર્સલ ફેંક્યાં]], તે સમયે આ વિસ્તાર શ્રીલંકાના દળોના [[કબ્જા હેઠળ]] હતો. શ્રીલંકાની સરકારે એવું જણાવ્યું કે તેઓ એલટીટીઈને મ્હાત આપવાની નજીક છે તે સમયે, ભારતે એલટીટીઈના આધિપત્ય હેઠળના વિસ્તારોમાં પેરાશુટ દ્વારા 25 ટન ખોરાક અને દવા ઉતારી અને બળવાખોરોને પ્રત્યક્ષપણે ટેકો આપ્યો.<ref>{{cite news|url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&res=9B0DE0D8173FF936A35755C0A961948260&n=Top%2fNews%2fWorld%2fCountries%20and%20Territories%2fIndia| title = India airlifts aid to tamil rebels| work = STEVEN R. WEISMAN|publisher = New York Times| date = 5 June 1987 | first=Steven R. | last=Weisman | access-date= April 9, 2010}}</ref> વાટાઘાટો યોજાઈ, અને 29 જુલાઈ, 1987ના રોજ ભારતના વડાપ્રધાન [[રાજીવ ગાંધી]] તથા શ્રીલંકાના પ્રમુખ [[જયવર્ધને]] દ્વારા [[ભારત-શ્રીલંકા શાંતિ સમજૂતી]] પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા. આ સમજૂતી હેઠળ, શ્રીલંકાની સરકારે [[પ્રાંતો]]ને [[સત્તા સોંપણી]], બાદમાં જનમત લેવાની શરતે ઉત્તરીય અને પૂર્વીય પ્રાંતોનો [[એક જ પ્રાંત]]માં સમન્વય અને તમિલ ભાષાને આધિકારિક દરજ્જા ([[શ્રીલંકાના બંધારણ]]માં 13મા સુધારા દ્વારા આ જોગવાઈને કાયદાનું સ્વરૂપ અપાયું હતું)સહિતની તમિલોની વિવિધ માંગણીઓ સામે સંખ્યાબંધ છૂટછાટ આપી હતી. ભારત શ્રીલંકાના ઉત્તર તથા પૂર્વ વિસ્તારમાં [[ભારતીય શાંતિ રક્ષક દળ]] (આઈપીકેએફ) તરીકે ઓળખાતા દળ દ્વારા વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવા તથા તમિલ બળવાખોરોને સહાય કરવાનું બંધ કરવા સંમત થયું. એલટીટીઈ સહિતના આતંકવાદી જૂથો, અલબત્ત પ્રારંભમાં અનિચ્છા હોવા છતાં, આઈપીકેએફ (IPKF) સામે પોતાના હથિયારો મૂકવા સંમત થયા, જેને કારણે પ્રારંભમાં યુદ્ધવિરામ થયો અને આતંકવાદી જૂથોમાં સામાન્ય [[નિઃશસ્ત્રીકરણ]] જોવા મળ્યું. ભારત-શ્રીલંકા સમજૂતિ પર હસ્તાક્ષર થયા પછી તરત જ જે. આર. જયવર્ધનેએ એવી ઘોષણા કરી કે તેઓ છેલ્લી બુલેટ સુધી ભારતીયો સામે લડશે. આના લીધે દક્ષિણમાં અશાંતિ ઊભી થઈ. શ્રીલંકાના ઉત્તરના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં નિયંત્રણ હાથમાં લેવા માટે આઈપીકેએફનું આગમન થતાં શ્રીલંકાની સરકારે વિરોધને કચડી નાખવા માટે પોતાના દળો દક્ષિણમાં (ભારતના વિમાનોમાં) ખસેડ્યાં. આને લીધે દક્ષિણમાં [[જનાથા વિમુક્થિ પેરામુના]] દ્વારા [[બળવો]] થયો, જેને આગામી બે વર્ષમાં લોહિયાળ ઢબે દાબી દેવામાં આવ્યો હતો. મોટાભાગના તમિલ આતંકવાદી જૂથો પોતાના હથિયારો હેઠા મૂકી દેવા તથા સંઘર્ષનો શાંતિજનક ઉકેલ શોધવા સંમત થયા, તે સમયે એલટીટીઈએ પોતાના લડવૈયાઓને શસ્ત્રવિહીન કરવાની ના પાડી દીધી.<ref name="cp1">{{cite news| url =http://www.chinapost.com.tw/latestnews/20061228/43353.htm| title =Tamil rebels abduct 2 rivals, Sri Lankan military says| work =| agency =Associated Press| date =12 December 2006| access-date =7 સપ્ટેમ્બર 2010| archive-date =17 ઑક્ટોબર 2015| archive-url =https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.chinapost.com.tw/latestnews/20061228/43353.htm| url-status =dead}}</ref> સમજૂતીની સફળતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે આતુર બનેલી, આઈપીકેએફે (IPKF) બળ દ્વારા એલટીટીઈ (LTTE) ને વિખેરી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો અને આખરે તેમની સાથે પૂર્ણ-સ્વરૂપના સંઘર્ષમાં ઉતરી. આ ત્રણ વર્ષના સંઘર્ષ દરમિયાન ઘણાં માનવ અધિકાર જૂથો તેમજ કેટલાક ભારતીય માધ્યમોએ આઈપીકેએફ પર માનવ અધિકારોનો વિવિધ પ્રકારે ભંગ કરાતો હોવાનો આરોપ પણ મૂકવામાં આવ્યો. ટૂંક સમયમાં જ તમિલોએ પણ આઈપીકેએફ સામે ઉગ્ર વિરોધ નોંધાવ્યો.<ref>બાલાસિંઘમ, એડલ. (2003) ''ધ વિલ ટુ ફ્રીડમ- અન ઇનસાઇડ વ્યૂ ઓફ તમિલ રેઝિસ્ટન્સ'' . ફૅરમેક્સ પબ્લિશિંગ લિ., બીજી આવૃત્તિ. આઈએસબીએન 1-929145-01-2</ref><ref>નોર્થઇસ્ટ સેક્રેટેરિયટ રિપોર્ટ ઓન હ્યુમન રાઇટ્સ 1974-2004 (જુઓ વધુ વાંચન વિભાગ)</ref> તેની સાથે સાથે જ, રાષ્ટ્રવાદી લાગણીએ ઘણાં સિંહાલીઓને શ્રીલંકામાં ભારતની ઉપસ્થિતિ ચાલુ રહેવાની સામે વિરોધ નોંધાવવા પ્રેર્યા. આના પરિણામે શ્રીલંકાની સરકારે ભારતને આ દ્વીપમાંથી ચાલ્યા જવા જણાવ્યું, અને તેણે કથિતરૂપે એલટીટીઈ સાથે એક ગુપ્ત સંધિ કરી જેના લીધે યુદ્ધવિરામ થયો. એલટીટીઈ અને આઈપીકેએફની વચ્ચેનો વારંવારનો સંઘર્ષ ચાલુ રહ્યો, અને કેટલાક અહેવાલો અનુસાર, ભારતના દળો પાછા ચાલ્યા જાય તે માટે ખુદ શ્રીલંકાની સરકારે જ બળવાખોરોને શસ્ત્રો પૂરા પાડ્યાં.<ref>દિસ્સાનાયકા, ટી. ડી. એસ. એ. - "વૉર ઓર પીસ ઇન શ્રીલંકા, વોલ્યુમ ટુ" પેજ 332. સ્વસ્તિક (પ્રા.) લિ., 1998.</ref> આઈપીકેએફમાં જાનહાનિનો આંક ઊંચો હોવા છતાં અને બન્ને પક્ષે આઇપીકેએફને પાછી ખેંચવાના પોકારો ઉઠવા છતાં, ગાંધીએ શ્રીલંકામાંથી આઇપીકેએફને હટાવવાનો ઇનકાર કરી દીધો. જો કે, ડિસેમ્બર 1989માં ભારતીય સંસદની ચુંટણીમાં તેમની હારને પગલે, નવા વડા પ્રધાન [[વી. પી. સિંહે]] આઇપીકેએફને પાછી ખેંચવાના આદેશ આપ્યા, 24 માર્ચ, 1990ના રોજ શ્રીલંકાથી આઇપીકેએફનું છેલ્લું જહાજ રવાના થયું. શ્રીલંકામાં 32 મહિના સુધી આઇપીકેએફની ઉપસ્થિતિ દરમિયાન 1,100 ભારતીય સૈનિકો અને આશરે 5,000 શ્રીલંકાવાસીઓ માર્યા ગયા. ભારત સરકારને આશરે રૂ. 20 અબજનો ખર્ચ થયો હોવાનો અંદાજ છે.{{Citation needed|date=March 2008}} ===રાજીવ ગાંધીની હત્યા=== 1991માં ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન [[રાજીવ ગાંધી]]ની આત્મઘાતી બૉમ્બર [[થેનમુલી રાજારત્નમે]] હત્યા કરતાં, ભારત દ્વારા એલટીટીઈને અપાતા ટેકાના પ્રમાણમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો. ત્યારપછીના ભારતીય માધ્યમોના અહેવાલોમાં જણાવવામાં આવ્યા અનુસાર પ્રભાકરને રાજીવ ગાંધીનો ખેલ ખતમ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો કારણ કે તે ગાંધીને તમિલ સ્વાતંત્ર્ય સંઘર્ષનો વિરોધી માનતો હતો અને તેને એવો ડર હતો કે જો રાજીવ ગાંધી 1991ની ચૂંટણી જીતી જશે તો તે આઇપીકેએફને ફરી મોકલી શકે છે. પ્રભાકરને આઇપીકેએફને "શેતાની દળ" ગણાવ્યું હતું.<ref>{{cite news|url = http://www.rediff.com/news/1998/jan/28rajiv3.htm| title = Prabhakaran had Rajiv killed for being 'anti-Tamil'| work =|publisher = Rediff| date = 31 August 2006}}</ref> 1998માં, ખાસ જજ વી. નવનીથમની અદાલતે એવું તારણ કાઢ્યું કે એલટીટીઇ અને તેનો નેતા વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન આ હત્યા માટે જવાબદાર છે.<ref>{{cite news | url = http://www.rediff.com/news/1998/jan/28rajiv.htm| title = 26 sentenced to death for Rajiv Gandhi's assassination| work = | publisher = Rediff| date = 31 August 2006}}</ref> 2006માં એક મુલાકાતમાં, એલટીટીઈનાં વિચારક એન્ટન બાલાસિંઘમે આ હત્યા બદલ ખેદ વ્યક્ત કર્યો હતો, અલબત્ત તેમણે આ માટે કોઈ સીધી જવાબદારી સ્વીકારી નહોતી.<ref>{{cite news | url = http://www.ndtv.com/template/template.asp?template=Lanka&slug=LTTE+regrets+Rajiv+assassination%3A+Anton&id=19706&callid=0| title = LTTE regrets Rajiv assassination: Anton| work = | publisher = NDTV.com| date = 28 June 2006}}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.wtop.com/index.php?nid=385&sid=833337 | title = Tiger Apologizes for Rajiv Gandhi's Death| work =|publisher = Associated Press via WTOP|date = 27 June 2006 }}</ref> શ્રીલંકામાં ચાલી રહેલી શાંતિ પ્રક્રિયાનું ભારત બાહ્ય નિરીક્ષક બની રહ્યું છે. ઘણા જૂથોએ વારંવાર [[વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન]]નાં પ્રત્યાર્પણની માગ પણ ઉઠાવી. પ્રભાકરન હવે મૃત્યુ પામ્યો છે.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1932835.stm | title = Tamil Nadu demands Tiger extradition| work =|publisher = BBC |date = 16 April 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> ===તમિલોનો ટેકો=== 2008માં, ભારતની મિશ્ર કેન્દ્ર સરકાર [[તમિલ રાષ્ટ્રવાદ]] પર આધારિત પડકારો, રાજીનામાઓ અને ધરપકડો વડે હચમચી ઉઠી, અને તેથી શ્રીલંકાના તમિલોને ટેકો આપ્યો. તમિલ-તરફી ડીએમકે પાર્ટી રાજ્ય અને કેન્દ્રમાં સત્તામાં આવતા, એવું માનવામાં આવતું હતું કે ભારત તરફથી તમિલોને વધુ રાજકીય ટેકો મળશે. 2008માં, આ પક્ષનાં વડા અને તમિલનાડુના મુખ્યપ્રધાન [[કરુણાનિધિ]]એ શ્રીલંકાના સંઘર્ષમાં તમિલ નાગરિકોની જાનહાનિનાં વધતા જતા આંક સામે પોતાનાં પક્ષના વિરોધસ્વરૂપે પોતાના [[ઘણાં સાંસદોના રાજીનામાંનો સ્વીકાર]] કર્યો હતો. ત્યારપછી, એમડીએમકેના સ્થાપક અને [[મહાસચિવ]] [[વેઈકો]]ની રાષ્ટ્રદ્રોહના આરોપસર ધરપકડ કરવામાં આવી કેમ કે તેમણે એવું કહ્યું હતું કે તમિલોના પક્ષે રહીને લડવા માટે પોતે હથિયારો ઉઠાવશે. તેમણે શ્રીલંકાના તમિલોની હત્યા કરવામાં શ્રીલંકાની સરકારને મદદગારી કરવાનો ભારત સરકાર ઉપર આરોપ મૂક્યો હતો. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે જો ભારત શ્રીલંકા સામે આર્થિક પ્રતિબંધો લાદે તો શ્રીલંકાએ યુદ્ધવિરામની વિનંતી ધ્યાનમાં લેવી પડે.<ref>[http://www.expressbuzz.com/edition/story.aspx?Title=%E2%80%98Impose+economic+sanctions+on+Lanka%E2%80%99&amp;artid=jaOZ19vtMzY=&amp;SectionID=vBlkz7JCFvA=&amp;MainSectionID=vBlkz7JCFvA=&amp;SectionName=EL7znOtxBM3qzgMyXZKtxw==&amp;SEO= ઇમ્પોઝ ઇકોનોમિક સેંક્શન્સ ઓન લંકા]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>એક જવલ્લે જ જોવા મળતી એકતાના પ્રદર્શનમાં, તમિલનાડુ વિધાનસભાના તમામ પક્ષોએ સર્વસંમતિથી આ સંઘર્ષનો યુદ્ધવિરામ કરાવવાની માગ કરી, જ્યારે કેન્દ્ર સરકારને એવી અપીલ કરી કે તે શ્રીલંકાના સૈન્ય આક્રમણને રોકવાનો પ્રયાસ કરે. એક દશક કરતા પણ વધુ સમય સુધી આ મુદ્દે દૂરી જાળવી રાખનારા કૉંગ્રેસ પક્ષે જણાવ્યું કે યુદ્ધવિરામની આવશ્યક્તાના મુદ્દે બે મત હોઈ શકે નહિ. પક્ષનાં સ્થાનિક નેતા ડી સુદર્શનમે જણાવ્યું કે આ યુદ્ધને અટકાવવા માટે કેન્દ્ર પ્રયાસ કરી રહ્યું છે અને ટૂંક સમયમાં જ પરિણામો જાણવા મળશે. કૉંગ્રેસના વ્હિપ પીટર આલ્ફોન્સે પોતાનો પક્ષ શ્રીલંકાના તમિલોના હિતોની વિરુદ્ધમાં કામગીરી કરી રહ્યો હોવાનો ઈનકાર કર્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે તેઓ શ્રીલંકાના તમિલોના કલ્યાણ માટે કૉંગ્રેસ પક્ષે કરેલા પ્રયાસોનું વર્ણન કરવા તૈયાર છે. વિરોધપક્ષનાં ઉપ-નેતા અને એઆઈએડીએમકેનાં વરિષ્ઠ નેતા, ઓ. પનીરસેલ્વમે એવો આક્ષેપ મૂક્યો હતો કે શ્રીલંકાની સરકારનો "હઠીલો અભિગમ" આ યુદ્ધ ચાલુ રહેવા પાછળનું કારણ હતું. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે શ્રીલંકાનું સૈન્ય શાળાઓ અને જાહેર સ્થળોએ બોમ્બ વરસાવી રહી છે જેના કારણે બાળકો સહિત નિર્દોષ લોકોના મોત નીપજ્યાં છે. આ ટાપુના એક નાના ભાગમાં ધકેલાઈ ગયેલી એલટીટીઈએ પોતાની નેતાગીરીને નેસ્તનાબૂદ થવામાંથી બચાવી લેવા માટે ભારતના તમિલ પક્ષોને ગંભીર આજીજી કરી, જેના પરિણામે ભારતના ઘણાં તમિલ રાજકારણીઓએ શ્રીલંકાની સરકારને તાત્કાલિક યુદ્ધવિરામ જાહેર કરવા માટે વિનંતી કરી.<ref>[http://www.thestatesman.net/page.news.php?clid=2&amp;theme=&amp;usrsess=1&amp;id=230675 ]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050428034318/http://www.thestatesman.net/page.news.php?clid=2 |date=2005-04-28 }}</ref> ==એલમ યુદ્ધ-2== તમિલ સમુદાયને મનાવીને શાંત કરવા માટે 1980 અને 1990ના દશક દરમિયાન શ્રીલંકાની એક પછી એક સરકારે સંખ્યાબંધ સત્તાવાર કાયદાઓ ઘડ્યાં જેમાં તમિલને [[અધિકારીક ભાષા]] તરીકે માન્યતા આપવાનો અને દેશના ઉત્તરીય અને પૂર્વીય પ્રાંતનો વિલય કરવા જેવા પગલાઓનો સમાવેશ થતો હતો. તેમ છતાં, હિંસાનો દોર ચાલુ રહ્યો, કેમકે એલટીટીઈએ પૂર્વીય અને ઉત્તર-પૂર્વીય વિસ્તારોના આંતરિયાળ ગ્રામીણ પ્રદેશોમાં રહેતા નિર્દોષ ગામવાસીઓની હત્યા કરવાનું યથાવત રાખ્યું હતું. ડૉલર અને કેન્ટ ફાર્મનાં હત્યાકાંડ કે જેમાં રાત્રિના સમયે નિંદ્રા માણી રહેલા સેંકડો પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોની મસ્તક ઉપર કુહાડાઓનાં જીવલેણ ઘા મારીને હત્યા કરવામાં આવી હતી, તે બન્ને હત્યાકાંડ એલટીટીઈનાં આતંકવાદના દયાવિહીન કારસ્તાન હતા. એલટીટીઈનો પ્રતિકાર કરનાર કેટલાક પુરુષોનાં હાથ પાછળથી બાંધી દઇને કતલ કરવામાં આવી. આતંકવાદની આ રીતરસમોનો ઉપયોગ એલટીટીઈએ સિંહાલી તથા મુસ્લિમ ખેડૂતોને ડરાવીને ભગાડી દેવા માટે કર્યો અને ટૂંક સમયમાં જ ઉત્તરના વિસ્તારો પર નિયંત્રણ મેળવી લીધું. આ દેખતી રીતે જ શ્રીલંકામાં જાતિય નાબૂદીકરણની દિશામાં કરાયેલું કામ હતું. [[ભારતીય શાંતિ રક્ષક દળ]]ને જ્યારે પાછું ખેંચવામાં આવ્યું, તે સમયે એલટીટીઈએ પોતાના આધિપત્ય હેઠળના આ વિસ્તારોમાં સરકાર-જેવી ઘણી કામગીરીઓ શરૂ કરી. જે સમયે સરકારે જેવીપી પર આક્રમણ કર્યું, તે સમયે એલટીટીઇ એ હરીફ તમિલ જૂથોનો નાશ કરવાની કામગીરી ઉપાડી, જેથી 1990માં હંગામી યુદ્ધવિરામ થયો. યુદ્ધના બન્ને પક્ષો પોતપોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપિત કરી ચૂક્યાં હતા, તે સમયે બન્ને એકબીજાનો સામનો કરવા ઉત્સાહિત હતા અને યુદ્ધવિરામનો ભંગ થયો. જાફનાનો કબ્જો પુનઃ પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયાસ કરવા માટે સરકારે આક્રમણ શરૂ કર્યું. ટૂંક સમયમાં જ યુદ્ધના આ તબક્કાને ''એલમ યુદ્ધ-2'' નામ મળ્યું. તેને આ નામ યુદ્ધની અભૂતપૂર્વ પાશવતાને કારણે આપવામાં આવ્યું. એલટીટીઈએ [[સારી વર્તણૂંકનું વચન આપીને આત્મસમર્પણ કરનારા 113 સિંહાલી અને મુસ્લિમ પોલીસ જવાનોની હત્યા]] કરી. જાફના દ્વીપકલ્પમાં ખોરાક અને દવાના પ્રવેશ સામે સરકારે પ્રતિબંધ લાદી દીધો તથા વાયુસેનાએ આ વિસ્તારમાં એલટીટીઈના લક્ષ્યાંકો ઉપર એકધારી બોમ્બ વરસાવ્યા હતા. એલટીટીઈએ [[સિંહાલી અને મુસ્લિમ ગામો પર હુમલો]] કરી નાગરિકોની હત્યા કરીને તેનો પ્રતિસાદ આપ્યો. આ યુદ્ધનો સૌથી મોટો નાગરિક હત્યાકાંડ ત્યારે થયો કે જ્યારે એલટીટીઈએ [[પલ્લિયાગોડેલ્લા ખાતે 166 મુસ્લિમ નાગરિકોની હત્યા]] કરી. સરકારે હોમ ગાર્ડ મુસ્લિમ એકમોને તાલીમ અને હથિયારો વડે સજ્જ કર્યાં અને તમિલ ગામો પર બદલો લીધો. ખાસ કરીને પૂર્વીય પ્રાંતમાં સરકારના દળોને કારણે તમિલ નાગરિકોની નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં હત્યા થઈ હતી. નામાંકિત આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાવિદ [[નીલમ થિરુસેલ્વમે]], આઈસીઇએસ-કોલમ્બો ખાતે એક સંબોધનમાં, એવો સંકેત આપ્યો હતો કે [[કટોકટી]]ના [[કાયદા]]ઓ લાગુ થવાને કારણે દંડમુક્તિનું વાતાવરણ સર્જાયું હોવાથી [[Wiktionary:massacre|હત્યાકાંડો]] તથા નાગરિકો ગુમ થઈ જવા અંગેના બનાવોની યોગ્ય તપાસને અસર થઈ છે. આ બનાવોમાં [[સથુરુકો્દન]], [[પૂર્વીય યુનિવર્સિટી]], [[માયલાન્થનઈ]] ખાતે બાળકો સહિત કેટલાય નાગરિકોની હત્યા અને [[સૂરિયાકન્દા]]માં શાળાના બાળકોની સામુહિક હત્યા તથા તેમને દફનાવી દેવાના બનાવોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.icescolombo.org/Neelan/ps060994.htm કટોકટી વિશેની ચર્ચામાં નીલમ તિરુશેલ્વમનું વ્યક્તવ્ય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208082545/http://www.icescolombo.org/Neelan/ps060994.htm |date=2012-02-08 }}.</ref> ઉત્તર અને પૂર્વમાં રસ્તાની બાજુમાં સળગી રહેલા શરીરોના દૃશ્યો સામાન્ય બની ગયા હતા. દેશભરમાં, સરકારની ડેથ સ્ક્વૉડ જે સિંહાલી અથવા તમિલ યુવાન પર અનુક્રમે જેવીપીનો સદસ્ય અથવા એલટીટીઈનો શુભચિંતક હોવાની શંકા જાય તેનું અપહરણ કરી લેતી અથવા તેને મોતને ઘાટ ઉતારી દેતી.<ref>{{cite web|url= http://www.hrw.org/reports/1990/WR90/ASIA.BOU-11.htm#P718_161127 |title= Sri Lanka|access-date= 2006-08-07|year= 1990|work= |publisher= [[Human Rights Watch]]}}</ref> ઓક્ટોબર 1990માં, એલટીટીઈએ [[જાફનામાં રહેતા તમામ મુસ્લિમોને બહાર કાઢી મૂક્યાં.]] કુલ 28,000 મુસ્લિમોને કશું પણ લીધા વિના ફક્ત પોતાના વસ્ત્રો સાથે ઘર ત્યજી દેવાની ફરજ પડી હતી. આ યુદ્ધની સૌથી મોટી લડાઈ જુલાઈ 1991માં થઈ, તે વખતે યપાનયા (જાફના) દ્વીપકલ્પમાં પ્રવેશવાના માર્ગ પર નિયંત્રણ ધરાવતી સૈન્યની [[એલિફન્ટ પાસ]] (અલીમંકડા) બેઝને એલટીટીઈના 5,000 માણસોએ ઘેરી લીધો હતો. એક મહિના સુધી ચાલેલી ઘેરાબંધી દરમિયાન બન્ને પક્ષે 2,000 કરતા વધુ લોકોના મોત થયા, ત્યારબાદ સરકારના 10,000 સૈનિકો આ બેઝને છોડાવવા માટે આવી પહોંચ્યા.<ref>{{cite web|url= http://www.hrw.org/reports/1992/WR92/ASW-14.htm#P860_317153 |title= Sri Lanka|access-date= 2006-08-07|year= 1992|work= |publisher= [[Human Rights Watch]]}}</ref> ફેબ્રુઆરી 1992માં, ભારતના હસ્તક્ષેપને લીધે જાફનાને હાંસલ કરવા માટેના શ્રીલંકા સરકારનું બીજું શ્રેણીબદ્ધ આક્રમણ નિષ્ફળ નીવડ્યું. આ વખતે ભારતે શ્રીલંકા પર હુમલો કરવાની ધમકી આપતાં શ્રીલંકન સૈન્ય થોડા સમય માટે થંભી ગયું હતું. શ્રીલંકાની સરકારે પાછીપાની કરી અને પોતાના દળોને પરત બોલાવવાના આદેશ છોડ્યાં, તે વખતે શ્રીલંકાના સૈન્યને એલટીટીઈના સુપ્રિમો વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન, કે જે પોતાના શહેર વેલ્વેટિથુરાઈમાં ચારે બાજુથી ઘેરાઈ ગયો હતો, તેને ઝડપી પાડવામાં થોડા દિવસની જ વાર હતી. 8 ઓગસ્ટ, 1992ના રોજ [[જાફના]]નાં એરાલિ (એરાઇલા) પોઇન્ટ ખાતે [[ભૂમિ સુરંગ]]નો વિસ્ફોટ થતાં લેફ્ટનન્ટ જનરલ [[ડેન્ઝિલ કોબ્બેકદુવા]], મેજર જનરલ [[વિજયા વિમલરત્ને]] અને [[રિયર એડમિરલ]] [[મોહન જયમહા]] મૃત્યુ પામ્યા, જેને લીધે સૈન્યનાં નૈતિક જુસ્સા ઉપર ખરાબ અસર પડી. એલટીટીઈના પક્ષે, મોટી સફળતા ત્યારે મળી કે જ્યારે તેનાં આત્મઘાતી બૉમ્બરે મે 1993માં શ્રીલંકાના રાષ્ટ્રપતિ [[રાનાસિંઘે પ્રેમદાસા]]ની હત્યા કરી. નવેમ્બર 1993માં એલટીટીઈને [[પૂનેર્યનની લડાઈ]]માં જીત મળી હતી. ==એલમ યુદ્ધ 3== 1994ની સંસદીય ચૂંટણી દરમિયાન, યુએનપીની હાર થઈ અને, ઊંચા આશાવાદ વચ્ચે [[ચંદ્રિકા કુમારતુંગા]]નાં વડપણ હેઠળની [[પીપલ'સ અલાયન્સ]]ની સરકાર સત્તામાં આવી, જેના શિરે શાંતિ પ્રક્રિયાની જવાબદારી હતી. વિરોધ પક્ષના નેતા [[જેમિની ડિસ્સાનાયકે]]ની એલટીટીઈએ હત્યા કરી હોવા છતાં, [[ચંદ્રિકા કુમારતુંગા]] પ્રમુખપદની ચૂંટણી પણ જીતી ગયા. જાન્યુઆરી 1995માં યુદ્ધવિરામ પર સહમતિ સધાઈ, પરંતુ ત્યારપછીની વાટાઘાટો નિષ્ફળ સાબિત થઈ. 19 એપ્રિલના રોજ એલટીટીઈએ યુદ્ધવિરામનો ભંગ કર્યો અને તેથી યુદ્ધનો ત્યારપછીનો તબક્કો શરૂ થયો, જેને ''એલમ યુદ્ધ 3'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="hrw2">''હ્યુમન રાઇટ્સ વૉચ'' , [http://www.hrw.org/reports/1996/WR96/Asia-08.htm શ્રીલંકા હ્યુમન રાઇટ્સ ડેવલપમેન્ટ્સ].</ref> ત્યારબાદ નવી સરકારે "શાંતિ માટે યુદ્ધ"ની નીતિને અપનાવી. બળવાખોરોના મુખ્ય ગઢ સમાન જાફના, જે 2,000 બળવાખોરોના નિયંત્રણમાં હતું,<ref name="nyt1">{{cite news|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F60714F7385D0C778EDDA80994DD494D81|title= Sri Lanka Says It Has Sealed Rebel Stronghold|access-date= 2007-03-09|date= November 24, 1995|work= |publisher= New York Times}}</ref> તેને પુનઃ પ્રાપ્ત કરવાના નિર્ધાર સાથે સરાકરે આ દ્વીપકલ્પમાં પોતાના સૈનિકો દાખલ કર્યાં. ઓગસ્ટ 1995માં બનેલા એક ખાસ બનાવમાં, નેવાલી (નાવેલ્લા) ખાતે સેન્ટ પીટર'સ ચર્ચ પર વાયુસેનાના જેટે બોમ્બ વરસાવ્યા, જેના લીધે લગભગ 65 શરણાર્થીઓના [[મોત]] નીપજ્યાં અને અન્ય 150 ઘાયલ થયા.<ref>{{cite web|url= http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/57jmas?opendocument|title= Sri Lanka: displaced civilians killed in air strike|access-date= 2006-08-07|date= 11 July 1995|work= |publisher= International Committee of the Red Cross|archive-date= 2006-08-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20060821143058/http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/57jmas?opendocument|url-status= dead}}</ref> સૌપ્રથમ તો સરકારી દળોએ બાકીના ટાપુથી આ દ્વીકલ્પનો સંપર્ક કાપી નાખ્યો,<ref name="nyt1"></ref>[95] અને ત્યારબાદ સાત સપ્તાહ સુધી ચાલેલી ભીષણ લડાઈ બાદ પાછલા લગભગ એક દશકના ગાળામાં સૌપ્રથમવાર જાફનાને સરકારના અંકુશ હેઠળ લાવવામાં સફળતા મળી. 5 ડિસેમ્બર, 1995ના રોજ શ્રીલંકાના સંરક્ષણ પ્રધાન અનુરુદ્ધા રેતવત્તેએ એક ઝાકમઝોળભર્યાં સમારંભમાં, જાફનાના કિલ્લાની અંદર રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવ્યો. સરકારના અંદાજ અનુસાર આ આક્રમણમાં લગભગ 2,500 સૈનિકો અને બળવાખોરો માર્યા ગયા હતા, અને અંદાજે 7,000 ઘાયલ થયા હતા.<ref name="cnn1">{{cite news|url= http://www.cnn.com/WORLD/9512/sri_lanka/index.html|title= Sri Lankan army hails capture of Jaffna|access-date= 2007-03-09|date= December 5, 1995|work= |publisher= CNN|archive-date= 2005-02-06|archive-url= https://web.archive.org/web/20050206004515/http://www.cnn.com/WORLD/9512/sri_lanka/index.html|url-status= dead}}</ref> આ સંઘર્ષ દરમિયાન ઘણાં નાગરિકો પણ માર્યા ગયા હતા, જેમકે [[નેવાલી ચર્ચ પર બોમ્બવર્ષા]]નો બનાવ કે જેમાં આશરે 125 નાગરિકોના મોત થયા હતા. એલટીટીઈના દબાણને કારણે 3,50,000 કરતા પણ વધુ નાગરિકોને જાફના<ref name="hrw1">{{cite web|url=http://www.hrw.org/reports/1997/WR97/ASIA-06.htm#P487_223952|title= Sri Lanka|access-date= 2006-08-07|year= 1997|work= |publisher= [[Human Rights Watch]]}}</ref> છોડીને દેશના આંતરિક ભાગમાં આવેલા [[વન્ની વિસ્તાર]]માં જતા રહેવું પડ્યું હતું. ત્યારપછીના વર્ષના આખરી ભાગમાં મોટાભાગના શરણાર્થીઓ પરત ફર્યા હતા. આનો જવાબ એલટીટીઈએ [[ઓપરેશન અનસિઝીંગ વેવ્ઝ]] શરૂ કરીને આપ્યો હતો અને જુલાઈ 1996માં [[મલાઈત્તિવુનું યુદ્ધ]] જીતી લીધું હતું. સરકારે પોતાનું ત્યાર પછીનું આક્રમણ ઓગસ્ટ 1996માં શરૂ કર્યું. વધુ 2,00,000 નાગરિકોને હિંસાથી બચવા ભાગી જવું પડ્યું.<ref name="hrw1"></ref> [[કિલિનોચ્ચી]] (ગિરાનિક્કે) નગરનો 29 સપ્ટેમ્બરના રોજ કબ્જો લેવામાં આવ્યો. 13 મે, 1997ના રોજ, સરકારના દળોએ એલટીટીઈના અંકુશ હેઠળના વન્ની વિસ્તારમાં પૂરવઠા લાઈન શરૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ તેમાં નિષ્ફળતા મળી. બન્ને પક્ષ દ્વારા નિયમિતપણે નાગરિકોની હત્યા થતી રહી અને લોકો ઈજાગ્રસ્ત થતા રહ્યાં. ઉત્તરમાં હિંસાનો દોર યથાવત રહ્યો હતો, તેવા સમયે દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ગીચ શહેરી વિસ્તારો તથા જાહેર પરિવહનના સાધનો એલટીટીઈના આત્મઘાતી અને ટાઈમ બોમ્બ્સથી અસંખ્ય વખત ધણધણી ઉઠયાં, જેમાં હજારો નાગરિકો માર્યા ગયા. જાન્યુઆરી 1996માં, એલટીટીઈએ કોલમ્બોની સેન્ટ્રલ બેન્ક ખાતે આત્મઘાતી બોમ્બ દ્વારા તેનો સૌથી ઘાતક હુમલો કર્યો, આ હુમલામાં 90 લોકો માર્યા ગયા અને 1,400 લોકો ઈજાગ્રસ્ત થયા. ઓક્ટોબર 1997માં, એલટીટીઈએ શ્રીલંકાનું વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરને બોમ્બથી ઉડાવી દીધું અને, જાન્યુઆરી 1998માં, આ સંગઠને [[કેન્ડી]] (મહાનુવારા)માં એક ટ્રક બૉમ્બનો વિ્ફોટ કરીને [[ટેમ્પલ ઓફ ધ ટૂથ]] કે જે વિશ્વભરમાં બૌદ્ધધર્મનું સૌથી પવિત્ર યાત્રાધામ હતું, તેને નુકશાન પહોંચાડ્યું. આ બૉમ્બ હુમલાના જવાબમાં, શ્રીલંકાની સરકારે એલટીટીઈને કાયદારક્ષણમાંથી બહિષ્કૃત કરી અને વિશ્વની અન્ય સરકારો પર પણ આવું કરવા માટે સફળતાપૂર્વક દબાણ લાવી, જેને લીધે એલટીટીઈની ભંડોળ એકત્રીકરણની કામગીરી ઉપર નોંધપાત્ર અસર પડી. 27 સપ્ટેમ્બર, 1998ના રોજ, એલટીટીઈએ ઓપરેશન [[અનસિઝીંગ વેવ્ઝનો બીજો ભાગ]] શરૂ કર્યો અને ભીષણ યુદ્ધ બાદ તેણે [[કિલિનોચ્ચી]]ને પુનઃ પ્રાપ્ત કર્યું, આમ તેણે [[કિલિનોચ્ચીના યુદ્ધ]]માં વિજય મેળવ્યો હતો. માર્ચ 1999માં, ઓપરેશન રણ ગોસા અંતર્ગત, સરકારે દક્ષિણ દિશામાંથી વન્ની ઉપર હુમલો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. ઓદુસુદન (ઓથાથન-થુડુવા) અને મધુ જેવા વિસ્તારો પર અંકુશ મેળવીને સૈન્યએ થોડીઘણી જીત મેળવી, પરંતુ તે આ પ્રદેશમાંથી એલટીટીઈને હટાવી શક્યું નહીં. સપ્ટેમ્બર 1999માં, એલટીટીઈએ [[ગોનાગલા ગામમાં 50 સિંહાલી નાગરિકોની હત્યા]] કરી. 2 નવેમ્બર, 1999ના રોજ એલટીટીઈ [[ઓપરેશન અનસિઝીંગ વેવ્ઝનાં ત્રીજા તબક્કા]] સાથે પરત ફરી. ઝડપભેર લગભગ આખો વન્ની વિસ્તાર ફરી એલટીટીઈના કબ્જામાં આવી ગયો. આ વિસ્તારમાં એલટીટીઈએ 17 સફળ હુમલાઓ કર્યા હતા, તેની પરાકાષ્ઠા તો ત્યારે આવી કે જ્યારે એલટીટીઈ પરાન્થન (પુરનથાયન્ના) કેમિકલ્સ ફેક્ટરી બેઝ અને કુરાક્કન કદુકુલમ (કુરાક્કન-કાયેલા વાયેવા) બેઝથી પણ આગળ વધી ગઈ.<ref name="tamilnet">{{cite web|url=http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=16249|title= Sixth anniversary of Unceasing Waves-III commemorated|access-date= 2009-02-09|date=November 3, 2005|work= |publisher=Tamilnet}}</ref> આ લડાઈમાં સેંકડો લોકો માર્યા ગયા. બળવાખોરો ઉત્તરમાં એલિફન્ટ પાસ (અલિમાનકડા) અને જાફના (યપાનયા) તરફ પણ આગળ વધ્યાં. એલટીટીઈએ [[કિલિનોચ્ચી]] શહેરની દક્ષિણ, પશ્ચિમ અને ઉત્તર દિશાએથી શ્રીલંકાના સશસ્ત્ર દળોની જમીન અને દરિયાઈ માર્ગની તમામ પૂરવઠા રેખાઓ સફળતાપૂર્વક કાપી નાખી હતી. ડિસેમ્બર 1999માં, એલટીટીઈએ ચૂંટણી પૂર્વેની એક રેલીમાં આત્મઘાતી હુમલા દ્વારા શ્રીલંકાના પ્રમુખ ચંદ્રિકા કુમારતુંગાની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. શ્રીલંકન પ્રમુખે એક આંખ ગુમાવી તથા તેમને અન્ય ઈજાઓ પણ થઈ, પરંતુ પ્રમુખપદની ચૂંટણીમાં તેઓ વિરોધપક્ષના નેતા [[રાનિલ વિક્રમસિંગે]]ને હાર આપી શક્યાં અને પ્રમુખપદે બીજી મુદત માટે ફરી ચૂંટાઈ આવ્યા.<ref name="tribune1">{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/1999/99dec23/head1.htm|title= Chandrikare-elected President|access-date= 2006-08-07|date= December 23, 1999|work= |publisher=The Tribune}}</ref> જાફના દ્વીપકલ્પને વન્નીની મુખ્યભૂમિથી 17 વર્ષ સુધી અલગ રાખનાર એલિફન્ટ પાસનું સૈન્ય સંકુલ 22 એપ્રિલ, 2000ના રોજ સંપૂર્ણપણે એલટીટીઈના અંકુશ હેઠળ આવ્યું.<ref>{{cite web|url= http://www.wsws.org/articles/2000/apr2000/sri-a25.shtml |title= Military debacle at Elephant Pass set to trigger political crisis in Sri Lanka|access-date= 2006-08-07|date= 25 April 2000|work= |publisher= World Socialist Web Site}}</ref><ref>{{cite web|url= http://brcslproject.gn.apc.org/slmonitor/april2000/tiger.html|title= Tigers seize Elephant Pass|access-date= 2006-08-07|date= |work= |publisher= Sri Lanka Monitor|archive-date= 2009-01-19|archive-url= https://web.archive.org/web/20090119043408/http://brcslproject.gn.apc.org/slmonitor/april2000/tiger.html|url-status= dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090119043408/http://brcslproject.gn.apc.org/slmonitor/april2000/tiger.html |date=2009-01-19 }}</ref> ત્યારબાદ સૈન્યએ દક્ષિણ જાફના દ્વીપકલ્પને પરત મેળવવા માટે ઓપરેશન અગ્નિ ખેલા શરૂ કર્યું, પરંતુ તેમાં નુકશાન સહન કરવું પડ્યું. એલટીટીઈએ જાના તરફ આગળ વધવાનું ચાલુ રાખ્યું, ઘણાંને એવી દહેશત હતી કે આ વિસ્તાર એલટીટીઈના અંકુશમાં આવી જશે, પરંતુ સૈન્યએ એલટીટીઈને હાર આપી અને તેણે આ શહેર પરનો અંકુશ જાળવી રાખ્યો. ===અગાઉના શાંતિ પ્રયાસો === યુદ્ધને કારણે જાનહાનિનો આંક વધતો જતો હતો અને યુદ્ધનો કોઈ અંત દેખાતો ન હોવાથી સૈન્યમાં થાકનું પ્રમાણ વધ્યું હતું. માનવ અધિકાર જૂથોના અંદાજ પ્રમાણે 2000ના મધ્યભાગ સુધીમાં, શ્રીલંકામા વસતા આશરે 10 લાખ કરતા પણ વધુ લોકો એ [[આંતરિકપણે વિસ્થાપિત થયેલા]], શિબિરમાં રહેતા, ઘરવિહીન અને જીવન ટકાવી રાખવા માટે સંઘર્ષ કરી રહેલા લોકો હતા. પરિણામસ્વરૂપે, 1990ના દશકના આખરી ભાગમાં [[શાંતિ પ્રક્રિયા]]ની ગતિવિધિનો નોંધપાત્ર વિકાસ થયો, ઘણાં સંગઠનોએ શાંતિ શિબિરો, સભા-પરિષદો, તાલીમ અને શાંતિ ચિંતનનું આયોજન કર્યું, અન્ય ઘણાં સંગઠનોએ બન્ને પક્ષો વચ્ચેનું અંતર પૂરી દેવા માટે તમામ સ્તરે પ્રયાસો કર્યાં. ફેબ્રુઆરી 2000ના પ્રારંભમાં, બન્ને પક્ષોએ [[નોર્વે]]ને મધ્યસ્થી કરવા જણાવ્યું, અને આ સંઘર્ષનો વાતચીતના આધારે ઉકેલ શોધી કાઢવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારીઓ દ્વારા પ્રારંભિક પ્રક્રિયા શરૂ કરાઈ.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/627281.stm |title= Norway role in Sri Lanka peace plan|date=February 1, 2000|work=Susannah Price|publisher= BBC News | access-date= January 4, 2010}}</ref> ડિસેમ્બર 2000માં એલટીટીઈએ એકપક્ષીય યુદ્ધવિરામની જાહેરાત કરતા શાંતિ માટેનો આશાવાદ પ્રબળ બન્યો, પરંતુ 24 એપ્રિલ 2001ના રોજ તેણે આ યુદ્ધવિરામ રદ કર્યો, અને સરકાર વિરુદ્ધ વધુ એક આક્રમણ શરૂ કર્યું. સૈન્યના અંકુશ હેઠળ રહેલા વિશાળ વિસ્તાર પર કબ્જો જમાવ્યા બાદ, એલટીટીઈએ ઉત્તરતરફ વધુ આગેકૂચ કરી. એલટીટીઈની આગેકૂચને લીધે એલિફન્ટ પાસ (અલિમાનકદા) સૈન્ય સંકુલ સમક્ષ ગંભીર ખતરો ઉભો થયો, આ સંકુલમાં શ્રીલંકન સૈન્યનાં 17,000 સૈનિકો રહેતા હતા.<ref>{{cite web|url= http://www.flonnet.com/fl1708/17080520.htm|title= Another LTTE offensive|access-date= 2006-08-07|date= April 15–28, 2000|work= |publisher= Frontline|archive-date= 2006-05-26|archive-url= https://web.archive.org/web/20060526111833/http://www.flonnet.com/fl1708/17080520.htm|url-status= dead}}</ref> જુલાઈ 2001માં, એલટીટીઈએ [[ભંડારનાયકે આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનીમથક ઉપર વિનાશક આત્મઘાતી હુમલો]] કર્યો અને વાયુસેનાનાં 8 વિમાનો (2 [[આઈએઆઈ કેએફઆઈઆર]], 1 [[મિલ-17]], 1 [[મિલ-24]], 3 [[કે-8 ટ્રેનર્સ]], 1 [[મિગ-27]]) અને શ્રીલંકન એરલાઈન્સનાં ચાર વિમાનોને (2 [[એરબસ]] [[એ-330]], 1 [[એ-340]] અને 1 [[એ-320]]) ફૂંકી મારીને અર્થતંત્ર પર આકરો પ્રહાર કર્યો તથા સરકારને મળતા વિદેશી હુંડિયામણના મહત્વના સ્રોતસમાન પ્રવાસન ઉપર વિપરીત અસર પડી. ==2002ની શાંતિ પ્રક્રિયા== ====યુદ્ધ વિરામનો પ્રારંભ==== 2001ના અંતભાગમાં, જો કે, ૯/11ના હુમલા બાદ, એલટીટીઈએ આ સંઘર્ષનો શાંતિપ્રિય ઉકેલના પગલા શોધવા માટે પોતે તૈયાર હોવાની જાહેરાત કરવાનું શરૂ કર્યું. એવું માનવામાં આવે છે કે એલટીટીઈએ આ પગલું આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ સર્જાવાની અને આતંકવાદ વિરુદ્ધની લડાઈના ભાગરૂપે શ્રીલંકાની સરકારને અમેરિકાની સીધી મદદ મળવાની દહેશતને લીધે લીધું હતું.<ref name="bbct"></ref> દક્ષિણમાં, પોતાની "શાંતિ માટે યુદ્ધ"ની વ્યૂહરચના બદલ સરકાર સામેની આકરી ટીકાઓ વધતી જતી હતી, કારણ કે શાંતિનું ક્યાંય નામોનિશાન નહોતું, અને અર્થવ્યવસ્થા ચીંથરેહાલ બની હતી. અવિશ્વાસનાં પ્રસ્તાવમાં હાર પામ્યા બાદ, પ્રમુખ કુમારતુંગાને સંસદને બર્ખાસ્ત કરી નવી ચૂંટણીઓની જાહેરાત કરવાની ફરજ પડી. [[5 ડિસેમ્બર, 2001ના રોજ યોજાયેલી ચૂંટણીઓ]]માં, [[રાનિલ વિક્રમસિંઘે]]ની આગેવાની હેઠળના [[યુનાઈટેડ નેશનલ ફ્રન્ટ]]નો જ્વલંત વિજય થયો, તેમણે શાંતિતરફી વિચારાધારા સાથે પ્રચાર ઝુંબેશ કરી હતી તથા આ સંઘર્ષનો વાતચીતના આધારે ઉકેલ શોધી કાઢવાનું વચન આપ્યું હતું. સરકાર અને તમિલ ટાઈગર્સને મંત્રણાના ટેબલ પર લાવવાના નોર્વેના પ્રયાસો ચાલુ હતા તે દરમિયાન, 19 ડિસેમ્બરના રોજ, એલટીટીઈએ શ્રીલંકાની સરકાર સાથેના યુદ્ધમાં 30 દિવસના વિરામની જાહેરાત કરી અને સરકારી દળો વિરુદ્ધના તમામ હુમલાઓ અટકાવી દેવાનું વચન આપ્યું.<ref name="bbc1">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1719133.stm | title =Sri Lanka rebels announce truce| work =|publisher = BBC News|date = December 19, 2001 | access-date= January 4, 2010}}</ref> નવી સરકારે આ પગલાને આવકાર આપ્યો, અને બદલા સ્વરૂપે સરકારે પણ 2 દિવસ બાદ, એક મહિનાના યુદ્ધવિરામની જાહેરાત કરી તથા બળવાખોરોના અંકુશ હેઠળના વિસ્તારો સામે લાંબા સમયથી લદાયેલા આર્થિક [[પ્રતિબંધો]]ને ઉઠાવવા સંમતિ આપી.<ref name="bbc2">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1723419.stm | title =Sri Lanka enters truce with rebels| work =|publisher = BBC News|date = December 21, 2001 | access-date= January 4, 2010}}</ref> ====સમજૂતી કરાર પર હસ્તાક્ષર==== [[File:Sea Tiger Fast Attack boat.jpg|thumb|left|250px|શાંતિ દરમિયાન એલટીટીઇ સી ટાઈગર બોટનું પેટ્રોલિંગ]] 22 ફેબ્રુઆરી, 2002ના રોજ બન્ને પક્ષોએ સમજૂતી કરાર (એમઓયુ)ને ઔપચારિક સ્વરૂપ આપ્યું, અને સ્થાયી યુદ્ધવિરામ કરાર (સીએફએ) પર હસ્તાક્ષર કર્યાં. નોર્વે આ પ્રક્રિયામાં [[લવાદ]] હતું, અને તેણે અન્ય નોર્ડિક રાષ્ટ્રો સાથે રહીને, [[શ્રીલંકા મોનિટરિંગ મિશન]] તરીકે ઓળખાતી નિષ્ણાતોની સમિતિ દ્વારા યુદ્ધવિરામ પર દેખરેખ રાખવાનો નિર્ધાર કર્યો.<ref name="bbc3">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1835737.stm | title =Sri Lanka seals truce deal | publisher = BBC News | date = February 22, 2002] | access-date= January 4, 2010}}</ref> ઓગસ્ટમાં, સરકારે એલટીટીઈ પરનો પ્રતિબંધ ઉઠાવી લેવા સંમતિ આપી અને એલટીટીઈ સાથે સીધી મંત્રણાના પ્રારંભનો માર્ગ મોકળો કર્યો.<ref name="bbc4">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/2217189.stm | title =Colombo lifts ban on Tamil Tigers| publisher = BBC News | date = August 26, 2002 | access-date= January 4, 2010}}</ref> યુદ્ધવિરામ કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા બાદ, જાફનામાં વાણિજ્યિક વિમાની સેવાનો પ્રારંભ થયો અને એલટીટીઈએ ધોરીનસ જેવો એ9 હાઈવે ખુલ્લો મક્યો, જે એલટીટીઈના આધિપત્ય હેઠળના વિસ્તારમાંથી પસાર થઈને દક્ષિણના સરકાર દ્વારા અંકુશિત પ્રદેશને જાફના સાથે જોડતો હતો. એલટીટીઈને વેરો ચૂકવવાની શરતે ઘણાં વર્ષોમાં સૌપ્રથમવાર વન્ની પ્રદેશમાં નાગરિક પરિવહનને છૂટ આપવામાં આવી. ઘણાં વિદેશી રાષ્ટ્રોએ જો શાંતિ પ્રક્રિયા પાર પડે તો જંગી નાણાકીય ટેકો આપવાની ઓફર મૂકી. આમ દશકોથી ચાલ્યા આવતા આ સંઘર્ષનો અંત નજીક હોવાનો આશાવાદ પ્રબળ બન્યો. 16 સપ્ટેમ્બરના રોજ [[થાઈલેન્ડ]]ના [[ફુકેત]] ખાતે અતિ અપેક્ષિત શાંતિ મંત્રણા શરૂ થઈ, ત્યારપછી ફકેત, નોર્વે, [[બર્લિન]] અને [[જર્મની]]માં મંત્રણાનાં પાંચ તબક્કા યોજાયા.<ref name="bbc5">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/2260047.stm | title =Upbeat opening for Sri Lanka talks |publisher = BBC News | date = September 16, 2002 | access-date= January 4, 2010}}</ref> આ મંત્રણા દરમિયાન, બન્ને પક્ષો એક સમવાય ઉકેલ માટે સંમત થયા અને ટાઈગર્સે તેમની અલગ રાજ્યની લાંબા સમયથી પડતર માગ પડતી મૂકી. એલટીટીઈના પક્ષે આ એક મહત્વનું સમાધાન હતું, કેમકે તે હંમેશાથી સ્વતંત્ર તમિલ રાજ્યનો આગ્રહ સેવતું આવ્યું હતું અને તેણે સરકાર સમક્ષ સમાધાનની રજૂઆત પણ કરી હતી. અગાઉ તે સત્તાસોંપણી કરતા ઓછી કિંમત માટે ભાગ્યે જ સંમત થઈ હતી. બન્ને પક્ષોએ સૌપ્રથમવાર યુદ્ધકેદીઓની અદલબદલ પણ કરી હતી.<ref name="bbct">''બીબીસી ન્યૂઝ'' , [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/country_profiles/1166237.stm ટાઇમલાઇનઃ શ્રીલંકા].</ref> ====દક્ષિણમાં રાજકીય પરિવર્તનો==== 2001ની ચૂંટણીઓ બાદસ, શ્રીલંકાના ઇતિહાસમાં સૌપ્રથમવાર બે જુદા જુદા પક્ષોના માણસો પ્રમુખ અને વડાપ્રધાન બન્યાં. આ સહવાસ કપરો હતો, ખાસ કરીને એટલા માટે કે વડાપ્રધાન વિક્રમસિંઘે અને [[યુએનપી]] આ સંઘર્ષના સમવાય ઉકેલની તરફેણમાં હતા, જ્યારે પ્રમુખ કુમારતુંગાના પક્ષમાં રહેલા કટ્ટરવાદી તત્વો અને અન્ય સિંહાલી રાષ્ટ્રવાદી ઘટક જૂથોએ આનો વિરોધ કર્યો હતો કારણ કે તેમને એલટીટીઈ ઉપર વિશ્વાસ નહોતો. એલટીટીઈએ કરવેરા વસૂલવાની, હથિયારો અને દારૂગોળાની દાણચોરી કરીને પોતાને મજબૂત બનાવવાની, બાળ સૈનિકોને કામે રાકવાની, અને પ્રતિસ્પર્ધી તમિલ જૂથો તથા સરકારના ઇન્ટેલિજન્સ એજન્ટોની હત્યા કરવાની કામગીરી યથાવત રાખી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન, એલટીટીઈ ત્રિંકોમાલી (ગોકન્ના) બંદર (જુઓ [[એલમ યુદ્ધ-5]]) અને પૂર્વીય પ્રદેશમાં શ્રેણીબદ્ધ મહત્વના બેઝ સ્થાપવામાં સફળ પણ થઈ ગઈ હતી. 21 એપ્રિલ, 2003ના રોજ તમિલ ટાઈગર્સે એવી જાહેરાત કરી કે તેઓ કેટલાક "ગંભીર મુદ્દાઓ"ના ઉકેલથી "નાખુશ" હોવાથી તેઓ આગળની વાટાઘાટો સ્થગિત કરી રહ્યાં છે. આ સાથે વાટાઘાટો પડી ભાંગી હતી. ટાઈગર્સે આ પાછળના કારણોમાં વૉશિંગ્ટન ડીસીમાં 14 એપ્રિલે યોજાયેલી પુર્નરચના માટેની વાટાઘાટોમાં તેમને અળગા રખાયા હતા અને તેમને શાંતિનો સંપૂર્ણ આર્થિક બદલો મળી રહ્યો ન હોવાના કારણ આપ્યા હતા. એલટીટીઈના દૃષ્ટિકોણ અનુસાર, યુદ્ધના વિરામને લીધે સર્જાયેલી શાંતિના તેમને જોઇએ તેવા લાભદાયી પરિણામ મળી રહ્યાં નહોતા અને સરકાર નિયંત્રિત ઉત્તરપૂર્વીય વિસ્તારમાં શાંતિ અને એલટીટીઈના તાબા હેઠળના પ્રદેશમાં હિંસાચાર યથાવત રહ્યો હોવાથી અસમાન પરિસ્થિતિ ઉભી થઈ હતી. જો કે, એલટીટીઈએ જણાવ્યું હતું કે તે બે દશકથી ચાલ્યા આવતા આ સંઘર્ષના સમાધાન માટે પ્રતિબદ્ધ છે, પરંતુ સમાધાનની દિશામાં આગળ પ્રગતિ કરતા પૂર્વે ભૂમિ ઉપર પ્રગતિ સાધવી પડે.<ref name="bbc6">{{cite news | url =http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/2964349.stm | title =Tamil Tigers call off peace talks| publisher = BBC News | date = April 21, 2003 | access-date= January 4, 2010}}</ref> 31 ઓક્ટોબરના રોજ, એલટીટીઈએ તેનો પોતાનો શાંતિ પ્રસ્તાવ જારી કર્યો, અને ''[[ઈન્ટરિમ સેલ્ફ ગવર્નિંગ ઓથોરિટી]]'' (આઈએસજીએ) માટે સૂચના આપી. એલટીટીઈના પ્રસ્તાવ પ્રમાણે આઈએસજીએનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ એલટીટીઈના હાથમાં રહે અને ઉત્તર તથા પૂર્વમાં (જુઓ [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3232913.stm પ્રસ્તાવોનું સંપૂર્ણ લખાણ]) તે વ્યાપક સત્તાઓ ભોગવે તેમ હતી. આને લીધે દક્ષિણમાંના કટ્ટરવાદી તત્વોની નકારાત્મક પ્રતિક્રિયાને જન્મ આપ્યો, આ લોકોએ વિક્રમસિંઘે પર ઉત્તર તથા પૂર્વ પ્રદેશ એલટીટીઈને ધરી દેવાનો આરોપ મૂક્યો. પોતાના પક્ષમાં જ પગલા લેવા માટે સર્જાયેલા દબાણને કારણે, કુમારતુંગાએ કટોકટીની જાહેરાત કરી અને સરકારનાં ત્રણ મુખ્ય મંત્રાલયો - સમૂહ માધ્યમોનું મંત્રાલય, ગૃહ મંત્રાલય અને મહત્વનું ગણાતું સંરક્ષણ મંત્રાલય પોતાને હસ્તક લીધાં.<ref name="bbc7">{{cite news | url =http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3239303.stm | title =Sri Lanka thrown into political crisis| publisher = BBC News | date = November 4, 2003 | access-date= January 4, 2010}}</ref> બાદમાં, તેમણે જેવીપી સાથે ગઠબંધનની રચના કરી, જે [[યુનાઈટેડ પિપલ'સ ફ્રીડમ અલાયન્સ]] તરીકે ઓળખાતું હતું. આ અલાયન્સે આઇએસજીએનો વિરોધ કર્યો અને એલટીટીઈ વિરુદ્ધમાં અમુક નીતિઓને વળગી રહેવાની તરફેણ કરી, તેમજ નવેસરથી ચૂંટણીઓ યોજવાનું આહવાન આપ્યું. 8 એપ્રિલ, 2004ના રોજ યોજાયેલી [[ચૂંટણીઓ]]માં, યુપીએફએનો વિજય થયો અને [[મહિન્દા રાજાપક્ષે]]ની વડાપ્રધાન તરીકે નિમણૂંક થઈ. નવી સરકારે શાંતિ પ્રક્રિયાને યથાવત રાખવાની તેમજ વાતચીતના આધારે સંઘર્ષનો ઉકેલ લાવવાની પોતાની મહેચ્છા વ્યક્ત કરતા ફરી સંઘર્ષના મંડાણ થવાની દહેશતો ખોટી સાબિત થઈ. ===એલટીટીઈનું વિભાજન=== દરમિયાન, માર્ચ 2004માં એલટીટીઈની ઉત્તરીય અને પૂર્વીય શાખાઓમાં ગંભીર તડાં પડ્યાં. એલટીટીઈના પૂર્વના કમાન્ડર અને પ્રભાકરનનાં વિશ્વાસું અધિકારી [[કર્નલ કરુણા]]એ એવો દાવો કર્યો કે શ્રીલંકાના પૂર્વ ભાગના તમિલોને અપૂરતા સાધનો અને સત્તા આપવામાં આવી રહ્યાં છે તથા એલટીટીઈના પૂર્વ વિભાગમાંથી 5,000 સૈનિકો પોતાની સાથે લઈ લીધા. એલટીટીઈના ઇતિહાસમાં કોઈના દ્વારા વ્યક્ત કરાયેલો આ સૌથી મોટો મતભેદ હતો અને એલટીટીઈની અંદર જ આંતરવિગ્રહ તોળાઈ રહેલો જણાતો હતો. સંસદીય ચૂંટણી બાદ, ત્રિન્કોમાલીની (જે પહેલા ગોકન્ના તરીકે ઓળખાતું હતું) દક્ષિણે થયેલી ટૂંકી લડાઈને કારણે કરુણાના જૂથમાં ઝડપથી પીછેહટ અને આત્મસમર્પણ થયું, આખરે ખુદ કરુણા સહિત આ જૂથના નેતાઓ અજ્ઞાતવાસમાં જતા રહ્યાં, તેણે શાસક પક્ષના શક્તિશાળી રાજકારણી [[સૈયદ અલી ઝહીર મૌલાના]]ને છટકી જવામાં મદદ કરી. જો કે, "કરુણા જૂથે" પૂર્વમાં નોઁધપાત્ર ઉપસ્થિતિ જાળવી રાખી હતી અને એલટીટીઈની સામે હુમલાઓ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું.<ref name="nyt2">{{cite news | url =http://www.nytimes.com/2006/12/31/world/asia/31lanka.html?_r=1&oref=slogin | title =Sri Lanka Says Rebels Took Losses in Raids| publisher = New York Times | date = December 31, 2006}}</ref> એલટીટીઈએ સૈન્ય ઉપર અલગ થયેલા જૂથને છૂપો ટેકો આપવાનો આક્ષેપ કર્યો. ત્યારબાદ આ જૂથે [[તમિલઈલા મક્કલ વિદુથલાઈ પુલિકલ]] (ટીએમવીપી) નામનો એક રાજકીય પક્ષ સ્થાપ્યો અને ભવિષ્યમાં ચૂંટણી લડવાનો આશાવાદ વ્યક્ત કર્યો. આ ધમાચકડીના મોટાભાગના સમયગાળા દરમિયાન યુદ્ધવિરામ રહ્યો, શ્રીલંકા મોનિટરિંગ મિશન (એસએલએમએમ) દ્વારા કરાયેલી નોંધણી અનુસાર આ દરમિયાન એલટીટીઈ દ્વારા આશરે 3,000 વખત અને શ્રીલંકાના સૈન્ય દ્વારા લગભગ 300 વખત યુદ્ધવિરામનો ભંગ કરાયો હતો.<ref>શ્રીલંકા પીસ સેક્રેટેરિયટ રિપોર્ટ, 2005</ref> બન્ને પક્ષો એકબીજાની વિરુદ્ધમાં છૂપી ગતિવિધિ હાથ ધરી રહ્યાં છે તેવા બન્ને પક્ષના સામસામાં આક્ષેપોને લીધે પરિસ્થિતિ વધુ વણસી. સરકારે એવો દાવો કર્યો કે એલટીટીઈ રાજકીય વિરોધીઓને ખતમ કરી રહી છે, બાળકોને કામે રાખી રહી છે, હથિયારો આયાત કરી રહી છે, અને સરકારના સુરક્ષા અને ગુપ્તચર અધિકારીઓની હત્યા કરી રહી હતી. બળવાખોરોએ સરકાર ઉપર એવો આક્ષેપ મૂક્યો કે તે તેમની વિરુદ્ધમાં અર્ધસૈનિક જૂથો, ખાસ કરીને કરુણા જૂથને મદદ કરી રહી છે. ===સુનામી અને તેના પછીનો ઘટનાક્રમ=== 26 ડિસેમ્બર, 2004ના રોજ, [[ભારતીય સમુદ્રનું સુનામી]] શ્રીલંકા પર ત્રાટક્યું, અને 30,000 કરતા પણ વધુ લોકો માર્યા ગયા, અને અન્ય ઘણાંબધા ઘરવિહોણાં બન્યા. દાતા રાષ્ટ્રોએ મદદ મોકલી, પરંતુ તરત જ એલટીટીઇના અંકુશ હેઠળના પ્રદેશોમાં તેનું વિતરણ કેવી રીતે થવું જોઈએ તે અંગે મતભેદો ઊભર્યા. 24 જૂન સુધીમાં, સરકાર અને એલટીટીઇ પોસ્ટ-સુનામી ઓપરેસનલ મેનેજમેન્ટ સ્ટ્રક્ચર (પી-ટીઓએમએસ) અંગે સંમત થયા, પરંતુ જેવીપીએ તેની તીખી આલોચના કરી, જેણે સરકારનો વિરોધ કર્યો. પી-ટીઓએમએસની કાયદેસરતાને અદાલતોમાં પણ પડકારવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ પ્રમુખ કુમારતુંગાને પી-ટીઓએમએસનું વિસર્જન કરવું પડ્યું, જેના કારણે વ્યાપકપણે એવી આલોચના થઈ કે દેશની ઉત્તર અને પૂર્વમાં પૂરતી મદદ પહોંચી રહી નહોતી. જો કે, સુનામીની તુરંત બાદ ઉત્તરમાં હિંસાના દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હતો. 12 ઓગસ્ટ, 2005ના રોજ શ્રીલંકાના તમિલ વિદેશ પ્રધાન [[લક્ષ્મણ કાદિરગામાર]], કે જેઓ વિદેશી મુત્સદ્દીઓમાં ઉચ્ચ માનપાન ધરાવતા હતા અને એલટીટીઈના તીવ્ર આલોચક હતા, તેમને પોતાના જ ઘરમાં કથિતપણે એલટીટીઇના હુમલાખોર દ્વારા મોતને ઘાટ ઉતારી દેવામાં આવ્યા.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4147196.stm |title=Senior Sri Lanka minister killed |access-date= 2005-08-13 |work=BBC News | date=August 13, 2005}}</ref> તેમની હત્યાને પગલે વિદેશી સમાજમાં એલટીટીઈની પ્રતિષ્ઠામાં ઘટાડો થયો, અને આ બનાવ એવા સમયે બન્યો કે જ્યારે એલટીટીઈ વિદેશી રાષ્ટ્રોની મોટાભાગની સહાનૂભુતિ ગુમાવી ચૂકી હતી. તેથી જ, 2006માં જ્યારે એલટીટીઇએ મવિલ ઓયા (મવિલ આરુ)ના પાણીના દરવાજા બંધ કરી દેવાતા શ્રીંલંકાની સરકારે એલટીટીઇની વિરુદ્ધમાં સૈન્ય ગતિવિધિ હાથ ધરી, તે સમયે આંતરરાષ્ટ્રીય સમાજ ચૂપ રહ્યો હતો. [[શ્રીલંકાની સર્વોચ્ચ અદાલતે]] પ્રમુખ કુમારતુંગાની બીજી અને આખરી મુદત પૂરી થયેલી જાહેર કરીને તેમને નવેસરની ચૂંટણી યોજવાનો આદેશ આપતા વધુ રાજકીય પરિવર્તનો સર્જાયા. નવેમ્બરમાં યોજાયેલી [[ચૂંટણી]]ના મુખ્ય ઉમેદવારોમાં યુએનએફના ઉમેદવાર હતા એલટીટીઈ સાથે ફરી વાતચીત શરૂ કરવાની તરફેણ કરનાર ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન રાનિલ વિક્રમસિંઘે, અને યુપીએફએના ઉમેદવાર હતા એલટીટીઇ વિરુદ્ધ કડક વલણ અપનાવનાર અને યુદ્ધવિરામ અંગે ફરી ચર્ચાની માગ કરનાર વડાપ્રધાન રાજાપક્ષાનો સમાવેશ થતો હતો. એલટીટીઇએ તમિલો દ્વારા ચૂંટણીઓના [[બહિષ્કાર]] કરવાનું ખુલ્લું એલાન આપ્યું. આ પૈકીના ઘણા લોકો વિક્રમસિંઘેને મત આપે તેવી સંભાવના હતી, તેમના મત નહીં પડવાની ઘટના વિક્રમસિંઘેની વડાપ્રધાન બનવાની તક માટે નકારાત્મક સાબિત થઈ અને રાજાપક્ષે પાતળી સરસાઇથી જીતી ગયા. ચૂંટણી બાદ, એલટીટીઇના નેતા [[વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરને]] પોતાના વાર્ષિક સંબોધનમાં જણાવ્યું હતું કે જો સરકાર શાંતિની દિશામાં ગંભીરતાપૂર્વક પગલા લેશે નહિ તો ટાઈગર્સ 2006માં તેમના સંઘર્ષને પુનર્જીવિત કરશે. ==વિગ્રહનો પુનઃ પ્રારંભ== પ્રભાકરનના સંબોધનનાં થોડા દિવસો બાદ જ, હિંસાનો નવેસરથી દોર શરૂ થયો. ડિસેમ્બર 2005ના પ્રારંભમાં, ઉત્તરપૂર્વમાં ગોરિલા ગતિવિધિનું પ્રમાણ વધ્યું, જેમાં [[બેધારી સુરંગ]] દ્વારા કરાયેલા હુમલાઓનો સમાવેશ થતો હતો જેમાં સરકારના 150 સૈનિકો માર્યા ગયા હતા. આ સિવાય આ ગતિવિધિઓમાં [[સી ટાઈગર્સ]] અને શ્રીલંકાનાં જળસેના વચ્ચેની અથડામણો, એલટીટીઇ-તરફી પત્રકાર [[તરાકી શિવરામ]] અને એલટીટીઇ-તરફી સાંસદ [[જોસેફ પેરારાજાસિંઘમ]]ની કથિતપણે શ્રીલંકા સરકાર દ્વારા હત્યાનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="st1">{{cite news | url =http://www.sundaytimes.lk/060430/index.html | title =How President decided on retaliation| work =|publisher = The Sunday Times|date = April 30, 2006}}</ref> 2008ના પ્રારંભમાં, આંતરવિગ્રહનું લક્ષ્ય નાગરિક લક્ષ્યાંકો ભણી ફેરવાયું, અને દેશના મોટાભાગના હિસ્સાઓમાં નિત્ય આવજા કરતી બસો અને ટ્રેઈનોમાં બોમ્બ ધડાકા કરવામાં આવ્યા.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7440183.stm|title=Sri Lanka's war turns on civilians|work=BBC News|date=6 June 2008 | access-date= January 4, 2010}}</ref> કોલમ્બોની અંદર અને બહાર આવજા કરતી બસોમાં શ્રેણીબદ્ધ હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://english.aljazeera.net/NR/exeres/BCADEB7F-1755-4499-8719-C5E4181273B7.htm શ્રીલકામાં સર્જાયેલા ઘાતક બસ ધડાકા].</ref> ====વાટાઘાટો અને વધુ હિંસા==== આ હિંસાચારને નજર સમક્ષ રાખીને, [[ટોકિયો]] ડોનર કોન્ફરન્સનાં ઉપ-પ્રમુખે બન્ને પક્ષોને મંત્રણાના ટેબલ ઉપર પરત આવવા આહવાન આપ્યું. ખાસ કરીને કો-ચૈર યુનાઈટેડ સ્ટેટસે એલટીટીઈ દ્વારા આચરવામાં આવી રહેલી હિંસાની ભારે ટીકા કરી હતી. [[યુએસ સ્ટેટ વિભાગ]]ના અધિકારીઓ તેમજ શ્રીલંકા ખાતેના યુએસનાં રાજદૂતે ટાઈગર્સને ચેતવણી આપતા જણાવ્યું હતું કે વિગ્રહના માર્ગે પરત ફરવાને કારણે શ્રીલંકાનું સૈન્ય વધુ સક્ષમ અને વધુ કૃતનીશ્ચયી બનશે.<ref name="ind1">{{cite news| url =http://news.independent.co.uk/world/asia/article338232.ece| title =Sri Lanka bomb attack fuels fear of return to civil war| work =Justin Huggle| publisher =[[The Independent]]| date =January 13, 2006| location =London| first =Justin| last =Huggler| access-date =April 9, 2010| archive-date =જાન્યુઆરી 10, 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080110153720/http://news.independent.co.uk/world/asia/article338232.ece| url-status =dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080110153720/http://news.independent.co.uk/world/asia/article338232.ece |date=જાન્યુઆરી 10, 2008 }}</ref> વાટાઘાટ ચાલી રહી હતી તેવા સમયે નાગરિકોને લક્ષ્ય બનાવીને હિંસાચાર કરવામાં આવ્યો હતો. 2 જાન્યુઆરી, 2006ના રોજ [[ત્રિકોમાંલી]] ખાતે સમુદ્રકિનારે હાઈસ્કૂલનાં વિદ્યાર્થીઓ રમી રહ્યા હતા ત્યારે ટૂંક સમય માટે અટકાયત કર્યા બાદ [[પાંચ તમિલ વિદ્યાર્થીઓની ગોળી મારીને હત્યા]] કરી દેવાના બનાવનો પણ આમાં સમાવેશ થતો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.nation.lk/2006/07/23/newsfe3.htm|title=Is the State complacent?|access-date=2007-01-30|work=The Nation|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930224026/http://www.nation.lk/2006/07/23/newsfe3.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ahrchk.net/statements/mainfile.php/2006statements/612/|title='Murder of five Tamil youths highlights need to end impunity' – Govt must protect witnesses to Trinco killings – HRW|access-date=2007-01-30|work=Human Rights Watch|archive-date=2009-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090108034108/http://www.ahrchk.net/statements/mainfile.php/2006statements/612/|url-status=dead}}</ref> બંને પક્ષો વચ્ચેના કરારને બચાવવાના છેલ્લા પ્રયાસ તરીકે, નોર્વેના ખાસ દૂત [[એરિક સોલ્હેઈમ]] અને એલટીટીઈનાં વિચારક એન્ટન બાલાસીન્ઘમ શ્રીલંકા આવી પહોંચ્યા. મંત્રણાનાં સ્થળ વિષે બંને પક્ષો વચ્ચે વ્યાપક મતભેદો હતા; જોકે, સતત પ્રયાસોને લીધેને સફળતા ત્યારે મળી કે જ્યારે બન્ને પક્ષો 7 ફેબ્રુઆરી, 2006ના રોજ નવી વાટાઘાટો 22 ફેબ્રુઆરી તથા 23 ફેબ્રુઆરીએ [[સ્વિટ્ઝરલેન્ડ]]ના [[જીનેવા]]માં યોજી શકાય તે અંગે સંમત થયા. આ વાટાઘાટોમાં સરકાર અને એલટીટીઈ, બન્ને હિંસા ખતમ કરવા તથા 19-21 એપ્રિલના રોજ વધુ વાટાઘાટો યોજવા માટે સંમત થઈ જતા આ વાટાઘાટો "અપેક્ષાથી પણ ઊંચી" સાબિત થઈ.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4742208.stm|title = Sri Lanka foes to 'curb violence'| work =|publisher = BBC News| date = February 24, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> આ વાટાઘાટો યોજાયા પછીના એક સપ્તાહ દરમિયાન, હિંસામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હતો. જો કે, એલટીટીઈએ એપ્રિલમાં જ સૈન્ય વિરુદ્ધના હુમલાઓ ફરી શરૂ કરી દીધા અને તેન પ્રારંભ 11 એપ્રિલના રોજ સૈન્યના વાહનો ઉપર માનવ-વિરોધી ભૂમિગત સુરંગો દ્વારા કરાયેલા હુમલાથી થયો, જેમાં નૌકાદળના 10 ખલાસીઓ માર્યા ગયા. ત્યારપછીના દિવસે, બળવાખોરો દ્વારા કરાયેલા બૉમ્બ હુમલાઓ અને દેશના ઉત્તર-પૂર્વ હિસ્સામાં તોફાનોને લીધે 16 લોકો માર્યા ગયા. સૌપ્રથમ તો, [[ત્રિંકોમાલી]] ખાતે એક ભૂમિગત માનવ-વિરોધી સુરંગનો વિસ્ફોટ થયો, જેમાં બે પોલીસ જવાનો તેમના વાહનમાં જ માર્યા ગયા. બીજો ધડાકો, ભીડભર્યાં શાકભાજીના બજારમાં થયો, જેમાં એક સૈનિક અને થોડાં નાગરિકોનાં જીવ ગયા. આગામી સમયમાં થયેલા તોફાનોમાં એક ડઝન કરતા પણ વધુ લોકો માર્યા ગયા.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4901952.stm|title = Sri Lanka violence leaves 16 dead| publisher = BBC News | date = April 12, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> આ હુમલાઓની જવાબદારી [[અપસર્જીંગ પિપલ'સ ફૉર્સ]] નામના એક સંગઠને લીધી, જે એલટીટીઈ માટે કામ કરતું હોવાનો સૈન્યએ આક્ષેપ કર્યો હતો. આ હિંસાચાર ચાલુ હતો તેવા સમયે, એલટીટીઈએ જીનેવાની વાટાઘાટોને 24-25 એપ્રિલ સુધી મુલતવી રાખવા જણાવ્યું, અને પ્રારંભમાં તો સરકાર આ અંગે સંમત થઈ ગઇ હતી. મંત્રણાઓ બાદ, સરકાર અને બળવાખોરો- બન્ને પક્ષો આંતરરાષ્ટ્રીય યુદ્ધવિરામ નિરીક્ષકો સાથે એલટીટીઈના નેતાઓને 16 એપ્રિલના રોજ એક નાગરિક જહાજમાં લઈ જવામાં આવે તે અંગે સંમત થયા, આ જહાજ દ્વારા આ લોકોને સરકાર અંકુશિત હદ-વિસ્તારમાંથી બહાર લઈ જવાના હતા. જો કે, તમિલ ટાઈગર્સે આ બેઠક રદ કરતા પરિસ્થિતિએ જોરદાર વળાંક લીધો, તેમણે એવો દાવો કર્યો કે તેઓ વળાવિયા તરીકે સાથે આવનારી નૌકાદળની ટૂકડી માટે સંમત થયા નહોતા. એસએલએમએમએ જણાવ્યા અનુસાર, તમિલ બળવાખોરો અગાઉ વળાવિયા તરીકે સાથે આવનારી ટૂકડી માટે સંમત થઈ ગયા હતા. આને લીધે એસએલએમએમનાં પ્રવક્તા હેલન ઓલાફ્સડોટિરે જણાવ્યું કે, "આ સમજૂતીનો એક ભાગ જ હતો. બળવાખોરોએ કલમો કાળજીપૂર્વક વાંચવી જોઈતી હતી. અમે હતાશ થયા છીએ."<ref name="bbc8">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4911554.stm | title = Tamil Tigers harden talks stance| work = | publisher = BBC News| date = April 17, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> 20 એપ્રિલ, 2006ના રોજ, એલટીટીઈએ સત્તાવારરીતે અનિશ્ચિત ગાળા માટે પોતાને શાંતિ પ્રક્રિયાથી અળગી કરી દીધી. તેમણે એવું જણાવ્યું કે પરિવહનનાં પ્રશ્નોને લીધે તેઓ તેમના પ્રાદેશિક નેતાઓને મળી શક્યા નહોતા. આને લીધે કેટલાક વિશ્લેષકો તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સમાજના મનમાં ઊંડો સંશય જાગ્યો, તેમને લાગ્યું કે એલટીટીઇનો પરિવહનનો મુદ્દો એ જીનીવાની શાંતિ વાટાઘાટોમાં ઉપસ્થિતિ ટાળવા માટે વિલંબ કરવાનો કિમીયો હતો.<ref name="bbc9">{{cite news | url = http://www.bbc.co.uk/sinhala/news/story/2006/04/printable/060423_eu_ban.shtml | title = EU ban on LTTE urged| publisher = BBC News | date = April 23, 2006}}</ref> હિંસાચાર વધતો ગયો અને 23 એપ્રિલ, 2006ના રોજ, શંકાસ્પદ એલટીટીઈ સૈનિકોએ [[ત્રિંકોમાલી]] જિલ્લામાં ડાંગર/ચોખાના ખેતરમાં કામ કરી રહેલા [[છ સિંહાલી ખેડૂતોની હત્યા]] કરી નાખી.<ref>{{Cite web |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/COL157189.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2006-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060514204120/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/COL157189.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060514204120/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/COL157189.htm |date=2006-05-14 }}</ref> ત્યારપછીના દિવસે, [[બટ્ટીકલોઆ]]માં બે શંકાસ્પદ તમિલ ટાઈગર્સ બળવાખોરો, એક યુવાન માતાની હત્યા કરીને તેના બાળકનું અપહરણ કર્યા બાદ, સુરંગો બિછાવતા ઝડપાતા તેમને ઠાર મારવામાં આવ્યા.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4937624.stm |title = 'Eight die' in Sri Lanka violence |publisher = BBC News | date = April 24, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> એલટીટીઈએ નૌકાદળના કાફલા ઉપર આત્મઘાતી હુમલો કર્યો જેમાં 18 ખલાસીઓ માર્યા ગયા. ત્યારબાદ ઉત્તરીય શ્રીલંકાના [[નાનકડાં ટાપુ કેટ્સ (ઉરૂથોટા)]]ના ત્રણ ગામોમાં [[અલ્લાઈપિડ્ડી હત્યાકાંડ]] સર્જાયો જેમાં 13 મે, 2006ના રોજ બનેલા જુદા જુદા બનાવોમાં 13 લઘુમતી [[તમિલ]] નાગરિકોની હત્યા કરવામાં આવી.<ref>{{cite news | first = Dumeetha | last = Luthra | title = Sri Lanka villagers flee massacre | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5000920.stm | work = [[BBC]] | date = May 20, 2006 | access-date = 2007-08-16}}</ref> એલટીટીઈ [[બ્લેક ટાઈગર]]ની ગર્ભવતી [[આત્મઘાતી બૉમ્બર]] [[અનોજા કુગેન્થિરાસાહે]] શ્રીલંકાના સૈન્યના કમાન્ડર, લેફ્ટનન્ટ જનરલ [[સરથ ફોન્સેકા]]ની હત્યા કરવાની કોશિશ કરતાં એલટીટીઈની વિરુદ્ધમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ટીકાઓનું પ્રમાણ ઘણું વધી ગયું. આ બનાવમાં બૉમ્બરે દેશની રાજધાની [[કોલમ્બો]]માં [[શ્રીલંકાન સૈન્ય]]નાં મુખ્ય મથક ખાતે પોતાની જાતને ઉડાવી દીધી હતી. આ હુમલામાં લેફ્ટ. જનરલ ફોન્સેકા અને 27 અન્ય લોકો ઈજાગ્રસ્ત થયા, જ્યારે 10 લોકો માર્યા ગયા. આ હુમલાની પ્રતિક્રિયા સ્વરૂપે, 2001ના યુદ્ધવિરામ બાદ સૌપ્રથમવાર, શ્રીલંકાની વાયુસેનાએ દેશના ઉત્તર-પૂર્વીય હિસ્સામાં બળવાખોરોના સ્થાન ઉપર હવાઈ હુમલા કર્યાં.<ref>{{cite news |url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4941744.stm |title = Bomb targets Sri Lanka army chief |publisher = BBC News | date = April 25, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> એક વર્ષ અગાઉ થયેલી લક્ષ્મણ કાદિરગામારની હત્યા અને રજા મનાવવા માટે જઈ રહેલા સુરક્ષા દળનાં 710 નિઃશસ્ત્ર જવાનોને લઇ જઇ રહેલા જહાજ પરના નિષ્ફળ હુમલા ઉપરાંત થયેલો આ હુમલો એક અસરકારક બનાવ સાબિત થયો કેમકે 19 મે, 2006ના રોજ યુરોપીય સંઘે એલટીટીઇને એક ત્રાસવાદી સંગઠન ગણીને તેને ગેરકાયદેસર ઠરાવવાનો નિર્ણય કર્યો. આને પરિણામે યુરોપીય સંઘના સદસ્ય રાષ્ટ્રોમાં એલટીટીઈની મિલ્કતો ટાંચમાં લેવાઈ અને શ્રીલંકામાં પોતાના ત્રાસવાદી અભિયાન માટે ભંડોળ એકત્ર કરવાના એલટીટીઇના પ્રયાસો પર પૂર્ણવિરામ લાગી ગયું. [[યુરોપની સંસદે]] એક નિવેદનમાં એલટીટીઇ તમામ તમિલોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી ન હોવાનું જણાવ્યું અને તેને શ્રીલંકાના ઉત્તરીય તથા પૂર્વીય હિસ્સામાં લોકશાહીનો વિકલ્પ બનવાનું સૂચન કર્યું.<ref name="hindu1">{{cite news| url =http://www.hindu.com/2006/05/31/stories/2006053117200100.htm| title =European Union bans LTTE| work =Amit Baruah| publisher =The Hindu| date =May 31, 2006| access-date =સપ્ટેમ્બર 7, 2010| archive-date =જૂન 1, 2006| archive-url =https://web.archive.org/web/20060601100958/http://www.hindu.com/2006/05/31/stories/2006053117200100.htm| url-status =dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060601100958/http://www.hindu.com/2006/05/31/stories/2006053117200100.htm |date=જૂન 1, 2006 }}</ref> દેશનાં ઉત્તર અને પૂર્વ ભાગમાં હુમલાઓ યથાવત રહ્યાં હતા, તેવા સમયે નોર્વેના ઓસ્લોમાં 8-9 જૂનનાં રોજ નવી વાટાઘાટો યોજવાનું નક્કી થયું. બન્ને પક્ષોનાં પ્રતિનિધિ મંડળો ઓસ્લો આવી પહોંચ્યા, પરંતુ એલટીટીઇએ પોતાના ટાઈગર્સને વાટાઘાટોના સ્થળ સુધીની મુસાફરી માટે સુરક્ષિત માર્ગની છૂટ આપવામાં ન આવી હોવાનો આક્ષેપ કરીને સરકારના પ્રતિનિધિ મંડળ સાથે પ્રત્યક્ષ બેઠક યોજવાનો ઇનકાર કરી દેતા વાટાઘાટો રદ કરાઈ. નોર્વેના મધ્યસ્થી એરિક સોલ્હેઇમે પત્રકારોને જણાવ્યું કે એલટીટીઇએ આ વાટાઘાટો પડી ભાંગવા અંગેની સીધી જવાબદારી સ્વીકારવી જોઈએ.<ref name="bbc10">{{cite news | url =http://www.bbc.co.uk/sinhala/news/story/2006/06/060609_saroj-oslo.shtml| title =Collapse of talks | work =Saroj Pathirana|publisher = BBC News|date = June 9, 2006}}</ref> ત્યારબાદ જે હિંસાનો દોર ચાલ્યો, તે પૈકી [[વનકલાઈ હત્યાકાંડ]]માં 8 જૂન, 2006ના રોજ [[શ્રીલંકા]]ના [[મન્નાર]] જિલ્લાના [[વનકલાઈ]] ગામના ચાર લોકોના [[લઘુમતી શ્રીલંકન તમિલો]]ના કુટુંબ પર સિતમ ગુજારીને તેમની હત્યા કરાઈ. માતા અને તેની નવ વર્ષની બાળકીની હત્યા કરતા પૂર્વે બન્નેની પર કથિતપણે બળાત્કાર ગુજારવામાં આવ્યો હતો. બળવાખોરો તરફી ન્યૂઝ સાઈટ [[તમિલનેટ]] દ્વારા પ્રદર્શિત કરાયેલી આ લોકોની લોહીથી ખરડાયેલી લાશોની તસવીરોએ શ્રીલંકા અને વિદેશમાં વિવાદ સર્જ્યો હતો. શ્રીલંકાના સૈન્ય અને તમિલ [[ટાઈગર બળવાખોરો]]એ આ હત્યા માટે એકબીજા ઉપર આક્ષેપો કર્યા હતા.<ref name="ml">{{cite web | url = http://www.themorningleader.lk/20060614/focus.html | title = Another family wiped out in Vankalai | access-date = 2010-09-07 | archive-date = 2009-02-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090220015546/http://www.themorningleader.lk/20060614/focus.html | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220015546/http://www.themorningleader.lk/20060614/focus.html |date=2009-02-20 }}</ref><ref name="hhr">{{cite web|url=http://www.hhr-srilanka.org/hhr/news/summary.pdf|title=Details of few extra judicial claims|format=PDF|access-date=2010-09-07|archive-date=2007-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071127110521/http://www.hhr-srilanka.org/hhr/news/summary.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127110521/http://www.hhr-srilanka.org/hhr/news/summary.pdf |date=2007-11-27 }}</ref><ref name="AN">{{cite web| url = http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=6425 | title = People terrorized after massacre of Tamil family}}</ref><ref name="pw">{{cite web | url = http://www.peacewomen.org/resources/Human_Rights/Statement_womensgroup.html | title = Statement by women for democracy and human rights | access-date = 2010-09-07 | archive-date = 2008-05-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080516230758/http://www.peacewomen.org/resources/Human_Rights/Statement_womensgroup.html | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516230758/http://www.peacewomen.org/resources/Human_Rights/Statement_womensgroup.html |date=2008-05-16 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs06/sri_lanka_021106.doc|title=Country of origin information report– Sri Lanka|access-date=2010-09-07|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325153828/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs06/sri_lanka_021106.doc|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325153828/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs06/sri_lanka_021106.doc |date=2009-03-25 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.peacewomen.org/resources/Human_Rights/Statement_womensgroup.html|title= Sri Lankan Combatants Rape Women to Terrorize|access-date= 2010-09-07|archive-date= 2008-05-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20080516230758/http://www.peacewomen.org/resources/Human_Rights/Statement_womensgroup.html|url-status= dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516230758/http://www.peacewomen.org/resources/Human_Rights/Statement_womensgroup.html |date=2008-05-16 }}</ref> 15 જૂન, 2006ના રોજ [[કબિથિગોલ્લેવા હત્યાકાંડ]] પણ થયો જેમાં એલટીટીઇએ એક બસ પર હુમલો કરીને ઓછામાં ઓછાં 64 સિંહાલી નાગરિકોને મારી નાખ્યા હતા અને તેને કારણે શ્રીલંકાની વાયુસેના<ref name="usinfo1">''યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઇન્ટરનેશનલ ઇન્ફર્મેશન પ્રોગ્રામ્સ'' ", [http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&amp;y=2006&amp;m=June&amp;x=20060615115032ndyblehs0.351742&amp;t=livefeeds/wf-latest.html યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા શ્રીલંકામાં બસ પરના આતંકવાદી હુમલાઓની આલોચના] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219172235/http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2006&m=June&x=20060615115032ndyblehs0.351742&t=livefeeds%2Fwf-latest.html |date=2007-12-19 }}.</ref>એ વધુ હવાઈ હુમલા કરવા પડ્યાં હતા. આ સિવાય, 26 જૂનનાં રોજ એલટીટીઈની આત્મઘાતી બૉમ્બરે શ્રીલંકાના ત્રીજા ક્રમનાં સર્વોચ્ચ સૈન્ય અધિકારી અને ડેપ્યુટી ચીફ ઓફ સ્ટાફ [[જનરલ પરામી કલુટુંગા]]ને મોતને ઘાટ ઉતારી દીધા.<ref name="bbc11">{{cite news | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5115968.stm| title =Sri Lanka general killed in blast| work =|publisher = BBC News|date = June 26, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> આ બનાવોને લીધે [[એસએલએમએમ]]ને પ્રશ્ન થયો કે હજુ પણ યુદ્ધવિરામ ચાલુ રાખી શકાય કે કેમ.<ref name="slmm1">{{cite web|url= http://www.slmm.lk/intros/press_releases.htm|title= Press releases|access-date= 2006-08-07|date= |work= |publisher= Sri Lanka Monitoring Mission|archive-date= 2007-03-12|archive-url= https://web.archive.org/web/20070312223248/http://www.slmm.lk/intros/press_releases.htm|url-status= dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312223248/http://www.slmm.lk/intros/press_releases.htm |date=2007-03-12 }}</ref> જો કે, મોટાભાગના વિશ્લેષકો સતત એવું માનતા હતા કે ફરી પૂર્ણ-ફલકનું યુદ્ધ થવાની શક્યતા નથી અને "નીચી-તીવ્રતા ધરાવતો વિગ્રહ" ચાલુ રહેશે.<ref name="bbc11"></ref> ===માવિલ ઓયા (મવિલ અરુ) જળ તકરાર=== 21 જુલાઈના રોજ એલટીટીઇએ માવિલ ઓયા ([[મવિલ અરુ]]) [[જળાશય]]ના [[સ્લુઈસ ગેટ]] બંધ કરીને સરકારના અંકુશ હેઠળના 15,000 ગામોમાં [[પાણીનો પૂરવઠો]] કાપી નાખ્યો, આ નવી કટોકટીને કારણે યુદ્ધવિરામની સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર કરાયા બાદ સૌપ્રથમવાર વિશાળ-ફલકનો સંઘર્ષ થયો.<ref name="bbc12">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5249884.stm | title = Sri Lanka forces attack reservoir|work =|publisher = BBC News|date=August 6, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> આ ગેટ્સ ખોલાવવા માટે એસએલએમએમ દ્વારા હાથ ધરાયેલી પ્રારંભિક મંત્રણા અને પ્રયાસો નિષ્ફળ નીવડ્યા બાદ, વાયુસેનાએ 26 જુલાઈના રોજ એલટીટીઈના સ્થાનો પર હુમલો કર્યો અને ભૂમિદળોએ આ ગેટ ખોલાવવા માટે અભિયાન શરૂ કર્યું.<ref name="dm1">{{cite news | url = http://www.dailymirror.lk/2006/07/27/front/6.asp | title = Air Force jets hit LTTE targets|work =Sunil Jayasiri|publisher = The Daily Mirror| date =July 27, 2006}}</ref> ત્યારબાદ 8 ઓગસ્ટના રોજ આ સ્લુઈસ ગેટ ખોલવામાં આવ્યા, આ ગેટ ખરેખર કોણે ખોલ્યા તે અંગેના અહેવાલો વિરોધાભાસી છે. શરૂઆતમાં, એસએલએમએમએ એવો દાવો કર્યો કે જળાશયના બંધ ગેટ ખોલાવા માટે તેણે એલટીટીઈની સાથે શરતી સમજૂતી સાધી હતી.<ref name="fline1"></ref> જો કે, સરકારના પ્રવક્તાએ એવું જણાવ્યું કે બળવાખોરો<ref name="bbc12"></ref> દ્વારા "સૌદાબાજીના સાધન તરીકે વ્યવહારિક ઉપયોગિતાની વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરી શકાય નહિ" અને સરકારના દળોએ જળાશયની આસપાસના એલટીટીઈના સ્થાનો ઉપર નવેસરથી હુમલા કર્યાં હતા. આ હુમલાને કારણે એસએલએમએમનાં ચીફ ઓફ સ્ટાફે તેની નિંદા કરી અને જણાવ્યું કે "એલટીટીઈએ આ ઓફર કરી હોવાની સરકાર પાસે માહિતી છે." "એ વાત અત્યંત સ્પષ્ટ છે કે તેઓ પાણીમાં રસ ધરાવતા નહોતા. તેઓને અન્ય કશાંકમાં જ રસ હતો."<ref name="bbc12"></ref> એલટીટીઇએ ત્યારપછી એવો દાવો કર્યો હતો કે તેણે "માનવતાના ધોરણે" આ સ્લુઈસ ગેટ ખોલી નાખ્યાં હતા, અલબત્ત તેની સામે સૈન્યના સંવાદદાતાઓએ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે સુરક્ષા દળોએ માવિલ અરુ અનિકટના ચોક્કસ સ્થળે બૉમ્બિંગ કર્યા બાદ તરત જ પાણી વહેવું શરૂ થઈ ગયું હતું.<ref name="st2">''ધ સન્ડે ટાઇમ્સ સિચ્યુએશન રિપોર્ટ'' , [http://sundaytimes.lk/060813/index.html ઇલમ વૉર 4માં વિવિધ મોરચે ભડકો].</ref> આખરે, બળવાખોરો સાથેના ભીષણ યુદ્ધ બાદ, સરકારના દળોએ મવિલ અરુ જળાશય પર 15 ઓગસ્ટના રોજ સંપૂર્ણપણે કબ્જો સ્થાપી દીધો.<ref name="jw1">''ઇકબાલ અથાસ, જેન'સ ડિફેન્સ વિકલી,'' [http://www.janes.com/defence/news/jdw/jdw060817_1_n.shtml શ્રીલંકામાં ભડકી ઉઠેલું પૂર્ણ ફલકનું યુદ્ધ].</ref> ===મુત્તુર અને જાફનામાં એલટીટીઇના આક્રમણો=== માવિલ અરુ (માવિલ ઓયા)ની નજીકમાં ઉગ્ર લડાઈ ચાલી રહી હતી, તેવા સમયે ગોકન્ના (ત્રિંકોમાલી) સુધી પણ હિંસા ફેલાઈ, ત્યાં એલટીટીઇએ શ્રીલંકાના નૌકાદળના મહત્વના મથક ઉપર,<ref name="fline1">{{cite news |url = http://www.hinduonnet.com/fline/fl2316/stories/20060825001405400.htm |title = Water war |work = B. Muralidhar Reddy |publisher = The Hindu |date = August 12, 2006 |access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 |archive-date = ફેબ્રુઆરી 1, 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080201115217/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2316/stories/20060825001405400.htm |url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201115217/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2316/stories/20060825001405400.htm |date=ફેબ્રુઆરી 1, 2008 }}</ref> અને ઓગસ્ટના પ્રારંભમાં સરકારના અંકુશ હેઠળના સમુદ્રતટે વસેલાં વ્યૂહાત્મક મુત્તુર નગર પર હુમલો કર્યો, જેના પરિણામે લગભગ 30 નાગરિકોના મોત નિપજ્યાં તથા આશરે 25,000 લોકો આ વિસ્તારમાંથી વિસ્થાપિત થયા.<ref>{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5240864.stm |title = Civilians die in Sri Lanka clash |work = |publisher = BBC News |date = August 3, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> 2 ઓગસ્ટ, 2006ના રોજ એલટીટીઇએ મુત્તુર<ref name="toi1">{{cite news |url =http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1859354.cms |title = 152 LTTE rebels killed in Sri Lanka |work = |publisher = [[The Times of India]] |date = August 4, 2006}}</ref> પર તોપખાનાં સાથે ભારે હુમલો કર્યો અને ત્યારબાદ તેમાં ઘૂસી જઈને નગરના કેટલાક ભાગો ઉપર નિયંત્રણ મેળવી લીધું, જેને લીધે અથડામણો ફાટી નીકળી.<ref name="hindu2">{{cite news |url = http://www.hindu.com/2006/08/04/stories/2006080408511500.htm |title = 34 killed as LTTE `overruns' Muttur town |work = B. Muralidhar Reddy |publisher = The Hindu |date = August 4, 2006 |access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 |archive-date = સપ્ટેમ્બર 30, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070930235841/http://www.hindu.com/2006/08/04/stories/2006080408511500.htm |url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930235841/http://www.hindu.com/2006/08/04/stories/2006080408511500.htm |date=સપ્ટેમ્બર 30, 2007 }}</ref> સૈન્યએ આનો પ્રતિક્રિયા આપી અને ભારે યુદ્ધમાં એલટીટીઇના આશરે 150 બળવાખોરોને મારી નાખીને 5 ઓગસ્ટના રોજ નગર ઉપર ફરી પોતાનું નિયંત્રણ સ્થાપી દીધું.<ref name="toi1"></ref> તેના ટૂંક સમય બાદ જ, મૂદુથારા (મુથુર)માં ફ્રાન્સની આંતરરાષ્ટ્રીય સદભાવના સંસ્થા [[એક્સન અગેઈન્સ્ટ હંગર]] (એસીએફ)માં કામ કરતા 17 લોકો [[મૃત્યુ પામેલી હાલતમાં મળી આવ્યા]]. આ લોકો તેમની ઓફિસમાં જમીન તરફ મોઢું રાખીને સુતેલી હાલતમાં મળી આવ્યા હતા, તેમણે પહેરેલી ટી-શર્ટ કે જેના પર બુલેટના ઘાનાં નિશાન હતા તેના પરથી એવો સંકેત મળ્યો કે તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી કાર્યકરો હતા. આ હત્યાઓની વિશ્વભરમાંથી વ્યાપક નિદા થઈ.<ref>{{cite web |url= http://www.hindu.com/2006/08/08/stories/2006080808521200.htm |title=15 NGO workers killed |access-date= 2007-01-30 |work=The Hindu}}</ref> એસએલએમએમએ એવો દાવો કર્યો કે આ હુમલા પાછળ સરકારનો હાથ હતો,<ref>{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5298470.stm |title = Military 'killed Lanka aid staff' |publisher = BBC |date = August 30, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> પરંતુ સરકારે આ આક્ષેપોને "ખિન્નતા ઉપજાવનારા અને પક્ષપાતી" ગણાવીને તેને રદિયો આપ્યો હતો, અને જણાવ્યું હતું કે એસએલએમએમને "આ પ્રકારના નિવેદનો આપવાનો કોઈ અધિકાર નથી કારણ કે તેઓ ઓટોપ્સી અથવા પોસ્ટ-મોર્ટમ સાથે સંકળાયેલા નથી."<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5298470.stm | title = Sri Lanka forces attack reservoir|work =|publisher = BBC News|date=August 6, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય ફૉરેન્સિક નિષ્ણાતોની મદદથી સરકારે શરૂ કરેલી સત્તાવાર તપાસ હાલમાં ચાલી રહી છે.<ref>[http://www.foreignminister.gov.au/releases/2007/fa007_07.html ઓસ્ટ્રેલિયાના સુવિખ્યાત ધારાશાસ્ત્રી શ્રીલંકામાં માનવ અધિકારની તપાસમાં મદદરૂપ થશે].</ref> દરમિયાન, દેશની ઉત્તરમાં, 11 ઓગસ્ટના રોજ એલટીટીઈએ [[શ્રીલંકાના સૈન્ય]]ની સુરક્ષા હરોળ પર ભીષણ હુમલો કર્યો, ત્યાર બાદ 2001 પછીની સૌથી લોહિયાળ લડાઈઓ પૈકીની લડાઇ થઈ. આ હુમલાઓમાં એલટીટીઇએ 400થી 500 ફાઈટર્સના જૂથનો ઉપયોગ કર્યો અને તેમાં જમીન તથા અન્ય જગ્યાએથી કરાયેલા હુમલાઓનો સમાવેશ થતો હતો, આ હુમલામાં પલુયાલા ([[પલય]]) ખાતેના લશ્કરના મુખ્ય ઍરબેઝ સહિતના સરકારના સ્થાનો ઉપર ભારે તોપમારો પણ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="hindu3">{{cite news | url = http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200608121801.htm | title = At least 127 combatants killed in Lanka fighting: military | work = | publisher = The Hindu | date = August 12, 2006 | access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date = સપ્ટેમ્બર 30, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070930211134/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200608121801.htm | url-status = dead }}</ref> શરૂઆતમાં, ટાઈગર્સે મુહામલાઈ (મહાકન્દા)ની આસપાસની સૈન્યની સુરક્ષા હરોળને તોડી પાડી, અને ઉત્તર તરફ વધુ આગળ વધ્યાં,<ref name="oi1">{{cite news | url = http://news.oneindia.in/2006/08/12/sri-lanka-rebels-say-destroy-northern-defences-advance-1155353635.html | title = Lanka rebels destroy northern defenses, advance | work = | publisher = One India | date = August 12, 2006 | access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date = મે 10, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110510083652/http://news.oneindia.in/2006/08/12/sri-lanka-rebels-say-destroy-northern-defences-advance-1155353635.html | url-status = dead }}</ref> પરંતુ 10 કલાકની ભીષણ લડાઈ બાદ તેઓ થંભી ગયા. આગામી થોડા દિવસો સુધી આ લડાઈઓ ચાલતી રહી, પરંતુ ભારે જાનહાનિને કારણે એલટીટીઇએ પોતાનું આક્રમણ છોડી દેવું પડ્યું.<ref name="ht1">{{cite news | url = http://www.hindustantimes.com/news/7598_1883909,000500020002.htm | title = Lanka's chilling 2006 timeline | work = PK Balachandran | publisher = [[Hindustan Times]] | date = December 30, 2006 | access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date = સપ્ટેમ્બર 30, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070930045807/http://www.hindustantimes.com/news/7598_1883909,000500020002.htm | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930045807/http://www.hindustantimes.com/news/7598_1883909,000500020002.htm |date=સપ્ટેમ્બર 30, 2007 }}</ref> આ અભિયાનમાં એલટીટીઇએ આશરે 250<ref name="ht1"></ref> સૈનિકો ગુમાવ્યા હોવાનો અંદાજ છે, જ્યારે શ્રીલંકાના 90 સૈનિકો અને ખલાસીઓ પણ માર્યા ગયા હતા.<ref name="usatoday1">{{cite news | url = http://www.usatoday.com/news/world/2006-08-15-sri-lanka_x.htm | title = Fighting rages in northern Sri Lanka in fourth week of hostilities |work = |publisher = [[USA Today]]| date = August 15, 2006}}</ref> ===ચેન્કોલાઈ હવાઈ હુમલો=== શ્રીલંકાની ઉત્તર અને પૂર્વમાં જમીન પર લડાઈ ચાલી રહી હતી, તેવા સમયે શ્રીલંકાની વાયુસેનાએ બળવાખોરોના કબ્જામાં રહેલા મલ્લાઈતિવુ વિસ્તારમાં આવેલી સુવિધાઓ ઉપર હવાઈ હુમલો હાથ ધર્યો, જેમાં [[સંખ્યાબંધ તમિલ છોકરીઓ મૃત્યુ પામી]]. એલટીટીઈએ 61 છોકરીઓના મોત થયા હોવાનો દાવો કર્યો હતો, તેમછતાં એસએલએમએમએ જણાવ્યું કે તેમણે ફક્ત 19 મૃતદેહો જ ગણ્યાં હતા. સરકારે જણાવ્યું કે તે એલટીટીઇની તાલીમ સુવિધા હતી અને આ બાળકો એ એલટીટીઇના બાળ સૈનિકો હતા,<ref name="mg1">{{cite news |url = http://www.mg.co.za/articlepage.aspx?area=/breaking_news/breaking_news__international_news/&articleid=280855|title = Unicef: Bombed orphans were not Tamil Tigers |publisher = [[Mail and Guardian Online]] |date = August 15, 2006}}</ref> અલબત્ત એલટીટીઇએ એવો દાવો કર્યો કે ભોગ બનનાર છોકરીઓ શાળાની વિદ્યાર્થિનીો હતી જે એક અનાથાલયમાં પ્રાથમિક સારવારના કોર્સમાં ભાગ લઇ રહી હતી.<ref name="mg1"></ref> ===પાકિસ્તાનનાં હાઈ કમિશ્નર પર હુમલો=== તે જ દિવસે, શ્રીલંકા ખાતેના [[પાકિસ્તાન]]ના [[હાઈ કમિશ્નર]] [[બશીર વલી મોહમદ]]ને લઇ જઈ રહેલા પર એક [[ઓટો રીક્ષા]]માં છુપાવવામાં આવેલી [[ભૂમિગત માનવ-વિરોધી સુરંગ]] દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો. આ ધડાકામાં હાઈ કમિશ્નર એક પણ ઈજા વગર બચી ગયા, પણ સાત લોકો માર્યા ગયા અને 17 લોકો ઈજાગ્રસ્ત થયા.<ref name="ndtv1">{{cite web|url=http://www.ndtv.com/template/template.asp?id=20040&template=Lanka&callid=0&frmsrch=1&txtsrch=Lanka | title=Lanka blast: Pak envoy safe, 7 killed | author = Rica Roy & Anisa Khan |date=August 14, 2006 | publisher =NDTV }}</ref> આ હુમલાની જવાબદારી એક પણ જુથે સ્વીકારી નહોતી, પણ શ્રીલંકાની સરકારે એલટીટીઈ પર આક્ષેપ કર્યો હતો. [[પાકિસ્તાન]]ના [[હાઈ કમિશ્નર]], [[બશીર વલી મોહમદ]]એ એવો દાવો કર્યો કે પાકિસ્તાનને ડરાવવા માટે,<ref name="at2">{{cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/HI22Df01.html |title=The Pakistani muscle behind Colombo |author=Sudha Ramachandran |date=September 22, 2006 |publisher=Asia Times |access-date=સપ્ટેમ્બર 7, 2010 |archive-date=જુલાઈ 25, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725112954/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/HI22Df01.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725112954/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/HI22Df01.html |date=જુલાઈ 25, 2011 }}</ref> ભારતે આ હુમલો કરાવ્યો હોય તેવી મજબુત ધારણા છે. પાકિસ્તાન શ્રીલંકાની સરકારને સૈન્ય સાધન-સરંજામ પુરા પડતા મુખ્ય સપ્લાયરો પૈકીનું એક છે.<ref name="at2"></ref> પાકિસ્તાને આવનારા મહિનાઓમાં દર 10 દિવસે એક વાર જરૂરી સહાયનું વચન આપ્યું, પાકિસ્તાને મજબુત ટેકાની ખાતરી આપતા શ્રીલંકાનાં સંરક્ષણ સચિવ ગોતાભ્ય રાજપક્ષેએ જાહેરમાં એવું જણાવ્યું કે એલટીટીઈનાં મુખ્ય મથક કિલીનોચ્ચીને ડીસેમ્બરના અંત સુધીમાં મુક્ત કરવામાં આવશે. ===સંપુરનું પતન === હિંસાનો દોર ફરી શરુ થયો ત્યારથી, ત્રીન્કોમાંલી ખાતેના શ્રીલંકાના નૌકાદળનાં વ્યુહાત્મક રીતે અગત્યના<ref name="reuters1">{{cite news|url = http://today.reuters.co.uk/news/CrisesArticle.aspx?storyId=COL24804|title = Sri Lanka army battles rebels in northeast|work = Peter Apps|publisher = Reuters|date = September 12, 2006|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|archive-date = સપ્ટેમ્બર 3, 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20060903184404/http://today.reuters.co.uk/News/CrisesArticle.aspx?storyId=COL24804|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903184404/http://today.reuters.co.uk/News/CrisesArticle.aspx?storyId=COL24804 |date=સપ્ટેમ્બર 3, 2006 }}</ref> મથકને સંપૂર અને તેની આસપાસનાં એલટીટીઈનાં સ્થાનોથી ખતરો હોવા અંગે સૈન્યના ઘટકોમાં ચિંતા વધતી જતી હતી. સમ્પુરનું સ્થાન ત્રિકોમાંલીથી કોદ્દીયારનાં અખાત પર છે.<ref name="saag1">{{cite news|url = http://www.saag.org/%5Cnotes4%5Cnote331.html|title = Sri Lanka: LTTE's moment of truth at Sampur - Update 101|work = Col R Hariharan (retd.)|publisher = South Asai Analysis Group|date = September 8, 2006|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|archive-date = જુલાઈ 6, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070706090043/http://www.saag.org//notes4/note331.html|url-status = dead}}</ref><ref name="hindu4">{{cite news|url = http://www.hindu.com/2006/09/05/stories/2006090505251300.htm|title = Sri Lankan army captures Sampur|work = B. Muralidhar Reddy|publisher = The Hindu|date = September 5, 2006|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|archive-date = ઑક્ટોબર 1, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20071001023247/http://www.hindu.com/2006/09/05/stories/2006090505251300.htm|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001023247/http://www.hindu.com/2006/09/05/stories/2006090505251300.htm |date=ઑક્ટોબર 1, 2007 }}</ref> આ વિસ્તારમાંથી એલટીટીઈનાં થાણાઓમાંથી થતો તોપમારો નૌકાદળના મથકને છિન્નભિન્ન કરીને જાફનાને સૈન્ય પુરવઠો પૂરો પડી શકે એવી એકમાત્ર સૈન્ય કડીને કાપી નાખે અને સૈન્યને સંપૂર્ણપણે અસહાય બનાવી શકે તેવી સંભાવના હતી. નૌકાદળના જહાજોની તમામ હિલચાલ પર પણ એલટીટીઈની ચાંપતી નજર રહેતી હતી.<ref name="saag1"></ref> 2005માં શ્રીલંકાની મુલાકાતે આવેલી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના સૈન્યની સલાહકારી ટૂકડીએ પણ આ દહેશતને ટેકો આપ્યો હતો. માવિલ અરુ (માવિલ ઓયા) અને મુત્તુર (મૂદુથારા)માં અથડામણોને પગલે, એલટીટીઇએ ત્રિંકોમાલી (ગોકન્ના)માં આવેલા નૌકાદળના મથકને લક્ષ્યાંક બનાવીને તીવ્ર હુમલાઓ કર્યાં,<ref name="hindu4"></ref> અને 21 ઓગસ્ટના રોજ, શ્રીલંકાના પ્રમુખ મહિન્દા રાજાપક્ષેએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે સરકારનો આશય સમ્પૂરમાં એલટીટીઇનો ડર નિકાળવાનો હતો.<ref name="hindu4"></ref> 28 ઓગસ્ટના રોજ, શ્રીલંકાનાં સૈન્યએ સમ્પૂર તથા તેની નજીકના કદ્દાઈપરિકચન (ગાયેતા-બારા-હેના) અને થોપ્પુર (થુપાપુરા) વિસ્તારોમાં એલટીટીઇના કૅમ્પ ફરી હાંસલ કરવા માટે આક્રમણ કર્યું. આને કારણે એલટીટીઇએ એવી જાહેરાત કરી કે જો આ આક્રમણ ચાલુ રહેશે, તો યુદ્ધવિરામ સત્તાવાર રીતે પૂરો થશે. એકધારી પ્રગતિ બાદ, 4 સપ્ટેમ્બરના રોજ બ્રિગેડ કમાન્ડર સરથ વિજેસિંઘે<ref name="hindu5"></ref>ની આગેવાની હેઠળનાં શ્રીલંકાના સુરક્ષા દળોએ એલટીટીઇના કબ્જામાંથી સમ્પૂર (સોમાપુરા)ને પુનઃ હાંસલ કર્યું, અને ત્યાં સૈન્યના મથકો સ્થાપવાનું શરૂ કર્યું.<ref>{{cite news |url = http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601080&sid=ax6hzULkWuCE|title = Sri Lanka Army captures Sampur |publisher = [[Bloomberg.com]] |date = September 4, 2006}}</ref> એલટીટીઇએ હારનો સ્વીકાર કર્યો અને પોતે આ વ્યૂહાત્મકરીતે મહત્વના નગરમાંથી પોતાના સૈનિકો "પરત ખેંચ્યાં" હોવાનું જણાવ્યું.<ref>{{cite news |url = http://www.bbc.co.uk/sinhala/news/story/2006/09/060904_sampoor_defeat.shtml| title = LTTE admits defeat in Sampoor|work = |publisher = BBC |date = September 4, 2006}}</ref> 2002માં યુદ્ધવિરામના કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા બાદ પ્રાદેશિક કબ્જામાં થયેલો આ સૌપ્રથમ મહત્વનો ફેરફાર હતો.<ref name="iht1">{{cite news|url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/09/04/asia/AS_GEN_Sri_Lanka.php|title = Sri Lankan military captures key rebel territory, Tigers vow to keep fighting|work = |publisher = International Herald Tribune|date = September 3, 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20080205184829/http://www.iht.com/articles/ap/2006/09/04/asia/AS_GEN_Sri_Lanka.php|archive-date = ફેબ્રુઆરી 5, 2008|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|url-status = live}}</ref> શ્રીલંકાના સૈન્યના અંદાજ પ્રમાણે આ હુમલામાં તેના 33 અધિકારીઓ અને એલટીટીઇના આશરે 200 લડવૈયાઓ માર્યા ગયા હતા.<ref name="hindu5">{{cite news|url = http://www.hindu.com/2006/09/12/stories/2006091204601400.htm|title = Fierce battles continue in Jaffna|work = B. Muralidhar Reddy|publisher = The Hindu|date = September 12, 2006|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|archive-date = માર્ચ 12, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070312233039/http://www.hindu.com/2006/09/12/stories/2006091204601400.htm|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312233039/http://www.hindu.com/2006/09/12/stories/2006091204601400.htm |date=માર્ચ 12, 2007 }}</ref> ===એલટીટીઇની પ્રતિક્રિયા અને આગળની શાંતિ મંત્રણા=== ઓક્ટોબરમાં એલટીટીઇ પુનઃ ત્રાટકી. સૌપ્રથમ તો દેશની ઉત્તરે આવેલા સરકાર તથા એલટીટીઇના અંકુશ હેઠળના વિસ્તારો વચ્ચેનાં ક્રોસિંગ પોઇન્ટરૂપ મુહામલાઈ (મહાકન્દા) ખાતે થયેલા ઉગ્ર યુદ્ધમાં એલટીટીઇએ લગભગ 130 સૈનિકોને મારી નાખ્યા.<ref name="dm2">{{cite news | url = http://www.dailymirror.lk/2006/10/18/front/1.asp | title = No repeat of Muhamalai, President warns; orders full probe into debacle |work =Poorna Rodrigo and Sunil Jayasiri |publisher = The Daily Mirror|date=October 18, 2006}}</ref> થોડા દિવસ બાદ જ, એલટીટીઇના એક આત્મઘાતી બૉમ્બરે દેશની મધ્યમાં આવેલા હાબાર્બા ખાતે ઘરે રજા વિતાવવા માટે પરત ફરી રહેલા [[નૌકાદળના ખલાસીઓના કાફલા ઉપર હુમલો]] કરીને આશરે 100 ખલાસીઓનાં મોત નિપજાવ્યાં.<ref>{{cite news | url = http://www.playfuls.com/news_10_1683-Bloodbath-in-Sri-Lanka-At-Least-100-Unarmed-Sailors-Dead.html | title = Bloodbath in Sri Lanka: At Least 100 Unarmed Sailors Dead | work = | publisher = Playfuls.com | date = October 16, 2006 | access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date = જાન્યુઆરી 13, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090113224201/http://www.playfuls.com/news_10_1683-Bloodbath-in-Sri-Lanka-At-Least-100-Unarmed-Sailors-Dead.html | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113224201/http://www.playfuls.com/news_10_1683-Bloodbath-in-Sri-Lanka-At-Least-100-Unarmed-Sailors-Dead.html |date=જાન્યુઆરી 13, 2009 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6045866.stm| title = Analysis: Sri Lanka military setbacks|work = |publisher = BBC |date = October 16, 2006 | access-date= January 4, 2010}}</ref> તમિલ વિગ્રહના ઇતિહાસનો આ સૌથી ઘાતક આત્મઘાતી હુમલો હતો.<ref name="zaman1">{{cite news | url = http://www.zaman.com/?bl=international&alt=&hn=37451 | title = Bloody Day in Sri Lanka: 103 Dead | work = | publisher = Zaman Daily | date = October 17, 2006 | access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date = મે 11, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110511061254/http://www.zaman.com/?bl=international&alt=&hn=37451 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511061254/http://www.zaman.com/?bl=international&alt=&hn=37451 |date=મે 11, 2011 }}</ref> બે દિવસ બાદ, એલટીટીઇ સી ટાઈગરના લડવૈયાઓએ દેશની દક્ષિણે આવેલા તટીય શહેર [[ગાલે]]માં આવેલા ''દક્ષિણ'' નૅવલ બૅઝ પર હુમલો કર્યો. દક્ષિણના દૂરના પ્રદેશમાં થયેલો આ સૌથી મોટો એલટીટીઈ હુમલો હતો, અને તેમાં એલટીટીઇના 15 લડાયકો સામેલ હતા જેઓ પાંચ સ્યુસાઈડ બૉટ્સમાં આવ્યા હતા. સરકારે આ હુમલાને નિષ્ફળ બનાવ્યો હતો, અને નૌકાદળના મથકને ઓછું નુકશાન થયું હતું. શ્રીલંકાના નૌકાદળના એક નાવિક ઉપરાંત, આ હુમલામાં સામેલ એલટીટીઇના તમામ 15 આત્મઘાતી લડવૈયાઓ પણ માર્યા ગયા હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="hindu6">{{cite news | url = http://www.hindu.com/2006/10/19/stories/2006101915420100.htm | title = LTTE attack on Galle repulsed | work = B. Muralidhar Reddy | publisher = The Hindu | date = October 19, 2006 | access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date = નવેમ્બર 5, 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061105150432/http://www.hindu.com/2006/10/19/stories/2006101915420100.htm | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061105150432/http://www.hindu.com/2006/10/19/stories/2006101915420100.htm |date=નવેમ્બર 5, 2006 }}</ref> આ બનાવો બનવા છતાં, બન્ને પક્ષો 28-29 ઓક્ટોબરના રોજ જીનેવામાં યોજાનારી શાંતિ મંત્રણામાં બિનશરતી ઉપિસ્થિતિ માટે સંમત થયા.<ref name="car1">{{cite news | url = http://conflict-religion.boker.tv/news/conflicts/hinduism/sri_lanka_tamil_tigers_ok_talks_with_sri_lanka_tamil_tigers_agree_to_unconditional_talks_with_sri_lankan_government | title = Sri Lanka - Tamil Tigers OK Talks With Sri Lanka: Tamil Tigers Agree to Unconditional Talks With Sri Lankan Government | work = BHARATHA MALLAWARACHI | publisher = Conflict and Religion | date = October 3, 2006 | access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date = માર્ચ 25, 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090325181330/http://conflict-religion.boker.tv/news/conflicts/hinduism/sri_lanka_tamil_tigers_ok_talks_with_sri_lanka_tamil_tigers_agree_to_unconditional_talks_with_sri_lankan_government | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325181330/http://conflict-religion.boker.tv/news/conflicts/hinduism/sri_lanka_tamil_tigers_ok_talks_with_sri_lanka_tamil_tigers_agree_to_unconditional_talks_with_sri_lankan_government |date=માર્ચ 25, 2009 }}</ref> જો કે, મહત્વનો એ-9 હાઇ-વે ફરી ખુલ્લો મૂકવા અંગે થયેલા મતભેદોને કારણે આ શાંતિ મંત્રણા પડી ભાંગી, આ હાઇ-વે દક્ષિણમાં જાફના અને સરકાર અંકુશિત વિસ્તારોને સાંકળી કડીરૂપ હતો. ઓગસ્ટમાં થયેલી ભીષણ લડાઈ બાદ બંધ કરી દેવાયેલા આ આ હાઇ-વેને એલટીટીઇ પુનઃ શરૂ કરવા ઇચ્છતી હતી, પરંતુ સરકારે ઇનકાર કર્યો, અને જણાવ્યું કે એલટીટીઇ તેનો ઉપયોગ ત્યાંથી પસાર થતા લોકો પાસેથી વેરો વસૂલવા માટે કરશે, વસૂલાયેલા નાણાંનો ઉપયોગ તે સરકારના દળોની વિરુદ્ધ વધુ હુમલાઓ કરવા માટે કરશે.<ref>{{cite news|url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/29/europe/EU_GEN_Switzerland_Sri_Lanka_Talks.php|title = Sri Lankan peace talks end in deadlock over road blockade|work = |publisher = International Herald tribune|date = October 28, 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20061104192937/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/29/europe/EU_GEN_Switzerland_Sri_Lanka_Talks.php|archive-date = નવેમ્બર 4, 2006|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|url-status = dead}}</ref> નવા વર્ષના પ્રારંભ બાદ, [[એલટીટીઇ]]ના શંકાસ્પદ લડવૈયાઓએ દેશની દક્ષિણે બે બસમાં બૉમ્બ ધડાકા કરીને 21 નાગરિકોને મોતને ઘાટ ઉતાર્યાં. સમાચાર અહેવાલોમાં જણાવવામાં આવ્યા પ્રમાણે આ હુમલાઓ એલટીટીઈના હુમલાની તમામ હદોને ઓળંગી ગયા હતા.<ref name="an1">{{cite news | url =http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/COL157334.htm| title =Fear and loathing in south Sri Lanka after bus bombs| work =Buddhika Weerasinghe|publisher = Reuters|date = January 8, 2007}}</ref> શ્રીલકાના પ્રમુખે આ હુમલાઓની નિંદા કરી અને આ હુમલો એલટીટીઇએ કરાવ્યો હોવાનો આક્ષેપ કર્યો,<ref name="mcns1">''મિડીયા સેન્ટર ફોર નેશનલ સિક્યોરિટી'' , [http://www.nationalsecurity.lk/fullnews.php?id=3298 નાગરિકો પર એલટીટીઇના આતંકવાદી હુમલાની સરકાર દ્વારા આલોચના] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223055805/http://www.nationalsecurity.lk/fullnews.php?id=3298 |date=2007-02-23 }}.</ref> અલબત્ત એલટીટીઇએ આમાં પોતાની સામેલગીરી હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. જેન'સ ડિફૅન્સ વિકલીનાં વિશ્લેષક ઇકબાલ અથાસે એવી ટિપ્પણી કરી કે નાગરિકોને લક્ષ્ય બનાવવાની એલટીટીઇની નીતિ એક ચિંતાજનક પરિબળ છે, અને નાગરિકો વિરુદ્ધના વધુ હુમલાઓની શક્યતા નકારી શકાય નહિ.<ref name="glp1">{{cite news| url =http://godlikeproductions.com/news/item.php?keyid=11224&category=1| title =Suspected suicide bomber attacks S. Lanka bus| work =Simon Gardner| publisher =Reuters| date =January 6, 2007}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અન્ય વિશ્લેષકોએ પણ એલટીટીઇના હુમલાની દહેશત વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું હતું કે વિગ્રહના અપેક્ષિત તબક્કામાં બનતું હોય છે તે રીતે નાગરિકોને લક્ષ્યાંક બનાવતા એલટીટીઇના હુમલાઓ વધી શકે છે. યુદ્ધવિરામના સમયગાળા દરમિયાન એલટીટીઇના હુમલાઓનું લક્ષ્ય મોટેભાગે સૈન્ય અને રાજકીય રહ્યું હતું. ===પૂર્વમાં સરકારનું આક્રમણ=== ડિસેમ્બર 2006માં, સૈન્યના કમાન્ડર અને અન્ય વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓએ તેમની એવી યોજના રજૂ કરી કે પહેલા તો એલટીટીઇને શ્રીલંકાના [[પૂર્વીય પ્રદેશ]]માંથી બહાર કાઢવી, અને ત્યારબાદ દેશની ઉત્તરમાં રહેલી એલટીટીઇને પછાડવા માટે સૈન્યની પૂરી તાકાતનો ઉપયોગ કરવો.<ref name="dm1"/> ઉત્તરમાં આક્રમણ માટે સૈન્ય દ્વારા આપવામાં આવેલા કારણોમાં "આ વિસ્તારના નાગરિકોને એલટીટીઇથી મુક્ત કરાવવાની" આવશ્યક્તાનું એક કારણ મુખ્ય હતું, સૈન્યએ જણાવ્યા પ્રમાણે એલટીટીઇ નાગરિક મિલ્કતો પર તોપમારો કરી રહી હતી અને 35,000 લોકોનો માનવ કવચ તરીકે ઉપયોગ કરી રહી હતી.<ref name=reuters-12/14/2006>{{cite news | url =http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/COL298949.htm | title =Sri Lanka military vows to drive Tigers from east coast| work =|publisher = Reuters|date = December 14, 2006}}</ref> સૈન્યના આ દાવાને બાદમાં નાગરિકો દ્વારા સમર્થન મળ્યું જેમણે પત્રકારોને એવું જણાવ્યું હતં કે તેમને તમિલ ટાઈગર્સે બળજબરીથી પોતાના કબ્જામાં રાખ્યાં હતા. <ref name=iht-12/18/2006>{{cite news|url = http://www.iht.com/articles/ap/2006/12/18/asia/AS_GEN_Sri_Lanka_Refugees.php|title = Fleeing Tamil refugees describe being held by separatists as Sri Lanka shelled camps|publisher = International Herald Tribune|date = December 18, 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20080205184839/http://www.iht.com/articles/ap/2006/12/18/asia/AS_GEN_Sri_Lanka_Refugees.php|archive-date = ફેબ્રુઆરી 5, 2008|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|url-status = dead}}</ref> આ સંઘર્ષ ચાલી રહ્યો હતો તે દરમિયાન, 7 નવેમ્બર, 2006ના રોજ [[વહારાઇ બૉમ્બિંગ]] તરીકે ઓળખાતા હત્યાકાંડમાં આશરે 45 તમિલ નાગરિકોના મોત નિપજ્યાં હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ, 8 ડિસેમ્બર, 2006ના રોજ સૈન્યએ [[વકારાઇ]]ને પ્રાપ્ત કરવાના લક્ષ્યાંક સાથે બટ્ટીકોલોઆ જિલ્લામાં એલટીટીઇની સામે આક્રમણની શરૂઆત કરી, જે પૂર્વ પ્રદેશમાં એલટીટીઇનો ગઢ હતો, <ref name=Hindu-12/9/06>{{cite news|url = http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200612091430.htm|title = Heavy fighting in Sri Lanka's restive east, 13 injured|work = |publisher = The Hindu|date = December 9, 2006|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|archive-date = ફેબ્રુઆરી 22, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080222023439/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200612091430.htm|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222023439/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200612091430.htm |date=ફેબ્રુઆરી 22, 2008 }}</ref> પરંતુ આ વિસ્તારમાં નાગરિકોની વિશાળ સંખ્યા તથા વરસતાં [[વરસાદ]]ને લીધે લડાઇના ઓપરેશન હાથ ધરવામાં પડતી મુશ્કેલીને લીધે લડાઈના એક સપ્તાહ બાદ થોડા વખત માટે આ આક્રમણ છોડી દેવામાં આવ્યું. <ref name=saloon-12/16/06>{{cite news|url = http://www.salon.com/wire/ap/archive.html?wire=D8M22IEO0.html|title = 3,000 Tamils Flee to Escape Fighting|work = GEMUNU AMARASINGHE|publisher = The Hindu|date = December 16, 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20070929141203/http://www.salon.com/wire/ap/archive.html?wire=D8M22IEO0.html|archive-date = સપ્ટેમ્બર 29, 2007|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|url-status = live}}</ref> આગામી થોડા સપ્તાહો દરમિયાન, તોળાઇ રહેલા આક્રમણની દહેશતને કારણે એક અંદાજ મુજબ આશરે 20,000 નાગરિકોએ વકારાઇમાંથી સરકારના અંકુશ હેઠળના વિસ્તારોમાં પલાયન કર્યું. જાન્યુઆરીના મધ્યભાગમાં સૈન્યએ નવેસરથી આક્રમણ કર્યું, અને 19 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ વકારાઇ આગળ ધપતાં સૈન્યનાં અંકુશ હેઠળ આવી ગયું. પૂર્વમાં આક્રમણ ચાલી રહ્યું હતું, તેવા સમયે એલટીટીઇ અને અન્ય લોકોએ સરકાર ઉપર 2 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ [[પેદાહુથુરાઇ બૉમ્બ હુમલા]]માં 15 નાગરિકોની હત્યા કરવાનો આક્ષેપ મૂક્યો, આ બનાવમાં [[શ્રીલંકાની વાયુસેના]]એ ઉત્તરીય [[શ્રીલંકા]]ના ઈલ્લુપ્પાઇકડવઇ, કે જેને તે બળવાખોર [[એલટીટીઇ]]નું નૌકા મથક હોવાનો દાવો કરતી હતી, તેના ઉપર બૉમ્બવર્ષા કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/01/02/sri_lankan_air_force_says_tamil_base_hit/|title=Rebel base hit, says government|access-date=2006-01-07|work=Boston.com|archive-date=2007-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310024231/http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/01/02/sri_lankan_air_force_says_tamil_base_hit/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.slmm.lk/press_releases/statement%20-%20air%20strike.pdf|format=PDF|title=Press release on 29 April 2006 SUBJECT: Air strikes violate the Ceasefire Agreement|access-date=2007-03-02|work=SLMM|archive-date=2007-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070625102927/http://www.slmm.lk/press_releases/statement%20-%20air%20strike.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625102927/http://www.slmm.lk/press_releases/statement%20-%20air%20strike.pdf |date=2007-06-25 }}</ref> સૈન્યએ ત્રણ અલગ અલગ દિશામાંથી હુમલા કર્યાં, અને સંરક્ષણ પ્રવક્તા કેહૈલ્યા રામબુકવેલ્લાએ જાહેરાત કરી કે, "વકારાઇના લોકોને આતંકવાદીઓના સકંજામાંથી મુક્ત કરાવવામાં આવ્યા છે". વાકરી (વકારાઇ) ગુમાવવાને લીધે, ઉત્તરમાં રહેલા ટાઈગર્સ અને પૂર્વના તેના લડવૈયા વચ્ચેનો પૂરવઠાનો માર્ગ કપાઈ ગયો હતો તેવુ અનુમાન છે, જેનાથી નબળાં પડેલા ટાઈગર્સની પૂર્વ પરની પકડ ઢીલી પડવા લાગી હતી.<ref>{{cite news | url =http://www.asiantribune.com/index.php?q=node/4211 | title =Tigers admit fall of Vakarai | publisher =Asian Tribune | date =January 20, 2007 | access-date =જુલાઈ 10, 2021 | archive-date =જુલાઈ 26, 2018 | archive-url =https://web.archive.org/web/20180726040911/http://www.asiantribune.com/index.php?q=node%2F4211 | url-status =dead }}</ref><ref>{{cite news | url =http://www.asiantribune.com/index.php?q=node/4208 | title =Sri Lanka Security forces captured LTTE controlled Vaharai | publisher =Asian Tribune | date =January 19, 2007 | access-date =જુલાઈ 10, 2021 | archive-date =જુલાઈ 26, 2018 | archive-url =https://web.archive.org/web/20180726040919/http://www.asiantribune.com/index.php?q=node%2F4208 | url-status =dead }}</ref> સૈન્ય આક્રમણ ચાલી રહ્યું હતું, તેવા સમયે એલટીટીઇએ સરકારના અંકુશ હેઠળના વિસ્તારોમાં નાગરિકો વિરુદ્ધ હુમલાઓ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. 1 એપ્રિલ, 2007ના રોજ, શ્રીલંકાનાં સૈન્યએ એલટીટીઇ ઉપર પૂર્વનાં બટ્ટીકલોઆ જિલ્લામાં છ સિંહાલી સુનામી સહાયનાં કર્મચારીઓની હત્યાનો આરોપ મૂક્યો.<ref name="smh-4/2/07">{{cite news | title=Sri Lanka says rebels killed aid workers | date=April 2, 2007 | url =http://www.smh.com.au/news/World/Sri-Lanka-says-rebels-killed-aid-workers/2007/04/02/1175366108841.html | work =Sydney Morning Herald | access-date = 2007-04-22}}</ref><ref name="toi-4/2/07">{{cite news | title=Tamil Tigers kill 6 civilian workers in Lanka | date=2007-04-02 | url =http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/World/Rest_of_World/Tamil_Tigers_kill_6_civilian_workers_in_Lanka/articleshow/1842392.cms | work =Times of India | access-date = 2007-04-22}}</ref> ત્યારપછીના દિવસે, એલટીટીઇના શંકાસ્પદ લડવૈયાઓએ અમ્પારામાં નાગરિકોને લઇ જતી એક બસમાં બૉમ્બ ધડાકો કરીને 17 લોકોના મોત નિપજાવ્યાં, જેમાં ત્રણ બાળકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો.<ref name="bbc-4/2/07">{{cite news | title=Sri Lanka blast 'kills civilians' | date=2007-04-02 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6517167.stm | work =BBC | access-date = 2007-04-22}}</ref><ref name="mod-bus-4/2/07">{{cite news | title=Seventeen persons killed, over two dozens injured- Ampara [4th Lead] | date=2007-04-02 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070402_07 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-04-22 | archive-date=2007-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070407165748/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070402_07 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070407165748/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070402_07 |date=2007-04-07 }}</ref> મુખ્યત્વે ખાસ દળોના બનેલા નાના જૂથોમાં કામ કરતા સૈનિકો અને કમાન્ડો યુનિટ્સે પૂર્વીય પ્રાંતમાં બાકી બચેલા એલટીટીઇના લડવૈયાઓને સાફ કરવા માટે ફેબ્રુઆરી<ref name="ra-4/12/07"></ref>માં નવું ઓપરેશન શરૂ કર્યું. આ ઓપરેશનનાં ભાગરૂપે, સરકારના દળોએ 28 માર્ચ<ref name="mod-kkd-3/28/07">{{cite news | title=Kokkadicholai LTTE base falls to SL Army | date=2007-03-28 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070328_06 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-04-22 | archive-date=2007-04-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070403180143/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070328_06 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403180143/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070328_06 |date=2007-04-03 }}</ref>ના રોજ એલટીટીઇના મહત્વના મથક ગોકાટગોલ્લા ([[કોક્કાડિચોલઇ]])ને હાંસલ કર્યું અને 12 એપ્રિલના રોજ વ્યૂહાત્મક એ-5 હાઇવે પર કાબુ મેળવ્યો, જેને લીધે 15 વર્ષમાં સૌપ્રથમવાર સંપૂર્ણ હાઇ-વે સરકારના અંકુશ હેઠળ આવી ગયો.<ref name="mod-a5-4/12/07">{{cite news | title=SL Army Troops gain complete control over the A-5 Main Road | date=2007-04-12 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070411_07 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-04-22 | archive-date=2007-09-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070927175656/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070411_07 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927175656/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20070411_07 |date=2007-09-27 }}</ref> આને કારણે પૂર્વમાં એલટીટીઇની ઉપસ્થિતિ ઘટીને માદકલપુવા (બટટ્ટીકલોઆ)ની ઉત્તર-પશ્ચિમે થોપ્પીગલ વિસ્તારના જંગલના 140 ચોરસ કિલોમીટરના એક હિસ્સા પૂરતી સીમિત થઈ ગઇ. સૈન્યના અંદાજ પ્રમાણે, આ આક્રમણમાં 9 સૈનિકો અને 184 ટાઈગર લડવૈયાઓ માર્યા ગયા, જ્યારે એક પણ નાગરિક જાનહાનિ થઇ નહોતી.<ref name="ra-4/12/07">{{cite news | title=Sri Lanka captures key highway in rebel territory | date=2007-04-12 | url =http://www.radioaustralia.net.au/news/stories/s1895901.htm | work =Radio Australia | access-date = 2007-04-22}}</ref> ===ઉત્તરમાં સરકારનું આક્રમણ. એલટીટીઇની નેતાગીરીને લક્ષ્યાંક બનાવાઈ=== ઉત્તરમાં મહિનાઓ સુધી છૂટીછવાઇ લડાઇ ચાલી આવતી હતી, પરંતુ સપ્ટેમ્બર 2007 બાદ તેની તીવ્રતામાં વધારો થયો. આગલી સુરક્ષા હરોળમાં થયેલી અથડામણો દરમિયાન, બન્ને પક્ષોએ તેમના દળોને અલગ અલગ કરીને, એકબીજા ઉપર ભારે તોપમારો કર્યો, ત્યારબાદ લશ્કરી ચડાઇ કરવામાં આવી.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7046629.stm | title = Sri Lanka on brink of all-out war | publisher = BBC News| date = October 16, 2007 | access-date = 2007-12-31}}</ref> 22 ડિસેમ્બર, 2007 સુધીમાં, શ્રીલંકાનાં સૈન્યની આગળ વધતી કૂમકો સામે એલટીટીઇ ઉયિલન્કુલામા અને થામ્પાનાઇ હારી ગયું.<ref name="mod-ma-12/22/07">{{cite news | title=LTTE defences in Mannar and Vavuniya fall to army; terrorists on the run with soaring casualties | date=December 22, 2007 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071222_08 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-12-31 | archive-date=2007-12-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071225110603/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071222_08 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225110603/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071222_08 |date=2007-12-25 }}</ref> 29 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ, સૈન્યએ [[મન્નાર જિલ્લા]]માં આવેલા એલટીટીઇના ગઢ પેરાપ્પાકંદલ પર વિજય મેળવી લીધો.<ref name="mod-ma-12/29/07">{{cite news | title=SLA overruns LTTE stronghold: several LTTE leaders injured- Mannar | date=2007-12-29 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071229_04 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-12-31 | archive-date=2007-12-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071230211156/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071229_04 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230211156/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071229_04 |date=2007-12-30 }}</ref><ref name="mod-ma-12/30/07">{{cite news | title=33 terrorists killed, 38 wounded: SLA overruns LTTE stronghold- Mannar | date=2007-12-30 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071230_02 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-12-31 | archive-date=2007-12-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071230220342/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071230_02 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230220342/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071230_02 |date=2007-12-30 }}</ref> [[સન્ડે ઓબ્ઝર્વર]]ને આપેલી એક મુલાકાતમાં સૈન્યના કમાન્ડર લેફ્ટનન્ટ જનરલ સરથ ફોન્સેકાએ જણાવ્યું હતું કે સૈન્યએ એલટીટીઇની અગ્રિમ સુરક્ષા હરોળ પર કાબુ મેળવી લીધો હતો અને એલટીટીઇના વન્ની મથકને તમામ દિશાએથી ઘેરી લીધું હતું. તેમણે એવું પણ જણાવ્યું હતું કે આશરે 3,000 ટાઈગર્સ બચ્યાં છે અને આગામી વર્ષના પ્રથમ છ મહિનાની અંદર સૈન્ય તેમનો જડમૂળથી નાશ કરવાનો આશય ધરાવે છે.<ref name="mod-no-12/30/07">{{cite news | title=Wanni is surrounded on all prongs | date=December 30, 2007 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071230_05 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-12-31 | archive-date=2008-01-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080101155601/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071230_05 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080101155601/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071230_05 |date=2008-01-01 }}</ref> એક દિવસ બાદ ભૂમિદળ, વાયુસેના અને નૌકાદળના કમાન્ડરોએ ઓછાં આશાવાદી નિવેદનો આપ્યા હતા. સૈન્યએ વન્નીમાં અંદાજિતપણે 5,000 ટાઈગર્સનો મુકાબલો કરવાનો હતો. સૈન્યના કમાન્ડર હાલની લડાઇને અગ્રિમ સુરક્ષા હરોળોમાં લઇ જઇને ઓગસ્ટ 2008માં લડાઇને નિર્ણાયક તબક્કામાં લાવવા માગતા હતા. કમાન્ડરના દૃષ્ટિકોણ અનુસાર, 2008માં એલટીટીઇને હરાવવું અત્યંત આસાન હતું.<ref name="autogenerated2">{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Forces' Chiefs predict Tiger extinction in 2008 | date=2007-12-31 | publisher= | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071231_01 | work=Ministry of Defence | pages= | access-date=2007-12-31 | language= | archive-date=2008-01-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080101155611/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071231_01 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080101155611/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071231_01 |date=2008-01-01 }}</ref> [[શ્રીલંકાના સૈન્ય]]એ એવો દાવો કર્યો હતો કે [[શ્રીલંકાની વાયુસેના]] દ્વારા 26 નવેમ્બર, 2007ના રોજ જયંથિનગરમાં આવેલા એક બંકર કૉમ્પલૅક્સ પર કરાયેલા હવાઈ હુમલા દરમિયાન એલટીટીઇના નેતા [[વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન]]ને ગંભીર ઈજા થઈ હતી.<ref name="mod-vp-12/19/07">{{cite news | title=Prabhakaran injured in air attack | date=December 19, 2007 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071219_05 | work=Ministry of Defence | access-date=2007-12-26 | archive-date=2007-12-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071221192746/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071219_05 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221192746/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20071219_05 |date=2007-12-21 }}</ref> અગાઉ, 2 નવેમ્બર, 2007ના રોજ, બળવાખોરોની રાજકીય પાંખના વડા [[એસ. પી. થમિલસેલ્વન]] સરકારના બીજા એક હવાઇ હુમલામાં માર્યા ગયા હતા.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7074450.stm | title = Senior Tamil Tiger leader killed | publisher = BBC News| date = November 2, 2007 | access-date = 2007-12-31}}</ref> શ્રીલંકાની વાયુસેના એલટીટીઇની સંપૂર્ણ નેતાગીરીનો નાશ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ હતી.<ref name="autogenerated2"></ref> એક એલટીટીઇ-તરફી વૅબસાઇટે જણાવ્યા અનુસાર, 5 જાન્યુઆરી, 2008ના રોજ, શ્રીલકાના સૈન્યનાં શંકાસ્પદ ડીપ પેનિટ્રેશન યુનિટ દ્વારા કરાયેલા એક [[ભૂમિગત સુરંગ]] હુમલામાં એલટીટીઇની મિલિટરી ઇન્ટેલિજન્સનાં વડા કર્નલ ચાર્લ્સનું મોત થયું હતું.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7173679.stm | title = Tamil intelligence chief killed | publisher = BBC News| date = January 6, 2008 | access-date = 2008-01-06}}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=24197 | title = LTTE's Head of Military Intelligence killed in Claymore ambush | publisher = [[TamilNet]]| date = January 6, 2008 | access-date = 2008-01-06}}</ref> ==યુદ્ધવિરામમાંથી સરકારના ખસી ગયા બાદની સમયરેખા== 2 જાન્યુઆરી, 2008ના રોજ, શ્રીલંકાની સરકારે સત્તાવારરીતે પોતે યુદ્ધવિરામમાંથી ખસી ગયા હોવાની જાહેરાત કરી.<ref name="afp">{{cite news| url = http://www.france24.com/france24Public/en/archives/news/world/20080102-sri-lanka-tamil-tiger-cease-fire-end.php| title = Government ends ceasefire with Tamil Tigers| publisher = Agence France Presse| date = January 2, 2008| archive-url = https://web.archive.org/web/20081205104725/http://www.france24.com/france24Public/en/archives/news/world/20080102-sri-lanka-tamil-tiger-cease-fire-end.php| archive-date = ડિસેમ્બર 5, 2008| access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010| url-status = live}}</ref> સંરક્ષણ સચિવ [[ગોતભ્ય રાજાપક્ષા]]એ 29 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ આની માગ કરી હતી, તેના બાદ સરકારે આ પગલું લીધું.<ref name="Daily">{{cite news|url = http://www.dailynews.lk/2007/12/29/sec01.asp|title = Ban LTTE, end truce|work = |publisher = Daily News|date = December 29, 2007|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|archive-date = ડિસેમ્બર 31, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20071231054702/http://www.dailynews.lk/2007/12/29/sec01.asp|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071231054702/http://www.dailynews.lk/2007/12/29/sec01.asp |date=ડિસેમ્બર 31, 2007 }}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ,<ref name="State">{{cite news|url = http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2008/jan/98381.htm/|title = Government of Sri Lanka’s Withdrawal from Ceasefire Agreement|publisher = U.S. Department of State|date = January 3, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080104214927/http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2008/jan/98381.htm/|archive-date = જાન્યુઆરી 4, 2008|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|url-status = live}}</ref> કેનેડા <ref name="Foreign">{{cite news|url = http://w01.international.gc.ca/MinPub/Publication.aspx?isRedirect=True&Language=E&publication_id=385729&docnumber=2|title = Statement on the possible escalation of violence in sri lanka|publisher = Foreign Affairs and International Trade Canada|date = January 3, 2008|access-date = સપ્ટેમ્બર 7, 2010|archive-date = જાન્યુઆરી 7, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080107090421/http://w01.international.gc.ca/MinPub/Publication.aspx?isRedirect=True&Language=E&publication_id=385729&docnumber=2|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107090421/http://w01.international.gc.ca/MinPub/Publication.aspx?isRedirect=True&Language=E&publication_id=385729&docnumber=2 |date=જાન્યુઆરી 7, 2008 }}</ref> અને નોર્વે<ref name="Ministry">{{cite news | url= http://www.regjeringen.no/en/dep/ud/Press-Contacts/News/2008/Norway-regrets-the-Government-of-Sri-Lan.html?id=495581 | title = Norway regrets the Government of Sri Lanka’s decision to terminate the 2002 ceasefire agreement| work =|publisher = Ministry of Foreign Affairs|date = January 2, 2008}}</ref> જેવા દાતા રાષ્ટ્રોએ શ્રીલંકાની સરકારના આ નિર્ણય અંગે ઊંડી દિલગીરી દર્શાવી. શ્રીલંકાએ યુદ્ધવિરામ રદ કરતા પડોશી રાષ્ટ્ર ભારતે પણ પોતાનો ખેદ વ્યક્ત કર્યો.<ref name="India">{{cite news | url= http://mea.gov.in/pressbriefing/2008/01/04pb01.htm | title = In response to questions about Sri Lankan Government’s abrogation of Ceasefire Agreement of 2002, Official Spokesperson said:| publisher = Ministry of External Affairs, India|date = January 4, 2008}}</ref> 10 જાન્યુઆરી, 2008ના રોજ, ટાઈગર્સની રાજકીય પાંખના નવા વડા બી. નાદેશન તરફથી એલટીટીઇએ ઔપચારિક પ્રતિસાદ આપ્યો. તેમણે જણાવ્યા અનુસાર, એલટીટીઇને આને કારણે આઘાત લાગ્યો છે અને હતાશા સાંપડી છે, કારણ કે શ્રીલંકાની સરકારે કોઇ ન્યાયિક તર્ક વિના જ યુદ્ધવિરામના કરારમાંથી એકપક્ષીય રીતે ખસી ગઇ હતી. આ પ્રતિસાદમાં વધુમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, એલટીટીઇ ત્યારપછી પણ યુદ્ધવિરામ કરારની પ્રત્યેક કલમોનો અમલ કરવા તૈયાર હતી અને તેનું 100 ટકા પાલન કરતી હતી. એલટીટીઇએ એવો દાવો કર્યો હતો કે, સરકારના આ પગલાને લક્ષ્યમાં રાખીને, એલટીટીઇ પર લગાવવામાં આવેલા પ્રતિબંધો તાત્કાલિકપણે હટાવી લેવા એ આંતરરાષ્ટ્રીય સમાજનું કર્તવ્ય છે.<ref name="bbc">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7180761.stm | title = Tamil Tigers in ceasefire appeal | publisher = BBC |date = January 10, 2008 | access-date= January 4, 2010}}</ref><ref name="cfa">{{cite news | url= http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=24249 | title = LTTE requests Norway to continue facilitation, urges IC's support for Tamil rights | publisher = TamilNet |date = January 10, 2008}}</ref> 23 એપ્રિલ, 2008ના રોજ શ્રીલંકાના 185 સૈનિકો માર્યા ગયા હોવાનું અહેવાલોમાં નોંધવામાં આવ્યું હતું, તે સમયે [[મહામલાઇ અગ્રિમ સુરક્ષા હરોળ]] પર રહેલા દળોએ ત્રીજો મોરચો ખોલવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને જાફના પ્રાંતથી [[કિલિનોચ્ચી]] તરફ આગળ વધ્યાં હતા. બળવાખોરોને નાબૂદ કરવાના સૈન્યના પ્રયાસો માટે આ બનાવ આંચકારૂપ હતો.<ref name="apr2308">{{cite news | url= http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/23/srilanka.battle/index.html | title= Sources: Tigers' feint kills 100 Sri Lanka troops | publisher= CNN | date= April 23, 2008 | access-date= સપ્ટેમ્બર 7, 2010 | archive-date= એપ્રિલ 11, 2023 | archive-url= https://web.archive.org/web/20230411090205/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/23/srilanka.battle/index.html | url-status= dead }}</ref> 9 મે, 2008ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈન્યએ એદમ્પન નગર જીતી લીધું હતું.<ref name="mod-ma-05/09/08">{{cite news | title =Army captures Adampan Town - Mannar front | date =May 19, 2008 | url =http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080509_02 | work =Ministry of Defence | access-date =2008-05-11 | archive-date =2008-05-12 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080512112242/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080509_02 | url-status =dead }}</ref> 30 જૂન, 2008ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈન્યના દળોએ પેરિયામાધુની દક્ષિણપશ્ચિમે આવેલા વાવુનિયા યુદ્ધભૂમિ સાથે મન્નાર યુદ્ધભૂમિને જોડી દીઘી.<ref name="mod-ma-07/01/08">{{cite news | title=Wanni liberation enters decisive phase; Two warfronts linked up | date=July 1, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080701_01 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-07-01 | archive-date=2008-07-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080704114119/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080701_01 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704114119/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080701_01 |date=2008-07-04 }}</ref> 16 જુલાઈ, 2008ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈન્યના દળોએ ટાપુનાં ઉત્તર-પશ્ચિમ કિનારે આવેલા સૌથી મોટા શહેર [[વિદાત્તલતિવુ]]ને જીતી લીધું, જે [[સી ટાઇગર]]નું મુખ્ય મથક હતું.<ref name="mod-ma-07/16/08">{{cite news | title =Vidattaltivu Liberated; terrorists suffer fatal blow | date =July 16, 2008 | url =http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080716_03 | work =Ministry of Defence | access-date =2008-07-16 | archive-date =2008-07-18 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080718234304/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080716_03 | url-status =dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080718234304/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080716_03 |date=2008-07-18 }}</ref> 20 જુલાઈ, 2008ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈન્યએ લુપ્પઇક્કાદાવઇ નગર જીતી લીધું.<ref name="mod-ma-07/20/08">{{cite news | title=Troops Liberate Illuppaikkadavai | date=July 20, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080720_02 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-07-20 | archive-date=2008-07-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080722223609/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080720_02 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080722223609/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080720_02 |date=2008-07-22 }}</ref> 21 જુલાઈ, 2008ના રોજ, એલટીટીઇએ જાહેરાત કરી કે, તે 28 જુલાઈથી 4 ઓગસ્ટ સુધીનો એકપક્ષીય યુદ્ધવિરામ જાહેર કરી રહી છે, આ સમયે [[કોલમ્બો]]માં [[સાર્ક]] દેશોના વડાઓની 15મી શિખર મંત્રણા યોજાવાની હતી.<ref name="dm 22/07/08">{{cite news | first=Jamila | last=Najmuddin | coauthors= | title=LTTE set to declare unilateral ceasefire | date=July 22, 2008 | publisher=Daily Mirror | url=http://www.dailymirror.wijeya.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=21107 | access-date=2008-07-22 | archive-date=2008-07-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080722223548/http://www.dailymirror.wijeya.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=21107 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080722223548/http://www.dailymirror.wijeya.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=21107 |date=2008-07-22 }}</ref> જો કે, શ્રીલંકાની સરકારે એલટીટીઇના આ પ્રસ્તાવને જરૂર વિનાનો અને છેતરપિંડીયુક્ત ગણાવીને ફગાવી દીધો.<ref name="mod-ma-07/25/08">{{cite news | title=LTTE's ceasefire: Public relations or more? | date= July 25, 2008 | url =http://in.rediff.com/news/2008/jul/25guest2.htm | work =Rediff News | access-date = 2008-08-04}}</ref> ===સરકાર દ્વારા નોંધપાત્ર સૈન્ય વિજય=== 2 ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ, [[મન્નાર જિલ્લા]]માં એલટીટીઇનો છેલ્લો બચેલો ગઢ વેલ્લાનકુલમ નગર શ્રીલંકાના સૈન્યના આગેકૂચ કરતા દળોએ જીતી લીધો.<ref name="mod-ma-08/02/08">{{cite news | title=Troops capture LTTE's last stronghold in Mannar District | date=August 2, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080802_06 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-08-02 | archive-date=2008-08-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080805155156/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080802_06 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080805155156/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080802_06 |date=2008-08-05 }}</ref> આ સાથે સંપૂર્ણ મન્નાર જિલ્લાને સૈન્યએ મુક્ત કરાવ્યો, જેમાં તેને આઠ મહિનાનો સમય લાગ્યો.<ref name="mod-ma-08/03/08">{{cite news | title=Sri Lanka Army captured Vellankulam – last bastion of Tigers in Mannar district | date=August 3, 2008 | url=http://www.asiantribune.com/?q=node/12554 | work=Asian Tribune | access-date=2008-08-04 | archive-date=2018-03-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180323092800/http://www.asiantribune.com/?q=node%2F12554 | url-status=dead }}</ref> બે દિવસ અગાઉ મન્નાર-કિલિનોચ્ચી સીમાને ઓળંગીને સૈન્ય [[કિલિનોચ્ચી જિલ્લા]]માં પ્રવેશ્યું.<ref>{{cite web |author=Gamini Gunaratna, Sri Lanka News Paper by LankaPage.com (LLC)- Latest Hot News from Sri Lanka |url=http://www.colombopage.com/archive_08/August1145347CH.html |title=Sri Lankan troops enter Tigers’ final frontier |publisher=Colombopage.com |date=2008-08-01 |access-date=2009-05-17 |archive-date=2008-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012213506/http://www.colombopage.com/archive_08/August1145347CH.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012213506/http://www.colombopage.com/archive_08/August1145347CH.html |date=2008-10-12 }}</ref> સંરક્ષણ સચિવ [[ગૌતભ્ય રાજાપક્ષા]]એ એવી ટિપ્પણી કરી કે સૈન્ય આ વર્ષના અંત પૂર્વે બળવાખોરોના ગઢસમાન [[કિલિનોચ્ચી]]ને હાંસલ કરવાનો લક્ષ્યાંક ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.dailymirror.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=23222 |title=Sri Lanka Breaking News-Daily Mirror Online |publisher=Dailymirror.lk |date= |access-date=2009-05-17 |archive-date=2008-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080909230842/http://www.dailymirror.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=23222 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080909230842/http://www.dailymirror.lk/DM_BLOG/Sections/frmNewsDetailView.aspx?ARTID=23222 |date=2008-09-09 }}</ref> ત્યારપછીના સપ્તાહો ભારે સૈન્ય જમાવટના હતા, 2 સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ, સૈન્યએ [[મલ્લાવી]] નગર પર સંપૂર્ણપણે કબ્જો મેળવી લીધો.<ref name="mod-ma-09/02/08">{{cite news | title =LTTE's strategic bastion Mallavi falls to security forces | date =September 2, 2008 | url =http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080902_07 | work =Ministry of Defence | access-date =2008-09-02 | archive-date =2008-09-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080906000010/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080902_07 | url-status =dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906000010/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080902_07 |date=2008-09-06 }}</ref> 9 સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ, એલટીટીઇએ [[વવુનિયા]] હવાઇમથક પર ઓચિંતો હુમલો કર્યો. સૈન્યએ એવો દાવો કર્યો કે આ હુમલાને નિષ્ફળ બનાવવામાં આવ્યો હતો, બન્ને પક્ષે ભારે જાનહાનિ થઈ હતી, જ્યારે બળવાખોરોએ એવો દાવો કર્યો કે આ હુમલો સફળ રહ્યો હતો.<ref name="mod-va-09/09/08">{{cite news | title=Security Forces crush major terror attack at Vavuniya | date=September 9, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080909_02 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-09-09 | archive-date=2008-09-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080911203435/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080909_02 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911203435/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080909_02 |date=2008-09-11 }}</ref><ref name="mod-tn-09/09/08">{{cite news | title=Mission on Vanni SF HQ successful, Tiger aircrafts safe - LTTE | date=September 9, 2008 | url =http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=26876 | work =TamilNet | access-date = 2008-09-10}}</ref><ref name="mod-bbc-09/10/08">{{cite news | title=Sri Lanka jets attack rebel base | date=September 10, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7607610.stm | work =BBC News | access-date = 2008-09-10}}</ref> 15 સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ, કિલિનોચ્ચીની નજીક આવેલા અક્કારાયનકુલમ વિસ્તારમાં ભીષણ લડાઇ શરૂ થઈ.<ref name="mod-ki-09/15/08">{{cite news | title =Fierce gun battle in Akkarayankulam, 18 terrorists killed, many injured | date =September 15, 2008 | url =http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080915_05 | work =Ministry of Defence | access-date =2008-09-15 | archive-date =2008-09-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080916015734/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080915_05 | url-status =dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916015734/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20080915_05 |date=2008-09-16 }}</ref> 3 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ, આશરે 650 ટન ખાદ્ય સામગ્રી ભરેલી 51 ટ્રકોનો યુનાઇટેડ નેશન્સનો મદદનો કાફલો કિલિનોચ્ચી જિલ્લામાં ઉતર્યો, જ્યારે કિલિનોચ્ચી નગરને "લગભગ દરેકજણે" છોડી દીધું હતું એવા અહેવાલ હતા.<ref name="mod-bbc-10/03/08">{{cite news | title=Civilians flee Tamil Tiger centre | date=October 10, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7651232.stm | work =BBC News | access-date = 2008-10-03}}</ref> 6 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ નિવૃત્ત મેજર જનરલ [[જનકા પરેરા]] એક આત્મઘાતી વિસ્ફોટમાં અન્ય 26 હતભાગીઓ સાથે માર્યા ગયા. સરકારે આ હુમલા બદલ [[એલટીટીઇ]] પર આક્ષેપ કર્યો. દરમિયાન, સૈન્યના વડાએ એવું જણાવ્યું કે તેમના દળો કિલિનોચ્ચીમાં ટાઈગર્સના વહીવટી વડામથકની અંદર{{convert|2|km|mi|abbr=on}} છે.<ref name="mod-bbc-10/06/08">{{cite news | title = Suicide blast hits Sri Lanka town | date=October 6, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7653945.stm | work =BBC News | access-date = 2008-10-06}}</ref> શ્રીલંકાના સૈન્યના દળોએ નચ્ચિકુદાની ઉત્તરે મન્નાર-પૂનારયન (એ-32) માર્ગને કાપી નાખીને, નચ્ચિકુદાને અસરકારક રીતે ઘેરી લીધું, શ્રીલંકાના ઉત્તરપૂર્વીય તટે [[સી ટાઈગર]]નો બાકી બચેલો આ છેલ્લો ગઢ હતો.<ref name="mod-ki-10/17/08">{{cite news | title=Troops encircle Nachchikudha; LTTE on the verge of losing Sea Tiger stronghold | date=October 17, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081017_07 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-10-17 | archive-date=2008-10-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081020031941/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081017_07 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020031941/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081017_07 |date=2008-10-20 }}</ref> આ સમયે લડાઇના છેલ્લા દૌરમાં વિસ્થાપિત થયેલા આશરે 2,00,00 કરતા પણ વધુ નાગરિકોની પરિસ્થિતિ માનવીય સંકટમાં પરિવર્તિત થઈ રહી હતી; જોકે, એલટીટીઇની વાટાઘાટોની વિશ્વસનીયતાને લગતી શંકાઓ સહિતના સંખ્યાબંધ કારણોને લીધે, યુદ્ધવિરામ કરાવવા માટે પશ્ચિમી સરકારો કે ભારતે હસ્તક્ષેપ કર્યો નહીં.<ref name="mod-bbc-10/17/08-2">{{cite news | title=West urged not to ignore Sri Lanka | date=October 17, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7676839.stm | work =BBC News | access-date = 2008-10-18}}</ref> પશ્ચિમ કિલિનોચ્ચી યુદ્ધભૂમિ પર રહેલા શ્રીલંકાના દળોએ 28 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ, એલટીટીઇના પશ્ચિમી તટીય ગઢ જેવા નચ્ચિકુદા પર આખરી હુમલો શરૂ કર્યો, પછીના જ દિવસે નચ્ચિકુદ્દાનું પતન થયું.<ref name="mod-ki-10/28/08">{{cite news | title=SLA crush LTTE defences: fall of Nachchikuda imminent | date=October 28, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081028_08 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-10-28 | archive-date=2008-10-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081031072110/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081028_08 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081031072110/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081028_08 |date=2008-10-31 }}</ref><ref name="mod-ki-10/29/08">{{cite news | title=Nachchikuda falls to troops - Kilinochchi | date=October 29, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081029_08 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-10-29 | archive-date=2008-11-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081101061848/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081029_08 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081101061848/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081029_08 |date=2008-11-01 }}</ref> ત્યારબાદ આર્મી ટાસ્ક ફોર્સ વનએ પૂનીર્યન તરફ પોતાની આગેકૂચ જારી રાખી અને કિરાન્ચ્ચી, પલાવી, વેરાવિલ, વલઈપાદુ અને ડેવિલ'સ પોઇન્ટને કબ્જે કર્યાં.<ref name="mod-ki-11/11/08">{{cite news | title=Heavy fighting at Wanni fronts; Troops recover 9 LTTE bodies | date=November 11, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081111_11 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-11-11 | archive-date=2011-05-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110510102849/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081111_11 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510102849/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081111_11 |date=2011-05-10 }}</ref><ref name="mod-bbc-11/11/08">{{cite news | title=Tamil Tiger 'strong point taken' | date=November 11, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7722705.stm | work =BBC News | access-date = 2008-11-12}}</ref> 15 નવેમ્બર 2008ના રોજ, આર્મી ટાસ્ક ફોર્સ વનનાં સૈનિકો તમિલ ટાઈગરના વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વના ગઢ એવા [[પૂનીર્યન]]માં પ્રવેશ્યાં.<ref name="mod-bbc-11/15/08">{{cite news | title=Sri Lanka army 'takes Tiger base' | date=2008-11-15 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7730850.stm | work =BBC News | access-date = 2008-11-15}}</ref><ref name="mod-ki-11/15/08">{{cite news | title=Mop up operations in progress in Pooneryn salient; Air Force comes to troops assistance | date=November 15, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081115_04 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-11-16 | archive-date=2008-12-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081201171559/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081115_04 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201171559/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081115_04 |date=2008-12-01 }}</ref> 3 નવેમ્બર 2008ના રોજ, નવરચિત આર્મી ટાસ્ક ફૉર્સ થ્રીને માનકુલમ વિસ્તારમાં ઉતારવામાં આવી, જેનું લક્ષ્ય હતું એલટીટીઇના લડવૈયાઓને જાફના-કેન્ડી (એ-9) માર્ગની પૂર્વ તરફની નવી યુદ્ધભૂમિમાં રોકી રાખવા.<ref name="mod-mu-11/03/08">{{cite news | title=Army Task Force 3 comes into action; pounds LTTE positions in Mankulam | date=November 3, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081103_05 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-11-03 | archive-date=2008-11-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081106110927/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081103_05 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081106110927/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081103_05 |date=2008-11-06 }}</ref> શ્રીલંકાના સૈન્યના સૈનિકોએ 17 નવેમ્બર, 2008ના રોજ [[માનકુલમ]] અને તેની આસપાસનો વિસ્તાર જીતી લીધો.<ref name="mod-mu-11/17/08">{{cite news | title=Troops overrun Mankulama: LTTE flee amidst heavy casualties- Mullaittivu | date=November 17, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081117_06 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-11-22 | archive-date=2011-05-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110510103335/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081117_06 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510103335/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081117_06 |date=2011-05-10 }}</ref> પૂર્વીય મલ્લાઈતિવુ યુદ્ધભુમિમાં શ્રીલંકાના સૈન્યના સૈનિકો 4 ડિસેમ્બર, 2008ના રોજ, [[મલ્લાઈતિવુ]]ની દક્ષિણે આવેલા,{{convert|10|km|mi|abbr=on}} અલામ્પિલમાં પ્રવેશ્યાં.<ref name="mod-bbc-12/05/08">{{cite news | title=S Lanka army 'enters rebel town' | date=December 5, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7766378.stm | work =BBC News | access-date = 2008-12-06}}</ref><ref name="mod-mu-12/04/08">{{cite news | title=59 Div troops enter Alampil sea tiger bastion | date=December 4, 2008 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081204_03 | work=Ministry of Defence | access-date=2008-12-06 | archive-date=2008-12-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081205131234/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081204_03 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205131234/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20081204_03 |date=2008-12-05 }}</ref> ===કિલિનોચ્ચીનું પતન અને ત્યારપછીની ઘટનાઓ=== શ્રીલંકાના સૈન્યએ જણાવ્યા અનુસાર, કિલિનોચ્ચી પર 23 નવેમ્બર, 2008નાં રોજ હુમલો શરૂ કરવામાં આવ્યો. સૈનિકો બળવાખોરો દ્વારા ત્રણ દિશાએથી કરાતા પ્રતિકારનો સામનો કરતા કરતા હુમલો કરી રહ્યાં હતા.<ref name="mod-bbc-11/24/08">{{cite news | title=S Lanka attack on rebel 'capital' | date=November 24, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7745162.stm | work =BBC News | access-date = 2008-11-24}}</ref> જોકે, એલટીટીઇએ ઉગ્ર પ્રતિકાર કર્યો, અને હુમલો લાંબો સમય ચાલવાથી બન્ને પક્ષે ભારે જાનહાનિ થઈ.<ref name="mod-bbc-12/17/08">{{cite news | title='Many dead' in Sri Lanka battles | date=December 17, 2008 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7786183.stm | work =BBC News | access-date = 2008-12-26}}</ref> 1 જાન્યુઆરી, 2009 સુધી, શ્રીલંકાના સૈન્યના સૈનિકો એ-9 માર્ગ પર કિલિનોચ્ચીની ઉત્તરે આવેલા [[પરાન્થન]]ને હાંસલ કરી શક્યા નહોતા. નામવિહોણાં સુરક્ષા નિરીક્ષકોએ જણાવ્યા અનુસાર, પરાન્થનના પતનને લીધે એલટીટીઇના ગઢસમાન એલિફન્ટ પાસનો દક્ષિણ ઘેરાવો જૂદો /એકલો પડી ગયો અને કિલિનોચ્ચી ખાતે એલટીટીઇની મુખ્ય કિલ્લેબંધી પણ ખુલ્લી પડી ગઈ.<ref name="mod-ki-01/01/09">{{cite news | title=Paranthan LTTE garrison captured: Troops make headway at Wanni battles | date=January 1, 2009 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090101_01 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-01-06 | archive-date=2011-05-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110510103220/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090101_01 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510103220/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090101_01 |date=2011-05-10 }}</ref> 2 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ, શ્રીલંકાના પ્રમુખ [[મહિન્દા રાજાપક્ષા]]એ સૈનિકોએ કિલિનોચ્ચી પર વિજય મેળવ્યો હોવાની જાહેરાત કરી, જેનો એક દશક કરતા વધુ સમયથી બળવાખોરો પોતાની વાસ્તવિક વહીવટી રાજધાની તરીકે ઉપયોગ કરતા આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.hindu.com/2009/01/03/stories/2009010357740100.htm |title=Kilinochchi captured in devastating blow to LTTE |publisher=Hindu.com |date= |access-date= 2009-05-17}}</ref> એક નોઁધ પ્રમાણે, કિલિનોચ્ચીના પતનને કારણે એક સક્ષમ, નિર્દયી આતંકવાદી જૂથ તરીકેની એલટીટીઇની છબિને જોરદાર ફટકો પડ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-01/03/content_10596928.htm |title=The fall of rebel headquarters: what does it hold for Sri Lanka? |publisher=News.xinhuanet.com |date=2009-01-03 |access-date= 2009-05-17}}</ref> શ્રીલંકાના સૈન્યના સૈનિકોના હાથે કિલિનોચ્ચીના પતનની દેશભરમાં ફટાકડા ફોડીને ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. એવું જણાવવામાં આવ્યું કે કિલિનોચ્ચીના પતન બાદ અનેક મોરચે સૈન્યના દબાણ હેઠળ એલટીટીઇ પડી ભાંગે એવી શક્યતા હતી.<ref>[http://www.island.lk/2009/01/03/editorial.html વૈશ્વિક આતંકવાદને ફટકો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090624062509/http://www.island.lk/2009/01/03/editorial.html |date=2009-06-24 }}.</ref> 8 જાન્યુઆરી, 2009 સુધીમાં, ટાઈગર્સે જાફના પ્રાંતમાં તેમનું સ્થાન ત્યજી દઇને [[મલ્લાઈતિવુ]], કે જે તેમનો છેલ્લો મહત્વનું બૅઝ હતો, તેના જંગલોમાં તેમનો છેલ્લો મુકામ કર્યો.<ref name="mod-bbc-01/08/09">{{cite news | title=Army 'takes more Tiger territory' | date=January 8, 2009 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7817110.stm | work =BBC News | access-date = 2009-01-08}}</ref> 14 જાન્યુઆરી, 2009 સુધીમાં સંપૂર્ણ જાફના પ્રાંત પર શ્રીલંકાના સૈન્યએ કબ્જો કરી લીધો.<ref>{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601091&sid=aehebYR1I8gI&refer=india |title=Sri Lankan Military Seizes Last Rebel Base on Jaffna Peninsula |publisher=Bloomberg.com |date=2009-01-14 |access-date= 2009-05-17}}</ref> 25 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈન્યના સૈનિકોએ તમિલ ટાઈગર બળવાખોરોનો છેલ્લો ગઢ [[મલ્લાઈતિવુ]] નગરને કબ્જે કર્યું.<ref name="mod-bbc-01/25/09">{{cite news | title=Last Tamil Tiger bastion 'taken' | date=January 25, 2009 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7849684.stm | work =BBC News | access-date = 2009-01-25}}</ref><ref name="nytimes 2009/01/26">{{cite news | author = Somini Sepgupta |title = Sri Lankan Troops Take Last Rebel Stronghold |date = January 26, 2009 |publisher=New York Times |url = http://www.nytimes.com/2009/01/26/world/asia/26lanka.html?hp |access-date = 2009-01-26 }}</ref> 3 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]], [[યુરોપીયન યુનિયન]], [[જાપાન]] અને [[નોર્વે]]એ એક સંયુક્ત નિવેદન બહાર પાડીને તમિલ ટાઈગર્સને તેમના હથિયારો હેઠા મૂકી દેવાં તથા વિગ્રહનો અંત લાવવા વિનંતી કરી, કારણ કે ટાઈગર્સ હજુ થોડા સમય પૂર્વે તેમના નિયંત્રણ હેઠળ રહેલો સમગ્ર પ્રદેશ ગુમાવી ચૂક્યાં હતા.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7867743.stm શ્રીલંકા ટાઈગર્સે યુદ્ધના અંત માટે વિનંતી કરી], ''બીબીસી ન્યૂઝ'' .</ref> 5 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ, સૈન્યએ ચેલાઈમાં આવેલું [[સી ટાઇગર]]નું છેલ્લું મથક કબ્જે કર્યું, જેના લીધે બળવાખોરોના કાબુ હેઠળનો પ્રદેશ ઘટીને 200 કિ.મી.² કરતા પણ ઓછો રહી ગયો.<ref name="mod-mu-02/05/09">{{cite news | title=Army captures last sea tiger base & clears entire Visuamadu area | date=February 5, 2009 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090205_08 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-02-05 | archive-date=2009-02-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090227182635/http://defence.lk/new.asp?fname=20090205_08 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227182635/http://defence.lk/new.asp?fname=20090205_08 |date=2009-02-27 }}</ref> 20 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ, એક આત્મઘાતી યોજના હેઠળ એલટીટીઇના બે પ્લેને શ્રીલંકાની રાજધાની [[કોલમ્બો]] પર હુમલો કર્યો, જેમાં 2 લોકોના મોત થયા અને 45 ઘાયલ થયા. બન્ને પ્લેન તેમનાં અપેક્ષિત લક્ષ્યાંકો - સૈન્યનું વડુમથક તથા વાયુસેનાનાં મુખ્ય બૅઝને નુકશાન કરે તે પૂર્વે જ [[શ્રીલંકાની વાયુસેના]]એ તેમને તોડી પાડ્યાં.<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=Cricket&id=be92742a-93ec-45ae-8445-3255107d44ef&MatchID1=4932&TeamID1=7&TeamID2=8&MatchType1=1&SeriesID1=1247&PrimaryID=4932&Headline=LTTE+air+power+has+collapsed%3a+officials |title=LTTE air power has collapsed: officials |publisher=Hindustantimes.com |date=2009-02-23 |access-date=2009-05-17 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news | title=Tamil Tiger planes raid Colombo | date=February 20, 2009 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7902392.stm | work=BBC | access-date = 2009-02-20 }}</ref> લડાઇના આ તબક્કામાં નાગરિકોની વિરુદ્ધની ક્રૂરતામાં વધરો થયો અને નાગરિકોની જાનહાનિ ઝડપથી વધતી જતી હતી. 19 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ, [[હ્યુમન રાઈટ્સ વૉચે]] એક અહેવાલ બહાર પાડ્યો, જેમાં શ્રીલંકાના સૈન્ય પર અવિવેકભર્યાં તોપમારાના હુમલાઓ (હોસ્પિટલો પરના વારંવારના તોપમારા સહિત) દરમિયાન નાગરિકોનો 'સંહાર' કરવાનો આરોપ મૂક્યો અને શ્રીલંકાની સરકારને સૈન્ય-સંચાલિત કેદ શિબિરોમાં "વિસ્થાપિત લોકોને અટકાયતમાં રાખવા"ની નીતિનો અંત લાવવાનું સૂચન કર્યું. હ્યુમન રાઈટ્સ વૉચે તમિલ ટાઈગર્સને પણ એવી વિનંતી કરી કે ફસાઇ ગયેલા નાગરિકોને યુદ્ધભુમિમાંથી નીકળી જવાની છૂટ આપવામાં આવે અને "છટકી જવાનો પ્રયત્ન કરનારા લોકોને ઠાર મારવાનું બંધ" કરવામાં આવે.<ref name="hrw-2/19/08">[http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/srilanka0209webwcover_0.pdf વૉર ઓન ડિસપ્લેસ્ડઃ વન્નીમાં નાગરિકો પર શ્રીલંકાના સૈન્ય અને એલટીટીઇનો સિતમ], ''હ્યુમન રાઇટ્સ વૉચ'' . ફેબ્રુઆરી 19, 2006.</ref> [[યુનાઇટેડ નેશન્સે]] પણ આંતરિકપણે વિસ્થાપિત થયેલા લોકોની સ્થિતિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી અને વન્નીમાં તટ પરની જમીનનાં 14 ચોરસ કિલોમીટરના નાના ટુકડામાં આશરે 2,00,000 લોકો પેસી ગયા હોવાનો અંદાજ આપ્યો હતો, જેને સરકારે 'નો-ફાયર ઝોન' તરીકે ઘોષિત કર્યો હતો.<ref name="un-2/27/08">[http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=30046&amp;Cr=sri+lanka&amp;Cr1= અથડામણો વચ્ચે ઘેરાયેલા શ્રીલંકાના નાગરિકોની શારીરિક સ્થિતિ અંગે યુનાઇટેડ નેશન્સના વૉર રિલીફ ચીફની ચિંતા], ''યુનાઇટેડ નેશન્સ'' . ફેબ્રુઆરી 12, 2003.</ref> 26 માર્ચ, 2009ના રોજ, સૈન્યએ એવો દાવો કર્યો કે નો-ફાયર ઝોનની બહાર તમિલ ટાઈગર્સના અંકુશ હેઠળ ફક્ત એક ચોરસ કિલોમીટરનો વિસ્તાર જ રહી ગયો છે. ત્રણ વર્ષ કરતા પણ ઓછાં સમય પૂર્વે, એલટીટીઇનો 15,000 કિ.મી.² વિસ્તાર પર અંકુશ હતો. મહિન્દા રાજાપક્ષા પર આ સંઘર્ષનો રાજકીય ઉકેલ શોધી કાઢવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું અને તેમણે ટાઈગર્સ સાથે જોડાયેલા સાંસદો સાથેની એક બેઠક બોલાવી, પરંતુ સરકાર લડાઇમાં ફસાયેલા નાગરિકો દ્વારા ભોગવવા પડતાં માનવીય સંકટનો ઉકેલ કાઢે નહીં ત્યાં સુધી તેમણે આનો ઈનકાર કરી દીધો.<ref>[http://ca.news.yahoo.com/s/reuters/090326/world/international_us_srilanka_war શ્રીલંકાએ જણાવ્યા પ્રમાણે ટાઈગર્સથી આખરી મુક્તિ નજીકમાં]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> ===નો-ફાયર ઝોનમાં લડાઈ=== 5 એપ્રિલ, 2009ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈન્યના સૈનિકોએ સંપૂર્ણ પુથુક્કુદિયિરીપ્પુ વિસ્તારને પોતાનાં કબ્જામાં લઈ લીધો, જેના કારણે તમિલ ટાઈગર્સ નાગરિકો માટે ઉભા કરાયેલા નો-ફાયર ઝોનમાં પેસી ગયા.<ref name="mod-mu-04/05/09">{{cite news | title=Troops unshackle LTTE grip on Puthukkudiyirippu: Over 250 terrorists killed | date=April 5, 2009 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090405_04 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-04-05 | archive-date=2009-04-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090408124001/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090405_04 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408124001/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090405_04 |date=2009-04-08 }}</ref><ref>{{cite news | title=Army 'routs Tigers in north-east' | date=April 5, 2009 | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7984184.stm | work=BBC | access-date = 2009-04-05 }}</ref> 20 એપ્રિલ, 2009ના રોજ, નો-ફાયર ઝોનની પશ્ચિમી હદે એલટીટીઇ દ્વારા બાંધવામાં આવેલા{{Convert|3|km|adj=on|0}} લાંબા અર્થ બન્ડને શ્રીલંકાના સૈન્યના સૈનિકોએ કબ્જે કરીને પુથુમથાલન તથા આમ્પલાલાવનપોક્કાની વિસ્તારમાં ફસાયેલા આશરે 30,000 નાગરિકોને છોડાવ્યાં.<ref name="mod-mu-04/20/09">{{cite news | title=World's largest hostage rescue mission becomes success; over 30,000 rescued | date=April 20, 2009 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090420_09 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-04-20 | archive-date=2012-09-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120923171711/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090420_09 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120923171711/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090420_09 |date=2012-09-23 }}</ref><ref>{{cite news | title=Thousands flee Sri Lanka combat | date=April 20, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8007465.stm | work=BBC | access-date = 2009-04-20 }}</ref> દરમિયાન, એલટીટીઇએ શ્રીલંકાની સરકાર પર તેના છેલ્લાં લશ્કરી આક્રમણ દરમિયાન આશરે 1,000 નાગરિકોની હત્યા કરવાનો અને અન્ય ઘણાંને ઘાયલ કરવાનો આરોપ લગાવ્યો.<ref>{{cite news | title=Sri Lanka army 'killed civilians' | date=April 21, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8009459.stm | work=BBC | access-date = 2009-04-21 }}</ref> જો કે, એલટીટીઇએ ભાગી રહેલા નાગરિકો પર એક આત્મઘાતી બૉમ્બરનો ઉપયોગ કરીને આશરે 15 નાગરિકોને મારી નાખ્યા હતા. 21 એપ્રિલ, 2009ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈનિકોએ એલટીટીઇ વિરુદ્ધ "આખરી આક્રમણ" કર્યું, ખાસ કરીને તેના નેતા, [[વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન]]ને નિશાન બનાવ્યો. તે જ સમયે, 'નો-ફાયર ઝોન'માંથી મોટાપાયે તમિલોની હિજરત ચાલુ હતી.<ref>{{cite news | title=Final assault begins as LTTE vows to fight on | date=April 22, 2009 | url = http://timesofindia.indiatimes.com/Final-assault-begins-as-LTTE-vows-to-fight-on/articleshow/4432129.cms | work=The Times of India | access-date = 2009-04-22 }}</ref><ref>{{cite news | title=Mass Tamil exodus from rebel area | date=April 21, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8010818.stm | work=BBC | access-date = 2009-04-22 }}</ref> 22 એપ્રિલ, 2009ના રોજ, એલટીટીઇના બે વરિષ્ઠ સભ્યોએ (એલટીટીઇના મિડીયા કો-ઓર્ડિનેટર વેલાયુથન થેયાનિથિ, ઉર્ફે દયા માસ્ટર, અને ટોચના ઇન્ટરપ્રિટર કુમાર પંચરત્થનમ, ઉર્ફે જ્યોર્જ)<ref>[http://defence.lk/new.asp?fname=20090422_07 દયા માસ્ટર અને જ્યોર્જે સૈન્યનું શરણ માગ્યું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426230549/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090422_07 |date=2009-04-26 }}.</ref> આગળ ધપી રહેલાં શ્રીલંકાના સૈન્ય સમક્ષ આત્મસમર્પણ કર્યું. બળવાખોરોની નેતાગીરી માટે આ એક 'આકરા આઘાતરૂપ' બનાવ હતો અને મોટો આંચકો હતો.<ref>{{cite news | title=Two key Tamil Tigers 'surrender'| date=April 22, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8012016.stm | work=BBC news | access-date = 2009-04-24 }}</ref> 25 એપ્રિલ, 2009 સુધીમાં, એલટીટીઇનાં અંકુશ હેઠળનો વિસ્તાર ઘટીને 10 કિલોમીટર² થઈ ગયો. 'નો-ફાયર ઝોન'માંથી તમિલોની હિજરત યથાવત હતી, તે વખતે [[યુનાઇટેડ નેશન્સે]] જાન્યુઆરી 2009 અને એપ્રિલ 2009ની વચ્ચેના ગાળામાં આશરે 6,500 નાગરિકો માર્યા ગયા હોવાનો અને અન્ય 14,000 ઘાયલ થયા હોવાનો અંદાજ કાઢ્યો હતો.<ref>{{cite news | title=Prabhakaran trapped in 10sqkm area:Lanka army| date=April 24, 2009 | url = http://timesofindia.indiatimes.com/World/Prabhakaran-trapped-in-10sqkm-areaLanka-army/articleshow/4445465.cms | work=Times Of India| access-date = 2009-04-24 }}</ref><ref>{{cite news | title=Sri Lanka rejects rebel ceasefire| date=April 27, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8019865.stm | work=BBC news | access-date = 2009-05-12 }}</ref> બીબીસીએ જણાવ્યા અનુસાર, સૈન્ય દ્વારા બળવાખોરો પાસેથી પાછલા થોડા મહિનાઓમાં પુનઃ કબ્જે લેવાયેલી જમીન સંપૂર્ણપણે ખાલીખમ હતી અને તમામ જગ્યાએ વિનાશ જોવા મળતો હતો.<ref>{{cite news | title=Journey to Sri Lanka's frontline| date=April 25, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8017945.stm | work=BBC news | access-date = 2009-05-11 }}</ref> 29 એપ્રિલ, 2009ના રોજ, સંરક્ષણ મંત્રાલયે '[http://defence.lk/new.asp?fname=HiddenReality હિડન રિયાલિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502080311/http://www.defence.lk/new.asp?fname=HiddenReality |date=2009-05-02 }}' તરીકે ઓળખાતી મુલાકાતનું પ્રસારણ કર્યું, જેમાં દયા માસ્ટર તથા જ્યોર્જે 'નો-ફાયર ઝોન'માં તેમનો અનુભવ અને તેમણે વિતાવેલા સમયગાળાનું વર્ણન કર્યું. તમે શા માટે આત્મસમર્પણ કર્યુ હતું તેવું પૂછવામાં આવતા, બન્નેએ એ વાત પર ભાર મૂક્યો કે બળવાખોરો નાગરિકોને ઠાર કરી રહ્યાં હતા અને તેમને 'નો-ફાયર ઝોન'માંથી છટકીને સરકાર-અંકુશિત વિસ્તારોમાં સુરક્ષા મેળવવા માટે જતા અટકાવી રહ્યાં હતા. તેમણે એ વાતને સમર્થન આપ્યું કે એલટીટીઇ હજુ પણ 14 વર્ષ જેટલા નાનાં બાળકોનું અપહરણ કરીને તેમને ફરજિયાતપણે લશ્કરમાં ભરતી કરતી હતી, અને પ્રતિકાર કરનાર કોઇ પણ બાળકને ઠાર કરી દેતી હતી. બીબીસી ન્યૂઝે પણ એવા અહેવાલ આપ્યા હતા કે ટાઈગર્સ બળજબરીથી નાના બાળકોને ભરતી કરતી હતી અને લોકોને સરકાર-અંકુશિત વિસ્તારોમાં જતા અટકાવી રહી હતી.<ref>{{cite news|last=Natarajan |first=Swaminathan |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7985155.stm |title=World &#124; South Asia &#124; Sri Lanka civilians tell of war ordeal |publisher=BBC News |date=2009-04-06 |access-date= 2009-05-17}}</ref> 8 મે, 2009ના રોજ, યુનાઇટેડ નેશન્સના સ્વતંત્ર નિષ્ણાતોનાં એક જૂથે [[હ્યુમન રાઇટ્સ કાઉન્સિલ]]ને શ્રીલંકામાં સૈન્ય અને તમિલ બળવાખોરોની લડાઈ વચ્ચે ઉભી થયેલી 'ગંભીર' પરિસ્થિતિના ઉકેલ માટે તાત્કાલિકપણે આંતરરાષ્ટ્રીય તપાસ કરવા જણાવ્યું. [[યુએન ઓફિસ ફોર કોઓર્ડિનેશન ઓફ હ્યુમેનિટેરિયન અફેર્સ]] ([[ઓસીએચએ]])એ જણાવ્યા અનુસાર, આશરે 1,96,000 લોકો ઉત્તર-પૂર્વીય તટ પ્રદેશનાં એક નાનકડાં હિસ્સામાં આવેલા સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારમાંથી વિસ્થાપિત થયા હતા. આ વિસ્તારમાં સરકારના દળો એ એલટીટીઇ વચ્ચે અથડામણો ચાલુ હતી. જ્યારે લગભગ 50,000 લોકો હજુ પણ ત્યાં ફસાયા હતા.<ref>{{cite news | title=Urgent international scrutiny needed in Sri Lanka, say UN rights experts | date=May 8, 2009 | url = http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=30740&Cr=Sri%20Lanka&Cr1= | work=UN | access-date = 2009-05-11 }}</ref> વિગ્રહગ્રસ્ત વિસ્તારમાં કામચલાઉ ધોરણે ઉભી કરાયેલી હોસ્પિટલમાં કામ કરતા ડૉ. વી. શનમુગરાજાહે એવો દાવો (જેની બીબીસીએ "ખાતરી કરવી અશક્ય" હોવાનું જણાવ્યું હતું.)કર્યો હતો કે 9 મે, 2009ની રાતભર ભારે અને લાંબા ચાલેલા તોપમારા દરમિયાન આશરે 378 નાગરિકો માર્યા ગયા હતા, જ્યારે અન્ય 1,122 ઈજાગ્રસ્ત થયા હતા. એક અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે શ્રીલંકાના સૈન્ય દ્વારા અંકુશિત વિસ્તારમાંથી તોપમારો થઈ રહ્યો હતો. સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયે વિગ્રહગ્રસ્ત વિસ્તારમાં બીબીસીનો સ્રોત એક સરકારી અધિકારી હોય તે વાતનો ઇનકાર કર્યો હતો. શ્રીલંકાના સૈન્યએ 'નો-ફાયર ઝોન' પર તોપમારો કર્યો હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, અને તે એલટીટીઇને આભારી હોવાનું જણાવ્યું હતું. માધ્યમોને આપવામાં આવેલો આ સ્થળનો વિડીયો અને આ સ્થળ પર યુદ્ધની અસર સ્પષ્ટપણે જણાતી હતી.<ref>{{cite news | title='Steep rise' in Sri Lanka deaths | date=May 10, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8042341.stm | work=BBC news | access-date = 2009-05-10 }}</ref><ref name="mod-mu-05/12/09">{{cite news | title=BBC - What they do not wish to see | date=May 12, 2009 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090511_15 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-05-12 | archive-date=2009-05-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090515011258/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090511_15 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515011258/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090511_15 |date=2009-05-15 }}</ref> કોલમ્બોમાં રહેલા યુએનના ંપ્રવક્તા, ગોર્ડન વૅઇસે જણાવ્યું હતું કે 'નાગરિકોની મોટેપાયે હત્યા' દરમિયાન 100 કરતા વધુ બાળકો માર્યા ગયા હતા અને ઉત્તરીય શ્રીલંકામાં પ્રવર્તતી સ્થિતિને "ખુનામરકી" તરીકે વર્ણવી હતી.<ref>{{cite news | title=UN mourns Sri Lanka 'bloodbath' | date=May 11, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8043169.stm | work=BBC news | access-date = 2009-05-11 }}</ref> [[યુએનનાં મહાસચિવ]] બાન કી-મૂને જણાવ્યું હતું કે, પાછલા એક સપ્તાહથી સૈન્ય અને અલગાવવાદી તમિલ બળવાખોરો વચ્ચે ચાલી રહેલા વિગ્રહમાં સપડાયેલાં સેંકડો શ્રીલંકન નાગરિકોની હત્યાથી તેઓને આઘાત લાગ્યો છે. તેમણે યુદ્ધગ્રસ્ત વિસ્તારમાં ભારે હથિયારોનો ઉપયોગ ચાલુ રહેવા અંગે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, પરંતુ તે વાત પર ભાર મૂક્યો હતો કે "નાગરિકોની સુરક્ષા પ્રત્યે એલટીટીઇએ દર્શાવેલા અવિચારી અનાદરને કારણે સેંકડો લોકો આ વિસ્તારમાં ફસાયેલાં છે."<ref>{{cite news | title=UN chief ‘appalled’ by weekend death toll in Sri Lankan conflict | date=May 11, 2009 | url = http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=30759&Cr=sri+lanka&Cr1= | work=UN | access-date = 2009-05-12 }}</ref> 13 મે, 2009ના રોજ, મલ્લીવૈકલમાં ડૉ. ટી. વરથરાજાહે બીબીસીને જણાવ્યું હતું કે આ ઝોનની મુખ્ય હોસ્પિટલના પ્રાંગણમાં બે તોપગોળાં આવી પડતાં 50થી વધુ લોકોના મોત થયા હતા. યુએનમાં રહેલા સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ આ આંકડા સાથે સહમત છે અને તેમણે 100 લોકો ઈજાગ્રસ્ત થયા હોવાનું પણ જણાવ્યું હતું. તોપમારા દરમિયાન [[ઇન્ટરનેશનલ કમિટિ ઓફ ધ રેડ ક્રોસ]] માટે કામ કરતો એક શ્રીલંકન ટેક્નીશિયન તેની માતા સમેત મૃત્યુ પામ્યો હતો, એવું આ સંસ્થાએ જણાવ્યું હતું. અમેરિકાના પ્રમુખ બરાક ઓબામાએ શ્રીલંકાને નાગરિકો પર "અવિવેકી તોપમારો" બંધ કરવા વિનંતી કરી હતી અને તમિલ ટાઈગર બળવાખોરોને તેમના હથિયારો હેઠાં મૂકી દેવા માટે વિનંતી કરી હતી.<ref>{{cite news | title=Tamil war zone hospital hit again | date=May 13, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8048087.stm | work=BBC news | access-date = 2009-05-13 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lankasrinews.com/view.php?2b34OXJ4a3df5Am34d0IOoM3a03O4BBa4d35TmA4e0d60Mmcce0ccYdZ2cce3lYo2e |title=SLA shells hospital again, several killed including doctor, ICRC worker |publisher=Lankasrinews.com |date= |access-date= 2009-05-17}}</ref> સર્વસંમતિથી બહાર પાડેલા એક નિવેદનમાં, યુએન સિક્યોરિટી કાઉન્સિલે "નાગરિકોનો માનવ ઢાલ તરીકે ઉપયોગ કરવા બદલ એલટીટીઇની કડક આલોચના કરી હતી અને આતંકવાદનો મુકાબલો કરવાનો શ્રીલંકાની સરકારને કાયદેસરનો અધિકાર હોવાનો સ્વીકાર કર્યો હતો." તેની સાથે સાથે, કાઉન્સિલનાં સદસ્યોએ "નાગરિકોની ગીચ વસતી ધરાવતા વિસ્તારોમાં ભારે ક્ષમતા ધરાવતા હથિયારોનો ઉપયોગ ચાલુ રહેવા અંગેના અહેવાલો પ્રત્યે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, અને આ સંદર્ભમાં શ્રીલંકાની સરકાર પોતાની પ્રતિબદ્ધતાનું પાલન કરે તેવી અપેક્ષા વ્યક્ત કરી હતી."<ref>{{cite news | title=Security Council voices ‘grave’ concern over Sri Lanka humanitarian crisis | date=May 13, 2009 | url = http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=30785&Cr=sri+lanka&Cr1= | work=UN | access-date = 2009-05-14 }}</ref> 16 મે, 2009ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈનિકોએ એલટીટીઇની કિલ્લેબંધી તોડી પાડી અને તમિલ ટાઈગર બળવાખોરોના કબ્જામાં રહેલું સમુદ્રતટનું છેલ્લું મથક નિયંત્રણમાં લીધું. સૈન્યએ એક હેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે તે થોડા દિવસોમાં જ બળવાખોરોના અંકુશમાં રહેલી બાકીની જમીનને "સાફ" કરવા માટે સજ્જ છે.<ref>{{cite news | title=Sri Lanka army 'controls coast' | date=May 16, 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8053091.stm | work=BBC news | access-date = 2009-05-16 }}</ref><ref name="mod-mu-05/16/09">{{cite news | title=Sri Lanka's coast free of terror; Army 58 Div links up with the 59 Div | date=May 16, 2009 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090516_02 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-05-16 | archive-date=2009-05-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090519180146/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090516_02 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519180146/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090516_02 |date=2009-05-19 }}</ref> સૈન્યએ દાવો કર્યા બાદ, એલટીટીઇના આંતરવામાં આવેલા સંદેશાવ્યવહારમાં જાણવા મળ્યું કે, બચી નીકળવાના તમામ રસ્તાઓ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જવાથી બળવાખોરો સામુહિક આત્મહત્યા કરવા માટે તૈયારી કરી રહ્યાં હતા.<ref name="mod-nfz-05/16/09">{{cite news | title=LTTE prepares for mass suicide; key terror leaders trapped | date=May 16, 2009 | url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090516_08 | work=Ministry of Defence | access-date=2009-05-16 | archive-date=2009-05-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090519180152/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090516_08 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519180152/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090516_08 |date=2009-05-19 }}</ref> કેટલાક બળવાખોરોએ પોતાની જાતને ધડાકામાં ઉડાવી દીધી હોવાના અહેવાલ પણ હતા.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/may/17/tamil-tigers-surrender|title=Tamil Tigers announce plan to surrender|last=Chamberlain|first=Gethin|coauthors=David Batthy|date=17 May 2009|work=The Observer|access-date= 2009-05-17 | location=London}}</ref> ''[[ધ ટાઈમ્સ]]'' અખબારે યુનાઇટેડ નેશન્સમાં રહેલા એક સ્રોતના હવાલાથી એવો અહેવાલ આપ્યો હતો કે, સુરક્ષિત વિસ્તારમાં લગભગ 20,000 નાગરિકોના જાન ગયા હતા.<ref name="times">{{cite news | url= http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/leading_article/article6382706.ece | title= Slaughter in Sri Lanka | publisher= The Times | access-date= 29 May 2009 | date= 29 May 2009 | location= London | archive-date= 29 એપ્રિલ 2011 | archive-url= https://web.archive.org/web/20110429054611/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/leading_article/article6382706.ece | url-status= dead }}</ref> આ અખબારે વધુમાં એવું ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કેટલાંક મોત પાછળ તમિલ ટાઈગર્સ જવાબદાર હતા, પરંતુ મોટાભાગનાં મોત શ્રીલંકાના સૈન્ય દ્વારા કરાયેલા તોપમારાના પરિણામે થયા હતા. યુએને એવો અંદાજ આપ્યો હતો કે એપ્રિલના મધ્યભાગ સુધીના ત્રણ મહિનાઓમાં 6,500 નાગરિકોના મોત નિપજ્યાં હતા, આ તારીખ પછીનો કોઈ સત્તાવાર આંકડો તેની પાસે નહોતો. ''ધ ટાઇમ્સે'' એવું ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે લડાઇના આખરી બે સપ્તાહ દરમિયાન મૃત્યુનો આંક વધીને પ્રતિદિન 1,000 સુધી પહોંચ્યો હતો.<ref name="aljazeera">{{cite web | url= http://english.aljazeera.net/news/asia/2009/05/200952964049285757.html | title = Sri Lanka fighting 'killed 20,000' | publisher= [[Al Jazeera]] | access-date= 29 May 2009 | date = 29 May 2009}}</ref> યુનાઇટેડ નેશન્સે જણાવ્યું કે તેની પાસે નાગરિક જાનહાનિનો કોઇ જ ખાતરીપૂર્વકનો અંદાજ નથી અને શ્રીલંકાની સરકારે પણ ''ટાઈમ્સ'' ના આક્ષેપોને રદિયો આપ્યો હતો.<ref name="bbc290509">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8073540.stm | title = Sri Lanka rejects deaths report | publisher= BBC News | access-date= 29 May 2009 | date = 29 May 2009}}</ref> ''ધ ગાર્ડિયન'' અખબારે, યુનાઇટેડ નેશન્સના અન્ય એક અધિકારીને ટાંકીને, ટાઈમ્સના આંકડાને "અજાણપણે ગંભીર અનુમાન કરનારાં આંકડા" ગણાવ્યા હતા. ધ ગાર્ડિયને, ધ ટાઇમ્સના આંકડાઓમાં વ્યક્ત કરાયેલા ઘણાં અનુમાનો સામે પ્રશ્નાર્થ ઉઠાવ્યો હતો.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/may/29/sri-lanka-casualties-united-nations |title=Sri Lanka death toll 'unacceptably high', says UN &#124; World news &#124; guardian.co.uk |publisher=Guardian |date= May 29, 2009|access-date= 2009-05-30 | location=London}}</ref> અહેવાલમાં નાગરિક વિગ્રહના આખરી તબક્કામાં સામુહિક નાગરિક જાનહાનિનું વર્ણન કરનારા પાંચ ડોક્ટરો (શિવપાલન, વી. શનમુગારાજા, થુરઇરાજા વરથરાજા, સત્યમૂર્થિ અને ઈલાંચેલિયાન)એ 8 જુલાઈ, 2009ના રોજ નિવેદનો જારી કરીને પોતાના અહેવાલોનું જ ખંડન કર્યું હતું.<ref name="bbc080709">{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8141007.stm | title = S Lanka medics recant on deaths | publisher= [[BBC News]] | access-date= 12 July 2009 | date = 8 July 2009 | author=Charles Haviland}}</ref> તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેમણે જારી કરેલા જાનહાનિના આંકડા અતિશયોક્તિપૂર્ણ હતા અને તેમને તે [[તમિલ ટાઈગર્સ]] દ્વારા આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે જણાવ્યા પ્રમાણે જાન્યુઆરી 2009 અને મે 2009માં યુદ્ધનો અંત આવ્યો તે વચ્ચેના ગાળા દરમિયાન આશરે 600-700 નાગરિકોના મોત થયા હતા અને તેનાથી બમણી સંખ્યામાં રહેલા લોકોને ઇજા થઈ હતી. આ આંકડા અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાહત સંસ્થાઓ દ્વારા જારી કરાયેલા આંકડા વિરોધાભાસી હતાઃ [[યુનાઈટેડ નેશન્સે]] જણાવ્યું કે જાન્યુઆરીના અંતભાગ અને એપ્રિલના પ્રારંભની વચ્ચેના ગાળામાં 6,500 લોકોના મોત થયા હતા; અને [[રેડ ક્રોસે]] ફેબ્રુઆરીના મધ્યભાગ અને મેનાં મધ્યભાગની વચ્ચેના ગાળામાં 14,000 માંદા તથા ઇજાગ્રસ્ત લોકોને બહાર કાઢ્યાં હતા. ડૉક્ટરોએ પણ જણાવ્યું હતું કે 2 ફેબ્રુઆરીના રોજ કોઇ હોસ્પિટલ પર તોપમારો કરવામાં આવ્યો હતો તે વાત સાચી નથી. જો કે, યુનાઇટેડ નેશન્સ અને રેડ ક્રોસે, કે જેમના કર્મચારીઓ સુરક્ષિત વિસ્તારમાં તૈનાત હતા, જણાવ્યું કે હોસ્પિટલ પર તોપમારો કરવામાં આવ્યો હતો અને નાગરિકો માર્યા ગયા હતા.<ref name="bbc080709"></ref> યુનાઇટેડ નેશન્સે જણાવ્યું કે તે જાનહાનિના પોતાના આંકડાઓ પર મક્કમ છે.<ref name="bbc080709"></ref> [[એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલે]] જણાવ્યું કે ડોક્ટરો દ્વારા અહેવાલોનું કરાયેલું [[ખંડન]] [[ભરોસા]]ને પાત્ર નથી કેમ કે તેમને શ્રીલંકાના સૈન્યએ બે મહિના સુધી અટકાયતમાં રાખ્યા હતા અને તેમને [[વકીલો]]ને મળવા દીધા નહોતા; તેમના પર [[સિતમ]] ગુજારવામાં આવ્યો, ગેરવર્તણૂંક કરવામાં આવી અને [[જોર-જબરદસ્તી]]ના અન્ય વિકલ્પો પણ અજમાવવામાં આવ્યા; વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓએ ડૉક્ટરોને [[રાજદ્રોહ]] સહિતના ગંભીર ગુનામાં સંડોવવાની ધમકી આપી; અને ડોક્ટરોના તાજેતરના વિરોધાભાસી નિવેદનો પોતે જ [[સત્ય]] પ્રમાણિત કરે છે.<ref>{{cite web | url= http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA37/015/2009/en/b25685b7-31d7-4056-ad7c-6e94c641cba1/asa370152009eng.html | title= ASA 37/015/2009 Sri Lanka: Statements by detained doctors underline need for independent inquiry | publisher= [[Amnesty International]] | access-date= 12 July 2009 | date= 9 July 2009 | archive-date= 1 ઑગસ્ટ 2012 | archive-url= https://archive.today/20120801065523/http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA37/015/2009/en/b25685b7-31d7-4056-ad7c-6e94c641cba1/asa370152009eng.html | url-status= dead }}</ref> એમ્નેસ્ટીએ જણાવ્યું કે તેને ડોક્ટરોની સુરક્ષાની ચિંતા સતાવે છે. આ સંસ્થાએ બન્ને પક્ષો દ્વારા આચરવામાં આવેલા કથિત[[ યુદ્ધ ગુનાં]]ઓની સ્વતંત્ર તપાસ યોજવાની વારંવાર માગ કરી હતી. એમ્નેસ્ટીએ યુએન અને રેડ ક્રોસ સહિતની તમામ સ્વતંત્ર સંસ્થાઓ, કે જેમણે યુદ્ધના આખરી તબક્કા અંગેની માહિતી એકત્ર કરી હતી, તેમને આ માહિતી જારી કરવાની વિનંતી કરી જેથી વિશ્વ જાનહાનિના આંકડા તથા યુદ્ધ ગુન્હાઓ અંગેનું સત્ય જાણી શકે. ==યુદ્ધનો અંત== ===16 મેઃ પ્રમુખે વિજયની ઘોષણા કરી=== શ્રીલંકાના પ્રમુખ [[મહિન્દા રાજાપક્ષા]]એ 16 મે, 2009ના રોજ વિજયની ઘોષણા કરી. જો કે, ત્યારપછીના દિવસ સુધી યુદ્ધનો અંત આવ્યો નહોતો. શ્રીલંકાનાં સૈનિકો એલટીટીઇના છેલ્લાં પ્રતિકાર સ્થાનોની સાફસૂફી કરવા માટે આગળ ધપી રહ્યાં હતા. એલટીટીઇનાં છેલ્લા ગઢસમાન સ્થળોનો નાશ થયો, બોટ દ્વારા ભાગી જવાનો પ્રયાસ કરી રહેલા 70 બળવાખોરોને શ્રીલંકાના સૈનિકોએ મારી નાખ્યા. એલટીટીઇનો નેતા [[વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન]] અને અન્ય મહત્વના બળવાખોર નેતાઓનાં સ્થાન અંગે ખાતરી કરી શકાઇ નહોતી, જો કે, શ્રીલંકાની સરકારે 17 મે, 2009ના રોજ પ્રભાકરનને મૃત ઘોષિત કર્યો.<ref name="MSN news, Sunday, May 17, 2009">{{cite web | title = Is LTTE chief Prabhakaran dead? Yes, says Lanka govt | url = http://news.in.msn.com/international/article.aspx?cp-documentid=3016836 | access-date = 2009-05-17 | archive-date = 2009-05-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090520011234/http://news.in.msn.com/international/article.aspx?cp-documentid=3016836 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520011234/http://news.in.msn.com/international/article.aspx?cp-documentid=3016836 |date=2009-05-20 }}</ref> એલટીટીઇના વિવિધ અન્ય મહત્વના કમાન્ડરોએ આત્મહત્યા કરી.{{Citation needed|date=May 2009}} શ્રીલંકાના વિજયના સમાચાર સાંભળીને, લોકોએ [[કોલમ્બો]]માં ઉજવણી કરી.<ref>{{cite web |url=http://www.news.yahoo.com/s/ap/20090517/ap_on_re_as/as_sri_lanka_civil_war |title=Sri Lanka rebels concede defeat in civil war |publisher=News.yahoo.com |date= |access-date=2009-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521161711/http://www.news.yahoo.com/s/ap/20090517/ap_on_re_as/as_sri_lanka_civil_war |archive-date=2009-05-21 |url-status=live }}</ref> ===17 મેઃ ટાઈગર્સે પરાજય સ્વીકાર્યો=== આખરે 17 મે, 2009ના રોજ એલટીટીઇએ પરાજયનો સ્વીકાર કર્યો, તે સાથે જ બળવાખોરોના આંતરરાષ્ટ્રીય રિલેશન્સ વિભાગના વડા [[સેલ્વરાસા પથ્મનાથને]] વેબસાઇટ પર જણાવ્યું કે "આ યુદ્ધ તેના કડવા અંત સુધી પહોંચી ગયું છે... અમે અમારી બંદૂકોને શાંત કરી દેવાનો નિર્ણય કર્યો છે. અમને એકમાત્રપણે જેમના જીવ ગયા છે તેમના માટે દિલગીરી છે તથા અમે લાંબો સમય પ્રતિકાર ચાલુ રાખી શકીએ તેમ નથી".<ref name="correspondentscivil"></ref><ref>[http://www.nytimes.com/2009/05/19/world/asia/19lanka.html?pagewanted=2&amp;_r=1&amp;partner=rss&amp;emc=rss શ્રીલંકન સે રેબેલ્સ ક્રશ્ડ એન્ડ લીડર કિલ્ડ] [[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]], મે 18, 2009.</ref> ===18 મેઃ પ્રભાકરનનું મોત=== શ્રીલંકાના સૈન્ય દળોએ એલટીટીઇના નેતા [[વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન]]નું 18 મે, 2009ની સવારે મોત નિપજ્યું હોવાની વાતને સમર્થન આપ્યું. સૈન્યએ જણાવ્યું કે તેણે ઉત્તર-પૂર્વીય પ્રદેશના જંગલોનાં એક નાનકડાં હિસ્સામાં પ્રભાકરનને ઘેરી લીધો હતો, સૈન્યના આ નિવેદનના ટૂંક સમય બાદ સરકારના ટેલિવિઝન પર ઘોષણા કરવામાં આવી. ''ધ ડેઇલી ટેલિગ્રાફ'' ના અહેવાલ પ્રમાણે, શ્રીલંકન ટીવીએ જણાવ્યા અનુસાર પ્રભાકરન જ્યારે પોતાના નજીકના સાથીઓ સાથે એક એમ્બ્યુલન્સમાં બેસીને યુદ્ધભુમિમાંથી ભાગવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હતો ત્યારે એક રોકેટ-સંચાલિત ગ્રેનેડ હુમલામાં તેનું મોત થયું. તેના "[[સી ટાઈગર્સ]]" નૌકાદળના વડા [[કર્નલ સૂસાઈ]], અને તેનો ઇન્ટેલિજન્સ ચીફ [[પોટ્ટુ અમ્માન]] પણ આ હુમલામાં માર્યા ગયા હતા.<ref>{{cite news|last=Nelson |first=Dean |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/srilanka/5343129/Sri-Lanka-Tamil-Tiger-leader-Velupillai-Prabhakaran-and-his-lieutenants-eliminated.html |title=Sri Lanka: Tamil Tiger leader Velupillai Prabhakaran and his lieutenants 'eliminated' |publisher=Telegraph |date=2009-05-18 |access-date= 2009-05-30 | location=London}}</ref> શ્રીલકાના સૈન્યના વડા [[જનરલ]] [[સરથ ફોન્સેકા]]એ જણાવ્યું કે સૈન્યએ બળવાખોરોને હાર આપી છે અને "સમગ્ર દેશને મુક્તિ" અપાવી છે. સૈન્યના પ્રવક્તા [[બ્રિગેડિયર]] [[ઉદયા નનાયાક્કારા]]એ પ્રભાકરનનાં મોતને સમર્થન આપતા, જણાવ્યું કે રાત દરમિયાન 250 તમિલ ટાઈગર્સ પણ માર્યા ગયા હતા.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/8055015.stm |title=South Asia &#124; Sri Lanka's rebel leader 'killed' |publisher=BBC News |date=2009-05-19 |access-date= 2009-05-30}}</ref> માત્ર નાગરિકો માટે જ ઉભા કરાયેલા ઝોનમાં તેઓ છૂપાયા હતા તથા લડત આપી રહ્યાં હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.sundayobserver.lk/2009/05/17/sec04.asp |title=Security News &#124; Sundayobserver.lk - Sri Lanka |publisher=Sundayobserver.lk |date=2009-05-17 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521095500/http://www.sundayobserver.lk/2009/05/17/sec04.asp |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521095500/http://www.sundayobserver.lk/2009/05/17/sec04.asp |date=2009-05-21 }}</ref> [[જનરલ]] [[સરથ ફોન્સેકા]]એ 19 મે, 2009ના રોજ પ્રભાકરનનું શબ મળી આવ્યું હોવાને સમર્થન આપ્યું હતું. એલટીટીઇના વડાનું શબ [[મેજર જનરલ]] [[કમલ ગૂણરત્ને]]ની આગેવાની હેઠળના [[53 ડિવિઝન]] ટ્રૂપ્સને મળી આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090519_03 |title=Prabhakaran's body found |publisher=Defence.lk |date= |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522101554/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090519_03 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522101554/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090519_03 |date=2009-05-22 }}</ref> ===પ્રત્યાઘાત:=== ====શ્રીલંકા==== 18 મે 2009ના રોજ, [[યુનાઈટેડ નેશનલ પાર્ટી]]ના નેતા [[રાનિલ વિક્રમસિંઘે]]એ, એક ટેલિફોન કૉલ દ્વારા પ્રમુખ [[મહિન્દા રાજાપક્ષા]]ને તથા દેશના સુરક્ષા દળોને તેમણે મેળવેલા વિજય બદલ અભિનંદન આપ્યા.<ref>{{cite web |author=Gamini Gunaratna, Sri Lanka News Paper by LankaPage.com (LLC)- Latest Hot News from Sri Lanka |url=http://www.colombopage.com/archive_091/May1242653081CH.html |title=Sri Lanka: Opposition Leader congratulates Sri Lanka President |publisher=Colombopage.com |date=2009-05-18 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521074242/http://www.colombopage.com/archive_091/May1242653081CH.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521074242/http://www.colombopage.com/archive_091/May1242653081CH.html |date=2009-05-21 }}</ref> એ જ દિવસે જારી કરાયેલી એક અખબારી યાદીમાં, [[રોમન કેથોલિક આર્કબિશપ]] [[ઓસ્વાલ્ડ ગોમિસે]] પણ અભિનંદન પાઠવ્યા હતા. {{quote|1=I congratulate His Excellency President Mahinda Rajapakse, President of the Democratic Socialist Republic of Sri Lanka, for his very courageous leadership and thank the Chiefs of the Defense outfit who supported him with deep commitment and self-sacrifice. I also offer my deepest sympathies to those who laid down their lives in battle and those innocent civilians killed, trapped in war. In a sense we could say that we have won the battle but the war is not ended. The war would end only on the day that we grow in nationhood realizing that we are all one people in one country with equal right. We have to realize the fact that we are a multi-ethnic, multi-religious and multi-cultural community. As such we are now left with the great task of nation- building forgetting our ethnic, political and religious differences. It is imperative that there be a political formula that will inspire confidence and promote a sense of belonging among the minority groups in the country. We have to leave the sad and bitter memories of the past three decades and look positively and optimistically towards the future in hope. All of us have to share the blame for our division and forgive each other. We should have the humility and wisdom to learn from the sad experiences of that past. It is then, and only then, that we could build nationhood that will bring true peace and prosperity to our beloved country - Sri Lanka. Let us always remember that united we will flourish but divided we will perish.<ref>{{cite web |url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090518_15 |title=Archbishop congratulates Armed forces on the conclusion of war |publisher=Defence.lk |date=2009-05-18 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510102857/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090518_15 |url-status=dead }}</ref> }} યુદ્ધના અંતની જાહેરાત થતાની સાથે, શ્રીલંકાના [[શેરબજાર]]માં કોઇ પણ સમયનો ટકાવારીની દૃષ્ટિએ સૌથી મોટો ઉછાળો નોંધાયો.<ref name="lbo-victorystocks">{{cite news | title=Sri Lankan stocks shoot up on war victory | date=2009-05-18 | url=http://lbo.lk/fullstory.php?nid=491291415 | work=Times Online | access-date=2009-05-18 | archive-date=2011-05-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110510014843/http://lbo.lk/fullstory.php?nid=491291415 | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510014843/http://lbo.lk/fullstory.php?nid=491291415 |date=2011-05-10 }}</ref> ====આંતરરાષ્ટ્રિય સંસ્થાઓ==== {{Flag|United Nations}}- [[જીનેવા]] ખાતે 19 મે, 2009ના રોજ યોજાયેલી એક પત્રકાર પરિષદમાં, [[યુનાઇટેડ નેશન્સના મહાસચિવ]] [[બાન કી-મૂને]] જણાવ્યું હતું કે, "સૈન્ય ઓપરેશનની પૂર્ણાહુતિને લીધે મે નિરાંતનો શ્વાસ લીધો છે, પરંતુ અસંખ્ય નાગરિકોની જાનહાનિને લીધે હું ભારે વ્યથિત છું. હવે શ્રીલંકાના લોકોની સામે જે કાર્ય આવી પડ્યું છે તે વિરાટ છે અને તેમાં તમામ લોકોની મદદની જરૂર છે. દેશમાં સુધારણા અને રાષ્ટ્રમાં મતભેદોની પતાવટની પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે તમામ પ્રયાસ કરવામાં આવે એ સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. આજે પ્રમુખ રાજાપક્ષાએ સંસદમાં જે સંબોધન કર્યું હતું તે મેં અત્યંત કાળજીપૂર્વક સાંભળ્યું હતું. તમિલ લોકો અને અન્ય લઘુમતીઓની કાયદેસરની ચિંતાઓ તથા આકાંક્ષાઓ સંપૂર્ણપણે સંતોષાવી જ જોઈએ." ત્યારપછી મહાસચિવે યુદ્ધગ્રસ્ત પ્રદેશની તેમની આગામી મુલાકાતની જાહેરાત કરી હતી.<ref>{{cite web | url= http://www.un.org/apps/sg/offthecuff.asp?nid=1291 | title = Geneva, 19 May 2009 - Joint Press Conference held by UN Secretary-General and World Health Organization Director-General, Margaret Chan | publisher= [[United Nations]] | access-date= 19 May 2009 | date = 19 May 2009}}</ref> [[બ્રુસેલ્સ]]માં 18 મે, 2009ના રોજ [[યુરોપીય સમિતિ]]ની બેઠક યોજાઇ હતી, જેમાં "ધ ગવર્મેન્ટ ઓફ શ્રીલંકા અરજન્ટલી ટુ પ્રોસીડ ટુવર્ડસ અ કોમ્પ્રિહેન્સિવ પોલિટિકલ પ્રોસેસ" અને "ધ પ્રેસિડેન્ટ ઓફ શ્રીલંકા ટુ આઉટલાઇન અ ક્લીઅર પ્રોસેસ લિડીંગ ટુ અ ફુલ્લી ઇન્ક્લુઝિવ પોલિટિકલ સોલ્યુશન, બેઝ્ડ ઓન કન્સેન્ટ, ઇક્વાલિટી એન્ડ ધ રૂલ ઓફ લૉ" તરીકે ઓળખાતા નિવેદનોનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો. આ સમિતિએ જણાવ્યા પ્રમાણે આ પ્રકારના પગલાં એ શ્રીલંકામાં લાંબા ગાળાની સુરક્ષા, વિગ્રહ પછીની પુનઃરચના અને સમૃદ્ધિ તરફ દોરી જતો એકમાત્ર રસ્તો છે. આ નિવેદનનાં નિષ્કર્ષ અનુસારઃ "યુરોપીયન યુનિયન યુનાઇટેડ નેશન્સની હ્યુમન રાઇટ્સ કાઉન્સિલ દ્વારા યોગ્ય પગલાની માગ યથાવત રાખે છે."<ref>{{cite web | url= http://www.eu-un.europa.eu/articles/en/article_8730_en.htm | title = Summary: 18 May 2009, Brussels - Council of the European Union, 2942nd GENERAL AFFAIRS Council meeting, Conclusions on Sri Lanka | publisher= [[European Union]] | access-date= 19 May 2009 | date = 18 May 2009}}</ref> ધ ટાઇમ્સના અહેવાલ પ્રમાણે, યુરોપીયન યુનિયનનાં સદસ્ય રાષ્ટ્રોએ માનવ અધિકારોના ઉલ્લંઘનની દહેશત હોવા છતાં પણ શ્રીલંકાની સરકારને હથિયારોનું વેચાણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23702375-details/WORLD:+Britain+sold+arms+to+Sri+Lanka+while+civil+war+raged/article.do |title=નાગરિક વિગ્રહ ભડકેલો હોવા છતાં બ્રિટન દ્વારા શ્રીલંકાને શસ્ત્રોનું વેચાણ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2009-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614041448/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23702375-details/WORLD:+Britain+sold+arms+to+Sri+Lanka+while+civil+war+raged/article.do |url-status=dead }}</ref> ====અન્ય દેશો==== વિદેશ પ્રધાન [[લૉરેન્સ કેનને]] જણાવ્યું હતું કે, "શ્રીલંકામાં સૈન્યના પગલાને લીધે નાગરિકો પર પડેલી આઘાતજનક અસર અને પગલાં બાદનાં ખરાબ પ્રત્યાઘાતથી કેનેડાના લોકો અત્યંત ચિંતિત છે." આ ભયાવહ, દશકો-લાંબા યુદ્ધે શ્રીલંકાના લોકો ઉપર કહી ન શકાય તેવો વિનાશ અને અતિશય દુઃખ લાદ્યું છે. કેનેડાની સરકાર નાગરિકોની જાનહાનિ માટે ચિંતા વ્યક્ત કરવા ઇચ્છે છે અને આ જુગુપ્સાપ્રેરક સંઘર્ષમાં પોતાના મિત્રો તથા કૌટુંબિક સદસ્યોને ગુમાવનારા શ્રીલંકાના લોકો તથા વિશ્વભરના લોકોને પોતાની દિલસોજી પાઠવવા ઇચ્છે છે. શ્રીલંકાના તમામ લોકોની કાયદેસરની અપેક્ષાઓ સંતોષે તેવો લાંબા ગાળાનો રાજકીય ઉકેલ શોધી કાઢવાની ક્વાયત શરૂ કરવા માટે કેનેડાની સરકાર શ્રીલંકાની સરકારને વિનંતી કરે છે. રાજકીય સમજૂતી અને લાંબો સમય ટકી રહે તેવી શાંતિનો રસ્તો શોધવા માટેના શ્રીલંકાના પ્રયાસોમાં મદદરૂપ થવા કેનેડા તૈયાર છે."<ref>{{cite web |url=http://w01.international.gc.ca/minpub/publication.aspx?publication_id=387175&lang=eng&docnum=135 |title=Department of Foreign Affairs and International Trade - Media Room - News Releases |publisher=W01.international.gc.ca |date=2009-03-25 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001090108/http://w01.international.gc.ca/MinPub/Publication.aspx?lang=eng&publication_id=387175&docnum=135 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001090108/http://w01.international.gc.ca/MinPub/Publication.aspx?lang=eng&publication_id=387175&docnum=135 |date=2009-10-01 }}</ref> [[ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે]] 18 મે, 2009ના રોજ એક નિવેદન બહાર પાડ્યું હતું જેમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે "આજે દિવસના પ્રારંભમાં [[વિદેશી બાબતોના પ્રધાન]] [[શ્રી પ્રણવ મુખર્જી]] સાથેની ટેલિફોન પર થયેલી વાતચીતમાં, શ્રીલંકાના પ્રમુખે શ્રીલંકામાં સશસ્ત્ર વિગ્રહનો અંત આવ્યો હોવાને અને એલટીટીઇનો નેતા વેલુપિલ્લઈ પ્રભાકરન મૃત્યુ પામ્યો હોવાની વાતને પુષ્ટિ આપી હતી. આ દુઃખદ સંઘર્ષને લીધે અસર પામેલા લોકોને રાહત પૂરી પાડવા તથા વિસ્થાપિત થયેલા તમામ લોકોનું ઝડપી પુનઃવસન કરાવીને તેમનું જીવન શક્ય તેટલી જલ્દી પુનઃ સામાન્ય કરવા માટે ભારત શ્રીલંકાના લોકો અને સરકારની સાથે મળીને કામ કરશે. અમારા દૃષ્ટિકોણ પ્રમાણે શ્રીલંકામાં પરંપરાગત સંઘર્ષનો અંત આવ્યો છે, આ એક એવી ઘડી છે કે જ્યારે શ્રીલંકામાં સંઘર્ષના મૂળ કારણોનો ઉકેલ લાવી શકાશે. આ ઉકેલમાં શ્રીલંકાના બંધારણની સીમામાં રહીને સત્તાનાં અસરકારક વિકેન્દ્રીકરણ તરફના રાજકીય પગલાઓનો સમાવેશ થાય છે જેથી તમિલ સહિતની તમામ જાતિના શ્રીલંકાવાસીઓને પોતાની ખુદની માતૃભૂમિની લાગણી થાય અને તેઓ તેમની સ્વૈચ્છા મુજબ જીવન જીવી શકે.<ref>{{cite web | url= http://meaindia.nic.in/ | title = Statement by the Official Spokesperson on Sri Lanka | publisher= [[Ministry of External Affairs (India)]] | access-date= 19 May 2009 | date = 18 May 2009}}</ref> {{IRN}}- [[ઇસ્લામિક રિપબ્લિક ઓફ ઇરાન]]નાં [[વિદેશ પ્રધાન]] [[મનોશેહર મોટ્ટેકી]]એ 19 મે, 2009ના રોજ શ્રીલંકાના[[ વિદેશ પ્રધાન]] [[રોહિતા બોગોલાગામા]] સાથે ટેલિફોન પર થયેલી વાતચીત દરમિયાન એલટીટીઇના આતંકવાદને પરાસ્ત કરવામાં શ્રીલંકાએ મેળવેલી સફળતા બદલ પ્રમુખ, વિદેશ પ્રધાન અને શ્રીલંકાની સરકારને ઉમળકાભેર અભિનંદન પાઠવ્યા હતા. "ઇરાન શ્રીલંકા સાથે નજીકના સંબંધો ધરાવે છે અને તેણે હંમેશા આતંકવાદની આલોચના કરી છે અને, સતતપણે શ્રીલંકાના સાર્વભૌમત્વ અને પ્રાદેશિક અખંડતાનો પક્ષ લીધો છે." તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેઓ ઇરાનના રાષ્ટ્રપતિ વતી વાત કરી રહ્યાં છે જેમણે શ્રીલંકાને તેમની હાર્દિક શુભકામનાઓ પાઠવી છે તથા તેઓ પરસ્પર અનુકૂળ સમયે [[શ્રીલંકાના પ્રમુખ]] સાથે અંગતપણે વાત કરશે. ઉત્તરીય શ્રીલંકામાં આઇડીપીની માટે તાત્કાલિક રાહત અભિયાન હાથ ધરવા માટે, ઇરાને રેડ ક્રેસન્ટ મારફત સહાયનો પ્રસ્તાવ પણ મૂક્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090519_11 |title=Iran congratulates Sri Lanka on defeating terrorism |publisher=Defence.lk |date=2009-05-19 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523161801/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090519_11 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523161801/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090519_11 |date=2009-05-23 }}</ref> {{JPN}}- જપાનનાં વડાપ્રધાનના કાર્યાલયે, શ્રીલંકાના પ્રમુખ મહિન્દા રાજાપક્ષે સાથે જાપાનનાં [[વડાપ્રધાન]] [[તારો આસો]]એ ટેલિફોન પર કરેલી વાતચીતની યાદી બહાર પાડી હતી. આ નિવેદનમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે વડાપ્રધાને શ્રીલંકા સરકાર અને લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઇલમ વચ્ચેના આંતરવિગ્રહનાં અંતને આવકાર આપ્યો હતો. આ નિવેદનમાં જણાવવામાં આવ્યા અનુસાર "હવે, આંતરિકપણે વિસ્થાપિત લોકોને મદદરૂપ થવાનું તથા તેમનું પુનઃસ્થાપન કરવાનું તેમજ શાંતિના નિર્માણની દિશામાં રાજકીય પ્રક્રિયામાં આગેકૂચ દર્શાવવાનો પ્રારંભ કરવો એ મહત્વની બાબતો છે." તેમણે એ વાત ઉપર પણ વિશેષ ભાર આપ્યો હતો કે ગરીબી એ આતંકવાદની પૃષ્ઠભૂમિ તૈયાર કરી આપનારા પૈકીનું એક પરિબળ છે. આ યાદીમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે શ્રીલંકાના વડાપ્રધાનને શ્રીલંકામાં બુનિયાદી સુવિધાઓનું નિર્માણ જોવું ગમશે, અને ઉમેર્યું હતું કે જાપાન શ્રીલંકાના પ્રયાસોમાં શક્ય તેટલી મદદ કરશે.<ref>{{cite web |url=http://www.lankabusinessonline.com/fullstory.php?nid=1503900039 |title=Japan PM welcomes end of Sri Lanka war |publisher=Lanka Business Online |date=2009-05-19 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511135304/http://www.lankabusinessonline.com/fullstory.php?nid=1503900039 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511135304/http://www.lankabusinessonline.com/fullstory.php?nid=1503900039 |date=2011-05-11 }}</ref> {{MDV}}- માલદીવના [[પ્રમુખ]] [[મોહમદ નાશીદ]] અને [[ઉપ-પ્રમુખ]] [[મોહમ્મદ વાહીદ હસને]] શ્રીલંકાની સરકાર અને લોકોને તેમના દેશમાં દશકોથી ચાલતા સંઘર્ષનો અંત લાવવામાં સફળ થવા બદલ અભિનંદન પાઠવ્યાં હતા. શ્રીલંકાની સરકાર અને લોકો પ્રત્યે તેમના ટેકા અને સહાનુભૂતિ ચાલુ રહેવાનો પ્રમુખે પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો, કેમકે શ્રીલંકા પણ એકસમાન રાષ્ટ્ર જ છે. "આ અવસરે હું માલદીવની સરકાર તથા લોકોની વતી આપના રાષ્ટ્રપતિ તથા શ્રીલંકાના લોકોને અમારી હાર્દિક શુભકામનાઓ પાઠવું છું."<ref>{{cite web |author=Miadhu News |url=http://miadhu.com.mv/news.php?id=10177 |title=President congratulates Sri Lankan President on ending civil war |publisher=Miadhu.com.mv |date=2009-05-19 |access-date=2009-05-30 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> "શ્રીલંકાના ઇતિહાસનો આ સૌથી મહત્વનો પ્રસંગ શ્રીલંકાના લોકોને વધુ સમાનતા અને ન્યાયિતાની અનુભૂતિની દિશામાં દોરી જતો માર્ગ મોકળો કરશે."<ref>{{cite web |url=http://www.minivannews.com/news_brief.php?id=6542 |title=Maldives News |publisher=Minivan News |date=2009-05-19 |access-date=2009-05-30 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{NOR}}- [[નોર્વેના વિદેશ પ્રધાન]] [[જોનાસ ગેહર સ્ટોરે]] એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે "આ યુદ્ધમાં પોતાના સંબંધીઓ અને પ્રિયજનોને ગુમાવનારા તમામ લોકોની સાથે અમારી સહાનુભૂતિ છે. આપણે ભોગ બનનારા લોકોને મદદ કરવા માટે સહકાર આપવો જ જોઈએ. શરણાર્થી શિબિરમાં રહેલા લોકોને ઘરે પરત ફરવાની તાત્કાલિકપણે છૂટ અવશ્ય મળવી જોઈએ." સ્ટોરે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે, આંતરિકપણે વિસ્થાપિત લોકો માટેની શરણાર્થી શિબિરોમાં યુનાઇટેડ નેશન્સ દ્વારા કરાયેલી માગ અનુસાર પરિસ્થિતિમાં સુધારો અવશ્ય થવો જોઇએ.<ref>{{cite web |author=James Wray and Ulf Stabe |url=http://www.monstersandcritics.com/news/southasia/news/article_1478210.php/Norway_urges_Sri_Lanka_to_aid_refugees_ |title=Norway urges Sri Lanka to aid refugees |publisher=Monsters and Critics |date=2009-05-19 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2012-09-06 |archive-url=https://archive.today/20120906132624/http://news.monstersandcritics.com/southasia/news/article_1478210.php/Norway_urges_Sri_Lanka_to_aid_refugees_ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120906132624/http://news.monstersandcritics.com/southasia/news/article_1478210.php/Norway_urges_Sri_Lanka_to_aid_refugees_ |date=2012-09-06 }}</ref> {{PAK}}-પાકિસ્તાનનાં વિદેશ રાજ્ય પ્રધાન [[નવાબઝાદા મલિક આમદ ખાને]] શ્રીલંકાના ઉપ વિદેશ પ્રધાન [[હુસૈન એ. ભાઈલા]]ની સાથે ટેલિફોન કરીને શ્રીલંકાને "આતંકવાદ પર મેળવેલા ભવ્ય વિજય" બદલ અભિનંદન પાઠવ્યા હતા. પાકિસ્તાનના વિદેશ રાજ્ય પ્રધાને જણાવ્યું કે પાકિસ્તાન હંમેશાથી શ્રીલંકાનું અડગ મિત્ર રહ્યું છે અને તે આ દેશની એકતા, સાર્વભૌમત્વ અને પ્રાદેશિક અખંડિતતાનું મજબૂત ટેકેદાર રહ્યું છે. આતંકવાદનો સામનો કરવામાં શ્રીલંકાને તેમની સરકારનો સતત સહકાર મળતો રહેશે તે બાબતનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. તેમણે પોતાની શુભેચ્છાઓ તથા અભિનંદનને પ્રમુખ મહિન્દા રાજાપક્ષે અને વિદેશ પ્રધાન રોહિતા બોગોલાગામા સુધી પહોંચાડવા ઉપ પ્રધાનને વિનંતી કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090523_02 |title=Pakistan felicitates Sri Lanka on 'great victory over terrorism' |publisher=Defence.lk |date= |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090529112727/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090523_02 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090529112727/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090523_02 |date=2009-05-29 }}</ref> {{PHI}}- ફિલિપાઈન્સના વિદેશી બાબતોના વિભાગે 22 મે, 2009ના રોજની અખબારી યાદીમાઃ "ઉત્તરીય શ્રીલંકામાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિની વાપસીનું સ્વાગત કર્યું હતું અને ત્યાના તમિલ લઘુમતીઓ દ્વારા ભોગવવી પડતી સમસ્યાઓનો સર્વગ્રાહી, ન્યાયિક અને ટકી રહે એવો રાજકીય ઉકેલ શોધવા માટેના શ્રીલંકાના પ્રયાસોને ટેકો જાહેર કર્યો હતો. ફિલિપાઇન્સે તમિલ લઘુમતીઓ તેમના દેશમાં શાંતિના ફળ ચાખી શકે એવો લાંબા સમયનો રાજકીય ઉકેલ શોધવામાં આવશે એવી આશા વ્યક્ત કરી હતી."<ref>{{cite web |url=http://dfa.gov.ph/?p=5236 |title=On the End of Sri Lankan Civil War: Department of Foreign Affairs |publisher=Dfa.gov.ph |date=2009-05-22 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2015-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912175749/http://dfa.gov.ph/?p=5236 |url-status=dead }}</ref> {{RUS}}- "રશિયાની સરકાર એલટીટીઇ (લિબરેશન ટાઈગર્સ ઓફ તમિલ ઇલમ)ના આતંકવાદને પરાજય આપવામાં આ દેશને મળેલી સફળતા બદલ શ્રીલંકાના પ્રમુખ અને લોકોને ઉષ્માસભર અભિનંદન પાઠવે છે," એવું રશિયાની સરકારના માહિતી વિભાગે એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું. શ્રીલંકાના વિદેશ મંત્રાલયના અધિકારીઓએ જણાવ્યા પ્રમાણે રશિયાએ આતંકવાદ અને અલગાવવાદ વિરુદ્ધની શ્રીલંકાની સરકારની લડાઇને ટેકો આપતું હોવાનું જણાવ્યું હતું. રશિયાએ એવી આશા વ્યક્ત કરી હતી કે શ્રીલંકામાં અડધી સદી કરતા પણ વધુ સમયથી ચાલનારા આ લોહિયાળ સશસ્ત્ર સંઘર્ષનો અંત દેશમાં શાંતિ, સુરક્ષા અને સ્થિરતાની સ્થાપનાની ગેરેન્ટી બની રહેશે.<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-05/21/content_11409677.htm |title=Russia, Iran congratulate Sri Lanka on ending civil war_English_Xinhua |publisher=News.xinhuanet.com |date=2009-05-21 |access-date= 2009-05-30}}</ref> {{ZAF}}- દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકારે ડેપ્યુટી ઇન્ટરનેશનલ રિલેશન્સ એન્ડ કોઓપરેશન પ્રધાન એહરેઈમ ઇબ્રાહિમની મારફત શ્રીલંકામાં સૈન્ય કામગીરીના અંત આવવા અંગેનું એક નિવેદન બહાર પાડ્યું હતું. "દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકાર જે રીતે સૈન્ય આક્રમણ હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું તે રીત પ્રત્યે દિલગીરી વ્યક્ત કરે છે અને યુનાઇટેડ નેશન્સ હ્યુમન રાઇટ્સ કમિશનને તાત્કાલિકપણે આંતરરાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર કાયદાઓ અને જીનેવા સંમેલનન નિયમોના સંભવિત ભંગ અંગે તાત્કાલિકપણે તપાસ હાથ ધરવાની વિનંતી કરે છે," એવું ઇબ્રાહિમે જણાવ્યું હતું. આ નિવેદનમાં અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં તાત્કાલિકપણે માનવીય મદદ તથા આંતરરાષ્ટ્રીય માધ્યમોને પ્રવેશવાની છૂટ આપવાની પણ માગ કરવામાં આવી હતી. "દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકારે 19 મે, 2009ના રોજની પ્રમુખ મહિન્દા રાજાપક્ષાના વ્યક્તવ્યમાં મન પ્રસન્ન કરનારા સ્વરની નોંધ લીધી છે અને અમે એવી આશા વ્યક્ત કરીએ છીએ કે લશ્કરી અભિયાનનો અંતે તમામ લઘુમતીઓ સાથે તેમના લાંબા સમયથી પડત પ્રશ્નોના ઉકેલ માટે શાંતિપ્રિય વાટાઘાટો હાથ ધરાશે. પક્ષો વચ્ચે શાંતિ અને સુલેહ સ્થાપવાનો હેતુ ધરાવતા કોઇ પણ પ્રયાસને અમે ટેકો આપતા રહીશું."<ref>http://www.dfa.gov.za/docs/2009/sri0521.html</ref> {{SGP}}- [[સિંગાપોર]]માં યોજાયેલી [[શાંગરી-લા મંત્રણા]] દરમિયાન [[શ્રીલંકાના વિદેશ પ્રધાન]] [[રોહિતા બોગોલાગામા]]ની સાથે સિંગાપોરના [[વિદેશ પ્રધાન]] [[જ્યોર્જ યેઓ]]ની મુલાકાત બાદ, 29 મે 2009ના રોજ [[સિંગાપોરના વિદેશી બાબતોના મંત્રાલયે]] એવું નિવેદન બહાર પાડ્યું હતું કે "શ્રીલંકામાં લાંબા સમયથી ચાવતા સંઘર્ષનો અંત આવેલો જોઇને સિંગાપોરે રાહત અનુભવી છે. આ સંઘર્ષને કારણે શ્રીલંકામાં મોટી જાનહાનિ થઇ હતી. માત્ર હજારો-સેંકડોની સંખ્યામાં રહેલા લોકોનાં જીવ જ નથી ગયા, પણ સેંકડો-હજારો શ્રીલંકન નાગરિકોને તેમના ઘરમાંથી વિસ્થાપિત થવું પડ્યું છે. શ્રીલંકાની સરકાર દ્વારા આખરે સૈન્ય અભિયાનની સમાપ્તિ કરવામાં આવતા ઇતિહાસનું એક દુઃખદ પ્રકરણ પૂરું કરવાની અને રાષ્ટ્રીયસ્તરે પ્રશ્નો ઉકેલવા તથા સમજૂતી સાધવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવાની તક મળી છે. શ્રીલંકામાં રહેલા તમામ સમાજના હિતોની સંપૂર્ણ વિચારણા કર્યા બાદ જ શાંતિ ટકી રહે તે માટેની લાંબા ગાળાની સમજૂતી ઘડવી જોઇએ અને તેનો અમલ કરવો જોઇએ."<ref>{{cite web | url= http://www.mfa.gov.sg/ | title = MFA Press Statement: The Situation in Sri Lanka - Sri Lankan Minister of Foreign Affairs Rohitha Bogollagama calls on Minister for Foreign Affairs George Yeo | publisher= [[Ministry of Foreign Affairs (Singapore)|Ministry of Foreign Affairs, Singapore]] | access-date= 5 June 2009 | date = 29 May 2009}}</ref> એલટીટીઇના આતંકવાદીઓ ઉપર વિજય મેળવવા બદલ જ્યોર્જ યેઓએ રોહિતા બોગોલાગામા અને શ્રીલંકાની સરકારને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090604_09 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930033023/http://defence.lk/new.asp?fname=20090604_09 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930033023/http://defence.lk/new.asp?fname=20090604_09 |date=2011-09-30 }}</ref> {{SUI}}- 19 મે, 2009ના રોજની એક અખબારી યાદીમાં, સ્વિટ્ઝરલેન્ડની સરકારે સશસ્ત્ર સંઘર્ષની સમાપ્તિને આવકાર આપ્યો હતો. જો કે, સ્વિટ્ઝરલેન્ડે "આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાલક્ષી કાયદાઓના ભંગ બદલ ખેદ વ્યક્ત કર્યો હતો અને તમામ પક્ષોને તેનું પાલન કરવા તથા કોઇ પણ સંજોગોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોનો આદર કરવા તથા અનુસરણ કરવાની અપીલ કરી હતી." "સ્વિટ્ઝરલેન્ડ તમામ પક્ષો પાસે વેરભાવ પ્રેરતી ઉશ્કેરણીથી દૂર રહેવા તથા એકપક્ષીય અથવા સંયુક્ત સંમતિ વાળા પગલાઓ દ્વારા સુલેહની દિશામાં કામ કરવાની માગ કરે છે. તમામ પક્ષો તથા જૂથો તેમજ આ પ્રદેશના સદસ્યોએ સુલેહ પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે અને રાજકીય મંત્રણાના સ્વરૂપમાં ટકી રહે તેવા ઉકેલ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ સાથે મળીને મુક્તમને કામ કરવું જોઇએ."<ref>{{cite web|url=http://www.eda.admin.ch/eda/en/home/recent/media/single.html?id=26978 |title=Media Release |publisher=Eda.admin.ch |date= |access-date= 2009-05-30}}</ref> {{TUR}}- શ્રીલંકાના પ્રમુખ [[મહિન્દા રાજાપક્ષા]]એ ટર્કીના પ્રમુખ [[અબ્દુલ્લાહ ગુલ]]ને ટેલિફોન કર્યો હતો. ટર્કીના પ્રમુખના મિ઼ડીયા સેન્ટર દ્વારા આ વાતચીતને બહાર પાડવામાં આવી હતી. શ્રીલંકાના પ્રમુખે ગુલને આતંકવાદ વિરુદ્ધની લડાઇમાં તાજેતરમાં મળેલી સિદ્ધિઓ અંગે જાણ કરી હતી. પ્રમુખ ગુલે ટેલિફોનિક વાતચીતમાં જણાવ્યું હતું કે તેઓ તાજેતરની ઘટનાઓથી અત્યંત ખુશ થયા છે અને તેઓ માનવતાવાદી મદદ પૂરી પાડવા તૈયાર છે.<ref>{{cite web | url=http://www.trtpersian.com/Haber/HaberDetay.aspx?HaberKodu=1c9a83c7-dc30-4e6c-aa40-95c53fb6281c | title = Sri Lanka'dan Gül'e Son Durum Bilgisi | publisher= [[TRT|TRT World]] | access-date= 7 September 2009 | date = 19 May 2009}}</ref> {{UK}}- [[વિદેશ સચિવ]] [[ડેવિડ મિલિબૅન્ડે]] 19 મે, 2009ના રોજ [[હાઉસ ઓફ કોમન્સ]]માં નીચેનું લેખિત નિવેદન કર્યું હતું કે - "19 મેના રોજ, શ્રીલંકાના પ્રમુખે સત્તાવારપણે એવી જાહેરાત કરી છે કે 18 મેના રોજ સૈન્યનાં સૈનિકોએ અગાઉ એલટીટીઇના કબ્જામાં રહેલો તમામ પ્રદેશ પુનઃ પ્રાપ્ત કર્યો છે અને તેમણે આ સંગઠનના વરિષ્ઠ નેતાઓની ધરપકડ કરી છે અથવા તો તેઓ માર્યા ગયા છે. લાંબા સમયથી ચાલતો અને અત્યંત ક્રૂર સંઘર્ષ આખરે પૂરો થતાં સિંહાલી, તમિલ અને મુસ્લિમ સહિતની શ્રીલંકાની તમામ જાતિઓએ રાહતનો શ્વાસ લીધો છે. શ્રીલંકાની સરકારને આ સંઘર્ષ માટે જવાબદાર કારણોનો ઉકેલ કાઢવા તથા લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તેવી શાંતિ સાધવાની તક મળી છે. આ તકનો બખૂબી ઉપયોગ થાય અને તેને પગલે સંઘર્ષનો ટકાઉ અંત આવે તે માટે આપણે શ્રીલંકાની સરકાર તથા તેની તમામ જાતિઓની સાથે મળીને કામ કરવું જ પડશે. શ્રીલંકાની સરકારે યુદ્ઘ જીતવામાં જે ઉર્જાથી કામ કર્યું હતું તેવી જ રીતે શાંતિ સ્થાપિત કરવામાં પણ કામ કરે તે માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સહભાગીઓની સાથે મળીને શ્રીલંકાની સરકારને પ્રોત્સાહિત કરવાની દિશામાં આ સરકાર આગામી સપ્તાહો અને દિવસો દરમિયાન સતતપણે પોતાનું લક્ષ્ય કેન્દ્રિત કરશે."<ref>{{cite web | url= http://www.fco.gov.uk/en/newsroom/latest-news/?view=PressS&id=18007087 | title= Written ministerial statement on Sri Lanka (19/05/2009) | publisher= [[Foreign and Commonwealth Office]] | access-date= 22 May 2009 | date= 19 May 2009 | archive-url= https://archive.today/20121228191241/https://www.gov.uk/government/announcements?departments%5B%5D=foreign-commonwealth-office | archive-date= 28 ડિસેમ્બર 2012 | url-status= live }}</ref> [[યુકે]]માં વિદેશ અને કોમનવેલ્થ વિભાગના રાજ્યકક્ષાના પ્રધાન [[લોર્ડ મેલોક બ્રાઉને]] [[હાઉસ ઓફ લોર્ડસ]]માં આ મુદ્દે પ્રશ્ન ઉઠાવનાર લોર્ડ નેઝબીને પ્રત્યુત્તર આપતા જણાવ્યું હતું કે, "વાસ્તવમાં, પ્રમુખ સાથેનાં પ્રારંભિક સંપર્ક દરમિયાન અમે, તમિલ ટાઈગર્સ - એક આતંકવાદી જૂથ દ્વારા પ્રેરિત અને 26 વર્ષ ચાલનારા આ ક્રૂર યુદ્ધની સમાપ્તિ બદલ તેમને અભિનંદન આપ્યા હતા." લોર્ડ નેઝબી સાથે સંમત થતા, લોર્ડ મેલોક બ્રાઉને જણાવ્યું હતું કે, "આ અંગેનો રાજકીય ઉકેલ શ્રીલંકાની અંદરથી પ્રમુખ રાજાપક્ષા દ્વારા સ્થપાયેલી અને તેમની આગેવાની હેઠળની પ્રક્રિયા દ્વારા જ આવવો જોઇએ." વધુ સંબોધનમાં, બ્રાઉને જણાવ્યું હતું કે, ""પરંતુ અમે તેઓને અત્યંત સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે, યુદ્ધમાં મળેલા વિજયને શ્રીલંકાના ઇતિહાસના એક નવા અને આનંદપ્રદ પ્રકરણ તરીકે જોવું કે નહી એ બાબત શ્રીલંકાના પ્રમુખના હવે પછીના કદમ અને આ જાતિના પ્રશ્નોનો રાજકીય અથવા માનવતાવાદી ઉકેલ શોધવામાં તેઓ મુત્સદ્દીગીરી દર્શાવી શકે છે કે નહિ તેના પર નિર્ભર છે." તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, "17 મેના રોજ, વડાપ્રધાને શ્રીલંકાને વધુ પાંચ મિલિયન પાઉન્ડની સહાયની જાહેરાત કરી હતી, તેના સાથે સપ્ટેમ્બર 2008થી અત્યાર સુધીમાં આપવામાં આવેલી સહાયનો કુલ આંકડો 12.5 મિલિયન થઈ ગયો છે." તેમની સમક્ષ રજૂઆત કરતા [[લોર્ડ નેસબી]]એ જણાવ્યું હતું કે, "માય લોર્ડસ, શું રાણી સાહેબાની સરકારે શ્રીલંકાની સરકારને તમિલ ટાઈગર્સને પરાસ્ત કરીને દેશમાં શાંતિ લાવવા બદલ અભિનંદન પાઠવ્યા છે? આંતરાષ્ટ્રીય સ્તરે, રાણી સાહેબાની સરકારની નીતિ મુખ્યત્વે 2,50,000 તમિલ લોકો અને 1,00,000 મુસ્લિમો, કે જેમને જાફનામાંથી [[સામુદાયિક સાફસૂફી]] કરવામાં આવી છે, તેમના પુર્નસ્થાપનનો પક્ષ લેવાની છે, અથવા તો શું આ સરકાર શ્રીલંકામાં બંધારણીય ઉકેલ લાવવો જોઇએ એવું ભાષણ આપવાનું ચાલુ રાખશે, જે આખરે તો શ્રીલંકાની સંસદના તાબાનો વિષય છે?"<ref>{{cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090522_01 |title="British government congratulated President Rajapaksa for finishing off terrorists" - Lord Malloch Brown |publisher=Defence.lk |date=2009-05-22 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090525104500/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090522_01 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525104500/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090522_01 |date=2009-05-25 }}</ref> {{USA}}- 18 મે, 2009ના રોજ [[વૉશિંગ્ટન ડી.સી.]]માં યોજાયેલી એક પત્રકાર પરિષદ દરમિયાન, [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ]]ના પ્રવક્તા આયન કેલીએ જણાવ્યું હતું કે, "ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ આ સંઘર્ષની સમાપ્તિને આવકાર આપે છે, અને અમે અત્યંત ઊંચી જાનહાનિ અને નિર્દોષ નાગરિકોના મોતનો સિલસિલો હવે પૂરો થઇ ગયેલો જણાતો હોવાથી અમે રાહત અનુભવીએ છીએ. શ્રીલંકાની સરકાર સમક્ષ પોતાના ભૂતકાળને દફનાવી દઇને લોકશાહી, સહનશીલતા તથા માનવ અધિકારો પ્રત્યે આદરના મૂળ ધરાવતા શ્રીલંકાની સ્થાપના કરવાની આ તક આવી છે. સરકાર માટે હવેનો સમય તમિલો, સિંહાલી અને અન્ય શ્રીલંકન નાગરિકોને, તમામ શ્રીલંકાવાસીઓના અધિકારોને પ્રોત્સાહન આપે અને રક્ષણ કરે એવી રાજકીય વ્યવસ્થાનું સર્જન કરવાની પ્રક્રિયામાં જોતરી દેવાનો છે. રાહત શિબિરોમાં રહેતા 2,80,000 નાગરિકોની આવશ્યક્તાઓ સંતોષવાનું કામ પણ સરકાર માટે મહત્વનું છે. આ લોકોની ખોરાક, પાણી, છત, મૂળભૂત આરોગ્ય સુવિધા અને સ્વચ્છતા જેવી જરૂરિયાતો સંતોષવી તેમજ આ લોકોની પોતપોતાના ઘરે વાપસી કરવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવી એ સરકાર માટે ટોચની પ્રાથમિક્તા હોવી જોઇએ."<ref>{{cite web | url= http://www.state.gov/r/pa/prs/dpb/2009/05/123541.htm | title = Daily Press Briefing May 18, 2009 | publisher= [[United States Department of State]] | access-date= 19 May 2009 | date = 18 May 2009}}</ref> શ્રીલંકાના સંરક્ષણ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે 18 મે 2009ના રોજ [[શ્રીલંકા ખાતેના અમેરિકાના રાજદૂત]] [[રોબર્ટ ઓ. બ્લેક]], જુનિયરે વિસ્થાપિત લોકોને માનવીય મદદ અને તમિલ લોકો સાથે સુલેહના સંદર્ભે દેશના [[વિદેશ પ્રધાન]] [[રોહિતા બોગોલાગામા]]ને બોલાવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090519_07 |title='US will continue to support Sri Lanka's humanitarian relief efforts' says US Ambassador |publisher=Defence.lk |date= |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522111614/http://defence.lk/new.asp?fname=20090519_07 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522111614/http://defence.lk/new.asp?fname=20090519_07 |date=2009-05-22 }}</ref> {{VNM}}- 21 મે, 2009ના રોજ વિદેશી બાબતોના મંત્રાલયના પ્રવક્તા લી દુન્ગે પત્રકારોની પૂછપરછના પ્રતિસાદરૂપે નીચેનું નિવેદન જારી કર્યું હતુઃ "શ્રીલંકાની સરકાર અને લોકોએ તાજેતરમાં મેળવેલા વિજયને વિયેતનામ આવકાર આપે છે. આ વિજય રાષ્ટ્રીય નિર્માણ અને વિકાસ, શાંતિ અને સ્થિરતા તથા આ પ્રદેશમાં વિકાસ પ્રત્યે શ્રીલંકાની સરકાર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે તે માટેની ઇચ્છનીય પરિસ્થિતિનું સર્જન કરશે."<ref>{{Cite web |url=http://www.mofa.gov.vn/en/tt_baochi/pbnfn/ns090522095256 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180000/http://www.mofa.gov.vn/en/tt_baochi/pbnfn/ns090522095256 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090526_04 |title=Vietnam welcomes the victory of the Government and people of Sri Lanka |publisher=Defence.lk |date= |access-date=2009-05-30 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511194957/http://defence.lk/new.asp?fname=20090526_04 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511194957/http://defence.lk/new.asp?fname=20090526_04 |date=2011-05-11 }}</ref> ==18 મે, 2009 બાદની લડાઇ== * 19 મે 1951 [[કાચિકુદીચ્ચૈરુ]], [[અમ્પારા]] ખાતે શ્રીલંકાના સૈન્ય દ્વારા એલટીટીઇના 3 લડવૈયાઓના મોત થયા.<ref name="detailed1">{{cite web |url=http://www.army.lk/detailed.php?NewsId=500 |title=Sri Lanka Army - Defenders of the Nation |publisher=Army.lk |date=2009-05-20 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523092615/http://www.army.lk/detailed.php?NewsId=500 |url-status=dead }}</ref> * (15 મે 2006). [[પેરિયાપિલ્લુમલાઇ]] વિસ્તાર નજીક શ્રીલંકાના સૈન્યએ એલટીટીઇના પાંચ લડવૈયાઓને મારી નાખ્યા.<ref name="detailed1"></ref> * (15 મે 2006). [[કદાવાના]] જંગલ વિસ્તારમાં શ્રીલંકાના સૈન્યએ એલટીટીઇના 10 લડવૈયાઓને મારી નાખ્યા.<ref>{{cite web |url=http://www.army.lk/detailed.php?NewsId=518 |title=Sri Lanka Army - Defenders of the Nation |publisher=Army.lk |date=2009-05-21 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526205616/http://www.army.lk/detailed.php?NewsId=518 |url-status=dead }}</ref> * (15 મે 2006). બેટ્ટીકલોઆ વિસ્તારમાં [[કાલાવનચ્ચિકુડી]] ખાતે શ્રીલંકાના સૈન્યએ એલટીટીઇના 11 લડવૈયાઓને મારી નાખ્યા. સૈન્યના સાધનો દ્વારા પાંચ ટી-56 એસોલ્ટ રાઇફલ, 20 ભૂમિગત સુરંગ (15 કિ.ગ્રા.ની એક), બે હાથગોળા, ત્રણ માનવ-વિરોધી સુરંગો અને સારવારની ચીજવસ્તુઓ મળી આવી હોવાના અહેવાલો આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090527_14 |title=Commandos kill 11 LTTE infiltrators - Kalavanchchikudi |publisher=Defence.lk |date= |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531055222/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090527_14 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531055222/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090527_14 |date=2009-05-31 }}</ref> * 5 જુન 2004 [[અમ્પારા]]માં ધરમપાલવા વિસ્તારમાં સર્ચ એન્ડ ક્લીઅર ઓપરેશન હાથ ધરી રહેલા સ્પેશ્યલ ટાસ્ક ફોર્સ (એસટીએફ)ના અધિકારીઓને એલટીટીઇના લડવૈયાઓના એક જૂથનો સામનો થયો હતો અને બે શબ ઉપરાંત અસંખ્ય સૈન્ય સરંજામ મળી આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090606_01 |title=Troops recover more military equipments in search and clear operations |publisher=defence.lk |date=2009-06-08 |access-date=2009-06-13 |archive-date=2009-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090609051315/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090606_01 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090609051315/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090606_01 |date=2009-06-09 }}</ref> * 23 ઓગસ્ટ 1953 દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાના એક દેશમાં એલટીટીઇના નવા નેતા [[સેલ્વરાસા પથ્મનાથન]]ની ધરપકડ કરાઇ અને તેને કોલમ્બો લાવવામાં આવ્યો. ==પરિણામો== {{Main|Sri Lankan IDP camps}} પ્રમુખ રાજાપક્ષાએ જણાવ્યું કે સરકાર એક રાજકીય ઉકેલ લાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે, અને આ હેતુસર બંધારણમાં 13મો સુધારો કરીને પગલા લેવામાં આવશે.<ref>{{cite web |url=http://defence.lk/new.asp?fname=20090523_07 |title=IDPs: Govt. already acting on agreed areas of priority - President to Ban Ki-moon |publisher=Defence.lk |date=2009-05-23 |access-date=2009-05-30 |archive-date=2009-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527085039/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090523_07 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527085039/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090523_07 |date=2009-05-27 }}</ref> એલટીટીઇના એકધારા પરાજયને કારણે તેના લડવૈયાઓ મોટી સંખ્યામાં આ સંગઠનને છોડી ગયા હતા. સૈન્ય સમક્ષ આત્મસમર્પણ કરનારા આશરે 7,237 બળવાખોરોને હાલમાં વિવિધ પુનઃસ્થાપન કેન્દ્રોમાં પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યાં છે, આ પૈકી 1,601 સ્ત્રીઓ છે. અધિકારીઓએ જણાવ્યા પ્રમાણે, આશરે એલટીટીઇના આશરે 2,379 લડવૈયાઓને સૈન્ય દ્વારા ઓળખી કાઢવામાં આવ્યા છે. આ પૈકીના લડવૈયાઓએ સૈન્ય સમક્ષ સ્વૈચ્છાએ આત્મસમર્પણ કર્યું હતું. આશરે 2,065 પુરુષોએ જણાવ્યું કે તેમનાં આગેવાનો વિશેનો ભ્રમ તૂટી જતા તેમણે અગ્રિમ સુરક્ષા હરોળ ખાતે સૈનિકો સમક્ષ આત્મસમર્પણ કર્યું હતું. તેમને આ ઐતિહાસિક પરાજયનો અણસાર આવી ગયો હતો અને તેમને ભાન થયું કે એલટીટીઇના લડવૈયાઓને તમિલ પ્રદેશ માટે નહી પણ એલટીટીઇના નેતાના જીવનનું રક્ષણ કરવા માટે લડવું પડતું હતું. આત્મસમર્પણ કરનારા લડવૈયાઓને સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવી છે અને એ પૈકીના મોટાભાગના લોકોને પુનઃસ્થાપન શિબિરોમાં મોકલી આપવામાં આવ્યા છે. યુદ્ધનો અંત આવ્યા બાદ, સરકારે ઇનટરવ્યુ માટે બોલાવતા 5,000 કરતા પણ વધુ તમિલ યુવાનો પોલીસ દળમાં જોડાવા માટે પૂર્વીય પ્રાંતમાં આવેલા પસંદગીના પોલીસ સ્ટેશનોએ ઇન્ટરવ્યુ માટે ઉમટી પડ્યાં. શ્રીલંકાની સરકાર આ વિભાગમાં, ખાસ કરીને દેશના ઉત્તરીય પ્રદેશમાં પોલીસ સેવા માટે 2,000 નવા પોલીસ અધિકારી નિમવાનું આયોજન કરી રહી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.colombopage.com/archive_091/May1242917634RA.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-07 |archive-date=2011-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513045725/http://www.colombopage.com/archive_091/May1242917634RA.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513045725/http://www.colombopage.com/archive_091/May1242917634RA.html |date=2011-05-13 }}</ref> == માનવતાવાદી અસર == યુદ્ધના અંતિમ ચરણમાં, શ્રીલંકાની સરકારના દળો તમિલ ટાઈગર અંકુશિત વિસ્તારોમાં ઊંડે સુધી આગળ વધતાં, ત્યાં ફસાયેલા 3,50,000 નાગરિકોના ભવિષ્યને લઇને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચિંતામાં વધારો થયો.<ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/jan/17/srilanka-tamil-tigers-trapped-civilians | work=The Guardian | location=London | title=Fears grow for trapped civilians as army advances on Tamil Tigers | first=Amelia | last=Gentleman | date=January 18, 2009 | access-date= May 23, 2010}}</ref> 21 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ, શ્રીલંકાના સૈન્યએ એ35 હાઇ-વે અને ચેલાઇ લગૂન વચ્ચે પુથુક્કુદિવિરુપ્પુની ઉત્તરપશ્ચિમે આવેલા 32 ચોરસ કિલોમીટર (12.4 માઇલ)ના વિસ્તારને ''સુરક્ષિત વિસ્તાર'' જાહેર કર્યો. [[શ્રીલંકાની વાયુસેના]]નાં વિમાને ચોપાનિયા ફેંકીને નાગરિકોને આ સુરક્ષિત વિસ્તારમાં ખસી જવા અને જ્યાં સુધી સૈન્ય તેમને સુરક્ષિત સ્થળોએ ખસેડે નહી ત્યાં સુધી પ્રતિક્ષા કરવાની વિનંતી કરી. શ્રીલંકાના સૈન્યએ આ વિસ્તારમાં ગોળીબાર નહી કરવાનું વચન આપ્યું.<ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/jan/22/sri-lanka-military | work=The Guardian | location=London | title=Military declares civilian safety zone in rebel area | date=January 22, 2009 | access-date= May 23, 2010}}</ref> જો કે, બહુ થોડા લોકો જ વાસ્તવમાં આ સુરક્ષિત વિસ્તારમાં ગયા, અને શ્રીલંકાની સરકાર, [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]], અને [[માનવ અધિકાર]] સંગઠનોએ એલટીટીઇ પર નાગરિકોને સુરક્ષિત ઝોનમાં જતા અટકાવવાનો આરોપ મૂક્યો. આખરે લડાઇને કારણે નાગરિકો સુરક્ષિત વિસ્તારમાંથી [[નાન્થી કદાલ]] અને ભારતીય સમુદ્ર વચ્ચેની જમીનની સાંકડી પટ્ટી પર જતા રહ્યાં. 12 ફેબ્રુઆરીના રોજ શ્રીલંકાના સૈન્યએ [[મલ્લાતિવુ]]ની ઉત્તરપશ્ચિમે 10 ચોરસ કિલોમીટર (3.9 ચોરસ માઇલ)ના નવા સુરક્ષિત વિસ્તારની ઘોષણા કરી. આગામી ત્રણ મહિનાઓ દરમિયાન, શ્રીલંકાના સૈન્યએ સુરક્ષિત વિસ્તારોમાં ફસાયેલા બાકી બચેલા તમિલ ટાઈગર્સનો નાશ કરવા માટે વિમાનો અને તોપો દ્વારા વારંવાર તેના પર હુમલા કર્યા. શ્રીલંકાની સરકારે એવો દાવો કર્યો કે તે તમિલ ટાઈગરના સ્થાનો પર હુમલો કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહી હતી, અને એવો દાવો કર્યો કે આ હુમલાઓ 15 ફેબ્રુઆરીએ શરૂ થયા હતા અને સૈન્ય દ્વારા તમિલ ટાઈગર્સની સુરક્ષા તોડી પડાઇ તથા નાગરિકો બહાર આવવા શરૂ થયા તેના એક દિવસ પૂર્વે 19 એપ્રિલે સમાપ્ત થયા હતા.<ref>http://english.aljazeera.net/news/asia/2009/05/20095141557222873.html</ref> જો કે, આ હુમલાઓને લીધે જંગી નુકશાન થયું.<ref>{{cite news | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6201379.ece | work=The Times | location=London | title=Leaked UN satellite images show haven for Sri Lanka refugees was bombed | first=Jeremy | last=Page | date=May 1, 2009 | access-date=May 23, 2010 | archive-date=મે 7, 2009 | archive-url=https://archive.today/20090507152057/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6201379.ece | url-status=dead }}</ref>. સેંકડો નાગરિકો માર્યા ગયા અથવા તો ઇજાગ્રસ્ત થયા, અને તમિલ ટાઈગર્સે ઘણાંને માનવ કવચ તરીકે રાખ્યા હોવાના અહેવાલ હતા.<ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/apr/24/srilanka | work=The Guardian | location=London | title=Sri Lanka war toll near 6,500, UN report says | first=David | last=Pallister | date=April 24, 2009 | access-date= May 23, 2010}}</ref> યુદ્ધના આખરી ચરણમાં 3,00,000 [[ઇન્ટરનલી ડિસપ્લેસ્ડ પર્સન્સ]] (આઇડીપી)નું સર્જન થયું જેમને [[વાવુનિયા જિલ્લા]]ની શિબિરોમાં ખસેડવામાં આવ્યા અને તેમને તેમની મરજીની વિરુદ્ધ અટકાયતમાં રખાયા.<ref>{{cite web|url=http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA37/016/2009/en/5de112c8-c8d4-4c31-8144-2a69aa9fff58/asa370162009en.html|title=ASA 37/016/2009 Unlock the Camps in Sri Lanka: Safety and Dignity for the Displaced Now|publisher=[[Amnesty International]]|date=10 August 2009|access-date=22 October 2009|archive-date=18 જુલાઈ 2012|archive-url=https://archive.today/20120718154017/http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA37/016/2009/en/5de112c8-c8d4-4c31-8144-2a69aa9fff58/asa370162009en.html|url-status=dead}}</ref> આ સિવાય, શિબિરોની અંદરની પરિસ્થિતિની શ્રીલંકાની અંદર અને બહારથી ભારે આલોચના કરાઇ. આ શિબિરો ચોતરફ કાંટાળાં તારની વાડ ધરાવતી હતી, અને આ વાડને ઓળંગવાનો પ્રયાસ કરનારને ઠાર કરી દેવાતો હતો. સરકારે એવું જણાવ્યું હતું કે એકવાર આ શિબિરોમાં નાગરિકો વચ્ચે છૂપાયેલા તમિલ ટાઈગર્સને વીણી વીણીને બહાર કાઢવા માટેની ચકાસણી પ્રક્રિયા પૂરી થઇ જાય તેમજ અધુરી સૈન્ય કાર્યવાહી પૂરી થઇ જાય એટલે તે આ શિબિરોમાંથી નાગરિકોને મુક્ત કરી દેશે.<ref>http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=6335&amp;I=3{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 7 મે 2009ના રોજ શ્રીલંકાની સરકારે 2009ના અંત સુધીમાં 80 ટકા આઇડીપીને પુનઃ સ્થાપિત કરવાની યોજનાની જાહેરાત કરી.<ref>{{cite web|url=http://www.hrw.org/en/news/2009/10/19/sri-lanka-government-breaks-promises-displaced-can-go-home|title=Sri Lanka: Government Breaks Promises That Displaced Can Go Home|date=19 October 2009|publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date= 22 October 2009}}</ref> આ નાગરિક યુદ્ધના અંત બાદ, પ્રમુખ રાજાપક્ષાએ વિદેશી રાજદ્વારીઓને ખાતરી આપી કે 180 દિવસની યોજના અનુસાર આઇડીપીનું પુનઃસ્થાપન કરાશે.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/nol/ukfs_news/mobile/newsid_8060000/newsid_8061600/8061623.stm|title=Sri Lanka vows to resettle Tamils|date=21 May 2009|publisher=[[BBC News]]|access-date= 22 October 2009}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.news.lk/index.php?option=com_content&task=view&id=9776&Itemid=44|title=India and Sri Lanka agree on IDP timetable, political solution |date=22 May 2009|publisher=The Official Government News Portal of Sri Lanka|access-date= 22 October 2009}}</ref> 9 ઓક્ટોબર, 2009 સુધીમાં, 150 દિવસથી પણ વધુ દિવસો બાદ, 10 ટકા (27,000) કરતા પણ ઓછાં આઇડીપી મુક્ત કરવામાં આવ્યા અથવા તો તેમના મૂળ સ્થાને પાછા ગયા, અને 2,50,000 આઇડીપી હજુ પણ આ શિબિરોમાં છે.<ref>{{cite web|url=http://www.humanitarianinfo.org/srilanka_hpsl/Files/Situation%20Reports/Joint%20Humanitarian%20Update/Joint,_Joint%20Humanitarian%20Update%20-%2010.pdf|title=Report # 10: 26 September – 9 October 2009|date=9 October 2009|work=Joint Humanitarian Update: North East Sri Lanka|publisher=[[UN]] [[Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]|access-date= 22 October 2009}}</ref> ==વિરોધો== વિશ્વભરમાં રહેલાં [[તમિલ જાતિ]]ના લોકોએ તાજેતરમાં જ [[શ્રીલંકાના ઉત્તરીય પ્રાંત]]માં [[તમિલ]] નાગરિકોની થયેલી જાનહાનિ તથા આ એકંદર યુદ્ધના વિરોધમાં સક્રિયપણે દેખાવો કર્યાં હતા. [[ભારત]],<ref>[http://www.indopia.in/India-usa-uk-news/latest-news/554313/TamilNadu/2/20/2 લંકાને "ભારતીય મદદ" વિરુદ્ધ મલેશિયાના તમિલોનો વિરોધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825192307/http://www.indopia.in/India-usa-uk-news/latest-news/554313/TamilNadu/2/20/2 |date=2009-08-25 }} ઈન્ડોપિયા, 21 એપ્રિલ 2009.</ref> [[બ્રિટન]],<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/8043773.stm તમિલ વિરોધ પ્રદર્શન ગલીઓમાં ઉતરી આવ્યું] [[બીબીસી]] 11 મે 2009.</ref> [[કેનેડા]],<ref>{{cite news | title =Misguided Tamil protesters | date =2009-05-13 | url =http://www.nationalpost.com/related/topics/story.html?id=1590422 | work =Martin Collacott | publisher =[[The National Post]] | access-date =2009-05-13 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ઓસ્ટ્રેલિયા]], [[નોર્વે]], [[સ્વિટ્ઝરલેન્ડ]], [[ડેન્માર્ક]], [[જર્મની]] અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના મુખ્ય શહેરો તથા પાટનગરમાં સક્રિયપણે વિરોધ થયો છે. આ વિરોધોનો એકમાત્ર હેતુ વિશ્વભરના રાષ્ટ્રોના નેતાઓને આંતરવિગ્રહને અટકાવવા તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સંયોજન સાધીને કુનેહભરી વ્યૂહરચના સાથે સ્થાયી યુદ્ધવિરામ કરાવવા માટે સમજાવવાનો હતો. ==મૃત્યુ-ઈજાઓ== {{Main|Casualties of the Sri Lankan Civil War}} શ્રીલંકાનો આંતરવિગ્રહ અત્યંત ખર્ચાળ, હતો, જેમાં એક અંદાજ પ્રમાણે 80,000-1,00,000 લોકો મા્યા ગયા હતા.<ref name="ABC200509"></ref> મૃતકોમાં 27,639 તમિલ લડવૈયાઓ, 23,327 કરતા પણ વધુ શ્રીલંકન સૈનિકો અને પોલીસકર્મીઓ, 1,155 ભારતીય સૈનિકો, અને હજારો નાગરિકોનો સમાવેશ થાય છે. સંરક્ષણ મંત્રાલયના સચિવ [[ગોતભ્ય રાજાપક્ષા]]એ સરકારના ટેલિવિઝન સાથેની એક મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે 1981થી અત્યાર સુધીમાં શ્રીલંકાના સૈન્યના 23,790 (આ આંકડામાં પોલીસ અથવા અન્ય બિન-હથિયારધારી દળોના સૈનિકોનો સમાવેશ થાય છે કે નહીં તે સ્પષ્ટ નથી) સૈનિકોના મોત થયા હતા. ઓગસ્ટ, 2006માં માવિલ આરુને પુનઃ હાંસલ કરવામાં આવ્યું ત્યારથી લઈ આક્રમણના અંતની ઔપચારિક જાહેરાત (18 મેના રોજ) કરવામાં આવી, ત્યા સુધીના ગાળામાં શ્રીલંકાના 6,261 સૈનિકો માર્યા ગયા હતા અને 29,551 ઇજાગ્રસ્ત થયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/victorys-price-6200-sri-lankan-troops-20090522-bi4f.html |title=Victory's price: 6,200 Sri Lankan troops |publisher=News.smh.com.au |date=2009-05-22 |access-date= 2009-05-30}}</ref> શ્રીલંકાના સૈન્યના અંદાજ પ્રમાણે, વિગ્રહના આખરી ત્રણ વર્ષ દરમિયાન 22,000 સુધીની સંખ્યામાં એલટીટીઇના લડવૈયાઓ માર્યા ગયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/0/eda17636-4733-11de-923e-00144feabdc0.html?nclick_check=1 |title=/ UK - Sri Lankan army and Tamil Tiger death tolls reveal grim cost of years of civil war |publisher=Ft.com |date=2009-05-23 |access-date= 2009-05-30}}</ref> {{POV-section|date=May 2010}} આંતરવિગ્રહના આખરી પાંચ મહિનામાં, નાગરિકોની સૌથી ભારે જાનહાનિ જોવા મળી. ''સુરક્ષિત વિસ્તાર'' માંથી સમુદ્ર માર્ગે બહાર કાઢવામાં આવેલા નાગરિકો તથા સહાયકારી સંસ્થાઓના વિશ્વસનીય સાક્ષી પૂરાવાઓના આધારે, [[યુનાઇટેડ નેશન્સે]] એવો અંદાજ વ્યક્ત કર્યો હતો કે જાન્યુઆરી, 2009નો મધ્યગાળો કે જ્યારે ''સુરક્ષિત વિસ્તાર'' ની સૌપ્રથમવાર જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, અને એપ્રિલ, 2009નો મધ્ય ગાળાની વચ્ચેના સમય દરમિયાન 6,500 નાગરિકોના મોત થયા હતા અને અન્ય 14,000 ઇજાગ્રસ્ત થયા હતા.<ref name="TG240409">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/apr/24/srilanka|title=Sri Lanka war toll near 6,500, UN report says|author=David Pallister & Gethin Chamberlain|date=24 April 2009|publisher=[[The Guardian]], UK | location=London}}</ref><ref name="BBC270409">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8019865.stm|title=Sri Lanka rejects rebel ceasefire|date=27 April 2009|publisher=[[BBC News]]}}</ref> આ સમયગાળા પછીના ગાળાનો કોઇ સત્તાવાર ઇજા-મૃત્યુનો આંકડો ઉપલબ્ધ નથી પરંતુ આંતરવિગ્રહના આખરી ચાર મહિના (મધ્ય જાન્યુઆરીથી મધ્ય મે) સુધીમાં 15,000થી 20,000 લોકોના મોત થયા હોય તેવો અંદાજ છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/may/29/sri-lanka-casualties-united-nations|title=Sri Lanka death toll 'unacceptably high', says UN|last=Chamberlain |first=Gethin|date=29 May 2009|publisher=[[The Guardian]], UK|access-date= 26 October 2009 | location=London}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/leading_article/article6382706.ece|title=Slaughter in Sri Lanka|date=29 May 2009|publisher=[[The Times]], UK|access-date=26 October 2009|location=London|archive-date=29 એપ્રિલ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429054611/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/leading_article/article6382706.ece|url-status=dead}}</ref> [[યુએસ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ]]ના એક અહેવાલમાં એવું સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું કે ઈજા-મૃત્યુનો વાસ્તવિક આંકડો યુએનનાં અંદાજો કરતા કદાચ ઘણો જ વધારે હતો અને ઇજા-મૃત્યુની મોટી સંખ્યાની નોંધણી જ થઇ નહોતી.<ref name="State"/> યુનાઇટેડ નેશન્સના એક ભૂતપૂર્વ અધિકારીએ એવો દાવો કર્યો હતો કે આંતરવિગ્રહના આખરી તબક્કામાં 40,000 સુધીના નાગરિકોના મોત થયા હોઇ શકે છે.<ref>{{cite news|last=Buncombe|first=Andrew|title= Up to 40,000 civilians 'died in Sri Lanka offensive'|url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/up-to-40000-civilians-died-in-sri-lanka-offensive-1897865.html|access-date= 23 May 2010|newspaper=[[The Independent]]|date=12 February 2010 | location=London}}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist|3}} ==ગ્રંથસૂચિ== {{Refbegin|3}} * બાલાસિંઘમ, એડલઃ ''ધ વિલ ટુ ફ્રીડમ - અન ઈનસાઇડ વ્યૂ ઓફ તમિલ રેઝિસ્ટન્સ'' . ફૅરમેક્સ પબ્લિશિંગ લિ., બીજી આવૃત્તિ 2003, ISBN 1-903679-03-6. * દિસ્સાનાયકા, ટી. ડી. એસ. એ.: ''વૉર ઓર પીસ ઇન શ્રીલંકા, વોલ્યૂમ ટુ'' . સ્વસ્તિકા (પ્રા.) લિ., કોલમ્બો 1998. * દિક્ષીત, જે. એન.: ''એસાઇન્મેન્ટ કોલમ્બો'' , ISBN 81-220-0499-7. (આઇપીકેએફની ઉપસ્થિતિ તરફ દોરી જનારી 1980ની વાટાઘાટો દરમિયાન દિક્ષીત ભારતના હાઇ કમિશ્નર હતા.) * ગેમેજ, એસ. અને વોટસન, આઈ.બી.: ''કોન્ફ્લિક્ટ એન્ડ કમ્યૂનિટી ઇન કન્ટેમ્પરરી શ્રીલંકા'' . સેજ, નવી દિલ્હી 1999. * ગેમેજ, એસ: ''એથનિક કોન્ફ્લિક્ટ, સ્ટેટ રિફોર્મ એન્ડ નેશન બિલ્ડીંગ ઇન શ્રીલંકા: એનાલિસિસ ઓફ કોન્ટેક્સ્ટ એન્ડ સજેશન્સ ફોર અ સેટલમેન્ટ'' , નીલસેન, જ્હોન પી. અને મલિક, દિપકઃ "ક્રાઈસિસ ઓફ સ્ટેટ એન્ડ નેશનઃ સાઉથ એશિયન સ્ટેટ્સ બીટવીન નેશન બિલ્ડીંગ એન્ડ ફ્રેગમેન્ટેશન", મનોહર, નવી દિલ્હી (આવી રહી છે). * હૂલે, આર., સોમસુંદરમ, ડી., શ્રીથારન કે., અને થિરાંગમા, આર., '' ધ બ્રોકન પાલ્મિરા - ધ તમિલ ક્રાઇસિસ ઇન શ્રીલંકાઃ અન ઇનસાઇડ એકાઉન્ટ'' . ધ શ્રીલંકા સ્ટડીઝ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ક્લૅરમોન્ટ 1990. (ઓનલાઇન પણ ઉપલબ્ધ.)[http://www.uthr.org/BP/Content.htm ધ બ્રોકન પાલ્મિરા - ધ તમિલ ક્રાઇસિસ ઇન શ્રીલંકાઃ અન ઇનસાઇડ એકાઉન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515072857/http://www.uthr.org/BP/Content.htm |date=2011-05-15 }}. * જોનસન, રોબર્ટઃ ''અ રિજીયન ઇન ટર્મોઇલ'' . રિએક્શન, ન્યૂ યોર્ક અને લંડન 2005. (શ્રીલંકા અને તેના પ્રાદેશિક સંદર્ભને આવરી લે છે.) * નારાયણ સ્વામી, એમ. આર.: ''ટાઇગર્સ ઓફ લંકાઃ ફ્રોમ બોય્ઝ ટુ ગુરિલ્લાઝ'' . કોણાર્ક પબ્લિશર્સ; ત્રીજી આવૃત્તિ. 2002, ISBN 81-220-0631-0. * રાજાસિંઘન, કે. ટી.: ''શ્રીલંકા: ધ અનટોલ્ડ સ્ટોરી'' . 2001-2002. (''એશિયા ટાઇમ્સ ઓનલાઇન'' માં હપતાવાર પ્રકાશિત).[http://www.atimes.com/atimes/others/untold_story.html શ્રીલંકાઃ ધ અનટોલ્ડ સ્ટોરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011103308/http://www.atimes.com/atimes/others/untold_story.html |date=2007-10-11 }}. * ''વૉર એન્ડ પીસ ઇન શ્રીલંકાઃ વિથ અ પોસ્ટ-એકોર્ડ રિપોર્ટ ફ્રોમ જાફના'' . ISBN 955-26-0001-4 /ISBN 978-955-26-0001-2, ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફંડામેન્ટલ સ્ટડીઝ, શ્રીલંકા; 1 આવૃત્તિ (ઓક્ટોબર 1, 1987), [[રોહન ગુણરત્ના]] દ્વારા. * ''શ્રીલંકામાં ભારતનો હસ્તક્ષેપઃ ભારતની ઇન્ટેલિજન્સ એજન્સીઓની ભૂમિકા'' . ISBN 955-95199-0-5/ ISBN 978-955-95199-0-4, સાઉથ એશિયન નેટવર્ક ઓન કોન્ફ્લિક્ટ રિસર્ચ (1993), [[ રોહન ગુણરત્ના]] દ્વારા.. {{Refend}} ==બાહ્ય લિંક્સ== '''સત્તાવાર વેબસાઇટો''' *[http://www.defence.lk/ સંરક્ષણ મંત્રાલય, શ્રીલંકા] *[http://www.peaceinsrilanka.org/ શ્રીલંકા સરકારનું શાંતિ સચિવાલય ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060112015449/http://www.peaceinsrilanka.org/ |date=2006-01-12 }} *[http://www.ltteps.org/ એલટીટીઇનું શાંતિ સચિવાલય] '''નકશા''' * [http://www.defence.lk/orbat/Default.asp સંરક્ષણ મંત્રાલય, યુદ્ધની પ્રગતિનો નકશો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090823094426/http://www.defence.lk/orbat/Default.asp |date=2009-08-23 }} * [http://www.lakdiva.org/army/digital_globe.html આખરી વિગ્રહગ્રસ્ત વિસ્તારના નક્શા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426044854/http://www.lakdiva.org/army/digital_globe.html |date=2009-04-26 }} * [http://www.cyberlk.com/defencemap/ શ્રીલંકાનો ઇન્ટેક્ટિવ ડિફેન્સ મૅપ] '''સ્વતંત્ર અહેવાલો અને લખાણ''' * [http://wsws.org/category/as-lanka.shtml વર્લ્ડ સોશિયાલિસ્ટ વૅબ સાઇટ શ્રીલંકાનું કવરૅજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122223029/http://wsws.org/category/as-lanka.shtml |date=2009-01-22 }} - ઘણાં અહેવાલો તથા સમાજવાદી વિશ્લેષણો * [http://www.pact.lk/ પીસ એન્ડ કોન્ફ્લિક્ટ ટાઇમલાઇન (પીએસીટી) - શ્રીલંકાના વિગ્રહની એક ઇન્ટરેક્ટિવ સમયરેખા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523100752/http://pact.lk/ |date=2013-05-23 }} * [http://www.c-r.org/our-work/accord/sri-lanka/key-texts.php ભૂતકાળની શાંતિ પ્રક્રિયાની મહત્વની સમજૂતીઓનું લખાણ તથા સમાધાનકારી સાધનો દ્વારા પ્રક્રિયાનું વિશ્લેષણ] * [http://defencewire.blogspot.com/ શ્રીલંકાના સંગ્રહની હાલની સ્થિતિનું સ્વતંત્ર સૈન્ય વિશ્લેષણ] * [http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/srilanka0209webwcover_0.pdf ]વૉર ઓન ડિસપ્લેસ્ડઃ વન્નીમાં નાગરિકો પર શ્રીલંકાના સૈન્ય અને એલટીટીઇનો સિતમ/0}, હ્યુમન રાઇટ્સ વૉચ. '''વિશ્લેષણ''' * [http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/sri-lanka-what-role-for-the-eu/ શ્રીલંકાઃ વ્હોટ રોલ ફોર ધ ઇયુ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015040718/http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/sri-lanka-what-role-for-the-eu/ |date=2009-10-15 }}, ઍમિયા સાંચેઝ કેસિકેડોનો અભિપ્રાય, મે 2009, [[યુરોપિયન યુનિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સિક્યોરિટી સ્ટડીઝ]] [[Category:શ્રીલંકાનું રાજકારણ]] [[Category:શ્રીલંકાનો ઇતિહાસ]] [[Category:શ્રીલંકાની શામેલગીરી ધરાવતા યુદ્ધો]] [[Category:શ્રીલંકાનો સમાજ]] [[શ્રેણી:શ્રીલંકા]] kd45qrm2kfo81b7pd9hfnswhk2o1530 0 28822 901683 884118 2026-06-20T18:55:53Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901683 wikitext text/x-wiki '''વિલવણીકરણ''', '''અપક્ષારીકરણ''' અથવા '''ક્ષારનિવારણ''' ([[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]: Desalination-'''ડિસેલિનેશન'''/ડિસેલિનાઇઝેશન/ડિસેલિનાઇસેશન) એટલે [[જળ|પાણી]]માંથી વધારાના ક્ષાર અને અન્ય ખનિજો દૂર કરવાની કેટલીક પ્રક્રિયામાંની એક પ્રક્રિયા. સામાન્ય રીતે, ક્ષારનિવારણનો ઉલ્લેખ ભૂમિ ડિસેલિનેશનની જેમ ક્ષાર અને ખનિજો દૂર કરવાની પ્રક્રિયા માટે કરવામાં આવે છે<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/desalination "ડિસેલિનેશન"] (વ્યાખ્યા), ''ધ અમેરિકન હેરિટેજ સાયન્સ ડિક્શનરી'', હગટન મિફલિન કંપની, વાયા dictionary.com. સુધારો 2007-08-19</ref><ref>{{Cite journal|last=Panagopoulos|first=Argyris|last2=Haralambous|first2=Katherine-Joanne|last3=Loizidou|first3=Maria|date=2019-11-25|title=Desalination brine disposal methods and treatment technologies - A review|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0048969719334655|journal=Science of The Total Environment|volume=693|pages=133545|doi=10.1016/j.scitotenv.2019.07.351|issn=0048-9697}}</ref><ref>[http://english.people.com.cn/english/200108/03/eng20010803_76423.html "જળ વ્યવસ્થાપન પરિયોજનામાં ઓસ્ટ્રેલિયા ચીનને મદદ કરે છે."] ''પીપલ્સ ડેઇલી ઓનલાઇન'' , 2001-08-03, વાયા english.people.com.cn. સુધારો 2007-08-19.</ref>. ખારા પાણીનું તાજા પાણીમાં રૂપાંતર કરવા માટે આ પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે, જેથી માનવ વપરાશ અથવા સિંચાઈ માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય. પીવા કે સિંચાઈ અને અન્ય માનવ વપરાશ માટે યોગ્ય હોય તેવા પાણીમાં ફેરવવા માટે પાણીનું ક્ષારનિવારણ કરવામાં આવે છે. કેટલીકવાર આ પ્રક્રિયા આડપેદાશ તરીકે ખાદ્ય મીઠાનું ઉત્પાદન કરે છે. તેનો દરિયામાં જતી ઘણી હોડીઓ અને સબમરિનોમાં ઉપયોગ થાય છે. ડિસેલિનેશનના મોટા ભાગના આધુનિક ઉદ્દેશમાં, જે વિસ્તારોમાં તાજું પાણી મર્યાદિત છે અથવા તાજું પાણી મર્યાદિત બની રહ્યું છે, તેવા વિસ્તારોમાં લોકોને તાજું પાણી પૂરું પાડવા માટે સસ્તા અને અસરકારક વિકલ્પ વિકસાવવા પર ભાર મૂકાઈ રહ્યો છે.<ref>{{Cite journal|last=Panagopoulos|first=Argyris|last2=Haralambous|first2=Katherine-Joanne|last3=Loizidou|first3=Maria|date=2019-11-25|title=Desalination brine disposal methods and treatment technologies - A review|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0048969719334655|journal=Science of The Total Environment|volume=693|pages=133545|doi=10.1016/j.scitotenv.2019.07.351|issn=0048-9697}}</ref> મોટા પાયા પર ડિસેલિનેશનમાં ઊર્જાની પુષ્કળ માત્રા અને વિશેષ, મોંઘા આંતરમાળખાનો ઉપયોગ થતો હોવાથી તે નદી અથવા ભૂગર્ભજળમાંથી તાજા પાણીના ઉપયોગની તુલનાએ અત્યંત મોંઘું પડે છે.<ref name="Fischetti2007">{{Cite news |last=Fischetti |first=Mark |date=September 2007 |title=Fresh from the Sea |periodical=Scientific American |publisher=Scientific American, Inc. |volume=297 |issue=3 |pages=118&ndash;119 | url =http://www.sciam.com/article.cfm?id=fresh-from-the-sea |access-date= 2008-08-03 |doi=10.1038/scientificamerican0907-118 |postscript=<!--None--> }} ''નોંધઃ માત્ર પ્રથમ બે ફકરા ઓન-લાઇન નિશુલ્ક ઉપલબ્ધ છે.'' </ref> વિશ્વનો સૌથી મોટો ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ યુનાઇટેડ આરબ એમિરેટ્સમાં આવેલો જેબેલ અલી ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ(ફેઝ 2) છે. તે દ્વિઉદ્દેશીય સુવિધા છે જે બહુસ્તરીય ફ્લેશ ડિસ્ટિલેશનનો ઉપયોગ કરે છે અને તે વાર્ષિક 30 કરોડ ક્યુબિક મીટર પાણી પેદા કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તુલનામાં સૌથી મોટો ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]]માં ટામ્પા બે, ફ્લોરિડામાં આવેલો છે અને તેનું સંચાલન ટામ્પા બે વોટર કરે છે. તેણે ડિસેમ્બર 2007થી વાર્ષિક 3.47 કરોડ ક્યુબિક મીટર પાણીનું ડિસેલિનેશન કરવાનું શરૂ કર્યું છે.<ref>[http://www2.tbo.com/content/2007/dec/22/na-applause-at-last-for-desalination-plant/ એપલોઝ, એટ લાસ્ટ, ફોર ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080113204809/http://www2.tbo.com/content/2007/dec/22/na-applause-at-last-for-desalination-plant/ |date=2008-01-13 }}, ધ ટામ્પા ટ્રિબ્યુન, ડિસેમ્બર 22, 2007</ref> ટામ્પા બે જેબેલ અલી ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટની તુલનાએ 12 ટકા વધુ ઉત્પાદને કામ કરે છે. ''વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ''નો 17 જાન્યુઆરી 2008નો લેખ જણાવે છે કે, "ઇન્ટરનેશનલ ડિસેલિનેશન એસોસિયેશન મુજબ, દુનિયાભરમાં 13,800 ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ દૈનિક 12 અબજ ગેલનથી પણ વધુ પાણીનું ઉત્પાદન કરે છે."<ref>કેથરિન ક્રાનહોલ્ડ, [http://online.wsj.com/article/SB120053698876396483.html?mod=googlenews_wsj વોટર, વોટર, એવરીવ્હેર...], ''ધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ'' , જાન્યુઆરી 17, 2008</ref> [[File:Multiflash.svg|thumb|right|350px|બહુસ્તરીય ફ્લેશ ડિસેલિનેટરA - Bમાં વરાળ - Cમાં દરિયાઈ પાણી - પીવાનું પાણી Dમાંથી - કચરો નિકાલ Eમાંથી - વરાળ નિકાલ Fમાંથી - ઉષ્મા વિનિમય G - ઘનીકરણ ગ્રહણ H - બ્રાઇન હીટર]] [[File:PlantaSchemaFiction.png|thumb|right|350px|પ્રતિવર્તી અભિસરણ ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટનો લાક્ષણિક પ્લાન]] ==પદ્ધતિઓ== આ કામગીરીમાં વપરાતી પરંપરાગત પ્રક્રિયા શૂન્યાવકાશ નિસ્યંદન છે જેમાં પાણીને વાતાવરણના દબાણ કરતાં નીચા દબાણે અને સામાન્ય કરતાં ઘણા નીચા તાપમાને પાણીને ઉકાળવામાં આવે છે. આમ થવાનું કારણ તે છે કે બાષ્પ દબાણ પરિવેશી દબાણને સમકક્ષ હોય અને બાષ્પ દબાણ તાપમાનની સાથે વધે ત્યારે પ્રવાહી ઉકળે છે. આમ નીચા તાપમાનને કારણે ઊર્જાની બચત થાય છે. અગ્રણી ડિસ્ટિલેશન પદ્ધતિ બહુસ્તરીય ફ્લેશ ડિસ્ટિલેશન પદ્ધતિ છે. ૨૦૦૪માં દુનિયાભરમાં કુલ ઉત્પાદનમાં તેનું ૮૫ ટકા યોગદાન હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.water-technology.net/projects/shuaiba/ |title=સ્ત્રોત:water-technology.net |access-date=2010-12-15 |archive-date=2011-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110403104711/http://www.water-technology.net/projects/shuaiba/ |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Reverse osmosis desalination plant.JPG|thumb|બાર્સિલોના, સ્પેનમાં પ્રતિવર્તી અભિસરણ ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ ]] પ્રિન્સિપાલ કમ્પિટિંગ પ્રોસેસ, ડિસેલિનેશન માટે મુખ્યત્વે પ્રતિવર્તી અભિસરણ પ્રૌદ્યોગિકીનો અમલ કરીને પટલોનો ઉપયોગ કરે છે.{{Citation needed|date=September 2007}} પટલ પ્રક્રિયાઓ પાણીમાંથી ક્ષાર છૂટા પાડવા માટે અર્ધ-પારગમ્ય પટલો અને દબાણનો ઉપયોગ કરે છે.{{Citation needed|date=September 2007}} પ્રતિવર્તી અભિસરણ પ્લાન્ટ પટલ પ્રણાલી ઉષ્મીય ડિસ્ટિલેશનની તુલનાએ ઓછી ઊર્જા વાપરે છે જેને પગલે છેલ્લા એક દાયકામાં કુલ ડિસેલિનેશન ખર્ચમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. ડિસેલિનેશનમાં ઊર્જાનો પુષ્કળ વપરાશ થાય છે, જો કે ભાવિ ખર્ચનો આધાર ઊર્જા અને ડિસેલિનેશન પ્રૌદ્યોગિકી એમ બંનેની કિંમત પર રહેશે.{{Citation needed|date=September 2007}} ==વિચારણા અને ટીકા== ===સહઉત્પાદન=== સહઉત્પાદન એ વીજ ઉત્પાદનમાંથી વધારાની ઉષ્માનો ઉપયોગ કરીને બીજું કાર્ય કરવાની પ્રક્રિયા છે. ડિસેલિનેશનના સંદર્ભમાં, સહઉત્પાદન એ સંકલિત અથવા "દ્વિઉદ્દેશીય" સુવિધા, જ્યાં ડિસેલિનેશન પ્રક્રિયા માટે ઊર્જાના સ્ત્રોત તરીકે વીજ ઉત્પાદન મથકનો ઉપયોગ થાય છે, ત્યાં દરિયાના પાણી અથવા ખારા ભૂગર્ભજળમાંથી પીવાના પાણીનું ઉત્પાદન છે. સુવિધાનું ઊર્જા ઉત્પાદન પીવાના પાણીના ઉત્પાદનને સમર્પિત હોઈ શકે છે (સ્વતંત્ર સુવિધા) અથવા વધારાની ઊર્જાનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે અને તેને એનર્જી ગ્રિડમાં સામેલ કરવામાં આવે છે. (સાચી સહઉત્પાદન સુવિધા). સહઉત્પાદનના ઘણા સ્વરૂપો છે અને સૈદ્ધાંતિક રીતે ઊર્જા ઉત્પાદનના કોઈ પણ સ્વરૂપનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. જો કે, મોટા ભાગના વર્તમાન અને સૂચિત સહઉત્પાદન ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ તેમના ઊર્જાના સ્ત્રોત તરીકે અશ્મિભૂત ઇંધણ અથવા અણુશક્તિનો ઉપયોગ કરે છે. મોટા ભાગના પ્લાન્ટ પુષ્કળ પ્રમાણમાં પેટ્રોલીયમ સંસાધન અને સબસિડીની પ્રાપ્યતાને કારણે મધ્ય પૂર્વ અને ઉત્તર આફ્રિકામાં આવેલા છે. દ્વિઉદ્દેશીય સુવિધાનો ફાયદો તે છે કે તેઓ ઊર્જા વપરાશમાં વધુ કાર્યક્ષમ હોઈ શકે છે, આમ ડિસેલિનેશનને પાણી માટે અપૂરતા સંસાધનો ધરાવતા વિસ્તારોમાં પીવાનું પાણી મેળવવા માટેનો વ્યવહારુ વિકલ્પ બનાવે છે.<ref>હામેદ, ઓસ્માન એ. (2005). “ઓવરવ્યૂ ઓફ હાઇબ્રિડ ડિસેલિનેશન સિસ્ટમ્સ – વર્તમાન સ્થિતિ અને ભાવિ શક્યતાઓ.” ડિસેલિનેશન, 186, 207-214.</ref><ref>મિશ્રા, બી.એમ., જે. કુપિત્ઝ. (2004). “આગામી દાયકાઓમાં પાણીની તંગીવાળા વિસ્તારોમાં પીવાના પાણીની જરૂરિયાત સંતોષવામાં The role of અણુ ડિસેલિનેશનની ભૂમિકા.” ડિસેલિનેશન, 166, 1-9.</ref> [[ચિત્ર:Shevchenko BN350 desalinati.jpg|thumb|right|300px|શેવકેન્કો બીએન350 (BN350), અણુ આધારિત ડિસેલિનેશન એકમ]] ''ધ એટલાન્ટા જર્નલ કન્સ્ટિટ્યુશન'' ની 26 ડિસેમ્બર 2007ની ઓપિનિયન કોલમમાં જ્યોર્જીયા ટેક ખાતે ન્યુક્લિયર અને રેડિયોલોજીકલ એન્જિનિયરિંગના પ્રોફેસર નોલા હર્ટેલે લખ્યું હતું કે,"મોટા પ્રમાણમાં પીવાનું પાણી પેદા કરવા માટે ન્યુક્લિયર રિએક્ટરનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયા વિશ્વમાં અનેક સ્થળોએ ઉપયોગમાં છે જેમાં [[ભારત|ભારત]]થી લઈને [[જાપાન|જાપાન]] અને [[રશિયા|રશિયા]]નો સમાવેશ થાય છે. એકલા જાપાનમાં જ ન્યુક્લિયર રિએક્ટરવાળા ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ કાર્યરત છે. ન્યુક્લિયર ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ પાણીના મોટી માત્રાના સ્ત્રોત બની શકે છે અને તેને પાઇપલાઇન દ્વારા સેંકડો માઇલ દૂર મોકલી શકાય છે"<ref>{{Cite web |url=http://gift.kisti.re.kr/GTB/infoboard/download.jsp?down_url=data%2Ffile%2FGTB%2Fshleegift%2Fshleegift_1198793876096.doc&cn=GTB2007120672 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2022-10-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195745/http://gift.kisti.re.kr/GTB/infoboard/download.jsp?down_url=data%2Ffile%2FGTB%2Fshleegift%2Fshleegift_1198793876096.doc&cn=GTB2007120672 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.world-nuclear.org/info/inf71.html અણુ ડિસેલિનેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219212254/http://www.world-nuclear.org/info/inf71.html |date=2011-12-19 }}. સુધારો 2010-01-07</ref> વધુમાં, દ્વિઉદ્દેશીય સુવિધામાં વર્તમાન વલણ હાઇબ્રિડ કન્ફિગ્યુરેશનનો છે જેમાં આરઓ (RO) ડિસેલિનેશન કમ્પોનન્ટમાંથી પરમીએટને ઉષ્મીય ડિસેલિનેશનમાંથી ડિસ્ટિલેટ સાથે મિશ્ર કરવામાં આવે છે. મૂળભૂત રીતે, બે કે તેથી વધુ ડિસેલિનેશન પ્રક્રિયાઓને વિદ્યુત ઉત્પાદન સાથે જોડવામાં આવે છે. આવી સુવિધાઓ [[સાઉદી અરેબિયા|સાઉદી અરેબિયા]]માં જેદ્દાહ અને યાનબુમાં પહેલેથી અમલમાં છે.<ref>લુવિગ, હીન્ઝ. (2004). “દરિયાઇ પાણીના ડિસેલિનેશનમાં હાઇબ્રિડ પ્રણાલીઓ – પ્રેક્ટિકલ ડિઝાઇન બાબતો, વર્તમાન સ્થિતિ અને વિકાસ શક્યતાઓ.” ડિસેલિનેશન, 164, 1-18.</ref> દૈનિક 4,00,000 ગેલન (યુએસ ગેલ. (US Gal.) ) અથવા 1514 m³ પાણી ડિસ્ટિલેટ કરવા માટે યુએસ લશ્કરમાં એરક્રાફ્ટ કેરિયર અણુશક્તિનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>[http://science.howstuffworks.com/aircraft-carrier2.htm એરક્રાફ્ટ કેરિયર કેવી રીતે કામ કરે છે]</ref> ===અર્થશાસ્ત્ર=== અનેક પરિબળો ડિસેલિનેશનની મૂડી અને સંચાલન ખર્ચ નક્કી કરે છે જેમાં સુવિધાની ક્ષમતા અને પ્રકાર, સ્થળ, ફીડ વોટર, મજૂરી, ઊર્જા, ધિરાણ અને કોન્સન્ટ્રેટ ડિસ્પોઝલનો સમાવેશ થાય છે. ડિસેલિનેશન સ્ટિલ્સ હવે દબાણ, તાપમાન અને જવણજળ સાંદ્રતાને અંકુશ કરે છે અને જળ નિષ્કર્ષણ કાર્યક્ષમતાને મહત્તમ બનાવે છે. ન્યુક્લિયર સંચાલિત ડિસેલિનેશન મોટા પાયા માટે આર્થિક રીતે વ્યવહારુ હોઈ શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/inf71.html |title=Nuclear Desalination |publisher=[[World Nuclear Association]] |date=January 2010 |access-date=2010-02-01 |archive-date=2011-11-30 |archive-url=https://www.webcitation.org/63ZKYpC4W?url=http://www.world-nuclear.org/info/inf71.html |url-status=dead }}</ref><ref>બાર્લો, મૌડે, અને ટોની ક્લાર્ક, [http://www.thenation.com/doc/20020902/barlow "પાણીનું માલિક કોણ છે?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100429154115/http://www.thenation.com/doc/20020902/barlow |date=2010-04-29 }} ''ધ નેશનન'' , 2002-09-02, thenation.com. મારફતે સુધારો 2007-08-૨૦.</ref> દરિયાની નજીકમાં આવેલા વિસ્તારો માટે ખર્ચ ઘટી રહ્યો છે અને પ્રૌદ્યોગિકી બાબતે હકારાત્મક છે ત્યારે એક અહેવાલ દલીલ કરે છે કે, "ડિસેલિનેશન જળ પાણીની તંગી ધરાવતા પ્રદેશો માટે ઉકેલ હોઈ શકે છે પરંતુ તે ગરીબ, આંતરિયાળ પ્રદેશ અથવા ઊંચાઈ પર આવેલા પ્રદેશો માટે સાનુકૂળ નથી. કમનસીબે, તેમાં પાણીની સૌથી મોટી સમસ્યા ધરાવતા કેટલાક વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે." અને "પરિવહન ખર્ચને ડિસેલિનેશન ખર્ચની સમકક્ષ કરવા માટે પાણી 2000 મીટર ઉંંચકવું પડે છે અથવા તેને 1,600 કિલોમીટર પરિવહન કરવું પડે છે. આમ, પાણીને ડિસેલિનેટ કરવા કરતાંં તાજા પાણીનું ક્યાંકથી પરિવહન કરવું આર્થિક રીતે વધુ વ્યવહારુ છે. નવી દિલ્હી જેવા દરિયાથી દૂર અથવા મેક્સિકો શહેર જેવા ઊંચા સ્થળોએ પરિવહનનો ઊંચો ખર્ચ ડિસેલિનેશન ખર્ચમાં ઉમેરો કરશે. ડિસેલિનેશન કરેલું પાણી રિયાધ અને હરારે જેવા દરિયાથી દૂર અને ઊંચા વિસ્તારોમાં પણ મોંઘું છે. કેટલાક સ્થળોએ મુખ્ય ખર્ચ પરિવહનનો નહીં પરંતુ ડિસેલિનેશનનો છે. માટે ડિસેલિનેશનની પ્રક્રિયા બિજીંગ, બેંગકોક, ઝારાગોઝા, ફિનિક્સ અને ટ્રિપોલી જેવા દરિયા કિનારાના શહેરો જેવા સ્થળોમાં ઓછી મોંઘી છે.<ref>ઝોઉઆ, યાન અને રિચાર્ડ એસ. જે. ટોલ્બ. [http://www.uni-hamburg.de/Wiss/FB/15/Sustainability/DesalinationFNU41_revised.pdf "][http://www.uni-hamburg.de/Wiss/FB/15/Sustainability/DesalinationFNU41_revised.pdf ડિસેલિનેશનના ખર્ચ અને જળ પરિવહનના ખર્ચનું મૂલ્યાંકન."] (વર્કિંગ પેપર). હેમ્બર્ક યુનિવર્સિટી વેબસાઇટ મારફતે. 2004-12-09. સુધારો 2007-08-20</ref> જુબૈલ, [[સાઉદી અરેબિયા|સાઉદી અરેબિયા]] ખાતે ડિસેલિનેટ કર્યા બાદ પાણીને પાઇલાઇન મારફતે પાટનગર રિયાધ સુધી {{convert|200|mi|km}} ખેંચવામાં આવે છે.<ref>[http://www.redorbit.com/news/science/1367352/desalination_is_the_solution_to_water_shortages/ ડિસેલિનેશન પાણીની તંગીનો ઉકેલ છે], રેડઓર્બિટ, મે 2, 2008</ref> દરિયા કિનારા પર આવેલા શહેરો માટે ડિસેલિનેશનને વણખેડાયેલા અને અમર્યાદ જળ સ્ત્રોત તરીકે જોવામાં આવે છે. ડિસેલિનેશન પુનઃચક્રીકરણ જળ અને તૂટેલા આંતરમાળખાને ગણતરીમાં લેતું નથી. {{Citation needed|date=July 2009}}ફાઉન્ટેન વેલી, સીએ (CA), ફેરફેક્સ વીએ (VA), ઇએલ (El) પાસો, ટીએક્સ (TX) અને સ્કોટ્સડેલ, એઝેડ (AZ)માં પાણીનો ફેર ઉપયોગ થાય છે. આ પ્રક્રિયા ડિસેલિનેશનનો વિકલ્પ છે અને તેમાં ક્ષારની નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ઓછી માત્રાને લીધે 50 ટકા ઓછી ઊર્જાની જરૂર પડે છે અને ગ્રાહકને દરિયાઇ પાણીના ડિસેલિનેશન કરતાંં 30 ટકા ઓછા ખર્ચે પાણી પૂરું પાડે છે. પાણીના ફેરઉપયોગમાં ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટની જેમ દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ અને નિવસનતંત્રને નુકસાન થતું નથી.{{Citation needed|date=July 2009}} ઇઝરાયેલ અત્યારે ક્યુબિક મીટર દીઠ 0.53 ડોલરના ખર્ચે પાણીનું ડિસેલિનેશન કરી રહી રહ્યું છે.<ref>સિટબોન, શ્રિલી. [http://www.ejpress.org/article/4873 "ફ્રાન્સના સંચાલનવાળો પ્લાન્ટ ઇઝરાયેલમાં શરૂ થયો,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213050101/http://www.ejpress.org/article/4873 |date=2009-12-13 }} ''યુરોપીયન જેવિશ પ્રેસ'' , ejpress.org, મારફતે 2005-12-28. સુધારો 2007-08-20</ref> સિંગાપોર ક્યુબિક મીટર દીઠ 0.49 ડોલરના ખર્ચે પાણી ડિસેલિનેશન કરી રહ્યું છે.<ref>[http://www.edie.net/news/news_story.asp?id=11402&amp;channel=0 "બ્લેક અને વીએચે ડિઝાઇન કરેલા ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટે ગ્લોબલ વોટર ડિસ્ટિંગ્શન જીત્યું,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324144203/http://www.edie.net/news/news_story.asp?id=11402&channel=0 |date=2010-03-24 }} (અખબારી નોંધ). બ્લેક એન્ડ વીએચ લિમિટેડ, edie.net મારફતે, 2006-05-04. સુધારો 2007-08-20</ref> વિકસિત દેશોમાં દરિયા કિનારે આવેલા મોટા ઘણા શહેરો જળ પુરવઠાના અન્ય વિકલ્પોની તુલનાએ ડિસેલિનેશનની ખર્ચઅસરકારકતાને કારણે દરિયાઈ પાણીના ડિસેલિનેશનની શક્યતા વિચારી રહ્યા છે. જળ પુરવઠાના અન્ય વિકલ્પોમાં ફરજિયાત વરસાદી પાણીની ટાંકી ફીટ કરાવવી અથવા સ્ટોર્મવોટર હાર્વેસ્ટિંગ આંતરમાળખાનો સમાવેશ થાય છે. અભ્યાસોએ {{Citation needed|date=June 2007}} દર્શાવ્યું છે કે પીવાના પાણી માટે મોટા પાયા પર પાણીના પુનઃચક્રીકરણની તુલનાએ ડિસેલિનેશનનો વિકલ્પ ઘણો ખર્ચઅસરકારક છે. સિડનીમાં ફરજિયાત વરસાદી પાણીની ટાંકી ફીટ કરાવવી અથવા સ્ટોર્મવોટર હાર્વેસ્ટિંગ આંતરમાળખાના મોંઘા વિકલ્પની સામે તે ઘણું ખર્ચઅસરકારક છે. પર્થ શહેર 2006થી પ્રતિવર્તી અભિસરણ દરિયાઈ પાણીના ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટનું સફળતાપૂર્વક સંચાલન કરી રહ્યું છે.<ref>http://www.water-technology.net/projects/perth/</ref> અને પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયાની સરકારે જાહેરાત કરી છે કે શહેરની જરૂરિયાત સંતોષવા બીજો પ્લાન્ટ બાંધવામાં આવશે. ઓસ્ટ્રેલિયાના સૌથી મોટા શહેર [[સીડની|સિડની]]માં એક ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ બાંધવામાં આવ્યો છે <ref>[http://abc.net.au/news/stories/2007/06/25/1961044.htm "સિડની ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટનું કદ બમણુ થશે,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219032107/http://www.abc.net.au/news/stories/2007/06/25/1961044.htm |date=2011-02-19 }} '' એબીસી (ABC) ન્યૂઝ'' (ઓસ્ટ્રેલિયન બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન), abc.net.au મારફતે, 2007-06-25. સુધારો 2007-08-20</ref> અને વોન્થાગી ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ વોન્થાગી, વિક્યોરિયામાં સૂચિત સુવિધા છે. પર્થ ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટને આંશિક ઊર્જા ઇમુ ડાઉન વિન્ડ ફાર્મમાંથી મેળવેલી અક્ષય ઊર્જા દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવશે.<ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11134967 ઓસ્ટ્રેલિયન્સ ટર્ન ટુ ડિસેલિનેશન] બાય માઇકલ સુલિવન એન્ડ પીએક્સ પ્રેસર એક્સ્ચેન્જર એનર્જી રિકવરી ડિવાઇસ ફ્રોમ એનર્જી રિકવરી ઇન્ક. [http://www.energyrecovery.com/installations/documents/Perth_CS109EE.pdf એન એનવાયર્નમેન્ટલી ગ્રીન પ્લાન્ટ ડિઝાઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013000809/http://www.energyrecovery.com/installations/documents/Perth_CS109EE.pdf |date=2008-10-13 }}. સવારની આવૃત્તિ, નેશનલ પબ્લિક રેડીયો, જૂન 18, 2007</ref> સિડની પ્લાન્ટને સંપૂર્ણપણે અક્ષય સંસાધનોમાંથી ઊર્જા પુરી પાડવામાં આવશે <ref>{{Cite web |url=http://www.sydneywater.com.au/EnsuringtheFuture/Desalination/Factsheets.cfm |title=ફેક્ટ શીટ્સ |access-date=2010-12-15 |archive-date=2009-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090412234403/http://www.sydneywater.com.au/EnsuringtheFuture/Desalination/Factsheets.cfm |url-status=dead }}</ref> અને આમ પર્યાવરણમાં હાનિકારક ગ્રીનહાઉસ ઉત્સર્જન દૂર કરવામાં આવશે. પૌદ્યોગિકીની ઊંચી ઊર્જા જરૂરિયાતને કારણે દરિયાઈ પાણીના ડિસેલિનેશન સામે સામાન્ય રીતે આ દલીલનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટના સંચાલન માટે અક્ષય ઊર્જાની ખરીદી અથવા ઉત્પાદન ડિસેલિનેશનના મૂડી અને/અથવા સંચાલન ખર્ચમાં વધારો કરે છે. જો કે, પર્થ અને સિડનીમાં તાજેતરના પ્રયોગ સૂચવે છે કે વધારાનો ખર્ચ પ્રજાને સ્વીકાર્ય છે કારણકે શહેર આબોહવાને પર્યાવરણીય નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર તેનો જળ પુરવઠો વધારી શકે છે. ક્વિન્સલેન્ડ સરકારે તાજેતરમાં જાહેરાત કરી છે કે ગોલ્ડ કોસ્ટ ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટને સંપૂર્ણપણે અક્ષય સ્ત્રોતમાંથી ઊર્જા પૂરી પાડવામાં આવશે અને પર્થ અને સિડનીમાં હાલમાં ચાલતા અન્ય મોટા પ્લાન્ટની જેમ તેની પર્યાવરણીય અસર ઘટાડવામાં આવશે. ડિસેમ્બર 2007માં, દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાની સરકારે જાહેરાત કરી હતી કે તે પોર્ટ સ્ટેનવક ખાતે એડિલેઇડ, ઓસ્ટ્રેલિયા માટે દરિયાઈ પાણીનો ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ બાંધશે. ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટને સંપૂર્ણ ખર્ચ રિકવરી મેળવવા પાણીના દર વધારીને ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવશે. [http://www.news.com.au/adelaidenow/story/0,22606,22873600-5006301,00.html?from=mostpop ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614012932/http://www.news.com.au/adelaidenow/story/0,22606,22873600-5006301,00.html?from=mostpop |date=2009-06-14 }} [http://www.ministers.sa.gov.au/news.php?id=2515 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090524074010/http://www.ministers.sa.gov.au/news.php?id=2515 |date=2009-05-24 }} એક ઓનલાઇન બિનવૈજ્ઞાનિક સરવેએ દર્શાવ્યું હતું કે ડિસેલિનેશન માટે ચૂકવણી કરવા પાણીના દર વધારવાની તરફેણમાં લગભગ 60 ટકા મત મળ્યા હતા. [http://www.news.com.au/adelaidenow/story/0,22606,22881155-5006301,00.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071207150050/http://www.news.com.au/adelaidenow/story/0,22606,22881155-5006301,00.html |date=2007-12-07 }} ''વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ''નો 17 જાન્યુઆરી 2008નો એક લેખ જણાવે છે કે "નવેમ્બરમાં, કનેક્ટિકટ સ્થિત પોસાઇડન રિસોર્સિસ કોર્પ.એ સાન ડીયાગોના ઉત્તરમાં કાર્લ્સબેડ ખાતે 30 કરોડ અમેરિકન ડોલરનો ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ બાંધવા મહત્ત્વની નિયમનકારી મંજૂરી મેળવી હતી. આ સુવિધા પશ્ચિમ ગોળાર્ધની સૌથી મોટી સુવિધા હશે અને દૈનિક 50 મિલિયન [યુએસ (U.S.)] ગેલન [190,000 m³] પીવાના પાણીનું ઉત્પાદન કરશે જે લગભગ 1,00,000 ઘરોને પુરું પાડવા પૂરતું છે. ... છેલ્લા એક દાયકામાં સુધરેલી પ્રૌદ્યોગિકીએ ડિસેલિનેશનના ખર્ચમાં અડધો કાપ લાવ્યો છે અને તેને વધુ સ્પર્ધાત્મક બનાવ્યું છે. પોસાઇડન પાણીને 950 અમેરિકન ડોલર પ્રતિ એકર ફૂટ [1200 m³]ના ભાવે વેચવાનું આયોજન ધરાવે છે. તે સ્થાનિક એજન્સીઓ અત્યારે પાણી માટે ચૂકવાતા સરેરાશ 700 અમેરિકન ડોલર પ્રતિ એકર ફૂટ [1200 m³] સાથે તુલના કરે છે." [http://online.wsj.com/article/SB120053698876396483.html?mod=googlenews_wsj ] 1,000 ડોલર પ્રતિ એકર ફૂટ માટે 1,000 ગેલનના 3.06 ડોલર થાય છે. તે પાણી માપવાનો એકમ છે જેનાથી ઘરેલુ જળ વપરાશકારો બીલ આવતું હોવાથી વાકેફ છે.[http://www.lasvegassun.com/news/2008/mar/21/desalination-gets-serious-look/ ][http://www.lasvegassun.com/news/2008/mar/21/desalination-gets-serious-look/ ]. આ નિયમનકારી અવરોધ પાર કરાયો હતો ત્યારે પોસાઇડન રિસોર્સિસને કેલિફોર્નિયાના કાયદા અંતર્ગત અંતર્ગ્રાહી પાઇપ મારફતે દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિને થયેલા નુકસાન માટે ઉપશમન યોજનાને અંતિમ મંજૂરી ના મળે ત્યાં સુધી તે આગળ વધી શકતી નથી. પોસાઇડન રિસોર્સિસે 2001માં ટામ્પા બે, એફએલ(FL)માં આવેલા ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ ટામ્પા બે ડેઝલનું બાધકામ પૂર્ણ કરવાના નિષ્ફળ પ્રયાસ છતાં કાર્લ્સબેડ,સીએ(CA)માં પ્રગતી કરી છે. પરિયોજનાની ત્રીજી નિષ્ફળતા અટકાવવા માટે 2001માં ટામ્પા બે વોટરના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સને પોસાઇડન રિસોર્સિસ પાસેથી ટામ્પા બે ડેઝલ ખરીદી લેવાની ફરજ પડાઈ હતી. ટામ્પા બે વોટરે પાંચ વર્ષ સુધી ઇજનેરી સમસ્યાઓનો સામનો કર્યો અને 2007માં તેની ક્ષમતાનો પૂર્ણ ઉપયોગ થાય તે પહેલા દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિમાં વૃદ્ધિ થવાને કારણે તેના પ્રતિવર્તી અભિસરણ ગાળકોમાં ફસાવાને કારણે 20 ટકા ક્ષમતાનું સંચાલન કર્યું<ref name="tampabaywater.org">{{Cite web |url=http://www.tampabaywater.org/watersupply/tbdesalhistory.aspx |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-15 |archive-date=2009-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418154645/http://www.tampabaywater.org/watersupply/tbdesalhistory.aspx |url-status=dead }}</ref> ''ફોર્બ્સ''ના 9 મે 2008ના લેખ મુજબ, એનર્જી રિકવરી ઇન્ક. તરીકે ઓળખાતી કંપની સાન લીએન્ડ્રો, કેલિફોર્નિયા ક્યુબિટ મીટર દીઠ 0.46 અમેરિકન ડોલરમાં પાણીનું ડિસેલિનેશન કરી રહી છે.<ref>[http://www.forbes.com/technology/2008/05/08/mitra-energy-recovery-tech-science-cx_sm_0509mitra.html હાયડ્રો-એલકેમી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026150853/http://www.forbes.com/technology/2008/05/08/mitra-energy-recovery-tech-science-cx_sm_0509mitra.html |date=2008-10-26 }}, ફોર્બ્સ, મે 9, 2008</ref> ''ગ્લોબ એન્ડ મેઇલ'' ના 5 જૂન 2008ના લેખ મુજબ, જોર્ડનમાં જન્મેલા અને યુનિવર્સિટી ઓફ ઓટાવાના કેમિકલ એન્જિનિયરિંગ ડોક્ટોરલના વિદ્યાર્થી મોહમદ રસૂલ ઓતૈશાએ એક નવી ડિસેલિનેશન પ્રૌદ્યોગિકી શોધી છે જે વર્તમાન પૌદ્યોગિકીની તુલનાએ પટલના ચોરસ મીટર દીઠ 600 ટકાથી 700 ટકા વધુ ઉત્પાદન આપે છે. લેખ મુજબ, જનરલ ઇલેક્ટ્રિક આ પ્રૌદ્યોગિકીમાં તપાસ કરી રહી છે અને યુએસ નેશનલ સાયન્સ ફાઉન્ડેશને તેનો અભ્યાસ કરવા યુનિવર્સિટી ઓફ મિશિગનને ગ્રાન્ટ આપવાની જાહેરાત કરી છે. કારણકે પેટન્ટ હજુ તૈયાર થઈ રહી છે ત્યારે આ કથિત પ્રૌદ્યોગિકીની માહિતી અંગે લેખ ઘણો જ અસ્પષ્ટ છે.<ref>[http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080605.wgtwater0605/BNStory/Technology/home?cid=al_gam_mostemail ઓટ્ટાવાના વિદ્યાર્થી પાસે સર્વ માટે જળનું રહસ્ય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080606214809/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080605.wgtwater0605/BNStory/Technology/home?cid=al_gam_mostemail |date=2008-06-06 }}, ગ્લોબ એન્ડ મેઇલ, જૂન 5, 2008</ref> 1,000 ગેલન પાણીના ડિસેલિનેશનમાં 3 ડોલરનો ખર્ચ થાય છે જ્યારે તેટલા જ જથ્થાના બાટલીમાં ભરેલા પાણીનો ખર્ચ 7,945 ડોલર આવે છે.<ref>[http://www.libraryindex.com/pages/2644/Arid-West-Where-Water-Scarce-DESALINATION-GROWING-WATERSUPPLY-SOURCE.html વેરાન પશ્ચિમ જ્યાં પાણીની તંગી છે- ત્યાં ડિસેલિનેશન જળપુરવઠાનું સ્ત્રોત બની રહ્યું છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202085150/http://www.libraryindex.com/pages/2644/Arid-West-Where-Water-Scarce-DESALINATION-GROWING-WATERSUPPLY-SOURCE.html |date=2017-02-02 }}, લાઇબ્રેરી ઇન્ડેક્સ</ref> ===પર્યાવરણીય=== દરિયાના પાણીના ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટની મુખ્ય પર્યાવરણીય ચિંતામાં ખુલ્લા દરિયાના પાણીના અંતઃગ્રહણનો સમાવેશ થાય છે,{{Citation needed|date=February 2008}} તેમાં પણ ખાસ કરીને તે વીજ મથકની સાથે આવેલું હોય ત્યારે. દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ પર અસર પડતી હોવા છતાં ઘણા સૂચિત મહાસાગર ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટના પ્રાથમિક આયોજનો આ અંતઃગ્રહણ આધારિત છે.{{Citation needed|date=February 2008}} [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]]માં, ક્લિન વોટર એક્ટ હેઠળ કોર્ટના તાજેતરના આદેશને કારણે દરિયાની જીવસૃષ્ટિ, દરિયાઈ સૂક્ષ્મજીવો, માછલીના ઈંડા અને માછલીના લારવાનો મૃત્યુ દર 90 ટકા સુધી ના ઘટે ત્યાં સુધી આ અંતઃગ્રહણ વ્યવહારુ નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.desalresponsegroup.org/files/RiverkeepervEPA1-25-07_decision.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-15 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725230622/http://www.desalresponsegroup.org/files/RiverkeepervEPA1-25-07_decision.pdf |url-status=dead }}</ref> તેના વિકલ્પ છે જેમાં દરિયાકિનારા પર કૂવાનો સમાવેશ થાય છે તેનાથી આ ચિંતા દૂર થાય છે પરંતુ તેમાં વધુ ઊર્જા અને ઊંચા ખર્ચની જરૂર પડે છે અને સામે ઉત્પાદન મર્યાદિત મળે છે.<ref>[http://www.pacinst.org/reports/desalination/desalination_report.pdf અનામી]</ref> અન્ય પર્યાવરણીય ચિંતામાં [[વાયુનું પ્રદૂષણ|હવાનું પ્રદૂષણ]] અને વીજ મથકમાંથી ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનનો સમાવેશ થાય છે. દરિયામાં પાછા આવતા લવણ જલને કારણે સર્જાતી પર્યાવરણીય અસરને મર્યાદિત કરવા વેસ્ટ વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ અથવા વીજ મથકમાંથી આવતા પાણી જેવા દરિયામાં પ્રવેશતા પાણીના અન્ય પ્રવાહમાં તેને ઓગાળી શકાય છે. દરિયાઈ પાણીના વીજ મથકને ઠંડા પાડતા પાણીના પ્રવાહની મોરી ગંદા પાણીની શુદ્ધિકરણ માટેના પ્લાન્ટમાંથી આવતા પાણીની મોરીની જેમ તાજું પાણી નથી અને લવણ જળની ખારાશ હજુ પણ ઘટાડી શકાય છે. જો વીજ મથક મધ્યમથી મોટા કદનું હોય અને ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ બહુ મોટો ના હોય તો વીજ મથકને ઠંડું કરવા માટેના પાણીનો પ્રવાહ ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટના પાણીના પ્રવાહ કરતાંં કેટલાક ગણો મોટો હોઈ શકે છે. ખારાશમાં વધારો ઘટાડવા માટેની અન્ય એક પદ્ધતિમાં વલણ જળને ઘણા વિશાળ વિસ્તારમાં વહેંચી દેવાનો સમાવેશ થાય છે જેથી દરિયામાં ખારાશમાં સહેજ જ વધારો થાય છે. દાખલા તરીકે, લવણ જળ ધરાવતી પાઇપલાઇન દરિયાના તળીયે પહોંચ્યા બાદ તેને અનેક શાખાઓમાં વહેંચી શકાય છે. પ્રત્યેક શાખા તેના નાના છિદ્રમાંથી ખારાશને ધીમે ધીમે મુક્ત કરે છે. આ પદ્ધતિને વીજ મથક અથવા ગંદા પાણીના પ્લાન્ટની મોરી સાથે જોડીને ઉપયોગ કરી શકાય છે. સાંદ્ર દરિયાઈ પાણી નિવસનતંત્રને હાનિ પહોંચાડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે તેમાં પણ ખાસ કરીને વધુ સ્વચ્છતા અને ઊંચું બાષ્પીભવન ધરાવતા વિસ્તારોની દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિને વધુ નુકસાન પહોંચે છે. આવા સ્થળના ઉદાહરણોમાં પર્શિયન ખાડી, રાતો સમુદ્ર અને અટોલ્સ અને વિશ્વના કટિબંધીય ટાપુઓના કોરલ લગૂનનો સમાવેશ થાય છે{{Citation needed|date=February 2008}}. લવણ જળ દ્રાવકોની ઊંચી સાંદ્રતાને કારણે આસપાસના દરિયાઈ પાણી કરતાંં વધુ ઘટ્ટ હોય છે માટે જળાશયોમાં તેને છોડવાનો અર્થ છે તે જળાશયના કાંઠા પરના નિવસનતંત્ર પર સૌથી વધુ જોખમ છે, કારણકે લવણ જળ ડુબી જાય છે અને નિવસનતંત્રને નુકસાન થાય ત્યાં સુધી લાંબો સમય સુધી ત્યાં રહે છે. સંભાળપૂર્વક ફેર-રજૂઆત આ સમસ્યા ઘટાડી શકે છે{{Citation needed|date=February 2008}}. દાખલા તરીકે, સિડનીમાં 2007ના અંતથી બંધાનારા ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ અને મહાસાગર બહિર્દ્વાર માળખા માટે જળ સત્તાવાળાઓ જણાવે છે કે મહાસાગર બહિર્દ્વાર દરિયા કિનારા પર એવા સ્થળો પર રાખવામાં આવશે જે સાંદ્ર દરિયાઈ પાણીના વિખેરણને મહત્તમ બનાવશે જેથી સામાન્ય દરિયાઈ પાણીના 50 મીટર અને બહિર્દ્વાર પોઇન્ટ 75 મીટરની વચ્ચે તે પારખી નહીં શકાય તેવું હશે. સિડની સદનસીબે આવી લાક્ષણિક સમુદ્ર સ્થિતિ ધરાવે છે જે સાંદ્ર આડપેદાશોના આવા ઝડપી મંદનની છૂટ આપે છે અને આમ પર્યાવરણને નુકસાન ઘટાડે છે. પર્થ, ઓસ્ટ્રેલિયામાં 2007માં ક્વિનાના ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ ખોલવામાં આવ્યો હતો. દરિયામાંથી પાણી સેકન્ડ દીઠ 0.1 મીટરના દરે ખેંચવામાં આવે છે, જે માછલી છટકી શકે તેટલું ધીમું હોય છે. આ પ્લાન્ટ દૈનિક 140,000 m³ ચોખ્ખું પાણી પૂરું પાડે છે. [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11134967 ] ==જળ પુરવઠાના અન્ય વિકલ્પોની તુલનાએ ડિસેલિનેશન== વધેલું જળ સંરક્ષણ અને જળ વપરાશ કાર્યક્ષમતા વિશ્વના એવા વિસ્તારોમાં સૌથી ખર્ચ-અસરકારક ગુણધર્મો રહ્યાં છે જ્યાં જળ વપરાશની પદ્ધતિઓની કાર્યક્ષમતા વધારવાની વધુ શક્યતા રહેલી છે.<ref>ગ્લીક, પીટર એચ., દાના હાસ્ઝ, ક્રિસ્ટિન હેન્ગીસ-જેક, વીણા શ્રીનિવાસન, ગેરી વોલ્ફ, કેથરિન કાઉ ક્યુશિંગ અને અમરદીપ માન નવેમ્બર 2003 [http://www.pacinst.org/reports/urban_usage/waste_not_want_not_full_report.pdf "વેસ્ટ નોટ, વોન્ટ નોટઃ ધ પોટેન્શિયલ ફોર અર્બન વોટર કન્ઝર્વેશન ઇન કેલિફોર્નિયા."] (વેબસાઈટ) ''પેસિફિક ઇન્સ્ટિટ્યૂટ'' . સુધારો 2007-09-20.</ref> પીવાના પાણી માટે દરિયાઈ પાણીના ડિસેલિનેશનની ગંદા પાણીની નવપ્રાપ્તિ સાથે તુલના ડિસેલિનેશનના પ્રથમ વિકલ્પ તરીકે દર્શાવે છે. નવપ્રાપ્તિ દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલા પાણીનો સંચાઇ અને ઔદ્યોગિક ઉપયોગ અનેક લાભ પૂરા પાડે છે.<ref>કૂલી, હીથર, પીટર એચ. અને ગેરી વોલ્ફ. જૂન 2006 [http://www.pacinst.org/reports/desalination/index.htm "ડિસેલિનેશન, વિથ એ ગ્રેઇન સોલ્ટ– એ કેલિફોર્નિયા પર્સ્પેક્ટિવ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017150030/http://www.pacinst.org/reports/desalination/index.htm |date=2010-10-17 }} (વેબસાઈટ) પેસિફિક ઇન્સ્ટિટ્યૂટ'''' . સુધારો 2007-09-20</ref> અર્બન રનઓફ અને સ્ટોર્મ વોટર પ્રાપ્તિ પણ ભૂગર્ભજળની માવજત, જાળવણી અને નવિનીકરણમાં લાભ આપે છે.<ref>ગ્લીક, પીટર એચ., હીથર કૂલી, ડેવિડ ગ્રો. સપ્ટેમ્બર 2005 [http://pacinst.org/reports/california_water_2030/ca_water_2030.pdf "કેલિફોર્નિયા વોટર 2030: એન એફિસિયન્ટ ફ્યુચર."] (વેબસાઈટ) ''પેસિફિક ઇન્સ્ટિટ્યૂટ'' . સુધારો 2007-09-20</ref> કેલિફોર્નિયા અને અમેરિકન નૈઋત્યના વિસ્તારોમાં ડિસેલિનેશનનો સૂચિત વિકલ્પ, જલ વાહકોમાં તબદીલ કરેલા ઘણા મોટા ક્રૂડ વાહક અથા પાઇપલાઇન દ્વારા પાણીના જંગી જથ્થાની વાણિજ્યિક આયાતનો છે. આ વિચાર કેનેડામાં રાજકીય રીતે અપ્રિય છે. કેનેડાની સરકારો દુષ્કાળને કારણે સ્થાનિક જરૂરિયાતો સંતોષવાના ઉદેશ સાથે પાણીના જંગી જથ્થાની નિકાસ પર વેપાર મર્યાદાઓ લાદવા મરણિયા પ્રયાસ કરી રહી છે. 1990માં સાન્તા બાર્બરા, કેલિફોર્નિયામાં સ્થપાયેલી કંપની સન બેલ્ટ વોટર ઇન્ક દ્વારા નોર્થ અમેરિકન ફ્રી ટ્રેડ એગ્રિમેન્ટના પ્રકરણ 2 હેઠળ 1999માં ફાઇલ કરવામાં આવેલા દાવાને પગલે આ મર્યાદાઓ લદાઈ રહી છે. સન બેલ્ટ એક વેબસાઇટનું સંચાલન કરે છે જ્યાં તેમના વિવાદને લગતા દસ્તાવેજો ઓનલાઇન પોસ્ટ કરાયેલા છે.<ref>http://www.sunbeltwater.com/docs.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218135610/http://www.sunbeltwater.com/docs.shtml |date=2010-02-18 }} Sun Belt Inc. Legal Documents</ref> ==પ્રાયોગિક તકનિકો અને અન્ય વિકાસ== ભૂતકાળમાં ઘણી નવીન ડિસેલિનેશન ટેકનિકો વિવિધ પ્રમાણમાં સફળતા સાથે શોધાઈ છે. પુરોગામી અભિસરણ જેવી ટેકનિકો હજુ પ્રારંભિક તબક્કાના આયોજનમાં છે અને જ્યારે અન્ય તકનિકોએ સંશોધન ભંડોળ આકર્ષ્યું છે. ઉદાહરણ તરીકે: ડિસેલિનેશન માટે ઊર્જાની જરૂરિયાતને સરભર કરવા અમેરિકન સરકાર પ્રેક્ટિકલ સૌર ડિસેલિનેશન વિકસાવવા પર કામ કરી રહી છે. ડિસેલિનેશન માટે નવા સૈદ્ધાંતિક અભિગમના ઉદાહરણ તરીકે, મહત્તમ ઊર્જા કાર્યક્ષમતા અને ખર્ચ અસકારકતા પર ભાર મૂકતા [http://www.waterdesalination.com/theory.htm પાસરેલ પ્રક્રિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822214441/http://www.waterdesalination.com/theory.htm |date=2010-08-22 }} ધ્યાનમાં લઇ શકાય.{{Citation needed|date=August 2008}} અન્ય અભિગમમાં ભૂઉષ્મીય ઊર્જાના ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે. પર્યાવરણીય અને આર્થિક દૃષ્ટિએ મોટા ભાગના સ્થળોએ ભૂગર્ભજળ અથવા સપાટી પરના પાણીનો માનવ વપરાશ માટે ઉપયોગ કરવા કરતા ભૂઉષ્મીય ડિસેલિનેશનનો ઉપયોગ પ્રથમ પસંદગી બની શકે છે, કારણકે ઘણા વિસ્તારોમાં સપાટી અને ભૂગર્ભજળ સંસાધનો ઘણા લાંબા સમયથી ભારે દબાણ હેઠળ છે. અમેરિકામાં થયેલા તાજેતરના સંશોધનો સૂચવે છે કે નેનોટ્યૂબ પટલ જળ ગાળણ માટે અત્યંત અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે અને તે વિવિધ જળ ડિસેલિનેશન પ્રક્રિયાઓ પેદા કરી શકે છે જેમાં પ્રતિવર્તી અભિસરણની તુલનાએ બહુ જ ઓછી ઊર્જાની જરૂર રહેશે.<ref name="LLNL">{{cite press release | title = Nanotube membranes offer possibility of cheaper desalination | publisher = [[Lawrence Livermore National Laboratory]] Public Affairs | date = 2006-05-18 | url = http://www.llnl.gov/pao/news/news_releases/2006/NR-06-05-06.html | access-date = 2007-09-07 | archivedate = 2006-10-01 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061001091253/http://www.llnl.gov/pao/news/news_releases/2006/NR-06-05-06.html }}</ref> જળ ડિસેલિનેશન માટે વિચારાઈ રહેલી અન્ય એક પદ્ધતિમાં બાયોમિમેટિક પટલોના ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે<ref>{{Cite web |url=http://www.sandia.gov/water/desal/research-dev/membrane-tech.html |title=બાયોમિમેટિક પટલ જળ ડિસેલિનેશન માટે |access-date=2010-12-15 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929102957/http://www.sandia.gov/water/desal/research-dev/membrane-tech.html |url-status=dead }}</ref> 23 જૂન 2008ના રોજ નોંધવામાં આવ્યું હતું કે સીમેન્સ વોટર ટેકનોલોજીએ નવી પ્રૌદ્યોગિકી વિકસાવી છે જેમાં દરિયાઈ પાણી પર વિદ્યુત ક્ષેત્ર આપીને એક ક્યુબિક મીટર પાણીને 1.5 કિલોવોટ ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને ડિસેલિનેટ કરી શકાય છે, જે અહેવાલ મુજબ, અન્ય પ્રક્રિયા દ્વારા વપરાતી ઊર્જા કરતાંં અડધી છે.<ref>[http://news.asiaone.com/News/AsiaOne%2BNews/Singapore/Story/A1Story20080623-72473.html દરિયાઈ પાણીના ડિસેલિનેશનમાં સફળ પ્રૌદ્યોગિકી માટે ટીમે $4 મિલિયનની ગ્રાન્ટ મેળવી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414025925/http://news.asiaone.com/News/AsiaOne%2BNews/Singapore/Story/A1Story20080623-72473.html |date=2009-04-14 }}, ધ સ્ટ્રેઇટ્સ ટાઇમ્સ, જૂન 23, 2008</ref> પાણીને ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં કુદરતી રીતે થાય છે તેમ દરિયાના પાણીને થીજવીને પણ તાજું પાણી મેળવી શકાય છે. તેને ફ્રીઝ-થો ડિસેલિનેશન કહેવાય છે. એમએસએનબીસી(MSNBC) મુજબ લક્સ રિસર્ચ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા અહેવાલના અંદાજ મુજબ 2008 અને 2020ની વચ્ચે ડિસેલિનેટેડ પાણીનો પુરવઠો ત્રણ ગણો થશે.<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/29735521/ નવી ડિસેલિનેટેડ જળ પૌદ્યોગિકીઓ માટે વધતો જુવાળ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090329230957/http://www.msnbc.msn.com/id/29735521/ |date=2009-03-29 }}, એમએસએનબીસી (MSNBC), માર્ચ. 17, 2009</ref> === નીચા તાપમાને ઉષ્મીય ડિસેલિનેશન === નીચા તાપમાને ઉષ્મીય ડિસેલિનેશન(એલટીટીડી (LTTD)) તે હકીકતનો લાભ લે છે કે પાણી નીચા દબાણે ઉકળે છે. તે પરિવેશી તાપમાન જેટલા નીચા તાપમાને પણ ઉકળવા માંડે છે. આ પ્રણાલીમાં, નીચું દબાણ અને નીચા તાપમાનનું વાતાવરણ પેદા કરવા માટે શૂન્યવકાશ પંપોનો ઉપયોગ થાય છે. આ પર્યાવરણમાં પાણીના બે કદની વચ્ચે 8થી 10 સેન્ટિગ્રેડ તાપમાને ઉકળે છે. ઠારણ જળ દરિયાની {{convert|600|m|ft}} જેટલી ઊંડાઈએથી પૂરું પાડવામાં આવે છે. બાષ્પીભૂત પાણીની બાષ્પનું સંઘનન કરવા આ ઠંડા પાણીને કોઇલ દ્વારા ખેંચવામાં આવે છે. પરિણામી સંઘનન શુદ્ધ પાણી છે. એલટીટીડી(LTTD) પ્રક્રિયા તાપમાન ગ્રેડિયન્ટનો પણ લાભ લઈ શકે છે જે વીજ એકમમાં ઉપલબ્ધ હોય છે. વીજ એકમમાંથી ગરમ નકામું પાણી છોડવામાં આવે છે અને તાપમાન ગ્રેડિયન્ટ રચાવ માટે જરૂરી ઊર્જાની જરૂરિયાત ઘટાડે છે.<ref name="isope1">{{cite web|last=Sistla|first=Phanikumar V.S.|title=Low Temperature Thermal DesalinbationPLants|url=http://www.isope.org/publications/proceedings/ISOPE_OMS/OMS%202009/papers/M09-83Sistla.pdf|publisher=International Society of Offshore and Polar Engineers|access-date=22 June 2010|coauthors=et al|archive-date=4 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004094556/http://www.isope.org/publications/proceedings/ISOPE_OMS/OMS%202009/papers/M09-83Sistla.pdf|url-status=dead}}</ref> એલટીટીડી(LTTD) પ્રક્રિયા 2004થી નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓસન ટેકનોલોજી (એનઆઇઓટી (NIOT))દ્વારા વિકસાવાઈ છે. વિશ્વનો સૌ પ્રથમ એલટીટીડી(LTTD) પ્લાન્ટ [[લક્ષદ્વીપ|લક્ષદ્વીપ]] ટાપુમાં કવરાટ્ટી ખાતે 2005માં ખુલ્લો મૂકાયો હતો. રૂ.5 કરોડ(€922,000)ના મૂડી ખર્ચે પ્લાન્ટની ક્ષમતા દૈનિક 1,00,000 લિટરની છે. પ્લાન્ટ ઊંડા પાણીનો 7થી 15 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાને ઉપયોગ કરે છે.<ref name="irc">{{Cite web |url=http://www.irc.nl/page/24010 |title=ડિસેલિનેશન: ભારતે વિશ્વનો સૌ પ્રથમ નીચા તાપમાનનો ઉષ્મીય ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ ખુલ્લો મૂક્યો |access-date=2010-12-15 |archive-date=2009-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327122451/http://www.irc.nl/page/24010 |url-status=dead }}</ref> 2007માં એનઆઇઓટી (NIOT)એ [[ચેન્નઈ|ચેન્નાઇ]]ના દરિયાકિનારે દૈનિક દસ લાખ લિટરની પાણીની ક્ષમતાવાળો પ્રાયોગિક એલટીટીડી(LTTD) પ્લાન્ટ ખુલ્લો મૂક્યો હતો. એલટીટીડી(LTTD)નો ઉપયોગ સાબિત કરવા 2009માં નૌર્થ ચેન્નાઈ થર્મલ પાવર સ્ટેશન ખાતે એક નાનો પ્લાન્ટ સ્થાપવામાં આવ્યો હતો જ્યાં પાવર પ્લાન્ટ ઠારણ જળ ઉપલબ્ધ છે..<ref>[http://www.headlinesindia.com/archive_html/18April2007_35210.html ફ્લોટિંગ પ્લાન્ટ, ભારત]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2007/04/21/stories/2007042109200400.htm |title=મોબાઇલ ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ, ભારત |access-date=2010-12-15 |archive-date=2007-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071031012249/http://www.hindu.com/2007/04/21/stories/2007042109200400.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031012249/http://www.hindu.com/2007/04/21/stories/2007042109200400.htm |date=2007-10-31 }}</ref><ref name="isope1"></ref> === ઉષ્મા આયનીય પ્રક્રિયા === ઓક્ટોબર 2009માં કેનેડીયન કંપની સોલ્ટવર્ક્સ ટેકનોલોજીસે એક પ્રક્રિયાની જાહેરાત કરી હતી જે આયનીય પ્રવાહ ચલાવવા સૌર અથા અન્ય ઉષ્મીય ઉષ્માનો ઉપયોગ કરે છે, જે પાણીમાંથી તમામ સોડિયમ અને ક્લોરિન આયનને ખાલી કરે છે.<ref>[http://www.economist.com/sciencetechnology/displayStory.cfm?story_id=14743791 કરંટ થિંકિંગ], 29 ઓક્ટોબર 2009, ધ ઇકોનોમિસ્ટ</ref> ==વર્તમાન સુવિધાઓ અને નિર્માણાધિન સુવિધાઓ== ===અબુ ધાબી, યુનાઇટેડ આરબ એમિરેટ્સ=== * ટ્વીલાહ અલ પાવર એન્ડ ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ દૈનિક 38.5 કરોડ લીટર ચોખ્ખા પાણીનું ઉત્પાદન ધરાવે છે. * ઉમ અલ નાર ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ દૈનિક 39.4 કરોડ લીટર ચોખ્ખા પાણીનું ઉત્પાદન ધરાવે છે. * જુલાઈ 2010માં પૂરો થનારો ફુજૈરાહ એફ-2(F2) પ્લાન્ટ દૈનિક 49.2 કરોડ લીટર(13 કરોડ ગેલન)ની જળ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવે છે.<ref>http://www.pump-zone.com/global-news/global-news/abu-dhabi-to-build-three-power-and-water-desalination-plants-by-2016-to-meet-demand.html{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===અરુબા=== અરુબાનો ટાપુ 42,000 મેટ્રિક ટન (1.11 કરોડ ગેલન અથવા 42 × 10³ m³) પ્રતિ દિનની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા સાથે વિશ્વનો સૌથી મોટો (તેના ઉદઘાટનના સમયે તે વિશ્વનો સૌથી મોટો પ્લાન્ટ હતો) ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ ધરાવે છે.<ref>[http://www.webaruba.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=44&amp;Itemid=159 વેબ અરુબા એન.વી.- વોટર પ્લાન્ટ]</ref> ===ઓસ્ટ્રેલિયા=== ઓસ્ટ્રેલિયામાં પાણીના વધુ વપરાશ અને ઓછા વરસાદને કારણે સરકારને અનેક ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ સ્થાપવા પડ્યા છે જેમાં [[સીડની|સિડની]] વિસ્તારને સેવા આપતા તાજેતરમાં કાર્યાન્વિત થયેલા કુર્નેલ ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટનો પણ સમાવેશ થાય છે. જળ પુરવઠો સલામત કરવા સરકારે ડિસેલિનેશન અપનાવ્યું છે ત્યારે તે ઘણું જ ઊર્જાલક્ષી (~$140 ઊર્જા માંગ/ML) છે અને ઓસ્ટ્રેલિયાના કોલસા આધારિત ઊર્જા ઉત્પાદન પર સતત અવલંબનને કારણે ત્યાં ઊંચી કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ છે. ===સાયપ્રસ=== લાર્નકા શહેરની નજીક આવેલા પ્લાન્ટની જેમ [[સાયપ્રસ|સાયપ્રસ]] પણ ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ્સ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.water-technology.net/projects/larnaca/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-15 |archive-date=2011-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110403102114/http://www.water-technology.net/projects/larnaca/ |url-status=dead }}</ref> તેને ઢેકેલીયા ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ કહેવાય છે જે પ્રતિવર્તી અભિસરણ પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.cyprus.gov.cy/moa/wdd/wdd.nsf/All/E59112ED2B3034B2C22571C4001BAFE6/$file/Page1_8.pdf?OpenElement |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-15 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927014301/http://www.cyprus.gov.cy/moa/wdd/wdd.nsf/All/E59112ED2B3034B2C22571C4001BAFE6/$file/Page1_8.pdf?OpenElement |url-status=dead }}</ref> ===ઈઝરાયલ=== ઇઝરાયલમાં હડેરા સીવોટર રિવર્સ ઓસ્મોસિસ (એસડબલ્યુઆરઓ (SWRO)) ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ તેના પ્રકારનો વિશ્વનો સૌથી મોટો પ્લાન્ટ છે.<ref>[http://www.israel21c.org/briefs/israel-is-no-5-on-top-10-cleantech-list ક્લિનટેક યાદીમાં ઇઝરાયેલા ટોપ 10માં પાંચમાં ક્રમે] [http://www.israel21c.org/technology/archive ઇઝરાયેલ 21સી એ ફોકસ બેયોન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016013525/http://www.israel21c.org/technology/archive |date=2010-10-16 }}માં, સુધારો 2009-12-21</ref><ref name="Ashkelon_SWRO">{{Cite web |url=http://www.water-technology.net/projects/israel/ |title=આશ્કિલોન ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ દરિયાઇ પાણી પ્રતિવર્તી અભિસરણ (એસડબલ્યુઆરઓ (SWRO)) પ્લાન્ટ |access-date=2010-12-15 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724181500/http://www.water-technology.net/projects/israel/ |url-status=dead }}</ref> આ પ્રોજેક્ટ ત્રણ આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓઃ વીઓલિયા વોટર, આઇડીઇ (IDE) ટેકનોલોજીસ અને એલરાન<ref>[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B6TFX-4MWRDDH-B&amp;_user=10&amp;_rdoc=1&amp;_fmt=&amp;_orig=search&amp;_sort=d&amp;_docanchor=&amp;view=c&amp;_searchStrId=1143068268&amp;_rerunOrigin=google&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=50ff032e4f44023c49838d77d7febfc5 આશ્કિલોન ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ — એક સફળ પડકાર]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>ના બનેલા સમૂહ દ્વારા બીઓટી (BOT) (બિલ્ટ-ઓપરેટ-ટ્રાન્સફર) તરીકે વિકસાવાયો હતો. {| class="wikitable sortable" |+ {0}ઇઝરાયેલની વર્તમાન જળ ડિસેલિનેશન સુવિધાઓ<ref>[http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/ જાહેર ખાનગી ભાગીદારી પરિયોજનાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218053838/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/ |date=2010-12-18 }}, એકાઉન્ટન્ટ જનરલ, નાણા મંત્રાલય</ref> |- ! સ્થળ પ્રારંભિક !! ક્ષમતા <br> (મિલિયન મીટર³/વર્ષ) !! ક્ષમતા <br> (મિલિયન ગેલન/દિવસ) !! ક્ષમતા <br> (મેગાલીટર) !! પાણીનો ખર્ચ (પ્રતિ મીટર³) !! નોંધ |- | આશ્કિલોન || ઓગસ્ટ 2005 || 111 (2008ના અંતે) || 83.2 || 315 || NIS 2.60 || <ref>water-technology.net:[http://www.water-technology.net/projects/israel/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724181500/http://www.water-technology.net/projects/israel/ |date=2011-07-24 }} "Ashkelon Desalination Plant Seawater Reverse Osmosis (SWRO) Plant, Israel"</ref> |- | પાલ્માકિમ || મે 2007 || 30 (45 સુધી વિસ્તણની યોજના <ref>[http://www.emwis.net/overview યુરો-મેડિટેરીયન વોટર ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ (ઇએમડબલ્યુઆઇએસ (EMWIS))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101014134345/http://www.emwis.net/overview |date=2010-10-14 }}:[http://www.emwis.net/thematicdirs/news/israel-finance-secured-palmachim-desalination "ઇઝરાયેલ: ફાઇનાન્સ સિક્યુર્ડ ફોર પાલ્માકિમ ડિસેલિનેશન એક્સપાન્સન"]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ઓગસ્ટ 19, 2009</ref>)|| 32.6 || 123.4 || NIS 2.90 || <ref>[http://www.blogger.com/profile/05676167615981895061 અનામી બ્લોગર "ઇઝરાયેલી જળ ઇજનેરી"]:[http://h2oreuse.blogspot.com/2007/09/israels-desalination-industry.html "ઇઝરાયેલનો ડિસેલિનેશન ઉદ્યોગ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113162934/http://h2oreuse.blogspot.com/2007/09/israels-desalination-industry.html |date=2011-11-13 }}, સપ્ટેમ્બર 6, 2007</ref> |- | હાદેરા || ડિસેમ્બર 2009 || 127 || 91.9 || 349 || NIS 2.60 || <ref>ગ્લોબ્સ બિઝનેસ એન્ડ ટેકનોલોજી ન્યૂઝ:[http://archive.globes.co.il/searchgl/Production%20at%20the%20plants%20in%20Hadera,%20Palmachim%20and_s_hd_2L34nD3aqCbmnC30mD3KtE3GsBcXqRMm0.html "ફન્ડિંગ એગ્રીડ ફોર એક્સપાન્ડિંગ હાડેરા ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224182227/http://archive.globes.co.il/searchgl/Production%20at%20the%20plants%20in%20Hadera,%20Palmachim%20and_s_hd_2L34nD3aqCbmnC30mD3KtE3GsBcXqRMm0.html |date=2012-02-24 }}, નવેમ્બર 6, 2009</ref> |} {| class="wikitable sortable" |+ {0}ઇઝરાયેલની નિર્માણાધિન જળ ડિસેલિનેશન સુવિધાઓ |- ! સ્થળ પ્રારંભિક !! ક્ષમતા <br> (મિલિયન મીટર³/વર્ષ) !! પાણીનો ખર્ચ (પ્રતિ મીટર³) !!નોંધ |- | એશડોડ || 2012 || 100 (150 સુધી વિસ્તરણ શક્ય) || NIS 2.55 || <ref>[http://www.desalination.biz/about.asp?channel=0 ડિસેલિનેશન એન્ડ વોટર રિયુઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101022182342/http://www.desalination.biz/about.asp?channel=0 |date=2010-10-22 }}:[http://www.desalination.biz/news/news_story.asp?id=5133 "સ્પેનિશ/ઇઝરાયેલી સંયુક્ત સાહસને એશડોડ ડિસેલિનેશન કોન્ટ્રાક્ટ અપાયો"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706144412/http://www.desalination.biz/news/news_story.asp?id=5133 |date=2011-07-06 }}, 24 નવેમ્બર 2009</ref> <ref>ગ્લોબ્સ બિઝનેસ એન્ડ ટેકનોલોજી ન્યૂઝ:[http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000568127&amp;fid=1725 "મેકોરોટ સરકાર ડિસેલિનેશન પાણીની કિંમત મુદ્દે બાંધછોડની નજીક"], જૂન 20, 2010 </ref> |- | સોરેગ || 2013 || 150 (300 સુધી વિસ્તરણને મંજૂરી) || NIS 2.01 - 2.19 || <ref>[http://www.desalination.biz/about.asp?channel=0 ડિસેલિનેશન એન્ડ વોટર રિયુઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101022182342/http://www.desalination.biz/about.asp?channel=0 |date=2010-10-22 }}:[http://www.desalination.biz/news/news_story.asp?id=5163 "આઇડીઇ (IDE) સોરેગ ડિસેલિનેશન કોન્ટ્રાક્ટની વિજેતા"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706144853/http://www.desalination.biz/news/news_story.asp?id=5163 |date=2011-07-06 }}, 15 ડિસેમ્બર 2009</ref> |} ===યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ=== ====બેકટોન ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ==== [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગડમ]]નો સૌ પ્રથમ જળ ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ થેમ્સ વોટર ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ<ref>{{Cite web |url=http://www.water-technology.net/projects/water-desalination/ |title=થેમ્સ વોટર ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ: water-technology.net |access-date=2010-12-15 |archive-date=2011-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110403105341/http://www.water-technology.net/projects/water-desalination/ |url-status=dead }}</ref> એકિઓના એક્વા દ્વારા થેમ્સ વોટર માટે બેકટોન, પૂર્વ લંડનમાં બંધાયેલો છે. ===યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ=== ====ઇએલ (El) પાસો (ટેક્સાસ) ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ ==== ઇએલ (El) પાસો પ્લાન્ટ ખાતે 2004થી ખારા ભૂગર્ભજળને શુદ્ધ કરવામાં આવે છે. પ્રતિવર્તી અભિસરણ દ્વારા તે દૈનિક 27.5 મિલિયન ગેલન(104,000 m³) તાજા પાણીનું ઉત્પાદન કરે છે(જે તાજા પાણીના કુલ પુરવઠાનું 25% જેટલું છે), પાણીની તંગી અનુભવતા શહેરોમાં તે જળ પુરવઠા માટે મહત્ત્વનું યોગદાન આપે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.epwu.org/water/desal_info.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101214215851/http://www.epwu.org/water/desal_info.html |url-status=dead }}</ref> ====ટામ્પા બે વોટર ડિસેલિનેશન પ્રોજેક્ટ==== ટામ્પા બે વોટર ડિસેલિનેશન પ્રોજેક્ટ એ મૂળ પોસાઇડન રિસોર્સિસની આગેવાનીવાળુંં ખાનગી સાહસ હતું. સાહસમાં પોસાઇડન રિસોર્સિસના અનુગામી ભાગીદાર સ્ટોન એન્ડ વેબસ્ટર, તત્કાલિન કોવાન્ટા(અગાઉની ઓગડેન) અને તેના મુખ્ય પેટાકોન્ટ્રાક્ટર હાયડ્રાનોટિક્સની નાદારીને પગલે આ પ્રોજેક્ટમાં વિલંબ થયો હતો. પોસાઇડન રિસોર્સિસના એસ એન્ડ ડબલ્યુ વોટર એલએલસી (S &amp; W Water LLC) મારફતે સ્ટોન એન્ડ વેબસ્ટર સાથેના સંબંધોનો જૂન 2000માં અંત આવ્યો હતો જ્યારે સ્ટોન એન્ડ વેબસ્ટરે નાદારી જાહેરાત કરી હતી અને પોસાઇડન રિસોર્સિસે એસ એન્ડ ડબલ્યુ વોટર એલએલએસીમાં સ્ટોન એન્ડ વેબસ્ટરનો હિસ્સો ખરીદ્યો હતો. પોસાઇડન રિસોર્સિસે 2001માં કોવાન્ટા અને હાયડ્રાનોટિક્સ સાથે ભાગીદારી કરી હતી અને જૂથનું નામ બદલીને ટામ્પા બે ડેઝલ કર્યું હતું. કોવાન્ટાની પ્રોજેક્ટનું બાંધકામ પૂર્ણ કરવાની અક્ષમતાને પગલે ટામ્પા બે વોટર એજન્સીને 15 મે 2002ના રોજ આ પ્રોજેક્ટ પોસાઇડન રિસોર્સિસ પાસેથી ખરીદવાની અને તેના પોતાના ક્રેડિટ રેટિંગમાંથી પ્રોજેક્ટ ફાઇનાન્સિંગ અન્ડરરાઇટ કરવાની ફરજ પડાઈ હતી. ટામ્પા બે વોટરએ બાદમાં કોવાન્ટા ટામ્પા કન્સ્ટ્રક્શન સાથે જોડાણ કર્યું હતું. તેણે પ્રોજેક્ટનું નિર્માણ કર્યું હતું પરંતુ તે દેખાવનું પરીક્ષણ સંતોષી શકી ન હતી. કોવાન્ટા ટામ્પા કન્સ્ટ્રક્શનની મુખ્ય કંપનીએ ટામ્પા બે વોટરનો કોન્ટ્રાક્ટ જતો અટકાવવા માટે ઓક્ટોબર 2003માં નાદારી નોંધાવી હતી. બાદમાં, કોવાન્ટા ટામ્પા કન્સ્ટ્રક્શને કરારને અનુરૂપ નવીનીકરણ કરતા પહેલાંં જ નાદારી નોંધાવી હતી. તેને પગલે કોવાન્ટા ટામ્પા કન્સ્ટ્રક્શન અને ટામ્પા બે વોટર વચ્ચે છ મહિનાનો કાનૂની વિવાદ ચાલ્યો હતો. 2004માં ટામ્પા બે વોટરે પ્લાન્ટને તેની મૂળ અને અપેક્ષિત ડિઝાઇનમાં લાવવા રિનોવેશન ટીમ, અમેરિકન વોટર/એકિઓના એક્વાની સેવા ભાડે લીધી હતી. પ્લાન્ટ 2007 સુધીમાં કાર્યરત થવાનો હતો<ref name="tampabaywater.org"></ref> અને તેની ડિઝાઇન દૈનિક 25 મિલિયન ગેલનની મહત્તમ ક્ષમતાએ ચાલવાને અનુરૂપ હતી.<ref>http://www.tampabaywater.org/facilities/ડિસેલિનેશન_plant/index.aspx{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમ છતાં પ્લાન્ટમાં સમસ્યાઓ ચાલુ રહી જેને કારણે 2009માં તેની ઉત્પાદન ક્ષમતા આ સ્તરની લગભગ અડધી (14 મિલિયન ગેલન પ્રતિ દિન અથવા 42 એએફ(af)/દિવસ બનીને રહી ગઈ હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.tampabay.com/news/environment/water/article984409.ece |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-15 |archive-date=2009-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627074541/http://www.tampabay.com/news/environment/water/article984409.ece |url-status=dead }}</ref> ====યુમા ડિસોલ્ટિંગ પ્લાન્ટ (એરિઝોના)==== વેલટન-મોહોક ઇરિગેશન એન્ડ ડ્રેઇનેજ ડિસ્ટ્રિક્ટમાંથી આવતા ખારા કૃષિ પ્રવાહના શુદ્ધિકરણ માટે કોલોરાડો રિવર બેસિન સેલિનિટી કન્ટ્રોલ એક્ટ ઓફ 1974ની સત્તા હેઠળ યુમા ડિસોલ્ટિંગ પ્લાન્ટ બાંધવામાં આવ્યો હતો. શુદ્ધ કરેલા પાણીનો ઉદેશ મેક્સિકોને પૂરા પડાતા પાણીમાં સમાવવાનો અને આમ લેક મીડમાં પાણીના સમાન જથ્થાનું સંરક્ષણ કરવાનો છે. પ્લાન્ટનું બાંધકામ 1992માં પૂર્ણ થયું હતું અને ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં તેનું બે વખત સંચાલન કરવામાં આવ્યું છે. આ પ્લાન્ટની જાળવણી કરવામાં આવે છે, પરંતુ કોલોરાડો નદીમાં વધારાના અને સામાન્ય જળ પુરવઠા સ્થિતિને કારણે તેને મોટે ભાગે ચલાવવામાં આવતો નથી.<ref>[http://www.usbr.gov/lc/yuma/facilities/ydp/yao_ydp.html "યુમા ડિસોલ્ટિંગ પ્લાન્ટ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605024130/http://www.usbr.gov/lc/yuma/facilities/ydp/yao_ydp.html |date=2010-06-05 }} યુએસ બ્યૂરો ઓફ રિક્લેમેશનસુધારો મે 1, 2010</ref> પ્લાન્ટને એક વર્ષ સુધી પાઇલોટ પ્રોજેકટ પર ચલાવવાનો ખર્ચ અન્ડરરાઇટ કરવા માટે એપ્રિલ 2010માં સધર્ન નેવાડા વોટર ઓથોરિટી, મેટ્રોપોલિટન વોટર ડિસ્ટ્રિક્ટ ઓફ સધર્ન કેલિફોર્નિયા, સેન્ટ્રલ એરિઝોના પ્રોજેક્ટ અને યુએસ બ્યૂરો ઓફ રિક્લેમેશન વચ્ચે કરાર થયો હતો.<ref>[http://www.latimes.com/news/custom/topofthetimes/topstories/la-me-water-20100501-15,0,1233621.story "યુમા ડિસોલ્ટિંગ પ્લાન્ટની નવી શરૂઆત"] લોસ એન્જિલસ ટાઇમ્સ, મે 1, 2010</ref> ===ટ્રિનીદાદ એન્ડ ટોબેગો=== રિપબ્લિક ઓફ ટ્રિનિદાદ એન્ડ ટોબેગો ટાપુનો વધુ પાણી પુરવઠો પીવાના ઉદ્દેશ માટે મુક્ત કરવા ડિસેલિનેશનનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. માર્ચ 2003માં શરૂ કરવામાં આવેલી ડિસેલિનેશન સુવિધા તે પ્રકારની પ્રથમ સુવિધા માનવામાં આવે છે. તે અમેરિકાની સૌથી મોટી ડિસેલિનેશન સુવિધા છે અને દૈનિક 28.8 મિલિયન ગેલન પાણીનું ઉત્પાદન કરશે અને $2.67 પ્રતિ 1,000 ગેલનના દરે પાણી વેચે છે.<ref name="trinidad"> http://www.bizjournals.com/boston/stories/1999/10/04/story7.html"</ref> આ સુવિધા ટ્રિનિદાદની પોઇન્ટ લિસાસ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ એસ્ટેટ, જે વિવિધ ઉત્પાદન અને પ્રોસેસિંગ ક્ષેત્રે કાર્યરત 12થી વધુ કંપનીનો પાર્ક છે. તે દેશની ફેક્ટરીઓ અને ઘરોને સરળ જળ પુરવઠો પૂરો પાડશે.<ref name="tobago">http://www.waterindustry.org/New%20Projects/ionics-2.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728171345/http://www.waterindustry.org/New%20Projects/ionics-2.htm |date=2011-07-28 }}"</ref> ==આ પણ જુઓ== *ડ્યૂવેપોરેશન *ખારાશ અંકુશ *ભૂમિ ડિસેલિનેશન મોડલ *ભૂમિ ખારાશ *ભૂમિ ખારાશ અને ભૂગર્ભજળ મોડલ ==સંદર્ભો== ===નોંધ=== {{Reflist|colwidth=35em}} ===વધુ વાંચન=== *કમિટિ ઓન એડવાન્સિંગ ડિસેલિનેશન ટેકનોલોજી, નેશનલ રિસર્ચ કાઉન્સિલ. (2008). ''[http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12184 ડિસેલિનેશન: એ નેશનલ પર્સ્પેક્ટિવ]'' . નેશનલ એકેડેમીસ પ્રેસ. === લેખો === * [http://www.tlvinsider.com/tlvinsider/nl3/interviews?name=nl3_interview2 ડિસેલિનેશન: ધ નેક્સ્ટ વેવ ઇન ગ્લોબલ વોટર કન્ઝમ્પ્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219222733/http://www.tlvinsider.com/tlvinsider/nl3/interviews?name=nl3_interview2 |date=2011-02-19 }} [http://www.tlvinsider.com ટીએલવીઇનસાઇડર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219222733/http://www.tlvinsider.com/tlvinsider/nl3/interviews?name=nl3_interview2 |date=2011-02-19 }} (TLVInsider)માંથી ==બાહ્ય કડીઓ== * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * '''વીડીયો રિપોર્ટ:''' [http://www.huffingtonpost.com/yermi-brenner/is-desalination-the-answe_b_678968.html ડિસેલિનેશન ઇસ ઇઝરાયેલ્સ આન્સર ટુ ઇટ્સ વોટર શોર્ટેજ] * [http://wwws-ag.com/Sea-water-treatment.732.0.html ડબલ્યુડબલ્યુડબલ્યુએસ એજી (WWWS AG) દ્વારા દરિયાઇ પાણીના ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટના ઉદાહરણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100101183730/http://wwws-ag.com/Sea-water-treatment.732.0.html |date=2010-01-01 }} * [http://geonoria.org જીયોનોરિયા સૌર ડિસેલિનેશન પ્રક્રિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122145103/http://geonoria.org/ |date=2008-11-22 }} * [http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=12184&amp;page=R1 નેશનલ એકેટેમીઝ પ્રેસ | ડિસેલિનેશન: એ નેશનલ પર્સ્પેક્ટિવ] * [http://assets.panda.org/downloads/desalinationreportjune2007.pdf વર્લ્ડ વાઇલ્ડલાઇફ ફંડ | ડિસેલિનેશન: ઓપ્શન ઓર ડિસ્ટ્રેક્શન? ] * [http://www.edsoc.com યુરોપીયન ડિસેલિનેશન સોસાયટી] * [http://www.iaea.org/nucleardesalination/ આઇએઇએ (IAEA) ન્યુક્લિયર ડિસેલિનેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017081111/http://www.iaea.org/nucleardesalination/ |date=2008-10-17 }} * [http://www.dme-ev.de ડીએમઇ (DME) - જર્મન ડિસેલિનેશન સોસાયટી] * [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.142.5296 સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને દરિયાઇ પાણીનું મોટા પાયે ડિસેલિનેશન] * [http://www.desline.com/articoli/4107.pdf હવાના આર્દ્રીકરણ અને ભેજ નિવારણ દ્વારા ડિસેલિનેશનઃ આધુનિક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030412032011/http://www.desline.com/articoli/4107.pdf |date=2003-04-12 }} * [http://www.zonnewater.net ઝોનવોટર - શ્રેષ્ઠત્તમ સૌર ઉષ્મીય ડિસેલિનેશન (નિસ્યંદન)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904113131/http://www.zonnewater.net/ |date=2011-09-04 }} * [http://www.enviromission.com.au સોલર ટાવર પ્રોજેક્ટ- ડિસેલિનેશન માટે સ્વચ્છ વીજ ઉત્પાદન] * [http://www.solar-desalination.com એમઇએચ (MEH) પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને સૌર ડિસેલિનેશન ] * [http://www.americancityandcounty.com/mag/government_water_issues_prompt/ લેખઃ પાણીના પ્રશ્નો ડિસેલિનેશનને નવા આયામ આપે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308122034/http://americancityandcounty.com/mag/government_water_issues_prompt/ |date=2010-03-08 }} * [http://www.loc.gov/rr/scitech/tracer-bullets/desalinationtb.html ડિસેલિનેશન બાઇબ્લિઓગ્રાફી લાઇબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસ] * [http://www.water-technology.net/projects/ જળ-પ્રૌદ્યોગિકી ] *[http://www.technologyreview.com/read_article.aspx?ch=nanotech&amp;sc=&amp;id=16977&amp;pg=1 મહાસાગરમાંથી પીવાનું સસ્તુ પાણી] - કાર્બન નેનોટ્યૂબ આધારિત પટલો ડિસેલિનેશનના ખર્ચમાં ધરખમ ઘટાડો કરશે *[http://www.desline.com/articoli/5140.pdf પટલ નિસ્યંદન આધારિત સૌર ઉષ્મીય-સંચાલિત ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060317101355/http://www.desline.com/articoli/5140.pdf |date=2006-03-17 }} *[http://www.eolss.net/ એનસાયક્લોપિડીયા ઓફ વોટર સાયન્સ, એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલોજી રિસોર્સિસ ] *[http://www.nytimes.com/2007/04/03/science/earth/03clim.html/The પર્થ, ઓસ્ટ્રેલિયામાં પવન સંચાલિત ડિસેલિનાઇઝેશન પ્લાન્ટ એ તેનું ઉદાહરણ છે કે પ્રૌદ્યોગિકી સમૃદ્ધ દેશોને ક્લાઇમેટ ચેન્જની અસરથી કેવી રીતે અલગ રાખે છે જ્યારે ગરીબ દેશો અસલામત રહે છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090424135718/http://www.nytimes.com/2007/04/03/science/earth/03clim.html/The |date=2009-04-24 }} * [http://www.desalresponsegroup.org ધ ડેસલ રિસ્પોન્સ ગ્રૂપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727062358/http://www.desalresponsegroup.org/ |date=2010-07-27 }} * [http://www.desware.net/ એનસાયક્લોપિડીયા ઓફ ડિસેલિનેશન એન્ડ વોટર એન્ડ વોટર રિસોર્સિસ] * [http://www.desalination.biz/ ડિસેલિનેશન એન્ડ વોટર રિયુઝ- ડિસેલિનેશન ન્યૂઝ] * [http://www.ewra.net/ew/pdf/EW_2004_7-8_04.pdf ડિસેલિનેશન: ધ સાયપ્રસ એક્સપિરીયન્સ] {{ઉમદા લેખ}} [[Category:ગાળકો]] [[Category:જળ પુરવઠો]] [[Category:પાણી ડિસેલિનેશન]] o0cfc37x59qpag2ei246lc4nryfbe4a 0 28877 901690 830818 2026-06-21T00:37:35Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901690 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | company_name = Suzlon Energy | company_logo = [[Image:Suzlon Energy logo.svg|200px]] | company_type = [[Public company|Public]] ({{BSE|532667}}) | foundation = 1995 | location = [[Pune]], [[Maharashtra]], [[India]] | key_people = [[Tulsi Tanti]], Founder, Chairman & MD | industry = [[Renewable Energy|Renewable Power]] | products = Wind Turbines | revenue = {{profit}} $5.4 billion (2009)<ref>[http://www.business-standard.com/india/news/suzlon-fy09-consolidated-revenue91/65842/on Suzlon FY09 consolidated revenue up 91%]</ref> | operating_income = | net_income = | num_employees = 13,000 | parent = | subsid = | homepage = [http://www.suzlon.com www.suzlon.com] | footnotes = }} [[File:Big-pump-king.jpg|thumb|250px|મિઝોરીના કિંગ શહેરમાં બ્લ્યુગ્રાસ રિજ વિન્ડ ફાર્મ ખાતે જૂના ગેસ પમ્પની સામેના ભાગે સુઝલોનના જનરેટરો]] '''સુઝલોન એનર્જી''' [[ભારત]]માં આવેલી વિશ્વસ્તરની પવનઊર્જાની કંપની છે. બજારમાં હિસ્સાની દ્રષ્ટિએ જોતાં, તે [[એશિયા|એશિયા]]માં પવન ચક્કીનું ઉત્પાદન કરતી સૌથી મોટી કંપની છે (અને તે વિશ્વની 3 નંબરની સૌથી મોટી (સુઝલોન + આરઈપાવર કંપની છે)<ref>[http://www.ekopolitan.se/tech/wind-global-market-shares-2008-less-swoosh-leading-vestas ગ્લોબલ માર્કેટ શેર્સ 2008 - અગ્રણી વેસ્ટાસ માટે ઓછો હોબાળો]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>). કુલ સંપત્તિના સંદર્ભમાં, તે વિશ્વની સૌથી મૂલ્યવાન પવન ઊર્જાની કંપની છે,<ref>[http://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_Tulsi-Tanti_QD9Q.html "વિશ્વના અબજોપતિઓ, #368 તુલસી તંતી"] ''ફોર્બ્સ''. માર્ચ 5, 2008 જુલાઈ 26, 2008ના રોજ પ્રાપ્ય.</ref> પરંતુ બજાર કિંમતના માપદંડથી તે વેસ્ટાસ<ref>[http://www.infinancials.com/en/market%20valuation,Vestas%20Wind%20Systems%20A/S,30169SD.html વેસ્ટાસ વિન્ડ સિસ્ટમ્સ એ/એસ (A/S) બજાર મુલ્યમાં ગુણાંકમાં વધારો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713030358/http://www.infinancials.com/en/market%20valuation,Vestas%20Wind%20Systems%20A/S,30169SD.html |date=2011-07-13 }}, ઈનફાઈનાન્સિઅલ્સ, 26 ડીસેમ્બર, 2009ના રોજ પ્રાપ્ય.</ref>, કદાચ જીઈ (GE), ગમેસા કોર્પોરેસિયા ટેકનોલેસિયા, એનેર્કોન અને સીમેન્સ કરતા નાની છે, કે જેમની બજાર કિંમત જાણવી ખૂબ મુશ્કેલ છે કારણકે તેઓ સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ તરીકે ઓળખાતા નથી. [[પુના|પૂણે]]માં મુખ્યમથક સહિત, [[ભારત|ભારત]]માં વિવિધ સ્થળો જેવાકે પોંડિચેરી, [[દમણ|દમણ]], [[ભુજ|ભુજ]] અને [[ગાંધીધામ|ગાંધીધામ]] તેમજ મેનલેન્ડ ચીન, જર્મની અને બેલ્જિયમમાં તેના ઉત્પાદન ક્ષેત્રો છે. આ કંપની નેશનલ સ્ટોક એક્સચેંજ ઓફ ઈન્ડિયા અને બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેંજ પર લિસ્ટેડ (સુચિબદ્ધ) થયેલ છે. == કંપનીનું વર્ણન == સુઝલોન ઊર્ધ્વ એકીકૃત (વર્ટિકલી ઈન્ટીગ્રેટેડ) પવનઊર્જા કંપની છે. સુઝલોન જોડાણ, સ્થાપનાથી માંડીને સંપૂર્ણ યંત્રરચના એમ છેવટ સુધીના પવનઊર્જા ઉત્પાદન પ્રશ્નોના ઉકેલને પૂરા પાડે છે.<ref>http://www.fletcher.tufts.edu/ScalingAlternativeEnergy/Suzlon.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720060853/http://www.fletcher.tufts.edu/ScalingAlternativeEnergy/Suzlon.pdf |date=2011-07-20 }} કેસ સ્ટડી: સુઝલોન</ref> કંપની પાંખિયા, જનરેટર, તક્તી (પેનલ) અને ટાવર્સ ઈન-હાઉસનું ઉત્પાદન કરે છે તેમજ ગિઅરબોક્સ તેના અંશતઃ માલિકીના ઉદ્યોગ હેન્સેન ટ્રાન્સમિશન દ્વારા અને અત્યંત આધુનિક ટેકનોલોજીયુક્ત મોટી અથવા દરિયામાં વપરાતી પવન ચક્કી તેના તાબા હેઠળની આરઈપાવર દ્વારા ઉત્પાદિત કરાવે છે. કંપની ડાઉનસ્ટ્રીમ એકત્રિત કરવા અને પોતાના પ્રોજેક્ટનું સંચાલન, યંત્ર સ્થાપના કન્સલ્ટન્સી તેમજ સંચાલન અને નિર્વાહ સેવાઓ દ્વારા ટર્નકી પ્રોજેક્ટ પણ પુરા પાડે છે. સુઝલોન વિશ્વભરમાં ફેલાયેલા કાર્યાલયો, રિસર્ચ અને ડેવલપમેન્ટ (સંશોધન અને વિકાસ) તેમજ પ્રોદ્યોગિક કેન્દ્રો, ઉત્પાદન સુવિધાઓ અને સેવા સમર્થક કેન્દ્રો (સર્વિસ સપોર્ટ કેન્દ્રો) ધરાવતી બહુરાષ્ટ્રીય કંપની છે. સુઝલોન પાસે જર્મની, [[ભારત|ભારત]] અને નેધરલેન્ડ્સમાં ડિઝાઈન તેમજ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ટુકડીઓ અને સુવિધાઓ છે જેથી ગ્રાહકો માટે પાંખિયાનું વ્યવસ્થિત ફિટિંગ કરવાની તે સુવિધા પુરી પાડી શકે. સુઝલોનના આંતરરાષ્ટ્રીય વેચાણનું સંચાલન આર્હસ, ડેન્માર્કથી થાય છે તેમજ તેનુ વૈશ્વિક સંચાલન કાર્યાલય પૂણે, ભારતમાં છે. સુઝલોન અને ઓસ્ટ્રિયાની ઈબીજી મોટોરેન જીએમબીએચ (EGB Motoren GmBh) દ્વારા સુઝલોનના [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]]માં [[પુના|પૂણે]] સ્થિત ઉત્પાદન પ્લાન્ટના વિન્ડ ટર્બાઇન જેનરેટર (WTG) માટે જરૂરી એવા સ્લિપ રિંગ જેનરેટરના ઉત્પાદન માટે સુઝલોન જનરેટર્સ (પ્રા.) લિ. નામનું સંયુક્ત સાહસ ખેડવામાં આવ્યું છે.<ref>http://www.suzlon.de/seiten/Suzlon_Group.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090320034254/http://www.suzlon.de/seiten/Suzlon_Group.pdf |date=2009-03-20 }} સુઝલોન એનર્જી વેબસાઈટ</ref> સુઝલોને બેલ્જિયમ સ્થિત હેન્સેન ટ્રાન્સમિશનને 2006માં ખરીદ્યુ. વિશ્વના બીજા ક્રમના ગિઅરબોક્સ ઉત્પાદકને હાંસલ કરતા સુઝલોનને પવનના ગિઅરબોક્સના ઉત્પાદન તેમજ તકનીકી વિકાસની ક્ષમતા આપી, જેનાથી તે વધુ કાર્યક્ષમ પવન ચક્કી બનાવવા માટે ઈન્ટીગ્રેટેડ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (R&amp;D)નો અભિગમ અપનાવવા માટે સક્ષમ બન્યુ. આમ થવાથી સુઝલોન એનર્જીની પુરવઠા શૃંખલામાં રહેલ મહત્વપૂર્ણ ખાધ પુરાઈ ગઈ કારણ કે ગિઅરબોક્સ ડબ્લ્યૂટીજી (WTG) મૂલ્ય શૃંખલામાં ગિઅરબોક્સ પુરવઠા માટે સૌથી વધુ સમય લેતાં ઉત્પાદ પૈકીનું એક છે. તે હેન્સેન ટ્રાન્સમિશનના પવન ચક્કી તેમજ ઔદ્યોગિક ગિઅરબોક્સ બનાવવાના લાંબા ગાળાના વૃદ્ધિ ચાલક તરીકે પણ વિકાસ પામે છે. સુઝલોન એનર્જી લિમિટેડ (SEL), ભારતના સૌથી મોટા પવન ચક્કી ઉત્પાદકે, જાહેર કર્યું કે ભારતમાં 5000 MW (મેગાવોટ)ની સંચિત કરતા યંત્રોની મજબૂત રીતે સ્થાપી ભારતને પવન ઊર્જાની બજારમાં સૌથી ઝડપથી વધવા માટે વેગ આપ્યા છે. આ વેગ શક્તિને પેદા કરવાની વર્ષે ચાર મિલિયન ઘરો પ્રકાશિત કરવા માટે સમર્થ થશે; માટે જ તે ભારતના વીજળીકરણમાં સુઝલોન દ્વારા ભજવવામાં આવતા મહત્વપૂર્ણ ભાગ તરફ ધ્યાન દોરે છે. 1500 થી વધુ ગ્રાહકો માટે લગભગ 5000 મેગાવોટ (MW) થી વધુ પવન ઊર્જા ક્ષમતા વધારવામાં માટે સુઝલોન દ્વારા ભારતનાં 8 રાજ્યોમાં 40 સાઇટો ખૂલી મૂકવામાં આવી છે. સુઝલોન પાસે લગભગ દેશના અડધી થી વધુ જેટલા પવન ચક્કી યંત્રો છે. તામિલનાડુ, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત જેવા મોકાના રાજ્યો છે, પ્રત્યેક રાજ્યમાં સુઝલોને 1,000 MW (મેગાવોલ્ટ)થી વધુ જેટલા સુઝલોનોની આઘારની સ્થાપના કરી છે. ટોચનાં કોર્પોરેટ જેવા કે બજાજ ગ્રુપ, બિરલા ગ્રુપ, એમએસપીએલ (MSPL), ડીએલએફ (DLF), ટાટા ગ્રુપ, રિલાયન્સ ગ્રુપ, આઈટીસી (ITC) ગ્રુપ, એલ એન્ડ ટી (L&amp;T), તેમજ જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓ જેવીકે જીએસપીએલ (GSPL), એચપીસીએલ (HPCL), ભારતીય રેલવે, રાજસ્થાન ખાણ અને ખનિજ, જીએસીએલ (GACL), જીએસપીસી (GSPC), જીએસએફસી (GSFC), ઈન્ડિયન ઓઈલ, ઓએનજીસી (ONGC), સ્ટેટ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI), તથા અન્યોએ પોતાના પવન ઊર્જા પ્રોજેક્ટ માટે સુઝલોનને પસંદ કરી છે. સુઝલોન ભારતની સૌથી મોટી પવન ચક્કી ઉત્પાદક કંપની છે, ભારતનાં પવન ઊર્જા બજારમાં અગ્રેસર છે પાછલા 12 વર્ષોથી લગભગ ૫૦ ટકા યોય (YoY) બજારના શેર છે. આ કંપની 9000 કર્મચારીઓ અને આઠ ઉત્પાદન પ્લાન્ટ્સ ભારતભરમાં ધરાવે છે. == ઇતિહાસ == સુઝલોનની સ્થાપના [[તુલસી તંતી]] દ્વારા 1995માં કરવામાં આવી હતી, તે સમયે તેઓ પોતાના ટેક્સટાઈલના પારિવારીક ધંધામાં સંકળાયેલા હતા. એ વર્ષે, ઉદ્યોગ માટે વીજપૂરવઠાની અનિયમિતતા અને વધતા વીજળીના દરોના કારણે તેમની કંપની જે કંઈ નફો કરતી હતી તે જતો રહેતો હતો.<ref>[http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1663317_1663322,00.html હીરોઝ ઓફ ધ એન્વાયર્નમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825150950/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1663317_1663322,00.html |date=2013-08-25 }}, ટાઈમ, 17મી ઓક્ટોબર 2007, 26મી ડીસેમ્બર 2009ના રોજ પ્રાપ્ય.</ref> પોતાની ટેક્સટાઈલ કંપની માટે ઊજાર્ની જરૂરિયાતોને સુરક્ષિત કરવાના આશયથી, [[રાજકોટ|રાજકોટ]]માં તેમણે પોતાના કેટલાક મિત્રોની મદદથી પવન ઊર્જાના ઉત્પાદન અંગે યોજના ઘડી અને સુઝલોન એનર્જીની સ્થાપના કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://members.forbes.com/global/2006/1127/039.html |title=ફોર્બ્સ |access-date=2007-05-03 |archive-date=2007-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070503062856/http://members.forbes.com/global/2006/1127/039.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513171131/http://members.forbes.com/global/2006/1127/039.html |date=2007-05-13 }}</ref> વર્ષ 2001માં, તુલસી તંતીએ તેમનો ટેક્સટાઈલનો વ્યવસાય વેચી દીધો જેથી તેઓ પવન ઊર્જાના વ્યવસાયના વિકાસ પર પુરતુ ધ્યાન આપી શકે. વર્ષ 2009માં, સુઝલોનને હજુ પણ તુલસી તંતી સક્રિયપણે ચલાવી રહ્યા છે, અને હાલ તેઓ આ કંપનીના ચેરમેન તેમજ મેનેજિંગ ડાયરેક્ટર તરીકે કામ કરી રહ્યા છે. વર્ષ 2003માં, સુઝલોને યુએસએ (USA)માં પ્રથમ વખત પોતાનું વેચાણ શરૂ કર્યું હતું, જેમાં '''ડેનમેર એન્ડ એસોસિએટ્સ''' દ્વારા તેમને દક્ષિણ-પશ્ચિમ મિનેસોટામાં 24 ટર્બાઈન પુરા પાડવાનો ઓર્ડર મળ્યો હતો.[https://web.archive.org/web/20121025050941/http://www.forbes.com/forbes/2006/0619/124.html] સુઝલોન રોટર કોર્પોરેશન દ્વારા વર્ષ 2006માં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના મિનેસોટાના પીપેસ્ટોનમાં પંખાઓનું ઉત્પાદન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમના ગ્રાહકો પૈકી એક વિન્ડ કેપિટલ ગ્રુપ પણ છે.<ref>[http://www.renewableenergyworld.com/rea/partner/story?id=46688 રીન્યુએબલ એનર્જી વર્લ્ડ (અક્ષય ઊર્જાનું વિશ્વ)]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> વર્ષ 2006માં, સુઝલોને બેલ્જિયમમાં પવન ચક્કીઓ (પવન ઊર્જા માટેના ટર્બાઈન્સ)ના ગિઅર બોક્સ તૈયાર કરતી કંપની હેન્સેન ટ્રાન્સમિશન્સને હસ્તગત કરવા માટે $565 મિલિયનમાં કરાર કર્યો હતો. વર્ષ 2007માં, આ કંપનીએ જર્મનીમાં યુએસ (US)$ 1.6 અબજનું મૂલ્ય ધરાવતી આરઈપાવર (REpower) કંપનીમાં કંટ્રોલિંગ સ્ટેક (અંકુશ માટેનો શેર હિસ્સો) ખરીદ્યો હતો. વર્ષ 2007ના જૂન મહિનામાં, સુઝલોને યુએસ (US)ની એડીસન મિશન એનર્જી (EME)ને વર્ષ 2008 દરમિયાન 2.1 મેગાવોટ (MW) ક્ષમતાના 150 પવન ચક્કી આપવા તેમજ આટલી જ સંખ્યાના પવન ચક્કી 2009માં પુરા પાડવા માટેના કોન્ટ્રાક્ટ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. ઈએમઈ (EME) પાસે 2009માં અપાનારા 150 ટર્બાઈન ન ખરીદવા માટેનો વિકલ્પ હતો, જેને અમલમાં મુકવામાં આવ્યો હતો. વર્ષ 2009ના નવેમ્બર મહિનામાં, કંપનીએ બજારમાં નવા શેરો મુકીને હેન્સેનનો 35% હિસ્સો વેચવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ માટે તેમણે બેંક ઓફ અમેરિકા, મેરિલ લિન્ચ અને મોર્ગન સ્ટેનલીને મેનેજરો અને ઈશ્યૂના સંચાલકો તરીકે નિયુક્ત કર્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.sharemanthan.in/index.php/component/content/article/61-corporate-update/4482-suzlon-to-sell-35-per-cent-of-hansen |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-12-17 |archive-date=2012-09-17 |archive-url=https://archive.is/20120917140940/http://www.sharemanthan.in/index.php/component/content/article/61-corporate-update/4482-suzlon-to-sell-35-per-cent-of-hansen |url-status=dead }}</ref> ==વિન્ડ પાર્ક્સ== સુઝલોન વિશ્વમાં સૌથી મોટો વિન્ડ પાર્ક ચલાવે છે, જે [[તમિલનાડુ|તામિલનાડુ]]ના [[સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળા|પશ્ચિમી ઘાટ]]માં છે અને 584 મેગાવોટ (MW) વીજળી ઉત્પાદનની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ ઉપરાંત, કંપની [[મહારાષ્ટ્ર|મહારાષ્ટ્ર]]ના સતારા જિલ્લામાં ક્યોના જળાશળ નજીક 201 મેગવોટ (MW) ક્ષમતાનો વાંકુસાવાડે વિન્ડ પાર્ક કે જે બાંધકામ સમયે જ એશિયાનો સૌથી મોટો વિન્ડ પાર્ક હતો તે ચલાવી રહી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.suzlon.com/asias_largest_wind_park.htm |title=એશિયાનો સૌથી મોટો વિન્ડ પાર્ક |access-date=2010-12-17 |archive-date=2007-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026075859/http://www.suzlon.com/asias_largest_wind_park.htm |url-status=dead }}</ref> સુઝલોન દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયામાં એડેલેઈડની ઉત્તરે અંદાજે 220 કિલોમીટર દૂર હેલ્લેટ્ટ વિન્ડ ફાર્મ ખાતે એજીએસ (AGL) માટે પોતાના એસ88 (S88) – 2.1 મેગાવોટ પવન ચક્કીના 45 એકમનો સ્થાપશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.suzlon.com/images/you/AGL%20Press%20Release%20Rv.%20Final.pdf |title=સુઝલોન |access-date=2010-12-17 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927042837/http://www.suzlon.com/images/you/AGL%20Press%20Release%20Rv.%20Final.pdf |url-status=dead }}</ref> ==આ પણ જુઓ== * પવન ચક્કી ઉત્પાદકોની યાદી * હેલ્લેટ્ટ વિન્ડ ફાર્મ * ભારતમાં સૌર ઊર્જા હાલ ભારતનો સૌથી મોટો વિન્ડ પાર્ક [[તામિલનાડુ]]ના [[તિરુનેલવેલી]] જિલ્લામાં સંકાનેરી ખાતે આવેલો છે. તે 600 મેગવોટ (MW)થી વધારે ક્ષમતા ધરાવે છે. ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://www.suzlon.com/ સુઝલોન] * [http://altenergy.in/windpower.html ભારતમાં પવન ઊર્જા ફાર્મ્સ - ફાયદા અને ગેરફાયદા] * [http://online.wsj.com/article/SB121191388721223483.html?mod=googlenews_wsj સુઝલોનના વડાએ સુકાન સંભાળ્યાના 16 મહિના પછી રાજીનામું આપ્યું] * [http://www.nytimes.com/2006/09/28/business/worldbusiness/28wind.html?ex=1317096000&amp;en=abe0cd6100ea2820&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss પવનઊર્જાની ઉન્નતિ, ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ, 2006] ==સંદર્ભો== {{reflist|2}} [[Category:સુઝલોન એનર્જી]] [[Category:ભારતમાં ઈલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગ કંપનીઓ]] [[Category:બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જમાં નોંધાયેલી કંપનીઓ]] [[Category:પવન ચક્કીના ઉત્પાદકો]] [[Category:ભારતની ઉત્પાદન કંપનીઓ]] [[Category:ભારતમાં પવન ઊર્જા]] [[Category:પૂણેમાં આવેલી કંપનીઓ]] [[Category:મહારાષ્ટ્રમાં આવેલી કંપનીઓ]] [[Category:1995માં સ્થપાયેલી કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:કંપનીઓ]] e0rp2tclozw9sq9ttxu307nd6rwwz3c 0 29134 901684 900978 2026-06-20T19:02:09Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901684 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organization |name = World Economic Forum |image = World Economic Forum logo.svg |formation = 1971 |type = [[Non-profit organization]] |status = Foundation |headquarters = [[Cologny]], [[Switzerland]] |region_served = Worldwide |leader_title = [[CEO]] |leader_name = [[Klaus Martin Schwab]] |website = [http://www.weforum.org/ http://www.weforum.org/]}} '''વિશ્વ આર્થિક મંચ''' (વર્લ્ડ ઈકોનોમિક ફોરમ (ડબ્લ્યુઇએફ ('''WEF''')) [[જીનીવા]] સ્થિત બિન નફાકારક સંગઠન છે જે ડેવોસ, [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વિટ્ઝરલેન્ડ]]માં યોજાતી તેની વાર્ષિક બેઠક માટે જાણીતું છે કે જેમાં વિશ્વના ટોચના ધંધા વેપાર ક્ષેત્રના આગેવાનો, આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનેતાઓ, પસંદગી પામેલ બુદ્ધિજીવીઓ તેમજ પત્રકારો આરોગ્ય અને પર્યાવરણ સહિત, વિશ્વ દ્વારા સામનો કરવા પડતા અન્ય વિષયો પર ચર્ચા વિચારણા કરવા માટે એકઠા થાય છે. બેઠક ઉપરાંત ડબ્લ્યુઈએફ (WEF)&nbsp;વિભિન્ન અનુસંધાન વિષયો પર અહેવાલની શ્રેણી બહાર પાડે છે તેમજ તેના સભ્યોને ચોક્કસ કાર્યોની પહેલ કરવામાં કાર્યરત કરે છે.<ref name="Pigman p41-42">પીગમેન પાના નં.41-42</ref> ડબ્લ્યુઈએફ (WEF)&nbsp;[[ચીન|ચીન]]માં "એન્યુઅલ મીટિંગ ઓફ ધ ન્યૂ ચેમ્પિયન્સ" (નવા ટેકેદારોની વાર્ષિક બેઠક) નું આયોજન પણ કરે છે અને વર્ષ પર્યંત પ્રાદેશિક બેઠકોની શ્રેણી પણ ચાલતી રહે છે. 2008માં આ બેઠકોની શ્રેણીમાં [[યુરોપ]] અને મધ્ય એશિયા, પૂર્વ એશિયા પર બેઠક, રશિયા સીઈઓ (CEO) ગોળમેજ, આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વ તેમજ લેટીન અમેરિકા પર વિશ્વ આર્થિક મંચનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં તેણે દુબઈમાં "સમિટ ઓન ધ ગ્લોબલ એજેન્ડા"ની શરૂઆત કરી હતી. ==ઇતિહાસ== જર્મનીમાં જન્મેલ ક્લાઉસ માર્ટિન શ્વેબ દ્વારા 1971માં ડબ્લ્યુઈએફ (WEF) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી જેઓ યુનિવર્સિટિ ઓફ જીનીવામાં વેપાર વિષયના પ્રોફેસર તરીકે સેવા આપતા હતા.<ref>પીગમેન પાના નં.6-22</ref> 1987માં તેમણે તેનુ અસલ નામ યુરોપિયન મેનેજમેંટ ફોરમથી બદલીને વિશ્વ આર્થિક મંચ કર્યુ તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય વિગ્રહોના સમાધાન માટે મંચ આપવાની પ્રવૃત્તિને સામેલ કરીને પોતાના ધ્યેયનો વિસ્તાર કર્યો. 1971માં યુરોપિયન કમિશન અને યુરોપિયન ઈન્ડસ્ટ્રીયલ અસોસિયેશનના સંરક્ષણ હેઠળ ડેવોસ કોંગ્રેસ સેન્ટર પર યોજાનાર પ્રથમ યુરોપિયન મેનેજમેન્ટ ચર્ચા પરિષદમાં સામેલ થવા શ્વેબ દ્વારા પશ્વિમી યુરોપીયન પેઢીઓના 444 વહીવટકર્તાઓ / સંચાલકોને આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા જેમાં તેણે યુરોપીય પેઢીઓની યુએસ (US) વ્યવસ્થાપન (મેનેજમેન્ટ) પદ્ધતિઓથી પરિચિત કરાવ્યા. ત્યારબાદ તેમણે જીનીવામાં બિન નફાકારક સંસ્થા તરીકે ડબ્લ્યુઈએફ (WEF)ની સ્થાપના કરી અને દર જાન્યુઆરી માસે યુરોપીયન ધંધા વેપાર ક્ષેત્રના આગેવાનોને તેમની વાર્ષિક બેઠક માટે ડેવોસ આવતા કર્યા.<ref>કેલ્લેમેન પાનું.229</ref> શ્વેબ દ્વારા "સ્ટેકહોલ્ડર" મેનેજમેન્ટ અભિગમનો વિકાસ કરવામાં આવ્યો જેમાં કોર્પોરેટ સફળતા સંચાલકો દ્વારા દરેક હિતની લેવામાં આવતી જવાબદારી પર આધારિત છે: ફક્ત શેરહોલ્ડર (શેર ધારકો), ઉપભોક્તા કે ગ્રાહકો જ નહી પણ કર્મચારીઓ સમાજ કે જેમાં પેઢી વિસ્તરે છે અને સરકારના હિતોનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>શ્વેબ અને ક્રૂસ</ref> બ્રેટન વુડ્સ ચોક્કસ વિનિમય દર તંત્રના ભંગાણ અને આરબ-ઈઝરાયલી યુદ્ધ સહિત 1973 માં બનેલ ઘટનાઓ વાર્ષિક બેઠકનું ધ્યાન મેનેજમેન્ટથી આર્થિક તેમજ સામાજિક મુદ્દાઓ તરફ દોરી ગઈ, તથા 1974ના જાન્યુઆરી માસમાં રાજ નેતાઓને સૌપ્રથમ વખત ડેવોસ માટે નિમંત્રણ આપવામાં આવ્યુ.<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/0304411c-c5e8-11dc-8378-0000779fd2ac,dwp_uuid=01b19234-b4b2-11dc-990a-0000779fd2ac.html?nclick_check=1 "ઈન્ટરવ્યુ: ક્લાઉસ શ્વેબ"], ''ફાઈનાન્સિયલ ટાઈમ્સ'' , 22 જાન્યુઆરી 2008, 29 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref> [[File:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Economic Forum Annual Meeting Davos 1992.jpg|thumb|જાન્યુઆરી 1992માં ડેવોસ ખાતે યોજાયેલ વિશ્વ આર્થિક મંચમાં ફ્રેડ્રિક ડે ક્લર્ક અને નેલ્સન મન્ડેલાએ હસ્તધૂધન કર્યું.]] [[File:Taro Aso in World Economic Forum Annual Meeting in Davos.jpg|thumb|જાન્યુઆરી 2009માં વિશ્વ આર્થિક મંચ ખાતે જાપાનના વડાપ્રધાન ટેરો એસો.]] [[File:Klaus Schwab WEF 2008.jpg|thumb|વિશ્વ આર્થિક મંચના સ્થાપક અને કાર્યકારી ચેરમેન ક્લાઉસ શ્વેબ.]] વર્ષો વીતી જતાં રાજ નેતાઓએ તેમના વચ્ચેના ભેદભાવ દૂર કરવા માટે ડેવોસને તટસ્થ મંચ તરીકે ઉપયોગમાં લાવવાનું શરૂ કર્યુ. 1988માં [[ગ્રીસ|ગ્રીસ]] અને [[તુર્કસ્તાન|તૂર્કી]] દ્વારા ડેવોસ ડિક્લરેશન પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા, જેણે તેમને યુદ્ધની અણીએથી પાછા વળવામાં મદદ કરી. 1992માં [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]<nowiki/>ના રાષ્ટ્રપતિ એફ.ડબ્લ્યુ. ડે ક્લર્ક, વાર્ષિક બેઠક વખતે દક્ષિણ આફ્રિકા બહાર તેમની પ્રથમ સંયુક્ત હાજરી તરીકે, [[નેલ્સન મંડેલા|નેલ્સન મંડેલા]] તથા ચીફ માંગોસૂથુ બુથેલેઝીને મળ્યા હતા. 1994ની વાર્ષિક બેઠક વખતે ઈઝરાયલી વિદેશ મંત્રી શીમોન પેરેસ અને પીએલઓ (PLO) અધ્યક્ષ યાસેર અરાફાત ગાઝા અને જેરિકો માટે પ્રારૂપ કરાર સુધી પહોંચી શક્યા.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?xml=/money/exclusions/hubpages/davos2008/davoshistory.xml "ડબ્લ્યુઈએફ (WEF) એન્ડ ડેવોસ: બ્રીફ હિસ્ટ્રી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403191551/http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?xml=%2Fmoney%2Fexclusions%2Fhubpages%2Fdavos2008%2Fdavoshistory.xml |date=2008-04-03 }}, ''ટેલિગ્રાફ'' , 16 જાન્યુઆરી 2008, 29 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref> 2008માં બિલ ગેટ્સ દ્વારા રચનાત્મક મૂડીવાદ પર સૈદ્ધાંતિક ભાષણ આપવામાં આવ્યું, જેમાં મૂડીવાદ બજાર પરિબળોનો ઉપયોગ કરી ગરીબોની જરૂરીયાતો વધુ સારી રીતે પૂરી કરે અને નફો કમાવવા તેમજ વિશ્વની અસમતુલાઓ દૂર કરવા એમ બંને ધ્યેય સાથે કામ કરે.<ref>{{cite newspaper |url=http://www.ft.com/cms/s/0/824dba1e-cadb-11dc-a960-000077b07658.html?nclick_check=1 |title=Gates pushes Creative Capitalism |newspaper=[[Financial Times]] |date=25 January 2008 |access-date= 29 August 2008 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/news/video?videoId=75032&videoChannel=5 |title=Gates calls for creative capitalism, Reuters (video) |publisher=[[Reuters.com]] |date=2009-02-09 |access-date= 2010-03-07}}</ref> ==સંગઠન== ડબ્લ્યુઈએફ (WEF)નું મુખ્યમથક સ્વિટ્ઝરલેન્ડના જીનીવા ખાતે આવેલ કોલોગ્નીમાં છે. 2006માં તેણે ચીનના બેઈજીંગ તેમજ ન્યૂ યોર્ક શહેર ખાતે પોતાના પ્રાદેશિક કાર્યાલયો સ્થાપ્યા હતા. તે નિષ્પક્ષપાતિ રહેવાનો પ્રયત્ન કરે છે અને કોઈ પણ રાજનૈતિક, રાષ્ટ્રીય કે હિમાયતીના હિતો સાથે સંકળાયેલ નથી. તે "વિશ્વની દશા સુધારવા માટે કટિબદ્ધ" છે,<ref>પીગમેન પાના નં.58-59</ref> અને યુનાઇટેડ નેશન્સ ઈકોનોમિક એન્ડ સોશિયલ કાઉન્સિલ સાથે સમાલોચક દરજ્જો ધરાવે છે તેમજ સ્વિસ ફેડરલ સરકારના પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણ હેઠળ છે. તેનુ સર્વોચ્ચ સંચાલક મંડળ 22 સભ્યોનું બનેલુ છે જેમાં ભૂતપૂર્વ [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટિશ]] વડાપ્રધાન ટોની બ્લેર અને [[જૉર્ડન|જોર્ડન]]ના રાણી રાનિયાનો સમાવેશ થાય છે. 2009ની પાંચ-દિવસીય વાર્ષિક બેઠકમાં 91 દેશોના લગભગ 2500થી વધુ સહભાગીઓ ડેવોસમાં એકઠા થયા હતા. તેના સભ્યોમાં મુખ્યત્વે લગભગ 75% (1,170) વિશ્વની ટોચની 1,000 કંપનીઓના ધંધા વેપાર ક્ષેત્રના આગેવાનો હતા. આ ઉપરાંત, અન્ય સહભાગીઓમાં 219 જગજાહેર હસ્તીઓ, રાજ્ય કે સરકારના 64 વડા, મંત્રીમંડળના 40 મંત્રીઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓના 30 ઉચ્ચ અધિકારીઓ અને 10 રાજદુતોનો પણ સમાવેશ થયો હતો. 432 કરતાં પણ વધુ સહભાગીઓ નાગરિક સમાજમાંથી હતા જેમાં બિન-સરકારી સંગઠનોના 32 વડા કે પ્રતિનિધિઓ, મીડિયાના 225 આગેવાનો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના આગેવાન અને ગૂઢ વિચારશક્તિ ધરાવતી 149 વ્યક્તિઓ, વિવિધ સંપ્રદાયોના 15 ધર્મગુરુઓ અને 11 યુનિયન લીડરનો સમાવેશ થયો.<ref>{{cite web |url=http://www.weforum.org/en/events/AnnualMeeting2009/ |title=World Economic Forum — Annual Meeting 2009 |publisher=Weforum.org |date=2009-02-01 |access-date=2010-03-07 |archive-date=2012-09-17 |archive-url=https://archive.is/20120917144503/http://www.weforum.org/en/events/AnnualMeeting2009/ |url-status=dead }}</ref> ===સભ્યપદ=== ડબ્લ્યુઈએફ (WEF) માટે ભંડોળ 1000 સભ્ય કંપનીઓ, કે જે પાંચ બિલિયન ડોલર કરતા વધુ વેચાણ ધરાવતાં વૈશ્વિક ઉદ્યોગ છે, પણ ક્ષેત્ર અને ઉદ્યોગ પ્રમાણે ચલિત થયા કરે છે તેમના દ્વારા આપવામાં આવે છે. ઉપરાંત આ પેઢીઓ તેમના ઉદ્યોગ અને/અથવા દેશમાં ટોચના સ્થાને હોય છે અને તેમના ઉદ્યોગ અને/અથવા પ્રદેશના ભવિષ્યને આકાર આપવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. 2005 પ્રમાણે, દરેક સભ્ય કંપની વાર્ષિક સભ્યપદ ફી પેટે 42,500 સીએચએફ (CHF) અને તેના સીઈઓ (CEO)ના ભાગ લેવા માટેની ફી પણ આવરી લેતી વાર્ષિક સભ્ય ફી પેટે 18,000 સીએચએફ (CHF) ચુકવે છે. આ મંચમાં આરંભિક તબક્કામાં આગેવાની કરી મહત્વનો ભાગ ભજવવા માટે ઔદ્યોગિક ભાગીદારો અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારો ક્રમશઃ 2,50,000 સીએચએફ (CHF) અને 5,00,000 સીએચએફ (CHF) ચૂકવે છે.<ref>પીગમેન પાના નં.23-30</ref><ref>રોથકોપ્ફ પાનું.272</ref> ઉપરાંત, આ મંચના ચૂંટણીપંચના મુલ્યાંકન પ્રમાણે, આ પેઢીઓ તેમના ઉદ્યોગમાં કે દેશમાં (સામાન્ય રીતે યુએસ (US) ડોલરમાં વેચાણના આધારે; નાણાકીય પેઢીઓ માટે મિલકતો માનદંડ તરીકે) ટોચના સ્થાને હોય છે અને તેમના ઉદ્યોગ કે ક્ષેત્રના ભવિષ્યને આકાર આપવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. ઔદ્યોગિક ભાગીદારો, ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રની વિસ્તૃત શ્રેણીમાંથી આવે છે, જેમાં નિર્માણ, ઉડ્ડયન, ટેક્નોલોજી, પ્રવાસન, ખાધા ખોરાકી અને બેવરેજ (પીણા), એન્જિનિયરિંગ અને નાણાકીય સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ કંપનીઓ તેમના ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રને ગહન અસર કરતા મુદ્દાઓ પ્રત્યે જાગૃત હોય છે. ==પ્રવૃત્તિઓ== ===ડેવોસમા વાર્ષિક બેઠક=== [[File:Gordon Brown, Queen Rania - WEF Annual Meeting Davos 2008.jpg|thumb|યુનાઈટેડ કિંગડમના તત્કાલિન વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉન અને જોર્ડનના રાણી રાનિયા.]] [[File:World Economic Forum Annual Meeting Davos 2007.jpg|thumb|left|સ્વિટ્ઝરલેન્ડના ડેવોસમાં વર્ષ 2007ની વિશ્વ આર્થિક મંચની વાર્ષિક બેઠક દરમિયાન 25 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ ‘બહુસાંસ્કૃતિક દુનિયામાં વૈશ્વિક પડોશીઓ માટેના કાયદાઓ’ વિષય પર યોજાયેલ વર્કસ્પેસ સેશન દરમિયાન કેમેરામાં કેદ થઈ ગયેલા ઈરાનના પ્રમુખ (1997-2005) મહંમદ ખાતામી.]] ડબ્લ્યુઈએફ (WEF)નો ધ્વજારોહક કાર્યક્રમ સ્વિઝના એલ્પાઈન (પર્વતીય) ડેવોસના રિસોર્ટમાં જાન્યુઆરીના અંતમાં દર વર્ષે યોજાતી વાર્ષિક બેઠકમાં લોકોને આમંત્રિત કરવાનો છે,<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7201300.stm "અ બિગનર્સ' ગાઈડ ટુ ડેવોસ"], બીબીસી (BBC) ઓનલાઈન, 16 જાન્યુઆરી 2009, 16 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ સુધારેલ.</ref> જેમાં તેની 1000 સભ્ય કંપનીઓના સીઈઓ (CEO) ઉપરાંત પસંદગીના&nbsp; રાજનેતાઓ, વિદ્યાશાખાઓ, એનજીઓ (NGO) ના પ્રતિનિધિઓ, ધાર્મિક નેતાઓ અને મીડિયાના પ્રતિનિધિઓ એક સાથે ભેગા મળે છે.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7830834.stm ''ક્યૂ એન્ડ એ (Q&amp;A): વર્લ્ડ ઈકોનોમિક ફોરમ 2009'' ], બીબીસી (BBC) ઓનલાઈન, 16 જાન્યુઆરી 2009, 16 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ સુધારેલ.</ref> પાંચ દિવસ માટે યોજાતા આ કાર્યક્રમમાં અંદાજે 2200 સહભાગીઓ એકઠા થઈને અધિકૃત કાર્યક્રમના વિવિધ 220 સત્રોમાં ભાગ લે છે. આ દરમિયાન વૈશ્વિક ચિંતાઓના ચાવીરૂપ મુદ્દાઓ (જેમ કે આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદો, ગરીબી અને વાતાવરણની સમસ્યાઓ) તેમજ તેના સંભવિત ઉકેલો પર ચર્ચા કરવામાં આવે છે.<ref name="Pigman p41-42"></ref> અહીં ઓનલાઈન, પ્રિન્ટ, ટીવી અને રેડિયોના અંદાજે 500 પત્રકારો ભાગ લે છે અને અધિકૃત કાર્યક્રમોના તમામ સત્રમાં તેમને પ્રવેશ આપવામાં આવે છે. તે પૈકી કેટલીક વેબકાસ્ટ (ઈન્ટરનેટ પર પ્રસારિત થતી મીડિયા ફાઈલ) પણ હોય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.weforum.org/en/events/ArchivedEvents/AnnualMeeting2008/ |title=Forum’s homepage |publisher=Weforum.org |date= |access-date=2010-03-07 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ડેવોસમાં તમામ લોકોની ઉપસ્થિતિમાં થયેલી ચર્ચાઓની ફાઈલો [[યુ ટ્યુબ|યૂટ્યુબ]] (YouTube) પર ઉપલબ્ધ હોય છે,<ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/user/WorldEconomicForum |title=Kanaal van WorldEconomicForum |publisher=YouTube |date=2010-01-31 |access-date= 2010-03-07}}</ref> ફ્લિકર (Flickr) પર તસવીરો નિઃશુલ્ક મળે છે<ref>{{cite web|url=http://www.flickr.com/photos/worldeconomicforum |title=World Economic Forum's Photostream |publisher=Flickr |date= |access-date= 2010-03-07}}</ref> અને ટ્વીટર (Twitter) પર મહત્વના નિવેદનો મળી રહે છે.<ref>{{cite web |url=http://twitter.com/worldeconomicforum |title=? |publisher=[[Twitter.com]] |access-date=2010-12-28 |archive-date=2021-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230161557/https://twitter.com/worldeconomicforum |url-status=dead }}</ref> વર્ષ 2007માં ડબ્લ્યુઈએફ (WEF) દ્વારા સામાજિક મીડિયા પ્લેટફોર્મ જેવા કે માયસ્પેસ<ref>{{cite web|author=CH |url=http://www.myspace.com/worldeconomicforum |title=World Economic Forum (Davos World Economic forum) |publisher=MySpace |date= |access-date= 2010-03-07}}</ref> અને ફેસબુક<ref>{{cite web|url=http://www.facebook.com/group.php?gid=2440681615 |title=World Economic Forum |publisher=Facebook |date= |access-date= 2010-03-07}}</ref> પર પણ પાના શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ 2009ની વાર્ષિક બેઠકમાં આ મંચ દ્વારા ડેવોસ ખાતેની ચર્ચામાં યૂટ્યુબ<ref>[http://www.techcrunch.com/2008/12/15/youtube-wants-to-bring-you-to-the-world-economic-forum-in-davos/ "યૂટ્યુબ વોન્ટ્સ ટુ બ્રિંગ યુ ટુ ધ વર્લ્ડ ઈકોનોમિક ફોરમ ઈન ડેવોસ"], ટેકક્રન્ચ, 15 ડિસેમ્બર 2008, 15 ડિસેમ્બર 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>[http://www.youtube.com/user/thedavosquestion/ "ધ ડેવોસ ડિબેટ્સ"], 15 ડિસેમ્બર 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref> પર ભાગ લેવા માટે સામાન્ય લોકોને પણ આમંત્રણ અપાયું હતું, જેની મદદથી ઉપયોગકર્તા વાર્ષિક બેઠકમાં ભાગ લઈ શકતા હતા. યૂટ્યુબ દ્વારા યૂટ્યુબના<ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/user/thedavosquestion |title=Kanaal van thedavosquestion |publisher=YouTube |date= |access-date= 2010-03-07}}</ref> ઉપયોગકર્તાઓને ડેવોસમાં એકઠા થયેલા વિશ્વના નેતાઓ સાથે ચર્ચા કરવાની તક અપાતી હોવાથી તેમજ તેના કારણે નેતાઓ કોંગ્રેસ સેન્ટર ખાતે યૂટ્યુબ વીડિયો કોર્નરમાં જવાબ આપવા માટે પ્રેરાતા હોવાથી વર્ષ 2009માં ડેવોસ દ્વારા આ અંગે પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.techcrunch.com/2008/01/26/the-super-awesome-youtube-room-at-davos/ "ધ સુપર-અવેસમ યૂટ્યુબ રુમ એટ ડેવોસ"], ટેકક્રન્ચ, 26 જાન્યુઆરી 2008, 29 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref> વર્ષ 2008માં ક્યૂઆઈકે (QiK)<ref>{{cite web |url=http://qik.com/worldeconomicforum |title=worldeconomicforum on Qik &#124; 30 videos recorded with mobile phones |publisher=Qik.com |date=2008-02-11 |access-date=2010-03-07 |archive-date=2009-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218220619/http://qik.com/worldeconomicforum |url-status=dead }}</ref> અને મોગુલુસ<ref>{{cite web |url=http://www.mogulus.com/worldeconomicforum |title=World Economic Forum 2010 |publisher=Mogulus.com |date= |access-date=2010-03-07 |archive-date=2009-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090504201600/http://www.mogulus.com/Worldeconomicforum |url-status=dead }}</ref> પર પરિષદનું જીવંત પ્રસારણ રજૂ કરાયું હતું તેમજ કોઈપણ વ્યક્તિ અહીંના વક્તાઓને પ્રશ્ન પુછી શકતા હતા. વર્ષ 2006 અને 2007માં પસંદગીના સહભાગીઓનો જ ઈન્ટરવ્યુ લેવામાં આવ્યો હતો, અને સમાપન સત્ર રોઈટરના સભાગૃહમાં સેકન્ડ લાઈફ (બીજા જીવન)માં રજુ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://money.cnn.com/2007/01/25/technology/fastforward_davos_secondlife.fortune/ "ગેટિંગ અ સેકન્ડ લાઈફ ઈન ડેવોસ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090621030648/http://money.cnn.com/2007/01/25/technology/fastforward_davos_secondlife.fortune/ |date=2009-06-21 }}, સીએનએન (CNN), 26 જાન્યુઆરી 2007, 29 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref> ====સહભાગીઓ==== [[File:Gloria Macapagal-Arroyo, Davos.jpg|thumb|વર્ષ 2009માં વિશ્વ આર્થિક મંચ ખાતે પ્રમુખ ગ્લોરિયા મેકપેગલ-એર્રોયો.]] વર્ષ 2008માં અંદાજે 250 જાણીતી વ્યક્તિઓ (રાજ્ય અથવા સરકારના વડા, કેબિનેટના મંત્રીઓ, રાજદૂતો, આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોના વડાઓ અથવા વરિષ્ઠ અધિકારીઓ)એ વાર્ષિક બેઠકમાં હાજરી આપી હતી જેમા અહીં દર્શાવેલ વ્યક્તિઓનો પણ સમાવેશ થાય છેઃ અબ્દૌલાય વાડે, અબ્દુલ્લાહ અહેમદ બડવાઈ, અલવેરો ઉરીબે વેલેઝ, એન્ડર્સ ફોઘ રેસ્મુસેન, બાન કી-મૂન, કોન્ડોલિઝા રાઈસ, ફેરેન્ક ગ્યૂર્રક્સની, ફ્રાન્કોસિક ફીલ્લોન, ગ્લોરિયા મેકપેગલ, ઓર્રોયો, ગોર્ડન બ્રાઉન, &nbsp;હામિદ કરઝાઈ, ઈલ્હમ અલિયેવ, જેન પીટર બેલ્કેન્ડેન, લી બોલ્લિંગર, લી હસિન લૂન્ગ, પરવેઝ મુશર્રફ, જોર્ડનના રાણી રાનિયા, રુથ સિમોન્સ, સાલેમ ફય્યાદ, સાલી બેરીશા, સેર્ઝ સર્ગસ્યાન, શીમોન પેરેસ, ટુકુફુ ઝુબેરેઈ, ઉમારુ મુસા યાર’અદૌઆ, વેલડેસ એડમકુસ, યાસૌ ફુકુડા, વિક્ટર એ. યુશ્ચેન્કો અને ઝેંગ પેઈયાન.<ref>{{cite web |url=http://www.weforum.org/pdf/AM_2008/AM08_PublicFiguresList.pdf |title=World Economic Forum Annual Meeting - List of Public Figures |date=22 January 2008 |publisher=weforum.org |access-date=23 November 2010 |archive-date=29 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029155451/http://www.weforum.org/pdf/AM_2008/AM08_PublicFiguresList.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite newspaper |url=http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?xml=/money/exclusions/hubpages/davos2008/davosnames.xml |title=Davos 2008 guest list |newspaper=The Telegraph |date=17 January 2008 |access-date=29 August 2008 |archive-date=11 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611122155/http://www.telegraph.co.uk/money/main.jhtml?xml=%2Fmoney%2Fexclusions%2Fhubpages%2Fdavos2008%2Fdavosnames.xml |url-status=dead }}</ref> અલ ગોર, બિલ ક્લિન્ટન, [[બિલ ગેટ્સ|બિલ ગેટ્સ]], માઈકલ વોલ્ફ, બોનો, પૌલો કોએલ્હો અને ટોની બ્લેર ડેવોસની બેઠકના નિયમિત સહભાગીઓ છે. અગાઉના સહભાગીઓમાં એન્જેલા મર્કેલ, ડ્મીટ્રી મેડવેડેવ, હેન્રી કિસિંગર, [[નેલ્સન મંડેલા|નેલ્સન મંડેલા]], રેમન્ડ બેરે, જુલિયન લોઈટ વેબ્બેર અને યાસિર અરાફતનો સમાવેશ થાય છે. વાર્ષિક બેઠકમાં ભાગ લેતા સહભાગીઓને અમેરિકી વિદ્વાન સેમ્યુઅલ હંટિંગ્ટને સમૂહવાચક તરીકે “ડેવિસ મેન” ગણાવ્યા હતા, જેમાં તેમણે વૈશ્વિક ભદ્ર કે જેમના સભ્યો પોતાને સંપૂર્ણપણે આંતરરાષ્ટ્રીય માનતા હતા તેમનો સંદર્ભ લીધો હતો.<ref>{{cite newspaper |url=http://www.guardian.co.uk/world/2005/feb/03/globalisation.comment |title=Davos man's death wish |first=Timothy Garton |last=Ash |newspaper=The Guardian |date= 3 February 2005 |access-date= 23 November 2010}}</ref><ref>{{cite newspaper |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1019774-1,00.html |title=In Search of Davos Man |newspaper=Time |date=23 January 2005 |access-date=23 November 2010 |archive-date=15 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215203936/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1019774-1,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215203936/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1019774-1,00.html |date=15 ફેબ્રુઆરી 2010 }}</ref> ===નવા ટેકેદારોની વાર્ષિક બેઠક=== વર્ષ 2007માં ડબ્લ્યુઈએફ (WEF) દ્વારા નવા ટેકેદારોની વાર્ષિક બેઠક યોજવામાં આવી હતી (જેમને સમર ડેવોસ પણ કહેવાતા હતા), ચીનમાં વારાફરતી ડાલિઆન અને તીઆન્જિનમાં યોજાઈ હતી જેમાં આ મંચ જેને વૈશ્વિક વૃદ્ધિ કંપનીઓ ગણાવે છે, તેના અંદાજે 1500 પ્રભાવશાળી ભાગીદારો એકઠા થયા હતા, જેમાં પ્રારંભિક તબક્કે ઝડપથી વિકસી રહેલા દેશો જેમકે ચીન, [[ભારત|ભારત]], [[રશિયા|રશિયા]], મેક્સિકો અને [[બ્રાઝિલ|બ્રાઝિલ]] સહિત ઝડપથી આગળ વધતા વિકસિત દેશોને પણ સમાવાયા હતા. આ બેઠકમાં વૈશ્વિક નેતાઓ, ઝડપથી વધતા પ્રદેશો, સ્પર્ધાત્મક શહેરો અને સમગ્ર વિશ્વમાં ટેકનોલોજીના અગ્રણીઓના નવી પેઢીના લોકો પણ જોડાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/english/business/222969.htm |title=World Economic Forum: The Inaugural Annual Meeting of the New Champions |publisher= China.org |access-date= 29 August 2008}}</ref><ref>{{cite newspaper |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90778/6228850.html |title=Summer Davos to put Dalian on business map |publisher=People's Daily |date=1 August 2007 |access-date=29 August 2008 |archive-date=3 ઑક્ટોબર 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003065156/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90778/6228850.html |url-status=dead }}</ref> પ્રમુખ વેન જીઆબાઓએ દરેક વાર્ષિક બેઠકને તમામ લોકોની ઉપસ્થિતિમાં સંબોધી હતી. ===પ્રાદેશિક બેઠકો=== દર વર્ષે દસ પ્રાદેશિક બેઠકો યોજાય છે, જે કોર્પોરેટ બિઝનેસ અગ્રણીઓ અને સ્થાનિક સરકારના નેતાઓ તેમજ એનજીઓ (NGO) વચ્ચે સંપર્ક પુરા પાડે છે.આ બેઠકો [[આફ્રિકા|આફ્રિકા]], પૂર્વ એશિયા, લેટિન અમેરિકા અને મધ્ય પૂર્વના દેશોમાં યોજાય છે જેમાં વર્ષોવર્ષ યજમાન દેશોની સંખ્યામાં ફેરફાર થાય છે, પરંતુ ચીન અને ભારતમાં છેલ્લા બે દાયકાથી સતત બેઠકો યોજાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.weforum.org/en/events/ |title=World Economic Forum — Events |publisher=Weforum.org |date= |access-date= 2010-03-07}}</ref> ===યુવા વૈશ્વિક નેતાઓ=== વર્ષ 2005માં ડબ્લ્યુઈએફ (WEF) દ્વારા યુવા વૈશ્વિક નેતાઓના સમુદાયની રચના કરવામાં આવી હતી, જે વૈશ્વિક નેતાઓના આવતી કાલના અનુગામીઓ અને 40 વર્ષથી ઓછી વયના હતા અને તેમાં સમગ્ર વિશ્વની વિવિધ શાખાઓ અને ક્ષેત્રોના અગ્રણીઓને સમાવી લેવાયા હતા. વર્ષ 2030માં વિશ્વ કેવું હશે તે પરિકલ્પના સુધી પહોંચવાની યોજના તૈયાર કરવા માટે લેવાયેલા પગલાં એટલે 2030 ઈનિસિએટીવમાં આ નેતાઓ જોડાયેલા હતા. યુવા વિશ્વ નેતાઓમાં અહીં દર્શાવેલા નેતાઓનો પણ સમાવેશ થાય છેઃ<ref>[http://www.newsweek.com/id/51750/page/1 "મીટ સમ ઓફ ધ અન્ડર-40 સિલેક્ટેડ ટુ જોઈન ફોર્સિસ ટુ શેપ અ બેટર ફ્યૂચર"], ''ન્યૂઝવીક'' , 29 મે 2005, 29 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref> શાહી અગાસી, અનૌશેહ અન્સારી, મારિયા કોન્સુલો અરૌજો, લેરા ઔરબેચ, ફાતમીર બેસીમી, ઈઆન બ્રેમ્મેર, સેર્ગે બ્રીન, ટેલર બ્રૂલે, પેટ્રિક ચપ્પાટ્ટે, ઓલાફુર એલિઅસન, [[રોજર ફેડરર]], જેન્સ માર્ટિન સ્કિબ્સ્ટેડ, રાહુલ ગાંધી, કેન્નેથ ગ્રીફીન, કેલ્લી ચેન, સ્કોટ જે. ફ્રેઈધેઈમ, નોર્વેના ક્રાઉનસ પ્રિન્સ હકોન, અબ્દુલસલેમ હયકલ, સિલ્વાના કોચ-મહેરીન, ઈરશાદ માનજી, બેલ્જિયમના પ્રિન્સેસ મેથિલ્ડે, આદિત્ય મિત્તલ, ઈયુવિન નાયડુ, ગેવીન ન્યૂસમ, લેરી પેજ, લેવિસ ગોર્ડન પઘ, [[ફીલીપાઈન્સ|ફિલિપાઈન્સ]]ના સેનેટર મેર રોક્સાસ, ક્રિસ્ટોફર શ્લેફર, અનુશ્કા શંકર, પ્રેમલ શાહ, જોશ સ્પીઅર, પીટર થીલ, જીમી વેલ્સ, અને નિકલેસ ઝેનસ્ટ્રોમ. નવા સભ્યોને વાર્ષિક ધોરણે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા અને યુવા વૈશ્વિક નેતાઓનો મંચ કુલ 1111 સભ્યો સુધી પહોંચી જશે.<ref>{{cite web |url=http://www.younggloballeaders.org/ |title=? |publisher=younggloballeaders.org |access-date=2010-12-28 |archive-date=2008-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219174224/http://www.younggloballeaders.org/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sohochina.com/en/news/detail.asp?id=21842&cid=11 |title=SOHO中国 |publisher=SOHO China |date= |access-date=2010-03-07 |archive-date=2012-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208105544/http://www.sohochina.com/en/news/detail.asp?id=21842&cid=11 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|date=October 31, 2007 |url=http://www.youtube.com/watch?v=SGrOAyvjMWI |title=David Aikman explains about the Young Global Leaders |publisher=YouTube |date=2007-10-31 |access-date= 2010-03-07}}</ref> ===સામાજિક ઉદ્યમશીલો=== શ્વેબ ફાઉન્ડેશન ફોર સોશિયલ એન્ટરપ્રેન્યોરશિપના નજીકના સહયોગ સાથે વિશ્વના અગ્રણી સામાજિક ઉદ્યમશીલોએ વિકસાવેલી રૂપરેખાઓને ડબ્લ્યુઈએફ (WEF) દ્વારા વર્ષ 2000થી પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.schwabfound.org/ |title=Schwab Foundation for Social Entrepreneurship — Home |publisher=Schwabfound.org |date= |access-date=2010-03-07 |archive-date=2019-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504005120/https://www.schwabfound.org/ |url-status=dead }}</ref> ડબ્લ્યુઈએફ (WEF) સામાજિક સાહસોને સમાજની પ્રગતિ અને સામાજિક સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે ચાવીરૂપ જરૂરિયાત ગણાવે છે.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4221851.stm "ડેવોસ ડાયરી: મિટિંગ ઓફ માઈન્ડ્સ"], બીબીસી (BBC), 31 જાન્યુઆરી 2005, 29 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>માઈક મૂરે, પાનું.209</ref> પસંદગીના સામાજિક ઉદ્યમશીલોને આ મંચની પ્રાદેશિક બેઠકો અને વાર્ષિક બેઠકમાં ભાગ લેવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવે છે જ્યાં તેમને મુખ્ય કાર્યકારીઓ અને વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓને મળવાની તક પ્રાપ્ત થાય છે. વર્ષ 2003માં યોજાયેલી વાર્ષિક બેઠકમાં, જેરુ બિલિમોરિયા આંતરરાષ્ટ્રીય ટેલિકમ્યુનિકેશન યુનિયનના નાયબ મહામંત્રી રોબર્ટો બ્લોઈસને મળ્યા હતા, તેના પરિણામ સ્વરૂપે તેમના સંગઠન ચાઈલ્ડ હેલ્પલાઈન ઈન્ટરનેશનલ માટે મહત્વપૂર્ણ ભાગીદારી થઈ શકી હતી.<ref>બોર્નસ્ટેઈન પાનું.272</ref> ===સંશોધન અહેવાલો=== ડબ્લ્યુઈએફ (WEF) થિન્ક ટેન્ક (વિચારકો) તરીકે કામગીરી કરે છે અને આ મંચના સમુદાયો માટે ચિંતારૂપ તેમ જ મહત્વના મુદ્દાઓ પર કેન્દ્રીત સંખ્યાબંધ અહેવાલો પ્રકાશિત કરે છે. ખાસ કરીને, વ્યૂહાત્મક આંતરિક ટુકડી સ્પર્ધાત્મકતા, વૈશ્વિક જોખમો અને પરિદ્રશ્ય અંગેના વિચારો જેવા ક્ષેત્રોના સુસંગત અહેવાલો પ્રકાશિત કરવા પર ધ્યાન આપે છે. [http://www.weforum.org/en/initiatives/gcp/index.htm સ્પર્ધાત્મકતા ટુકડી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201200230/http://www.weforum.org/en/initiatives/gcp/index.htm |date=2010-12-01 }} સંખ્યાબંધ વાર્ષિક આર્થિક અહેવાલો તૈયાર કરે છે (સૌપ્રથમ કૌંસમાં પ્રકાશિત) : વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા અહેવાલ (1979) દેશોની સ્પર્ધાત્મકતા અને અર્થતંત્રોના ઉપાયો દર્શાવે છે; વૈશ્વિક ઈન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી અહેવાલ (2001) તેમની આઈટી (IT) સજ્જતા આધારિત સ્પર્ધાત્મકતાની આકારણી કરે છે; વૈશ્વિક જાતિ તફાવત અહેવાલ (2005) સ્ત્રી અને પુરુષો વચ્ચેની સંખ્યામાં અસમાનતાના જેવા નાજૂક મુદ્દે પરીક્ષણ કરે છે; વૈશ્વિક જોખમ અહેવાલ (2006) વૈશ્વિક જોખમોની આકારણી કરે છે; વૈશ્વિક મુસાફરી અને પ્રવાસન અહેવાલ (2007) મુસાફરી અને પ્રવાસન ક્ષેત્રની સ્પર્ધાત્મકતાનો ચિતાર આપે છે અને વૈશ્વિક ક્ષમતાદાયક વ્યાપાર અહેવાલ (2008) બે દેશો વચ્ચેના વ્યાપારના મોટી સંખ્યાઓમાં આંકડાઓના સામ-સામે દેશો પ્રમાણેના વિશ્લેષણની માહિતી આપે છે.<ref>પીગમેન પાના નં.43, 92-112</ref> [http://www.weforum.org/en/initiatives/globalrisk/index.htm ગ્લોબલ રિસ્ક નેટવર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201195909/http://www.weforum.org/en/initiatives/globalrisk/index.htm |date=2010-12-01 }} (વૈશ્વિક જોખમ માળખું) એવા જોખમની આકારણી કરતો અહેવાલ તૈયાર કરે છે જે વૈશ્વિક મર્યાદાઓમાં ગણાતા હોય, સામસામે ઔદ્યોગિક સુસંગતતા હોય, જે અનિશ્ચિત હોય, જે ભવિષ્યમાં યુએસ (US) $ 10 બિલિયનની આર્થિક નુકસાની કરાવી શકે તેવા હોય, જે મોટાપાયે માનવજાતને હાનિ પહોંચાડવાની સંભાવ્યતા ધરાવતા હોય અને જેના ઉકેલ માટે બહુભાગીદારીના અભિગમની જરૂર હોય.<ref name="riskreport">[http://www.weforum.org/pdf/globalrisk/2009.pdf ગ્લોબલ રિસ્ક રિપોર્ટ 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225070901/http://www.weforum.org/pdf/globalrisk/2009.pdf |date=2009-02-25 }}, વિશ્વ આર્થિક મંચ.</ref> [http://www.weforum.org/en/initiatives/Scenarios/index.htm પરિદ્રશ્ય આયોજન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729072933/http://www.weforum.org/en/initiatives/Scenarios/index.htm |date=2009-07-29 }} (સિનારિઓ પ્લાનિંગ) ટુકડી સંખ્યાબંધ પ્રાદેશિક અહેવાલો તૈયાર કરે છે, વાચકોની ધારણાને પડકાર ફેંકવા માટે ઉદ્યોગો પર કેન્દ્રીત અને મુદ્દા-વિશેષ પરિદ્રશ્યના અહેવાલો તૈયાર કરે છે, જે મહત્વપૂર્ણ અવગણયેલા ક્ષેત્રો અંગે જાગૃતિ ફેલાવે છે અને તેના ભાવિ અંગે ફરી વિચારવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.<ref name="scenariopage">{{cite web |url=http://www.weforum.org/en/initiatives/Scenarios/index.htm |title=World Economic Forum — Scenario Planning |publisher=Weforum.org |date= |access-date=2010-03-07 |archive-date=2009-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090729072933/http://www.weforum.org/en/initiatives/Scenarios/index.htm |url-status=dead }}</ref> તાજતેરના અહેવાલોમાં વર્ષ 2008-2009ની વૈશ્વિક આર્થિક કટોકટીની નજીકના સમયગાળા અને લાંબા ગાળાની સંભવિત અસરોના મુખ્ય પ્રકાશનો,<ref>{{cite web |url=http://www.weforum.org/en/initiatives/Scenarios/NewFinancialArchitecture/index.htm |title=The Future of the Global Financial System: A Near-Term Outlook and Long-Term Scenarios |publisher=weforum.org |access-date=2010-12-28 |archive-date=2009-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090813050747/http://www.weforum.org/en/initiatives/Scenarios/NewFinancialArchitecture/index.htm |url-status=dead }}</ref> અને પેન્શન તેમજ સ્વાસ્થ્યસંભાળ નાણાં વ્યવહારના વસ્તી વિષયક સ્થળાંતરની અસરો પરના પરિદ્રશ્યને સમાવી લેવામાં આવ્યા છે.{{cite web |url=http://www.weforum.org/en/initiatives/Scenarios/FinancingDemographicShifts/index.htm |title=Financing Demographic Shifts: Pension and Healthcare Scenarios to 2030 |publisher=weforum.org |access-date=2010-12-28 |archive-date=2009-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730055635/http://www.weforum.org/en/initiatives/Scenarios/FinancingDemographicShifts/index.htm |url-status=dead }} ===પહેલ=== ગ્લોબલ હેલ્થ ઈનિશિએટીવ (GHI) એટલે કે વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય પહેલ કોફી અન્નાન દ્વારા વર્ષ 2002ની વાર્ષિક બેઠકમાં કરવામાં આવી હતી. જીએચઆઈ (GHI)નું અભિયાન એચઆઈવી (HIV), [[એડ્સ|એઈડ્સ]] (AIDS), ટીબી (TB), મેલેરિયા અને સ્વાસ્થ્યતંત્રને પહોંચી વળવા માટે વેપાર-ધંધાઓને જાહેર-ખાનગી ભાગીદારીમાં સાંકળી લેવાનું છે. [[File:Henry Kissinger, at the World Economic Forums India Economic Summit 2008, New Delhi.jpg|left|upright|thumb|નવી દિલ્હી ખાતે 2008ના નવેમ્બર મહિનામાં વિશ્વ આર્થિક મંચની ‘ઈન્ડિયા ઈકોનોમિક સમિટ’માં હેન્રી કિસિંગર.]] ધ ગ્લોબલ એજ્યુકેશન ઈનિશિએટીવ (GEI) એટલે કે વૈશ્વિક શિક્ષણ પહેલ વર્ષ 2003ની વાર્ષિક બેઠક દરમિયાન શરૂ કરવામાં આવી હતી, જે જોર્ડન, ઈજિપ્ત અને ભારતની આંતરરાષ્ટ્રીય આઈટી (IT) કંપનીઓને એક કરવાનું કામ કરે છે જેના પરિણામે વર્ગખંડોમાં નવા પીસી (PC) હાર્ડવેર આવ્યા અને સ્થાનિક શિક્ષકો ઈ-શિક્ષણમાં વધુ પ્રશિક્ષિત થયા. તેના કારણે બાળકોના જીવન પર વાસ્તવિક અસર પડે છે. જીઈઆઈ (GEI)ની રૂપરેખા અનુસરવા યોગ્ય અને સ્વીકાર્ય હોવાથી રવાન્ડા સહિતના દેશોમાં તેને શૈક્ષણિક બ્લૂપ્રિન્ટ (આયોજન) તરીકે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. વાતાવરણની પહેલમાં આબોહવા પરિવર્તન અને પાણીને સમાવી લેવાયા છે. આબોહવા પરિવર્તન પર ગ્લેનીગ્લેસ ચર્ચા હેઠળ, યુકે (UK)ની સરકારે વિશ્વ આર્થિક મંચને ગ્લેનીગ્લેસ ખાતે વર્ષ 2005માં જી-8 સમિટ બેઠક દરમિયાન બિઝનેસ સમુદાયો સાથે ચર્ચાની સુવિધા કરી આપવા જણાવ્યું હતું જેથી ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટેની ભલામણો તૈયાર કરી શકાય. ભલામણોના આ સમૂહ પર, સીઈઓ (CEO)ના વૈશ્વિક જૂથની મંજૂરીની મહોર હતી, અને જુલાઈ 2008માં ટોયાકો/હોક્કાઈડો ખાતે યોજાલ જી-8 સમિટ પૂર્વે અગ્રણીઓ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7464517.stm "બિઝનેસ ચીફ્સ અર્જ કાર્બન ક્રબ્સ"], બીબીસી (BBC), 20 જૂન 2008, 3 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>[http://www.reuters.com/article/environmentNews/idUSL1944804220080620?feedType=RSS&amp;feedName=environmentNews "બિઝનેસ ચીફ્સ કોલ ફોર જી-8 ક્લાઈમેટ લીડરશીપ"], રોઈટર્સ, 19 જૂન 2008, 3 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref> વોટર ઈનિશિએટીવ એટલે કે પાણીની પહેલ વિકાસ અને સહકારની સ્વિઝ એજન્સી એલ્કન ઈન્ક., યુએસએઆઈડી (USAID) ભારત, યુએનડીપી (UNDP) ભારત, કોફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયન ઈન્ડસ્ટ્રી (CII), [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાન]] સરકાર અને દક્ષિણ આફ્રિકા તેમજ ભારતમાં જળ પ્રબંધન માટે જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી માટેના એનઈપીએડી (NEPAD) બિઝનેસ ફાઉન્ડેશન જેવા ભાગીદારોને એકઠા કરે છે. ભ્રષ્ટાચાર નાથવાના પ્રયાસોરૂપે, પાર્ટનરિંગ અગેઈન્સ્ટ કરપ્શન ઈનિશિએટીવ પીએસીઆઈ (PACI)ની શરૂઆત વર્ષ 2004ના જાન્યુઆરી મહિનામાં ડેવોસ ખાતે યોજાયેલ વાર્ષિક બેઠકમાં એન્જિનિયરિંગ અને બાંધકામ, ઊર્જા અને ધાતુઓ તેમજ ખાણકામ ઉદ્યોગોના વિવિધ સીઈઓ (CEO) દ્વારા કરવામાં આવી હતી. પીએસીઆઈ (PACI) વ્યવહારુ અનુભવો અને પેચીદી સ્થિતિઓના શ્રેષ્ઠ આદાનપ્રદાન માટેનું એક મંચ છે. જેમા 140 કંપનીઓએ હસ્તાક્ષર કરેલા છે.<ref>પીગમેન પાનું.115</ref> ===પુરસ્કારો=== ====ટેકનોલોજી પાયોનિયર્સ પ્રોગ્રામ==== ટેકનોલોજી પાયોનિયર્સ પ્રોગ્રામ (પ્રાદ્યોગિકિ સાહસિકોનો કાર્યક્રમ) સમગ્ર વિશ્વમાં નવી ટેકનોલોજીની રૂપરેખા તૈયાર કરતી તેમજ વિકસાવતી કંપનીઓને માન્યતા આપે છે. દર વર્ષે 30-50 કંપનીઓને પુરસ્કાર આપવામાં આવે છે. વર્ષ 2008માં, 391 કંપનીઓને માન્ય ગણવામાં આવી હતી. સૌપ્રથમ વખત વર્ષ 2003માં પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો. વિશ્વની સ્થિતિ સુધારવાની વિશ્વ આર્થિક મંચની કટિબદ્ધતાની સાથે, ટેકનોલોજીના સાહસિકો વૈશ્વિક એજન્ડાના ભાવિ આધારિત મુદ્દાઓને ઓળખી કાઢવા અને તેનો સામનો કરવાના ઉદ્દેશ સાથેની પ્રવૃત્તિઓમાં સુરક્ષાત્મક, અભિનવ અને પ્રયોગાત્મક માર્ગો સાથે એકીકૃત છે. આ કાર્યકારીઓને વિજ્ઞાનિકો, વિદ્વાનો, એનજીઓ (NGO) અને આ મંચના સભ્યો તેમજ ભાગીદારીઓને એક કરીને, આ મંચનું લક્ષ્ય કેવી રીતે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થઈ શકે છે તે બાબાત પર નવો પ્રકાશ પાડે છે, જેમકે, નવી રસીઓ, આર્થિક વૃદ્ધિ કરવી અને વૈશ્વિક સંચારનો વ્યાપ કરવો.<ref>{{cite web |url=http://www.weforum.org/en/Communities/Technology%20Pioneers/ |title=World Economic Forum — Technology Pioneers |publisher=Weforum.org |date= |access-date=2010-03-07 |archive-date=2009-10-01 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091001073520/http://www.weforum.org/en/Communities/Technology%20Pioneers/ |url-status=dead }}</ref> ===રેફ્યૂજી રન=== વર્ષ 2009થી યુએનએચસીઆર (UNHCR)ના સહ-યજમાન પદે, હોંગકોંગ સ્થિત ચેરિટી ક્રોસરોડ્સ ફાઉન્ડેશન દ્વારા રેફ્યૂજી રન (શરણાર્થી દોડ) યોજવામાં આવે છે જે વિશ્વ આર્થિક મંચની વિશેષ પ્રવૃત્તિ છે. આ પ્રવૃત્તિ હિંસા કે અત્યાચારના કારણે નાછુટકે પોતાનું સ્થળ છોડીને જતા રહેવું પડે તેવા લોકોની સમસ્યાઓ અને દુઃખો ભરી ભયાનક અગ્નિપરીક્ષાનો ચિતાર આપે છે. ડબ્લ્યુઈએફ (WEF)માં, આ અનોખી કામગીરી વિશ્વના સૌથી પ્રભાવશાળી લોકો પૈકી કેટલાક શરણાર્થી અને આંતરિક રીતે વિસ્થાપિત થયેલા લોકોની દુર્દશા સમજી શકે તે માટે મદદરૂપ થવા, એ લોકોને સહાનુભૂતિ આપવા તેમજ તેમને મદદ માટે યુએનએચસીઆર (UNHCR)ના પ્રયત્નોને સહકાર આપવા માટે છે.<ref>{{cite web|author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/4b6309479.html |title=VIPs share refugee experience in Davos; UNHCR co-launches business partnership site |publisher=UNHCR |date=2010-01-29 |access-date= 2010-03-07}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.publicradio.org/columns/marketplace/davos-2010/2010/01/displaced_person.html |title=Displaced person &#124; Marketplace World Economic Forum &#124; Marketplace from American Public Media |publisher=Publicradio.org |date=2010-01-29 |access-date=2010-03-07 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306190426/http://www.publicradio.org/columns/marketplace/davos-2010/2010/01/displaced_person.html |url-status=dead }}</ref> ==ટીકા== 1990ના સમયમાં ડબ્લ્યુઈએફ (WEF), સહિત જી-7, વિશ્વ બેંક, ડબ્લ્યુટીઓ (WTO), અને આઈએમએફ (IMF) વૈશ્વિકીકરણ વિરોધીઓના કારણે ભારે ટીકાનો ભોગ બન્યા હતા, અને ટીકાકારોએ દાવો કર્યો હતો કે મૂડીવાદ અને વૈશ્વિકીકરણ ગરીબી વધારી રહ્યા છે અને પરિસ્થિઓનો નાશ કરી રહ્યા છે. [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]ના [[મેલબોર્ન|મેલબોર્ન]]માં યોજાયેલા વિશ્વ આર્થિક મંચમાં 1500 દેખાવકારોએ વિક્ષેપ પાડ્યો હતો અને આ બેઠકમાં જઈ રહેલા 200 પ્રતિનિધિઓના માર્ગમાં અવરોધરૂપ બન્યા હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20090131144221/http://www.iht.com/articles/2000/09/12/protest.2.t_0.php "ઈકોનોમિક ટોક્સ ઓપન માઈનસ 200 ડેલિગેટ્સ: ડેમોન્સ્ટૠેટર્સ હેરસ મેલબોર્ન ફોન્ફરન્સ"], ''ઈન્ટરનેશનલ હેરાલ્ડ ટ્રીબ્યૂન'' , 12 સપ્ટેમ્બર 2000, 29 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref> ડેવોસમાં પણ ફરી દેખાવકારોએ આવું જ વર્તન કર્યું હતું – જુઓ સ્વિટ્ઝરલેન્ડમાં એન્ટિ-ડબ્લ્યુઈએફ (WEF) વિરોધો, જાન્યુઆરી 2003 – આ વિરોધ “ફેટ કેટ્સ ઈન ધ સ્નો”ની બેઠક સામે હતો, કારણ કે રોક ગાયક બોનોએ તેને ટંગ-ઈન-ચીક (ગંભીરતાપૂર્વક લેવાની જરૂર નથી) ગણાવી હતી.<ref>[http://www.forbes.com/facesinthenews/2006/01/26/bono-davos-red-cx_cn_0126autofacescan02.html "બોનો ટીમ્સ અપ વિથ એમેક્સ, ગેપ ફોર પ્રોડક્ટ રેડ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908033533/http://www.forbes.com/facesinthenews/2006/01/26/bono-davos-red-cx_cn_0126autofacescan02.html |date=2008-09-08 }}, ''ફોર્બ્સ'' , 21 જાન્યુઆરી 2006, 29 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref> અમેરિકાના ભાષાશાસ્ત્રી અને જાહેર બૌદ્ધિક નોએમ ચોમ્ક્સે વિચારે છે કે રોકાણકારો અને વિશેષાધિકાર મેળવતા ભદ્ર લોકોની અથવા વિશ્વ આર્થિક મંચના કેટલાક સભ્યોની દ્રષ્ટીએ વૈશ્વિકીકરણ પ્રચારનો પારિભાષિક શબ્દ છે. ચોમ્ક્સેએ એક ઈન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું હતું કે “પ્રભાવિત પ્રચારતંત્ર “વૈશ્વિકીકરણ”ની શરતને તેઓ જેનું સમર્થન કરે છે તે આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક એકીકરણની ચોક્કસ આવૃત્તિના સંદર્ભ માટે યોગ્ય બનાવે છે, જે રોકાણકારો અને નાણાધિરનારાઓ અને એવા લોકો કે જે અનાવશ્યક બની રહ્યા હોય હકોનું રક્ષણ કરે છે. આ પદ્ધતિ સાથે, જે લોકો આંતરરાષ્ટ્રીય એકીકરણથી અલગ સમર્થન આપતા હોય, જે માનવજાતોના હકોનું રક્ષણ કરતા હોય, તેઓ “એન્ટિ-ગ્લોબલિસ્ટ” (વૈશ્વિકીકરણ વિરોધી) બની જાય છે. આ એક સીધેસીધો અણઘડ પ્રચાર છે, જેમ રશિયાના સામ્યવાદી પક્ષના અમલદારો મતભેદ રાખનારાઓ માટે “એન્ટિ-સોવિયત” શબ્દનો ઉપયોગ કરતા હતા તેમ. આ માત્ર અણઘડ જ નહીં પરંતુ મુર્ખતામુક્ત પણ છે. પ્રચાર તંત્રમાં “એન્ટિ-ગ્લોબલાઈઝેશન” તરીકે ઓળખાતી, વર્લ્ડ સોશિયલ ફોરમ – જે ભાગ્યે જ કેટલાક અપવાદો સાથે મીડિયા, શિક્ષિત વર્ગો વગેરેમાં સમાવા બની છે. ડબ્લ્યુએસએફ (WSF) વૈશ્વિકીકરણના ચિહ્નરૂપ ઉદાહરણ સમાન છે. આ એવુ સંમેલન છે જ્યાં મોટી સંખ્યામાં સમગ્ર વિશ્વના સભ્યો આવે છે જેથી ખૂબ જ સંકુચિત માનસિકતા વાળા વિશેષાધિકાર ધરાવતા ભદ્ર લોકો કે જેઓ વિશ્વ આર્થિક મંચમાં ભાગ લેવા આવે છે અને પ્રચાર તંત્ર દ્વારા તેમને “પ્રો-ગ્લોબલાઈઝેશન” (વૈશ્વિકીકરણ તરફી) કહેવામાં આવે છે, તે સિવાય દરેક વ્યક્તિ જીવનના દરેક પાસા અંગે વિચાર કરી શકે. જો આ ફારસને મંગળ પરથી કોઈ નિહાળતુ હોય તો ચોક્કસ શિક્ષિત વર્ગની આવી હરકતો જોઈને ખડખડાટ હસી પડે.” વર્ષ 2000ના જાન્યુઆરીમાં, ડેવોસના માર્ગો પર 1000 દેખાવકારોઓ વિરોધ પ્રદર્શનો યોજ્યા હતા અને સ્થાનિક મેકડોનેલ્ડ્સ રેસ્ટોરન્ટની બારીઓ તોડી નાખી હતી.<ref>[https://web.archive.org/web/20120712021124/http://www.forbes.com/2008/01/22/davos-background-themes-lead-manage-cx_cw_0122buzz.html "ધ ડેવોસ બઝ"], ''ફોર્બ્સ'' , 22 જાન્યુઆરી 2008, 29 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref> ડેવોસમાં ચુસ્ત સુરક્ષા બંદોબસ્તના કારણે દેખાવકારો એલ્પાઈન રિસોર્ટ સુધી પહોંચી શક્યા નહોતા, અને મોટાભાગના દેખાવકારો હાલ ઝ્યુરિચ, બેર્ન અથવા બેસેલમાં પકડી રાખવામાં આવ્યા છે.<ref>[http://archives.cnn.com/2001/WORLD/europe/01/28/davos.protests.03/ ''પોલીસ અરેસ્ટ 100 ડેવોસ પ્રોટેસ્ટર્સ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323092729/http://archives.cnn.com/2001/WORLD/europe/01/28/davos.protests.03/ |date=2008-03-23 }}, સીએનએન (CNN), 28 જાન્યુઆરી 2001: સવારે 8:24 ઈએસટી (EST), 29 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref> સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો ખર્ચ, આ મંચ અને સ્વિઝના પરગણાઓ તેમજ રાષ્ટ્રીય સત્તામંડળ દ્વારા વહેંચીને ભોગવવામાં આવે છે અને તેની પણ સ્વિઝ રાષ્ટ્રીય મીડિયામાં અવારનવાર ટીકા થાય છે.<ref>[http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/01/25/switzerland.davos/ "ટાઈટ સિક્યુરિટી સરાઉન્સ ડેવોસ"]{{Dead link|date=મે 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, સીએનએન (CNN), 25 જાન્યુઆરી 2001, 29 ઓગસ્ટ 2008ના રોજ સુધારેલ.</ref> ડેવોસમાં જાન્યુઆરી 2003માં વાર્ષિક બેઠકની શરૂઆતની સાથે જ, ફેડરેશન ઓફ સ્વિઝ પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચિઝના સહકારથી ઓપન ફોરમ ડેવોસ યોજાઈ હતી,<ref>{{cite web|url=http://www.openforumdavos.ch/ |title=Open Forum Davos, Schweizerischer Evangelischer Kirchenbund |publisher=Openforumdavos.ch |date= |access-date= 2010-03-07}}</ref> જેમાં સામાન્ય લોકો માટે વૈશ્વિકીકરણ મુદ્દે જાહેર ચર્ચા ખુલ્લી મુકવામાં આવી હતી. ઓપન ફોરમ દર વર્ષે સ્થાનિક હાઈ સ્કૂલમાં યોજાય છે, જેમાં ટોચના રાજનેતાઓ અને બિઝનેસ અગ્રણીઓ હાજરી આપે છે, અને તમામ જાહેર જનતાના નિઃશુલ્ક ભાગ લેવા દેવામાં આવે છે.<ref>પીગમેન પાનું.130</ref><ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/view_play_list?p=78AB043A344C2C6A |title=Open Forum |publisher=YouTube |date= |access-date= 2010-03-07}}</ref> આ વાર્ષિક બેઠકને માત્ર “મિક્સ ઓફ પોમ્પ એન્ડ પ્લેટીટ્યૂડ” (ભપકો અને સામાન્ય વાતોનો સમન્વય) ગણાવીને તેની ટીકા કરવા આવી છે, અને આર્થિક બાબતોથી અલગ થઈને બીજા મુદ્દાઓ તરફ વળવા બદલ તેમજ મૂળ ઘટકોને ખુબ ઓછા પ્રમાણમાં પૂર્ણ કરવા બદલ પણ તેની ટીકા થઈ છે, ખાસ કરીને એનજીઓ (NGO) કે જેઓ અર્થશાસ્ત્રમાં ખૂબ ઓછી તજજ્ઞતા ધરાવતા હોય છે અથવા જરા પણ જાણકારી હોતી નથી તેમની વધતી ભાગીદારીની ટીકા થઈ છે. મહત્વના વેપાર-ધંધાઓ અને રાજકીય પંડિતો ઉપરાંત સ્વીકાર્ય તજજ્ઞો સાથે વિશ્વના અર્થતંત્ર પર ચર્ચા કરવાના બદલે, ડેવોસ હવે ટોચના મીડિયાઓ સમક્ષ દિવસભરના રાજકીય કારણો, જેવા કે વૈશ્વિક આબોહવા પરિવર્તન અને આફ્રિકામાં એઈડ્સ (AIDS) જેવા મુદ્દાઓ રજૂ કરે છે.<ref>{{cite newspaper |url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/article716954.ece?token=null&offset=12&page=2 |title=Davos: beanfeast of pomp and platitude |newspaper=''Times'' Online |date=22 January 2006 |access-date=29 August 2008 |archive-date=12 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612070244/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/article716954.ece?token=null&offset=12&page=2 |url-status=dead }}</ref> ==આ પણ જુઓ== *વૈશ્વિકીકરણ-વિરોધી ચળવળ *[[ગ્લોબલાઇઝેશન|વૈશ્વિકીકરણ]] *વિશ્વ અર્થતંત્ર *વિશ્વ જ્ઞાન મંચ *વિશ્વ સામાજિક મંચ ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==સંદર્ભ પુસ્તકો== * માઈકલ વોલ્ફ, ''ધ એન્ટરટેઈન્મેન્ટ ઈકોનોમી: હાઉ મેગા-મીડિયા ફોર્સિસ આર ટ્રાન્સફરિંગ અવર લાઈવ્સ'' , રેન્ડમ હાઉસ દ્વારા પ્રકાશિત 1999, આઈએસબીએન (ISBN) 0-8129-3042-8, 336 પાના. * બાર્બરા કેલ્લરમેન, ''રિઈન્વાઈટિંગ લીડરશીપ: મેકિંગ ધ કનેક્શન બિટ્વીન પોલિટિક્સ એન્ડ બિઝનેસિસ'' , સની પ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત, 1999, આઈએસબીએન (ISBN) 0-7914-4072-9, 268 પાના. * ડેવિડ બોર્નસ્ટેઈન, ''હાઉ ટુ ચેન્જ ધ વર્લ્ડ: સોશિયલ એન્ટરપ્રાઈઝિસ એન્ડ ધ પાવર ઓફ ન્યૂ આઈડિયાઝ'' , ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટિ પ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત યુએસ (US) , 2007, આઈએસબીએન (ISBN) 0-19-533476-0, 358 પાના. * ડેવિડ રોથકોપ્ફ, ''સુપરક્લાસ: ધ ગ્લોબલ પાવર એલીટ એન્ડ ધ વર્લ્ડ ધે આર મેકિંગ'' , ફેર્રર, સ્ટ્રાઉસ અને ગિરૌક્સ દ્વારા પ્રકાશિત, 2008, આઈએસબીએન (ISBN) 0-374-27210-7, 400 પાના. * જીઓફ્રે એલન પિગમેન, ''ગ્લોબલ ઈન્સ્ટિટ્યુશન્સ: ધ વર્લ્ડ ઈકોનોમિક ફોરમ – અ મલ્ટી-સ્ટેકહોલ્ટર એપ્રોચ ટુ ગ્લોબલ ગવર્નન્સ'' , રુટલેજ દ્વારા પ્રકાશિત, 2007, આઈએસબીએન (ISBN) 978-0-415-70204-1, 175 પાના. * ક્લાઉસ એમ. શ્વેબ અને હેઈન ક્રૂસ, ''Moderne Unternehmensführung im Maschinenbau'' , વેરેઈન ડેટ દ્વારા પ્રકાશિત. મેસ્ચીનેન્બેઉ-અન્સ્ટ. ઈ.વી. (e.V.) ; મેસ્ચિનેન્બેઉ-વેર્લ, 1971. * માઈક મૂરે, ''અ વર્લ્ડ વિધાઉટ વોલ્સ: ફ્રીડમ, ડેવલપમેન્ટ, ફ્રી ટ્રેડ એન્ડ ગ્લોબલ ગવર્નન્સ'' , કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટિ પ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત, 2003, આઈએસબીએન (ISBN) 0-521-82701-9, 292 પાના. ==બાહ્ય લિંક્સ== {{Commons category|World Economic Forum}} * [http://www.weforum.org/ વિશ્વ આર્થિક મંચનું હોમપેજ] * [http://www.cbsnews.com/stories/2010/02/12/60minutes/main6202302.shtml?tag=currentVideoInfo;segmentUtilities "બિહાઈન્ડ ધ સિન્સ એટ ડેવોસ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028213122/https://www.cbsnews.com/news/60-minutes-behind-the-scenes-at-davos/ |date=2019-10-28 }} પ્રસારણ 14 ફેબ્રુઆરી, 2010ના રોજ ''60 મિનિટ'' [[Category:આર્થિક સંગઠનો]] [[Category:સ્વિટ્ઝઽલેન્ડનું અર્થતંત્ર]] [[Category:સ્વિટ્ઝરલેન્ડમાં આવેલા ફાઉન્ડેશનો]] [[Category:વૈશ્વિકીકરણ]] [[Category:1971માં સ્થપાયેલા સંગઠનો]] 6994i51in9tjqnldnah8knsgvp732ki 0 29350 901675 891682 2026-06-20T12:55:57Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901675 wikitext text/x-wiki [[File:Galen Clark in the Big Tree Grove.jpeg|thumb|alt=A man with beard and long hair is holding a long gun and is standing in front of a very large tree.|ગેલેન ક્લાર્ક, યોસેમિટી ખીણપ્રદેશ અને મારીપોસા ગ્રૂવના પ્રથમ સંરક્ષક, ગ્રીઝલી જાયન્ટ ટ્રી, મારીપોસા ગ્રૂવમાં આશરે 1858-9ના સમય દરમિયાન એક ચિત્રમાં]] લગભગ 3,000 વર્ષથી સીએરા મિવોક, મોનો, પૈયુટ અને અન્ય મૂળ અમેરિકન જૂથો કેલિફોર્નિયાના મધ્ય સીએરા નેવેડા પ્રદેશમાં વસ્યા છે. જ્યારે યુરોપિયન અમેરિકનોએ પ્રથમ વખત આ વિસ્તારની મુલાકાત લીધી, જે પછીથી યોસેમિટી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન બન્યો, ત્યારે આહવાહનેચી તરીકે ઓળખાતા મિવોક ભાષી મૂળ અમેરિકનો યોસેમિટી ખીણ પ્રદેશમાં રહેતા હતા. 19મી સદીના મધ્યમાં કેલિફોર્નિયાની સોના માટેની દોડ (સોનાના ઉત્ખનનમાં તેજી)એ આ પ્રદેશમાં પરદેશી લોકોના જૂથમાં ઘણો જ વધારો કર્યો. મૂળ અમેરિકનો અને ગોરા વસાહતીઓ વચ્ચેનો તણાવ વધીને મેરીપોસા યુદ્ધમાં પરિણમ્યો. આ સંઘર્ષના ભાગરૂપે, વસાહતી જેમ્સ સેવેજ ચીફ તેનેયાની નેતાગીરી હેઠળના આહવાહનેચીઓનો પીછો કરતાં મેરીપોસા બટાલિયનને 1851માં યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં દોરી ગયો. બટાલિયનના કારનામા, ખાસ કરીને ડો. લાફાયેત બન્નેલની બટાલિયન, યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં આશ્ચર્યજનક કથાઓ તરીકે લોકપ્રિય થયા હતા. 1864માં, યોસેમિટી ખીણપ્રદેશ અને જાયન્ટ સેક્વોઇયા વૃક્ષોના બનેલા મેરીપોસા ગ્રૂવને સંઘીય માલિકીમાંથી રાજ્યની માલિકીમાં તબદિલ કરવામાં આવ્યા. યોસેમિટીના સ્થાપક ગેલેન ક્લાર્ક ઉદ્યાનના પ્રથમ સંરક્ષક બન્યા. યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં સ્થિતિને લોકો માટે વધારે સાનુકૂળ બનાવવામાં આવી અને 19મી સદીના પાછલા વર્ષોમાં ઉદ્યાનની મુલાકાત લેવામાં સરળતામાં વધારો થયો. પ્રકૃતિવાદી જ્હોન મૂર અને અન્ય લોકો આ વિસ્તારની વધારે પડતા ઉપયોગ અંગે સચેત થયા. તેમના પ્રયાસોએ 1890માં યોસેમિટી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન સ્થાપવામાં મદદ કરી. યોસેમિટી ખીણપ્રદેશ અને મેરીપોસા ગ્રૂવને 1906માં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં ઉમેરવામાં આવ્યા. 1891થી 1914 સુધી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આર્મીની અને ત્યારબાદ થોડા સમય માટે નાગરિક સંરક્ષકની ન્યાયિક હદ લાગુ પડતી હતી. નવી રચાયેલી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન સેવાએ 1916માં ઉદ્યાનનો વહીવટ સંભાળ્યો. આ સમય દરમિયાન ઉદ્યાનમાં થયેલા સુધારાઓએ મુલાકાતીઓમાં વધારો કર્યો. મૂર અને સીએરા ક્લબ જેવા સાચવણીકારો હેચ હેચી વેલીને 1923માં સરોવર બનતા બચાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યા. 1964માં, 89 ટકા ઉદ્યાનને ઉચ્ચ સંરક્ષિત જંગલી વિસ્તાર તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો અને ઉદ્યાનને અડીને આવેલા અન્ય સંરક્ષિત વિસ્તારો તેમાં ઉમેરવામાં આવ્યા. એક સમયના પ્રખ્યાત ''યોસેમિટી ફાયરફોલ'' , લાલ ગરમ કોલસાઓને રાત્રે ગ્લેસિયર પોઇન્ટ પરથી ગબડાવીને બનાવવામાં આવેલા, ને સંરક્ષણની સાથે સુયોગ્ય નહીં ગણવામાં આવેલી અન્ય પ્રવૃત્તિઓની સાથે 20મી સદીના મધ્ય ભાગમાં અન્ય બંધ કરી દેવામાં આવ્યો. ==પ્રારંભિક ઇતિહાસ== ===મૂળ અમેરિકન=== મનુષ્યોએ લગભગ 8,000થી 10,000 વર્ષ પહેલાં યોસેમિટી વિસ્તારની મુલાકાત લીધી હોઈ શકે.{{sfn|NPS|1989|p=102}} લગભગ 3,000 વર્ષ અગાઉ લોકોએ યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં સ્થાયી થવાનો પ્રારંભ કર્યો ત્યાં સુધી આ પ્રદેશના વનસ્પતિ અને રમતો આજના જેવા જ હતા, સીએરા નેવાડાના પશ્ચિમી ઢોળાવમાં એકોર્ન, હરળ અને સેલમોન હતા, જ્યારે પૂર્વીય સીએરા પિનયોન નટ્સ અને ઓબ્સિડિનય ધરાવતું હતું.{{sfn|Wuerthner|1994|pp=12–13}} મૂળ અમેરિકન જૂથો વ્યાપાર અને આક્રમણ માટે આ બે પ્રદેશોની યાત્રા કરી હતી. [[File:Miwok-Paiute ceremony in 1872 at current site of Yosemite Lodge.jpeg|thumb|left|upright|alt=A group sits in front of a fire with a teepee made of large branches in the background.|યોસેમિટી પૈયુટ સમારંભ 1872, હાલની યોસેમિટી લોજ ખાતે, <ref>[3]</ref>]] યુરોપિયન અમેરિકનોના સંપર્ક પહેલાંના સમયગાળાને પુરાતત્વવિદો ત્રણ સાંસ્કૃતિક તબક્કામાં વહેંચે છે. ક્રેન ફ્લેટ તબક્કો ઇ.સ.પૂ. 1000થી ઇ.સ. 500 સુધી રહ્યો હતો અને તેમાં એટલાટલથી શિકાર અને દળવા માટે પત્થરોનો ઉપયોગ થતો હતો.{{sfn|Wuerthner|1994|p=13}} ટર્મેરક તબક્કો 500થી 1200 સુધી હતો, જે નાના અણીદાર પત્થરોના ઉપયોગ, જે ધનુષ્ય-બાણના ઉપયોગ તરફ સંકેત કરે છે,ને કારણે નોંધપાત્ર ગણવામાં આવ્યો છે.{{sfn|Wuerthner|1994|p=13}} મેરીપોસા તબક્કો 1200થી યુરોપિયન અમેરિકનોના સંપર્ક સુધી રહ્યો હતો.{{sfn|Wuerthner|1994|p=13}} જાતિઓ વચ્ચેનો વેપાર મેરીપોસા તબક્કામાં વિકાસ પામ્યો હતો અને ખોરાકમાં પણ સુધારો થવાનું ચાલુ રહ્યું હતું. મિવોક, મોનો અને શોશોનિયન ભાષી જાતિઓએ વેપાર માટે આ વિસ્તારની મુલાકાત લીધી હતી; એક મહત્વનો વેપારી માર્ગ મોનો પાસથી બ્લડી કેન્યોન થઈને મોનો લેકથી પૂર્વીય કેલિફોર્નિયામાં જતો હતો.{{sfn|Wuerthner|1994|pp=14–17}} સીએરા મિવોક્સ મેરીપોસા અને ઐતિહાસિક તબક્કાઓમાં યોસેમિટી વિસ્તાર અને પશ્ચિમી તળેટીઓના મૂળ રહેવાસીઓ હતા.{{sfn|Greene|1987|p=57}} સેન્ટ્રલ રીએરા મિવોક્સ ટ્યુલમ અને સ્ટેનિસ્લાઉસ નદીના પ્રવાહના કાંઠાના વિસ્તારઓમાં રહેતા હતા, જ્યારે સધર્ન સીએરા મિવોક્સ મર્સિડ અને ચાઉચિલા નદીઓના ઉપરવાસના પ્રવાહના કાંઠા પર વસ્યા હતા.{{sfn|Greene|1987|p=57}} મિવોક ભાષી લોકોના જૂથ – જે તેમને કાજુ, બોર અને અન્ય મનોરંજન પૂરા પાડતી હતી તેને ''આહવાહની'' , અર્થાત્ ખૂલ્લા મોઢાનું સ્થળ તરીકે ઓળખતા હતા – ઐતિહાસિક સમયગાળામાં ખીણ પ્રદેશમાં વસ્યા હતા.{{sfn|Runte|1990|loc=Chapter 1}} તેઓ પોતાની જાતને આહ-વાહ-ની-ચી અર્થાત્ આહવાહનીના રહેવાસીઓ તરીકે ઓળખાવતા હતા.{{sfn|Runte|1990|loc=Chapter 1}} 1800માં રોગચાળાને લીધે આહવાહનીચીઝની સંખ્યા રોગચાળાને કારણ ઘટી ગઈ અને તેઓ ખીણપ્રદેશ છોડી ગયા, જો કે લગભગ 200 લોકો આહવાહનીચી નેતાના પુત્ર તેનાયાની આગેવાની હેઠળ પાછા ફર્યા.{{sfn|Runte|1990|loc=Chapter 1}} કેલિફોર્નિયાના દરિયાકિનારેથી સ્થળાંતર પામેલા મૂળ અમેરિકનો સીએરા નેવાડામાં 19મી સદીના મધ્યભાગમાં આવ્યા, તેમની સાથે સ્પેનિશ ખોરાક, તકનિકો અને પહેરવેશનું જ્ઞાન પણ લાવ્યા. આ વિસ્તારની અન્ય જાતિઓના લશ્કરની સાથે મળીને તેમણે દરિયાકિનારાની સ્પેનિશ વસાહત લેન્ડ ગ્રાન્ટ રેન્ચોસ પર આક્રમણ કર્યું અને ઘોડાઓના ટોળાંઓને સીએરામાં લઈ આવ્યા, જ્યાં ઘોડાનું માંસ ખોરાકનો નવો સ્ત્રોત બન્યો. શોશોહોનિયન ભાષી મોનેક લગભગ છેલ્લા 300-500 વર્ષો દરમિયાન પૂર્વીય રણવિસ્તારોમાંથી દક્ષિણીય સીએરામાં સ્થળાંતર કરી આવ્યા.{{sfn|Wuerthner|1994|p=12}} ===યુરોપિયન અમેરિકનો દ્વારા અનવેષણ=== કેલિફોર્નિયાના કિનારા પર સ્પેનિશ મિશન, ''પ્યુબ્લો'' (નગરો), ''પ્રેસિડિઓ'' (કિલ્લાઓ), અને ''રેન્ચો'' (તબેલા) હતા, પરંતુ કોઇ સ્પેનિશ સાહસિકે સીએરા નેવાડાના મુલાકાત લીધી ન હતી.{{sfn|Wuerthner|1994|p=13}} પર્વતોની મુલાકાત લેનારા પ્રથમ યુરોપિયન અમેરિકનોમાં ફર શિકારી જેડેડિયાહ સ્મિથની આગેવાની હેઠળના જૂથનો સમાવેશ થાય છે, જેમણે યોસેમિટીનો ઉત્તરનો વિસ્તાર એબ્બેટ્સ ઘાટથી મે 1827માં પસાર કર્યો હતો.{{sfn|Wuerthner|1994|p=13}} [[File:Joseph Walker circa 1860 by Mathew Brady.jpg|thumb|upright|alt=Elderly man with bear and hat holding a long barrel gun|જોસેફ વોકર, સીર્કા 1860તે યોસેમિટી ખીણપ્રદેશ જોનારો કદાચ પ્રથમ યુરોપિયન અમેરિકન હતો.]] જોસેફ રેડફોર્ડ વોકરની આગેવાની હેઠળના શિકારીઓના જૂથે યોસેમિટી ખીણપ્રદેશ 1833માં જોયો હોવાની શક્યતા છે.{{sfn|Schaffer|1999|p=45}} વોકસ તેના જૂથને લઇને સીએરા નેવાડામાંથી પસાર થતો હતો ત્યારે ખીણપ્રદેશની સરહદે પહોંચ્યો હતો, પરંતુ આ પ્રદેશમાં પ્રવેશ્યો ન હતો. આ જૂથના સભ્ય ઝીનાસ લિઓનાર્ડે તેની જર્નલમાં લખ્યું કે ખીણપ્રદેશના કાંઠા પર ઝરણાંઓ એક પછી એક ઊંચી ટેકરીઓ પર પડીને નીચે વરસાદ સ્વરૂપે વેરાઇ જતા હતા. કેટલીક ટેકરીઓ તો અમને એક માઇલ કરતાં પણ વધારે ઊંચી હોવાનું જણાયું."{{sfn|Wuerthner|1994|p=14}} વોકરના જૂથે કદાચ ટ્યુલમ અથવા મર્સિડ ગ્રૂવ ઓફ જાયન્ટ જાયન્ટ સેક્વોઇયાની મુલાકાત લઇને રાક્ષસી વૃક્ષોને નિહાળનારા પ્રથમ પરદેશી લોકો બન્યા,{{sfn|Wuerthner|1994|p=14}} પરંતુ વોકરના જૂથ સાથે સંકળાયેલી જર્નલ 1839માં ફિલાડેલ્ફિયામાં છાપકામ કરતી દુકાનમાં આગ લાગવાથી નાશ પામી.{{sfn|Kiver|1999|p=214}} ઉદ્યાન જ્યાં આવેલો છે તેવા સીએરા નેવાડાના ભાગને લાંબા સમય સુધી યુરોપિયન અમેરિકન વસાહતીઓ, વેપારીઓ, શિકારીઓ અને પ્રવાસીઓ માટે ભૌતિક અડચણ માનવામાં આવતો હતો. પશ્ચિમી પર્વતમાળાઓની ટેકરીઓમાં સોનાની શોધ થયા બાદ 1848થી આ પરિસ્થિતિમાં પરિવર્તન આવ્યું.{{sfn|Kiver|1999|p=214}} કેલિફોર્નિયા ગોલ્ડ રશ (સોના માટેની દોડ)ને કારણે આ વિસ્તારમાં પ્રવાસન અને વેપારી પ્રવૃત્તિઓમાં નાટકીય પરિવર્તન આવ્યું. સ્થાનિક મૂળ અમેરિકનો પર આધારિત સ્ત્રોત ખૂટી ગટા અથવા તેનો નાશ થયો અને આગંતુકો દ્વારા લાવવામાં આવેલા રોગ સ્વદેશી લોકોમાં ઝડપથી પ્રસરી ગયા. મૂળ સંસ્કૃતિનો નાશ અમેરિકન સરકારની નીતિ બની ગઈ, જેણે 1848માં મેક્સિકો પાસેથી કેલિફોર્નિયા ખરીદ્યું હતું.{{sfn|Wuerthner|1994|p=17}} પરદેશી વ્યક્તિ દ્વારા યોસેમિટી ખીણપ્રદેશને જોવાનો પ્રથમ ચોક્કસ પ્રસંગ ઓક્ટોબર 18, 1849માં વિલિયમ પી અબ્રામ્સ અને તેના સાથીદાર દ્વારા ઘટ્યો હતો.{{sfn|Schaffer|1999|pp=45, 46}} અબ્રામ્સે ચોક્કસ રીતે કેટલીક પ્રસિદ્ધ જગ્યાઓનું વર્ણન કર્યું, પરંતુ તે અથવા તેનો સાથીદાર આ ખીણપ્રદેશમાં પ્રવેશ્યા હતા કે નહીં તે અચોક્કસ છે. 1850માં, ત્રણમાંથી એક ભાઈ, જોસેફ, વિલિયમ અથવા નાથન સ્ક્રીચ, હેચ હેચી વેલીમાં પ્રવેશનારો પુષ્ટિ પામેલો પ્રથમ પરદેશી વ્યક્તિ બન્યો.{{sfn|Greene|1987|p=156}} જોસેફ સ્ક્રીચ બે વર્ષ પછી પાછો આવ્યો અને ત્યાં રહેતા મૂળ અમેરિકનો સાથે વાત કરી અને બીજના ખોરાકને ઢાંકતા ઘાસને શું કહેવાય તેવો પ્રશ્ન પૂછ્યો અને તેને કહેવામાં આવ્યું કે "હેચ હેચી".{{sfn|Greene|1987|p=156}} એલેક્સી ડબલ્યુ વોન સ્કમિડ્ટેની સરવે કરનારી ટીમે 1855માં યોસેમિટી વિસ્તારના કોઇ ભાગનું પ્રથમ ઇરાદાપૂર્વક અને વ્યવસ્થિત ખેડાણ હાથ ધર્યું.<ref>{{cite book|title=Yosemite Notes, Volumes 28–30|author=YNHA contributors|publisher=Yosemite Natural History Association|year=1949|page=27}}</ref> જ્યોર્જ એમ વ્હિલરના સરવે વેસ્ટ ઓફ ધ 100 મેરીડિયન હેઠળ લેફ્ટનન્ટ મોન્ટગોમરી મેકોમ્બ દ્વારા કરવામાં આવેલો ટોપોગ્રાફિક સરવે 1870ના દાયકાના પાછલા વર્ષોમાં અને 1880ના પ્રારંભિક વર્ષોમાં પૂરો થયો.{{sfn|Greene|1987|p=100}} ===મેરીપોસા યુદ્ધ અને વારસો=== [[File:Yosemite Valley from Inspiration Point in Yosemite NP.JPG|thumb|alt=A glacial-carved valley filled with evergreen trees has a hanging valley and waterfall on the right and high cliff face on the left.|મેરીપોસા બટાલીયને ઇન્સ્પિરેશન પોઇન્ટથી પ્રથમ વખત યોસેમિટી ખીણપ્રદેશ જોયો હતો.2003નો ફોટો.]] જેમ્સ સેવેજની યોસેમિટી ખીણપ્રદેશના પશ્ચિમે મર્સિડ નદી{{convert|10|mi|km}} પરના કાંઠા પરની વેપારી છાવણી{{sfn|Wuerthner|1994|p=17}} પર મૂળ અમેરિકનોએ ડિસેમ્બર 1850માં છાપો માર્યો હતો, પછીથી છાપામારો પર્વતોમાં પાછા ફર્યા હતા.{{sfn|Wuerthner|1994|p=17}} આ અને અન્ય આ પ્રકારના છાપાઓનો અંત લાવવા માટે કેલિફોર્નિયાના ગવર્નરને કરવામાં આવેલી અરજીને કારણે 1851માં મેરીપોસા બટાલિયનની સ્થાપના કરવામાં આવી અને મેરીપોસા યુદ્ધનો પ્રારંભ થયો.<ref>{{cite web|url=http://www.militarymuseum.org/Mariposa.html|title=California and the Indian Wars: Mariposa Indian War, 1850–1851|last=Beck|first=Warren|coauthors=Hasse, Ynez D.|publisher=The California State Military Museum|date=May 18, 2008}}</ref> તેનાયાની આગેવાની હેઠળના આહવાનીચીઝની શોધમાં સેવેજ બટાલિયનને 1851માં યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં દોરી ગયો.{{sfn|Harris|1997|p=326}} માર્ચ 27, 1851ના રોજ 50-60 માણસોની કંપની હાલમાં ઓલ્ડ ઇન્સ્પિરેશન પોઇન્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવતા સ્થળે પહોંચી જ્યાંથી યોસેમિટી ખીણપ્રદેશના મુખ્ય પાસાઓ દેખાય છે.{{sfn|Schaffer|1999|p=45}} ચીફ તેનાયા અને તેના જૂથને અંતે પકડી લેવામાં આવ્યું અને તેમના ગામને સળગાવી દેવામાં આવ્યું, જેનાથી ઘણાં વર્ષો પહેલાં વૃદ્ધ અને મરણપથારીએ રહેલા વૈદે તેનાયાને જે ભવિષ્યવાણી કરી હતી તે સાચી પડી.{{sfn|Schaffer|1999|p=46}} આહવાહનેચીને તેમને પકડનારા કેપ્ટન જ્હોન બોવલિંગ દ્વારા ફ્રેસ્નો રીવર રીઝર્વેશન (આરક્ષિત પ્રદેશ)માં લઈ જવામાં આવ્યા અને બટાલિયનને જુલાઇ 1,1851ના રોજ વિખેરી નાંખવામાં આવી.{{sfn|Greene|1987|p=68}} આરક્ષિત પ્રદેશનું જીવન આનંદ આપનારું ન હતું અને આહવાહનીઝ લોકો તેમના ખીણપ્રદેશ માટે ઝૂરતા હતા. આરક્ષિત પ્રદેશના અધિકારીઓએ તેનાયા અને તેના જૂથના કેટલાક લોકોને તેમના મૂળ વતનમાં પાછા ફરવાની મંજૂરી આપી.{{sfn|Greene|1987|p=68}} [[File:Lafayette Bunnell 1880.jpg|thumb|left|alt=A middle-aged man with a graying beard is wearing a bow tie and suit jacket|ડો. લાફાયેત બન્નેલે ઉદ્યાન વિસ્તારમાં આવેલી ઘણી વિશેષતાઓનું નામકરણ કર્યું હતું, જેમાં યોસેમિટી ખીણપ્રદેશનો પણ સમાવેશ થાય છે. 1880ના પુસ્તક ડિસ્કવરી ઓફ ધ યોસેમિટીમાંથી ફોટો અને 1851નું ઇન્ડિયન યુદ્ધ, જે આ ઘટના તરફ દોરી ગયું]] આઠ ખાણીયાઓના જૂથે મે 1852માં યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં પ્રવેશ કર્યો અને તેમના પર તેનાયાના સૈનિકોએ કથિત હુમલો કર્યો, જેમાં બે ખાણીયાઓ માર્યા ગયા.{{sfn|Greene|1987|p=68}} નિયમિત લશ્કરી ટુકડીએ લેફ્ટનન્ટ ટ્રેડવેલ મૂરની આગેવાની હેઠળ વળતો હુમલો કરીને છ આહવાહનીચીઓને મારી નાંખ્યા, જે ગોરા લોકોના પહેરવેશમાં હતા.{{sfn|Greene|1987|p=68}} તેનાયાનું જૂથ ખીણપ્રદેશમાંથી ભાગી ગયું અને તેની માતૃ જાતિ મોનોમાં આશ્રય મેળવ્યો. 1853ના દાયકાના મધ્યભાગમાં આહવાહાનીચીઓ ખીણપ્રદેશમાં પાછા ફર્યા,{{sfn|Schaffer|1999|p=46}} પરંતુ તેમણે પછીથી તેમના ભૂતપૂર્વ યજમાનો સાથે દગો કરીને મોનો લોકો પરદેશી પશુપાલકો પાસેથી લઇ આવેલા ઘોડાઓને ચોરી લાવ્યા. સામે પક્ષે, મોનોએ આ ચોરી શોધી કાઢી અને તેનાયા સહિતના બાકી રહેલા અને આહવાહનીચીઓને મારી નાંખ્યા, તેનાયા લેકનું નામ મૃત્યુ પામેલા નેતાના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. વેર શમી ગયું અને 1850ના મધ્યભાગ સુધીમાં સ્થાનિક યુરોપિયન અમેરિકન રહેવાસીઓ યોસેમિટી વિસ્તારમાં હાલમાં પણ રહેતા મૂળ અમેરિકનો સાથે દોસ્તી વધારવા લાગ્યા. બટાલિયનના સભ્યઓએ બ્રિડાલ્વિલ મેડોવ ખાતે છાવણીમાં હતા ત્યારે આ ખીણપ્રદેશ માટેના નામના સૂચન કર્યા હતા. સેવેજની ટુકડી સાથે કંપની ફિઝિશિયન તરીકે જોડાયેલા ડો. લાફાયેત બન્નેલે યો-સેમ-ઇ-ટી નામ સૂચવ્યું, જે આસપાસના પ્રદેશોમાં વસેલા સીએરા મિવોક જાતિના લોકોને યોસેમિટી ખીણપ્રદેશના લોકો તેમને તે નામે બોલાવતા હોવાનો ભય હતો તેના પરથી સૂચવવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Bunnell">{{cite book|last=Bunnell|first=Lafayette|title=The Discovery of the Yosemite, and the Indian war of 1851, which led to that event |page=69–70|year=1911|url=http://www.yosemite.ca.us/library/discovery_of_the_yosemite/|publisher=G. W. Gerlicher|isbn=0836956214}}</ref> કેટલાક સ્થાનિક ભાષાના શબ્દો બોલી શકતા સેવેજે આ શબ્દને "ફૂલ-ગ્રોઉન ગ્રીઝલી બેર" તરીકે ભાષાંતર કર્યો.<ref name="Bunnell"></ref> શક્યતઃ સમાન શબ્દ ''યુઝુમતી'' અથવા ''યુહુમતી'' જેનો અર્થ થાય ગ્રીઝલી બેર પરથી ઉતરી આવેલો અથવા તેની સાથે મળતો આવતો આ શબ્દ સધર્ન સીએરા મિવોક શબ્દ ''યોહેમેટી'' છે, જેનો અર્થ થાય છે "તેઓ હત્યારા છે".{{sfn|Greene|1987|p=22}}<ref>{{cite journal|last=Beeler|first=Madison Scott|title=Yosemite and Tamalpais|journal=Names| volume=55|issue=3|pages=185–186|month=September | year=1955|url=http://www.yosemite.ca.us/library/origin_of_word_yosemite.html#beeler}}</ref> બન્નેલે આ પ્રવાસ દરમિયાન વિસ્તારની અનેક ભૌગોલિક વિશેષતાઓનું નામકરણ કર્યું. બન્નેલે આ પ્રવાસ અંગેના લેખનો મુસદ્દો તૈયાર કર્યો હતો, પરંતુ જ્યારે સાન ફ્રાન્સિસ્કોના વર્તમાનપત્રના પત્રકારે તેને ખીણપ્રદેશની દિવાલ 1,500 ફૂટ (460 મીટર) ઊંચી હોવાના તેના અંદાજને અડધો કરવાનું સૂચન કર્યું ત્યારે તેણે આ મુસદ્દાનો નાશ કર્યો, હકીકતમાં દિવાલની ઊંચાઈ બન્નેલાના અંદાજ કરતાં બમણી છે.{{sfn|Schaffer|1999|p=46}} યોસેમિટી ખીણપ્રદેશનું પ્રથમ પ્રકાશિત લખાણ લેફ્ટનેન્ટ ટ્રેડવેલ મૂરે જાન્યુઆરી 20, 1854માં ''મેરીપોસા ક્રોનિકલ'' માં પ્રકાશિત કર્યું હતું,{{sfn|Schaffer|1999|p=45}} જેણે ''યોસેમિટી'' ની આધુનિક જોડી સ્થાપિત કરી હતી. બન્નેલે તેને આશ્ચર્યચકિત કરી તેણી ખીણપ્રદેશની અસરને ''ધ ડિસ્કવરી ઓફ ધ યોસેમિટી'' માં શબ્દદેહ આપ્યો છે, જે 1892માં પ્રકાશિત થઈ હતી.<ref name="DisYos">{{cite book|first=Lafayette|last=Bunnell|title=The Discovery of the Yosemite|url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/consrv:@field(DOCID+@lit(amrvgvg20)):|publisher=F.H. Revell Company|year=1892|location=New York|edition=3rd|isbn=0836956214}}</ref> {{-}} ===કલાકારો, ફોટોગ્રાફર્સ અને પ્રથમ પ્રવાસીઓ=== 1855માં અડતાલીસ નોન-ઇન્ડિયન લોકોએ યોસેમિટી ખીણપ્રદેશની મુલાકાત લીધી, જેમાં સાન ફ્રાન્સિસ્કોના લેખક જેમ્સ મેસ હચિંગ્સ અને કલાકાર થોમસ એર્સનો સમાવેશ થતો હતો.{{sfn|Wuerthner|1994|pp=21–22}} [[File:Yosemite Falls by Thomas Ayres.jpg|upright|thumb|alt=High and thin waterfall sits above a shorter waterfall with trees in the foreground.|યોસેમિટી ધોધ, થોમ આયર દ્વારા કોલસા, સફેદ ચોક, કાગળ પર પેન્સિલ – 1855]] હચિંગ્સે તેમના અનુભવ અંગે એક લેખ લખ્યો જે જુલાઇ 12, 1855ના ''મેરીપોસા ગેઝેટ'' ના અંકમાં પ્રકાશિત થયો હતો અને એર્સના યોસેમિટી ધોધના સ્કેચ 1855ના પાછલા ગાળામાં પ્રકાશિત થયા; તેમાંથી ચાર ચિત્રોને જુલાઇ 1956ના અગ્રણી લેખ અને ''હચિંગ્સ ઇલસ્ટ્રેટેડ કેલિફોર્નિયા મેગેઝિન'' ના શરૂઆતના અંકમાં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા હતા.{{sfn|Schaffer|1999|p=47}} એર્સ 1856માં પાછા ફર્યા અને વિસ્તારના ઊંચાણ ધરાવતા ગ્રામ્ય પ્રદેશ ટ્યુમલ <span class="goog-gtc-fnr-highlight">મીડોવ્ઝ</span>ની મુલાકાત લીધી.{{sfn|Harris|1997|p=326}} તેમના ખૂબ વિસ્તારપૂર્વકની અતિશયોક્તિસભર કલાકૃતિઓ અને તેમના દ્વારા લખવામાં આવેલા અનુભવોને રાષ્ટ્રીય સ્તરે વિતરણ કરવામાં આવ્યા અને તેમની કલાકૃતિઓનું પ્રદર્શન ન્યૂ યોર્ક સીટીમાં યોજવામાં આવ્યું. કાર્લટન વોટકિન્સે તેમના{{convert|17|by|22|in|cm|abbr=on}} યોસેમિટી અંગેના અભિપ્રાયોને 1867ના પેરિસ ઇન્ટરનેશનલ એક્સ્પોઝીશનમાં રજૂ કર્યા હતા.{{sfn|NPS|1989|p=21}} હચિંગ્સે 1859માં યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં ફોટોગ્રાફર ચાર્લ્સ લીયેન્ડર વીડને સાથે લીધા; વીડે ખીણપ્રદેશની વિવિધ પાસાઓના ફોટોગ્રાફ્સ લીધા, જેને સાન ફ્રાન્સિસ્કો ખાતેના સપ્ટેમ્બર પ્રદર્શનમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા.{{sfn|Harris|1997|p=326}} હચિંગ્સે ઓક્ટોબર 1859થી માર્ચ 1860 સુધીમાં તેમના સામાયિકમાં "ધ ગ્રેટ યોસેમિટી વેલી"ના ચાર હપતા પ્રદર્શિત કર્યા અને આ લેખોનો સંગ્રહ તેમના ''સીન્સ ઓફ વન્ડર એન્ડ ક્યુરીયોસીટી ઇન કેલિફોર્નિયા'' માં પુનઃપ્રકાશિત કર્યા, જે 1870 સુધી પ્રિન્ટમાં રહ્યા.{{sfn|Schaffer|1999|p=47}}<ref>{{cite web|url=http://www.yosemite.ca.us/history/scenes_of_wonder_and_curiosity/|title=Scenes of Wonder and Curiosity in California|year=1862|first=James M.|last=Hutchings}}</ref> ફોટોગ્રાફર એન્સલ એડમ્સે 1916માં યોસેમિટીનો પ્રથમ પ્રવાસ ખેડ્યો; તેમના ખીણપ્રદેશના ફોટોગ્રાફ્સે તેમને 1920 અને 1930ના દાયકામાં પ્રસિદ્ધ બનાવી દીધા.{{sfn|Runte|1990|loc=Chapter 1}} એડમ્સે યોસેમિટીના તેમના મૂળ ફોટોગ્રાફ્સને વસીયતનામું કરીને યોસેમિટી પાર્ક એસોસિયેશનને આપ્યા અને મુલાકાતીઓ હજુ પણ મૂળ નેગેટીવ પરથી સીધી જ પ્રિન્ટ ખરીદી શકે છે. જે સ્ટુડિયોમાં આ પ્રિન્ટ વેચવામાં આવતી હતી તેની સ્થાપના 1902માં હેરી કેસી બેસ્ટે કરી હતી.<ref>{{cite journal|title=Celebrating Yosemite|last=Roney|first=Rob|url=http://www.nps.gov/archive/yose/nature/articles/anniversary.htm|newspaper=Yosemite Guide|volume=XXXI|issue=2|publisher=National Park Service|date=Summer/Fall 2002}}</ref> [[File:Pillsbury photo of Yosemite Valley.jpg|thumb|left|alt=A river with cliffs and a waterfall in the background.|યોસેમિટી ખીણપ્રદેશનો ફોટો, એસી પિલ્સબરી દ્વારા, સીર્કા 1898]] મિલ્ટન અને હ્યુસ્ટન મેને 1856માં સાઉથ ફોર્કથી મર્સિડ નદી સુધીનો યોસેમિટી ખીણપ્રદેશનો ટોલ રોડ શરૂ કર્યો.{{sfn|Schaffer|1999|p=47}} જ્યાં સુધી આ રોડ મેરીપોસા કાઉન્ટી સુધી લઈ આવવામાં આવ્યો અને તેનો ઉપયોગ વિનામૂલ્યે કરી શકાયો ત્યાં સુધી તેઓ પ્રતિ વ્યક્તિ બે ડોલરનો વધારે કહી શકાય તેવો ચાર્જ વસૂલતા હતા. 1856માં વસાહતી ગેલેન ક્લાર્કે મેરીપોસા ગ્રૂવ ઓફ જાયન્ટ સેક્વોઇઆ, સ્વદેશી લશ્કરી છાવણી, જે હવે ઉદ્યાનનો દક્ષિણપશ્ચિમ (નૈઋત્ય) ભાગ છે તેવા, વાવોના ખાતે શોધી કાઢ્યા.{{sfn|Schaffer|1999|p=47}} ક્લાર્કે મર્સિડ નદીના સાઉથ ફોર્ક પર વેવોના ખાતે યોસેમિટી ખીણપ્રદેશ તરફના વાહનવ્યવહાર પૂરો પાડવા માટે 1857માં પુલ બાંધ્યો અને મેન બંધુઓએ ખીણપ્રદેશમાં બાંધેલા રોડ પર મુસાફરો માટે વે સ્ટેશન પૂરું પાડ્યું.{{sfn|Schaffer|1999|pp=47–48}} સાદું રહેઠાણ, જે પાછળથી લોવર હોટેલ તરીકે ઓળખાયું, તુરંત જ પૂરું કરવામાં આવ્યું હતું; અપર હોટેલ, પછીથી હચિંગ્સ હાઉસ અને અંતે સિડર કોટેજ તરીકે ઓળખાતી, 1859માં ખોલવામાં આવી.{{sfn|Runte|1990|loc=Chapter 2}} મોટા વૃક્ષો ધરાવતા જંગલને નિહાળવા આવતા અને યોસેમિટી ખીણપ્રદેશ તરફ જતા પ્રવાસીઓને વધારે સારી સગવડ પૂરી પાડવા માટે 18798માં વધારે સારી વાવોના હોટેલ બાંધવામાં આવી.{{sfn|Greene|1987|p=54}} એરોન હરીસે યોસેમિટીમાં પ્રથમ કેમ્પગ્રાઉન્ડ વ્યવસાય 1876માં શરૂ કર્યો.{{sfn|Greene|1987|p=134}} ==સરકારી અનુદાન== ===સરકારી અનુદાનની રચના=== [[File:Frederick Law Olmstead.jpeg|thumb|alt=A man in oblique profile with a mustache is wearing a coat and hat looking toward the left.|આર્કિટેક્ટ ફ્રેડરિક લો ઓમસ્ટેડને યોસેમિટી કમિશનના ચેરમેન તરીકે નિમવામાં આવ્યા હતા.ફોટો સીર્કા 1860.]] અમેરિકન ગૃહ યુદ્ધ દરમિયાન યોસેમિટીની મુલાકાત અને રસ વધતો રહ્યો. યુનિટેરીયન મંત્રી થોમસ સ્ટાર કિંગે 1860માં ખીણપ્રદેશની મુલાકાત લીધી અને વસાહતી અને વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિઓની કેટલીક નકારાત્મક અસરો તેમણે આ વિસ્તારમાં જોઇ.{{sfn|Runte|1990|loc=Chapter 2}} કિંગે લખેલા છ પ્રવાસ વર્ણનો ''બોસ્ટન ઇવનિંગ ટ્રાન્સ્ક્રિપ્ટ'' માં 1860 અને 1861માં પ્રકાશિત થયા; કિંગ એવા પ્રથમ વ્યક્તિ બન્યા જેમણે યોસેમિટી ખાતે જાહેર ઉદ્યાન અંગેની માંગણીની રાષ્ટ્રીય સ્તરે નોંધ લીધી.{{sfn|NPS|1989|pp=21, 29, 115}} ઓલિવર વેન્ડેલ હોમ્સ અને જોહ્ન ગ્રીનલીફ વ્હિટીઅરે કિંગના પત્રો વાંચ્યા અને તેની પર ટીપ્પણી કરી અને લેન્ડસ્કેપ આર્કિટેક્ટ ફેડરિક લો ઓમ્સટેડ ચેતવણીના કારણે 1863માં યોસેમિટીની મુલાકાત લેવા માટે પ્રેરાયા.{{sfn|NPS|1989|pp=21, 29, 115}}{{sfn|Runte|1990|loc=Chapter 2}} કિંગ અને ઓમ્સટેડ દ્વારા ઊભા કરાયેલા દબાણ, કાર્લટન વોટકિન્સના ફોટોગ્રાફ અને 1863ના જીઓલોજીકલ સરવે ઓફ કેલિફોર્નિયાની જીઓલોજીકલ માહિતીએ કાયદા ઘડનારાઓને પગલાં લેવા પ્રેર્યા. કેલિફોર્નિયના સેનેટર જોહ્ન કોન્નેસે યોસેમિટી ખીણપ્રદેશ અને મેરીપોસા ગ્રૂવ ઓફ બીગ ટ્રીઝ કેલિફોર્નિયાને સોંપી દેવા માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ સેનેટમાં 1864માં ઉદ્યાન ખરડો રજૂ કર્યો.{{sfn|Wuerthner|1994|p=23}} આ ખરડો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોંગ્રેસના બંને ગૃહોમાં સરળતાથી પસાર કરવામાં આવ્યો અને પ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકને જૂન 30, 1864ના રોજ તેના પર હસ્તાક્ષર કર્યા.{{sfn|Runte|1990|loc=Chapter 2}} યોસેમિટી ગ્રાન્ટ, અત્યારે જે નામે ઓળખાય છે, કેલિફોર્નિયાને રાજ્ય ઉદ્યાન તરીકે "જાહેર ઉપયોગ, રીસોર્ટ અને મનોરંજન પ્રવૃત્તિઓ" માટે આપવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_yosemite/appendix_a.html|title=The Yosemite|last=Muir|first=John|chapter=Appendix A: Legislation About the Yosemite|year=1912|publisher=The Century Company|location=New York|id=LCCN 12011005}}</ref> ફેડરીક લો ઓમ્સટેડની અધ્યક્ષતા હેઠળના બોર્ડ ઓફ કમિશ્નર્સની રચના 1864માં અનુદાનના સંચાલન માટે કરવામાં આવી, પરંતુ તેની બેઠક 1866 સુધી મળી ન હતી.{{sfn|Runte|1990|loc=Chapter 2}} ===સરકારી અનુદાનનો વહીવટ=== કમિશને ગેલેન ક્લાર્કને અનુદાનના પ્રથમ સંરક્ષક તરીકે નિમણૂક આપી, પરંતુ ક્લાર્ક કે કમિશ્નર્સને વસાહતીઓને જગ્યા ખાલી કરાવવાની સત્તા ન હતી. કેલિફોર્નિયા જીઓલોજીકલ સરવેના પ્રથમ ડિરેક્ટર જોસિયાહ વ્હિટનીએ દુઃખ વ્યક્ત કર્યું કે યોસેમિટી ખીણપ્રદેશના હાલ પણ નાયગ્રા ધોધ જેવા થશે, જે દરેક પુલ, રસ્તા, કેડીઓ અને દર્શનીય સ્થળો પર ટોલ ટેક્સ સાથેનું પ્રવાસીઓને ફસાવવાનું સ્થળ બની ગયું હતું.{{sfn|Schaffer|1999|p=48}} [[File:Josiah whitney.jpg|thumb|left|upright|alt=Portrait of a middle-aged man with full beard and thinning hair is wearing a formal jacket.|પ્રસિદ્ધ ભૂસ્તરશાસ્ત્રી જોસિયન વ્હિટની, 1863.તેમને ભય હતો કે યોસેમિટીના હાલ પણ નાયગ્રા ધોધ જેવા થશે.]] હચિંગ્સે અને વસાહતીઓના નાના જૂથે ખીણપ્રદેશના {{convert|160|acres|ha}} વિસ્તાર પર કાનૂની રીતે વસાહત હક માંગ્યા.{{sfn|Schaffer|1999|p=49}} 1874માં હચિંગ્સ અને અન્ય ત્રણ લોકોના જમીન પરના હકને ગેરકાયદેસર ઠરાવવામાં આવ્યા અને રાજ્યના કાયદાએ વસાહતીઓને 60,000 ડોલરનું વળતર આપ્યું, જેમાંથી હચિંગ્સને 20,000 ડોલર મળ્યા, ત્યાં સુધી આ પ્રશ્ન વણઉકલ્યો રહ્યો હતો.<ref name="Hutchings1886">{{cite book|title=In the Heart of the Sierras: The Yo Semite Valley, both Historical and Descriptive; and Scenes by the Way|url=http://books.google.com/?id=n1tKAAAAYAAJ&dq=%2424000%20Hutchings%20Yosemite&pg=PP13#v=onepage&q|pages=162–163|last=Hutchings|first=J. M.|publisher=Pacific Press|location=Oakland, California|year=1886}}</ref> યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં પરિસ્થિત અને ઉદ્યાન સુધીની પહોંચ ધીરે-ધીરે સુધરવા લાગી. 1878માં ક્લાર્કે ખીણપ્રદેશમાં હીમનદીના કાંઠે જમા થતા કચરાની પાછળના કાદવને દૂર કરવા હીમનદીના કાંઠાને તોડવા માટે ડાયનામાઇટનો ઉપયોગ કર્યો.{{sfn|Harris|1997|p=326}} ફર્સ્ટ ટ્રાન્સકોન્ટિનેન્ટલ રેલરોડનું સેક્રેમેન્ટોથી સ્ટોકટોન પ્રથમ એક્સટેન્શન 1869માં પૂરું થતાં અને સેન્ટ્રલ પેસેફિક રેલરોડ 1872માં મર્સિડ પહોંચતાં પ્રવાસનમાં નોંધપાત્ર વધરો થયો.{{sfn|NPS|1989|p=57}} મર્સિડથી લાંબા અંતર સુધી ઘોડેસવારી પ્રવાસીઓ માટે અડચણ બની રહી. વધારે સારી સગવડ પૂરી પાડવા માટે 1870ના દાયકામાં ત્રણ સ્ટેજકોચ રોડનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, કૌલ્ટરવિલે રોડ (જૂન 1874), બીગ ઓક ફ્લેટ રોડ (જુલાઇ 1874) અને વાવોના રોડ (જુલાઇ 1875).{{sfn|Greene|1987|p=33}} ગ્લેસિયર પોઇન્ટ સુધીનો રોડ જ્હોન કાનવે દ્વારા 1882માં પૂરો કરવામાં આવ્યો હતો અને ધ ગ્રેટ સીએરા વેગન રોડ 1883માં ખોલવામાં આવ્યો હતો, જે મોનો ટ્રેઇલથી ટ્યુમલ મીડોવ્સને મોટાભાગે અનુસરતો હતો.{{sfn|NPS|1989|pp=57, 113}} 1880માં ક્લાર્ક અને પ્રવર્તમાન કમિશ્નરોને કેલિફોર્નિયા લેજિસ્લેચર દ્વારા દૂર કરવામાં આવ્યા અને હચિંગ્સ નવા સંરક્ષક બન્યા.{{sfn|Greene|1987|p=33}} હચિંગ્સનું સ્થાન 1884માં ડબલ્યુ ઇ ડેનિસને લીધું.{{sfn|Greene|1987|p=200}} ક્લાર્કને ફરીથી ગાર્ડિયન તરીકે 1889માં નિમવામાં આવ્યા અને તે 1896માં નિવૃત્ત થયા.{{sfn|Greene|1987|p=230}} 1990માં ઓલિવર લિપ્પિનકોટ યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં ઓટોમોબાઇલ ચલાવનારા પ્રથમ વ્યક્તિ બન્યા.{{sfn|NPS|1989|p=59}} યોસેમિટી વેલી રેલરોડ, હુલામણા નામ તરીકે ધ શોર્ટ લાઇન ટુ પેરેડાઇઝ (સ્વર્ગનો ટૂંકો રસ્તો), નજીકના એલ પોર્ટલ, કેલિફોર્નિયા ખાતે 1907માં આવી.{{sfn|NPS|1989|p=112}} અસંખ્ય ચઢાણો અને ઘોડેસવારીના રસ્તાઓ દૂર કરવામાં આવ્યા, જેમાં મેરીપોસા ગ્રૂવમાંથી પસાર થતી કેડીનો પણ સમાવેશ થતો હતો. ===સવલતો (કન્સેસરીઝ)=== [[File:Mother Curry in front of Camp Curry.jpeg|thumb|upright|alt=Woman in a dress in front of a sign above a road made of wood lettering. The sign reads "Camp Curry" and trees are in the background.|મધર કરી કેમ્પ કરી સામે, સીર્કા 1900.]] યોસેમિટીની પ્રથમ સવલત 1884માં શરૂ થઈ જ્યારે શ્રીમાન અને શ્રીમતિ જ્હોન ડેગ્નને બેકરી અને દુકાન શરૂ કરી.{{sfn|NPS|1989|p=58}} ડેસમંડ પાર્ક સર્વિસ કંપનીને 1916માં વીસ વર્ષની રાહત આપવામાં આવી; કંપનીએ હોટેલ, દુકાનો, કેમ્પ, ડેરી, ગેરેજ અને અન્ય પાર્ક સેવાઓ ખરીદી કે બાંધી.{{sfn|Greene|1987|p=360}} ડેસમંડે તેનું નામ બદલીને 1917માં યોસેમિટી નેશનલ પાર્ક કંપની રાખ્યું અને તેને 1920માં માન્યતા આપવામાં આવી.{{sfn|Greene|1987|pp=362, 364}} કરી કંપનીનો પ્રારંભ 1899માં ડેવિડ અને જેની કરીએ કર્યો; યુગલે કેમ્પ કરીની પણ સ્થાપના કરી જે હાલમાં કરી વિલેજ તરીકે ઓળખાય છે.{{sfn|Wuerthner|1994|p=40}} કરીએ આ વિસ્તારમાં સવલત આપવાની કામગીરી અને વિકાસ કરવા માટે અચકાતા ઉદ્યાન નિરીક્ષકોને રાજી કરવા દબાણ ઊભું કર્યું. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન સેવાના વહિવટકારોને લાગ્યું કે દરેક રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં સવલતોની સંખ્યાને મર્યાદિત રાખવાનો વિચાર નાણાકીય રીતે વધારે યોગ્ય છે. કરી કંપની અને તેના હરીફ યોસેમિટી નેશનલ પાર્ક કંપનીને 1925માં મર્જ થઈને યોસેમિટી પાર્ક એન્ડ કરી કંપની (વાયપીએન્ડસીસી (YP&amp;CC)) રચવાની ફરજ પડી.{{sfn|Greene|1987|p=387}} ==રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન== ===જ્હોન મૂરનો પ્રભાવ=== માર્ચ 1868માં કેલિફોર્નિયામાં તેમના આગમન પછી તુરંત જ જ્હાન મૂર યોસેમિટી વિસ્તારની મુલાકાતે નીકળી પડ્યા,{{sfn|Wuerthner|1994|p=27}} જ્યાં તેમને સ્થાનિક રેન્ચર પેટ ડેલનેયની માલિકીનાં ઘેટાંઓની સંભાળ રાખવાનું કામ મળ્યું. મૂરની નોકરીએ તેમને આ વિસ્તારના છોડ, પત્થરો અને પ્રાણીઓનો અભ્યાસ કરવાની તક પૂરી પાડી,{{sfn|Wuerthner|1994|p=27}} તેમના નિદર્શનોને આલેખતા લેખો અને વૈજ્ઞાનિક પેપરોએ તેમને આ વિસ્તાર લોકપ્રિય બનાવવામાં અને તેમાં રસ વધારવામાં ખૂબ મોટો ફાળો આપ્યો. યોસેમિટી ખીણપ્રદેશના મહત્વના ભૂમિસ્વરૂપો વિશાળ આલ્પાઇન હિમશિખરોના બનેલા છે તેવા મત વ્યક્ત કરનારા પ્રથમ લોકોમાં મૂર સ્થાન ધરાવતા હતા, જે મૂરને બિન-વ્યાવસાયિક ગણનારા જોસિયાહ વ્હિટની જેવા પ્રસિદ્ધ વૈજ્ઞાનિકોના મતથી બિલકુલ વિપરિત મત હતો.{{sfn|Schaffer|1999|p=49}} જંગલમાં વધારે પડતા ચરાણ, જાયન્ટ સેક્વોઇયાના કપાવવાથી અને અન્ય નુકશાનથી મૂરે તેમની ભૂમિકા વિસ્તારના પ્રમોટર અને વૈજ્ઞાનિકમાંથી વધારે રક્ષણની માંગણીના ભલામણકર્તા તરીકેની કરી.{{sfn|Wuerthner|1994|p=29}} તેમણે ઘણાં પ્રભાવશાળી લોકોને આ વિસ્તારમાં તેમની સાથે કેમ્પ કરવા મનાવ્યા, જેમાં 1871માં આવેલા રાલ્ફ વેલ્ડો ઇમર્સનનો પણ સમાવેશ થાય છે.{{sfn|Harris|1997|p=327}} મૂરે તેમના મહેમાનોને એ સમજાવવાના પ્રયાસ કર્યા કે સમગ્ર વિસ્તાર સંઘીય સંરક્ષણમાં સમાવી લેવો જોઇએ. 1880ના દાયકા સુધીના કોઇપણ મહેમાને મૂરની લડત અંગે કાંઇ ખાસ કર્યું નહીં, સિવાય કે ''સેન્ચ્યુરી મેગેઝિન'' ના તંત્રી રોબર્ટ અન્ડરવૂડ જ્હોનસન. જ્હોનસનના માધ્યમથી, મૂરે તેમના લખાણો માટે રાષ્ટ્રીય વાચકવર્ગ અને ખૂબ જ ઉત્સાહિત તથા વિચક્ષણ કોંગ્રેસેશનલ લોબિઇસ્ટ મેળવ્યા.{{sfn|Schaffer|1999|p=50}} ઓક્ટોબર 1,1890ના દિવસે ખીણપ્રદેશની બહારનો વિસ્તાર અને સેક્વોઇઆ ગ્રૂવને યોસેમિટી એક્ટ હેઠળ સર્વાનુમતે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં સમાવી લઇને મૂરની ઇચ્છાને આંશિક રીતે માન્ય રાખવામાં આવી.{{sfn|Greene|1987|p=590}} આ કાયદાએ "આ સંરક્ષિત વિસ્તારમાં તમામ લાકડા, ખનિજ અનામતો, કુદરતી વિચિત્રતાઓ અથવા આશ્ચર્યોને કોઇ પણ પ્રકારના નુકસાન સામે રક્ષણ પૂરું પાડ્યું અને તેમને કુદરતી સ્થિતિમાં જાળવી રાખવાની જોગવાઈ કરી અને માછલીઓ અને ગેમના હેતુવિહિન નાશ અને વેચાણ અથવા નફાના હેતુ માટે તેમને પકડવા કે નાશ કરવા સામે પ્રતિબંધ લગાવ્યો".{{sfn|Greene|1987|p=591}} યોસેમિટી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં બે નદીઓના પ્રવાહના ઉપરવાસના સમગ્ર વહેણને સમાવી લેવામાં આવ્યું. પ્રવાહનું સંરક્ષણ મૂર માટે મહત્વનું હતું, જેમણે કહ્યું હતું કે, "તમે સીએરાન ફુવારાઓને બચાવ્યા વિના યોસેમિટી ખીણપ્રદેશને બચાવી શકો નહીં."{{sfn|NPS|1989|p=21}} કેલિફોર્નિયા રાજ્યએ યોસેમિટી ખીણપ્રદેશ અને મેરીપોસા ગ્રૂવ ઓફ બીગ ટ્રીઝ પરનું નિયંત્રણ જાળવી રાખ્યું. ખીણપ્રદેશ અને ગ્રૂને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં તબદિલ કરવા માટે દબાણ ઊભું કરવા મૂર અને બીજા 181 લોકોએ સાથે મળીને 1892માં સીએરા ક્લબની સ્થાપના કરી.{{sfn|NPS|1989|p=58}} ===લશ્કરી વહીવટ=== તેની પહેલાં યલોસ્ટોન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની જેમ યોસેમિટી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો વહીવટ પણ પહેલાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આર્મીના વિવિધ એકમો દ્વારા કરવામાં આવતો હતો. કેપ્ટન અબ્રામ વૂડે ચોથી કેવેલરી રેજીમેન્ટને નવા ઉદ્યાનમાં મે 19, 1891ના રોજ દોરી જઈને વાવોના ખાતે કેમ્પ એઇ વૂડ (જે હાલમાં વાવોના કેમ્પગ્રાઉન્ડ તરીકે ઓળખાય છે) સ્થાપ્યો.{{sfn|Runte|1990|loc=Chapter 5}} દરેક ઉનાળામાં, 150 ઘોડેસવારો ઉદ્યાનમાં પેટ્રોલિંગ કરવા માટે સાન ફ્રાન્સિસ્કોના પ્રેસિડિઓ સુધી જાય છે. લગભગ 100,000 ઘેટાઓને દર વર્ષે ઊંચાણવાળા જંગોલોમાં ગેરકાયદેસર રીતે ઘૂસાડવામાં આવે છે.{{sfn|Schaffer|1999|p=50}} આર્મી પાસે આ ગોવાળિયાઓની કાયદેસર રીતે ધરપકડ કરવાની સત્તાનો અભાવ હતો, પરંતુ તેના બદલે તેમને તેમના ટોળાંમાંથી અનેક દિવસો સુધી દૂર રાખવામાં આવતા, જેના કારણે ઘેટાંઓ વધારે જોખમમાં મૂકાતા. 1890ના દાયકાના પાછલા વર્ષોમાં ચરાણની સમસ્યા ખાસ રહી ન હતી, પરંતુ ઓછામાં ઓછા એક ગોવાળિયાએ 1920ના દાયકા સુધી ઉદ્યાનમાં તેનાં ઘેટાં ચરાવવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું.{{sfn|Schaffer|1999|p=51}} લશ્કરે શિકાર પર નિયંત્રણ રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો. મોટા પ્રમાણમાં ગેમ અને માછલીઓને મારી નાંખવામાં આવતી હોવાનું ધ્યાનમાં આવ્યા બાદ 1896માં કાર્યકારી સુપરિટેન્ડેન્ટ કર્નલ એસબીએમ યંગે શસ્ત્રો માટેની પરવાનગી આપવાનું બંધ કર્યું.{{sfn|Greene|1987|p=242}} 21મી સદીમાં શિકારનો પ્રશ્ન ચાલુ રહ્યો.<ref>{{cite web|title=Yosemite National Park Cautions Poachers|url=http://www.nps.gov/yose/parknews/poachers.htm|date=October 14, 2008 | publisher=National Park Service| access-date=April 18, 2010}}</ref> ઉદ્યાનમાં લશ્કરના વહિવટનો 1914માં અંત આવ્યો.{{sfn|Runte|1990|loc=Chapter 7}} ગેલેન ક્લાર્ક રાજ્ય સરકારના અનુદાનના સંરક્ષક તરીકે 1896માં નિવૃત્ત થઈને યોસેમિટી ખીણપ્રદેશ અને મેરીપોસા ગ્રૂવ ઓફ બીગ ટ્રીઝ બિનકાર્યક્ષમ નેતાગીરી હેઠળ છોડી ગયા.{{sfn|Schaffer|1999|p=51}} રાજ્ય સરકારના અનુદાન અંગેના પહેલેથી અસ્તિત્વ ધરાવતા પ્રશ્નો વધારે વિકટ બન્યા અને નવી સમસ્યાઓ સામે આવી, પરંતુ અશ્વદળ આ પરિસ્થિત પર નજર રાખી શક્યું નહીં. મૂર અને સીએરા ક્લબે સરકાર અને પ્રભાવશાળી લોકો પર એકરૂપતા ધરાવતા યોસેમિટી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનના સર્જન માટેનું દબાણ ચાલુ રાખ્યું. દૂરના વિસ્તારોની પહોંચ વધારે સરળ બનાવવાના હેતુથી સીએરા ક્લબે 1901માં યોસેમિટીની વાર્ષિક યાત્રા શરૂ કરી.{{sfn|Greene|1987|p=160}} ===સંયુક્ત રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન=== [[File:Muir and Roosevelt restored.jpg|upright|thumb|alt=Two men stand at a precipice overlooking a valley that has a waterfall in the background.|થીઓડર રૂઝવેલ્ટ અને જ્હોન મૂર 1903માં ગ્લેશિયર પોઇન્ટ ખાતે]] અમેરિકન પ્રમુખ થીયોડર રૂઝવેલ્ટે મે 1903માં ગ્લેશિયર પોઇન્ટ પાસે જ્હોન મૂર સાથે ત્રણ દિવસ રોકાણ કર્યું.<ref>{{cite book|title=A Passion for Nature: The Life of John Muir| last=Worster|first=Donald|page=366|url=http://books.google.com/?id=AZjpgawN4iQC&dq|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=0195166825}}</ref> આ યાત્રા દરમિયાન મૂરે રૂઝવેલ્ટને ખીણપ્રદેશ અને જંગલોને કેલિફોર્નિયા પાસેથી લઈને સંઘીય સરકારને તેનું નિયંત્રણ મેળવવા સંમત કર્યા. જૂન 11, 1906માં રૂઝવેલ્ટે આ બાબતને અમલમાં મૂકતા ખરડા પર હસ્તાક્ષર કર્યા અને સુપરિટેન્ડેન્ટના વડામથકને વાવોનાથી યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં ખસેડવામાં આવ્યું.{{sfn|Greene|1987|p=261}} આ આયોજન અંગે કોંગ્રેસ અને કેલિફોર્નિયા રાજ્યની મંજૂરી મેળવવા માટે ઉદ્યાનનું કદ {{convert|500|sqmi|sqkm}} કરતાં વધારે ઘટાડી દેવામાં આવ્યું,{{sfn|Kiver|1999|p=216}} જેમાંથી ડેવિલ્સ પોસ્ટપાઇલ અને મુખ્ય વન્યજીવ રહેઠાણોને બાદ રાખવામાં આવ્યા. વાવોનાના આસપાસના પ્રદેશોમાં લાકડા કાપવાનું શરૂ થતાં ઉદ્યાનનું કદ ફરીથી 1906માં ઘટાડવામાં આવ્યું.{{sfn|Wuerthner|1994|p=35}} કાર્યકારી સુપરિટેન્ડેન્ટ મેજર એચસી બેનસને 1908માં જણાવ્યું કે, "ગેમની સંખ્યામાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. ઉદ્યાનના કદમાં થતો દરેક ઘટાડો ગેમના શિયાળુ રહેણાંકના હિસ્સામાં ઘટાડો કરે છે."{{sfn|Wuerthner|1994|p=35}} વિવિધ પ્રકારના ફેરફારોના કારણે ઉદ્યાનનું કદ તેના મૂળ કદ કરતાં માત્ર બે તૃતિયાંશ ભાગનું થઈ ગયું.{{sfn|Wuerthner|1994|p=35}} સંઘીય સરકારે 1930માં જમીન ખરીદીને અને ઉદ્યોગપતિ જ્હોન ડી રોકફેલર દ્વારા આપવામાં આવેલા ભંડોળનો ઉપયોગ કરીને ટ્યુમલ અને મર્સિડ વચ્ચે આશરે {{convert|12000|acres|ha}} જેટલાં રાક્ષસી કદના જંગલોનો ઉદ્યાનમાં ઉમેરો કર્યો.{{sfn|Wuerthner|1994|p=35}} વાવોના પાસે વધુ {{convert|8765|acres|ha}} જેટલા 1932માં ઉમેરવામાં આવ્યા. રોકફેલરે ખરીદેલી જગ્યાની નજીક આવેલી કાર્લ ઇન ટ્રેક્ટની જગ્યા 1937 અને 1939માં ખરીદવામાં આવી.{{sfn|Wuerthner|1994|p=35}} ===હેચ હેચી ખીણપ્રદેશ અંગેનો સંઘર્ષ=== સાન ફ્રાન્સિસ્કો મેયર જેમ્સ ડી ફેલને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં આવેલા યોસેમિટી ખીણપ્રદેશની ઉત્તરે રહેલી હેચ હેચી વેલીનો ઊંડાણપૂર્વકનો અભ્યાસ હાથ ધરવા માટે 1900માં યુએસજીએસ એન્જિનિયર જોસેફ બી લિપ્પિનકોટને કામગીરી સોંપી.<ref name="Starr">{{cite book|last=Starr| first=Kevin|title=Endangered Dreams: The Great Depression in California| year= 1996 | publisher= Oxford University Press | location = Oxford | page=277 |url=http://books.google.com/?id=7GvgN0y7yI4C&lpg=PA277&dq=Yosemite%20Phelan%20Lippincott&pg=PP1#v=onepage&q=Yosemite%20Phelan%20Lippincott|isbn=9780195118025}}</ref> તેમના અહેવાલે જણાવ્યું કે શહેર માટે પીવાના પાણીનું જળાશય બનાવવા માટે હેચ હેચી ખીણપ્રદેશમાં ટ્યુમલ નદી પરનો બંધ શ્રેષ્ઠ પસંદગી છે. ટ્યુમલ નદીના પાણીના હક અને હેચ હેચી ખાતે જળાશય બાંધવાના હક અને લેક એલનોરના હકની માંગણી ફેલન વતીથી લિપ્પિનકોટે 1901માં કરી.<ref name="Starr"></ref> ઇન્ટેરીઓરના સેક્રેટરી એથન એલ હિચકોકે આ વિનંતીઓ 1903 સુધીમાં ઠુકરાવી દીધી, જેમને એવું લાગ્યું હતું કે આ અરજી "જાહેર હિતમાં ન હતી."{{sfn|Wuerthner|1994|p=35}} [[File:Hetch Hetchy Valley.jpg|thumb|left|alt=High cliffs bound a valley with meandering stream in it. One of the cliffs has a waterfall and another cliff is much larger than the others.|હેચ હેચી વેલી બંધ બન્યા પહેલાં.ઇસાઇયાહ વેસ્ટ ટેબરનો આ ફોટોગ્રાફ સીએરા ક્લબ બુલેટીનમાં 1908માં પ્રકાશિત થયો હતો. ]] 1906ના સાન ફ્રાન્સિસ્કોના ભૂકંપે આ સંતુલન શહેરની તરફેણમાં નમાવતાં બંધ બાંધવાના હક આપવામાં આવ્યા. હેચ હેચીના હક સાન ફ્રાન્સિસ્કો શહેરને 1908માં ઇન્ટેરીઓરના સેક્રેટરી જેમ્સ રૂડોલ્ફ ગેરફિલ્ડે આપ્યા, જેમણે લખ્યું કે, "પાણી અને ઉપલબ્ઘ બેઝિનના સંગ્રહને ઉપયોગમાં લેવાનો સૌથી ઉત્તમ માર્ગ સ્થાનિક ઉપયોગ છે."{{sfn|Wuerthner|1994|p=35}} રાષ્ટ્રીય સ્તરે પબ્લિસીટી પામેલી બંધ અંગેની લડાઇનો પ્રારંભ થયો; મૂર જેવા સંરક્ષકવાદીઓ જંગલી વિસ્તારોને જંગલી રહેવા દેવા માંગતા હતા અને જીફોર્ડ પિન્ચોટ જેવા રૂઢીવાદીઓ જંગલી વિસ્તારોને માનવજાતની ભલાઇ માટે ઉપયોગમાં લેવા માંગતા હતા. રોબર્ટ અન્ડરવૂડ જ્હોનસન અને સીએસા ક્લબે ખીણપ્રદેશને પૂરથી બચાવવા માટે આ લડતમાં ભાગ લીધો. મૂરે લખ્યું કે, "ડેમ હેચ હેચી! ઉપરાંત પાણીની ટાંકી માટેના ડેમ કે લોકોના કેથેડ્રલ્સ અને ચર્ચ, માણસના હૃદય કરતાં વધારે પવિત્ર મંદિર એક પણ નથી."{{sfn|Wuerthner|1994|p=36}} યુ. એસ. ફોરેસ્ટ સર્વિસના ડિરેક્ટર પિન્ચોટે તેના નજીકના મિત્ર રૂઝવેલ્ટને લખ્યું કે, "આનો શક્ય તેટલો સૌથી વધુ ઉપયોગ વિશાળ વસતિ ધરાવતા વિસ્તારને પીવાનું ચોખ્ખું પાણી પૂરું પાડવું એ જ છે."{{sfn|Wuerthner|1994|p=36}} રૂઝવેલ્ટના અનુગામી, વૂડ્રોવ વિલ્સને રેકર એક્ટ પર હસ્તાક્ષર કરીને ડિસેમ્બર 13, 1913ના રોજ તેને કાયદો બનાવ્યો, જેણે બંધ બાંધવાની સત્તા આપી.{{sfn|Schaffer|1999|p=51}}{{sfn|Wuerthner|1994|p=37}} 1923માં ઓ'શૌગનેસી ડેમની પાછળ ખીણપ્રદેશમાં પૂર આવતાં હેચ હેચી જળાશય મોટું બન્યું.{{sfn|Harris|1997|p=327}} રેકર એક્ટે પણ શહેરને લેક એલનોર અને ચેરી લેક, બંને ઉદ્યાનમાં હેચ હેચીથી ઇશાનમાં આવેલા, સરોવરોમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવાના હક આપ્યા.<ref>{{cite book|page=132|title=Transactions of the American Society of Civil Engineers|volume=80|year=1916|location=New York|publisher=American Society of Civil Engineers|url=http://books.google.com/?id=HODVAAAAMAAJ&dq=%22Lake%20Eleanor%22%201918%20%22Raker%20Act%3A&pg=PP7#v=onepage&q=%22Lake%20Eleanor%22%201918%20%22Raker%20Act:|author1=Engineers, American Society of Civil}}</ref> મૃત્યુના થોડા સમય પહેલાં મૂરે આશા વ્યક્ત કરી હતી કે, "રેકર એક્ટમાંથી કેટલાક વળતર સ્વરૂપની વસ્તુઓ પણ આવવી જોઈએ."{{sfn|Schaffer|1999|p=52}} બંધ અંગેની લડતે તેને રાષ્ટ્રીય સ્તરે લોકપ્રિય બનાવીને તેના બચાવની લડતને વધારે મજબૂત બનાવી. ===રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન સેવા=== યોસેમિટી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો વહિવટ 1916માં નવી રચાયેલી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન સેવાને તબદિલ કરવામાં આવ્યો, જ્યારે ડબલ્યુ બી લૂઇસને ઉદ્યાનના સુપરીટેન્ડેન્ટ તરીકે નિમવામાં આવ્યા. ટ્યુમલ મીડોવ્ઝ લોજ અને ટીઓગા પાસ રોડની સાથે સાથે તેનાયા અને મર્સેડ લેક્સ ખાતેના કેમ્પગ્રાઉન્ડ્સનું કામકાજ આ જ વર્ષે પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું, તે ઉનાળુ ઋતુમાં ટીઓગા રોડનો ઉપયોગ કરીને છસો જેટલા વાહનો ઉદ્યાનના પૂર્વ વિસ્તારમાં પ્રવેશ્યા.{{sfn|Schaffer|1999|p=52}} ઓલ વેધર હાઇવે (બારમાસી હાઇવે) (હાલનો સ્ટેટ રૂટ 140) 1926માં ખૂલ્યો, જેનાથી સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન પ્રવાસીઓની મુલાકાત ચાલુ રહે અને પૂરવઠાની સામાન્ય સ્થિતિ જળવાઈ રહેવા લાગી.{{sfn|NPS|1989|p=113}} {{convert|0.8|mi|km|adj=on}}-લાંબી વાવોના ટનલ 1933માં પૂરી થવાથી વાવોનાથી યોસેમિટી ખીણપ્રદેશ સુધીના પ્રવાસના સમયમાં ઘણો જ ઘટાડો થયો.{{sfn|Greene|1987|p=117}} પ્રસિદ્ધ ટનલ વ્યૂ ટનલથી ખીણપ્રદેશની બાજુએ છે અને ઓલ્ડ ઇન્સ્પિરેશન પોઇન્ટ તેની ઉપર આવેલો છે. પૂર, ચાલવાની અને ખનિજોની ઉત્ખનન પ્રવૃત્તિઓમાં ઘટાડા અને વાહનો તથા બસના ઉપયોગમાં થયેલા તીવ્ર વધારાએ 1945માં યોસેમિટી વેલી રેલવેને બિનઉપયોગી બનાવી દીધી.{{sfn|Greene|1987|p=527}} વર્તમાન ટીઓગા રોડ, હવે જે કેલિફોર્નિયા સ્ટેટ રૂટ 120નો ભાગ છે, તેનું લોકાર્પણ 1961માં કરવામાં આવ્યું હતું.{{sfn|Greene|1987|p=52}} [[File:Yosemite - Ahwahnee Hotel.jpg|thumb|alt=A multi-story building with a wood and stone exterior is in the midground, a tree is in the foreground and high cliffs in the background. Snow is on the ground.|આહવાહની હોટેલ, 2006]] યોસેમિટીમાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન માટેના અભ્યાસ કાર્યક્રમો અને સેવાઓનો પાયો હેરોલ્ડ સી બ્રિન્ટ અને લોય હોમ્સ મિલર દ્વારા 1920માં નાંખવામાં આવ્યો.{{sfn|Greene|1987|p=352}} અન્સલ એફહોલ 1921માં પ્રથમ ઉદ્યાન પ્રકૃતિવાદી બન્યા અને આ ભૂમિકા તેમણે બે વર્ષ સુધી નિભાવી.{{sfn|Greene|1987|p=353}} હોલનો વિચાર પાર્ક મ્યુઝિયમ એક્ટ અમલમાં લાવવાનો હતો કારણ કે ઇન્ટરપ્રિટીવ પ્રોગ્રામ્સ માટેનું જાહેર સંપર્ક કેન્દ્ર અમેરિકા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે બીજા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોમાં અનુસરવામાં આવ્યું હતું. યોસેમિટી મ્યુઝિયમ, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તંત્રમાં પ્રથમ કાયમી સંગ્રહાલય, 1926માં પૂર્ણ થયું.{{sfn|NPS|1989|p=117}} યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં ધ આહવાહની હોટેલ રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક સ્થાન છે. 1927માં નિર્માણ પામેલી{{sfn|NPS|1989|p=118}} આ વૈભવી હોટેલ આર્કિટેક્ટ ગિલબર્ટ સ્ટેનલી અન્ડરવૂડે ડિઝાઇન કરીને નેટીવ અમેરિકન (મૂળ અમેરિકન) પ્રણાલીઓનો ઉપયોગ કરીને શણગારવામાં આવી છે.{{sfn|NPS|1989|p=118}} ઘણાં વર્ષો સુધી આ હોટેલે અન્સલ એડમ્સેના સર્જનોના વાર્ષિક પ્રદર્શનની યજમાની કરી હતી. [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] સમયે તેનો ઉપયોગ સૈનિકોના પુનર્વસન માટે કરવામાં આવ્યો હતો. ===પુનઃસ્થાપન અને જાળવણી=== યોસેમિટી ખીણપ્રદેશ 1937, 1950, 1955 અને 1997માં પૂરથી ઘેરાઈ ગયો.<ref name="NPSwater">[http://www.nps.gov/archive/yose/nature/water.htm યોસેમિટી નેશનલ પાર્ક: વોટર ઓવરવ્યૂ], રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન સેવા. સુધારો, 4 જાન્યુઆરી, 2007</ref> યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં પોહોનો બ્રિજ માપણી કેન્દ્ર પર કરવામાં આવેલી માપણી અનુસાર પૂરના પાણીના પ્રવાહનો દર 22,000થી 25,000 ક્યુબિક ફૂટ (620થી 700 મીટર³) પ્રતિ સકેન્ડ હતો.<ref name="NPSwater"></ref> જૂના યોસેમિટી ગામના લગભગ તમામ માળખાઓ, સિવાય કે મંદિરો, કાંતો વાવોનાના પાયોનિયર યોસેમિટી હિસ્ટરી કેન્દ્ર ખાતે ખસેડી લેવામાં આવ્યા હતા અથવા તો 1950 અને 1960ના દાયકામાં ધ્વસ્ત થઈ ગયા હતા.<ref name="PioneerHistory">{{cite web|url=http://www.yosemite.ca.us/pioneer-yosemite-history-center/introduction.html|title=Pioneer Yosemite History Center Online|access-date=May 9, 2010|year=2005|last=Anderson|first=Dan E.|publisher=Yosemite Online}}</ref> ઉદ્યાન ખાતેના અન્ય માળખાઓને પણ ઐતિહાસિક કેન્દ્ર ખાતે ખસેડવામાં આવ્યા હતા. યોસેમિટી ખીણપ્રદેશનું સૌથી જૂનું મકાન સિડર કોટેજ પૂરની અસર પામ્યું ન હતું છતાં પણ અન્ય મકાનો સાથે 1941માં ધ્વસ્ત થઈ ગયું હતું.{{sfn|Greene|1987|pp=479, 483, 595}} ઐતિહાસિક જાળવણી પર ઓછું ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું, કુદરતી ચીજોની પુનઃસ્થાપન અને જાળવણીને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવ્યું હોય તેમ લાગતું હતું.{{sfn|Greene|1987|p=483}} વાઇલ્ડરનેસ પ્રીઝર્વેશન એક્ટ 1964ના માધ્યમથી કોંગ્રેસે ઉદ્યાનનો 89 ટકા હિસ્સો ઉચ્ચ સુરક્ષિત જંગલી વિસ્તાર તરીકે જાહેર કર્યો.{{sfn|Orsi|1993|p=8}} કોઇ રોડ, વાહનો (સિવાય કે બચાવ માટે હેલિકોપ્ટર્સ અને અન્ય આકસ્મિક મદદ માટેના વાહનો) અથવા અન્ય વિકાસને ટ્રેઇલ જાળવણીથી આગળ આ વિસ્તારમાં અનુમતિ આપવામાં આવતી ન હતી. આ કાયદાએ યોસેમિટી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની બાજુમાં અન્સેલ એડમ્સ વાઇલ્ડરનેસ અને જ્હોન મૂર વાઇલ્ડરનેસનું પણ સર્જન કર્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.fs.fed.us/r5/inyo/recreation/wild/index.shtml|title=Recreational Activities – Wilderness (Inyo National Forest)|publisher=USDA Forest Service|access-date=April 18, 2010}}</ref> આ સુરક્ષિત વિસ્તારોમાં 1906માં રાજ્ય સરકારના અનુદાન સાથે એકરૂપતા આપવામાં આવી તે પહેલાં પાર્કમાંથી દૂર કરવામાં આવેલા પ્રદેશોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. ''યોસેમિટી ફાયરફોલ'', જેમાં ગ્લેશિયર પોઇન્ટથી સળગતા કોલસા ગબડાવીને અદભૂત નજારો તૈયાર કરવામાં આવતો હતો, 1968માં અંત પામ્યો કારણ કે તે ઉદ્યાનના મૂલ્યોને અનુરૂપ ન હોવાનું માનવામાં આવતું હતું.{{sfn|Greene|1987|p=435}} આ ફાયરફોલ 1870ના દાયકામાં ક્વચિત જ હાથ ધરાતો હતો અને કેમ્પ કરીની સ્થાપના સાથે તે રાત્રિ પરંપરા બન્યો હતો.{{sfn|Greene|1987|p=131}} ===1960ના દાયકાના પાછલા વર્ષોથી=== રેન્જરોએ સ્ટોનમેન મેડોવમાં ગેરકાયદેસર છાવણી નાંખેલા પ્રવાસીઓને જગ્યા ખાલી કરાવવાનો પ્રયાસ કરતાં 1970ના ઉનાળામાં મોટી સંખ્યામાં યુવાનો ઉદ્યાનમાં એકઠા થતાં ચોથી જુલાઇએ પ્રસરેલા રમખાણોને કારણે યોસેમિટીમાં અમેરિકન સમાજમાં બહોળા તણાવની સ્થિતિ પેદા થઈ.<ref>{{cite book|title=Our national parks and the search for sustainability|last=O'Brien|first=Bob R.|page=175|url=http://books.google.com/?id=ZmYB3CfQA70C&lpg=PA176&dq=Stoneman%201970%20riot&pg=PP1#v=onepage&q=Stoneman%201970%20riot|year=1999|publisher=University of Texas Press|isbn=9780292760509}}</ref> તોફાનીઓએ રક્ષકો પર પત્થરથી હુમલો કર્યો અને ઘોડેસ્વાર રક્ષકોને નીચે પાડ્યા. કાયદાની પરિસ્થિતિની સ્થાપના માટે નેશનલ ગાર્ડને બાલોવવામાં આવ્યા હતા. યોસેમિટી પાર્ક એન્ડ કરી કંપની 1973માં મ્યુઝિક કોર્પોરેશન ઓફ અમેરિકા (એમસીએ (MCA)) લઈ આવી.{{sfn|Orsi|1993|p=125}} 1988માં, કન્સેશનરીઓએ 500 મિલિયન ડોલર લઈ આવ્યા અને ફ્રેન્ચાઇઝી માટે સંઘીય સરકારને 12.5 મિલિયન ડોલર ચૂકવ્યા.<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,972114,00.html|title=Fighting For Yosemite's Future|last=McDowell|first=Jeanne|publisher=Time|date=January 14, 1991|access-date=જાન્યુઆરી 7, 2011|archive-date=ડિસેમ્બર 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224183929/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,972114,00.html|url-status=dead}}</ref> ડેલવેર નોર્થ કંપનીઝ 1992માં યોસેમિટી માટેની પ્રાથમિક કન્સેશનરી બની ગઈ. તેણે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન સેવા સાથે કરેલા કરારથી કન્શેશનરી તરફથી મળતી ઉદ્યાનની વાર્ષિક આવક વધીને 20 મિલિયન ડોલર થઈ ગઈ.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1992/12/18/us/us-picks-concessionaire-for-yosemite-park.html|title=U.S. Picks Concessionaire for Yosemite Park|date=December 18, 1992|newspaper=New York Times}}</ref> 1999માં ઉદ્યાનની બહાર જ કેરી સ્ટેનેરે ચાર મહિલાઓની હત્યા કરી.<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/US/9907/27/yosemite.murder.01/index.html|title=Yosemite suspect confesses to 4 killings|date=July 27, 1999|newspaper=Cable News Network|access-date=જાન્યુઆરી 7, 2011|archive-date=માર્ચ 9, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309070113/http://edition.cnn.com/US/9907/27/yosemite.murder.01/index.html|url-status=dead}}</ref> આ જ વર્ષે ગ્લેશિયર પોઇન્ટની પૂર્વ બાજુએથી શરૂ થયેલું ભેખનું ધસાણ મર્સિડ નદીના હેપ્પી આઇલ્સ નજીક ખતમ થયું, જેનાથી ફૂટબોલના અસંખ્ય મેદાનો કરતાં પણ વધારે વિસ્તારમાં નકામો કચરો ફેલાઇ ગયો.<ref>{{cite book|url=http://pubs.usgs.gov/of/1999/ofr-99-0385/|last=Wieczorek|first=Gerald F.|coauthors=Snyder, James B.|id=USGS Open-file Report 99-385|title=Rock falls from Glacier Point above Camp Curry, Yosemite National Park, California|publisher=United States Geological Survey|year=1999}}</ref> આ ઘટનાઓ બાદ પ્રવાસનમાં થોડો ઘટાડો થયો, પરંતુ ફરીથી તે તેના મૂળ સ્તરે પહોંચી ગયું. ==માનવીય અસર== ઉદ્યાન પરની માનવીય અસરને ઘટાડવા માટે ઉદ્યાન સેવા દ્વારા 1980માં આયોજન જારી કરવામાં આવ્યું. જનરલ મેનેજમેન્ટ પ્લાનથી રાત્રીરોકાણમાં 17 ટકાનો અને કર્મચારીઓ માટેના રહેણાંકમાં 68 ટકાનો ઘટાડો થયો, 1990 સુધી ગોલ્ફ કોર્સ અને ટેનિસ કોર્ટ દૂર કરવામાં આવ્યા,{{sfn|Wuerthner|1994|p=44}} છતાં પણ યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં 1,300 મકાનો હતો, 1990ના દાયકા સુધી {{convert|17|acres|ha}} ખીણપ્રદેશની જમીન પાર્કિંગથી માટે ફળવાયેલી હતી.{{sfn|Wuerthner|1994|p=41}} લક્ષ્યાંકો પૂરા થતાં ન હતા, પરંતુ જાન્યુઆરી 1997માં પૂરે યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં ઉદ્યાનની માળખાકીય સેવાઓ નાશ પામી.{{sfn|Schaffer|1999|p=54}} પછીથી જનરલ મેનેજમેન્ટ પ્લાન અને 250 જેટલા અન્ય પગલાંઓના અમલ માટે યોસેમિટી વેલી પ્લાન પછીથી રજૂ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/archive/yose/planning/yvp/about.html | title = Yosemite Valley Plan: The Story and the Process | publisher = National Park Service | access-date = March 27, 2010}}</ref> ===જંગલો અને ઘાસના મેદાનો (મીડોવ્ઝ)=== આવાહનીચી અને અન્ય મૂળ રહેવાસી જૂથોએ યોસેમિટી પ્રદેશના વાતાવરણમાં પરીવર્તન કરી દીધું. એકોર્નવાળા બ્લેક ઓક્સના વિકાસ માટે દર વર્ષે ખીણપ્રદેશમાં ઇરાદાપૂર્વક આગ લગાડવામાં આવતી હતી.{{sfn|Schaffer|1999|p=43}} આગથી જંગલ ખૂલ્લું રહેતું, હુમલાનું જોખમ ઘટતું અને ખૂલ્લા વિસ્તારો ઘાસના મેદાનોના વિસ્તરણ અને જાળવણીમાં મદદ કરતાં. ઉદ્યાનના પ્રારંભિક રક્ષકોએ કાદવ દૂર કર્યો, જેનાથી ઘાસના મેદાનોની સંખ્યા અને વિસ્તારમાં ઘટાડો થયો. ખીણપ્રદેશમાં 1860માં લગભગ {{convert|750|acres|ha}} કરતાં વધારે ઘાસના મેદાનો હતા, જેની સરખામણીએ 20મી સદીના અંતે {{convert|340|acres|ha}} જેટલાં મેદાનો રહ્યા હતા.{{sfn|Harris|1997|p=327}} બાકી રહેલા મેદાનોને હાથથી ઝાડ અને ઝાંખરા દૂર કરીને જાળવવામાં આવે છે. ઉદ્યાન સેવાએ 1910 અને 1930માં સામાન્ય માનવામાં આવતી મેદાનમાં ડ્રાઇવિંગ અને કેમ્પ કરવાની પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ લગાવ્યો{{sfn|Wuerthner|1994|p=41}} અને ઉદ્યાનમાં ઢોરઢાંખર અને ઘોડાઓને મુક્ત રીતે ફરવા દેવામાં આવતા ન હતા. આગમાં ઘટાડો થવાને કારણે પોન્ડેરોસા પાઇન અને એન્સેન્સ સિડર જેવા નાના શંકુદ્રૂમ પ્રકારના ઝાડના વિકાસને પ્રોત્સાહન મળ્યું, મોટા શંકુદ્રુમ ઝાડ નાના ઓકના વિકાસ માટે પૂરતા પ્રમાણમાં છાંયડો પૂરો પાડતા હતા. 20મી સદી સુધી, આગના બનાવોના ઘટાડા અને કાદવ દૂરી કરીને પાણીનું સ્તર નીચું લઈ જવામં આવતાં જ્યાં મીશ્ર અને ખુલ્લા શંકુદ્રૂમ ઓક પહેલાં ઉગતાં હતાં ત્યાં ગાઢ શંકુદ્રૂમ જંગલો આકાર લેવા લાગ્યા.{{sfn|Schaffer|1999|p=44}} આગ ડામવાની નીતિનું સ્થાન આગ વ્યવસ્થાપન કાર્યક્રમે લીધું જેમાં નિશ્ચિત રીતે આગનો વાર્ષિક ઉપયોગ કરવામાં આવતો. જાયન્ટ સિક્વોઇયા ગ્રૂવ્સ માટે આગ ખાસ મહત્વ ધરાવતી હતી, કારણ કે તેના બીજ જ્યાં સુધી આગથી તપેલી માટીને ન સ્પર્શે ત્યાં સુધી તેને અંકુર ફૂટતા ન હતા. વિસ્તારમાં વૃક્ષો કાપવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રહી. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ અને 1930ની વચ્ચે જ્યારે જ્હોન ડી રોકફેલર, જૂનિયર અને સંઘીય સરકાર યોસેમિટી લંબર કંપની લઈ આવ્યા ત્યારે લગભગ દોઢ મિલિયન બોર્ડ ફૂટથી વધારે લાકડું કાપવામાં આવ્યું હતું.{{sfn|Schaffer|1999|p=52}} ===મુલાકાતીઓમાં વધારો=== [[File:Wawona tree1.jpg|thumb|upright|alt=An early automobile carrying a group of people drives through a tunnel cut through a very large tree.|વાવોના ટ્રી 1918માં1881માં ટનલને કાપવામાં આવી હતી, ઝાડ 1969માં તૂટી પડ્યું હતુંતેની ઉંમર 2,300 વર્ષ અંદાજવામાં આવે છે. ]] મૂર અને સીએરા ક્લબે પ્રારંભિક સમયમાં ઉદ્યાનમાં મુલાકાતીઓની સંખ્યા વધારવાના પ્રયાસોને પ્રોત્સાહન આપ્યું. મૂરે લખ્યું હતું કે, "રમતિયાળ અને પ્રશંસા કરવાની ક્ષમતા નહીં ધરાવતા મુલાકાતીઓ આ સમયની ખૂબ જ આશાસ્પદ નિશાની છે, જે પ્રકૃતિ તરફ પાછા ફરવાની આપણી પ્રક્રિયાને તો સૂચવે છે – કારણ કે પર્વતોમાં જવું એટલે ઘરે પાછા ફરવું."{{sfn|Wuerthner|1994|p=41}} પ્રથમ યાંત્રિક વાહન 1900માં યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં પ્રવેશ્યું, પરંતુ 1913 સુધી યોસેમિટીમાં કાર ટ્રાફિકમાં વધારો થયો નહીં, જ્યારે પ્રથમ તેમને પ્રથમ વખત સત્તાવાર રીતે પ્રવેશ આપવામાં આવ્યો,{{sfn|Schaffer|1999|p=52}} પછીના વર્ષે 127 કાર ઉદ્યાનમાં પ્રવેશી.{{sfn|Harris|1997|p=327}} ઉદ્યાનના મુલાકાતીઓની સંખ્યા 1914ના 15,154થી વધીને 1918માં 35,527 અને 1929માં 461,000 થઇ હતી.{{sfn|Wuerthner|1994|p=41}} 1946માં મિલિયનના બેતૃતિયાંશ, 1954માં એક મિલિયન, 1966માં બે મિલિયન અને 1980ના દાયકાતમાં ત્રણ મિલિયન અને 1990ના દાયકામાં ચાર મિલિયન થઈ.{{sfn|Schaffer|1999|pp=52, 54}} ===મનોરંજન પ્રવૃત્તિઓ=== હાફ ડોમ એ યોસેમિટી ખીણપ્રદેશની સપાટીથી {{convert|4737|ft|m}} ઊંચો મહત્વનો અને આઇકોનિક ગ્રેનાઇટ ડોમ છે. તેના પર પ્રથમ આરોહણ ઓક્ટોબર 12, 1875માં યોસેમિટી ખીણપ્રદેશના સ્કોટીશ લુહાર જ્યોર્જ સી એન્ડરસને કર્યું હતું.{{sfn|Greene|1987|p=104}} એન્ડરસને બિછાવેલું દોરડું 61 વર્ષીય ગેલન ક્લાર્ક, અને એક મહિલા સહિત છ વ્યક્તિઓ દ્વારા હાફ ડોમ પર છેલ્લા {{convert|975|ft|m}} આરોહણ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યું હતું. એન્ડરસનના દોરડાનું અનેક વખત સમારકામ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેના બદલે 1919માં સીએરા ક્લબે સ્ટેરવે બનાવ્યો હતો.{{sfn|Greene|1987|p=332}} વધારે સારી રીતે કેમ્પ 4 તરીકે ઓળખાતા સનીસાઇડ વોક-ઇન કેમ્પગ્રાઉન્ડનું નિર્માણ 1929માં કરવામાં આવ્યું હતું.{{sfn|Greene|1987|p=348}} યોસેમિટીમાં 1950ના દાયકામાં ઊંચી ટેકરીઓ ચડવાનો પ્રારંભ કરનારા રોક ક્લાઇમ્બર્સ ત્યાં રોકાણ કરતાં હતા.<ref>{{cite book|title=Yosemite: The Complete Guide|last=Kaiser|first=James|page=138|url=http://books.google.com/?id=x-39DaTLGTIC&dq|publisher=Destination Press|year=2007|isbn=0967890470}}</ref> 1997માં યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં આવેલા પૂરે ખીણપ્રદેશમાં કર્મચારીઓ માટેના મકાનોને ધ્વસ્ત કરી દીધાં. ઉદ્યાન સેવા કેમ્પ 4ની બાજુમાં પરસાળ બાંધવા માંગતી હતી, પરંતુ અમેરિકન આલ્પાઇન ક્લબના ટોમ ફ્રોસ્ટ અને અન્ય લોકો આ આયોજનને નિષ્ફળ બનાવવામાં સફળ રહ્યા. <ref>{{cite web|url=https://rockandice.com/news/451-Coffees-Free-at-Camp-4|title=Rock and Ice Magazine: Coffee's Free at Camp 4|last=Muhlfeld|first=Teige|date=September 17, 2009|access-date=November 2, 2009|archive-date=જુલાઈ 15, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715193817/https://rockandice.com/news/451-Coffees-Free-at-Camp-4|url-status=dead}}</ref> રમત તરીકે રોક ક્લાઇમ્બિંગને વિકસાવવામાં તેની ભૂમિકા બદલ કેમ્પ 4ની નોંધણી નેશનલ રજીસ્ટર ઓફ હિસ્ટોરિક પ્લેસિસ (ઐતિહાસિક સ્થળોના રાષ્ટ્રીય નોંધણીપત્ર)માં ફેબ્રુઆરી 21,2003માં કરવામાં આવી.<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/yose/planyourvisit/camp4.htm|work=Yosemite National Park|title=Camp 4|access-date=May 8, 2010}}</ref> બેઝર પાસ સ્કી એરીયાને 1935માં સ્થાપવામાં આવ્યો.{{sfn|Wuerthner|1994|p=46}} 9-હોલ વાવોના ગોલ્ફ કોર્સને વાવોના હોટેલને અડીને આવેલા ઘાસના મેદાનમાં જૂન 1918માં ખૂલ્લો મૂકવામાં આવ્યો.<ref>{{cite book|title=Insiders' Guide to Yosemite|last=Misuraca|first=Karen|page=137|url=http://books.google.com/?id=JOndAksLV8oC&lpg=PA137&dq=golf%20course%20opened%20%20yosemite&pg=PP1#v=onepage&q=golf%20course%20opened%20%20yosemite|publisher=Morris Book Publishing|year=2006|location=Guilford, Connecticut|isbn=0-7627-4050-7}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એક ગોલ્ફ કોર્સ પછીથી યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં આહવાહની હોટેલની નજીક બાંધવામાં આવ્યો પરંતુ પછીથી તેની દૂર કરીને 1981માં તેને ઘાસના મેદાનમાં ફેરવી દેવામાં આવ્યો.<ref>{{cite book|title=Yosemite National Park: A Complete Hikers Guide|last=Schaffer|first=Jeffrey P.|page=258|url=http://books.google.com/?id=Z4fSi0EjFHoC&lpg=PA258&dq=Ahwahnee%20golf%20course%20yosemite&pg=PP1#v=onepage&q=Ahwahnee%20golf%20course%20yosemite|publisher=Wilderness Press|year=2006|location=Berkeley, California|isbn=9780899973838}}</ref> ===દાખલ કરાયેલી અને આક્રમણકારી જાતો=== {{seealso|introduced species|invasive species}} બહારથી લાવવામાં આવેલા પ્રાણીઓ અને રોગોએ 19મી સદીના પાછલા વર્ષોથી ઉદ્યાનના વિસ્તાર પર અસર શરૂ કરી. ગેલેન ક્લાર્કે 1890ના દાયકાના મધ્યભાગમાં નોંધ્યું હતું કે યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં મૂળ ઘાસ અને ફૂલછોડમાં પોણાભાગનો ઘટાડો થયો હતો.{{sfn|Schaffer|1999|p=44}} શંકુદ્રૂમ ઝાડને ચેપ લગાડતા વ્હાઇટ પાઇન બ્લિસ્ટર રસ્ટ બ્રિટિશ કોલંબિયામાં 1910માં આકસ્મિક રીતે આવ્યા અને 1920ના દાયકામાં કેલિફોર્નિયા પહોંચ્યા.<ref>{{cite book|title=California Forests and Woodlands: A Natural History|last=Johnston|first=Verna R.|page=94|url=http://books.google.com/?id=CvquMqwetzkC&lpg=PA94&dq=White%20pine%20blister%20rust%20introduced%20yosemite&pg=PP1#v=onepage&q=White%20pine%20blister%20rust%20introduced%20yosemite|year=1994|publisher=University of California Press|location=Berkeley, California|isbn=9780520202481}}</ref> ત્યારથી તેણે યોસેમિટી ખીણપ્રદેશમાં ઘણાં સુગર પાઇન ઝાડને અસર કરી છે.<ref>{{cite web|title=Forest Pests|publisher=National Park Service|url=http://www.nps.gov/yose/naturescience/forest-pests.htm|access-date=April 18, 2010}}</ref> રીબ્સ જીનસ ધરાવતાં છોડને દૂર કરીને ફૂગનું વહન કરતાં કાટને રોકી શકાય છે.{{sfn|Greene|1987|p=303}} યોસેમિટી ઝરણાંઓ અને સરોવરોમાં માછીમારીને ઉત્તેજન આપવા માટે ટ્રાઉટ લઈ આવવામાં આવ્યા હતા. બહારથી લાવવામાં આવેલી માછલીઓએ દેડકાના બચ્ચાંનો શિકાર કરતાં દેડકાંઓની સંખ્યામાં ઘટાડો થયો.{{sfn|Wuerthner|1994|p=38}} સરોવરો અને ઝરણાંઓ ઉદ્યાનમાં હવે દેડકાંઓથી ભરપૂર નથી. તત્કાલિન પાર્ક મેનેજરો નુકસાનકારક નિંદામણની નવ આક્રમણકારી છોડની જાતના નિયંત્રણ પર ધ્યાન આપી રહ્યા છેઃ જેમાં યલો સ્ટાર-થીસ્ટલ (''સેન્ટાઉરીયા સોલસ્ટીટીઆલીસ'' ) ; સ્પોટેડ નેપવીડ (''સેન્ટાઉરીયા મેક્યુલોસા'' ) ; હિમાલયન બ્લેકબેરી (''રુબુસ આર્મેનિઆકસ'' ) ; બુલ થીસ્ટલ (''સિર્સિયમ વલ્ગર'' ) ; વેલ્વેટ ગ્રાસ (''હોલ્કસ લેનાટસ'' ) ; ચીટ ગ્રાસ (''બ્રોમસ ટેક્ટોરમ'' ) ; ફ્રેંચ બ્રૂમ (''જીનિસ્ટા નોનસ્પેસ્યુલેના'' ) ; ઇટાલિયન થીસ્ટલ (''કાર્ડસ પાઇસ્નોફેલસ'' ) ; અને પેરેનિયર પીપરવિડ (''લેપિડિયમ લેટીફોલિયમ'' )નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="NPS_InvasivePlants">{{cite web|url=http://www.nps.gov/yose/naturescience/invasive-plant-management.htm|title= Invasive Plant Management (Yosemite National Park)| publisher=National Park Service|access-date=April 24, 2010}}</ref> 2008માં, ઉદ્યાને હર્બિસીડ્સ ગ્લાયફોસેટ અને એમિનોપાયરાલિડનો ઉપયોગ ઘણાંખરાં નુકસાનકારક છોડના નિયંત્રણની મેન્યુએલ પદ્ધતિને વધારવા માટે કર્યો.<ref name="NPS_InvasivePlants"></ref> ===વન્યજીવન=== [[File:Original Todd bear flag.jpg|thumb|alt=A tattered flag with a five point star in the upper left, a four-legged animal in the upper middle and "California Republic" written in the middle.|કેલિફોર્નિયાના મૂળ ધ્વજમાં બ્રાઉન બેરની પેટાજાતિનો સમાવેશ કરાયો હતો, જે તે વખતે યોસેમિટી વિસ્તારમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળતા હતા પરંતુ હવે નાશ પામ્યા છે.1890નો આ ફોટો મૂળ બેર ધ્વજ દર્શાવે છે, જેને 1906માં નાશ કરવામાં આવ્યો હતો. ]] ગ્રીઝલીઝ તરીકે પણ ઓળખાતા બ્રાઉન બેર મિવોક પુરાણકથાઓમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે અને 1920થી તે સ્થાનિક રીતે નાશ પામવા લાગ્યા ત્યાં સુધીનું આ વિસ્તારનું મુખ્ય શિકારી પ્રાણી હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/yose/naturescience/mammals.htm|title=Yosemite Mammals|publisher=National Park Service|access-date=May 9, 2010}}</ref> ચાર્લ્સ નાહલ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલો યોસેમિટી ગ્રીઝલીનો સ્કેચ કેલિફોર્નિયાના રાષ્ટ્રીય ધ્વજની શોભા વધારે છે. અમેરિકન બ્લેક બેર 1930ના દાયકા સુધી સામાન્ય આકર્ષણ હતા, પરંતુ 1929માં 81 લોકોને રીંછને લગતી ઇજાઓની સારવારની જરૂર પડી.{{sfn|Wuerthner|1994|p=39}} સમસ્યારૂપ રીંછોને ઉદ્યાનના અન્ય ભાગોમાં લઇ જવામાં આવ્યા તે પહેલાં તેમના પર સફેદ કલરથી નિશાન કરવામાં આવ્યા હતા અને વારંવાર કરડતાં રીંછને મારી નાંખવામાં આવ્યા હતા. 1940માં રીંછને ખોરાક આપતાં શો બંધ કરવામાં આવ્યા, પરંતુ ઉદ્યાન સેવાએ કેમ્પ પર વારંવાર હુમલો કરતાં રીંછને મારવાનું ચાલુ રાખ્યું, લગભગ 200 જેટલા રીંછ 1960 અને 1972ની વચ્ચે મારી નાંખવામાં આવ્યા.{{sfn|Wuerthner|1994|p=39}} ઉદ્યાનના મુલાકાતીઓને હવે ખોરાકના યોગ્ય સંગ્રહ માટે શિક્ષણ આપવામાં આવે છે. તેમની આવકમાં વધારો કરવા રક્ષકો કોયોટ, શિયાળ, લાયન્સ્ક, માઉન્ટેઇન લાયન અને વોલ્વેરાઇન જેવા શિકારી પ્રાણીઓને તેમની રૂંવાટી માટે ફસાવતા હતા,{{sfn|Wuerthner|1994|pp=37–38}} જે પ્રક્રિયા 1925 સુધી ચાલુ રહી. શિકાર પરનું નિયંત્રણ ચાલુ રહ્યું, જો કે 1927માં રાજ્યના સિંહના શિકારીઓએ યોસેમિટીમાં 43 પર્વતીય સિંહોને મારી નાંખ્યા.{{sfn|Wuerthner|1994|p=38}} કૂપર્સ હોક અને શાર્પ-શાઇન્ડ હોકનો શિકાર કરીને તેમને સ્થાનિક સ્તરે ખતમ કરી દેવામાં આવ્યા.{{sfn|Wuerthner|1994|p=38}} શિકાર અને રોગના કારણે સ્થાનિક સ્તરેથી નાશ કરી દેવામાં આવેલી બિઘોર્ન શીપને ઉદ્યાનના પૂર્વ વિસ્તારમાં ફરીથી લાવવામાં આવી.{{sfn|Wuerthner|1994|p=40}} ઉદ્યાન સેવા અને યોસેમિટી ફંડે પણ પેરેગ્રીન ફાલ્કન અને ગ્રેટ ગ્રે આઉલ્સને તેમની જાતને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં મદદ કરી.{{sfn|Schaffer|1999|p=44}} ટુલ એલ્ક, જેનો શિકાર લગભગ તેને નાશની સમીપ લઈ ગયો હતો,ને પૂર્વ કેલિફોર્નિયામાં ઓવેન્સ ખીણપ્રદેશમાં લઈ જવામાં આવ્યા તે પહેલાં યોસેમિટીમાં પેનમાં રાખવામાં આવ્યા હતા.{{sfn|Wuerthner|1994|p=39}} ==નોંધ== {{reflist|colwidth=20em}} ==સંદર્ભો== *{{cite book | title=Yosemite: the Park and its Resources | first=Linda Wedel | last=Greene | url=http://www.yosemite.ca.us/library/yosemite_resources/yosemite_resources.pdf | publisher=U.S. Department of the Interior / National Park Service | year=1987 | ref=CITEREFGreene1987}} *{{cite book | title = Geology of National Parks | edition = 5th | editor = | last = Harris | first = Ann G. | coauthors = Tuttle, Esther; Tuttle, Sherwood D. | location = Iowa | publisher = Kendall/Hunt Publishing | year = 1997 | isbn = 0-7872-5353-7 | ref = CITEREFHarris1997 }} *{{cite book | title = Geology of U.S. Parklands | edition = 5th | first = Eugene P. | last = Kiver | coauthors = Harris, David V. | publisher = Jonh Wiley & Sons | location = New York | year = 1999 | isbn = 0-471-33218-6 | ref = CITEREFKiver1999}} *{{cite book|author=NPS contributors|title=Yosemite: Official National Park Service Handbook|year=1989|id=no. 138|publisher=Division of Publications, National Park Service|location=Washington, D.C.|ref=CITEREFNPS1989}} *{{cite book|title=Yosemite and Sequoia|last=Orsi|first=Richard J.|coauthors=Runte, Alfred; Smith-Baranzini, Marlene |year=1993|url=http://books.google.com/?id=pleXv7xbrAwC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q|publisher=University of California Press|location=Berkeley, California|ref=harv|isbn=9780520081604}} *{{cite book|title=Yosemite: The Embattled Wilderness|last=Runte|first=Alfred|publisher=University of Nebraska Press|year=1990|isbn=0803238940|url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/rusticarch/|ref=harv|access-date=2011-01-07|archive-date=2010-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618041624/http://www.nps.gov/history/history/online_books/rusticarch/|url-status=dead}} *{{cite book|title=Yosemite National Park: A Natural History Guide to Yosemite and Its Trails|first=Jeffrey P.|last=Schaffer|publisher=Wilderness Press|location=Berkeley|year=1999|isbn=0899972446|ref=CITEREFSchaffer1999}} *{{cite book|title=Yosemite: A Visitors Companion|first=George|last=Wuerthner|publisher=Stackpole Books|year=1994|isbn=0811725987|ref=CITEREFWuerthner1994}} ==બાહ્ય લિંક્સ== *[http://www.yosemite.ca.us/library/yosemite_resources/ યોસેમિટી: ધ પાર્ક એન્ડ ઇન્ટસ રિસોર્સિસ (1987) લિન્ડા ડબલ્યુ ગ્રીની દ્વારા] *[https://web.archive.org/web/20121028140343/http://thehive.modbee.com/?q=node/153 હિસ્ટોરિક યોસેમિટી ઇન્ડિયન ચીફ્સ – ફોટો સાથે] *[http://www.yosemite.ca.us/library/guardians_of_the_yosemite/ ગાર્ડીયન્સ ઓફ ધ યોસેમિટી (1961) જોહન ડબલ્યુ. બિન્ગામેન દ્વારા] [[Category:યોસેમિટી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] [[Category:સીએરા નેવાડા (યુ.એસ.)નો ઇતિહાસ]] [[Category:કેલિફોર્નિયાનો ઇતિહાસ]] [[Category:કેલિફોર્નિયાનો પ્રાકૃતિક ઇતિહાસ]] nl6rxbblpasmbwk0sto25o3gxqwv7bg 0 30070 901702 874591 2026-06-21T03:05:04Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901702 wikitext text/x-wiki [[File:Thunder lightning Garajau Madeira 289985700.jpg|thumb|250px|મેડેરિયામાં ગારાજાઉ નજીક ભારે તોફાન.]] '''હવામાન''' વાતાવરણની એવી અવસ્થા છે કે જે ઠંડી કે ગરમ, ભીની કે સૂકી, શાંત કે તોફાની, સ્પષ્ટ કે વાદળછાયી હોઈ શકે.<ref>મરિયમ - વેબસ્ટર શબ્દકોષ. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/weather હવામાન] 2008-06-27 ના રોજ સુધારેલ.</ref> હવામાનને લગતા મોટા ભાગના બનાવ સ્ટ્રેટોસ્ફિયર (સમોશ્નતાવરણ)ની નીચેના ટ્રોપોસ્ફિયર (સમતાપ મંડળ)માં<ref>હવામાનશાસ્ત્રનો વિશેષ શબ્દકોષ. [http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&amp;query=hydrosphere&amp;submit=Search જળમંડળ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315161323/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=hydrosphere&submit=Search |date=2012-03-15 }} 2008-06-27 ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref name="trop">હવામાનશાસ્ત્રનો વિશેષ શબ્દકોષ. [http://amsglossary.allenpress.com/glossary/browse?s=t&amp;p=51 સમતાપમંડળ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928061111/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/browse?s=t&p=51 |date=2012-09-28 }} 2008-06-27 ના રોજ સુધારેલ.</ref> બનતા હોય છે. હવામાનનો સામાન્ય અર્થ રોજબરોજનુ તાપમાન કે વરસાદની પ્રવૃત્તિ એવો થાય, જ્યારે આબોહવા (ક્લાઇમેટ) લાંબા ગાળાની વાતાવરણને લગતી પરિસ્થિતિઓની સરેરાશ દર્શાવવા માટે વપરાતી સંજ્ઞા છે.<ref>{{cite encyclopedia | title = Climate | encyclopedia = Glossary of Meteorology | publisher = [[American Meteorological Society]] | url = http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=climate1 | access-date = 2008-05-14 | archive-date = 2011-07-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110707113544/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=climate1 | url-status = dead }}</ref> થોડાક ફેરફારો સહિત ઉપયોગમાં લેવાતા, "હવામાન" સમગ્ર [[પૃથ્વી|પૃથ્વી]]ના હવામાન તરીકે સમજવામાં આવે છે. એક અને બીજા સ્થળ વચ્ચેના (તાપમાન અને ભેજ) ઘનતાના તફાવતને કારણે ઉદભવે છે. આ તફાવત અમુક સ્થાને સૂર્યના અયનવૃત્તના અક્ષાંશ પ્રમાણે બદલાતા દ્રષ્ટિકોણના કારણે સર્જાય છે. ધ્રુવીય અને અયનવૃત્તિય પ્રદેશોના તાપમાનના વિરોધાભાસને કારણે જેટ સ્ટ્રીમ ઉદભવે છે. મધ્ય-અક્ષાંશનુ હવામાન તંત્ર, જેવાકે ઉષ્ણકટીબંધીય ચક્રવાતો, જેટ સ્ટ્રીમના પ્રવાહના અસ્થાયીપણાને કારણે સર્જાય છે. પૃથ્વીની ધરી તેની ભ્રમણ કક્ષા તરફ નમેલી હોવાના કારણે સૂર્યપ્રકાશ વર્ષના જુદા જુદા સમયે ભિન્ન-ભિન્ન કોણથી આપાત થાય છે. પૃથ્વીની સપાટી પર તાપમાન સામાન્ય રીતે વાર્ષિક ± 40°C (100 °F થી -40 °F) ના ગાળામાં રહે છે. હજારો વર્ષપર્યંત, પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં થતા ફેરફાર તેને દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવતી સૌર ઊર્જાના પ્રમાણ તેમજ તેની વહેંચણી પર અસર કરે છે અને લાંબા ગાળે આબોહવાને પ્રભાવિત કરે છે. સપાટી પરના તાપમાનના તફાવતને કારણે દબાણમાં ફેરફાર થાય છે. દબાણ સર્જિત ગરમીના તફાવતને કારણે ઊંચાઈ પર આવેલ સ્થળો નીચાણવાળા સ્થળો કરતા વધુ ઠંડા હોય છે. હવામાનની આગાહીએ વિજ્ઞાન તેમજ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને ચોક્કસ સમયે નિર્ધારિત સ્થળ પરની વાતાવરણની પરિસ્થિતિઓ અંગે અનુમાન કરવાની પ્રક્રિયાને કહે છે. વાતાવરણ અવ્યવસ્થિત તંત્ર છે, જેથી તંત્રના કોઈ એક ભાગમાં થતા નાના એવા ફેરફાર પણ સમગ્ર તંત્ર પર ખૂબ મોટી અસર કરી શકે છે. માનવ ઇતિહાસમાં હવામાન પર અંકુશ મેળવવા માનવ દ્વારા સદંતર પ્રયત્નો થયા હોય તેવું જાણવા મળે છે અને એવા પણ પુરાવા મળ્યા છે કે [[કૃષિ|ખેતીવાડી]] કે ઉદ્યોગ જેવી માનવ પ્રવૃત્તિઓએ અજાણતા જ હવામાનના વાસ્તવિક સ્વરૂપને બદલી નાખ્યુ છે. અન્ય ગ્રહો પર હવામાનના વલણનો અભ્યાસ કરવાથી પૃથ્વી પર હવામાન કેવી રીતે સક્રિય છે તે જાણવામાં મદદ મળી છે. [[સૂર્યમંડળ|સૌરમંડળ]]ના વિખ્યાત સીમાચિન્હ, [[ગુરુ (ગ્રહ)|ગુરુ]]ના ''ગ્રેટ રેડ સ્પોટ'' એ, ૩૦૦ વર્ષથી અસ્તિત્વમાં હોય એવુ બિનચક્રવાતી તોફાન છે. જોકે, હવામાન અમુક ગ્રહો સુધી સીમિત નથી. તારાનું તેજોવલય સતત અંતરીક્ષમાં ખોરવાતું રહે છે જેથી સમગ્ર [[સૂર્યમંડળ|સૌરમંડળ]]માં ખુબ જ પાતળા એવા વાતાવરણનું સર્જન કરે છે. સૂર્યમાંથી ઉત્સર્જિત થતા દ્રવ્યની હિલચાલ સૌર પવન (સોલર વિન્ડ) કહેવાય છે. ==કારણ== [[File:Stormclouds.jpg|thumb|250px|left|સ્ટ્રેટોક્યુમ્યુલ્યસ પર્લ્યુસિડ્યસ વાદળો.]] [[પૃથ્વી|પૃથ્વી]] પર સામાન્યપણે હવામાનની ઘટનાઓમાં પવન, વાદળ, વરસાદ, હિમ, ધુમ્મસ અને ધૂળના વંટોળનો સમાવેશ થાય છે. અસામાન્ય ઘટનાઓમાં ટોર્નાડો, હેરિકેન, ટાયફૂન કે બરફનાં તોફાન જેવી [[કુદરતી વિનાશ|કુદરતી આપત્તિ]]ઓનો સમાવેશ થાય છે. જાણીતા લગભગ બધાજ બનાવ ટ્રોપોસ્ફિયર(વાતાવરણનો નીચેનો ભાગ)માં બનતા હોય છે.<ref name="trop"></ref> હવામાન સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં બને છે અને ટ્રોપોસ્ફિયરના નીચેના હવામાનને અસર કરી શકે છે, પણ સમગ્ર તંત્રને સમજવું મુશ્કેલ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.gsfc.nasa.gov/topstory/20011018windsurface.html|title=Weather Forecasters May Look Sky-high For Answers|last=O'Carroll|first=Cynthia M.|publisher=[[Goddard Space Flight Center]] (NASA)|date=2001-10-18|access-date=2011-02-08|archive-date=2009-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090627081657/http://www.gsfc.nasa.gov/topstory/20011018windsurface.html|url-status=dead}}</ref> એક અને બીજા સ્થળ વચ્ચેના (તાપમાન અને ભેજ) ઘનતાના તફાવતને કારણે ઉદભવે છે. આ તફાવત અમુક સ્થાને સૂર્યના અયનવૃત્તના અક્ષાંશ પ્રમાણે બદલાતા દ્રષ્ટિકોણના કારણે સર્જાય છે. અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો, તમે વૃત્તાંષ (કર્કવૃત્ત કે મકરવૃત્ત)થી જેટલા દૂર હશો, સૂર્યનો તમારી તરફ નમવાનો કોણ તેટલો જ ઓછો હશે, અને આ જ કારણસર અપ્રત્યક્ષ સૂર્યપ્રકાશને લીધે તે સ્થળ ઠંડુ રહે છે.<ref>[[નાસા|નાસા (NASA)]]. [http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html વર્લ્ડ બુક એટ નાસા: વેધર.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050824173649/http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |date=2005-08-24 }} 2008-06-27 ના રોજ સુધારેલ.</ref> ધ્રુવીય અને અયનવૃત્તિય પ્રદેશોના તાપમાનના વિરોધાભાસને કારણે જેટ સ્ટ્રીમ ઉદભવે છે.<ref name="Stimac">જ્હોન પી સ્ટિમેક. [http://www.ux1.eiu.edu/~cfjps/1400/pressure_wind.html હવાનું દબાણ અને પવન.] 2008-05-08 ના રોજ સુધારેલ.</ref> મધ્ય-અક્ષાંશનુ હવામાન તંત્ર, જેવાકે ઉષ્ણકટીબંધીય ચક્રવાતો, જેટ સ્ટ્રીમના પ્રવાહના અસ્થાયીપણાને કારણે સર્જાય છે. (જુઓ બારૉક્લિનિટી)<ref>કાર્લિલ એચ.વાશ, સ્ટેસી એચ. હૈક્કીનેન, ચી-સાન લીઉ, અને વેન્ડેલ એ. નુસ. [http://ams.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&amp;doi=10.1175%2F1520-0493(1990)118%3C0234%3AARCEDG%3E2.0.CO%3B2 GALE IOP 9 દરમિયાન ઝડપી ચક્રવાતી અંશ ઘટના.]{{Dead link|date=મે 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> વૃત્તાંષનુ હવામાન તંત્ર, જેવું કે ચોમાસુ કે ગાજ-વીજ સહિતના વાવાઝોડાનું તંત્ર, વિભિન્ન પ્રક્રિયાઓને કારણે થાય છે. પૃથ્વીની ધરી તેની ભ્રમણ કક્ષા તરફ નમેલી હોવાના કારણે સૂર્યપ્રકાશ વર્ષના જુદા જુદા સમયે ભિન્ન-ભિન્ન કોણથી આપાત થાય છે. જૂન માસમાં ઉત્તરી ગોળાર્ધ [[સૂર્ય|સૂર્ય]] તરફ હોય છે, તેથી ઉત્તરી ગોળાર્ધના કોઈ પણ અક્ષાંશ પર સૂર્ય પ્રકાશ ડિસેમ્બરમાં પડે તે કરતા વધુ સીધી રીતે પડતો હોય છે (જુઓ સૂર્યના દ્રષ્ટિકોણની આબોહવા પર અસર).<ref>બ્રહ્માંડનો ઝરુખો. [http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/earth/climate/cli_seasons.html પૃથ્વી નમેલી હોવાથી ઋતુઓ બદલાય છે!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808022809/http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/earth/climate/cli_seasons.html |date=2007-08-08 }} 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> આ અસરને કારણે ઋતુનું સર્જન થાય છે. હજારો વર્ષપર્યંત, [[પૃથ્વી|પૃથ્વી]]ની ભ્રમણકક્ષામાં થતા ફેરફાર તેને દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવતી સૌર ઊર્જાના પ્રમાણ તેમજ તેની વહેંચણી પર અસર કરે છે અને લાંબા ગાળે આબોહવાને પ્રભાવિત કરે છે (જુઓ મિલાનકોવિટ્ચ ચક્રો).<ref>મિલાનકોવિચ, મિલુટીન. ઈન્સોલેશન (સૂર્યના તાપની અસર)નો સિંદ્ધાંત અને હીમયુગની સમસ્યા. Zavod za Udz̆benike i Nastavna Sredstva: બેલગ્રાડ, 1941. આઈએસબીએન (ISBN) 8617066199.</ref> સૂર્ય ની અસમાન ઉષ્ણતા (તાપમાન અને ભેજના તબક્કાવાર ઘટતા ક્ષેત્રોનું સર્જન કે ફ્રન્ટોજેનેસિસ (વાતાવરણનું બાહ્યસ્તર)) હવામાનના કારણે વાદળછાયા વાતાવરણ કે વરસાદના સ્વરૂપમાં હોઈ શકે.<ref>રોન ડબ્લ્યૂ. પર્ઝીબ્લિન્ક્સી. [http://www.crh.noaa.gov/lsx/science/pdfppt/ron.ppt ફ્રન્ટોજેનેસિસની પરિકલ્પના અને શિયાળાના હવામાનની આગાહીમાં તેનો અમલ.] 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> ઊંચાઈ પર આવેલા સ્થળો નીચાણવાળા સ્થળો કરતા વધુ ઠંડા હોય છે, જે લુપ્તતા દરના આધારે સમજાવી શકાય.<ref>{{cite book|author=Mark Zachary Jacobson|title=Fundamentals of Atmospheric Modeling|publisher=Cambridge University Press|edition=2nd|year=2005|isbn=0-521-83970-X|oclc=243560910}}</ref><ref>{{cite book|author=C. Donald Ahrens|title=Meteorology Today|publisher=Brooks/Cole Publishing|edition=8th|year=2006|isbn=0-495-01162-2|oclc=224863929}}</ref> સ્થાનિક અક્ષ પર, પરાવર્તનતા, બરછટપણું કે ભેજ જેવી ભિન્ન ભિન્ન ભૌતિક લાક્ષણિકતાઓ ધરાવતી જુદી જુદી સપાટીઓ (જેમ કે મહાસાગરો, જંગલો, હિમાચ્છાદીત ક્ષેત્રો કે માનવ સર્જિત પદાર્થો)ને કારણે તાપમાનના તફાવત ઉદભવી શકે છે. સપાટીના તાપમાનના તફાવતને કારણે દબાણમાં ફેરફાર ઉભા થાય છે. ગરમ સપાટી તેની પર રહેલ હવાને ગરમ કરે છે અને હવાનું વિસ્તરણ થાય છે જે હવાના દબાણ તેમજ તેની ઘનતાને ઘટાડે છે.<ref>માઈકલ મોન્કવેટ. [http://www.lesia.obspm.fr/~moncuque/theseweb/tempioweb/node6.html ][http://www.lesia.obspm.fr/~moncuque/theseweb/tempioweb/node6.html તાપમાન અને ઘનતા વચ્ચેનો સંબંધ.] 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> આથી નીપજતા સમસ્તરીય દબાણના ગાળા હવાને ભારે દબાણવાળા ક્ષેત્રો થી ઓછા દબાણવાળા ક્ષેત્રો તરફ ગતિમાન બનાવે છે, જેથી પવન બને છે, અને પૃથ્વીનું પરીભ્રમણ કોરિઓલિસ અસર દ્વારા પ્રવાહને ચક્રાકાર બનાવે છે.<ref>પૃથ્વીનો જ્ઞાનકોશ. [http://www.eoearth.org/article/Wind પવન] 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> આ રીતે બનતું એક સરળ તંત્ર પાછળથી એક જટિલ તંત્ર અને ત્યારબાદ અન્ય વાતાવરણ સંબંધિત ઘટનાઓને ઉત્પન્ન કરી શકે તેવું ઉદ્ગામી વર્તન દાખવે છે. મોટાપાયાના ઉદાહરણોમાં હેડ્લી સેલ (કોષ)નો, જ્યારે નાના પાયાના ઉદાહરણોમાં સાગરતટીય પવનનો સમાવેશ થાય છે. વાતાવરણ અવ્યવસ્થિત તંત્ર છે, જેથી તંત્રના કોઈ એક ભાગમાં થતા નાના એવા ફેરફાર પણ સમગ્ર તંત્ર પર ખૂબ મોટી અસર કરી શકે છે.<ref>સ્પેન્સર વેર્ટ. [http://www.aip.org/history/climate/chaos.htm ગ્લોબલ વોર્મિંગની શોધ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607091743/http://www.aip.org/history/climate/chaos.htm |date=2011-06-07 }} 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> આ અમુક દિવસ કરતા વધુ અગાઉની હવામાન અંગેની ચોકસાઈપૂર્વક આગાહી કરવી મુશ્કેલ બનાવે છે, છતા હવામાનની આગાહી કરનારાઓ હવામાન તેમજ હવામાનશાસ્ત્ર વિજ્ઞાનિક ઢબે અભ્યાસ દ્વારા આ મર્યાદાનું વિસ્તરણ કરવા સતત કામ કરતા રહે છે. બે સપ્તાહ ઉપરાંતની આગહીઓને રોજીંદા ઉપયોગમાં લેવુ સૈદ્ધાંતિક રીતે અશક્ય છે, જેને કારણે સુધરેલ આગાહીઓની કુશળતાની સંભાવ્યતાઓ પર ઉપલી હદ મુકાઈ જાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://okdk.kishou.go.jp/library/training/Seasonal%20Forecasts%20and%20Predictability.doc |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-08 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202542/http://okdk.kishou.go.jp/library/training/Seasonal%20Forecasts%20and%20Predictability.doc |url-status=dead }}</ref> અવ્યવસ્થાનો સિદ્ધાંત એવુ કહે છે કે ધરતીના ગતિમાનમાં થતા સહેજ ફેરફાર પણ સમય સાથે વૃદ્ધિ પામે છે. કેટલીક વખત આ અભિગમ બટરફ્લાય ઈફેક્ટ તરીકે પણ ઓળખાય છે, જે એવા અભિગમ પરથી ઉતરી આવ્યું છે કે પતંગિયાના પાંખ ફફડાવવાથી ઉદભવતો ગતિમાન પણ વાતાવરણ સંબંધિત પરિસ્થિતિઓમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર સર્જી શકે છે. આવા નાના ફેરફારો પ્રત્યે પણ સંવેદનશીલતાને કારણે ચોક્કસ આગાહી કરવી ક્યારેય શક્ય નહીં બને. ==પૃથ્વી ગ્રહની ઉત્પત્તિ== પૃથ્વીની રચનામાં હવામાન પાયાની પ્રક્રિયાઓ પૈકી એક છે. હવામાનમાં થતા ફેરફારની પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન ખડકો અને જમીન નાના ટુકડા સ્વરૂપે વિખુટા પડ્યા અને ત્યારબાદ તેના ઘટક પદાર્થોમાં ફેરવાયા.<ref>[[નાસા|નાસા (NASA)]]. [http://www.nasa.gov/mission_pages/odyssey/odyssey-20080320.html મંગળ પર જીવન અંગે શોધમાં માર્ગદર્શન માટે નાસા (NASA)એ નવી કડીઓ શોધી.] 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> ત્યારબાદ તે કોઈપણ રાસાયણિક પ્રક્રિયા કે જે આગળ જતા સપાટીને અસર કરી શકે (જેમ કે એસિડ વર્ષા) અથવા પથ્થરો અને જમીનમાં ફરી નિર્માણ પામી શકે તેવી પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા માટે મુક્ત હતા. આ પ્રકારે, પૃથ્વીની સપાટીના ધોવાણમાં હવામાને મોટો ભાગ ભજવ્યો છે.<ref>પશ્ચિમ અખાતી નદી હવામાન કેન્દ્ર. [http://www.srh.noaa.gov/wgrfc/resources/glossary/e.html હાઈડ્રોલોજિક શરતોનો પરિભાષાકોશ - ઈ.] 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> ==માનવજાત પર અસર== ====વસ્તીઓ પર અસરો==== [[File:Navy-FloodedNewOrleans.jpg|thumb|250 px|કેટરિના હેરિકેન (વાવાઝોડુ) ત્રાટક્યા બાદ ન્યૂ ઓર્સેન્સ, લ્યુસિયાનાની સ્થિતિ.મેક્સિકોના અખાતમાં કેટેગરી 5 પ્રકારનું હેરિકેન હતું હોવા છતા કેટરિના હેરિકેન ત્રાટક્યુ ત્યારે કેટેગરી 3નું હતું.]] હવામાને માનવ ઇતિહાસ પર ઘણા મોટા અને કેટલીક વખતે સીધા જ ભાગ તરીકે ભૂમિકા ભજવી છે. આબોહવા પરિવર્તન સિવાય, વસ્તીઓના તબક્કાવાર ધોવાણ (ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો મધ્ય પૂર્વમાં જમીન વેરાન થવી, અને હિમવર્તી સમય દરમિયાન ભૂમિ સેતૂઓની રચના), ચરમસીમાના હવામાન સંબંધિત ઘટનાઓ કે જે નાનાપાયે વસ્તીઓના સ્થળાંતર માટે કારણભૂત હોય તેના માટે જવાબદાર છે અને ઐતિહાસિક ઘટનાઓ સાથે સીધું જોડાયેલું છે. આવા જ પ્રકારની એક ઘટના એટલેકે 1281માં કેમિકાઝિ પવનોના કારણે [[જાપાન|જાપાન]] પોતાના પર કુબલાઈ ખાનના મોંગલ દળ અતિક્રમણથી બચી શક્યું હતું.<ref>જેમ્સ પી. ડેલગેડો. [http://www.archaeology.org/0301/etc/kamikaze.html કેમિકાઝિના અવશેષો.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306115219/http://www.archaeology.org/0301/etc/kamikaze.html |date=2011-03-06 }} 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> હેરિકેન ત્રાટકતા ફ્રાન્સનું નૌકાદળ નષ્ટ થવાથી [[સ્પેઇન|સ્પેન]] કેરોલિન કિલ્લો જીતી જતા, 1565માં ફ્લોરિડા પર [[ફ્રાન્સ|ફ્રેન્ચ]]નો દાવો ખતમ થઈ ગયો હતો.<ref>માઈક સ્ટ્રોંગ. [http://www.mikestrong.com/fortcar/ ફોર્ટ કેરોલિન રાષ્ટ્રીય સ્મારક.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121117064301/http://www.mikestrong.com/fortcar/ |date=2012-11-17 }} 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> વધુમાં તાજેતરમાં, કેટરિના હેરિકેને એક મિલિયનથી વધારે લોકોને મધ્ય અખાતી દરિયાકાંઠાથી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના અન્ય પ્રદેશોમાં પુનઃવિભક્ત કરી દીધા હતા, જે ઘટનાએ [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]ના ઇતિહાસમાં સૌથી મોટી સંખ્યામાં લોકોને પ્રવાસી બનાવી દીધા હતા.<ref>એન્થની ઈ. લાડ, જ્હોન માર્સઝેલેક, અને ડુએન એ. ગીલ. [http://www.ssrc.msstate.edu/katrina/publications/katrinastudentsummary.pdf ધ અધર ડાઈસ્પોરાઃ ન્યૂ ઓર્લેન્સ સ્ટુડન્ટ એવેક્યુશન ઈમ્પેક્ટ્સ એન્ડ રિસ્પોન્સિસ સરાઉન્ડિંગ હેરિકેન કેટરિના.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624185024/http://www.ssrc.msstate.edu/katrina/publications/katrinastudentsummary.pdf |date=2008-06-24 }} 2008-03-29 ના રોજ સુધારેલ.</ref> ટુંકાગાળાના હિમયુગના કારણે યુરોપમાં ઉભો પાક નાશ પામ્યો હતો અને મહાદુકાળની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. ફિનલેન્ડમાં, ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, 1696-97ના દુકાળના કારણે તેમની ત્રીજા ભાગની વસ્તી મૃત્યુ પામી હતી.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=RiLjHZdt-sMC&amp;pg=PA21&amp;dq&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=&amp;f=false સ્કોટલેન્ડમાં દુકાળઃ 1690ના નબળા વર્ષો]'' ". કેરેન કુલેન, કેરેન જે. કુલેન (2010). એડીનબર્ગ યુનિવર્સિટિ પ્રેસ, પાનું. 21. આઈએસબીએન (ISBN) 0748638873.</ref> ====વ્યક્તિગત રીતે અસરો==== હવામાન લોકો પર વ્યાપર રીતે અસર કરતું હોવા છતા, તે માનવીય દોડ પર પણ સરળતાપૂર્વક અસર કરી શકે છે. તાપમાન, ભેજ અને પવનમાં થયેલા ચરમસીમાની સ્થિતિઓની અસર માનવ શરીર નકારાત્મક પ્રભાવ પાડે છે.<ref>સી.ડબ્લ્યૂ.બી. નોરેન્ડ. [http://docs.lib.noaa.gov/rescue/mwr/048/mwr-048-05-0279b.pdf માનવશરીર પર ઉચ્ચતાપમાન, ભેજ અને પવનની અસરો.] 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> ==આગાહી== [[File:Day5pressureforecast.png|thumb|right|250 px|ઉત્તર પેસિફિક, ઉત્તર અમેરિકા અને ઉત્તર એટલાન્ટિક મહાસાગર માટે જૂન 9, 2008ના રોજ સપાટીના હવામાનની આગાહીએ ભવિષ્યમાં પાંચ દિવસ આગળ દબાણ કર્યું.]] હવામાનની આગાહીએ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીની એવી વ્યવસ્થા છે જેની મદદથી અમુક ચોક્કસ સ્થળ માટે ભવિષ્યના વાતાવરણની સ્થિતિ અંગેની આગાહી કરી શકાય છે. માનવજાતે હવામાનની આગાહી માટે એક હજાર વર્ષથી અનૌપચારિક રીતે, અને ઓછામાં ઓછી ઓગણીસમી સદીથી ઔપચારિક રીતે પ્રયાસો કર્યા છે.<ref>મિસ્ટિક હાઉસ. [http://www.mistichouse.com/astrology-lessons.htm જ્યોતિષવિદ્યા પાઠોનો ઇતિહાસ.ફળકથનો, આશંકાઓ અને જ્યોતિષશાસ્ત્ર સુસંગતતા.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608133837/http://www.mistichouse.com/astrology-lessons.htm |date=2008-06-08 }} 2008-01-12 ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>એરિક ડી. ક્રાફ્ટ. [http://eh.net/encyclopedia/article/craft.weather.forcasting.history હવામાન આગાહીનો અર્થશાસ્ત્ર ઇતિહાસ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503193324/http://eh.net/encyclopedia/article/craft.weather.forcasting.history |date=2007-05-03 }} 2007-04-15 ના રોજ સુધારેલ.</ref> હવામાન કેવું રચાશે જે જાણવા માટે હવામાની આગાહી હાલના વાતાવરણની સ્થિતિના વિશાળ ડેટા સંગ્રહ અને વાતવારણની પ્રક્રિયાઓની વિજ્ઞાનિક સમજના આધારે કરવામાં આવે છે.<ref>[[નાસા|નાસા (NASA)]]. [http://earthobservatory.nasa.gov/Library/WxForecasting/wx2.html બદલાતી પેઢીઓમાં હવામાનની આગાહી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050910210732/http://earthobservatory.nasa.gov/Library/WxForecasting/wx2.html |date=2005-09-10 }} 2008-05-25 ના રોજ સુધારેલ.</ref> એક અને તમામ- માનવ પ્રયત્નો મોટાભાગે બેરોમેટ્રિક દબાણમાં થતા ફેરફાર, હાલનની હવામાનની સ્થિતિ, અને આકાશની સ્થિતિ આધારિત હોય છે,<ref>હવામાનના તબીબ. [http://www.islandnet.com/~see/weather/eyes/barometer3.htm હવામાનની જાણકારી માટે બેરોમીટરનો ઉપયોગ.] 2008-05-25 ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>માર્ક મૂરે. [http://www.nwac.us/education_resources/Field_forecasting.pdf મેદાની પ્રદેશની આગાહી - ટુંકો સારાંશ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325034756/http://www.nwac.us/education_resources/Field_forecasting.pdf |date=2009-03-25 }} 2008-05-25 ના રોજ સુધારેલ.</ref> આગાહીની રૂપરેખાઓ હવે ભવિષ્યની સ્થિતિઓ નક્કી કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. માણસે હજુ પણ શક્ય હોય એટલું શ્રેષ્ઠતમ આગાહી રૂપરેખાઓ તૈયાર કરવાની જરૂર છે જેથી આગાહી કરવામાં, પેટર્ન (નમૂના) સ્વીકૃતિની આવડત, ટેલિકનેક્શન, મોડેલની કાર્યદક્ષતાનું જ્ઞાન અને મોડેલની નિશ્ચિત માન્યતાઓનું જ્ઞાન સમાવી લેવાતું હોય. વાતાવરણને દર્શાવતા સૂત્રો, પ્રારંભિક સ્થિતિઓ માપવામાં સમાયેલી ક્ષતિઓ, અને વાતાવરણની પ્રક્રિયાઓની અપૂરતી ઉકેલવા માટે વાતવારણની અજારક પ્રકૃતિ, ખૂબ જ વધારે ગણતરી શક્તિ જરૂરી છે એટલે કે હાલના સમયમાં તફાવતના કારણે આગાહી વધુ અચોક્કસ થાય છે અને જે સમય માટે આગાહી થઈ રહી છે (આગાહીની ''મર્યાદા'' ) તે સમય વધે છે. તમામ દેખીતી માહિતી અને મોડેલની સર્વસામાન્ય સ્વીકૃતિના ઉપયોગથી ક્ષતિને ઓછી કરી શકાય છે અને પરિણામ વધુ સારુ મળી શકે છે.<ref name="Klaus">ક્લાઉસ વેઈકમેન, જેફ વ્હાઈટેકર, એન્ડ્રેસ રૌબીસેક અને કેથરિન સ્મિધ. [http://www.cdc.noaa.gov/spotlight/12012001/ સુધારેલી મધ્યમ રેન્જ તૈયાર કરવા માટે એકઠા કરેલી આગાહીઓનો ઉપયોગ (3-15 દિવસો) હવામાનની આગાહીઓ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215055130/http://www.cdc.noaa.gov/spotlight/12012001/ |date=2007-12-15 }} 2007-02-16 ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref name="TBK">ટોડ કિમ્બર્લેઈન. [http://www.hpc.ncep.noaa.gov/research/TropicalTalk.ppt ઉષ્ણકટિબદ્ધમાં ચક્રવાતની ગતિ અને તીવ્રતા પર ચર્ચા (જૂન 2007).] 2007-07-21 ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>રિચર્ડ જે. પાશ, માઈક ફીઓરિનો, અને ક્રિસ લેન્ડસી. [http://www.emc.ncep.noaa.gov/research/NCEP-EMCModelReview2006/TPC-NCEP2006.ppt વર્ષ 2006 માટે એનસીઈપી (NCEP) ઉત્પાદન શ્યૂટ પર ટીપીસી/એનએચસીની (TPC/NHC) સમીક્ષા.]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2008-05-05 ના રોજ સુધારેલ.</ref> હવામાનની આગાહીનો ઉપયોગ કરતા લોકો અલગ અલગ પ્રકારના હોય છે. હવામાનની ચેતવણીઓ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ આગાહીઓ છે કારણ કે તે જીવન અને સંપત્તિ બચાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.<ref>રાષ્ટ્રીય હવામાન સેવા. [http://www.weather.gov/mission.shtml રાષ્ટ્રીય હવામાન સેવા મિશન નિવેદન.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131124214601/http://www.weather.gov/mission.shtml |date=2013-11-24 }} 2008-05-25 ના રોજ સુધારેલ.</ref> તાપમાન અને કરાવર્ષાના આધારે થતી હવામાનની આગાહી [[કૃષિ|ખેતીવાડી]] માટે મહત્વપૂર્ણ છે,<ref>બ્લેર ફેન્નીન. [http://southwestfarmpress.com/news/061406-Texas-weather/ ટેક્સાસ માટે સૂકી હવામાન સ્થિતિઓ યથાવત.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703095038/http://southwestfarmpress.com/news/061406-Texas-weather/ |date=2009-07-03 }} 2008-05-26 ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>ડો. ટેરી મડેર. [http://beef.unl.edu/stories/200004030.shtml દુકાળ માટે મકાઈનો સંગ્રહિત લીલો ચારો.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005203246/http://beef.unl.edu/stories/200004030.shtml |date=2011-10-05 }} 2008-05-26 ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>કેથરિન સી. ટેલર. [http://pubs.caes.uga.edu/caespubs/pubcd/C877.htm પીચ ઓર્ચિડનું રોપણ અને નાના વૃક્ષોની સંભાળ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224112403/http://pubs.caes.uga.edu/caespubs/pubcd/C877.htm |date=2008-12-24 }} 2008-05-26 ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>એસોસિયેટેડ પ્રેસ[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE5DB1E30F937A25752C0A967958260 ].[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE5DB1E30F937A25752C0A967958260 હીમની સ્થિતિ બાદ, નારંગીના પાકના નુકસાનની ગણતરી.] 2008-05-26 ના રોજ સુધારેલ.</ref> અને આ રીતે સ્ટોક માર્કેટમાં કોમોડિટીના વેપારીઓ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જીવન ઉપયોગી ચીજોની કંપનીઓ માટે પણ તાપમાનની આગાહી ભાવિ દિવસોમાં ઉભી થનાર માંગનો અંદાજ લગાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.<ref>ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE7D9123AF935A15751C0A965958260 ][http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE7D9123AF935A15751C0A965958260 ફ્યૂચર્સ/ઓપ્શન્સ; ઠંડા હવમાનના કારણે ઉષ્મા આપતા ઈંધણોના ભાવોમાં વધારો.] 2008-05-25 ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>બીબીસી (BBC). [http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/5212724.stm ગમરીના મોજાના કારણે વીજળીમાં વધારો.] 2008-05-25 ના રોજ સુધારેલ.</ref><ref>ટોરોન્ટો કેથલિક શાળાઓ. [http://www.tcdsb.org/environment/energydrill/EDSP_KeyMessages_FINAL.pdf એનર્જી ડ્રીલ કાર્યક્રમ માટે સાત ચાવીરૂપ સંદેશો.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120217042744/http://www.tcdsb.org/environment/energydrill/EDSP_KeyMessages_FINAL.pdf |date=2012-02-17 }} 2008-05-25 ના રોજ સુધારેલ.</ref> રોજિંદા ધોરણે, લોકો હવામાનની આગાહીના આધારે નિર્ણય લેતા હોય છે કે તેમને દિવસ દરમિયાન કેવા વસ્ત્રો પહેરવા. ભારે વરસાદ, બરફ અને ઠંડા પવનના કારણે કેટલીક બહારની પ્રવૃત્તિઓ ઘટી જતી કે થંભી જતી હોવાથી, આ પ્રકારની ઘટનાઓના આધારે પ્રવૃત્તિઓના ભાવિ આયોજન માટે પણ આગાહી ઉપયોગી થઈ શકે છે, અને કોઈપણ પ્રવૃત્તિને બચાવી રાખવા માટે ભાવિ યોજના ઘડવામાં પણ મદદરૂપ થાય છે. ==ફેરફાર== સમગ્ર માનવ ઇતિહાસમાં હવામાન પર અંકુશ માટેનું પ્રાણવિધાન દેખીતી રીતે જોવા મળે છેઃ પ્રાચીનકાળમાં પાક માટે સારો વરસાદ થાય તે માટે થતી ધાર્મિકવિધિઓથી માંડીને યુએસ (US) લશ્કરી કાર્યવાહીઓની સ્પષ્ટ નજર, ઉત્તર વિએતનામી ચોમાસાને લંબાવીને પૂરવઠા રેખામાં વિક્ષેપ પાડવાનો પ્રયત્ન છે. હવામાન પર પ્રભાવ પાડવાના સૌથી સફળ પ્રયત્નોમાં વાદળોના છંટકાવની પ્રક્રિયાનો પણ સમાવેશ થાય છે; જેમાં ધુમ્મસ અને મોટા હવાઈમથકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી ઓછા ફેલાયેલા વાદળની ટેકનિકો, પહાડો પર શિયાળામાં બરફવર્ષા વધારવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી ટેકનિકો, અને કશની વૃષ્ટિ રોકવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી ટેકનિકોનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref name="AMS">{{Cite web |url=http://www.ametsoc.org/policy/wxmod98.html |title=અમેરિકન મટેરિઅલોજિકલ સોસાયટી |access-date=2011-02-08 |archive-date=2010-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612213920/http://ametsoc.org/policy/wxmod98.html |url-status=dead }}</ref> હવામાન પર અંકુશ મેળવવાના માણસના પ્રયત્નોમાં તાજેતરનું ઉદાહરણ 2008 ઉનાળુ ઓલિમ્પિક રમતોત્વસ દરમિયાન ચીને કરેલી તૈયારીઓને ગણી શકાય. ચીને ઓગસ્ટ 8, 2008ના રોજ રમતોત્સવના ઉદઘાટન પ્રસંગે બેઈજિંગ શહેરમાં વરસાદ ન પડે તે માટે 21 જગ્યાએથી વાદળોને વિખેરી નાખે તેવા 1,104 રોકેટ છોડ્યા હતા. બેઈજિંગ હવામાશાસ્ત્ર બ્યૂરો (બીએમબી (BMB))ના વડા ગુઓ હુએ, આ સમગ્ર કામગીરીની સફળતાને સમર્થન આપી હેબેઈ પ્રાંતમાં બાઓડિંગ શહેરમાં 100 મીલીમીટર અને દક્ષિણપશ્ચિમ બાજુ અને બેઈજિંગના ફાંગશાન જિલ્લામાં 25 મીલીમીટર વરસાદ નોંધાયો હોવાનું કહ્યું હતું.<ref>{{cite news | last = Huanet | first = Xin| title = Beijing disperses rain to dry Olympic night| publisher = Chinaview| date = 2008-08-09| url = http://news.xinhuanet.com/english/2008-08/09/content_9079637.htm| access-date = 2008-08-24 }}</ref> આ પદ્ધતિના પરિણામ લાવવાના ગુણ અનિર્ણિત પૂરાવા છે જ્યારે, માનવીય પ્રવૃત્તિઓના વ્યાપક પૂરવા છે જેમ કે બિનહેતુપૂર્વકના હવામાન ફેરફારમાં [[કૃષિ|ખેતીવાડી]] અને ઉદ્યોગોના પરિણામોઃ<ref name="AMS"></ref> *ઉદ્યોગોના કારણે વાતાવરણમાં સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ અને નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડના ઉત્સર્જનના કારણે એસિડ વર્ષા થાય છે જે, ચોખ્ખાપાણીના તળાવો, વનસ્પતિસૃષ્ટિ અને ભૌગોલિક માળખાઓ પર વિપરિત અસર પહોંચાડે છે. *એન્થ્રોપોજેનિક પ્રદૂષકો હવાની ગુણવત્તા અને વિઝિબલિટિ (દૂરનું જોઈ શકવાની ક્ષમતા) ઘટાડે છે. *માનવીય પ્રવૃત્તિઓના કારણે આબોહવા પરિવર્તન થયું છે જે હવામાં ગ્રીનહાઉસ ગેસોનું ઉત્સર્જન કરે છે અને તેના કારણે દુકાળ, અતિશય તાપમાન, [[પૂર|પૂર]], ભારે પવન અને ભયંકર વાવાઝોડા જેવી ચરમસીમાના હવામાનની ઘટનાઓ સમયાંતરે બનવાની શક્યતાઓ જોવાઈ રહી છે.<ref>[http://www.grida.no/climate/ipcc/regional/226.htm#extreme આબોહવા પરિવર્તન પર આંતરરાષ્ટ્રીય પેનલ]</ref> અજાણતા હવામાનમાં થઈ જતા ફેરફારો માનવ સંસ્કૃતિના સંખ્યાબંધ પાસાઓ માટે ગંભ જોખમરૂપ સાબિત થઈ શકે છે, જેમાં વાતાવરણતંત્ર, કુદરતી સ્ત્રોતો, અન્ન અને ફાઈબર ઉત્પાદન, આર્થિક વિકાસ, અને માનવા સ્વાસ્થ્યનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.grida.no/climate/ipcc/regional/503.htm#overview આબોહવા પરિવર્તન પર આંતરરાષ્ટ્રીય પેનલ]</ref> ==પૃથ્વી પર જોવા મળતી ચરમસીમાઓ== [[File:Bratislava sun.jpg|250px|thumb|right|સ્લોવાકિયાના બ્રેટીસ્લાવામાં વહેલી સવારનો પ્રકાશમાન સૂરજ.]] [[File:Bratislava snowy.jpg|250px|thumb|right|એ જ વિસ્તાર, હળવી હીમવર્ષા થયા બાદ ત્રણ કલાક પછી.]] પૃથ્વી પર સામાન્યપણે તાપમાન વાર્ષિક ±40 °C (100 °F to −40 °F)ની હદમાં રહે છે. આબોહવાની હદો અને સમગ્ર ગ્રહપરના અક્ષાંશો આ હદ બહારના વિસ્તારમાં તાપમાનમાં સંભવતઃ ચરમસીમાઓ દર્શાવી શકે છે. પૃથ્વી પર અત્યારસુધીમાં નોંધાયેલું સૌથી નીચુ તાપમાન {{convert|-89.2|C|F}}, 21 જુલાઈ 1983ના રોજ [[ઍન્ટાર્કટિકા|એન્ટાર્કટિકા]]ના વોસ્ટોક સ્ટેશનમાં નોંધાયું હતું. અત્યાર સુધીમાં સૌથી ઊંચુ તાપમાન{{convert|57.7|C|F}}, 13 સપ્ટેમ્બર 1922ના રોજ<ref name="NCDC">[http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalextremes.html સમગ્ર વિશ્વમાં મપાયેલી તાપમાન અને હીમવર્ષાની ચરમસીમાઓ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131128084534/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalextremes.html |date=2013-11-28 }} રાષ્ટ્રીય આબોહવા ડેટા સેન્ટર. 2007-06-21 ના રોજ સુધારેલ.</ref> લિબિયાના અલ’અઝિઝિયાહમાં નોંધાયું હતું, પરંતુ તે નોંધણી પર પ્રશ્નો ઉઠ્યા હતા. અત્યાર સુધીમાં વાર્ષિક સરેરાશ સૌથી ઊંચુ તાપમાન {{convert|34.4|C |F}} ઈથોપિયાના ડેલ્લોલમાં નોંધાયું છે.<ref>ગ્લેન ઈલેર્ટ. [http://hypertextbook.com/facts/2000/MichaelLevin.shtml પૃથ્વી પર સૌથી ગરમ તાપમાન.] 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> અત્યાર સુધીમાં વાર્ષિક સરેરાશ સૌથી ઓછુ તાપમાન {{convert|-55.1|C|F}} [[ઍન્ટાર્કટિકા|એન્ટાર્કટિકા]]ના વોસ્ટોક સ્ટેશનમાં નોંધાયેલું છે.<ref>ગ્લેન ઈલેર્ટ. [http://hypertextbook.com/facts/2000/YongLiLiang.shtml પૃથ્વી પર સૌથી ઠંડુ તાપમાન.] 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> વાર્ષિક સરેરાશ સૌથી ઓછુ તાપમાન ધરાવનાર કાયમી સ્થળ તરીકે કેનેડાના યૂરેકા, નુનાવુટનો સમાવેશ થાય છે, જ્યાં વાર્ષિક સરેરાશ તાપમાન {{convert|-19.7|C|F}} હોય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.climate.weatheroffice.ec.gc.ca/climate_normals/results_e.html?Province=ALL&StationName=Eureka&SearchType=BeginsWith&LocateBy=Province&Proximity=25&ProximityFrom=City&StationNumber=&IDType=MSC&CityName=&ParkName=&LatitudeDegrees=&LatitudeMinutes=&LongitudeDegrees=&LongitudeMinutes=&NormalsClass=A&SelNormals=&StnId=1750& |title=કેનેડાની આબોહવા લાક્ષાણિકતાઓ 1971-2000 - યુરેકા |access-date=2021-12-20 |archive-date=2007-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111091104/http://www.climate.weatheroffice.ec.gc.ca/climate_normals/results_e.html?Province=ALL&StationName=Eureka&SearchType=BeginsWith&LocateBy=Province&Proximity=25&ProximityFrom=City&StationNumber=&IDType=MSC&CityName=&ParkName=&LatitudeDegrees=&LatitudeMinutes=&LongitudeDegrees=&LongitudeMinutes=&NormalsClass=A&SelNormals=&StnId=1750& |url-status=dead }}</ref> ==સૌરમંડળમાં પરગ્રહો== [[File:Great Red Spot From Voyager 1.jpg|thumb|250 px|1979માં ગુરુનું ગ્રેટ રેડ સ્પોટ.]] અન્ય ગ્રહો પર હવામાન કેવી રીતે કામ કરે છે તેનો અભ્યાસ પૃથ્વી પર હવામાન કેવી રીતે કામ કરે છે તે સમજવામાં મદદરૂપ સાબિત થયો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/solar_system_weather_010306-1.html|title=The Worst Weather in the Solar System|last=Britt|first=Robert Roy|date=2001-03-06|publisher=[[Space.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20010502142934/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/solar_system_weather_010306-1.html|archive-date=2001-05-02|access-date=2011-02-08|url-status=live}}</ref> અન્ય ગ્રહો પરના હવામાન પૃથ્વી પરના હવામાન જેવા જ કેટલાક ભૌતિક સિદ્ધાંતોને અનુસરે છે, પરંતુ તે વિભિન્ન માપદંડો અને અલગ અલગ પ્રકારના રાસાયણિક સંયોજનોયુક્ત વિભિન્ન વાતાવરણોમાં જોવા મળે છે. ટાઈટન પર કેસ્સીની-હુજેન્સના મિશનમાં મિથેન અને ઈથેનમાંથી રચાયેલા વાદળો શોધાયા હતા જેમાં પ્રવાહી મિથેન અને અન્ય કાર્બનિક મિશ્રણોયુક્ત વરસાદ સંગ્રહાયેલો હોય છે.<ref>{{cite journal | author= M. Fulchignoni, F. Ferri, F. Angrilli, A. Bar-Nun, M.A. Barucci, G. Bianchini, W. Borucki, M. Coradini, A. Coustenis, P. Falkner, E. Flamini, R. Grard, M. Hamelin, A.M. Harri, G.W. Leppelmeier, J.J. Lopez-Moreno, J.A.M. McDonnell, C.P. McKay, F.H. Neubauer, A. Pedersen, G. Picardi, V. Pirronello, R. Rodrigo, K. Schwingenschuh, A. Seiff, H. Svedhem, V. Vanzani and J. Zarnecki | title= The Characterisation of Titan's Atmospheric Physical Properties by the Huygens Atmospheric Structure Instrument (Hasi) | journal=Space Science Review| year=2002 | volume=104 | pages=395–431 |doi=10.1023/A:1023688607077}}</ref> પૃથ્વીનું વાતાવરણ દરેક ગોળાર્ધમાં ત્રણ એમ કુલ છ અક્ષાંશીય પ્રચલન ક્ષેત્રો ધરાવે છે.<ref>જેટ પ્રોપલ્સન લેબોરેટરી. [http://sealevel.jpl.nasa.gov/overview/climate-climatic.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726195829/http://sealevel.jpl.nasa.gov/overview/climate-climatic.html |date=2009-07-26 }}[http://sealevel.jpl.nasa.gov/overview/climate-climatic.html સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ - આબોહવા: પૃથ્વીનો દબાયેલો ગોળ આકાર : અાબોહવા ઝોન.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726195829/http://sealevel.jpl.nasa.gov/overview/climate-climatic.html |date=2009-07-26 }} 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> તેનાથી વિપરિત, ગુરુમાં આવા સંખ્યાબંધ ક્ષેત્રો જવા મળે છે,<ref>એન્ને મીનાર્ડ. [http://news.nationalgeographic.com/news/2008/01/080123-jupiter-jets.html ગુરુની સૂર્ય નહીં પરંતુ સપાટી દ્વારા ગરમ થતી 'જેટ સ્ટ્રીમ'.] 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> ટાઈટન 50મા સમાંતર અક્ષાંશ નજીક એક જેટ સ્ટ્રીમ ધરાવે છે,<ref>ઈએસએ: કેસ્સીની-હુજેન્સ. [http://www.esa.int/esaMI/Cassini-Huygens/SEMQO5SMTWE_0.html ધ જેટ સ્ટ્રીમ ઓફ ટાઈટન.] 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> અને [[શુક્ર (ગ્રહ)|શુક્ર]] વિષુવવૃત નજીક એક જેટ ધરાવે છે.<ref>જ્યોર્જિયા સ્ટેટ યુનિવર્સિટિ. [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Solar/venusenv.html શુક્રનું વાતાવરણ.] 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> [[સૂર્યમંડળ|સૌરમંડળ]]ની વિખ્યાત સીમાચિન્હરૂપ ઘટનાઓ પૈકી એક, [[ગુરુ (ગ્રહ)|ગુરુ]]ના ''ગ્રેટ રેડ સ્પોટ'' એ, ૩૦૦ વર્ષથી અસ્તિત્વમાં હોય એવુ બિનચક્રવાતી તોફાન છે.<ref name="HaydPlan">{{cite web | title = Jupiter's Great Red Spot | author = Ellen Cohen | publisher= [http://haydenplanetarium.org/ Hayden Planetarium] | url = http://haydenplanetarium.org/resources/ava/page/index.php?file=P0413jupispot | access-date = 2007-11-16 }}</ref> અન્ય ગેસ કદાવરો પર, ભૂમીના અભાવના કારણે પવન અસામાન્ય ગતિ પકડે છેઃ 600 મીટર પ્રતિ સેકન્ડ (લગભગ {{convert|2100|km/h|mph|abbr=on|disp=or}}) સુધીની ઝડપે ફુંકાય છે જે ગતિ [[નૅપ્ચ્યુન (ગ્રહ)|નેપ્ચ્યૂન]] પર નોંધાઈ છે.<ref name="Suomi1991">{{cite journal | last=Suomi | first=V. E. | coauthors=Limaye, S. S.; Johnson, D. R. | year=1991 | title=High Winds of Neptune: A possible mechanism | journal=[[Science (journal)|Science]] | volume=251 | issue=4996 | pages=929–932 | publisher=AAAS (USA) | doi=10.1126/science.251.4996.929 | pmid=17847386 }}</ref> ગ્રહોના વિજ્ઞાનિકો માટે આ એક કોયડારૂપ બાબત છે. હવામાન છેવટે તો સૌર ઊર્જાથી જ રચાય છે અને પૃથ્વી જેટલી ઊર્જા મેળવે છે લગભગ {{frac|900}} એટલી જ ઊર્જા નેપ્ચ્યૂન મેળવે છે, છતા નેપ્ચ્યીન પરની હવામાનની ઘટનાઓ પૃથ્વી કરતા ઘણી અલગ છે.<ref>{{cite web|url=http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1998/34/text/|title=Hubble Provides a Moving Look at Neptune's Stormy Disposition|last=Sromovsky|first=Lawrence A.|publisher=HubbleSite|date=1998-10-14}}</ref> સૌથી પ્રબળ પવન, એક્સ્ટ્રાસોલર ગ્રહ (સૂર્ય સિવાયની કક્ષામાં ભ્રમણ કરતો ગ્રહ) એચડી (HD) 189733 બી (b) પર ફૂંકાય છે તેવું શોધવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં {{convert|9600|km/h|mph}} કરતા પણ વધુ ઝડપે પૂર્વીય પવનો ફૂંકાય છે.<ref name="Knutson">{{cite journal| url=http://www.nature.com/nature/journal/v447/n7141/abs/nature05782.html| journal=Nature| volume= 447| pages= 183–186| month=10 May| year= 2007| doi= 10.1038/nature05782| title=A map of the day–night contrast of the extrasolar planet HD 189733b| first=Heather A.| last=Knutson| coauthors= David Charbonneau, Lori E. Allen, Jonathan J. Fortney, Eric Agol, Nicolas B. Cowan, Adam P. Showman, Al, Curtis S. Cooper & S. Thomas Megeath| pmid=17495920| issue=7141}}</ref> ==અવકાશીય હવામાન== [[File:Polarlicht.jpg|thumb|right|250 px|ઉત્તર ધ્રૂવ પાસેનો અરુણ પ્રકાશ.]] હવામાન માત્ર ગ્રહો પુરતુ સીમિત નથી હોતું. તમામ તારાની જેમ, સૂર્યનું તેજોવલય સતત અવકાશમાં ફેલાતુ રહે છે, જેથી [[સૂર્યમંડળ|સૌરમંડળ]]માં વાતાવારણનું પાતળુ સ્તર રચાય છે. સૂર્યમાંથી મોટા પ્રમાણે થતી હિલચાલો સૌર પવન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પવનમાં જોવા મળતી અનિયમિતતા અને આ તારાની સપાટી પર જોવા મળતી મોટી ઘટનાઓ, જેમ કે સમગ્ર તંત્રમાંથી મોટાપાયે તેજોવલયો બહાર આવવા, તે વિવાદાસ્પદ હવામાન તંત્રને (જેમકે દબાણ અને પવન) અનુરુપ વિશેષતાઓ ધરાવે છે અને સામાન્યપણે તેને અવકાશીય હવામાન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સૌરમંડળમાં મોટાપાયે તેજોવલયી ઉત્સર્જનને [[શનિ (ગ્રહ)|શનિ]]ના વલયોની જેમ જોવામાં આવે છે.<ref>Bill Christensen. [http://www.space.com/businesstechnology/technology/technovel_shock_041105.html શોક ટુ ધ (સોલર) સિસ્ટમ : કોરોનલ માસ ઈજેક્શન ટ્રેક્ટડ ટુ [[શનિ (ગ્રહ)|સેટર્ન]].] 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> આ તંત્રમાં થતી ગતિવિધિઓ ગ્રહોના વાતાવરણો પર અને પ્રસંગોપાત જમીન પર અસર કરે છે. સૌર પવન અને ભૂમિ પરના વાતાવરણ વચ્ચે થતી અસરોના કારણે શાનદાર અરુણપ્રકાશની રચના થાય છે<ref>અલાસ્કા અહેવાલ. [http://alaskareport.com/science10043.htm ઉત્તર ધ્રૂવ પાસે જોવા મળતા અરુણપ્રકાશનું કારણ શું છે?] 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref>, અને વીજ સંવેદન તંત્રો જેમ કે ઈલેક્ટ્રિક ગ્રીડ (વીજપ્રવાહ માટેના મોટા તાર) અને રેડિયો સિગ્નલ્સ પર વિનાશક અસર પાડી શકે છે.<ref>રોન્ડી વિરેક. [http://asp.colorado.edu/~reu/summer-2007/presentations/SW_Intro_Viereck.ppt અવકાશનું હવામાનઃ તે શું છે? ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://asp.colorado.edu/~reu/summer-2007/presentations/SW_Intro_Viereck.ppt તે આપને કેવી રીતે અસર પહોંચાડશે?]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2008-06-28 ના રોજ સુધારેલ.</ref> ==આ પણ જુઓ== * હવામાન કચેરી * ખાનગી હવામાન કચેરી * આબોહવા *હવામાનશાસ્ત્રની રૂપરેખા ==સંદર્ભો== {{reflist|2}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{commonscat|Weather}}{{wikinews|Portal:Weather}} *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/climate.htm ક્લાઈમેટ ચેન્જ એન્ડ વેધર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120930102455/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/climate.htm |date=2012-09-30 }} ''યુસીબી (UCB) પુસ્તકાલયો સરકારી પ્રકાશનો'' તરફથી * [http://www.economics.noaa.gov/?goal=weather&amp;file=events/ ધ ઈકોનોમિક્સ ઓફ એક્સ્ટ્રીમ વેધર ઈવેન્ટ્સ ઓન સોસાયટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824095635/http://www.economics.noaa.gov/?goal=weather&file=events%2F |date=2011-08-24 }} એનઓએએ (NOAA) ઈકોનોમિક્સ * [http://www.meteocentrale.ch/en/current-weather-switzerland.html મેટઓસેન્ટ્રલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210171057/http://www.meteocentrale.ch/en/current-weather-switzerland.html |date=2010-02-10 }} સમગ્ર વિશ્વનું હવામાન, હવામાન અને સ્વિટ્ઝરલેન્ડ માટે ચરમસીમાનું હવામાન *[http://rainradar.net રેઈનરડાર - વિશ્વવ્યાપી રડારોની ડીરેક્ટરી] *[http://www.etoolsage.com/Query/TimeWeather.asp?toolsort=12 શહેરનું હવામાન અને વિશ્વના સમયો]{{Dead link|date=નવેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.meteoonline.co.uk/ હવામાન આગાહી ઈંગ્લેન્ડ અને સમગ્ર વિશ્વની] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101232711/http://www.meteoonline.co.uk/ |date=2011-01-01 }} *[http://www.intermeteo.com/ સમગ્ર વિશ્વની હવામાન આગાહી] *[http://www.weather.gov/ રાષ્ટ્રીય હવામાન સેવા] [[Category:હવામાન]] q3vtmi8kcoc7m3nizgmfb2wyo2566x0 0 30128 901681 900977 2026-06-20T17:25:47Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901681 wikitext text/x-wiki {{About|the U.S. state of Vermont}} {{pp-move-indef}} {{US state |Name = Vermont |Fullname = State of Vermont |Flag = Flag of Vermont.svg |Flaglink = [[Flag of Vermont|Flag]] |Seal = Great seal of Vermont bw.png |Map = Map of USA VT.svg |Nickname = The Green Mountain State |Motto = [[Freedom and Unity]] |Former = Vermont Republic |Capital = [[Montpelier, Vermont|Montpelier]] |LargestCity = [[Burlington, Vermont|Burlington]] |Demonym = Vermonter |Governor = [[Jim Douglas]] (R) |Lieutenant Governor = [[Brian Dubie]] (R) |Legislature = [[Vermont General Assembly|General Assembly]] |Upperhouse = [[Vermont Senate|Senate]] |Lowerhouse = [[Vermont House of Representatives|House of Representatives]] |Senators = [[Patrick Leahy]] (D)<br />[[Bernie Sanders]] (I) |Representative =[[Peter Welch]] (D) |OfficialLang = English |AreaRank = 45th |TotalAreaUS = 9,620 |TotalArea = 24,923 |LandAreaUS = 9250 |LandArea = 24,923 |WaterAreaUS = |WaterArea = 989 |PCWater = 4.1 |PopRank = 49th |2000Pop = 621,760 (2009 est.)<ref name=09CenEst>{{cite web|title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000, to July 1, 2009|publisher = United States Census Bureau|access-date = 2009-12-23|url = http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html}}</ref> <br /> 609,903 (2000) | DensityRank = 30th |2000DensityUS =65.8 |2000Density = 25.9 |MedianHouseholdIncome = $52,104 |IncomeRank = 20th |AdmittanceOrder = 14th |AdmittanceDate = March 4, 1791 |TimeZone = [[Eastern Standard Time Zone|Eastern]]: [[UTC]]–5/[[Daylight saving time|−4]] |Longitude = 71° 28′ W to 73° 26′ W |Latitude = 42° 44′ N to 45° 1′ N |WidthUS = 80 |Width = 130 |LengthUS = 160 |Length = 260 |HighestPoint = [[Mount Mansfield|Mt. Mansfield]]<ref name=usgs>{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| access-date =November 6, 2006| archive-date =ઑક્ટોબર 6, 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> |HighestElevUS = 4,395 |HighestElev = 1,340 |MeanElevUS = 1,000 |MeanElev = 300 |LowestPoint = |LowestElevUS = 95 |LowestElev = 29 |ISOCode = US-VT |Website = www.vermont.gov }} [[ચિત્ર:Meeting house marlboro vermont 20040911.jpg|thumb|વર્મોન્ટના નગરોમાં સ્થાનિક સરકારોનો મોટાભાગનો વ્યવસાય દર વર્ષે માર્ચમાં બેઠકસ્થળમાં યોજવામાં આવતી નગરબેઠકમાં, જેમકે વર્મોન્ટમાં એક માલબોરો ખાતે, થાય છે.]] '''વર્મોન્ટ''' ({{IPAc-en|en-us-Vermont.ogg|v|ər|ˈ|m|ɒ|n|t}}) એ ઉત્તરપૂર્વીય યુનાઈટેડ રાજ્ય્સ ઓફ અમેરિકાના ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડ પ્રાંતમાં આવેલું રાજ્ય છે. આ રાજ્ય {{convert|9250|sqmi|km2}} જમીન સાથે વિસ્તારની દ્વષ્ટિએ 43માં અને કુલ વિસ્તારની દ્વષ્ટિએ 45મા ક્રમે આવે છે. તેની વસતી 621,270 છે જે તેને સૌથી ઓછી વસતી ધરાવતું બીજા ક્રમનું રાજ્ય બનાવે છે.<ref>વ્યોમિંગ હેઝ ફ્યૂઅર રેસિડન્ટ્સ</ref> તે ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડનું એક માત્ર એવું રાજ્ય છે કે જે એટલાન્ટિક સમુદ્રનો તટ ધરાવતું નથી, વેર્મોન્ટ તેના શેમ્પલેઇન લેક (જે વર્મોન્ટની પશ્ચિમી સરહદનો પચાસ ટકા હિસ્સો આવરી લે છે) અને ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ લંબાતા ગ્રીન માઉન્ટેઇન્સ માટે જાણીતું છે. દક્ષિણની સરહદે મેસેચ્યુસેટ્સ, પૂર્વમાં ન્યૂ હેમ્પશાયર, પશ્ચિમમાં ન્યૂ યોર્ક અને ઉત્તરમાં કેનેડાનો ક્વિબેક પ્રાંત આવેલા છે. શરૂઆતમાં મૂળ અમેરિકન (આબેનાકી અને ઇરોક્વોઇઝ) લોકો વર્મોન્ટનાં રહેવાસી હતા. હાલમાં વર્મોન્ટના તાબામાં રહેલાં મોટા ભાગનાં પ્રદેશ ઉપર ફ્રાન્સનો દાવો હતો પરંતુ ફ્રેન્ચ અને ઇન્ડિયન યુદ્ધમાં ફ્રાન્સનો પરાજય થયા બાદ આ પ્રદેશ બ્રિટનની કબજા હેઠળ આવ્યો હતો. ઘણાં વર્ષો સુધી, આસપાસની વસાહતોના (તે સમયે ન્યૂ હૅમ્પશાયર ગ્રાન્ટ્સ તરીકે ઉલ્લેખ કરાતો), ખાસ કરીને ન્યૂ હૅમ્પશાયર અને ન્યૂ યોર્કના વિસ્તારોના નિયંત્રણ અંગે વિવાદ હતો. આ વસાહતો પાસેથી જમીનના અધિકારો મેળવનારા રહેવાસીઓનો ગ્રીન માઉન્ટેઇન બોય્ઝ દળ દ્વારા વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો, જે આગળ જઈને વર્મોન્ટ રિપબ્લિક નામનાં એક સ્વતંત્ર રાજ્યમાં પરિણમ્યું હતું. આ રાજ્ય 14 વર્ષ સુધી ચાલેલા ક્રાતિકારી યુદ્ધ દરમિયાન સ્થપાયું હતું; આમ વર્મોન્ટ એ અમેરિકાના 17 એવા રાજ્ય (ટેક્સાસ, હવાઈ, કેલિફોર્નિયા રિપબ્લિક અને મૂળ 13 વસાહતો પૈકીની પ્રત્યેક વસાહત) પૈકીનું એક છે જે એક સમયે પોતાની સાર્વભૌમ સરકાર ધરાવતા હતા. 1791માં, વર્મોન્ટ અમેરિકાનાં 14માં રાજ્ય તરીકે જોડાયું. તે મૂળ 13 વસાહતો બહારનું સૌ પ્રથમ રાજ્ય હતું. વર્મોન્ટ એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મેપલ સિરપનું ઉત્પાદન કરનારું મોખરાનું રાજ્ય છે.<ref>{{cite web|title=US Department of Agriculture – Economic Research Service|work='Table 44—U.S. maple syrup production and value, by state, calendar years|url=http://www.ers.usda.gov/briefing/sugar/data/table44.xls|access-date=2007-01-05|archive-date=2003-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20030607045816/http://ers.usda.gov/Briefing/Sugar/Data/Table44.xls|url-status=dead}}</ref> માઉન્ટપિલિયર આ રાજ્યની રાજધાની છે, અને બર્લિંગ્ટન તેનું સૌથી વિશાળ શહેર અને મહાનગરીય વિસ્તાર છે. અન્ય કોઈ રાજ્ય બર્લિંગ્ટન જેટલું નાનું શહેર<ref>[http://www.nationalgeographic.com/traveler/articles/1118_burlington.html નેશનલ જીયોગ્રાફિક]. સુધારો જૂન 30, 2008</ref> અને માઉન્ટપિલિયર જેટલી નાની રાજધાની ધરાવતું નથી.<ref name="nyt_mont">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1995/09/17/travel/a-picture-perfect-capital.html|title=A Picture-Perfect Capital|last=Wetherell|first=W. D.|date=September 17, 1995|work=NY Times|access-date=2009-03-31}}</ref> == ભૂગોળ == {{See also|List of counties in Vermont|List of towns in Vermont|List of mountains in Vermont}} પૂર્વીય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ પ્રદેશમાં વર્મોન્ટ વસેલું છે અને તે {{convert|9614|mi2|km2|abbr=off}} વિસ્તારમાં પથરાયેલું છે, જે તેને અમેરિકાનું 45મું સૌથી વિશાળ રાજ્ય બનાવે છે. આ પૈકી, જમીન {{convert|9250|mi2|km2|abbr=off}} વિસ્તાર અને જળ {{convert|365|mi2|km2|abbr=off}} વિસ્તાર બનાવે છે, જે વર્મોન્ટને જમીન વિસ્તારની દ્વષ્ટિએ તે 43મું અને જળ વિસ્તારની દ્વષ્ટિએ તે 47મું સૌથી મોટું રાજ્ય બનાવે છે. કુલ વિસ્તારની દ્વષ્ટિએ તે અલ સાલ્વાડોર કરતા વધુ મોટું અને [[હૈતી]] કરતા નાનું છે. [[ચિત્ર:National-atlas-vermont.png|thumb|શહેરો, રોડ અને નદીઓ દર્શાવતો વર્મોન્ટનો નકશો]] કનેક્ટિકટ નદીનો પશ્ચિમીતટ આ રાજ્યની પૂર્વીય (ન્યૂ હેમ્પશાયર) સીમારૂપ છે (ખુદ આ નદી પણ ન્યૂ હેમ્પશાયરનો એક ભાગ છે).<ref> ''વેરમોન્ટ વી. ન્યૂ હેમ્પશાયર'' {{Ussc|289|593|1933}}</ref> વર્મોન્ટમાં આવેલું મોટું તળાવ- લૅક શેમ્પલેઇન એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તાજા જળનું છઠ્ઠું સૌથી વિશાળ જળાશય છે અને તે વર્મોન્ટના ઉત્તરપશ્ચિમ હિસ્સાને ન્યૂ યોર્કથી અલગ પાડે છે. ઉત્તરથી દક્ષિણ વર્મોન્ટ {{convert|159|mi|km|abbr=off}} લંબાઈ ધરાવે છે. પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ કેનેડાની સરહદે તે {{convert|89|mi|km|abbr=off}}ની મહત્તમ પહોળાઈ ધરાવે છે; મેસેચ્યુસેટ્સ લાઇન પાસે તે સૌથી સાંકડી પહોળાઈ {{convert|37|mi|km|abbr=off}} ધરાવે છે. આ રાજ્યનું ભૌગૌલિક કેન્દ્ર વૉશિંગ્ટન છે, જે રોક્સબરીથી ત્રણ માઇલ (5 કિ.મી.) પૂર્વમાં છે. વર્મોન્ટ અને કેનેડાની વચ્ચે અમેરિકાની 15 ફેડરલ સીમા આવેલી છે. ફ્રેન્ચ સંશોધક સેમ્યુઅલ દ કેમ્પ્લેઇને 1647ના પોતાના નકશામાં વર્મોન્ટના પર્વતોને “વર્ડ મોન્ટ” (પુરાણી ફ્રેન્ચમાં લીલો પર્વત) નામ આપ્યું હતું અને કદાચ તેણે વર્મોન્ટ રાજ્યનું નામ પણ આપ્યું હતું. વર્મોન્ટ નામ ({{lang-fr|vert mont}})નો ઉદભવ કેવી રીતે થયો તે જાણી શકાયું નથી, પરંતુ તે વર્મોન્ટ નામનો ઉદભવ તેનાથી થયો હોય એવી શક્યતા છે, જેની રજૂઆત થોમસ યંગે 1777માં કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.vt-fcgs.org/vermont_by_andre.html|title=The Name Vermont|author=Joseph-Andre Senecal|access-date=2011-02-10|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010204053/http://www.vt-fcgs.org/vermont_by_andre.html|url-status=dead}}</ref> કેટલાક સત્તાવાર સૂત્રો એવું કહે છે કે આ પ્રદેશનું નામ વર્મોન્ટ રાખવામાં આવ્યું હતું કારણ કે આ પ્રદેશ ન્યૂ હૅમ્પશાયરના વ્હાઇટ માઉન્ટેઇન અને ન્યૂ યોર્કના એડિરોન્ડૅક્સની તુલનાએ વધુ વન સંવર્ધન ધરાવતું હતું; અન્ય લોકો એવું કહે છે કે અબરખ-ક્વાર્ટ્ઝ-ક્લોરાઇટના ખડકોની પૂર્વે લીલા રંગના રૂપાંતરિત પોચા ખડકો આ નામ પાછળ કારણરૂપ છે. ગ્રીન માઉન્ટેઇન પર્વતમાળા રાજ્યની ઉત્તર-દક્ષિણ હિસ્સામાં પથરાયેલી છે જે પોતાના કેન્દ્રની સ્હેજ પશ્ચિમે રહીને રાજ્યની લંબાઈનો મોટા ભાગનો હિસ્સો આવરી લે છે. રાજ્યના દક્ષિણપશ્ચિમ હિસ્સામાં ટેકોનિક પર્વતો; ઉત્તરપૂર્વમાં ગ્રેનાઇટિક પર્વતો આવેલા છે.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=8NWPJkRK-VMC&pg=RA1-PA274-IA1&lpg=RA1-PA274-IA1&dq=%22granitic+mountains%22+vermont#PRA1-PA272,M1 |title=Google Books |publisher=Books.google.com |date=2006-08-28 |access-date=2010-07-31}}</ref> ઉત્તરપશ્ચિમમાં, શેમ્પલેઇન લેક નજીક, ફળદ્રુપ શેમ્પલેઇન ખીણ આવેલી છે. આ ખીણની દક્ષિણે બોમોસીન તળાવ આવેલું છે. [[ચિત્ર:Vermont (1).png|thumb|left|વર્મોન્ટમાં 14 કાઉન્ટીઓ છેમાત્ર બે – લેમોઇલ અને વોશિંગ્ટન – વર્મોન્ટના પ્રદેશોથી સંપૂર્ણ રીતે ઘેરાયેલા છે.]] અહીંના વિવિધ પર્વતો બારે માસ આપમેળે વિકસી શકે એવી જૈવિક પદ્ધતિ ધરાવતા આલ્પાઇનના વૃક્ષોની હારમાળા ધરાવે છે. આ પર્વતોમાં રાજ્યનો સૌથી ઊંચો પર્વત માઉન્ટ મૅન્સફીલ્ડ, બીજા ક્રમનો સૌથી ઊંચો પર્વત કિલિન્ગ્ટન પીક, ત્રીજા ક્રમનો સૌથી ઊંચો પર્વત કૅમલ’સ હમ્પ અને પાંચમા ક્રમના સૌથી ઊંચા શિખર માઉન્ટ અબ્રાહમનો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યનો આશરે 77 ટકા હિસ્સો વનઆચ્છાદિત છે; બાકીનો હિસ્સો ઘાસવાળી જમીન, ઊંચાણવાળાં પ્રદેશ, તળાવો, સરોવરો અને ભીનાશવાળી પોચી જમીન વડે બનેલો છે. વર્મોન્ટમાં આવેલ માર્શ-બિલિંગ્સ-રોકફૅલર નેશનલ હિસ્ટોરિકલ પાર્ક (વૂડસ્ટોકમાં) અને એપ્પલાચિયન નેશનલ સિનીક ટ્રેઇલ સહિતના વિસ્તારોનું સંચાલન નેશનલ પાર્ક સર્વિસ દ્વારા થાય છે.<ref>{{cite web|title = Vermont|publisher = National Park Service|access-date = 2008-07-15|url = http://www.nps.gov/state/vt|archive-date = 2008-06-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20080616102625/http://www.nps.gov/state/vt/|url-status = dead}}</ref> === શહેરો === {{Fix bunching|beg}} [[ચિત્ર:Burlington, Vermont.jpg|thumb|બર્લિંગ્ટન, વર્મોન્ટનું સૌથી મોટું શહેર]] {{Fix bunching|mid}} [[ચિત્ર:Downtown Rutland, Vermont.jpg|thumb|રટલેન્ડ]] {{Fix bunching|mid}} [[ચિત્ર:Montpelier with state capitol in distance.jpg|thumb|માઉન્ટપિલિટર, વર્મોન્ટની રાજધાની]] {{Fix bunching|end}} શહેરો (2008ના અંદાજ મુજબ વસતી): * બર્લિંગ્ટન – 38,897 * સાઉથ બર્લિંગ્ટન – 17,574 * રટલેન્ડ – 16,742 * બાર – 8,837 * માઉન્ટપિલિયર – 7,760 * સેન્ટ અલબન્ઝ – 7,250 * વિનૂસ્કી – 6,429 * ન્યૂપોર્ટ – 5,148 * વર્જીનીસ – 2,666 === સૌથી મોટા નગરો === આ નગરો શહેર તરીકે ગણવા જેટલા મોટા છે પરંતુ તેમની તે રીતે ગણતરી થતી નથી. સૌથી મોટા નગરો (2008ના અંદાજ મુજબ વસતી): * એસેક્સ – 19,649 * કોલચેસ્ટર – 17,237 * બેનિંગ્ટન – 15,093 * બ્રેટલબરો – 11,491 * મિલ્ટન – 10,714 * હાર્ટફોર્ડ – 10,696 * સ્પ્રિંગફીલ્ડ – 8,602 * વિલિસ્ટન – 8,430 * મિડલબરી – 8,271 * સેન્ટ જોહ્ન્સબરી – 7,421 * શેલબર્ન – 7,041 * નોર્થફીલ્ડ – 5,740 === આબોહવા === [[ચિત્ર:vermont fall covered bridge 2009.JPG|thumb|ઢંકાયેલો પૂલ, ફોલ ફોલિયેજ સામે સ્થાપવામાં આવેલો, 2009]] વર્મોન્ટ ભેજયુક્ત ખંડીય આબોહવા ધરાવે છે, અહીંનો ઊનાળો ગરમ અને ભેજવાળો હોય છે, શિયાળો ઠંડો હોય છે, ઊંચાણવાળી જગ્યાઓએ વધુ ઠંડી પડે છે.<ref>{{cite web |url=http://academics.smcvt.edu/vtgeographic/textbook/weather/weather_and_climate_of_vermont.htm |title=accessed September 15, 2007 |publisher=Academics.smcvt.edu |date=1911-07-04 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100813094937/http://academics.smcvt.edu/vtgeographic/textbook/weather/weather_and_climate_of_vermont.htm |url-status=dead }}</ref> તે મિન્સ્ક, સ્ટોકહૉમ અને ફાર્ગોને સમાન ડીએફબી (Dfb)ની કોપ્પેન વર્ગની આબોહવા ધરાવે છે.<ref>[http://vermont.wedding.net/geography.html ઉપયોગ સપ્ટેમ્બર 15, 2007]</ref> વર્મોન્ટ વસંતઋતુમાં તેની મડ મોસમ માટે જાણીતું છે. ત્યાર બાદ સામાન્યપણે હળવા પ્રારંભિક ઊનાળો, ગરમ ઓગસ્ટ, રંગબેરંગી શરદઋતુ આવે છે અને શિયાળો ઠંડો હોય છે. ઉત્તરપૂર્વના ગ્રામીણ વિસ્તારો સહિતનો રાજ્યનો ઉત્તરીય હિસ્સો (જેને “નોર્થઇસ્ટ કિંગડમ”નું ઉપનામ મળેલું છે) અસાધારણપણે ઠંડા શિયાળા માટે જાણીતું છે, અહીંના તાપમાનની સરેરાશ ઠંડક રાજ્યના દક્ષિણીય વિસ્તારોની સરખામણીએ ઘણીવાર 10 ડીગ્રી ફેરનહીટ (5.56 ડીગ્રી સેલ્શિયસ)ની હોય છે. વાર્ષિક હિમવર્ષા પ્રદેશની ઊંચાઇ મુજબ સરેરાશ {{convert|60|in|cm|0}} થી {{convert|100|in|cm|0}}ની વચ્ચે હોય છે. રાજ્યનું વાર્ષિક સરેરાશ તાપમાન {{convert|43|°F|°C|0}} છે.<ref>[http://encyclopedia.jrank.org/VAN_VIR/VERMONT.html વર્મોન્ટ ઓનલાઇન એનસાયક્લોપેડીયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207061153/http://encyclopedia.jrank.org/VAN_VIR/VERMONT.html |date=2013-12-07 }} સુધારો મે 28, 2008</ref> શરદમાં ઠંડી ઋતુનું આગમન થતાં વર્મોન્ટના પર્વતો પરના સુગર મેપલ ઉપર લાલ, કેસરી અને સોનેરી પાંદડા જોવા મળે છે. આ જે રંગો જોવા મળે છે તે સુગર મૅપલના કોઇ એક ખાસ પ્રકારની હાજરીને આભારી નથી, બલકે આ વિસ્તારની વિવિધ પ્રકારની માટી અને આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ તેનું કારણ છે. વર્નોન ખાતે 4 જુલાઈ, 1911ના રોજ સૌથી ઊંચુ તાપમાન {{convert|105|°F|°C|abbr=on}} નોંધાયું હતું; નીચામાં નીચું તાપમાન 30 ડિસેમ્બર 1933ના રોજ બ્લૂમફીલ્ડ ખાતે {{convert|-50|°F|°C|abbr=on}} નોંધાયું હતું. નીચામાં નીચું તાપમાન ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ (બિગ બ્લેક નદી, મેરાઇન ખાતે પણ 2009માં -50 ડીગ્રી ફેરનહીટનું તાપમાન ખાતરીપૂર્વક નોંધાયેલું છે) ખાતે નોંધાયું હતું.<ref>ધો ધીઝ વોસ ટાઇડ બાય બિગ બ્લેક રિવર, મૈની, ઇન 2009</ref><ref>{{cite book|author = Adams, Glenn |title = Maine ties Vt. for record low temperature|publisher = Burlington Free Press|date = February 11, 2009}}</ref> ખેતી માટેની વાવણીની ઋતુ 120થી 180 દિવસ ચાલે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.garden.org/regional/report/description/full/14 |title=National Gardening Association |publisher=Garden.org |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627174702/http://www.garden.org/regional/report/description/full/14 |url-status=dead }}</ref> === ભૂસ્તરશાસ્ત્ર === વર્મોન્ટને પાંચ અલગ કુદરતી પ્રદેશમાં વહેચાયેલું છે. ભૌગોલિક અને ભૌતિક ગુણધર્મોને આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવેલ આ પાંચ પ્રદેશોમાં ઉત્તરપુર્વીય ઉચ્ચપ્રદેશ, ગ્રીન માઉન્ટેઇન, ટેકોનિક માઉન્ટેઇન, શેમ્પલેઇનનો નીચાણવાળો પ્રદેશ અને વર્મોન્ટ પીડમોન્ટનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=Academics Content Server at Saint Michael's|work=The Physiographic Regions of Vermont|url=http://academics.smcvt.edu/vtgeographic/textbook/physiographic/physiographic_regions_of_vermont.htm|access-date=2007-01-03|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514235917/http://academics.smcvt.edu/vtgeographic/textbook/physiographic/physiographic_regions_of_vermont.htm|url-status=dead}}</ref> મધ્ય અને દક્ષિણી ગ્રીન માઉન્ટેઇન પર્વતમાળામાં વર્મોન્ટનાં સૌથી જુના ખડકોનો સમાવેશ થાય છે, જેમની રચના આશરે એક અબજ વર્ષ પૂર્વે જયારે સૌપ્રથમ વખત પર્વતો બનવાનું શરુ થયું હતું તે સમયગાળામાં (અથવા ઓરોજેની) થઇ હતી. ત્યાર પછી, આશરે {{Nowrap|400 million}} વર્ષ પૂર્વે, પર્વત નિર્માણનો બીજો તબક્કો શરુ થયો જેમાં ગ્રીન માઉન્ટેઇનનાં શિખરો રચાયા, આ શિખરો {{convert|15000|-|20000|ft}} ઊંચા હતા, એટલે કે હાલની ઉંચાઈ કરતા ત્રણથી ચાર ગણ ઊંચા હતા તેમજ તે વખતે તેઓ [[હિમાલય]]ની સાથે તુલના કરી શકાય તેવા હતા. આ પર્વતો (હાલ શેમ્પલેઇન લેકનો પૂર્વીય કાંઠો)ની પશ્ચિમે ઉત્તર-દક્ષિણ લંબાતી શેમ્પલેઇન થ્રસ્ટ (થ્રસ્ટ એટલે જમીનના પદ નીચે આવેલ જુદી જાતના ખડકમાં રહેલી તિરાડ કે ભંગાણ)ને નજર સમક્ષ રાખવામાં આવે તો આ શિખરોની રચના કરનાર ભૌગોલિક દબાણનો ખ્યાલ મેળવી શકાય છે. જમીનની અંદર રહેલા ખડકોને ઊંચકીને નવા પર્વતોની રચના કરનારા ભૌગોલિક દબાણનું આ એક ઉદાહરણ છે. આ રાજ્યમાં ગ્રેનાઈટનાં ભંડારો મળી આવેલ છે. વર્મોન્ટનાં બારમાં આવેલ રોક ઓફ એજીસ કવોરી એ દેશમાંથી ગ્રીનાઈટની નિકાસ કરતી મોખરાની નિકાસકાર છે. આ કંપનીના તાલીમબદ્ધ શિલ્પીઓની કલાકૃતિ {{convert|3|mi}} નીચે હોપ સિમેટ્રી ખાતે જોઇ શકાય છે જ્યાં કબરના પત્થરો અને સ્મૃતિસ્તંભ જોઇ શકાય છે. જર્મની, હોંગ કોંગ અને આબુ ધાબીના કેટલાક મકાનોનું બાંધકામ લગભગ વર્મોન્ટનાં ગ્રેનાઈટ{{Clarify||what does "almost primarily" mean EXACTLY|date=June 2010}} વડે જ કરાયેલું છે. અહી બાર અલગ રંગોમાં ગ્રેનાઈટ મળે છે જેમાં બાર ગ્રે, બેથલ વ્હાઈટ, ગેલેક્ટીક બ્લ્યુ, સેલીસ્બરી પિંક, અમેરિકન બ્લેક, ગાર્ડનિયા વ્હાઈટ, લોરેન્શિયન પિંક અને સ્ટેનસ્ટેડ ગ્રે વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rockofages.com/en/quarry-blocks |title=QUARRIES &#124; Rock of Ages Corporation |publisher=Rockofages.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100929091156/http://rockofages.com/en/quarry-blocks |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.anr.state.vt.us/dec/geo/images/gengeo52.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-10 |archive-date=2012-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405135709/http://www.anr.state.vt.us/dec/geo/images/gengeo52.pdf |url-status=dead }}</ref> ઇસ્લે લા મોત્તે ખાતે પણ ચેઝી ફોર્મેશનનાં અવશેષો જોવા મળી શકે છે. આ સૌપ્રથમ ખંડીય ખડકો પૈકીના એક હતા. આ સ્થળ ફિસ્ક કવોરીનાં ચુનાના પત્થરોનું છે, જ્યાં સ્ટ્રોમેટોપોરોઇડ્સ જેવા પૌરાણિક જળચર સજીવોનાં અવશેષો સચવાયેલા પડ્યા છે. આ અવશેષોના મૂળ {{Nowrap|200 million}} વર્ષ પૂર્વે સુધી લંબાય છે.{{Clarify||vague term needs quantifying|date=June 2010}} એવું માનવામાં આવે છે કે કોઈ એક સમયે વર્મોન્ટ આફ્રિકા (પેન્ગાઈયા) સાથે જોડાયેલું હતું. આફ્રિકા અને અમેરિકા, બંનેનાં દરિયાકાંઠે મળી આવેલ અવશેષો અને ખડક રચના પેન્ગાઈયાનાં સિદ્ધાંતનાં વધુ પુરાવા સમાન છે.{{Citation needed|date=June 2010}} પાછલી ચાર સદીઓમાં, વર્મોન્ટએ કેટલાક ભૂકંપ અનુભવ્યા છે જેમનું કેન્દ્ર વર્મોન્ટની નીચે હતું, 1952મા આવેલો સૌથી મોટો ભૂકંપનો આચકો 6.૦ની તીવ્રતાનો હતો.<ref name="bfp100624">{{Cite news|title=Canada quake shakes Vt.|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1A,4A|date={{Nowrap|24 June}} 2010}}</ref> === પ્રાકૃતિક ઇતિહાસ === વર્મોન્ટ સમશીતોષ્ણના પહોળા પર્ણ અને મિશ્ર વનવિસ્તારના જૈવપ્રદેશો ધરાવે છે. મોટા ભાગનું રાજ્ય, ખાસ કરીને વ્હાઈટ માઉન્ટેઇન ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડ-અકાડિઅન જંગલોના કૉનિફર (શંકુ આકરના વૃક્ષો) અને ઉત્તરીય ભાગ સાગના સખત લાકડા વૃક્ષો દ્વારા છવાયેલું છે. ન્યૂ યોર્ક સાથેની પશ્ચિમી સીમા અને શેમ્પલેઇન લેકની આસપાસનો વિસ્તાર પૂર્વીય ગ્રેટ લૅકસના નીચાણવાળા જંગલોનાં એક હિસ્સારૂપ છે. રાજ્યનો દક્ષિણપશ્ચિમ ખૂણો અને કનેક્ટિકટ નદીનો ભાગ મિશ્ર ઓકના ઉત્તરપૂર્વીય તટીય જંગલો વડે આચ્છાદિત છે.<ref name="ecoregions">{{cite journal |author = Olson, D. M, E. Dinerstein, ''et al'' |title = Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal = [[BioScience]] |year = 2001 |volume = 51 |issue = 11 |pages = 933–938 |url = http://gis.wwfus.org/wildfinder/ |doi = 10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2 |access-date = 2011-02-10 |archive-date = 2011-10-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111014034322/http://gis.wwfus.org/wildfinder/ |url-status = dead }}</ref> આ રાજ્ય સરીસૃપ તથા ઉભયજીવીની 41 પ્રજાતિઓ, માછલીઓની 89 પ્રજાતિઓ ધરાવે છે જે પૈકીની 12નું મૂળ વતન વર્મોન્ટ નથી;<ref name="c101124">{{Cite news | first=Joseph | last=Gresser | title=How all those fish got to Vermont | url=| work= | publisher=the chronicle | location=Barton, Vermont | pages= 17 | date=24 November 2010 | id= | access-date=}}</ref> સંવર્ધિત પક્ષીઓની 193 પ્રજાતિઓ, સસ્તન પ્રાણીઓની 58 પ્રજાતિઓ, જંતુઓની 15,000 કરતા પણ વધુ પ્રજાતિઓ, અને હાયર પ્લાન્ટ તેમજ ફૂગ, શેવાળની 2,000 પ્રજાતિઓ અને 75 અલગ અલગ કુદરતી જાતિઓ ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.vtfishandwildlife.com/about_history.cfm |title=Vermont Fish and Wildlife Department |publisher=Vtfishandwildlife.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100522031818/http://www.vtfishandwildlife.com/about_history.cfm |url-status=dead }}</ref> વર્મોન્ટમાં ઇસ્ટર્ન ટિમ્બર રેટલસ્નેક નામનો ઝેરી સાપ મળે છે. તે પશ્ચિમ રટલેન્ડ કાઉન્ટીના કેટલાક એકર સુધી મર્યાદિત છે.<ref>{{cite news|first=Candace|last=Page|title=Sightings of milk snakes, rattlesnake mimics, shake residents|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1B|date={{Nowrap|9 July}} 2009}}</ref> 19મી સદીના મધ્યભાગ સુધીમાં, અતિરેકપૂર્ણ શિકાર અને કુદરતી નિવાસસ્થાનના વિનાશને કારણે આ રાજ્યમાંથી જંગલી મરઘાઓ નામશેષ થઈ ગયા હતા. 1969માં પુનઃ 16 મરઘાને વસાવવામાં આવ્યા અને 2009માં તેમની સંખ્યા વધીને અંદાજિતપણે 45,000 થઈ હતી.<ref>{{cite news|title=Hunting Wild Turkeys|publisher=Newport Daily Express|location=Newport, Vermont|pages= THREE, HUNTING GUIDE|date=September 2009}}</ref> 1970થી અત્યાર સુધીમાં, ખેતજમીનમાં ઘટાડો થયો છે તેથી પર્યાવરણમાં ઘટાડો થયો છે અને ઝાડ પર વસનારા વિવિધ પક્ષીઓની સંખ્યા પણ ઘટી છે જેમાં અમેરિકન વૂડકૉક, બ્રાઉન થ્રેશર, ઇસ્ટર્ન ટોવહી, વિલો ફ્લાયકેચર, ગોલ્ડન-વિન્ગ્ડ વાર્બલર, બ્લ્યૂ-વિન્ગ્ડ વાર્બલર, ફીલ્ડ સ્પેરો અને બાલ્ટિમોર ઓરિયોલનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite news|first=Candace|last=Page|title=Saving shrubland|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1B|date={{Nowrap|6 July}} 2010}}</ref> આ રાજ્યના જંગલો, છોડની મૂળ જાતિઓ અને વન્યજીવન માટે હુમલાખોર વાઇલ્ડ હનીસકલને ભયરૂપ માનવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|first=Larson|last=Dimarlo|title=Using undiluted herbicides to fight invasive species|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages=2D |date={{Nowrap|13 June}} 2010}}</ref> ડીડીટી (DDT)ને કારણે માછલી મારનારા એક મોટા પક્ષી ઓસપ્રેના ઈંડાઓ નાશ પામતા, આ રાજ્યમાં તેઓ જોવા મળતા નથી. 1998થી આ પ્રજાતિ પુનઃજીવિત થવા લાગી છે. 2010 સુધીમાં, આ પક્ષી હવે રાજ્યમાં ભયની સૂચિની બહાર આવી ગયું છે.<ref>{{Cite news|first=Natalie|last=Diblasio|title=Lake Arrowhead failure is first in 12 years|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20100730/NEWS02/100729036/Ospreys-fail-to-reproduce-at-Lake-Arrowhead|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages=1B|date=30 July 2010}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2008થી 2010 સુધીના ગાળા દરમિયાન વ્હાઇટ-નોઝ સિન્ડ્રોમે આ રાજ્યમાં આખા શિયાળા દરમિયાન જમીનમાં વસનારા તમામ ચામાચીડીયા પૈકી અંદાજે બે-તૃતીયાંશ ચામાચીડીયાને મારી નાખ્યા હતા.<ref>{{Cite news|first=Candace|last=Page|title=Bats struggle to survive|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20100727/NEWS02/7270303/Bats-struggle-to-survive|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages=1B,4B|date=27 July 2010}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પૂરની પરિસ્થિતિ ટાળવા માટે વિનૂસ્કી નદી સહિતની વર્મોન્ટની ઘણી નદીઓ ઉપર માનવ-સર્જિત બંધો બનાવવામાં આવ્યા છે. 1927ના નવેમ્બર મહિનામાં ઉથલપાથલ મચાવનારા પૂરની જેમ પૂર જમીનના કુદરતી દેખાવ માટે વિનાશક બની શકે છે, પરંતુ તે ખેતજમીન ઉપર પોષકતત્વોથી ભરપૂર કાંપ {{convert|1|ft}} સુધી નિક્ષેપિત કરી શકે છે.{{Citation needed|reason=the precision of "one foot" cries out for a footnote|date=June 2010}} == ઇતિહાસ == {{Main|History of Vermont}} [[ચિત્ર:Mount mansfield 20040926.jpg|thumb|માઉન્ટ મેન્સફીલ્ડ, 4,393 ફૂટ (1,339 મીટર), વર્મોન્ટનું સૌથી ઊંચું સ્થળ]] === પૂર્વ કોલમ્બિયન === ઇ.સ.પૂ. 8,500થી 7,000 વચ્ચેના સમયગાળામાં, શેમ્પલેઇન સમુદ્રના સમયમાં, મૂળ અમેરિકનોએ વર્મોન્ટ પર વસવાટ કર્યો હતો અને તેઓ શિકાર કરતા હતા. ઇ.સ.પૂ આઠમી સહસ્ત્રાબ્દીથી ઇ.સ.પૂ. 1,000 સુધીના પ્રાચીન કાળ દરમિયાન, મૂળ અમેરિકનોએ વર્ષો સુધી સ્થળાંતર કર્યું. વૂડલૅન્ડ કાળ દરમિયાન ઇ.સ.પૂ. 1,000 ઇ.સ. 1,600 સુધીમાં ગામડાઓ અને વ્યાપારિક માળખાની સ્થાપના કરાઈ હતી તથા સિરામિક અને તીર કામઠાની ટેક્નોલોજી વિકસાવવામાં આવી હતી. કોલમ્બિયન યુગ પૂર્વેના વર્મોન્ટની હવે વાત કરીએ. રાજ્યના પશ્ચિમી હિસ્સામાં અલ્ગોન્ક્વિયન-ભાષી જાતિની નાની વસતી હતી, જેમાં મોહિકન અને અબેનાકી લોકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. 1,500 અને 1,600 વચ્ચેના કોઇ સમયે, ઇરોક્વોઇઝે નાની મૂળ જાતિઓને વર્મોન્ટની બહાર હાંકી કાઢી, અને બાદમાં આ વિસ્તારનો શિકાર પ્રદેશ તરીકે ઉપયોગ કર્યો તથા બાકી બચેલા અબેનાકી લોકો સાથે ઘર્ષણ થયું. 1,500માં આ લોકોની વસતી આશરે 10,000 હોવાનો અંદાજ છે. === સંસ્થાન === {{See also|List of forts in Vermont}} [[ચિત્ર:ConstitutionHouse WindsorVermont.JPG|thumb|વિન્ડસર ખાતેનું ધ ઓલ્ડ કન્સ્ટીટ્યુશન હાઉસ, જ્યાં જુલાઇ 8, 1777ના રોજ વર્મોન્ટના બંધારણને સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. ]] [[ચિત્ર:The Green Mountain Boys Flag.jpg|right|thumb|180px|એ.સી. 1775 ફ્લેડ જેનો ઉપયોગ ગ્રીન માઉન્ટેઇન બોય્ઝ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો.]] 1535માં જેક્સ કાર્ટિયરે સૌથી પહેલા વર્મોન્ટને જોયું હતું એમ મનાય છે. 30 જુલાઈ, 1609ના રોજ ફ્રેન્ચ સંશોધક સેમ્યુઅલ દી શેમ્પલેઇને વર્મોન્ટ ન્યૂ ફ્રાન્સનો એક ભાગ છે એવો દાવો કર્યો અને એક કિલ્લાનું નિર્માણ કર્યું જે વર્મોન્ટમાં સ્થપાનાર સૌપ્રથમ યુરોપિયન બાંધકામ હતું. 1638માં સમગ્ર ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડમાં એક “હિંસક” ભૂકંપ અનુભવવા મળ્યો, જેનું કેન્દ્ર સેંટ લૉરેન્સ વૅલિમાં હતું. વર્મોન્ટમાં નોંધાયેલી આ સૌ પ્રથમ ધરતીકંપ સંબંધિત હિલચાલ હતી.<ref name="bfp100624"/> 1690માં, આલ્બનીના [[નેધરલેંડ|ડચ]]-બ્રિટિશ લોકોના એક જૂથે હાલના એડિસનની પશ્ચિમે ચિમની પોઇન્ટ{{convert|8|mi}} ખાતે એક વસાહત અને ટ્રેડિંગ પોસ્ટ સ્થાપી. 1724માં નજીકની ડમર્સ્ટન અને બ્રેટલબરોની વસાહતોનું રક્ષણ કરતા ફોર્ટ ડમરનાં બાંધકામ સહિત સૌપ્રથમ બ્રિટનની કાયમી વસાહત સ્થાપવામાં આવી. 1731થી 1734ના ગાળામાં, ફ્રેન્ચ લોકોએ એક કિલ્લાનું નિર્માણ કર્યું જેના લીધે લૅક શેમ્પલેઇન ખીણમાં ન્યૂ ફ્રાન્સ/વર્મોન્ટ સીમાનો અંકુશ ફ્રાન્સને મળ્યો. 1755 અને 1758 વચ્ચેના ગાળામાં બ્રિટિશરો સેંટ ફ્રૅડેરિકના કિલ્લાને જીતવામાં ચાર વખત નિષ્ફળ નીવડ્યાં હતા 1759માં, સર જેફરી એમ્હર્સ્ટની આગેવાની હેઠળની 12,000 બ્રિટિશ નિયમિત અને પ્રાદેશિક સૈનિકોના સંયુક્ત દળે આ કિલ્લો જીતી લીધો. ફ્રાન્સના લોકોને આ વિસ્તારમાંથી હાંકી કઢાયા. ફ્રેન્ચ અને ઇન્ડિયન યુદ્ઘમાં ફ્રાન્સના પરાજય બાદ, 1763માં થયેલી પેરિસની સંધિએ આ જમીનનો અંકુશ બ્રિટિશને આપ્યો. આ યુદ્ધના અંતથી વર્મોન્ટમાં નવા વસાહતીઓ આવ્યા. આખરે, મેસેચ્યુસેટ્સ, ન્યૂ હેમ્પશાયર અને ન્યૂ યોર્ક – તમામ વચ્ચે આ સરહદી વિસ્તાર માટે હરીફાઇ થઈ. 20 માર્ચ, 1764ના રોજ, રાજા જ્યોર્જ ત્રીજાએ કનેક્ટીકટ નદીના પશ્ચિમી તટે ન્યૂ હેમ્પશાયર અને ન્યૂ યોર્ક વચ્ચે, ઉત્તરે મેસેચ્યુસેટ્સ અને ઉત્તર અક્ષાંશની 45 ડિગ્રી દક્ષિણે એક સીમા સ્થાપી. ન્યૂ હૅમ્પશાયર ગ્રાન્ટ્સ (ન્યૂ હૅમ્પશાયર દ્વારા રચાયેલા નગરો જે હાલમાં વર્મોન્ટમાં છે) મારફતે જમીનના અધિકારો માનવાનો ન્યૂ યોર્કે ઇનકાર કરી દેતા, અસંતોષ અનુભવી રહેલા વસાહતીઓ વિરોધનું આયોજન કર્યું, જેના કારણે 18 જાન્યુઆરી, 1777ના રોજ સ્વતંત્ર વર્મોન્ટની રચના કરવામાં આવી.<ref name="SLADE">સ્લેડ, વિલિયમ, જુનિયર, કમ્પાઇલર ''વર્મોન્ટ રાજ્ય પેપર્સ: વર્મોન્ટની પ્રજા દ્વારા સરકારની ધારણા અને સ્થાપના સાથે સંકળાયેલા દસ્તાવેજોનો સંગ્રહ, જર્નલ ઓફ ધ કાઉન્સિલ ઓફ સેફ્ટી, ફર્સ્ટ કન્સ્ટીટ્યુશનની સાથે, જનરલ એસેમ્બલી અને 1779થી 1786ની વચ્ચેના કાયદાની પ્રારંભિક જર્નલ, સર્વાંગી.'' ; મિડલબરી, વર્મોન્ટ; 1823. પાનાં.13–19.</ref><ref name="VAN ZANDT">વેન ઝેન્ડ્ટ, ફ્રેન્કલિન કે.; ''બાઉન્ડ્રીઝ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એન્ડ ધ સેવરલ સ્ટેટ્સ'' ; જીયોલોજીકલ સરવે પ્રોફેશનલ પેપર 909. વોશિંગ્ટન, ડી.સી.; ગવર્નમેન્ટ પ્રિન્ટિંગ ઓફિસ; 1976. તેના વિષયોનું પ્રમાણભૂત કમ્પાઇલેશન. પાનું. 63</ref> 1770માં, ન્યૂ યોર્કથી આવતા નવા વસાહતીઓથી ન્યૂ હેમ્પશાયરના મૂળ વસાહતીઓના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે ઇથાન એલને પોતાના ભાઈઓ ઇરા અને લેવી અને સેઠ વોર્નર સાથે મળીને એક ઔપચારિક દળ – ગ્રીન માઉન્ટેઇન બોય્ઝની રચના કરી. === સ્વતંત્રતા અને રાજ્યનો દરજ્જો === [[ચિત્ર:VTadmissionAct.JPG|thumb|left|upright|1970 એક્ટ ઓફ કોંગ્રેસ જેણે વર્મોન્ટને સંઘીય જોડાણમાં દાખલ કર્યું. રાજ્ય તરીકેની સત્તા માર્ચ 4, 1791થી શરૂ થઈ]] [[ચિત્ર:Vermont State House front.jpg|thumb|right|માઉન્ટપિલિયરમાં આવેલો નીઓક્લાસિકલ વર્મોન્ટ સ્ટેટ હાઉસ (કેપીટલ)નો ગોલ્ડ લીફ ડોમ ]] {{Main|Vermont Republic}} 18 જાન્યુઆરી, 1777ના રોજ, ન્યૂ હૅમ્પશાયર ગ્રાન્ટ્સના પ્રતિનિધિઓએ વર્મોન્ટની સ્વતંત્રતાની ઘોષણા કરી.<ref>{{cite web|title=Second Vermont Republic|work=Vermont's Declaration of Independence (1777)|url=http://www.vermontrepublic.org/vermonts_declaration_of_independence_1777|access-date=2007-01-17}}</ref> રાજ્યના અસ્તિત્વના પ્રથમ છ મહિના સુધી આ રાજ્ય ન્યૂ કનેક્ટિકટ તરીકે ઓળખાતું હતું.<ref name="autogenerated1">એસ્થર મનરો સ્વિફ્ટ, ''વર્મોન્ટ પ્લેસ-નેમ્સ: ફૂટપ્રિન્ટ્સ ઇન હિસ્ટ્રી'' પિક્ટન પ્રેસ, 1977</ref> 2 જૂન, 1777ના રોજ, “વર્મોન્ટ” નામ સ્વીકારવા માટે 72 પ્રતિનિધિઓનું બીજીવાર સંમેલન મળ્યું. એક પેન્સિલવેનિયાને મિત્રભાવે આપેલી સલાહને આધારે આમ કરવામાં આવ્યું. નવા સ્વતંત્ર થયેલા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 14માં રાજ્ય તરીકે પ્રવેશ કેવી રીતે મેળવવો તે અંગે તેણે એક પત્ર લખ્યો હતો.<ref name="autogenerated1"/> 4 જુલાઈના રોજ, વિન્ડસર ટાવેરન ખાતે વર્મોન્ટના બંધારણની રચના કરવામાં આવી જેને 8 જુલાઈના રોજ પ્રતિનિધિઓએ અપનાવ્યું. ઉત્તર અમેરિકાના સૌપ્રથમ લિખિત બંધારણો પૈકીનું આ એક બંધારણ હતું. પોતાના બંધારણમાં ગુલામીની પ્રથાને નાબૂદ કરનાર આ નિર્વિવાદપણે સૌપ્રથમ રાજ્ય હતું, બંધારણમાં પુરૂષોના સાર્વત્રિક મતાધિકારની જોગવાઈ કરવામાં આવી અને જાહેર શાળાઓના ટેકાની જરૂરત વર્ણવવામાં આવી. 1777થી 1791 સુધી તે અમલમાં હતું.<ref>[http://www.historicvermont.org/constitution/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311153218/http://www.historicvermont.org/constitution/ |date=2012-03-11 }} ધ ઓલ્ડ કન્સ્ટીટ્યુશન હાઉસ સ્ટેટ હિસ્ટરિક સાઇટ.</ref> 25 નવેમ્બર, 1858ના રોજ રાજ્યના કાયદા દ્વારા ગુલામી પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.bartonchronicle.com/index.php/reviews/books/110-asurpriseoneverypage બાર્ટન ક્રોનિક બૂક રિવ્યૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510020229/http://www.bartonchronicle.com/index.php/reviews/books/110-asurpriseoneverypage |date=2009-05-10 }}. સુધારો ઓગસ્ટ 21, 2009</ref> === ક્રાંતિકારી યુદ્ધ === {{Main|Battle of Bennington}} બૅનિંગ્ટનનું યુદ્ધ 16 ઓગસ્ટ, 1777ના રોજ લડાયું હતું, જે વર્મોન્ટ રાજ્યના ઇતિહાસનું બીજ રોપનાર એક ઘટના હતી. બૅનિંગ્ટનની સીમાની પેલે પાર હૂસિક, ન્યૂ યોર્ક ખાતે આવેલી બ્રિટિશ સિપાહીઓની ટૂકડી ઉપર જનરલ સ્ટાર્કની આગેવાની હેઠળના અમેરિકાના સંયુક્ત દળે હુમલો કર્યો અને બ્રિટનની સમગ્ર ટૂકડીને ખતમ કરી નાખી અથવા તો કેદ કરી. જનરલ બર્ગોયન આ ફટકો સહન કરી શક્યો નહી અને આખરે તેણે પોતાના દળના 6,000 સૈનિકો સાથે 17 ઓક્ટોબરના રોજ ન્યૂ યોર્કના સારાટોગા ખાતે આત્મસમર્પણ કર્યું. બૅનિંગ્ટન અને સારાટોગાની લડાઇઓને ક્રાંતિકારી યુદ્ધમાં એક મહત્વનો વળાંક માનવામાં આવે છે કારણ કે બ્રિટિશ સૈન્યની આ સૌપ્રથમ મોટી હાર હતી. આ લડાઇની વર્ષગાંઠને વર્મોન્ટમાં હજુ પણ સત્તાવાર રજા તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. હુબાર્ટનની લડાઈ (7 જુલાઈ, 1777) એ એકમાત્ર એવી લડાઈ હતી કે જે આ પ્રદેશમાં લડાઈ હતી. ટેક્નીકલ દ્વષ્ટિએ સ્થાનિક દળોની હાર થઈ હતી, તેમ છતાં બ્રિટિશ દળોને પણ એ હદે ફટકો પડ્યો હતો કે તેમણે વધુ લાંબો સમય અમેરિકનોનો સામનો (ટિકનડેરોગાના કિલ્લામાંથી પીછેહટ કરી) કર્યો નહીં. === રાજ્યનો દરજ્જો અને અમેરિકન ગૃહ યુદ્ધ પહેલાનો સમય === 14 વર્ષ સુધી વિન્ડસરના પૂર્વીય નગરમાં મુખ્ય મથક ધરાવતા એક સાર્વભૌમ સંસ્થાન તરીકે વર્મોન્ટ વિકસતું રહ્યું. સ્વતંત્ર વર્મોન્ટે 1785થી 1788 સુધી પોતાના સિક્કાઓ જારી કર્યાં<ref>માર્ગારેટ બુચોલ્ટ [http://www.manchestervermont.net/about.php માન્ચેસ્ટર એન્ડ ધ માઉન્ટેઇન ચેમ્બર્સ ઓફ કોમર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206163302/http://www.manchestervermont.net/about.php |date=2013-12-06 }} ''એન ઇનસાઇડર્સ ગાઇડ ટુ સધર્ન વર્મોન્ટ'' , પેન્ગ્વિન, 1991</ref> અને રાજ્યભરમાં ટપાલ સેવાનું સંચાલન કર્યું. 1778-1789 તથા 1790-1791 દરમિયાન થોમસ ચિટેન્ડન આ રાજ્યનો ગવર્નર હતો. આ રાજ્યએ ફ્રાન્સ, નેધરલેન્ડ્સ અને અમેરિકાની સરકારો સાથે રાજદૂતોની આપ-લે કરી હતી. તે સમયે અમેરિકાની સરકાર ફિલાડેલ્ફિયામાં હતી. 1791માં, વર્મોન્ટ ફેડરલ સંઘમાં 14મા રાજ્ય તરીકે જોડાયું. મૂળ 13 વસાહતો બાદ આ સંઘમાં જોડાનારું આ સૌપ્રથમ બહારનું રાજ્ય હતું. 1836 સુધી વર્મોન્ટ એકગૃહી ધારાસભા ધરાવતું હતું. 1850ના દશકના મધ્યભાગથી ગુલામીપ્રથાને રોકવાની મોટે ભાગે તરફેણ કરતા વર્મોન્ટના લોકોએ પોતાના વલણમાં પરિવર્તન સાધીને આ પ્રથાનો વધુ ગંભીર વિરોધ કરવાનું વલણ અપનાવ્યું, ઉદ્દામવાદી રિપબ્લિકન અને નાબૂદીવાદી થેડિયસ સ્ટીવન્સનો જન્મ થયો. વ્હિગ પાર્ટીનો અસ્ત થયો તેવા સમયે રિપબ્લિકન પાર્ટીનો ઉદભવ થયો, વર્મોન્ટે પોતાના ઉમેદવારોને મજબૂતપણે ટેકો આપવાનું વલણ અપનાવ્યું. 1860માં તેણે પ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકનને મત આપ્યો, તેમને અન્ય કોઇ પણ રાજ્ય કરતા સૌથી વધુ મતે વિજય મળ્યો હતો. === ગૃહ યુદ્ધ === {{Main|Vermont in the American Civil War}} અમેરિકાના ગૃહ યુદ્ધ દરમિયાન, વર્મોન્ટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સર્વિસમાં 34,000 કરતા વધુ લોકો મોકલ્યા હતા. વર્મોન્ટના લગભગ 5,200 લોકો અથવા 15 ટકા લોકો કાર્યવાહી દરમિયાન માર્યા ગયા અથવા ગંભીરપણે ઇજાગ્રસ્ત થયા અથવા રોગને કારણે મૃત્યુ પામ્યાં. અન્ય કોઇપણ રાજ્યની તુલનાએ આ સૌથી ઊંચી ટકાવારી હતી. આ યુદ્ધમાં સૌથી ઉત્તરે થયેલી ભૂમિગત કાર્યવાહી સેન્ટ અલબન્ઝ હુમલો વર્મોન્ટમાં થઈ હતી. === અમેરિકન ગૃહ યુદ્ધ અને ત્યાર બાદનો સમયગાળો === 18 ડિસેમ્બર, 1880ના રોજ યોજાયેલી ચૂંટણી એ સૌપ્રથમ એવી ચૂંટણી હતી કે જેમાં મહિલાઓને મત આપવાની છૂટ આપવામાં આવી હતી, તે સમયે મહિલાઓને મર્યાદિત મત આપવામાં આવ્યા હતા અને તેમને સૌથી પહેલા નગરની ચૂંટણી અને ત્યારપછી રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં મત આપવાની છૂટ અપાઇ હતી. રેડિયો સિટી મ્યુઝિક હોલના બાંધકામમાં વર્મોન્ટના ચૂનાનાં પત્થરોનો ઉપયોગ કરાયો હતો.{{Citation needed|date=June 2010}} 1927ના નવેમ્બર મહિનાના પ્રારંભમાં મોટાપાયે પૂર આવ્યું. આ બનાવ દરમિયાન, 84 લોકોના મોત થયા જેમાં રાજ્યના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરનો પણ સમાવેશ થતો હતો.<ref>{{cite web|author=btv webmaster |url=http://www.erh.noaa.gov/btv/events/27flood.shtml |title=National Weather Service – Burlington, VT – The Flood of 1927 |publisher=Erh.noaa.gov |date=2007-08-01 |access-date=2010-07-31}}</ref> 1973માં વધુ એક પૂર આવ્યું, જેના લીધે બે લોકોના મોત થયા અને કરોડો ડોલરની સંપત્તિને નુકશાન થયું. 1964માં, અમેરિકાની સુપ્રિમ કોર્ટે વર્મોન્ટમાં “એક-માણસ, એક-મત”નો નિયમ લાગુ કર્યો, સમગ્ર દેશ માટેના બન્ને ગૃહોમાં મતદાન કરવા માટે નગરોને પણ મતોનો એકસરખો હિસ્સો આપવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web|title=Arizona State Library|work="One Man, One Vote" ... That's All She Wrote.|url=http://www.library.arizona.edu/exhibits/udall/congrept/88th/641014.html|access-date=2006-12-28|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010203724/http://www.library.arizona.edu/exhibits/udall/congrept/88th/641014.html|url-status=dead}}</ref> આ સમય સુધી, રાજ્યની સેનેટમાં કાઉન્ટીઓનું પ્રતિનિધત્વ ઘણીવાર વિસ્તારો કરતા હતા અને કરવેરાનું ભારણ વધવાથી શહેરોમાં શું સમસ્યાઓ થશે તે અંગેનું તેમનું વલણ ઘણીવાર સહાનુભૂતિ વિનાનું રહેતું. == વસ્તી-વિષયક માહિતી == === વસતી === {{USCensusPop |1790 = 85425 |1800 = 154465 |1810 = 217895 |1820 = 235981 |1830 = 280652 |1840 = 291948 |1850 = 314120 |1860 = 315098 |1870 = 330551 |1880 = 332286 |1890 = 332422 |1900 = 343641 |1910 = 355956 |1920 = 352428 |1930 = 359611 |1940 = 359231 |1950 = 377747 |1960 = 389881 |1970 = 444330 |1980 = 511456 |1990 = 562758 |2000 = 608827 |estyear = 2009<ref name=09CenEst/> |estimate = 621760 }} વર્મોન્ટની વસતીનું કેન્દ્ર વોશિંગ્ટન કાઉન્ટીના વૉરેન નગરમાં આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt|title=Population and Population Centers by State: 2000|publisher=U. S. Census Bureau|access-date=2008-05-11}}</ref> યુ. એસ. સેન્સસ બ્યુરોએ જણાવ્યા અનુસાર, 2005 સુધીમાં, વર્મોન્ટની અંદાજિત વસતી 6,23,050 હતી, જેમાં આગલા વર્ષની તુલનાએ 1,817 અથવા 0.3 ટકાનો વધારો થયો હતો તથા વર્ષ 2000થી 14,223 લોકો અથવા 2.3 ટકાનો વધારો થયો હતો. છેલ્લી વસતી ગણતરીમાં 7,148ની વસતી નોંધાઇ હતી ઉપરોક્ત વસતીમાં છેલ્લી વસતી ગણતરી બાદ થયેલો કુદરતી વધારો અને 7,889 લોકોના રાજ્યમાં ચોખ્ખા સ્થાળાંતરનો સમાવેશ થાય છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની બહારથી ઇમિગ્રેશનને કારણે 4350 લોકોનો વધારો નોંધાયો હતો અને દેશની અંદર સ્થાળાંતરથી 3,530 લોકોનો વધારો નોંધાયો હતો. 2004માં વર્મોન્ટની વસતીના અડધાથી વધુ લોકો રાજ્યની બહાર જન્મ્યા હતા. <ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/local/vermont/articles/2004/02/12/talking_bah_k_in_vermont/ |title=Talking 'bah-k' in Vermont – The Boston Globe |publisher=Boston.com |date=2004-02-12 |access-date=2010-07-31 | first1=Brian | last1=MacQuarrie}}</ref> વર્મોન્ટ એ ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડનું સૌથી ઓછી વસતી ધરાવતું રાજ્ય છે. 2006માં, રાષ્ટ્રમાં સૌથી નીચો જન્મદર વર્મોન્ટમાં હતો, 42/1,000 સ્ત્રી.<ref>{{cite book|author = Associated Press |title = Vt. birth rate ranks second lowest in U.S|publisher = Burlington Free Press|date = August 22, 2008}}</ref> કામ કરનારા લોકોની મધ્યમ વય 42.3 હતી, જે રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ છે. 2009માં, અહીંના પ્રત્યેક 15 પૈકીના 12.6 ટકા લોકો છૂટાછેડાવાળા હતા. રાષ્ટ્રમાં આ પાંચમા ક્રમની સૌથી ઊંચી ટકાવારી છે.<ref>{{cite news|first=Tamara Lush and Deanna Martin|title=Indiana, Florida counties tops in divorce|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 3A|date={{Nowrap|25 September}} 2009}}</ref> === વંશ અને જાતિ === {{US Demographics}} [[ચિત્ર:Vermont population map1.png|thumb|right|300px|વર્મોન્ટનો વસતી ગીચતા દર્શાવતો નકશો]] વર્મોન્ટની વસતી આ મુજબ છે: * 51.0% સ્ત્રી * 49.0% પુરૂષ 50 રાજ્ય અને કોલમ્બિયા જિલ્લામાં, વર્મોન્ટનો ક્રમ: * ગોરા લોકોની મહત્તમ વસતીમાં બીજા ક્રમે * મધ્યમ વયના લોકોમાં બીજા ક્રમે<ref>2005માં 40.7, યુએસ સેન્સસ કમ્યુનિટી સરવે</ref> * એશિયનોની વસતીમાં 41માં ક્રમે * હિસ્પેનિક્સની વસતીમાં 49 ક્રમે * શ્યામ લોકોની વસતીમાં 48માં ક્રમે * મૂળ અમેરિકનોની વસતીમાં 29માં ક્રમે * મિશ્ર વંશના લોકોની વસતીમાં 39માં ક્રમે * પુરુષોની વસતીમાં 28માં ક્રમે * સ્ત્રીઓની વસતીમાં 24મા ક્રમે === માનવવંશ અને ભાષા === સૌથી વિશાળ વંશીય જૂથો આ પ્રમાણે છેઃ <ref>{{cite web |author=American FactFinder, United States Census Bureau |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-tree_id=3308&-redoLog=false&-_caller=geoselect&-geo_id=04000US50&-format=&-_lang=en |title=2006–2008 American Community Survey 3-Year Estimates |publisher=Factfinder.census.gov |access-date=2010-07-31 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://archive.today/20200211181919/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-tree_id=3308&-redoLog=false&-_caller=geoselect&-geo_id=04000US50&-format=&-_lang=en |url-status=dead }}</ref> * 23.9% ફ્રેન્ચ અથવા ફ્રેન્ચ કેનેડિયન * 18.6% ઇંગ્લિશ * 17.9% આઇરિશ * 10.3% જર્મન * 7.5% ઇટાલિયન * 7.0% અમેરિકન * 5.0% સ્કોટિશ * 3.9% પોલિશ * 2.7% સ્કોચ આયરિશ * 1.9% સ્વીડિશ * 1.6% ડચ * 1.4% રશિયન * 1.4% વૅલ્શ વર્મોન્ટના મોટાભાગના હિસ્સામાં બ્રિટિશ વંશપરંપરા (ખાસ કરીને ઇંગ્લિશ)ના રહેવાસીઓ વસે છે. રાજ્યના ઉત્તરીય ભાગમાં ફ્રેન્ચ-કેનેડિયન વંશપરંપરાના લોકોની ટકાવારી નોંધપાત્ર સ્તરે જળવાઈ રહી છે. વર્મોન્ટની બોલચાલની છાંટ સાંભળવા મળે છે, પરંતુ તાજેતરના વર્ષોમાં લોકો અમેરિકન ધારાધોરણો પ્રમાણેની ઇંગ્લિશ ભાષાના રંગે વધુ રંગાયા છે. 2000ની અમેરિકાની વસતી ગણતરી અનુસાર, વસતીના 2.54 ટકા લોકોની વય પાંચ વર્ષની છે અને તેથી વધુ વયના લોકો ઘરમાં ફ્રેન્ચ બોલે છે, જ્યારે 1 ટકા લોકો સ્પેનિશ બોલે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data_results%26state_id%3D50%26mode%3Dstate_tops |title=Language Map Data Center |publisher=Mla.org |date=2007-07-17 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205101002/http://www.mla.org/map_data_results%26state_id%3D50%26mode%3Dstate_tops |url-status=dead }}</ref> === ધર્મ === {| style="float:right" class="wikitable" |+ધાર્મિક ઓળખ |- !ધર્મ !1990<ref name="aris2008iiic">{{cite web |first=Barry A. |last=Kosmin |last2=Keysar |first2=Ariela |title=American Religious Identification Survey 2008: ARIS 2008 Report: Part IIIC – Geography |url=http://b27.cc.trincoll.edu/weblogs/AmericanReligionSurvey-ARIS/reports/part3c_geog.html |publisher=[[Trinity College (Connecticut)|Trinity College]] |month=March |year=2009 |access-date=2009-04-07 |archive-date=2011-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110304012329/http://b27.cc.trincoll.edu/weblogs/AmericanReligionSurvey-ARIS/reports/part3c_geog.html |url-status=dead }}</ref> !2001<ref>{{cite web |title=The Graduate Center, CUNY |work=American Religious Identification Survey 2001 |url=http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm |access-date=2007-01-05 |archive-date=2005-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051024031359/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm |url-status=dead }}</ref> !2008<ref name="aris2008iiic"/> |- | ખ્રિસ્તી | 84% | style="background:PeachPuff"|67% | style="background:PeachPuff"|55% |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;રોમન કેથોલીક | 37% | style="background:PaleGreen"|38% | style="background:PeachPuff"|26% |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;પ્રોટેસ્ટન્ટ | 47% | style="background:PeachPuff"|29% | 29% |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;કોન્ગ્રેગેશનલ/યુનાઇટેડ<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ખ્રિસ્તના ચર્ચો) | | 6% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;મેથોડિસ્ટ | | 6% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;એપિસ્કોપલ | | 4% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;અન્ય ખ્રિસ્તી | | 4% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;બાપ્ટીસ્ટ | | 3 | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;અન્ય પ્રોટેસ્ટન્ટ્સ | | 2% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;એસેમ્બલીઝ ઓફ ગોડ | | 1% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;ઇવાન્જેલિકલ | | 1% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;સેવન્થ-ડે એડવન્ટિસ | | 1% | |- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;નોન-ડિનોમિનેશનલ | | 1% | |- | અન્ય ધર્મો | 3% | style="background:PeachPuff"|2% | style="background:PaleGreen"|4% |- | કોઇ ધર્મ નહીં | 13% | style="background:PaleGreen"|22% | style="background:PaleGreen"|34% |- | જવાબ આપવાનો ઇનકાર કરનાર | 1% | style="background:PaleGreen"|8% | style="background:PeachPuff"|6% |} 2008માં લગભગ અડધાથી વધુ વર્મોન્ટવાસીઓએ પોતાને ખ્રિસ્તી ગણાવ્યા હતા. રોમન કેથોલિક ચર્ચ એ રાજ્યમાં એકમાત્ર સૌથી મોટી ધાર્મિક સંસ્થા છે. એઆરડીએ (ARDA)ના 2000ના આંકડા અનુસાર, આ કેથોલિક ચર્ચના 1,47,918 સદસ્યો હતા. વર્મોન્ટના રહેવાસીઓના લગભગ એક-તૃતીયાંશ ભાગે પોતાને પ્રોટેસ્ટન્ટ તરીકે ઓળખાવ્યા હતા. ધ કોન્ગ્રેગેશનલ યુનાઇટેડ ચર્ચ ઓફ ક્રાઇસ્ટ એ સૌથી વિશાળ (21,597) પ્રોટેસ્ટન્ટ ધર્મસંઘ છે અને અન્ય કોઈ પણ રાજ્યની તુલનાએ વર્મોન્ટમાં આ ધર્મની ટકાવારી સૌથી ઊંચી છે.<ref>{{cite web |title=Adherents.com |work=Religion in Vermont |url=http://www.adherents.com/loc/loc_vermont.html |access-date=2007-01-05 |archive-date=2013-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816141340/http://www.adherents.com/loc/loc_vermont.html |url-status=dead }}</ref> કેથોલિક અનુયાયીઓની સંખ્યાની (133) સરખામણીમાં યુનાઇટેડ ચર્ચ ઓફ ક્રાઇસ્ટના અનુયાયીઓની સંખ્યા (149) વધારે છે.<ref name="thearda.com">{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/50_2000.asp |title=The Association of Religion Data Archives &#124; Maps & Reports |publisher=Thearda.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2013-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126230453/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/50_2000.asp |url-status=dead }}</ref> યુનાઇટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ એ બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો પ્રોટેસ્ટન્ટ ધર્મસંઘ છે જે 19,000 સદસ્યો ધરાવે છે;<ref name="thearda.com"/> ત્યારપછીના ક્રમે એપિસ્કોપેલિયન્સ, “અન્ય” ખ્રિસ્તીઓ અને બાપ્ટિસ્ટ્સ આવે છે. વર્મોન્ટના રહેવાસીઓ પૈકીના 24 ટકા લોકો નિયમિતપણે ચર્ચમાં ઉપસ્થિત થાય છે. સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં આ આંકડાની બરાબરી માત્ર ન્યૂ હૅમ્પશાયરના આંકડા જ કરે છે.<ref>{{Cite book |author=Sullivan, Will |title=A New Shade of Granite |publisher=US News and World Report |date=2007-06-11}}</ref> 2008માં, વર્મોન્ટના 34 ટકા લોકોએ કોઇ ધર્મ ન અનુસરતા હોવાનો દાવો કર્યો હતો, આખા રાષ્ટ્રમાં આ પ્રકારના લોકોની આ સૌથી ઊંચી ટકાવારી છે.<ref>{{Cite book |url=http://www.americanreligionsurvey-aris.org/ |publisher=Trinity College |title=American Religious Identification Survey is Third in Landmark Series |access-date=2009-03-25 |archive-date=2020-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221145824/http://www.americanreligionsurvey-aris.org/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |url=http://b27.cc.trincoll.edu/weblogs/AmericanReligionSurvey-ARIS/reports/ARIS_Report_2008.pdf |last=Kosmin |first=Barry A. |last2=Keysar |first2=Ariela |publisher=Trinity College |title=American Religious Identification Survey 2008 Summary Report |page=17 |publication-date=March 2009 |access-date=2009-03-15 |archive-date=2009-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090407053149/http://b27.cc.trincoll.edu/weblogs/AmericanReligionSurvey-ARIS/reports/ARIS_Report_2008.pdf |url-status=dead }}</ref> એક અભ્યાસમાં અનુસાર, સમગ્ર રાષ્ટ્રના લોકોની (71 ટકા) સરખામણીએ, વર્મોન્ટ અને ન્યૂ હૅમ્પશાયરના લોકો સાપ્તાહિક ધાર્મિક વિધિઓમાં ઉપસ્થિત રહેવાનું ઓછું પસંદ કરે છે અને તેમને ઇશ્વરમાં ઓછો વિશ્વાસ (54 ટકા) રાખવાનું પસંદ કરે છે. આ બન્ને રાજ્ય્સમાં બાકીના રાજ્ય્સની તુલનાએ ધાર્મિક પ્રતિબદ્ધતાનું સ્તર સૌથી ઓછું છે. લગભગ 23%(રાષ્ટ્રિય સ્તરે 39%) લોકો સપ્તાહમાં એક વખત ધાર્મિક વિધીમાં ભાગ લે છે. 36%(રાષ્ટ્રિય સ્તરે 56%) લોકો એવું માને છે કે ધર્મ તેમના માટે ખૂબ જ અગત્યનો છે.<ref>[http://www.burlingtonfreepress.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080713/NEWS01/80712015 ]{{Dead link|date=October 2009}}. સુધારો જુલાઈ 29, 2008</ref> ચર્ચ ઓફ જીસસ ક્રાઇસ્ટ ઓફ લેટર-ડૅ સેન્ટ્સના બે સૌપ્રથમ આગેવાનો જોસેફ સ્મિથ, જુનિયર અને બ્રિઘૅમ યંગ, બન્નેનો જન્મ વર્મોન્ટમાં થયો હતો. શેરોનમાં જોસેફ સ્મિથના જન્મસ્થળે વર્ષે આશરે 70,000 મુલાકાતીઓ આવે છે, આ સ્થળની જાળવણી એલડીએસ (LDS) કરે છે. 2010 સુધીમાં આ ચર્ચએ રાજ્યભરમાં 12 ધર્મસંઘોમાં 4,386 સદસ્યો નોંધ્યા હતા.<ref>[http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/usa-vermont ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825071702/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/usa-vermont |date=2010-08-25 }} સુધારો ઓગસ્ટ 27, 2010.</ref> આ રાજ્યમાં યહુદી ધર્મના 5,000 લોકો છે જે પૈકીના 3,000 બર્લિંગ્ટન અને માઉન્ટપિલિયર-બાર તથા રટલેન્ડ- પ્રત્યેકમાં 500-500 છે.{{Citation needed|date=December 2009}} આ દેશમાં પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિમાંથી વટલાઇને બૌદ્ધ બનેલા લોકોની સંખ્યા સૌથી ઊંચી હોય તેવું બની શકે છે. રાજ્યમાં સંખ્યાબંધ બૌદ્ધ સાધના કેન્દ્રો આવેલા છે.<ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/local/vermont/articles/2005/02/23/green_mountains_good_karma/ |title=Buddhist retreat centers |publisher=Boston.com |date=2005-02-23 |access-date=2010-07-31|first=Sarah|last=Schweitzer}}</ref> રાજ્યમાં ઈસ્લામ ધર્મને અનુસરતા 2,000 લોકો રહેતા હોય એવો અંદાજ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.vpr.net/episode/44351/ |title=Vermont Edition: Vermont's Muslims |publisher=Vpr.net |access-date=2010-07-31}}</ref> == અર્થતંત્ર == ''ફોર્બ્સ'' મેગેઝિને 2007માં વર્મોન્ટને વેપાર કરવા માટેના રાજ્ય્સમાં 32મો ક્રમ આપ્યો હતો. આગલા વર્ષે આ ક્રમ 30મા સ્થાને હતો.<ref>{{cite book|author = Gram, David |title = Forbes ranks Vt. 30th (sic) for business|publisher = Burlington Free Press|date = July 14, 2007}}</ref> 2008માં, એક અર્થશાસ્ત્રીએ એવું જણાવ્યું હતું કે આ રાજ્ય “ખરેખર એક સ્થિર અર્થતંત્ર ધરાવતું હતું, વર્મોન્ટ માટે અમે આ અર્થતંત્ર આગામી 30 વર્ષ સુધી ટકી રહેવાની આગાહી કરીએ છીએ. ” <ref>{{Cite news|first=Dan|last=McLean|title=IBM won't be No. 1 employer for much longer|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1A|date={{Nowrap|29 June}} 2008}}</ref> 2010ના મે મહિનામાં, વર્મોન્ટમાં બેરોજગારીનો દર 6.2 ટકા હતો જે રાષ્ટ્રમાં ચોથાં ક્રમનો સૌથી નીચો દર હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/web/laus/laumstrk.htm |title=Unemployment Rates for States |publisher=Bls.gov |date=2010-07-20 |access-date=2010-07-31}}</ref> આ દર, મે મહિના પૂર્વેના સમયગાળાથી લઈ અત્યાર સુધી અમેરિકાના 50 રાજ્ય્સમાં આ બીજો સૌથી તીવ્ર ઘટાડો સૂચવે છે.<ref>{{cite news|last=Izzo |first=Phil |url=http://blogs.wsj.com/economics/2010/06/18/unemployment-rates-by-state-nevada-overtakes-michigan-for-nations-worst/ |title=Unemployment Rates by State: Nevada Overtakes Michigan for Nation’s Worst – Real Time Economics – WSJ |publisher=Blogs.wsj.com |date=2010-06-18 |access-date=2010-07-31}}</ref> યુ. એસ. બ્યુરો ઓફ ઇકોનોમિક એનાલિસિસના 2005ના અહેવાલ અનુસાર, વર્મોન્ટની ગ્રોસ રાજ્ય પ્રોડક્ટ (જીએસપી (GSP)) {{Nowrap|$23 billion}} હતી. આ અહેવાલ 50 રાજ્ય્સમાં વર્મોન્ટને 50મો ક્રમ આપે છે. માથાદીઠ જીએસપી (GSP)માં આ રાજ્યનો ક્રમ 38મો છે.<ref>માથાદીઠ જીડીપી (GDP) (સામાન્ય) મુજબ અમેરિકાના રાજ્યોની યાદી </ref><ref>રહેણાંકના વિસ્તારોના ઊંચા ખર્ચ અને રહેણાંક વિસ્તારમાં નીચા ખર્ચનું ડાઉનરેટના રેન્કિંગનું વલણ</ref> 2004માં માથાદીઠ આવક 32,770 ડોલર હતી.{{Citation needed|date=July 2010}} જીએસપી GSPના ઘટકો આ પ્રમાણે હતા.<ref>ટકાવારી ચોકક્સ 100% ના હોઇ શકે</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/bea/newsrelarchive/2006/gsp1006.htm |title=Gross Domestic Product (GDP) by State |publisher=Bea.gov |date=2008-12-22 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006105314/http://www.bea.gov/bea/newsrelarchive/2006/gsp1006.htm |url-status=dead }}</ref> * સરકાર – $3,083 મિલિયન (13.4%) * રિયલ એસ્ટેટ, ભાડા અને ભાડાપટ્ટાની ઉપજ– {{Nowrap|$2,667 million}} (11.6%) * ટકાઉ ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન – {{Nowrap|$2,210 million}} (9.6%) * આરોગ્ય અને સામાજિક સહાય – {{Nowrap|$2,170 million}} (9.4%) * છૂટક વેપાર – $1,934 મિલિયન (8.4%) * ફાયનાન્સ અને વીમો – $1,369 મિલિયન (5.9%) * બાંધકામ – $1,258 મિલિયન (5.5%) * વ્યવસાયિક અને ટેકનીકલ સેવાઓ – {{Nowrap|$1,276 million}} (5.5%) * જથ્થાબંધ વેપાર – $1,175 મિલિયન (5.1%) * નિવાસ સગવડ અને ખાદ્ય સેવાઓ – {{Nowrap|$1,035 million}} (4.5%) * માહિતી – $958 મિલિયન (4.2%) * બિન-ટકાઉ ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન – {{Nowrap|$711 million}} (3.1%) * અન્ય સેવાઓ – $563 મિલિયન (2.4%) * ઉપયોગી વસ્તુઓ – $553 મિલિયન (2.4%) * શૈક્ષણિક સેવાઓ – $478 મિલિયન (2.1%) * પરિવહન અને વૅરહાઉસિંગ – {{Nowrap|$484 million}} (2.1%) * વહીવટી અને પરચૂરણ સેવાઓ – {{Nowrap|$436 million}} (1.9%) * કૃષિ, વનસંવર્ધન, માછીમારી અને શિકાર– {{Nowrap|$375 million}} (1.6%) * કલા, મનોરંજન અને વિનોદ – {{Nowrap|$194 million}} (.8%) * ખનન – $100 મિલિયન (.4%) * કંપનીઓનું સંચાલન – $35 મિલિયન (.2%) 2007ના વર્ષમાં વિદેશ વેપારમાં વર્મોન્ટનું સૌથી ભાગીદાર રાષ્ટ્ર કેનેડા હતું. વિદેશ વેપારમાં રાજ્યનો બીજો સૌથી વિશાળ ભાગીદાર [[ચીની ગણતંત્ર|તાઈવાન]] છે.<ref>{{cite book|author = Creaser, Richard |title = Illuzi learns about economy of Taiwan during visit|publisher = the Chronicle|date = October 24, 2007}}</ref> આ રાજ્ય ક્વિબેક સાથે {{Nowrap|$4 billion}} મૂલ્યનું વાણિજ્ય ધરાવતું હતું.<ref>{{cite book|author = Curran, John |title = Vt. Quebec leaders promote 'green zone'|publisher = Burlington Free Press|date = October 7, 2008}}</ref> છૂટક વેચાણ એ આર્થિક ગતિવિધિનો એક માપદંડ છે. 2007માં આ રાજ્ય {{Nowrap|$5.2 billion}} ધરાવતું હતું.<ref>{{cite book|author = McLean, Dan |title = Retail Sales by the numbers|publisher = Burlington Free Press|date = July 13, 2008}}</ref> 2008માં, વર્મોન્ટમાં 8,631 નવા વેપાર નોંધાયા હતા, જે 2007ની તુલનાએ 500નો ઘટાડો સૂચવતા હતા.<ref>{{cite book|author = Associated Press |title = Fewer businesses launched in '08|publisher = Burlington Free Press|date = January 26, 2009}}</ref> ==== અંગત આવક ==== 2002થી 2004 દરમિયાન મધ્ય ઘરદીઠ આવક $45,692 રહી હતી. રાષ્ટ્રમાં તેનો ક્રમ 15મો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.census.gov/hhes/www/income/income04/statemhi.html |title=ઇનકમ 2004 – થ્રી-યર-એવરેજ મેડીયન હાઉસહોલ્ડ ઇન્કમ બાય સ્ટેટ: 2001–2004 |access-date=2011-02-10 |archive-date=2005-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050924163536/http://www.census.gov/hhes/www/income/income04/statemhi.html |url-status=dead }}</ref> 2008માં આ રાજ્યમાં મધ્ય વેતન કલાકના $15.31 અથવા વર્ષે $31,845 હતું.<ref>[http://www.burlingtonfreepress.com/article/20090813/NEWS02/90813016/1007/NEWS02/What-Vermonters-earn વોટ વર્મોન્ટર્સ અર્ન]{{Dead link|date=October 2009}}. સુધારો ઓગસ્ટ 23, 2009.</ref> ફૂડ સ્ટેમ્પ્સ મેળવવાને લાયક એવા 68,000 વર્મોન્ટવાસીઓ પૈકીના આશરે 80 ટકા લોકોને 2007માં તે મળ્યું હતું.<ref>{{cite book|author = Ober, Lauren |title = Food stamp program set for expansion|publisher = Burlington Free Press|date = November 9, 2008}}</ref> 75 વર્ષ કે તેથી વધુ વયના વરિષ્ઠ લોકો પૈકીના 40 ટકા $21,260 અથવા તેથી ઓછી વાર્ષિક આવક ઉપર નિર્વાહ ચલાવે છે.<ref name="bfp090628">{{cite news|first=Jim|last=Coutts|title=My Turn:Vermont's energy support program is long overdue|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 7B|date={{Nowrap|28 June}} 2009}}</ref> ==== કૃષિ ==== રાજ્યના અર્થતંત્રમાં કૃષિ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે {{Nowrap|$2.6 billion}},<ref>આંકડામાં કૃષિ ઉપરાંતના અન્ય તમામ વિસ્તારોમાં સંભવિત આર્થિક અસરોનો સમાવેશ થાય છે. તે ઉપરોક્ત જીએસપી (GSP)માં વ્યાપક ફેરફાર અંગે સમજાવે છે.</ref> એટલે કે 12ટકા યોગદાન આપે છે.<ref>{{cite web|title=Vermont Sustainable Agriculture Council|work=Vermont's Agriculture: Generating Wealth from the Land|url=http://www.uvm.edu/~susagctr/CouncilReport05.PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20070605073512/http://www.uvm.edu/~susagctr/CouncilReport05.PDF|archive-date=2007-06-05|access-date=2007-01-06|format=PDF|url-status=live}}</ref> જો કે, અન્ય અભ્યાસમાં એવો દાવો કરાયો છે કે રાજ્યની સ્થાનિક પેદાશમાં કૃષિનો હિસ્સો 2.2 ટકાનો છે.<ref>[http://books.google.com/books?id=uTBCXqOou0YC&amp;pg=PA104&amp;lpg=PA104&amp; dq=reason+%22Orleans+County%22+vermont+%22named+after%22+history&amp;source=bl&amp;ots=AJVK2leu_W&amp;sig=CLVbgX4Yf6guzJ_m1l4QYyTDwHo&amp;hl=en&amp;ei=FZuKTLrALIi8sAPg-ITTBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;sqi=2&amp;ved=0CBcQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=Orleans%20County&amp;f=false Vermont Encyclopedia, page 27]</ref> 2000માં, રાજ્યની કામ કરી શકે એવી વસતીનો આશરે 3 ટકા ભાગ કૃષિમાં રોકાયેલો હતો.<ref>{{cite book|author = Liz Halloran|title = Vermont's War|publisher = US News and World Report, January 22, page 45|year = 2007}}</ref> [[ચિત્ર:Vermont fall foliage hogback mountain.JPG|thumb|left|વિલ્મિંગ્ટનમાં હોગબેક પર્વત પરથી દેખાતા બરફ છવાયેલા વૃક્ષો]] પાછલી બે સદી દરમિયાન, અન્ય જંગલોમાં વધુ પડતા વૃક્ષછેદન અને ઉપયોગને કારણે ઝાડ કાપવાની પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો થયો છે અને વર્મોન્ટના જંગલોનું આકર્ષણ ઘટ્યું છે. પર્યાવરણના સહઅસ્તિત્વને કારણે ખેતરોમાં થયેલો ઘટાડો વર્મોન્ટના જંગલોના પુર્નવિકાસમાં પરિણમ્યો છે. આજે, વર્મોન્ટના મોટાભાગના જંગલો એ ત્યાંના મૂળ જંગલો નથી પણ બીજી વખતના છે. રાજ્ય તથા સેવાભાવી સંસ્થાઓ જંગલોના કાળજીપૂર્વક રીતે વન વ્યવસ્થાપનને સક્રિયપણે પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. રાજ્યની જમીનનો આશરે 78 ટકા વિસ્તાર વનઆચ્છાદિત છે. આ પૈકીનો આશરે 85 ટકા વિસ્તાર બિન-ઔદ્યોગિક અને ખાનગી વનભૂમિ પ્રકારનો છે જેની માલિકી વ્યક્તિઓ અથવા કુટુંબોની છે. આ મિલ્કતો માટે વન વ્યવસ્થાપનની ગતિવિધિઓના પરિણામે જમીનમાલિકોને વર્ષે કુલ આશરે {{Nowrap|$30 million}}ની ચૂકવણી કરાય છે.{{Citation needed|date=June 2010}} દૂધનું ઉત્પાદન એ કૃષિજન્ય આવકનો પ્રાથમિક સ્રોત છે. 20મી સદીના આખરી તબક્કામાં, ડેવલપપર્સે બિનખર્ચાળ અને ખુલ્લી જમીન ઉપર કોન્ડો અને ઘરો બનાવવાની યોજના બનાવી હતી. વર્મોન્ટના ડેરી ઉદ્યોગને હાનિ થતી અટકાવવા માટે વર્મોન્ટની સરકારે વિકાસને નિયંત્રણમાં રાખતા શ્રેણીબદ્ધ કાયદાઓ તથા કેટલાક પહેલરૂપ પગલાઓ સાથે આની પ્રતિક્રિયા આપી. વર્મોન્ટમાં ડેરી ફાર્મ ઘટી રહ્યાં છે. 1947માં વર્મોન્ટમાં 11,206 ડેરી ફાર્મ ચાલતા હતા, આ આંકડામાં આજે 85 ટકાથી પણ વધુનો ઘટાડો થયો છે. 2003માં આ રાજ્યમાં 1,500 કરતા પણ ઓછાં ડેરી ફાર્મ હતા, આ સંખ્યા ગટીને 2006માં 1,138 અને 1,087 થઇ હતી. 2007માં બચેલા ફાર્મની સંખ્યા 2006ની સંખ્યા કરતા ઓછી હતી. દર વર્ષે 10 ટકાના દરે ડેરી ફાર્મ્સની સંખ્યા ઘટતી જાય છે.<ref>{{cite book|author = Dunbar, Bethany M. |title = Vermont Milk Commission considers price premium|publisher = the Chronicle|date = September 10, 2008}}</ref> વર્મોન્ટમાં દૂધાળાં [[ગાય|પશુઓ]]ની સંખ્યામાં 40 ટકાનો ઘટાડો થયો છે; જોકે, સમાન સમયગાળા દરમિયાન ગાય દીઠ ઉત્પાદન ત્રણ ગણું વધવાને લીધે દૂધનું ઉત્પાદન બમણું થયું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.vermontdairy.com/dairy_industry/farms/numbers |title=Dairy Farm Numbers – Vermont Dairy |publisher=Vermontdairy.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180402/http://www.vermontdairy.com/dairy_industry/farms/numbers |url-status=dead }}</ref> દૂધનું ઉત્પાદન વધ્યું છે, તેવા સમયે વર્મોન્ટનો બજાર હિસ્સો ઘટ્યો છે. બોસ્ટન અને ન્યૂ યોર્ક શહેરના બજારોને પૂરવઠો પૂરો પાડતા રાજ્ય્સના જૂથમાં,<ref>કોલ્ડ "ફેડરલ ઓર્ડર વન"</ref> બજારહિસ્સાની દ્વષ્ટિએ 10.6 ટકાના હિસ્સા સાથે વર્મોન્ટનો ક્રમ ત્રીજો છે; ન્યૂ યોર્કનો હિસ્સો 44.9 ટકા અને પેન્સિલવેનિયાનો હિસ્સો 32.9 ટકા છે.<ref>{{cite book|author = Dunbar, Bethany |title = Vermont Milk Commission takes a look at hauling costs|publisher = the Chronicle|date = November 14, 2007}}</ref> 2007માં, દૂધ ઉત્પાદકોને {{convert|100|lb}} દૂધ માટે $23.60નો વિક્રમી ભાવ મળ્યો હતો. 2008માં આ ભાવ ઘટીને $17 થઈ ગયો.<ref>{{cite book|author = Dunbar, Bethany M. quoting from book by James Maroney Jr. |title = Former farmer has a plan for profits in Vermont dairying|publisher = the Chronicle|date = December 4, 2008}}</ref> 2008માં સરેરાશ ડેરી ફાર્મે {{Nowrap|1.3 million}} પાઉન્ડ દૂધનું ઉત્પાદન કર્યું હતું.<ref>{{cite book|author = Lefebvre, Paul |title = Average Vermont dairy farmer expected to lose $92,000|publisher = the Chronicle|date = February 11, 2009}}</ref> પશુઓના તબેલાઓ એ વર્મોન્ટની પ્રતિકાત્મક છબિ તરીકે રહ્યાં છે, પરંતુ 1947 અને 2003ની વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન સક્રિય ડેરી ફાર્મની સંખ્યામાં 87 ટકાનો ઘટાડો થવાને કારણે<ref>{{cite web |url=http://www.vermontdairy.com/dairy_industry/farms/numbers |title=Dairy Farm Numbers |publisher=Vermont Dairy |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180402/http://www.vermontdairy.com/dairy_industry/farms/numbers |url-status=dead }}</ref> પશુઓના તબેલાઓની જાળવણી એ કૃષિ અર્થતંત્રની પાયાની જરૂરિયાત તરીકે નથી થતી, તેને બદલે તે એક વારસો જાળવી રાખવા માટેની પ્રતિબદ્ધતા ઉપર નિર્ભર બનતી જાય છે. શૈક્ષણિક અને સેવાભાવી રાજ્ય તથા સ્થાનિક હિસ્ટોરિકલ પ્રિઝર્વેશન પ્રોગ્રામ્સના સહકાર દ્વારા આયોજિત કરાયેલા વર્મોન્ટ બાર્ન સેન્સસે સમગ્ર વર્મોન્ટમાં પશુ તબેલાઓની સંખ્યા, સ્થિતિ અને ખાસિયતો નોંધવા માટે શૈક્ષણિક અને વહિવટી સિસ્ટમો વિકસાવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.uvm.edu/~barn/ |title=Vermont Barn Census |publisher=Uvm.edu |access-date=2010-07-31}}</ref> 2009માં, 543 સેન્દ્રીય ખેતર હતા. 20 ટકા ડેરી ફાર્મ અને 23 ટકા (128) શાકભાજીની વાડીઓ સેન્દ્રીય હતી. 2006-07માં સેન્દ્રીય ખેતીમાં વધારો થયો હતો, પરંતુ 2008-09માં તે બંધ થયું. 2010માં એક પણ ફાર્મની સંભાવના નથી.<ref>{{cite news|first=Terri|last=Hallenbeck|title=A look at Vermont organic farming|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 5D|date={{Nowrap|6 September}} 2009}}</ref> બોસ્ટનના બજારમાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં દૂધ મોકલવામાં આવે છે. કોમનવૅલ્થ ઓપ મેસેચ્યુસેટ્સે એવું પ્રમાણપત્ર આપ્યું છે કે વર્મોન્ટના ફાર્મ મેસેચ્યુએટ્સના સ્વચ્છતાના ધારાધોરણોનું પાલન કરે છે. આ પ્રમાણપત્ર વિના કોઇ ખેડૂત જથ્થાબંધ બજારમાં વિતરણ માટે દૂધ વેચી શકતો નથી.<ref>[http://bulk.resource.org/courts.gov/c/F2/627/627.F2d.606.79-7759.79-7113.1070.1098.html લિક્લેર વિ. સૌડર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524030510/https://bulk.resource.org/courts.gov/c/F2/627/627.F2d.606.79-7759.79-7113.1070.1098.html |date=2013-05-24 }}. સુધારો 21 એપ્રિલ, 1980</ref> વર્મોન્ટના અર્થતંત્રમાં વર્મોન્ટ “બ્રાન્ડ”નાં આર્ટિઝન ખોરાક, ફેન્સી ફૂડ અને નોવેલ્ટી આઇટમોના ઉત્પાદન અને વેચાણનો હિસ્સો તથા મહત્વ વધતાં જાય છે. જેને રાજ્યનું સંચાલન અને સંરક્ષણ મળેલું છે. આ વિશિષ્ટ નિકાસોના ઉદાહરણમાં કેબોટ ચીઝ, વર્મોન્ટ ટેડી બૅર કંપની, ફાઇન પેઇન્ટ્સ ઓફ યુરોપ, વર્મોન્ટ બટર એન્ડ ચીઝ કંપની, કેટલીક માઇક્રો બ્રુઅરીઓ, જિનસેન્ગ ઉત્પાદકો, બર્ટન સ્નોબોર્ડસ, લૅક શેમ્પલેઇન ચોકલેટ્સ, કિંગ આર્થર ફ્લોર અને બેન એન્ડ જૅરી’સ આઇસક્રીમનો સમાવેશ થાય છે. 2010માં મેપલની પેદાશોનું ઉત્પાદન કરનારા આશરે 2,000 ઉત્પાદકો હતા.<ref>{{Cite news|first=Bethany|last=Dunbar|title=Maple season starts early with record sap run|publisher=the Chronicle|location=Barton, Vermont|page= 23|date={{Nowrap|17 March}} 2010}}</ref> 2001માં, વર્મોન્ટે 2,75,000 યુએસ ગેલન (1,040,000 લિટર) મેપલ સિરપનું ઉત્પાદન કર્યું હતું, જે અમેરિકાના મેપલ સિરપના ઉત્પાદનનો આશરે એક-તૃતીયાંશ હિસ્સો છે. 2005માં આ સંખ્યા {{convert|410000|USgal}} હતી, જે રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનના 37 ટકા ભાગનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હતી.<ref>{{cite web|author = Vermont Maple Sugar Makers Assoc|title = Maple Facts|url = http://www.vermontmaple.org/maplefacts.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20070402082309/http://www.vermontmaple.org/maplefacts.html|archive-date = 2007-04-02|access-date = 2007-04-08|url-status = live}}</ref> 2009માં આ સંખ્યા વધીને {{convert|920000|USgal}} થઈ હતી.<ref>બર્લિંગ્ટન ફ્રી પ્રેસ, જૂન 18, 2009, પાનું 17B, "બમ્પર સીઝન ફોર સુગર મેકર્સ"</ref> 1985માં વર્મોન્ટમાં શરાબ ઉદ્યોગ શરૂ થયો હતો. આજે શરાબ બનાવવાના 14 કારખાનાં છે.<ref>{{cite book|author = Curran, John |title = Winemakers hope new state council will help them grow|publisher = Burlington Free Press|date = July 29, 2007}}</ref> 2005 સુધીમાં, વર્મોન્ટના ખેતરોમાં 2,000 ગેરકાયદે પરદેશીવાસીઓને કામે રાખવામાં આવ્યા હોવાનો અંદાજ છે. સ્થાનિક સત્તાવાળાઓએ આ સમસ્યાની અવગણના કરી છે અને રોજગારદાતાઓ સારી રીતે ખેતર ચલાવી શકે તે માટે તેમના પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દાખવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.blnz.com/news/2009/05/13/Vermont_dairy_farms_count_illegal_5695.html |title=Vermont dairy farms count on illegal immigrants> |publisher=Blnz.com |access-date=2010-07-31}}</ref> ==== ઉત્પાદન ==== એસેક્સ જંક્શનમાં આવેલી આઇબીએમ (IBM) એ વર્મોન્ટની સૌથી વિશાળ નફાલક્ષી રોજગારદાતા છે. વર્મોન્ટમાં ઉત્પાદનક્ષેત્રની કુલ નોકરીઓમાં આઇબીએમનો હિસ્સો 25 ટકાનો છે. 2007માં તેણે 6,800 કામદારોને નોકરી આપી હતી.<ref>[http://www.acinet.org/oview6.asp?soccode=&amp;stfips=50&amp;from=State&amp;id=11&amp;nodeid=12 અમેરિકાસ કરીયર ઇન્ફોનેટ]. સુધારો ફેબ્રુઆરી 3, 2008.</ref> રાજ્યના વાર્ષિક અર્થતંત્રમાં તેનું પ્રતિનિધિત્વ {{Nowrap|$1 billion}} છે.<ref>''ધ બર્લિંગ્ટન ફ્રી પ્રેસ'' , ફેબ્રુઆરી 28, 2007, પાનું 8C, " આઇબીએમ (IBM): એનરિચિંગ ઇકોનોમી ફોર 50 યર્સ."</ref> 2010માં યુનિવર્સિટી ઓફ કનેક્ટિકટના એક અભ્યાસમાં એવો સંકેત મળ્યો હતો કે રોહડે ટાપુઓ અને ન્યૂ હેમ્પશાયર સાથેનું વર્મોન્ટનું જોડાણ ઉત્પાદન માટે સૌથી ખર્ચાળ છે.<ref>{{Cite news | first=Stephen | last=Singer | title=UConn study says Vermont costliet for manufacturers | url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20100907/NEWS01/100908037/1003/UConn-study-finds-Vt.-most-expensive-for-manufacturers | work= | publisher=Burlington Free Press | location=Burlington, Vermont | pages=6B | date=9 September 2010 | id= | access-date= }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== આરોગ્ય ==== {{See also|Vermont#Public health and safety}} રાજ્યની વસતીની વય વૃદ્ધ થતી જાય છે જે વર્મોન્ટમાં આરોગ્ય ઉદ્યોગની સ્થિતિ સુધારે તેવી સંભાવના છે. 2008માં, ફ્લેચર એલન હેલ્થ કૅર એ રાજ્યમાં લોકોને નોકરી આપનારો બીજો સૌથી મોટો રોજગારદાતા હતો.<ref>{{cite book|author = McLean, Dan |title = IBM won't be No. 1 employer for much longer|publisher = Burlington Free Press|date = June 29, 2008}}</ref> ==== રહેણાક ==== 2007માં વર્મોન્ટ એ અમેરિકામાં ઘર ગીરો મૂકવાની સવલતની દ્વષ્ટિએ 17મો ક્રમ ધરાવતું હતું. જોકે, અન્ય 41 રાજ્યમાં રહેવાસીઓએ વર્મોન્ટની 18.4 ટકા મોર્ગેજ ઘરેલું આવકમાં ચાર ટકાની વધઘટમાં યોગદાન આપ્યું છે.<ref>{{cite web|title=Vermont Business Roundtable|work=Housing Prices, Availability, and Affordability in Vermont|url=http://www.vtroundtable.org/Portals/0/housingreport.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070605073513/http://www.vtroundtable.org/Portals/0/housingreport.pdf|archive-date=2007-06-05|access-date=2007-01-07|format=PDF|url-status=dead}}</ref> 2000ના દશકના પ્રારંભિક ગાળામાં ઘરના ભાવમાં બહુ વધારો થયો નથી. પરિણામસ્વરૂપે, અહીં રિયલ એસ્ટેટના ભાવોનું એટલું બધું મહત્વ પણ નહોતું. 2007માં જ્યારે દેવાની રકમ ચૂકતે નહીં થઈ શકવાને લીધે મિલ્કતનો કબ્જો લેવાનું પ્રમાણ નોંધપાત્રરીતે વધ્યું ત્યારે સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં ઘર જપ્તિની કાર્યવાહીની દ્વષ્ટિએ આ રાજ્યનો ક્રમ પચાસમો હતો.<ref>{{cite book|author = Braithwaite, Chris |title = Vermont weathers mortgage storm|publisher = the Chronicle|date = December 19, 2007}}</ref> 2004થી 2008ના ગાળામાં ઘરોનું વેચાણ વાર્ષિક ધોરણે ઘટ્યું હતું, ભાવો વધતા રહ્યાં હતા.<ref>{{cite book|author = Ryan, Matt |title = Moving In: Essex home prices edge higher|publisher = Burlington Free Press|date = August 3, 2008}}</ref> 2007માં, એનર્જી સ્ટાર પ્રોગ્રામ હેઠળ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયરમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી દ્વારા મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યા પ્રમાણે નવા ઊર્જા કાર્યક્ષમ ઘરોના બાંધકામમાં વર્મોન્ટે સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં શ્રેષ્ઠ સ્થાન મેળવ્યું હતું.<ref>{{cite book|author = Gresser, Joseph |title = Vermont is top in N.E. for new energy efficient homes|publisher = the Chronicle|date = October 3, 2007}}</ref> જોકે, વર્મોન્ટના આશરે 60 ટકા ઘરોમાં 2008માં તેલ વડે ગરમી મેળવવામાં આવતી હતી.<ref>{{cite book|author = Pollak, Sally |title = In from the cold|publisher = Burlington Free Press|date = September 14, 2008}}</ref> 2008ના ઓગસ્ટમાં વર્મોન્ટમાં ગરમીના વિવિધ સ્રોતોના {{Nowrap|1 million}} બીટીયુ (BTU) ખર્ચમાં કોર્ડ વૂડનો ભાવ $14.39 અને કેરોસીનનો $43.50 હતો. વર્મોન્ટમાં વેચાણ પામેલા ઘરની સંખ્યા 2004માં 8,318 હતી, જે 2005માં ઘટીને 8,120, 2006માં 6,919 અને 2007માં 5,820 થઈ હતી. સરેરાશ ભાવમાં વધારો થતો રહ્યો હતો. 2008માં સરેરાશ ભાવ વધીને $202,500 (2007માં $200,000) થયા હતા.<ref>{{cite book|author = Ryan, Matt and Hart, Melissa |title = Vermont Numbers|publisher = Burlington Free Press|date = November 30, 2008}}</ref> 2009માં બે બેડરૂમના એક એપાર્ટમેન્ટનું સરેરાશ ભાડું પ્રતિમાસ $920 હતું. ભાડાના ઘરોની પ્રાપ્તિનો દર 5.4 ટકા હતો, જે સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં સૌથી નીચો હતો. 2010ના જાન્યુઆરીમાં 2,800 લોકોને ઘરવિહીન ગણવામાં આવ્યા હતા, જે 2008ની તુલનાએ 22 ટકા વધુ હતા.<ref>{{Cite news|first=+Nancy|last=Remsen|title=Home ownership still difficult goal in Vermont|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1B, 3B|date={{Nowrap|16 June}} 2010}}</ref> ==== શ્રમ ==== 2006 સુધીમાં, વર્મોન્ટમાં 305,000 કામદારો હતા. આ પૈકીના 11 ટકા લોકો સંગઠિત હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.empirecenter.org/2007/01/unions_shrink_e.php |title=Unions Shrink Even in NY, Data Show |publisher=Empirecenter.org |date=2007-01-26 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2007-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070322212944/http://www.empirecenter.org/2007/01/unions_shrink_e.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bishca.state.vt.us/hcadiv/Data_Reports/healthinsurmarket/SurveyVTFamilyHealth2000/DataTables126_146/128_WorkingStatewideOfferFirm.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614075440/http://www.bishca.state.vt.us/hcadiv/Data_Reports/healthinsurmarket/SurveyVTFamilyHealth2000/DataTables126_146/128_WorkingStatewideOfferFirm.PDF |archive-date=2007-06-14 |title=A separate study shows over 325,000 workers in 2000 |format=PDF |access-date=2010-07-31 |url-status=dead }}</ref> 299,200 કામદારોના શ્રમબળ પૈકી, 52,000 લોકો સરકારી, ફેડરલ, રાજ્ય અને સ્થાનિક નોકરીઓમાં હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.nvda.net/pdf/RegionalPlan/VolumeII.Chapter6.EconomicDevelopment.pdf |title=Regional Plan Volume&nbsp;II. Chapter 6. Economic Development |year=2003}}</ref> 9 ટકાનો સૌથી ઊંચો બેકારી દર 1976ના જૂનમાં જોવા મળ્યો હતો. 2000ના ફેબ્રુઆરીમાં સૌથી નીચો 2.4 ટકાનો દર નોંધાયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://data.bls.gov/PDQ/servlet/SurveyOutputServlet?data_tool=latest_numbers&series_id=LASST50000003 |title=BLS Local Area Unemployment Statistics – History |publisher=Data.bls.gov |access-date=2010-07-31}}</ref> 2010ના સપ્ટેમ્બર સુધીમાં, બેકારીનો દર 5.8 ટકાના સ્તરે હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/lau/ |title=BLS Local Area Unemployment Statistics |publisher=Bls.gov |access-date=2010-10-26}}</ref> 2000થી 2006ના ગાળામાં રોજગારીનો દર 7.5 ટકા વધ્યો છે. 1980થી 2000ના ગાળામાં, રોજગારીમાં 34 ટકાનો વધારો થયો છે; રાષ્ટ્રના કિસ્સામાં આ આંકડો 46 ટકા છે. વાસ્તવિક વેતનનો આંકડો 2006માં $33,385 હતો જે 2010માં પણ સતત જળવાઈ રહ્યો હતો, રાષ્ટ્રની દ્વષ્ટિએ આ આંકડો $36,871 હતો.<ref>{{Cite news|first=John|last=Briggs|title=25 years of numbers|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1B, 4B|date={{Nowrap|21 June}} 2010}}</ref> ==== વીમો ==== વર્મોન્ટની અર્થવ્યવસ્થામાં કેપ્ટીવ ઇન્સ્યોરન્સનો હિસ્સો વધતો જાય છે. વૈકલ્પિક વીમાના આ સ્વરૂપનો ઉપયોગ કરવા માટે વિશાળ કંપનીઓ અથવા ઔદ્યોગિક સંગઠનો તેમના પોતાના જોખમો સામે વીમા કવચ મેળવવા માટે સ્વતંત્ર વીમા કંપનીઓની રચના કરે છે અને તે રીતે તેઓ તેમના વીમા પ્રીમિઅમનો ખર્ચ બચાવી લે છે અને વિવિધ પ્રકારનાં જોખમો સામે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં કાબુ મેળવી લે છે. આ પ્રકારની કંપનીઓની રચના કરવાથી તેમજ આ કંપનીઓના કામકાજમાંથી કરવેરામાં પણ નોંધપાત્ર લાભ મળે છે. ઇન્સ્યોરન્સ ઇન્ફોર્મેશન ઇન્સ્ટીટ્યુટ અનુસાર, 2૦૦4મા વર્મોન્ટ એ કેપ્ટીવ ઇન્સ્યોરન્સ કંપનીઓ માટેનું વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું સ્થળ હતું, ત્યારપછીના ક્રમે અનુક્રમે બર્મુડા અને કાયમેન ટાપુઓ આવે છે.<ref>{{cite web|title=Insurance Information Institute|work=Captives & Other Risk-Financing Options|url=http://www.iii.org/media/hottopics/insurance/test3/?table_sort_745148=2|access-date=2007-01-07|archive-date=2006-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20061008061328/http://www.iii.org/media/hottopics/insurance/test3/?table_sort_745148=2|url-status=dead}}</ref> 2૦૦8મા આ પ્રકારની 550 કંપનીઓ હતી.<ref>{{cite news|first=Matt|last=Sutkoski|title=State unconcerned about insurance report|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 9B|date={{Nowrap|1 August}} 2009}}</ref> 2010મા આ રાજ્યમાં આ પ્રકારની 900 કંપનીઓ હતી.<ref>{{cite news|first=Terri |last=Hallenbeck |title=Captive industry descends on Vt. |publisher=Burlington Free Press |location=Burlington, Vermont|pages= 1B |date={{Nowrap|11 August}} 2010}}</ref> ==== પ્રવાસન ==== [[ચિત્ર:Stowe village Stevage.jpg|left|thumb|સ્ટોવ રીસોર્ટ વિલેજ]] આ રાજ્ય માટે પ્રવાસન એ એક મહત્વનો ઉદ્યોગ છે. શિયાળામાં બર્ક પર્વતનો સ્કી એરિયા, બોલ્ટન વેલી, સ્ટોવ, સ્મગલર'સ નોચ, કિલિંગટન સ્કી રિસોર્ટ, મેડ રીવર ગ્લેન, સુગરબશ, સ્ત્રેતોન, જે પીક, ઓકેમો, સ્યુસાઈડ સિક્સ, માઉન્ટ સ્નો અને બ્રોમ્લી ખાતે સ્કી શોખીનો ઉમટી પડે છે. પ્રવાસીઓનું સૌથી મોટું જૂથ બોસ્ટન, મોન્ટ્રીઅલ અને ન્યુ યોર્ક જેવા શહેરી વિસ્તારોમાંથી આવે છે.{{Citation needed|date=September 2010}} ઉનાળામાં પ્રવાસીઓ સ્ટોવ, માન્ચેસ્ટર, ક્વીચી, વિલમિંગ્ટન અને વૂડસ્ટોક જેવા નગરોમાં આવેલ રિસોર્ટની મુલાકાત લેતા હોય છે. પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે બનાવવામાં આવેલ રિસોર્ટ, હોટેલો, રેસ્ટોરાં અને દુકાનોમાં લોકોને સમગ્ર વર્ષ કામ મળે છે. વર્મોન્ટનાં પ્રવાસન અર્થતંત્રમાં સમર કેમ્પનો પણ હિસ્સો છે. [[ચિત્ર:LakeChamplain.jpg|thumb|લેક શેમ્પલેઇન]] મુલાકાતીઓ ટ્રાઉટ ફિશિંગ, લેક ફિશિંગ અને આઈસ ફિશિંગમાં ભાગ લે છે. કેટલાક લોંગ ટ્રેઈલ વધારે છે. શિયાળામાં, નોર્ડિક અને બેકકન્ટ્રી સ્કીઅર્સ કેટમાઉન્ટ ટ્રેઈલનું મુસાફરી ખેડવા માટે મુસાફરો આવે છે. દરવર્ષે વિવિધ હોર્સ શો પણ યોજાય છે. મુલાકાતીઓને આકર્ષવા માટે વર્મોન્ટનાં સરકારી પાર્ક, ઐતિહાસિક સ્થળો, સંગ્રહાલયો, ગોલ્ફના મેદાનો, અને સ્પા સાથેની નવી બ્યુટીક હોટેલો બનાવવામાં આવી છે. 2000ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર, વર્મોન્ટનાં તમામ રહેણાક એકમો પૈકીના લગભગ 15 ટકા ખાલી છે અને તેમને "ઋતુ અનુસાર, આનંદ-પ્રમોદ માટે અથવા પ્રાસંગિક ઉપયોગ" તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-context=dt&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-CONTEXT=dt&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_H001&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_H005&-tree_id=4001&-redoLog=false&-all_geo_types=N&-geo_id=04000US50&-format=&-_lang=en|title=Vacant housing units, Vermont, 2000 Census|access-date=2011-02-10|archive-date=2020-02-11|archive-url=https://archive.today/20200211210058/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-context=dt&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-CONTEXT=dt&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_H001&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_H005&-tree_id=4001&-redoLog=false&-all_geo_types=N&-geo_id=04000US50&-format=&-_lang=en|url-status=dead}}</ref>{{Clarify||this is apparently being hyped here as an asset of some sort. Not sure that is what figure shows at all. Need to clarify sentence and maybe change paragraph|date=September 2010}} સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં મૈની બાદ આ સૌથી ઉંચી ટકાવારી છે. વર્મોન્ટનાં કેટલાક શહેરોમાં, ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડ અને ન્યુ યોર્ક શહેરના ધનિક રહીશોની માલિકીનાં વેકેશન હોમ ઘરોના કુલ પુરવઠાના મોટા હિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. એક અંદાજ અનુસાર, 2009 સુધીમાં, લુડલોવ, વર્મોન્ટનાં તમામ ઘર પૈકીના 84 ટકા ઘરની માલિકી રાજ્યની બહારના રહીશોની હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.7dvt.com/2008cottage-industry|title=Cottage industry|access-date=2011-02-10|archive-date=2014-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209165157/http://www.7dvt.com/2008cottage-industry|url-status=dead}}</ref> અન્ય નોંધપાત્ર વેકેશન-હોમ રિસોર્ટસમાં માન્ચેસ્ટર અને સ્ટોવનો સમાવેશ થાય છે. 2005મા, આ રાજ્યમાં અંદાજે {{Nowrap|13.4 million}} મુલાકાતીઓ આવ્યા હતા, તેમને {{Nowrap|$1.57 billion}}નો ખર્ચ કર્યો હતો.<ref>{{cite book|author = Dunbar, Bethany M. |title = I can remember Barton when it was a booming town|publisher = The Chronicle|date = December 1, 2008}}</ref> 2000 -01મા, 4 ,579 ,719 સ્કીઅર અને સ્નોબોર્ડરે આ રાજ્યની મુલાકાત લીધી હતી. 2009 -2010માં 4,125,082 મુલાકાત લેવાઈ હતી, જે તાજેતરના વર્ષોની તુલનાએ વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.<ref>{{Cite news|title=Vt. ski area visits rise 1.4%|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 6C|date={{Nowrap|10 June}} 2010}}</ref> 2008 દરમિયાન, વર્મોન્ટની 138 સ્નોમોબીલિંગ ક્લબોમાં 35,000 સદસ્યો હતા. આ ક્લબો સંયુકતપણે 6,000 માઈલ લાંબી ટ્રેઈલ ધરાવે છે, જે મુખ્યત્વે ખાનગી જમીનો ઉપર છે. આ ઉદ્યોગ "સેંકડો મિલિયન ડોલરના મૂલ્યનો ધંધો રળી આપતો" હોવાનું કહેવાય છે.<ref>{{cite book|author = McLean, Dan |title = Hard times may slow snowmobiling|publisher = Burlington Free Press|date = December 14, 2008}}</ref> શિકારને કાળા રીંછ, જંગલી મરઘા, હરણ અને મોટા કદના સાબર માટે મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite news|title=Hunting Season Opening Dates|publisher=Newport Daily Express|location=Newport, Vermont|pages= TWO, HUNTING GUIDE|date=September 2009}}</ref> રાજ્યમાં 5,500 રીંછ છે. આમ કરવાનો હેતુ તેમની સંખ્યા 4,500 થી 6,000 વચ્ચે રાખવાનો છે.<ref>{{Cite news | first= | last= | title=Vermont bear hunting season opens on Sept. 1 | url=| work= | publisher=Bthe Chronicle | location=Barton, Vermont | pages= 8 | date=1 September 2010 | id= | access-date=}}</ref> ==== ખનન ==== અમેરિકામાં રટલેન્ડ અને બાર, આ બે સ્થળ આરસ તથા ગ્રેનાઈટનાં ખનન તથા કોતરકામ માટેના પરંપરાગત કેન્દ્રો છે. ઘણા વર્ષો સુધી વર્મોન્ટ પણ અમેરિકામાં આ ઉદ્યોગના એક નાનકડા સંગઠન- સ્ટોનકટર્સ એસોસીએશનનંબ કેન્દ્ર રહ્યું હતું, આ સંગઠનમાં 500 સદસ્યો હતા. અમેરિકામાં શરુ થનારી સૌપ્રથમ માર્બલ કવોરી માઉન્ટ એલુસ પર આવેલી હતી જે પૂર્વ દોર્સેટની સામે હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.virtualvermont.com/towns/dorset.html |title=VirtualVermont.com |publisher=VirtualVermont.com |date=2010-06-13 |access-date=2010-07-31}}</ref> રાજ્યની પશ્ચિમી બાજુએ "માર્બલ વેલી" પસાર થાય છે જે "સ્લેટ વેલી" સાથે જોડાય છે. સ્લેટ વેલી ન્યુ યોર્કમાં ચીમની પોઈન્ટથી થઈને પસાર થાય છે જે "ગ્રેનાઈટ વેલી"ને મળે છે. ગ્રેનાઈટ વેલી બારની પશ્ચિમ બાજુએથી પસાર થાય છે. બારમાં રોક ઓફ એજીસ કવોરી આવેલી છે, જે અમેરિકાની સૌથી વિશાળ ગ્રેનાઈટ કવોરી છે. અમેરિકામાં સ્લેટનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન કરતુ કોઈ રાજ્ય હોય તો તે વર્મોન્ટ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.apartmentlinks.com/VT/Vermont.html |title=ApartmentLinks.com |publisher=ApartmentLinks.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2008-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080531130133/http://www.apartmentlinks.com/VT/Vermont.html |url-status=dead }}</ref> ખનનની પ્રવૃત્તિમાં પરિમાણીય પત્થરના ઉપ્તાદન દ્વારા સૌથી વધુ આવક મળે છે. ==== સેવાભાવી અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ ==== 2008મા વર્મોન્ટમાં 2,682 સેવાભાવી સંસ્થાઓ હતી, જેમની આવક {{Nowrap|$2.8 billion}} હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.wheremostneeded.org/2006/06/vermont_nonprof.html |title=Vermont Nonprofit Association Folds |publisher=Where Most Needed |date=2006-06-08 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722034212/http://www.wheremostneeded.org/2006/06/vermont_nonprof.html |url-status=dead }}</ref> 2005-08ના સમયગાળા દરમ્યાન, સેવાભાવ માટે સમગ્ર દેશમાં આ રાજ્યનો ક્રમ નવમો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન રાજ્યની વસ્તીના 35.6 ટકા લોકોએ સેવા આપી હતી. તેની તુલનાએ સમગ્ર રાષ્ટ્રની સરેરાશ 26.4 ટકા હતી.<ref>{{cite news|first=Matt|last=Sutkoski|title=Vermont volunteering thrives|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1B|date={{Nowrap|29 July}} 2009}}</ref> == પરિવહન == [[ચિત્ર:Welcome to Vermont.jpg|thumb|એડિસનમાં રૂટ 17 પર ન્યૂ યોર્ક સરહદથી થોડા ઉપર, હાલમાં નહીં ઉપયોગમાં લેવાતા શેમ્પલેઇન પૂલ પર વર્મોન્ટમાં આવકારતું ચિહ્ન]] વર્મોન્ટમાં પરિવહનનું મુખ્ય માધ્યમ ઓટોમોબાઇલ છે. 2008માં વર્મોન્ટના લગભગ 5.7 ટકા ઘરોમાં કાર ન હતી.<ref>{{Cite news|first=Tim|last=Johnson|title=Ditch the ride and catch a ride|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1C|date={{Nowrap|20 June}} 2010}}</ref> 2009માં વાહન-સંબંધી અકસ્માતથી થયેલા મૃત્યુમાં રાજ્ય છેલ્લેથી ત્રીજા ક્રમે હતું.{{Citation needed|date=April 2010}} સરેરાશ 20-25 લોકોએ શરાબ પીને ડ્રાઇવિંગ કરવાથી જાન ગુમાવી હતી, અને 70-80 લોકો રાજ્યમાં ગંભીર કાર અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.autoinsurancetips.com/vermont-dui-laws|title=Vermont DUI Laws|access-date=2011-02-10|archive-date=2010-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114050550/http://autoinsurancetips.com/vermont-dui-laws|url-status=dead}}</ref> 2010માં વર્મોન્ટ {{convert|2840|mi}} લાંબો હાઇવે ધરાવતો હતો. 50 રાજ્યમાં આ ત્રીજા નંબરનો સૌથી ઓછો જથ્થો હતો. લગભગ 2.5 ટકા હાઇવેને "ગીચ" ગણવામાં આવ્યા હતા, જે દેશમાં પાંચમા નંબરના સૌથી ઓછા છે. હાઇવે પર મૃત્યુનો દર એક પ્રતિ {{convert|100000000|mi}} હતો, જે દેશમાં 10મા નંબરનો સૌથી ઓછો દર છે. હાઇવેનો ખર્ચ {{convert|1|mi}} દીઠ 28,669 ડોલર છે, જે રાજ્ય્સમાં 17મા નંબરનો સૌથી વધારે ખર્ચ છે. 34.4 ટકા પૂલો નબળી કક્ષાના અથવા ઘસાઇ ગયેલા માનવામાં આવ્યા છે, જે દેશમાં ખરાબ દશામાં આવેલા પૂલોની સંખ્યા ધરાવતા રાજ્ય્સમાં આઠમો ક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news | first= | last= | title=Roadwork:Vermont highways don't measure up | url=| work= | publisher=Burlington Free Press | location=Burlington, Vermont | pages= 1B | date=7 September 2010 | id= | access-date=}}</ref> વ્યક્તિગત સમુદાયો અને કાઉન્ટીઓ જાહેર પરિવહન ધરાવે છે, પરંતુ તેમના દ્વારા આવરી લેવામાં આવતા વિસ્તારો ઘણીવાર મર્યાદિત હોય છે. ગ્રેયહાઉન્ડ લાઇન્સ અનેક નાના નગરોને સેવા પૂરી પાડે છે. બે એમટ્રેક ટ્રેઇન્સ, ધ વર્મોન્ટર <ref name="Amtrak Vermonter">{{cite web|url=http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer/AM_Route_C/1241245667150/1237405732511|title=Amtrak Vermonter}}</ref> અને એથન એલન એક્સપ્રેસ વર્મોન્ટને સેવા પૂરી પાડે છે.<ref name="Amtrak Ethan Allen Express">{{cite web|url=http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer/AM_Route_C/1241245666724/1237405732511|title=Amtrak Ethan Allen Express}}</ref> {{convert|80000|lb}} કરતાં વધારે વજન ધરાવતી ટ્રક વર્મોન્ટના દ્વિતીય કક્ષાના રોડનો ઉપયોગ કરે છે. ઇન્ટરસ્ટેટ રોડને મહત્તમ વજન સુધી મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યા છે. કામચલાઉ સંઘીય કાયદાએ વધારે વજન ધરાવતા વાહનોને વર્મોન્ટના ઇન્ટરસ્ટેટ રોડ પર 2010માં એક વર્ષ માટે છૂટછાટ આપી હતી.<ref>{{Cite news|first=Office of Senator Patrick Leahy|title=Pilot program will route heavy trucks onto interstate| work=the Chronicle|publisher=the Chronicle|location=Barton, Vermont|page= 33|date={{Nowrap|22 December}} 2009}}</ref> === મુખ્ય માર્ગો === રાજ્યની સત્તામાં {{convert|2843|mi|km|0}} લાંબો હાઇવે આવે છે.<ref>{{cite book|author = Fahy, Jill |title = Vermont roads in the middle of the pack|publisher = Burlington Free Press|date = August 1, 2008}}</ref> વધારે ઊંડાણપૂર્વકની માહિતી માટે વર્મોન્ટના માર્ગોની યાદી જુઓ. {{anchor|North-South routes}} ==== ઉત્તર-દક્ષિણ માર્ગ ==== * [[ચિત્ર:I-89.svg|20px]] ઇન્ટરસ્ટેટ 89 – વ્હાઇટ રીવર જંક્શનથી વાવવ્યદિશા તરફ માઉન્ટપિલિયર અને બર્લિંગ્ટન રૂટ એમ બંનેને કેનેડિયન સરહદ સુધી સેવા પૂરી પાડે છે. * [[ચિત્ર:I-91.svg|20px]] ઇન્ટરસ્ટેટ 91 – મેસેચ્યુસેટ્સ સરહદથી ઉત્તર તરફ કેનેડિયન સરહદ તરફ બ્રેટલબરો, વ્હાઇટ રીવર જંક્શન અને સેન્ટ જ્હોન્સબરી અને ન્યૂપોર્ટને જોડે છે. * [[ચિત્ર:I-93.svg|20px]] ઇન્ટરસ્ટેટ 93 – તેનું ઉત્તરીય ટર્મિનસ સેન્ટ જોહ્ન્સબરીમાં આઇ-91 (I-91) ખાતે આવેલું છે અને સરાજ્યા ઉત્તરીય ભાગોને ન્યૂ હેમ્પશાયર અને દક્ષિણના સ્થાનો સાથે જોડે છે. * [[ચિત્ર:US 5.svg|20px]] યુ.એસ.રૂટ 5 – દક્ષિણથી ઉત્તર તરફ સરાજ્યી પૂર્વની સરહદની સાથે-સાથે સમગ્ર સરાજ્યાં તેની સંપૂર્ણ લંબાઈ પર આઇ-91 (I-91)ને સમાંતર યાત્રા કરે છે. * [[ચિત્ર:US 7.svg|20px]] યુ.એસ.રૂટ 7 – સરાજ્યી પશ્ચિમી સરહદની સાથે-સાથે દક્ષિણથી ઉત્તર તરફ યાત્રા કરે છે. યુ.એસ. 7 બર્લિંગ્ટનથી ઉત્તર તરફ કેનેડિયન સરહદ સુધી આઇ-89 (I-89)ને સમાંતર છે. * [[ચિત્ર:Vermont 100.svg|20px]] વર્મોન્ટ રૂટ 100 – દક્ષિણથી ઉત્તર તરફ સીધો જ લગભગ સરાજ્યી મધ્યમાંથી પસાર થાય છે, ગ્રીન માઉન્ટેઇન્સની સંપૂર્ણ લંબાઈની સાથે-સાથે માર્ગ પૂરો પાડે છે. {{anchor|East-West routes}} ==== ઇસ્ટ-વેસ્ટ માર્ગો ==== * [[ચિત્ર:US 2.svg|20px]] યુ.એસ.રૂટ 2 – ઉત્તરીય વર્મોન્ટને પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ પાર કરે છે અને બર્લિંગ્ટન, માઉન્ટપિલિયર અને સેન્ટ જોહ્ન્સબરીના વધારે વસતિ ધરાવતા કેન્દ્રોને જોડે છે. * [[ચિત્ર:US 4.svg|20px]] યુ.એસ.રૂટ 4 – દક્ષિણ-મધ્ય વર્મોન્ટને પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ પાર કરે છે. તે ફેર હેવન શહેરમાં ન્યૂયોર્ક સરહદને રટલેન્ડ શહેર સાથે જોડે છે અને કિલિંગ્ટન અને વ્હાઇટ રીવર જંક્શનમાંથી પસાર થાય છે. * [[ચિત્ર:US 302.svg|20px]] યુ.એસ.રૂટ 302 – માઉન્ટપિલિયર અને બારથી પૂર્વ દિશામાં ન્યૂ હેમ્પશાયર અને મૈઇન તરફ પસાર થાય છે. * [[ચિત્ર:Vermont 9.svg|20px]] વર્મોન્ટ રૂટ 9 – સરાજ્યા દક્ષિણીય ભાગોમાંથી પસાર થઈને બેનિંગ્ટનથી બ્રેટલબરોને જોડે છે. * [[ચિત્ર:Vermont 105.svg|20px]] વર્મોન્ટ રૂટ 105 – વર્મોન્ટના સૌથી ઉત્તરીય ભાગોમાંથી પસાર થઈને (કેટલીક વખત કેનેડિયન સરહદથી માત્ર થોડા જ માઇલ અંદર) સેન્ટ એલબન્ઝ અને ન્યૂપોર્ટ શહેરને જોડે છે. 2005-06માં હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસ અનુસાર "રોડની મરમ્મતમાં ખર્ચની અસરકારકતા" માટે વર્મોન્ટને 37મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો, જે 2004-05માં આપવામાં આવેલા 13મા સ્થાનથી નીચો આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.reason.org/ps360.pdf |title=Microsoft Word – ps360final.doc |publisher=Reason.org |date=2007-06-01 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2007-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025064914/http://www.reason.org/ps360.pdf |url-status=dead }}</ref> સંઘીય આંકડાઓ દર્શાવે છે કે વર્મોન્ટના 2,691 પૂલોમાંથી 16 ટકાને 2006માં રાજ્ય દ્વારા માળખામાં ખામી હોવાનું જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite news|title = State to inspect bridges similar to Minn. span|publisher = Burlington Free Press|date = August 4, 2007}} પાનું 1બી</ref> 2007માં વર્મોન્ટમાં દેશમાં છઠ્ઠા નંબરના માળખાકીય રીતે સૌથી ખરાબ પૂલો આવેલા હતા.<ref>{{cite book|author = Creaser, Richard |title = The bridges of Orleans County await repair|publisher = the Chronicle|date = November 14, 2007}}</ref> === રેલ === [[ચિત્ર:White River Junction VT.jpg|thumb|વ્હાઇટ રીવર જંક્શનમાં એમટ્રેક સ્ટેશન ]] રાજ્યને એમટ્રેકની ''વર્મોન્ટર'' અને ''એથન એલેન એક્સપ્રેસ'' , ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ સેન્ટ્રલ રેલબોર્ડ, વર્મોન્ટ રેલવે અને ગ્રીન માઉન્ટેઇન રેલબોર્ડ દ્વારા સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. ''એથન એલન એક્સપ્રેસ'' રટલેન્ડ અને કેસલ્ટનને સેવા પૂરી પાડે છે,<ref name="Amtrak Ethan Allen Express"/> જ્યારે ''વર્મોન્ટર'' સેન્ટ એલ્બન્સ, એસેક્સ જંક્શન, વોટરબરી, માઉન્ટપિલિયર, રેન્ડોલ્ફ, વ્હાઇટ રીવર જંક્શન, વિન્ડસર, બિલોઝ ફોલ્સ અને બ્રેટલબરોને સેવા પૂરી પાડે છે.<ref name="Amtrak Vermonter"/> === સ્થાનિક સમુદાય જાહેર અને ખાનગી પરિવહન === ગ્રેયહાઉન્ડ લાઇન્સ બિલોઝ ફોલ્સ, બ્રેટલબરો, બર્લિંગ્ટન,માઉન્ટપિલિયર અને વ્હાઇટ રીવર જંક્શન ખાતે થોભે છે. અન્ય પરિવહન સેવાઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છેઃ<ref>{{cite web |url=http://www.greyhound.com/home/TicketCenter/en/locations.asp?state=vt |title=Locations: Vermont |publisher=Greyhound.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316180933/http://www.greyhound.com/home/TicketCenter/en/locations.asp?state=vt |url-status=dead }}</ref> * એડિસન કાઉન્ટી ટ્રાન્ઝીટ રીસોર્સીસ (એસીટીઆર (ACTR)) એડિસન કાઉન્ટી, મિડલબરીના કોલેજ ટાઉન, બ્રિસ્ટોલ અને વર્જીનીસને સેવા પૂરી પાડે છે. * બેનિંગ્ટન કાઉન્ટીને અમેરિકન રેડ ક્રોસ ગ્રીન માઉન્ટેઇન એક્સપ્રેસ (જીએમઇ (GME))ને બેનિંગ્ટનથી બહાર અને યાન્કી ટ્રેઇલ્સ (ટીસી (TC)) રેન્સેલેર, ન્યૂ યોર્કથી બહાર જવાની સેવા પૂરી પાડે છે. * વિન્ડહેમ કાઉન્ટીમાં બ્રેટલબરોને બીલાઇન (બેટલબરો ટાઉન બસ) સેવા પૂરી પાડે છે. વિન્ડહેમને, વેસ્ટ ડોવરથી બહાર મૂવર (ડીયરફીલ્ડ વેલી ટ્રાન્ઝિટ એસોસિયેશન અથવા ડીવીટીએ (DVTA)) દ્વારા સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. * બર્લિંગ્ટનમાં ચિટ્ટેન્ડેન કાઉન્ટી ટ્રાન્સપોર્ટેશન ઓથોરીટી (સીસીટીએ (CCTA)) અને સીએટીએસ (CATS) (યુનિવર્સિટી ઓફ વર્મોન્ટ કેમ્પસ એરીયા ટ્રાન્સપોર્ટેશન સિસ્ટમ) આવેલી છે. * ચિટ્ટેન્ડેન કાઉન્ટીમાં કોલચેસ્ટર દ્વારા એસએસટીએ (સ્પેશ્યલ સર્વિસીસ ટ્રાન્સપોર્ટેશન એજન્સી)ના માધ્યમથી સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. * રટલેન્ડ કાઉન્ટીમાં રટલેન્ડથી બહાર (માર્બલ વેલી રીજનલ ટ્રાન્ઝીટ ડિસ્ટ્રીક્ટ, એમવીઆઇટીડી (MVRTD)) બસ આવેલી છે. * વિન્ડસર કાઉન્ટીઃ ** લૂડલોવ (વિન્ડસર કાઉન્ટીમાં)ને એલએમટીએસ (લૂટલોવ મ્યુનિસિપલ ટ્રાન્ઝીટ સિસ્ટમ) દ્વારા સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. ** વિન્ડસરને એડવાન્સ ટ્રાન્ઝીટ (એટી) દ્વારા વિન્ડસરની બહાર સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. ** કનેક્ટીક્યુટ રીવર ટ્રાન્ઝીટ (સીઆરટી (CRT)) સ્પ્રિંગફીલ્ડ, વર્મોન્ટની બહાર, વિંન્ડહેમ કાઉન્ટીના કેટલાક ભાગોને સેવા પૂરી પાડે છે. ** નોર્વિચ અને હાર્ટફોર્ડ ઉપરાંત વ્હાઇટ રીવર જંક્શન સહિતના વિન્ડસર કાઉન્ટીના કેટલાક ભાગોમાં અને ન્યૂ હેમ્પશાયરના કેટલાક ભાગોમાં એવાન્સ્ડ ટ્રાન્ઝિટ નામની વિનામૂલ્યે પરિવહન સેવા પણ આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.advancetransit.com/ |title=Advance Transit Home |publisher=Advancetransit.com |date=2010-06-16 |access-date=2010-07-31}}</ref> તેના માર્ગો અને ઘણી અલગ-અલગ લાઇનો ખીણ પ્રદેશના ઉપરીય વિસ્તારોમાં પથરાયેલા છે. * લેમોઇલ કાઉન્ટીમાં સ્ટોવને એસટીએસ (STS) (સ્ટોવ ટ્રોલી સિસ્ટમ, વિલેજ માઉન્ટેઇન શટલ, મોરીસ્વીલે શટલ) દ્વારા સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. * ઓરેન્જ કાઉન્ટીમાં રેંડોલ્ફની બહાર સ્ટેજકોચ ટ્રાન્સપોર્ટેશન સર્વિસસ (એસટીએસ (STS)) વિન્ડસર કાઉન્ટીના કેટલાક ભાગને પણ સેવા પૂરી પાડે છે. * વોશિંગ્ટન કાઉન્ટીમાં, ગ્રીન માઉન્ટેઇન ટ્રાન્ઝીટ ઓથોરીટી (જીએમટીએ (GMTA)) રાજધાની માઉન્ટપિલિયરની બહાર સેવા પૂરી પાડે છે. * સેન્ટ અલબાન્સની બહાર દોડતી નેટવર્ક (નોર્થવેસ્ટ વર્મોન્ટ પબ્લિક ટ્રાન્ઝિટ નેટવર્ક, એનવીપીટી (NVPT)) ફ્રેંકલીન અને ગ્રાન્ડ આઇલ કાઉન્ટીઓને સેવા આપે છે. * સેન્ટ જ્હોહ્ન્સબરીની બહાર દોડતી રૂરલ કમ્યુનિટી ટ્રાન્સપોર્ટેશન (આરસીટી (RCT)) કેલેડોનિયા, એસેક્સ, લેમોઇલ અને ઓરલેન્સ કાઉન્ટીઓને સેવા આપે છે. વિવિધ નેટવર્કને જોડતી શટલ બસ પણ અહીંયા છે.<ref name="2007rpt">{{cite book|title = Annual City & School Report, City of Newport, Vermont|publisher = Memphremagog Press, Inc., Newport, Vermont|year = 2007}}</ref> * બર્લિંગ્ટન, શાર્લોટ, ગ્રાન્ડ આઇલ અને શોરહેમથી ન્યૂ યોર્ક રાજ્ય સુધીની ફેરી સર્વિસ પણ છે. શોરહેમ ફેરી સિવાયની તમામ સેવાઓ એલસીટીસી (LCTC) (લેક શેમ્પલેઇન ટ્રાન્સપોર્ટ કંપની) દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. વધુમાં, ચિમની પોઇન્ટ, વીટી (VT), ખાતેના શેમ્પલેઇન બ્રિજના રીપ્લેસમેન્ટ સમયગાળા દરમિયાન, એલસીટીસી (LCTC)એ હાલમાં તોડી પાડવામાં આવેલા ન્યૂ યોર્કના ક્રાઉન પોઇન્ટ સુધીના બ્રિજથી થોડા દક્ષિણ તરફ વિનામૂલ્યે, 24 કલાક ફેરી સેવા પૂરી પાડી હતી, ન્યૂ યોર્ક અને વર્મોન્ટ રાજ્ય્સના કાર દીઠ 10 ડોલરના ખર્ચે.<ref>[http://poststar.com/news/local/article_e67d27be-6231-11df-a6b4-001cc4c03286.html બ્રીજ ઇઝ કોસ્ટલી બટ ફેરી ઇઝ મોર] નિક રીસમેન દ્વારા, Poststar.com, મે 18, 2010.</ref><ref>{{cite web |title=Ferry At Champlain Bridge Set To Start Running |date=January 31, 2010 |url=http://www.wptz.com/news/22352789/detail.html |publisher=WPTZ |access-date=ફેબ્રુઆરી 10, 2011 |archive-date=જુલાઈ 19, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719011135/http://www.wptz.com/news/22352789/detail.html |url-status=dead }}</ref> === હવાઇમથકો === વર્મોન્ટને બે વ્યાવસાયિક હવાઇમથકો દ્વારા સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છેઃ * બર્લિંગ્ટન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ રાજ્યનું સૌથી મોટું હવાઈમથક છે, જે શિકાગો, ક્લેવલેન્ડ, ડેટ્રોઇટ, ન્યૂ યોર્ક સીટી, ઓરલેન્ડો, ફિલાડેલ્ફિયા અને વોશિંગ્ટન ડીસી સાથે સીધી હવાઈ સેવાઓ ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.burlingtonintlairport.com/|title=Burlington International Airport}}</ref> * રટલેન્ડ સધર્ન વર્મોન્ટ રીજનલ એરપોર્ટ બોસ્ટોન વાયા કેપ એરથી નિયમિત હવાઈ સેવા ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.flyrutlandvt.com/|title=Rutland Southern Vermont Regional Airport|access-date=2011-02-10|archive-date=2012-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616045007/http://www.flyrutlandvt.com/|url-status=dead}}</ref> == પ્રસાર માધ્યમો == [http://www.vermont-web-design.com/web-cams-in-vt.html વર્મોન્ટ વિડિયો વેબ કેમ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906081535/http://www.vermont-web-design.com/web-cams-in-vt.html |date=2010-09-06 }} {{See|List of newspapers in Vermont|List of radio stations in Vermont|List of television stations in Vermont}} == સુવિધાઓ == === વિજળી === [[ચિત્ર:Vermont Yankee Nuclear Power Plant.jpg|thumb|right|વર્મોન્ટમાં વર્મોન્ટ યાન્કી ન્યૂક્લિઅર પાવર પ્લાન્ટ]] 2008માં રાજ્યની સૌથી વધુ વીજ જરૂરીયાત 1,100 મેગાવોટ (એમડબલ્યુ (MW)) હતી.<ref name="banner">{{cite news|first=Joel Banner|last=Baird|title=Vermont Dam Dilemma|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1D|date={{Nowrap|9 August}} 2009}}</ref> મે 2009માં, વર્મોન્ટે પ્રથમ પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા પેદા કરવા માટેનો ફીડ-ઇન લો બનાવ્યો હતો.<ref>{{cite web |last=Austin |first=Anna |url=http://www.biomassmagazine.com/article.jsp?article_id=2745 |title=Vermont first state to pass renewable energy feed-in law |publisher=Biomassmagazine.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2011-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110416024722/http://www.biomassmagazine.com/article.jsp?article_id=2745 |url-status=dead }}</ref> 2010માં, રાજ્યમાં લગભગ 150 જેટલા મિથેન ડાઇજેસ્ટર્સ હતા, વર્મોન્ટ છ ઓનલાઇન ડાઇજેસ્ટર્સ સાથે દેશમાં અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું.<ref>{{Cite news |first=Bethany M.| last=Dunbar|title=Dairy farmers are making more than milk these days| work=the Chronicle|location=Barton, Vermont|page= 1|date={{Nowrap|10 February}} 2010}}</ref> વર્મોન્ટે 2007માં ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડમાં વિજળી માટે સૌથી ઓછી કિંમત ચૂકવી હતી, છતાં તેનું નામ દેશના સૌથી વધુ કિંમત ચૂકવતા 11 રાજ્ય્સમાં હતું ; જે દેશની સરેરાશ કરતાં લગભગ 16 ટકા જેટલી વધારે હતી.<ref name="Handels">{{cite book|author = Handelsman, Richard |title = My Turn:Truths, half-truths about energy|publisher = Burlington Free Press|date = December 1, 2008}}</ref> 2009માં, રાજ્યમાં અમેરિકામાં સૌથી ઊંચા વીજ દર હતા અને સમગ્ર દેશમાં પોષણક્ષમતાનો તફાવત સૌથી વધારે ખરાબ હતો.<ref name="bfp090628"/> 2009માં રાજ્યે 1/3 અથવા 400 મેગાવોટ<ref name="banner"/> વિજળી હાઇડ્રો-ક્વિબેક અને 1/3 વર્મોન્ટ યાન્કીમાંથી મેળવી હતી.<ref>{{cite book|author = Dunbar, Bethany M. |title = Ten candidates talk business|publisher = the Chronicle|date = October 22, 2008}}</ref> સમગ્ર રીતે જોતાં, રાજ્યએ તેની જરૂરિયાતની અડધા જેટલી વિજળી કેનેડા અને અન્ય રાજ્ય્સમાંથી મેળવી હતી. તેણે રાજ્યમાં પેદા કરવામાં આવતી કુલ વિજળીમાંથી 75 ટકા વિજળી વર્મોન્ટ યાન્કી તરફથી મેળવી હતી.<ref>{{cite news|first=Dennis|last=McMahon|title=My Turn:Getting real on electricity challenges|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 7B|date={{Nowrap|20 September}} 2009}}</ref> રાજ્યની બે સૌથી મોટી વિજ કંપનીઓ ગ્રીન માઉન્ટેઇન પાવર કોર્પોરેશન અને સેન્ટ્રલ વર્મોન્ટ પબ્લિક સર્વિસ કોર્પોરેશન સાથે મળીને વર્મોન્ટના લગભગ 80 ઘરોને વિજળી પૂરી પાડે છે.<ref name="bfp090628"/> વર્મોન્ટના નિષ્ણાતોના અંદાજ અનુસાર, રાજ્યની કુલ જળવિદ્યુત ક્ષમતા 134થી 175 મેગાવોટ જેટલી છે.<ref>{{cite book|author = Gresser, Joseph| title = Panel considers small hydro power potential|publisher = the Chronicle|date = August 20, 2008}}</ref> 2006માં, વર્મોન્ટની ઊનાળાની ઋતુ દરમિયાનની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા 1,117 મેગાવોટ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/st_profiles/e_profiles_sum.html |title=State Electric Profiles |publisher=Eia.doe.gov |access-date=2010-07-31}}</ref> 2005માં, રાજ્યના રહેવાસીઓએ માથાદીઠ સરેરાશ 5,883 કિલોવોટ કલાક વિજળીનો વપરાશ કર્યો હતો.<ref>{{cite web|author=U.S. Per Capita Electricity Use By State In 2005 |url=http://www.swivel.com/data_columns/spreadsheet/3987533 |title=Data – Swivel |publisher=Swivel.com |access-date=2010-07-31}}</ref> અન્ય એક સૂત્રએ જણાવ્યું હતું કે 2008માં દરેક ઘરે વાર્ષિક 7,100 કિલોવોટ કલાક વિજળીનો વપરાશ કર્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.sphere.com/2009/12/04/whats-the-greenest-place-in-america-hint-it-has-8-million-peo/?icid=main|htmlws-main-n|dl1|link5|http%3A%2F%2Fwww.sphere.com%2F2009%2F12%2F04%2Fwhats-the-greenest-place-in-america-hint-it-has-8-million-peo%2F |title=What's the Greenest Place in America? Hint: It Has {{Nowrap|8 Million}} People |accessauthor=Bill Morris|date=2009-12-04}}</ref> વર્મોન્ટ દેશમાં સૌથી ઊંચો 73.7 ટકા અણુ વિદ્યુત ઉત્પાદન દર ધરાવે છે.<ref>{{cite book|author = Hemingway, Sam |title = Nukes by the numbers|publisher = Burlington Free Press|date = July 20, 2008}}</ref> તેના કારણે વર્મોન્ય કોલસાનો ઉપયોગ નહીં કરતાં વિજ મથકો ધરાવતા માત્ર બે રાજ્ય્સમાં સ્થાન ધરાવે છે.<ref name="autogenerated2">{{cite book|author = Handelsman, Richard, |title = My Turn:Truths, half-truths about energy|publisher = Burlington Free Press|date = December 1, 2008}}</ref> વર્મોન્ટની તમામ કંપનીઓ આઇએસઓ (ISO) ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ દ્વારા સંચાલિત લાઇનોમાંથી વિજળી મેળવે છે. દરેક કંપની આ લાઇનોમાં પરિવહન પામતી વિજળીની કિંમત ચૂકવે છે. વર્મોન્ટનો હિસ્સો લગભગ 4.5 ટકા છે.<ref>{{cite book|author = Gresser, Joseph |title = VEC seeks a 9.2 percent rate hike|publisher = the Chronicle|date = November 5, 2008}}</ref> રાજ્યમાં 78 જેટલા જળવિદ્યુત બંધ છે. તેઓ 143 મેગાવોટ વિજળી પેદા કરે છે, જે રાજ્યની કુલ જરૂરીયાતની 12 ટકા જેટલી છે.<ref name="banner"/> === પ્રત્યાયન (સંદેશાવ્યવહાર) === * 2006ની સ્થિતિએ બ્રોડબેન્ડ કવરેજ<ref>[http://www.burlingtonfreepress.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070208/NEWS01/702080306/1009/NEWS05 Burlington Free Press.com ટોપ સ્ટોરીઝ]{{Dead link|date=October 2009}}</ref> ** કુલ કવરેજ = 87% ** કેબલ = 68% ** ડીએસએલ (DSL) = 69% ** વાયરલેસ ઇન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર = 24% (ઉપરના આંકડા વસતિ દર્શાવે છે, નહીં કે જમીન.) સામાન્ય રીતે, પર્વતોને કારણે રાજ્યના મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારો બહારના વિસ્તારોમાં સેલ ફોન કવરેજ નબળું રહે છે. મોટા જમીન વિસ્તારોમાં નાના પ્રમાણમાં રહેતી ગ્રામીણ વસતિને સેવા પૂરી પડાવા માટેના પ્રયાસો વધારે પડતા મૂડી રોકાણને કારણે આર્થિક રીતે અયોગ્ય સાબિત થયા છે.<ref>{{cite news |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3675/is_200310/ai_n9323531 |title=Cell Service in Vermont: Can't hear the tourist for the trees Vermont Business Magazine &#124; Find Articles at BNET.com |publisher=Findarticles.com |date=2003-10-01 |access-date=2010-07-31 |first=Kevin |last=Kelley |archive-date=2013-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130113180821/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3675/is_200310/ai_n9323531 |url-status=dead }}</ref> યુનિસેલ, જે ગ્રામીણ પ્રદેશો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે અને રાજ્યના મોટાભાગના વિસ્તારને સમાવી લે છે, તેની માલિકી હવે એટીએન્ડટી (AT&amp;T) ધરાવે છે.<ref>{{cite web |author=Posted by Aviv on December 22, 2008 at 3:57 pm PST |url=http://www.macblogz.com/2008/12/22/att-buys-unicel-iphone-finally-confirmed-heading-to-vermont/ |title=AT&T Buys Unicel: iPhone Finally Confirmed Heading to Vermont &#124; MacBlogz – One Stop Apple News |publisher=Macblogz.com |date=2008-12-22 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2009-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318141526/http://www.macblogz.com/2008/12/22/att-buys-unicel-iphone-finally-confirmed-heading-to-vermont/ |url-status=dead }}</ref> મે 2007માં, વર્મોન્ટે 2010 સુધીમાં સંઘનું પ્રથમ ઇ-રાજ્ય બનાવાના ઇરાદા સાથે તમામ નાગરીકોને સમગ્ર રાજ્યમાં ગમે તે જગ્યાએ બ્રોડબેન્ડ (લઘુતમ 3 એમબીટ) અને સેલ્યુલર કવરેજ મળી રહે તે માટેના પગલાં લીધાં હતાં.<ref>{{cite web |url=http://blog.tomevslin.com/2007/01/vermont_the_fir.html |title=A Synopsis of the extent of the measure to extend broadband |publisher=Blog.tomevslin.com |date=2007-01-04 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2011-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110105170727/http://blog.tomevslin.com/2007/01/vermont_the_fir.html |url-status=dead }}</ref> 2010માં, 1,30,000 લોકોને હજુપણ "નબળી" સેવા મળી રહી હતી. રાજ્યે સંઘીય સરકાર પાસેથી 116 મિલિયન ડોલરની ગ્રાન્ટ મેળવી હતી. પ્રતિનિધિ વેલ્શે કહ્યું હતું કે આ ગ્રાન્ટ રાજ્યને સૌથી ઓછા કનેક્ટેડ રાજ્ય્સમાંથી દેશના સૌથી વધારે કનેક્ટેડ રાજ્ય બનવા સક્ષમ બનાવશે.<ref>{{Cite news|first=Sam|last=Hemingway|title=Vt. wins $115M grant for universal broadband|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1A|date=5 August 2010}}</ref> 2008માં કોમકાસ્ટે રાજ્યભરમાં વધારાનું કેબલ એક્સેસ વિસ્તારવાનો પ્રારંભ કર્યો.<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3675/is_200602/ai_n17179866 બીનેટ બિઝનેસ નેટવર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113062406/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3675/is_200602/ai_n17179866 |date=2013-01-13 }}. સુધારો ફેબ્રુઆરી 21, 2008.</ref> 2007માં, વર્મોન્ટની લગભગ બે તૃતિયાંશ વસતિ કેબલની પહોંચ ધરાવતી હતી. 2008ની આ પહેલની પૂર્ણાહૂતિએ વર્મોન્ટની લગભગ 90 ટકા વસતિ કેબલની પહોંચ ધરાવતી હશે. == કાયદો અને સરકાર == [[ચિત્ર:VtSupremeCourt03.JPG|200px|right|thumb|માઉન્ટપિલિયરમાં વર્મોન્ટની સુપ્રીમ કોર્ટનું ભવન]] {{Main|Government of Vermont}} બે સેનેટર્સ અને એક પ્રતિનિધી સંઘીય સ્તરે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોંગ્રેસમાં વર્મોન્ટનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. રાજ્યનું સંચાલન બંધારણ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે સરકારી ફરજોને કાયદા, આધિકારિક અને ન્યાયિક શાખાઓમાં વિભાજીત કરે છેઃ વર્મોન્ટ જનરલ એસેમ્બ્લી, ગવર્નર ઓફ વર્મોન્ટ અને વર્મોન્ટ સુપ્રીમ કોર્ટ. ગવર્નરશીપ અને જનરલ એસેમ્બ્લીની મુદત બે વર્ષની હોય છે, જેમાં ગવર્નર અને 30 સેનેટર્સનો સમાવેશ થાય છે. કોઇપણ હોદ્દા માટેની કોઇ ટર્મ મર્યાદા નથી. રાજ્યની રાજધાની માઉન્ટપિલિયરમાં છે. વર્મોન્ટમાં ત્રણ પ્રકારની મ્યુનિસિપાલિટી સમાવી લેવામાં આવી છેઃ નગરો, શહેરો અને ગામડાં. મોટાભાગના ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડની જેમ, સ્વતંત્ર કાઉન્ટી સરકારની પણ થોડી જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. કાઉન્ટીઓ અને કાઉન્ટી બેઠકો માત્ર અનેક ચૂંટાયેલા હોદ્દેદારો જેમ કે રાજ્યના એટોર્ની અને શેરીફ વગેરે સાથેની વિવિધ સરકારી સેવાઓ જેમ કે કાઉન્ટી અને રાજ્ય કોર્ટ વગેરેમાં માત્ર અનુકૂળતા માટેની વ્યવસ્થાઓ માટે જ છે. તમામ કાઉન્ટી સેવાઓને વર્મોન્ટ રાજ્ય તરફથી સીધું જ ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે. રાજ્ય સરકાર પછીનું આગળનું સૌથી કાર્યક્ષમ સરકારી તંત્ર મ્યુનિસિપાલિટી છે. આમાંથી મોટાભાગની નગરોમાં છે.<ref>{{cite web |url=http://www.sec.state.vt.us/municipal/pubs/who'swho.html |title=town offices |publisher=Sec.state.vt.us |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125092002/http://www.sec.state.vt.us/municipal/pubs/who%27swho.html |url-status=dead }}</ref> === નાણાકીય બાબતો === વર્મોન્ટ સંઘનું એક માત્ર એવું રાજ્ય છે જેને સંતુલિત બજેટની જરૂરીયાત નથી અને છતાં વર્મોન્ટ 1991થી સંતુલિત બજેટ રજૂ કરે છે.<ref>{{cite web |author=Ron Snell |url=http://www.ncsl.org/programs/fiscal/balbuda.htm |title=State Balanced Budget Requirements: Provisions and Practice |publisher=Ncsl.org |date=2004-03-04 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-07-28 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100728002708/http%3A//www.ncsl.org/IssuesResearch/BudgetTax/StateBalancedBudgetRequirementsProvisionsand/tabid/12651/Default.aspx |url-status=dead }}</ref> 2007માં, મૂડીઝ ઇન્વેસ્ટર્સ સર્વિસે રાજ્યને સૌથી ઊંચું એએએ (Aaa) (ટ્રીપલ એ) રેટીંગ આપ્યું હતું.<ref>બર્લિંગ્ટન ફ્રી પ્રેસ, ફેબ્રુઆરી 6, 2007, બિઝનેસ, પેજ 7A, ''મૂડીઝ ગિવ્સ હાઇએસ્ટ બોન્ડ રેટિંગ ટુ વર્મોન્ટ.'' </ref> રાજ્ય એન્ટરપ્રાઇસ ફંડનો ઉપયોગ ખાનગી વ્યવસાય કંપનીની જેમ કામગીરી માટે કરે છે. વર્મોન્ટ લોટરી કમિશન, લિકર કન્ટ્રોલ ફંડ અને અનએમપ્લોયમેન્ટ કમ્પોનસેશન ટ્રસ્ટ ફંડ રાજ્યના સૌથી મોટા વ્યાવસાયિક ભંડોળો છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20080804182756/http://auditor.vermont.gov/interior.php/sid/2/aid/9/nid/125 રાજ્ય ઓડિટર: લોટરી ઇઝ એ હાઇલી વિઝિબલ ગવર્નમેન્ટ એક્ટિવિટી] ઓગસ્ટ 3, 2007, ટોમ સલમોન, સીપીએ (CPA), વર્મોન્ટ રાજ્ય ઓડિટર દ્વારા. સુધારો માર્ચ 20, 2009.</ref> ==== કરવેરા ==== 2007માં વર્મોન્ટ 50 રાજ્ય્સમાં 14મા ક્રમે રહ્યું હતું અને ડિસ્ટ્રીક્ટ ઓફ કોલંબિયા રાજ્ય અને સ્થાનિક કરવેરામાં માથાદીઠ 3,681 ડોલર કરબોજ સાથે ટોચ પર હતું. રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 3,447 ડોલર હતી.<ref>ડેટાબેન્કયુએસએ,''એએઆરપી (AARP) બુલેટિન'' , એપ્રિલ 2007, અમેરિકાના આંકડામાંથી સંપાદન વસ્તી ગણતરી</ref> જો કે, સીએનએનમની (CNNMoney)એ માથાદીઠ આવકની ટકાવારીની રીતે વર્મોન્ટને ટોચનો ક્રમ આપ્યો હતો. આ રેન્કિંગે માથાદીઠ 5,387નું કર ભારણ દર્શાવ્યું હતું. જે 38,306ની માથદીઠ આવકનું 14.1 ટકા જેટલું હતું.<ref>{{cite news|url=http://money.cnn.com/galleries/2007/pf/0704/gallery.tax_friendliest/8.html|work=CNN|title=Where does your state rank?|first1=David|last1=Ellis|access-date=May 27, 2010|archive-date=જુલાઈ 13, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070713211904/http://money.cnn.com/galleries/2007/pf/0704/gallery.tax_friendliest/8.html|url-status=dead}}</ref> વર્મોન્ટ 3.6 ટકાથી 9.5 ટકા સુધીના નજીવા કરની શ્રેણીમાં પાંચ અલગ-અલગ ઇન્કમ બ્રેકેટ્સ (આવકની મર્યાદા)માં સુધારાવાદી માળખામાં વ્યક્તિગત આવકવેરો વસૂલે છે. 2008માં, એક ટકા જેટલા ટોચના લોકોએ આવકવેરાની 30 ટકા આવક પૂરી પાડી હતી. 2,000 લોકો 9.5 ટકાનો સૌથી ઊંચો આવકવેરા દર ચૂકવી શકે તે પ્રમાણેની પૂરતી આવક ધરાવતા હતા.<ref>બર્લિંગ્ટન ફ્રી પ્રેસ, જૂન 16, 2009, પાનું 6A,"માય ટર્ન: ટેક્સ પુટ સસ્ટેનિબિલિટી એટ રિસ્ક". વિન સ્મિથ</ref> વર્મોન્ટનો સામાન્ય વેચાણ વેરા દર 6 ટકા છે, જે ભૌતિક વ્યક્તિગત મિલકત, મનોરંજન દર, ફેબ્રિકેશન દર, કેટલિક જાહેર સેવાઓના દર અને કેટલાક સેવા કરારો (કેટલાક નગરો અને શહેરો વધારાનો એક ટકા સ્થાનિક વિકલ્પ ટેક્સ પણ લાદે છે) લાદવામાં આવે છે. કરમાંથી 46 રીતે છૂટછાટ આપવામાં આવે છે જેમાં મેડિકલની વસ્તુઓ, ખોરાક, ઉત્પાદન મશીનરી, સાધનો અને ઇંધણ, રહેણાંકી ઇંધણ અને વિજળી, કપડાં અને જૂતાં વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. વપરાશ કર વેચાણ દરના સમાન રીતે ખરીદાર પર લાદવામાં આવે છે. જ્યારે વેચાણકાર વેચાણ વેરો વસૂલવામાં નિષ્ફળ જાય છે અથવા વસ્તુઓ એવી જગ્યાએથી ખરીદવામાં આવી હોય જ્યાં કોઇ કર લાગુ પડતો ન હોય ત્યારે ખરીદારને વપરાશ કર ભરવો પડે છે. વપરાશ કર વેચાણવેરા હેઠળ કરપાત્ર વસ્તુઓ પર લાગુ પડે છે. વર્મોન્ટ વારસા વેરો વસૂલતું નથી, જો કે, તેના એસ્ટેટ કરને સંઘીય એસ્ટેટ કરથી અલગ કરવામાં આવ્યો છે અને તથી રાજ્ય હજુ પણ પોતાનો એસ્ટેટ કર લાદે છે. ==== મિલકત વેરો ==== શિક્ષણ અને મ્યુનિસિપલ સેવાઓને સહાય પૂરી પાડવા માટે મિલકત વેરો લાદવામાં આવે છે. વર્મોન્ટ વ્યક્તિગત મિલકત પર કરની ગણતરી કરતું નથી.<ref name="Valuation">[http://www.state.vt.us/tax/pvr.shtml પ્રોપર્ટી વેલ્યૂએશન એન્ડ રિવ્યૂ], વર્મોન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટેક્સિસ સુધારો માર્ચ 10, 2009.</ref> મિલકત વેરો મ્યુનિસિપાલિટીઓ દ્વારા વાસ્તવિક મિલકતના યોગ્ય બજાર સુધારાઓને આધારે લાદવામાં આવે છે.<ref name="Valuation"/> દર એસેક્સ કાઉન્ટીમાં ફર્દિનાન્ડમાં ફાર્મહાઉસ પર 0.97થી માંડીને બાર સીટીમાં બિનરહેણાંકી મિલકતો પર 2.72 ટકા સુધીનો છે.<ref>{{PDFlink|http://www.vermontproperty.com/newsltr/2005effectivetaxrates.pdf|111&nbsp;KB}}</ref> રાજ્યભરમાં, નગરોમાં મિલકત વેરાનો દર રસેરાશ 1.77 ટકાથી 1.82 ટકા જેટલો છે. 2007માં વર્મોન્ટ કાઉન્ટીઓ દેશમાં મિલકત વેરાઓની રીતે સૌથી વધારે હતી. ચિટ્ટેન્ડેન (3,809 ડોલર મેડિયન), વિન્ડહેમ (3,412 ડોલર), એડિસન (3,352 ડોલર) અને વિન્ડસર (3,327 ડોલર) 20,000થી વધુ વસતિ ધરાવતી દેશની કુલ 1,817 કાઉન્ટીઓમાંથી ટોચની 100 કાઉન્ટીઓમાં સ્થાન ધરાવતી હતી. રાજ્યની 14 કાઉન્ટીઓમાંથી 12 ટોચના 20 ટકામાં સમાવેશ પામેલી હતી.<ref>{{cite book|author = McLean, Dan |title = Property tax bills among highest|publisher = Burlington Free Press|date = December 17, 2008}}</ref> શિક્ષણને યોગ્ય ટેકો પૂરો પાડવા માટે કેટલાક નગરોએ એક્ટ 60 હેઠળ તેમણે એકત્ર કરેલા કરમાંથી કેટલોક હિસ્સો અપૂરતી સહાય ધરાવતી જિલ્લા શાળાઓમાં વહેંચવાનો રહે છે.<ref>{{cite web |url=http://education.vermont.gov/new/html/laws/act60.html |title=Laws & Regulations: Act 60 Links & Resources |publisher=Education.vermont.gov |date=2004-07-29 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2013-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510194000/http://education.vermont.gov/new/html/laws/act60.html |url-status=dead }}</ref> === રાજકારણ === {{Main|Politics of Vermont}} {{See also|Political party strength in Vermont|United States Congressional Delegations from Vermont|Category:Vermont elections}} વર્મોન્ટ તેની રાજકીય સ્વતંત્રતા માટે જાણીતું છે. વર્મોન્ટ એવા ચાર રાજ્ય્સમાં (મૂળ તેર કોલોની સિવાય) સ્થાન ધરાવે છે જે એક સમયે સ્વતંત્ર દેશ હતા (અન્ય રાજ્ય્સ ટેક્સાસ, કેલિફોર્નિયા અને હવાઈ છે). તેણે રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓમાં ઘણી વખત વિપરીત મતદાન પણ કર્યું છે. નોંધપાત્ર રીતે, વર્મોન્ટ એવું એક માત્ર રાજ્ય છે જેણે એન્ટી-મોસેનિક પાર્ટીના રાષ્ટ્રપતિપદના ઉમેદવાર માટે મતદાન કર્યું હોય અને વર્મોન્ટ એવા બે રાજ્ય્સમાંનું એક હતું (બીજું મૈની હતું) જેણે ફ્રેન્કલિન ડી રૂઝવેલ્ટના રાષ્ટ્રપતિપદ માટેની ચારેય પ્રચાર ઝુંબેશમાં તેમની વિરુદ્ધમાં મતદાન કર્યું હતું. વર્મોન્ટના સ્વતંત્ર રાજકારણના વિચારનો ઇતિહાસ સેકન્ડ વર્મોન્ટ રિપબ્લિકની સ્થાપના અને અલગતાની ભલામણ કરતાં અન્ય આયોજન તરફ દોરી ગયો છે.<ref>આ નાની રાજકીય હિલચાલ કેલિફોર્નિયા, હવાઇ, લ્યુઇસિયાના, અને ટેક્સાસમાં જોવા મળેલી હિલચાલને સમાન છે; જોક, ઐતિહાસિક સંદર્ભો અલગ છે.</ref> ==== રાષ્ટ્રીય રાજકારણ ==== {| class="wikitable" style="float:right;font-size:79%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' </td> |- style="background:lightgrey" ! વર્ષ ! રિપબ્લિકન ! ડેમોક્રેટિક |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|2008 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|30.45% ''98,974'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''67.46%''' ''219,262'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|2004 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|38.80% ''121,180'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''58.94%''' ''184,067'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|2000 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|40.70% ''119,775'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''50.62%''' ''149,022'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|1996 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|31.09% ''80,352'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''53.35%''' ''137,894'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|1992 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|30.42% ''88,122'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''46.11%''' ''133,592'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1988 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''51.10%''' ''124,331'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|47.58% ''115,775'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1984 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''57.9%''' ''135,865'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|40.8% ''95,730'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1980 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''44.4%''' ''94,628'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|38.4% ''81,952'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1976 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''54.3%''' ''102,085'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|43.1% ''81,004'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1972 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''62.9%''' ''117,149'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|36.6% ''68,174'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1968 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''52.8%''' ''85,142'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|43.5% ''70,255'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|1964 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|30.4% ''54,942'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''66.3%''' ''108,127'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1960 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''58.7%''' ''98,131'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|41.4% ''69,186'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1956 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''72.2%''' ''110,390'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|27.8% ''42,549'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1952 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''71.5%''' ''109,717'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|28.2% ''43,355'' |} ઐતિહાસિક રીતે, વર્મોન્ટની ગણના રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓના સંદર્ભમાં દેશના સૌથી આધારભૂત રિપબ્લિકન રાજ્ય્સમાં કરવામાં આવે છે. 1990 પહેલાં, વર્મોન્ટે ડેમોક્રેટિક પક્ષની તરફેણમાં માત્ર એક જ વખત મતદાન કર્યું હતું, જેમાં લિન્ડન જ્હોનસને 1964માં બેરી ગોલ્ડવોટર સામે ભવ્ય સરસાઇથી વિજય મેળવ્યો હતો. 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધ અને 20મી સદીના પ્રારંભમાં, રીપબ્લિકન પક્ષના રાષ્ટ્રપતિપદના ઉમેદવારોએ લગભગ 70 ટકા જેટલા મત મેળવીને ઘણી વખત વિજય મેળવ્યો હતો. 1854માં પક્ષની સ્થાપના થઈ ત્યારથી માંડીને 1970ના દાયકાના મધ્ય સુધીમાં રિપબ્લિકનો વર્મોન્ટના સ્થાનિક રાજકારણમાં પ્રભુત્વ ધરાવતા રહ્યા હતા. 1960ના દાયકા પહેલાં, ગ્રામીણ હિતોનું ધારાસભામાં પ્રભુત્વ હતું. તેના પરીણામ સ્વરૂપે શહેરો, ખાસ કરીને બર્લિંગ્ટન અને વિનૂસ્કીના જૂના ભાગોને અવગણવામાં આવ્યા અને તેમનો નાશ થયો. લોકો નવા ઉપનગરો તરફ ખસવા લાગ્યા. આ દરમિયાન, ઘણાં લોકો રાજ્યની બહાર પણ ચાલ્યા ગયા. આ ઇમિગ્રેશનમાં મોટાભાગે ન્યૂ યોર્ક અને ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડના શહેરી વિસ્તારોમાંથી વર્મોન્ટમાં આવેલા વધારે ઉદારમતવાદી રાજકીય પ્રભાવોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|title=The World|work=Rise of the Democratic Party|url=http://www.vt-world.com/Archive/2004/February_18_2004/Features.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060321145827/http://www.vt-world.com/Archive/2004/February_18_2004/Features.htm|archive-date=2006-03-21|access-date=2006-12-25|url-status=dead}}</ref> વધુમાં, 1960ના દાયકામાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રીમ કોર્ટે કરેલા એક વ્યક્તિ, એક મતના નિર્ણયની શ્રેણીને કારણે રાજ્ય્સને તેમના વસતિને આધારે રાજકીય જિલ્લાઓની રચના કરવાની ફરજ પાડી. તેના પરીણામસ્વરૂપે, વર્મોન્ટના શહેરી વિસ્તારો કેટલીક રાજકીય સત્તાના પ્રદેશો બની ગયા. 1992માં, તેણે રાષ્ટ્રપતિ માટે ડેમોક્રેટને ટેકો આપ્યો હતો, રાજ્યએ 1964 પછી પ્રથમ વખત આમ કર્યું હતું અને ત્યારથી રાષ્ટ્રપતિની તમામ ચૂંટણીઓમાં ડેમોક્રેટિક પક્ષ માટે મતદાન કર્યું છે. વર્મોન્ટે જ્હોન કેરીને 2004માં તેનું ચોથા ક્રમનું સૌથી વધારે માર્જિન આપ્યું હતું. તેમણે રાજ્યના લોકપ્રિય મતોમાં સત્તાધારી જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ કરતાં લગભગ 20 ટકા વધારેની સરસાઇ મેળવીને લગભગ 59 ટકા મત મેળવ્યા હતા. રાજ્યના ઇશાન ભાગમાં આવેલી એસેક્સ કાઉન્ટી રાજ્યની એકમાત્ર એવી કાઉન્ટી હતી જેણે બુશ તરફી મતદાન કર્યું હતું. જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ જ્યારે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ હતા ત્યારે તેમણે મુલાકાત ન લીધી હોય તેવું વર્મોન્ટ એકમાત્ર રાજ્ય છે. 2000ની રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં બુશ એવા અમેરિકન ઇતિહાસના એવા પ્રથમ રિપબ્લિકન રાષ્ટ્રપતિ હતા જેમણે વર્મોન્ટને સાથે લીધા સિવાય વ્હાઇટ હાઉસ પર કબજો જમાવ્યો હોય.<ref>{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2007/POLITICS/12/28/vermont.banning.bush.ap/index.html?iref=mpstoryview |title=એક્ટિવિસ્ટ્સ ઇન વર્મોન્ટ ટાઉન વોન્ટ બુશ, ચીની સબ્જેક્ટ ટુ એરેસ્ટ– CNN.com |access-date=2011-02-10 |archive-date=2008-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321172702/http://edition.cnn.com/2007/POLITICS/12/28/vermont.banning.bush.ap/index.html?iref=mpstoryview |url-status=dead }}</ref> વર્મોન્ટે બરાક ઓબામાને ત્રીજા નંબરની સૌથી વધુ સરસાઇ આપી હતી (37 ટકા પોઇન્ટ્સ) જેમણે 68-31 ટકાથી વિજય મેળવ્યો હતો. બીજી બાજુ, રિપબ્લિકન ગવર્નર ડગ્લાસે 2006ની ચૂંટણીમાં વિન્ડહેમ સિવાયની તમામ કાઉન્ટીઓ જીતી હતી. આજે, વર્મોન્ટ એવા બે રાજ્ય્સમાંનું એક છે જેના અમેરિકન કોંગ્રેસ ખાતેના પ્રતિનિધિઓ હાલમાં રાજકીય પક્ષ સાથે સંકળાયેલા નથીઃ સેનેટર બર્ની સેન્ડર્સ તેમના રાજકીય અભિપ્રાયને લોકશાહી સમાજવાદ તરીકે ઓળખાવે છે, પરંતુ તેઓ સત્તાવાર રીતે સ્વતંત્ર ઉમેદવાર તરીકે નોંધાયેલા છે અને સેનેટની નેતાગીરીની પસંદગીમાં ડેમોક્રેટ્સ સાથે જોડાયેલા છે.<ref>પોવેલ, માઇકલ. http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/04/AR2006110401124.html Exceedingly Social, But Doesn't Like Parties. ''ધ વોશિંગ્ટન પોસ્ટ'' નવેમ્બર 5, 2006.</ref> ==== રાજ્યનું રાજકારણ ==== 1960ના દાયકામાં એક વ્યક્તિ, એક મત હેઠળ વિધાનસભાનું પુનર્ગઠન કરવામાં આવ્યું ત્યારબાદ ર્જાયમાં આગંતુકોને સમાવવા માટે કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાયદો 1970માં જમીન ઉપયોગ અને વિકાસ કાયદો (એક્ટ 250) હતો. દેશમાં પસાર કરવામાં આવેલો આ પ્રકારનો પ્રથમ કાયદાએ નવ જિલ્લા પર્યાવરણ કમિશનની રચના કરી જેમાં ગવર્નર દ્વારા નિમણૂક પામતા ખાનગી નાગરિકોનો સમાવેશ થતો હતો, જે રાજ્યના પર્યાવરણ અને અનેક નાના સમુદાયો પર મહત્વની અસર પેદા કરતા હોય તેવા જમીન વિકાસ અને પેટાવિભાગીય આયોજનો મંજૂર કરતાં હતા. એક્ટ 250ના પરીણામે, વર્મોન્ટ વોલ-માર્ટ મેળવાનારું છેલ્લું રાજ્ય હતું (ડિસેમ્બર 2009ની સ્થિતિએ હાલમાં રાજ્યમાં ચાર છે, પરંતુ માત્ર વિલિસ્ટન સ્ટોર જ નવું બંધાયેલો છે). એક્ટ 205ની સફળતા, તેને અનુગામી સત્તાને નિર્બળ કરવાના પ્રયાસો અને અન્ય વિકાસના દબાણોને કારણે વર્મોન્ટને નેશનલ ટ્રસ્ટ ફોર હિસ્ટોરીક પ્રીઝર્વેશન દ્વારા અમેરિકાનું સૌથી વધારે જોખમ ધરાવતું ઐતિહાસિક સ્થળ ઘોષિત કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite book|author = Rimer, Sara |title = Vermont Debates Value of Saving a Rural Image|publisher = The New York Times|date = July 4, 1993}}</ref> તાજેતરનો વિવાદ સિવિલ યુનિયન્સ, એવી સંસ્થા જેણે સમલિંગી યુગલોને સંઘીય સ્તરે નહીં પરંતુ રાજ્ય સ્તરે લગભગ તમામ અધિકારો અને લગ્નના તમામ અધિકારો આપ્યા છે, તેને સ્વીકારવા અંગેનો હતો. ''બેકર વિ. વર્મોન્ટ'' (1999)માં, વર્મોન્ટ સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂકાદો આપ્યો હતો કે વર્મોન્ટના બંધારણ હેઠળ, રાજ્યએ સમલિંગી લગ્નને સ્વીકારવા જોઇએ અથવા તો તેમને અલગ પરંતુ સમાન દરજ્જો આપવો જોઇએ. રાજ્યની વિધાનસભાએ બીજો વિકલ્પ સ્વીકારીને સિવિલ યુનિયનની રચના કરી; ખરડો વિધાનસભામાં પસાર કરીને ગવર્નર હોવાર્ડ ડીન દ્વારા સહી કરીને કાયદો બન્યો. એપ્રિલ 2009માં, રાજ્ય વિધાનસભાએ ગવર્નર જીમ ડગ્લાસના વિટોની ઉપરવટ જઈને સમલિંગી લગ્નોને માન્યતા આપીને કાયદા દ્વારા સમલિંગી લગ્નોને કાનૂની સ્વરૂપ આપનારું દેશનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું.<ref>{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/30089125/ |title=Vermont lawmakers legalize gay marriage – Life – msnbc.com |publisher=MSNBC |access-date=2010-07-31 |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727234537/http://www.msnbc.msn.com/id/30089125/ |url-status=dead }}</ref> સપ્ટેમ્બર 2009માં, વર્મોન્ટ એવા છ રાજ્ય્સમાં સ્થાન પામ્યું જેમાં સમલિંગી યુગલો લગ્ન કરી શકતા હતા.<ref>ધ અધર્સ વેર મેસેચ્યુસેટ્સ, કનેક્ટિકટ, આયોવા, મૈની એન્ડ ન્યૂ હેમ્પશાયર. મૈનીમાં સમાન સમલિંગ લીંગી લગ્ન કાયદો નવેમ્બર 2009માં મતદાતાઓએ રદ કર્યો હતો જ્યારે વોશિંગ્ટન ડી.સી., તેની અત્યારે છૂટ આપે છે.</ref> 2007માં, જ્યારે કથિત ઉદારમતવાદી સમસ્યાઓનો સામનો થયો, અસાધ્ય રોગનો શિકાર બનેલા લોકોને આત્મહત્યામાં મદદ કરવાના ખરડાને ડેમોક્રેટીકના નિયંત્રણ ધરાવતી પ્રતિનિધિ સભાએ 82-63 મતથી ફગાવી દીધો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=54843 |title=It's sudden death in Vermont for assisted suicide proposal |publisher=Worldnetdaily.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2008-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918182546/http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=54843 |url-status=dead }}</ref> નાના પક્ષો અને અપક્ષો ખીલ્યા છે. બેલેટમાંથી નાના પક્ષોને કાઢી નાંખવાના અન્ય રાજ્ય્સના નિયમો વર્મોન્ટમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા નથી. તેના પરીણામે, મતદારને સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં બહોળી પસંદગી મળી રહે છે. તેના પરીણામે સ્વતંત્ર સમાજવાદી બર્ની સેન્ડર્સ બર્લિંગ્ટનના મેયર, કોંગ્રેસમેન અને સેનેટર તરીકે ચૂંટાઇ શક્યા. તેથી વર્મોન્ટમાં સામાન્ય રીતે બે ના બદલે ત્રણ મુખ્ય પક્ષો, ડેમોક્રેટીક પાર્ટી, રીપબ્લિકન પાર્ટી અને પ્રોગ્રેસીવ પાર્ટી છે.{{Citation needed|date=January 2010}} એક્ટ 60 રાજકીય મુદ્દો છે, જે શૈક્ષણિક ભંડોળ માટે કરને સંતુલિત કરે છે. તેના કારણે કિલિંગ્ટન નગરે વર્મોન્ટથી અલગ થવા અને ન્યૂ હેમ્પશાયર સાથે જોડાવા પ્રયત્નશીલ છે, કારણ કે સ્થાનિક લોકો કરના ભારને અયોગ્ય માને છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nhpr.org/node/8429 |title=Killington Secession Not Too Popular in VT New Hampshire Public Radio |publisher=Nhpr.org |date=2005-03-16 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2012-09-06 |archive-url=https://archive.is/20120906000358/http://www.nhpr.org/node/8429 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cnn.com/2004/US/Northeast/03/02/killington.secession.ap/ |title=CNN.com – કિલિંગ્ટન રેસિડેન્ટ્સ વોટ ટુ સીડ ફ્રોમ વર્મોન્ટ – માર્ચ 4, 2004 |access-date=2011-02-10 |archive-date=2008-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407041031/http://www.cnn.com/2004/US/Northeast/03/02/killington.secession.ap/ |url-status=dead }}</ref> વર્મોન્ટનું બંધારણ અને કોર્ટ વ્યક્તિના કોઇપણ પ્રકારના બોર્ડ વગરના કે તારની વાડ વગરની જમીન પર ચાલવાના (માછીમારી અને શિકાર કરવાના) અધિકારને ટેકો આપે છે. તેથી માલિકે ઘૂસણખોરી પૂરવાર કરવી પડે છે, તેને આપમેળે માની લેવામાં આવતી નથી.<ref>[http://www.usconstitution.net/vtconst.html#Section67 વર્મોન્ટ કન્સ્ટીટ્યુશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125024238/https://www.usconstitution.net/vtconst.html#Section67 |date=2021-01-25 }} સુધારો મે 29, 2008</ref> રાજ્ય શરાબી પીણાં પર નિયંત્રણ ધરાવતું રાજ્ય છે. 2007માં, વર્મોન્ટ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ લિકર કન્ટ્રોલના માધ્યમથી તેણે શરાબનું વેચાણ અને વિતરણમાંથી {{Nowrap|$14 million}} લીધું હતું.<ref>{{cite web |url=http://liquorcontrol.vermont.gov/annualreports/2007.pdf |title=2007 Annual Report of the Department of Liquor Control |format=PDF |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617103717/http://liquorcontrol.vermont.gov/annualreports/2007.pdf |url-status=dead }}</ref> == જાહેર આરોગ્ય == ગેલપ એન્ડ હેલ્થવે દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા સ્વાસ્થ્ય અંગેના 2010ના અભ્યાસમાં વર્મોન્ટને છઠ્ઠા નંબરનું રાજ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.vermontbusiness.com/news/vermont-ranked-6-well-being-0210 |title=Vermont Ranked #6 for Well-Being – |publisher=Vermontbusiness.com |date=2010-02-15 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2011-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513195925/http://www.vermontbusiness.com/news/vermont-ranked-6-well-being-0210 |url-status=dead }}</ref> 2010માં, બાળકોના શારીરિક સ્વાસ્થ્યમાં રાજ્ય ત્રીજા ક્રમે રહ્યું હતું.<ref>{{Cite news|title=Study ranks Vermont third in well-being of children|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1B|date=28 July 2010}}</ref> રોબર્ટ વૂડ જ્હોનસન અને વિસ્કોનસીન યુનિવર્સિટી દ્વારા 2010માં કરાયેલા પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સરવેમાં વર્મોન્ટ આરોગ્ય પરીણામોમાં સૌથી ટોચના ક્રમે રહ્યું હતું.<ref>{{Cite news|title=County Health Rankings: National Comparisons|url=http://www.countyhealthrankings.org/latest-news/county-health-rankings-national-comparisons|publisher=Robert Wood Johnson and the University of Wisconsin|year=2010|access-date=2011-02-10|archive-date=2010-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220105620/http://www.countyhealthrankings.org/latest-news/county-health-rankings-national-comparisons|url-status=dead}}</ref> 2008માં વર્મોન્ટને આઠ વર્ષોમાં સાતમી વખત રહેવા માટેના સૌથી સ્વાસ્થ્યપ્રદ રાજ્ય્સમાં દેશમાં પ્રથમ ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો. આ માટેના માપદંડોમાં નીચો કિશોરવસ્થા જન્મ દર, મજબૂત આરોગ્ય સેવાઓ, દેશમાં સૌથી નીચો એઇડ્સનો દર અને અન્ય 18 પરીમાણોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref>{{cite web |url=http://money.aol.com/mortgage/healthiest-states |title=Healthiest States 2007 – AOL Money & Finance |publisher=Money.aol.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122030948/http://money.aol.com/mortgage/healthiest-states |url-status=dead }}</ref> રાજ્યએ ધૂમ્રપાન મુક્તિ, જાડાપણાં, ઓછા વ્યાવસાયિક મૃત્યુ, આરોગ્ય વીમાની જાળવણી, અને નીચા શીશુ મૃત્યુદરમાં પણ સારો દેખાવ કર્યો હતો. વધારે પડતા શરાબ પીવાનું ચલણ વધારે પ્રમાણમાં હોવું રાજ્યમાં ચિંતાનો વિષય છે.<ref>{{cite book|author = Remsen, Nancy |title = Vermont tops healthy list again|publisher = Burlington Free Press|date = December 4, 2008}}</ref> 2009માં વયસ્કોમાં જાડાપણામાં છઠ્ઠો શ્રેષ્ઠ ક્રમ મેળવનારું રાજ્ય હજુ પણ 26.7 ટકાના દર સાથે 22.1 ટકા જાડા લોકો ધરાવતું હતું, જેમાં બાળકોનો દર 10-17 હતો. બાળકો માટેનો ક્રમ દેશમાં નવમો હતો.<ref>{{cite news|first=staff|title=Fairly fit Vermont still gaining with U.S.|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1A|date={{Nowrap|2 July}} 2009}}</ref> 1993માં, વયસ્કોમાં જાડાપણાંનો દર 12 ટકા હતો. વર્મોન્ટના લોકોએ મેદસ્વીતા સંબંધિત દવાઓના ખર્ચ પેટે વાર્ષિક {{Nowrap|$141 million}} ખર્ચ્યા હતા.<ref>{{Cite news|first=Joel Banner|last=Baird|title=Study:Vermont among least obsese states|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1A|date={{Nowrap|30 June}} 2010}}</ref> 2009માં, વર્મોન્ટને દેશમાં સુરક્ષામાં બીજો ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો. હિંસા માટેના ગૂનાના આંકડાઓને માપદંડ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://money.aol.com/mortgage/safest-states-to-live-in |title=Morgan Quitno Press |publisher=Money.aol.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2009-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129081153/http://money.aol.com/mortgage/safest-states-to-live-in |url-status=dead }}</ref> વર્મોન્ટ દેશમાં બંદૂક અંગેના સૌથી ઓછા નિયંત્રક કાયદાઓ ધરાવે છે. કાનૂનના દાયરામાં રહેતા કોઈપણ વ્યક્તિ માટે હથિયારો (હેન્ડગન સહિતના) ખરીદવા માટે અથવા તો છૂપાવીને સાથે રાખવા માટે લાઇસન્સ અથવા મંજૂરીની જરૂર નથી.<ref>{{cite web |url=http://www.atg.state.vt.us/display.php?smod=21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060212133840/http://www.atg.state.vt.us/display.php?smod=21 |archive-date=2006-02-12 |title=Selected Vermont laws governing the use and possession of firearms |publisher=Web.archive.org |date=2006-02-12 |access-date=2010-07-31 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bradycampaign.org/legislation/state/viewstate.php?st=vt#ccw |title=Brady Campaign on Vermont gun laws |publisher=Bradycampaign.org |date=2009-04-22 |access-date=2010-07-31}}</ref> 2007માં, વર્મન્ટને 75 વર્ષથી ઓછી વયના લોકોના વહેલા મૃત્યુને રોકવા માટે દેશમાં સાતમા નંબરના શ્રેષ્ઠ રાજ્યનો ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો. બચવાનો દર સૌથી નીચો ક્રમ ધરાવતા પાંચ રાજ્ય્સ કરતાં લગભગ બમણો હતો.<ref>{{cite web |url=http://body.aol.com/news/articles/_a/south-lags-in-report-card-on-health-care/20070613144709990001 |title=South Lags In Report Card on Health Care – AOL Body |publisher=Body.aol.com |date=2009-11-30 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2018-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917221711/http://body.aol.com/news/articles/_a/south-lags-in-report-card-on-health-care/20070613144709990001 |url-status=dead }}</ref> 2007માં, વર્મોન્ટને હાઇવે પર મૃત્યુ માટે ત્રીજા ક્રમનું સુરક્ષિત રાજ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.timesdaily.com/apps/pbcs.dll/section?category=NEWS&amp;template=wiki&amp;text=Vermont વર્મોન્ટ ઇન્ફર્મેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422081240/http://www.timesdaily.com/apps/pbcs.dll/section?category=NEWS&template=wiki&text=Vermont |date=2008-04-22 }} ટાઇમ્સ ડેઇલી, સુધારો 2007-10-14</ref> 2007માં મૃત્યુ નિપજાવતા દર ત્રણ અકસ્માતોમાં એક શરાબ પીધેલા ડ્રાઇવરની સંડોવણી હતી.<ref>{{cite book|author = Sutkowski, Matt |title = Mixed drinks, mixed feelings|publisher = Burlington Free Press|date = December 7, 2008}}</ref> 2008માં વર્મોન્ટ વીમા કવચ નહીં ધરાવતા સૌથી ઓછા વાહનચાલકો – 6 ટકા ધરાવતું હતું.<ref>{{cite book|author = staff, wire reports |title = Vt. has few uninsured motorists|publisher = Burlington Free Press|date = January 23, 2009}}</ref> 1963થી માંડીને 2008 સુધીમાં લગભગ 28 પ્રસંગોએ રાજ્યના કેટલાક ભાગોને સંઘીય આપત્તિ વિસ્તારો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite book|author = Sutkowski, Matt |title = Disaster declarations in Vermont|publisher = Burlington Free Press|date = August 16, 2008}}</ref> 2007માં, પર્યાવરણ સુરક્ષા એજન્સીએ ચિટ્ટેન્ડેન અને બેનિંગ્ટનને બિલિયન દીઠ 70 ટકા ભાગો ધૂમાડા સહિતના હોવાનું જાહેર કર્યું જે અનિચ્છનીય છે.<ref>ઓવરબર્ગ, પૌલ, ''હન્ડ્રેડ્સ ઓફ કાઉન્ટીઝ વૂડ ફેઇલ સ્મોગ સ્ટાન્ડર્ડસ'' , યુએસએ (USA) ટૂડે, જૂન 22, 2007</ref> ખાસ કરીને ઉત્તરીય વર્મોન્ટમાં, શહેરી વિસ્તારો સહિતના વિસ્તારોમાં મોટા કદનું હરણ અસામાન્ય નથી.<ref>[http://www.burlingtonfreepress.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080511/NEWS02/305110002/-1/MULTIMEDIA બર્લિંગ્ટન ફ્રી પ્રેસ]{{Dead link|date=October 2009}}. સુધારો જૂન 30, 2008.</ref> તેઓ વાહનોથી અજાણ હોવાને કારણે ટ્રાફિકના જોખમોમાં વધારો કરે છે. વાહનો હરણને અથડાવાને કારણે દરવર્ષે અનેક મૃત્યુ થાય છે. 2008માં, આશરે 1,00,000 વર્મોન્ટર્સે સંઘીય સરકાર, મેડિકેર, ટ્રાઇ-કેર અને વેટરન્સ એડમિનીસ્ટ્રેશન તરફથી આરોગ્ય સંભાળ મેળવી હતી. વધુ 10,000 લોકો ઇઆરઆઇએસએ (ERISA) હેઠળ સંઘીય કાયદા હેઠળ વિમો આપતા નોકરીદાતા માટે કામ કરે છે. વધુ 10,000 લોકો ઇઆરઆઇએસએ હેઠળ સંઘીય કાયદા હેઠળ વિમો આપતા નોકરીદાતા માટે કામ કરે છે. લગભગ 20 ટકા વર્મોન્ટર્સ રાજ્યની બહારથી આરોગ્ય સંભાળ મેળવે છે. રાજ્યમાં પૂરી પાડવામાં આવતી આરોગ્ય સેવાઓમાંથી 20 ટકા વર્મોન્ટની બહારના વ્યક્તિઓને આપવામાં આવે છે.<ref>{{cite book|author = Moore, Mark |title = Letter to the editor:Question credibility of single-payer plans|publisher = Burlington Free Press|date = October 31, 2008}}</ref> 2008માં રાજ્યમાં આશરે 7.6 ટકા લોકો પાસે આરોગ્ય વિમો ન હતો જે 2005ના 9.8 ટકા લોકો કરતાં ઘટ્યો છે.<ref>{{cite book|author = Hallenbeck, Terri |title = Vermont uninsured rate falls to 7.6%, survey shows|publisher = Burlington Free Press|date = December 23, 2008}}</ref> 2008માં, ઓછી આવક ધરાવતા લોકો માટેના વર્મોન્ટ હેલ્થ એક્સેસ પ્રોગ્રામમાં વીમો નહીં ધરાવતા લોકોનો ખર્ચ પ્રતિ માસ સાત ડોલરથી 49 ડોલર જેટલો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.greenmountaincare.org/about/green_mountain_care_programs.html#vhap |title=ગ્રીન માઉન્ટેઇન કેર પ્રોગ્રામ{{!}}ગ્રીન માઉન્ટેઇન કેર |access-date=2011-02-10 |archive-date=2010-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100514033751/http://www.greenmountaincare.org/about/green_mountain_care_programs.html#vhap |url-status=dead }}</ref> જે વર્મોન્ટર્સ અન્ય યોજનાઓ માટે યોગ્ય ન હોય તેમના માટે કેટામાઉન્ટ હેલ્થ સહાય કાર્યક્રમ ઉપલબ્ધ હતો. વ્યક્તિ માટેનું કુલ પ્રિમિયમ 60 ડોલરથી 393 ડોલર સુધીનું હતું. 250 ડોલર કપાત કરી શકાય તેમ હતા. વીમાધારકને દરેક જેનેરીક પ્રિસ્ક્રિપ્શન માટે 10 ડોલર આપવામાં આવતા હતા. 18થી 35 વર્ષના વયજૂથના 16.9 ટકા વીમો ધરાવતા ન હતા, જે સૌથી મોટું જૂથ હતું.<ref>{{cite book|author = Remsen, Nancy |title = HEALTH: Changes are among budget's most controversial|publisher = Burlington Free Press|date = January 24, 2009}}</ref> આરોગ્ય સંભાળ પાછળનો ખર્ચ 2000ન {{Nowrap|$2.3 billion}}થી વધીને 2009માં {{Nowrap|$4.8 billion}} થયો.<ref>{{cite news|first=Nancy|last=Remsen|title=Health reform criticized|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 6A|date={{Nowrap|10 August}} 2009}}</ref> 2009માં વયસ્કની એક દિવસની સંભાળનો ખર્ચ વર્મોન્ટમાં કોઇપણ અન્ય રાજ્ય કરતાં વધારે હતો – 150 ડોલર દૈનિક.<ref>{{Cite news|title=Long term care costs rise across the board from 2008 to 2009|url=http://www.metlife.com/assets/cao/mmi/publications/mmi-pressroom/mmi-market-survey-nursing-home-pr-final.pdf|publisher=metlife.com|date={{Nowrap|27 October}} 2009|access-date=2011-02-10|archive-date=2013-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130113013931/http://www.metlife.com/assets/cao/mmi/publications/mmi-pressroom/mmi-market-survey-nursing-home-pr-final.pdf|url-status=dead}}</ref> 1997માં રાજ્યએ રીંછમાં હડકવા રોકવા માટે એર ડ્રોપ રસી શરૂ કરી હતી. જાણવામાં આવેલા રીંછના હડકવાના કિસ્સા 2007માં સૌથી વધારે 165 જેટલા હતા. આ કાર્યક્રમ પાડોશી રાજ્ય્સ અને કેનેડાના સહયોગમાં ચલાવવામાં આવે છે.<ref>{{cite news|first=Vermont Department of Health|title=Aircraft to drop rabies vaccines|publisher=the Chronicle|location=Barton, Vermont|page= 25|date={{Nowrap|2 September}} 2009}}</ref> માર્ચ 2008માં, ધ અમેરિકન રાજ્ય લિટર સ્કોરકાર્ડે અમેરિકન સોસાયટી ફોર પબ્લિક એડમિનિસ્ટ્રેશન નેશનલ કોન્ફરન્સ ખાતે વર્મોન્ટને મિનેસોટાની સાથે એવું સૌથી શ્રેષ્ઠ રાજ્ય જાહેર કર્યું હતું, જેણે જાહેર મિલકતો (રોડ, ઝરણાં, ટ્રેઇલ્સ) પરથી સમગ્રતયા કચરા-ડેબ્રિઝ અસરકારક રીતે દૂર કર્યા હતા જેના પરીણામે લેન્ડસ્કેપ માટે ઉચ્ચતમ પર્યાવરણ ગુણવત્તા પેદા થઈ હતી.<ref>એસ. સ્પાસેક, ધ અમેરિકન રાજ્ય લિટર સ્કોરકાર્ડ, 2008.</ref> == શિક્ષણ == {{Main|Education in Vermont}} [[ચિત્ર:Lyndon Institute.jpg|thumb|260px|વર્મોન્ટમાં લિન્ડનમાં આવેલી હાઈસ્કૂલ લિન્ડન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]] વર્મોન્ટને 2005 અને 2006માં દેશનું સૌથી હોંશિયાર રાજ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite book|author = Walsh, Molly |title = Vermont doing better than most|publisher = Burlington Free Press|date = June 8, 2007}}</ref> 2006માં, રાજ્ય પરીક્ષણ માપદંડ અને રાષ્ટ્રીય પરીક્ષણ માપદંડ વચ્ચે મોટો તફાવત હતો, જે રાજ્યની તરફેણમાં સરેરાશ 30 ટકા જેટલો વધારે હતો. જેના કારણે વર્મોન્ટ દેશમાં 11મું શ્રેષ્ઠ રાજ્ય બન્યું હતું. મોટાભાગના રાજ્ય્સ પોતાની તરફેણમાં ઊંચો તફાવત ધરાવે છે.<ref>{{cite book|author = King, Ledyard |title = State tests put image ahead of performance|publisher = Burlington Free Press|date = June 8, 2007}}</ref> જો કે, પરંતુ જ્યારે ભંડોળ માટેની સ્પર્ધાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે ત્યારે 2007ની અમેરિકન સરકારની પરીક્ષણના આંકની યાદી દર્શાવે છે કે વર્મોન્ટનું ચોથા ધોરણનું ગોરું બાળક વાંચનમાં દેશમાં 25મા ક્રમે (229 આંક), ગણિતમાં 26મા ક્રમે (247 આંક) ધરાવે છે.<ref>[http://nces.ed.gov/nationsreportcard/nde/statecomp/ યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એજ્યુકેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825001901/http://nces.ed.gov/nationsreportcard/nde/statecomp/ |date=2009-08-25 }}. સુધારો જુલાઈ 6, 2008</ref> આઠમાં ધોરણનું ગોરું બાળક ગણિતમાં 18મો ક્રમ (292 આંક) અને વાંચનમાં 12મો ક્રમ (273 આંક) મેળવે છે. પ્રથમ ત્રણ આંકને સરેરાશથી આંકડાકીય રીતે અલગ ગણવામાં આવ્યા ન હતા. આઠમાં ધોરણના ગોરા બાળકના આંક વાંચનમાં સામાન્ય કરતાં ઘણાં વધારે હતા. કાળા વિદ્યાર્થીઓ માટેના આંકડા પરીક્ષણમાં તેમના ઓછી સંખ્યામાં પ્રતિનિધિત્વને કારણે ભરોસાપાત્ર નથી. 2008માં વર્મોન્ટમાં વિદ્યાર્થી દીઠ સરેરાશ અસરકારક ખર્ચ 11,548 ડોલર હતો.<ref>''એબાઉટ યોર 2008 સ્કૂલ ટેક્સિસ'' ફ્લાયર સેન્ટ વીથ રિયલ એસ્ટેટ બિલ્સ</ref> શિક્ષણ સપ્તાહે રાજ્યને 2007માં ઉચ્ચતર શાળા સ્નાતક દરમાં રાજ્યને બીજા નંબરનો ક્રમ <ref>બિહાઇન્ડ ન્યૂ જર્સી</ref> આપ્યો હતો.<ref>{{Cite news|title=Vermont is No. 2 in grad rates|publisher=Burlington Free Press|location=Burlington, Vermont|pages= 1A|date={{Nowrap|19 June}} 2010}}</ref> === ઉચ્ચતર શિક્ષણ === {{Main|List of colleges and universities in Vermont}} [[ચિત્ર:UVM Old Mill building 20040101.jpg|thumb|260px|યુનિવર્સિટી ઓફ વર્મોન્ટ ઓલ્ડ મિલ, યુનિવર્સિટીનું સૌથી જૂનું મકાન]] જ્યોર્જ પાર્કિન્સ માર્શના યુનિવર્સિટી ઓફ વર્મોન્ટ ખાતેના પ્રયોગો અને પછીથી વર્મોન્ટમાં જન્મેલા તત્વવિદ્ અને શિક્ષણવિદ્ જ્હોન ડેવીના પ્રભાવે ક્રિયા દ્વારા ચયન અને શીખવાનો ખ્યાલ રજૂ કર્યો. વર્મોન્ટ રાજ્ય કોલેજ તંત્ર, યુનિવર્સિટી ઓફ વર્મોન્ટ (યુવીએમ (UVM))માં પાંચ કોલેજ આવેલી છે, અન્ય ચૌદ ડીગ્રી આપતી ખાનગી કોલેજ છે, જેમાં બેનિંગ્ટન કોલેજ, બર્લિંગ્ટન કોલેજ, શેમ્પલેઇન કોલેજ, ગોદ્દાર્ડ કોલેજ, માલબોરો કોલેજ, મિડલબરી કોલેજનો સમાવેશ થાય છે, એક ખાનગી સહ-શિક્ષણ ઉદારમતવાદી આર્ટસ કોલેજની સેન્ટ માઇકલ્સ કોલેજની સ્થાપના 1800માં કરવામાં આવી હતી, વર્મોન્ટ લો સ્કૂલ અને નોર્વિચ યુનિવર્સિટી, અમેરિકાની સૌથી જૂની ખાનગી મિલિટરી કોલેજ અને આરઓટીસી (ROTC)નું જન્મસ્થાન, 1819માં સ્થાપવામાં આવી હતી. == રમત ગમત == બેઝબોલ, બાસ્કેટબોલ, હોકી, સોકર અને સ્નો સ્પોર્ટસ રાજ્યની લોકપ્રિય રમતો છે.{{Citation needed|date=January 2010}} આ ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર વ્યક્તિઓમાં ઓલિમ્પિક ગોલ્ડ મેડાલિસ્ટ્સ હેન્નાહ ટેટેર, રોસ પોવર્સ અને હેન્નાહ કેર્નીનો સમાવેશ થાય છે. બેઝબોલ વર્મોન્ટમાં ઉનાળાનો નવરાશનો સમય પસાર કરવાની સમત છે અને ઘણાં નાના નગરો લિટલ લિગ ટીમો મેદાનમાં ઉતારે છે.{{Citation needed|date=January 2010}} સૌથી મોટી વ્યાવસાયિક ફ્રેન્ચાઇઝી વર્મોન્ટ લેક મોનસ્ટર્સ, સિંગલ-એ માઇનોર લીગ બેઝબોલ જે વોશિંગ્ટન નેશનલ્સ સાથે જોડાયેલી છે, બર્લિંગ્ટનમાં આવેલી છે. 2006 પહેલાં તેને વર્મોન્ટ એક્સપોઝ નામે ઓળખવામાં આવતી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.vermontlakemonsters.com/team/where/ |title=Lake Monsters website |publisher=Vermontlakemonsters.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2006-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060406160432/http://www.vermontlakemonsters.com/team/where/ |url-status=dead }}</ref> વર્મોન્ટ ફ્રોસ્ટ હિવ્સ, 2007 અને 2008માં અમેરિકન બાસ્કેટબોલ એસોસિયેશન રાષ્ટ્રીય વિજેતા, પ્રિમિયર બાસ્કેટબોલ લિગની ફ્રેન્ચાઇઝી છે, અને 2006ની પડતી બાદથી બાર અને બર્લિંગ્ટનમાં આવેલી છે. જોકે, યુનિવર્સિટી ઓફ વર્મોન્ટની સ્પોર્ટસ ટીમોએ મોટી સંખ્યામાં પ્રસંશકો મેળવ્યા છે અને તે રાજ્યની સૌથી વધારે પ્રસિદ્ધ ટીમો છે.{{Citation needed|date=January 2010}} પુરુષોની બાસ્કેટબોલ અને હોકી ટીમો સૌથી વધારે નોંધપાત્ર ટીમો છે.{{Citation needed|date=January 2010}} સેમી-પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ ટીમ, વર્મોન્ટ આઇસ સ્ટોર્મ,<ref>[http://www.vermonticestorm.com/ વર્મોન્ટ આઇસ સ્ટોર્મ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007063224/http://www.vermonticestorm.com/ |date=2009-10-07 }} હોમ પેજ</ref> સાઉથ હિરોમાં આવેલી છે.<ref>ધ ટર્મ સેમી-પ્રો ઇઝ સમવોટ મિસલિડીંગ સિન્સ લીગ રુલ્સ પ્રોહિબિટ પેઇંગ ટીમ મેમ્બર્સ ઇન ફેક્ટ, મેમ્બર્સ પે ટુ પ્લે.</ref> તે કોલચેસ્ટર હાઇસ્કૂલ સ્ટેડિયમ ખાતે ઘરઆંગણાની સ્પર્ધાઓમાં ભાગ લે છે. તે એમ્પાયર ફૂટબોલ લીગની સભ્ય છે. વર્મોન્ટ સ્નોબોર્ડિંગ વ્યવસાયીકો જેમ કે કેવિન પીયર્સ, રોસ પોવર્સ, હેન્ના ટેટર અને કેલી ક્લાર્કનું વતન છે. રાજ્યના અન્ય સ્નોબોર્ડિંગ તજજ્ઞોમાં લૂઇ વિટ અને એલેરી હોલિંગ્સવર્થનો સમાવેશ થાય છે. વર્મોન્ટ વોલ્ટેજ યુએસએલ (USL) પ્રિમિયર ડેવલપમેન્ટ લીગ સોકર ક્લબ છે, જે સેન્ટ અલબન્ઝમાં રમે છે. 2002થી દર વર્ષે, હાઇસ્કૂલ રાજ્યવાઇડ ઓલ સ્ટાર્સ ટ્વીન રાજ્ય સ્પર્ધામાં દસ રમતોમાં ન્યૂ હેમ્પશાયર સાથે સ્પર્ધા કરે છે.<ref>{{cite book|author = Fantino, John A. |title = Vermont breaks through|publisher = Burlington Free Press|date = July 20, 2008}}</ref> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Vermontasaurus-2010-07-07.jpg|thumb|200px|right|વર્મોન્ટમાં પોસ્ટ મિલ્સ ખાતે વર્મોન્ટાસૌરસ શિલ્પજુલાઇ 7, 2010ના રોજ લેવાયેલો ફોટોગ્રાફ]] વર્મોન્ટના તહેવારોમાં વર્મોન્ટ મેપલ ફેસ્ટીવલ, ફેસ્ટીવલ ઓન ધ ગ્રીન,<ref>{{cite web|url=http://www.festivalonthegreen.org/ |title=Middlebury Festival on the Green |publisher=Festivalonthegreen.org |access-date=2010-07-31}}</ref> ઇનોસબર્ગ ફોલ્સમાં વર્મોન્ટ ડેરી ફેસ્ટીવલ,<ref>{{cite web|url=http://www.vermontdairyfestival.com |title=The Official Home of the Vermont Dairy Festival |publisher=Vermontdairyfestival.com |date=2010-06-06 |access-date=2010-07-31}}</ref> ધ એપલ ફેસ્ટીવલ (દર કોલંબસ ડે વિકએન્ડમાં યોજવામાં આવે છે), માલબોરો મ્યુઝીક ફેસ્ટીવલ, વર્મોન્ટ મોઝર્ટ ફેસ્ટીવલ અને વર્મોન્ટ બ્રૂઅર્સ ફેસ્ટીવલનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://vtbrewfest.com/ |title=Welcome to Vermont Brewers Festival |publisher=Vtbrewfest.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202043753/http://vtbrewfest.com/ |url-status=dead }}</ref> વર્મોન્ટ સીમ્ફની ઓરકેસ્ટ્રાને રાજ્ય દ્વારા સહાય કરવામાં આવે છે અને તે સમગ્ર વિસ્તારમાં તેના કાર્યક્રમો કરે છે. પોયટ્રી સોસાયટી ઓફ વર્મોન્ટ ''ધ ગ્રીન માઉન્ટેઇન ટ્રોબાન્ડોર'' નામનું સાહિત્યીક સામાયિક પ્રકાશિત કરે છે, જે વિવિધ વયજૂથોના વ્યક્તિઓ તરફથી કૃતિઓને પ્રોત્સાહિત કરે છે. તેઓ દરવર્ષે વિવિધ સ્પર્ધાઓ યોજે છે – જેમાંથી એક હાઇસ્કૂલ એજ યંગ પીપલ છે. વર્મોન્ટ સ્થિત રંગમંચ કંપની ધ બ્રેટલબરો દર વર્ષે ઉનાળામાં શેક્સપિયર ફેસ્ટીવલ રજૂ કરે છે. બ્રેટલબરો ઉનાળામાં સ્ટ્રોલિંગ ઓફ ધ હૈફર્સ પરેડની યજમાની પણ કરે છે, જે વર્મોન્ટની અનોખી ડેરી સંસ્કૃતિની ઉજવણી કરે છે. વાર્ષિક ગ્રીન માઉન્ટેઇન ફિલ્મ ફેસ્ટીવલ માઉન્ટપેલિયરમાં યોજવામાં આવે છે. નોર્થઇસ્ટ કિંગ્ડમમાં, ધ બ્રેડ એન્ડ પપેટ થીયેટર ગ્લોવર ખાતે કુદરતી વાતાવરણમાં એમ્ફીથીયેટરમાં સાપ્તાહિક શોનું આયોજન કરે છે. વર્મોન્ટનું સૌથી વધારે જાણીતું સંગીતનું પ્રતિભાશાળી જૂથ ફિશ છે, જેના સભ્યો વર્મોન્ટમાં શાળામાં અભ્યાસ કરતાં મળતા હતા અને પ્રારંભિક વર્ષોમાં મોટાભાગનો સમય દરવર્ષે રાજ્યના જુદા-જુદા સ્થળોએ સંગીતના સૂરો રેલાવતા હતા. વર્મોન્ટસ્થિત હાઉસ ઓફ લિમે<ref>{{cite web |url=http://www.7dvt.com/2006/babes-beaver-pond |title=The Babes of Beaver Pond, Cathy Resmer, Seven Days, February 7, 2006 |publisher=7dvt.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010210040/https://www.sevendaysvt.com/vermont/the-babes-of-beaver-pond/Content?oid=2127313 |url-status=dead }}</ref> દરવર્ષે અનેક શો કરે છે, વાર્ષિક "વિન્ટર ગે ડ્રેગ બોલ"ની યજમાની કરે છે<ref>{{cite web |url=http://www.7dvt.com/drag-ball-2009 |title=Slideshow: Winter is a Drag Ball 2009, Seven Days, February 16, 2009 |publisher=7dvt.com |date=2009-02-14 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2014-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209174927/http://www.7dvt.com/drag-ball-2009 |url-status=dead }}</ref> અને ભંડોળ ઊભું કરવાના કાર્યક્રમોમાં કલાપ્રદર્શન કરે છે. વર્મોન્ટમાં જોવા મળતા લોકકલાના ઉદાહરણોમાં વર્મોન્ટસૌરસ, પોસ્ટ મિલ્સમાં થેટફોર્ડમાં આવેલા સમુદાયનો સમાવેશ થાય છે. વર્મોન્ટમાં સ્વયંસેવકોનું પ્રમાણ 2007માં 37 ટકા સાથે દેશમાં આઠમો ક્રમ ધરાવતું હતું. રાજ્ય ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડમાં પ્રથમ ક્રમે હતું.<ref>{{cite news|title = State-by-state volunteer rates|publisher = Burlington Free Press|date = July 27, 2008}}</ref> == રાષ્ટ્રીય ચિન્હો == {{Main|State symbols of Vermont}} [[ચિત્ર:Hermitthrush63.jpg|thumb|હર્મીટ થ્રસ વર્મોન્ટનું રાજ્ય પક્ષી છે. ]] રાષ્ટ્રીય ચિન્હોમાં નિચેનાઓનો સમાવેશ થાય છે : * રાષ્ટ્રગીત – "ધીઝ ગ્રીન માઉન્ટેઇન્સ", * રાજ્યનું બિનસત્તાવાર લોકપ્રિય ગીત – મૂનલાઇટ ઇન વર્મોન્ટ * પીણું – [[દૂધ]] * પાઇ – એપલ પાઇ * રાષ્ટ્રીય ફૂલ – રેડ ક્લોવર * રાષ્ટ્રીય સસ્તન પ્રાણી– મોર્ગન અશ્વ * રાજ્યના ખડકો – ગ્રેનાઇટ, આરસ, અને સ્લેટ * રાજ્યનું વૃક્ષ – સુગર મેપલ છોડની જાતિઓમાંથી ત્રીજા ભાગની વનસ્પતિઓનું મૂળ ઉત્તર અમેરિકામાં નથી.{{Citation needed|date=June 2010}} આમાં વર્મોન્ટ દ્વારા રાજ્યના ફૂલ તરીકે સ્વીકારમાં આવેલા{{Citation needed|date=June 2010}} રેડ ક્લોવરનો પણ સમાવેશ થાય છે (1894). == વર્મોન્ટના નોંધપાત્ર નાગરિકો == {{Main|List of people from Vermont}} વર્મોન્ટ પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ કેલ્વિન કૂલિડ્જ અને ચેસ્ટર એ આર્થરનું જન્મસ્થાન છે. === નોંધપાત્ર કાલ્પનિક વર્મોન્ટર્સ === * વર્મોન્ટ નવલકથા ''અંકલ ટોમ્સ કેબિન'' ના કાલ્પનિક ખલનાયક સિમોન લેગ્રીનું મૂળ વતન હતું. * વર્મોન્ટ ડીક લાઉડન, બોબ ન્યૂહાર્ટના 1980ના દાયકાના સીટકોમ ''ન્યૂહાર્ટ'' ના પાત્રનું પણ વતન હતું. લગભગ તમામ ઘટનાઓ વર્મોન્ટમાં ઘટી હોવાની ધારણા છે. * વર્મોન્ટ પોલિયાન્ના નવલકથાના ''પોલિયાન્ના'' અને તેની આન્ટ પોલિનું વતન હતું.<ref>[http://www.amazon.com/gp/pdp/profile/ANV3XNKFOHPXM બૂક રીવ્યૂ]. સુધારો 12 સપ્ટેમ્બર, 2008.</ref> * M*A*S*Hની પ્રથમ સીઝનમાં એલ એડ્ડાનું પાત્ર હોવકેયી પીયર્સ પણ વર્મોન્ટના હતા.<ref>બાદની મોસમમાં તેણે ક્રેબએપલ કોવ, મૈનીનો તેના ઘર તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો હતો</ref> * માર્વેલ કોમિક્સ શેર્ડ યુનિવર્સમાં વર્મોન્ટ સુપરહિરો ટીમ ધ ગેરીસનનું વતન હતું. == આ પણ જોશો == {{Portal box|North America|United States|Vermont}} {{Main|Outline of Vermont|Index of Vermont-related articles}} {{Clear}} == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == ગ્રંથસૂચિ == <div class="references-small"> * અલબર્સ, જાન''હેન્ડ્સ ઓન ધ લેન્ડ: એ હિસ્ટરી ઓફ ધ વર્મોન્ટ લેન્ડસ્કેપ.'' એમઆઇટી (MIT) પ્રેસ: 2000. ISBN 0-262-01175-1. * {{Cite book |last=Allen |first=Ira |authorlink=Ira Allen |title=The natural and political history of the State of Vermont, one of the United States of America |origyear=1798 |year=1969 |publisher=Charles E. Tuttle Company |isbn=0-8048-0419-2}} * બ્રાયન, ફ્રાન્ક અને જોહન મેકક્લોગરી. "ધ વર્મોન્ટ પેપર્સ: રિક્રીએટિંગ ડેમોક્રેસી ઓન એ હ્યુમન સ્કેલ." ચેલ્સીયા ગ્રીન પબ્લિશિંગ: 1989. ISBN 0-930031-19-9. * કોહેન, ડેવિડ ઇલિઓટ અને રિક સ્મોલન. ''વર્મોન્ટ 24/7.'' ડીકે (DK) પબ્લિશિંગ: 2004. ISBN 0-7566-0086-3. * કોફીન, હોવર્ડ. ''ફુલ ડ્યુટીઃ વર્મોન્ટર્સ ઇન ધ સિવિલ વોર.'' ધ કન્ટ્રીમેન પ્રેસ: 1995. ISBN 0-88150-349-5. * ડોયલી, વિલિયમ ટી. "ધ વર્મોન્ટ પોલિટિકલ ટ્રેડિશન એન્ડ ધોઝ હૂ હેલ્પ્ડ મેક ઇટ." ડોયલી પબ્લિશર: 1987. ISBN 0-9615486-1-4. * ડફી, જોહન જે. એટ અલ. ''વર્મોન્ટ: ઓન ઇલ્યુસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટ્રી.'' અમેરિકન હિસ્ટોરિકલ પ્રેસ: 2000. ISBN 1-892724-08-1. * ડફી, જોહન જે., એટ અલ. ''ધ વર્મોન્ટ એનસાયક્લોપેડીયા.'' યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ: 2003. ISBN 1-58465-086-9. * ફેડરલ રાઇટર્સ પ્રોજેક્ટ ઓફ ધ વર્ક્સ પ્રોગ્રેસ એડમિનિસ્ટ્રેશન ફોર ધ રાજ્ય ઓફ વર્મોન્ટ. ''વર્મોન્ટ: એ ગાઇડ ટુ ધ માઉન્ટેઇન રાજ્ય.'' હ્યુટન મિફલિન: 1937. * ગ્રાન્ટ, કિમ, એટ અલ. ''વર્મોન્ટ: એન એક્સપ્લોરર્સ ગાઇડ.'' ધ કન્ટ્રીમેન પ્રેસ: 2002. ISBN 0-88150-519-6. * હન્ટર, પ્રેસ્ટન. [http://www.adherents.com/loc/loc_vermont.html "રિલિજીયન ઇન વર્મોન્ટ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130816141340/http://www.adherents.com/loc/loc_vermont.html |date=2013-08-16 }}. Adherents.com. * ક્લ્યાઝા, ક્રિસ્ટોફર મેકગોરી અને સ્ટિફન સી. ટ્રોમ્બુલાક. ''ધ સ્ટોર ઓફ વર્મોન્ટ: એ નેચરલ એન્ડ કલ્ચરલ હિસ્ટ્રી'' . યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ: 1999. ISBN 0-87451-936-5. * પોટાશ, પી. જેફરી, એટ અલ. ''ફ્રીડમ એન્ડ યુનિટીઃ એ હિસ્ટ્રી ઓફ વર્મોન્ટ'' વર્મોન્ટ હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી: 2004. ISBN 0-934720-49-5. * હોલ, બેન્જામિન હોમર, ''હિસ્ટ્રી ઓફ ઇસ્ટર્ન વર્મોન્ટ'' 1858 પાનું.&nbsp;480. * મીક્સ, હેરોલ્ડ એ. ''વર્મોન્ટસ લેન્ડ એન્ડ રિસોર્સિસ'' , ધ ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ પ્રેસ: 1968. ISBN 0-933050-40-2. * રોજર્સ, સ્ટીવ. ''કન્ટ્રી ટાઉન્સ ઓફ વર્મોન્ટ.'' મેકગ્રો-હીલ, 2006. ISBN 1-56626-195-3. * શેરમેન, જો. ''ફાસ્ટ લેન ઓન એ ડર્ટ રોડઃ એ કન્ટેમ્પરરી હિસ્ટ્રી ઓફ વર્મોન્ટ.'' ચેલ્શીયા ગ્રીન પબ્લિશિંગ કંપની: 2000. ISBN 1-890132-74-8. * સ્લેચર, માઇકલ. ''ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડ.'' વેસ્ટપોર્ટ, કનેક્ટિકટ, 2004. * ''વર્મોન્ટ એટલાસ એન્ડ ગેઝેટીયર.'' ડીલોર્મ: 2000. ISBN 0-89933-322-2. * {{Cite book |last=Van de Water |first=Frederic Franklyn |title=The Reluctant Republic: Vermont 1724–1791 |year=1974 |publisher=The Countryman Press |isbn=0-914378-02-3}} </div> == બાહ્ય લિંક્સ == {{Sister project links}} {{osmrelation|60759}} '''સામાન્ય''' * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Vermont|Vermont}} '''સરકાર''' * [http://www.vermont.gov/ વર્મોન્ટ સરકારની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=VT વર્મોન્ટના એનર્જી ડેટા અને સ્ટેટિસ્ટિક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205193312/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=VT |date=2011-02-05 }} * [http://www.vermontagriculture.com/ વર્મોન્ટ એગ્રીક્લચર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030604213736/http://www.vermontagriculture.com/ |date=2003-06-04 }} * [http://www.vlct.org/ વર્મોન્ટ લીગ ઓફ સીટીઝ એન્ડ ટાઉન્સ] * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/VT.htm વર્મોન્ટ સ્ટેટ ફેક્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130227124244/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/VT.HTM |date=2013-02-27 }} * [http://reason.org/ps369/ રોડ કમ્પેર્ડ ટુ અધર સ્ટેટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318143359/http://www.reason.org/ps369 |date=2009-03-18 }} '''નક્શા અને વસતી વિષયક માહિતી''' * [http://earthquake.usgs.gov/regional/states/vermont/history.php અર્થક્વેક ફેક્ટ્સ, વર્મોન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060924155445/http://earthquake.usgs.gov/regional/states/vermont/history.php |date=2006-09-24 }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=VT યુએસજીએસ (USGS) રીયલ-ટાઇમ, મિઝોરીના ભૌગોલિક અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સંસાધનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205093317/https://www.usgs.gov/state/state.asp?State=VT |date=2007-02-05 }} * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/50000.html "વર્મોન્ટ ક્વિકફેક્ટ્સ" યુ.એસ. સેન્સ બ્યૂરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019082256/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/50000.html |date=2004-10-19 }}. '''પ્રવાસન અને મનોરંજન''' * [http://www.travel-vermont.com/ વર્મોન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટુરિઝમ એન્ડ માર્કેટિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208064252/http://www.travel-vermont.com/ |date=2011-02-08 }} '''વેપાર''' * [http://www.vtchamber.com/ વર્મોન્ટ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ] * [http://www.vermontbusiness.com/ VermontBusiness.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922170600/http://www.vermontbusiness.com/ |date=2011-09-22 }} '''સાંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસ''' * [http://www.ndakinna.org/ વર્મોન્ટ નેટિવ અમેરિકન મ્યૂઝિયમ એન્ડ કલ્ચરલ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511152121/http://www.ndakinna.org/ |date=2008-05-11 }} * [http://www.nps.gov/history/nr/travel/centralvermont/ સેન્ટ્રલ વર્મોન્ટ: એક્સપ્લોર હિસ્ટ્રી ઇન ધ હાર્ટ ઓફ ધ ગ્રીન માઉન્ટેઇન્સ, એ નેશનલ પાર્ક સર્વિસ ''ડિસ્કવર અવર શેર્ડ હેરિટેજ'' ટ્રાવેલ ઇટિનરરી] * [http://www.vermontartscouncil.org/ વર્મોન્ટ આર્ટ્સ કાઉન્સિલ] * [http://www.vermonthistory.org/ વર્મોન્ટ હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી]. * [http://cdi.uvm.edu/collections/index.xql સેન્ટર ફોર ડિજીટલ ઇનિશિયેટિવ્સ, યુનિવર્સિટી ઓફ વર્મોન્ટ લાઇબ્રેરીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090812151253/http://cdi.uvm.edu/collections/index.xql |date=2009-08-12 }} * [http://quarriesandbeyond.org/states/vt/vermont.html વર્મોન્ટ સ્ટોન ક્વોરી ઇન્ફર્મેશન ઓન સ્ટોન ક્વોરી એન્ડ બેયોન્ડ] '''ઓનલાઇન મિડીયા''' * [http://www.radiofreevermont.org/ રેડીયો ફ્રી વર્મોન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714013526/http://www.radiofreevermont.org/ |date=2011-07-14 }} * [http://www.vermontr.com/Webcams વર્મોન્ટ વેબકેમ લિસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315192546/http://www.vermontr.com/Webcams |date=2012-03-15 }} == સંબંધિત માહિતી == {{Geographic Location (8-way) | Northwest = [[Saint Lawrence River]]<br />[[Lake Champlain]] | North = {{flag|Canada}}<br />{{flag|Quebec}} | Northeast = | West = {{flag|New York}} | Centre = '' Vermont'': [[Outline of Vermont|Outline]] • [[Index of Vermont-related articles|Index]] | East = {{flag|New Hampshire}} | Southwest = | South = {{flag|Massachusetts}}<br />{{flag|Connecticut}} | Southeast = {{flag|Rhode Island}} }} {{Template group |title = <span style=';font-size:11pt;'>Articles related to Vermont</span> <br /> ''The Green Mountain State'' |list = {{Vermont|expand}} {{New England}} {{Vermont Sports}} }} {{United States}} {{succession | preceded = [[Rhode Island]] | office = [[List of U.S. states by date of statehood]] | years = Admitted on March 4, 1791 (14th) | succeeded = [[Kentucky]] }} {{Coord|display=title|44|N|72.7|W|region:US-VT_type:adm1st_scale:3000000}} {{United States topics}} [[શ્રેણી:વર્મોન્ટ]] [[શ્રેણી:રાજ્ય ઓફ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] [[શ્રેણી:ન્યૂ ઈંગ્લેન્ડ]] [[શ્રેણી:ઉત્તરી-પૂર્વીય અમેરિકા]] [[શ્રેણી:1821માં સ્થાપાયેલાં રાજ્યો અને પ્રાંતો]] 5pi6lzp6zwxj3rzuhild5foi0sbcjov 0 30388 901674 900791 2026-06-20T12:44:23Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901674 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} '''યુનિક આઇડેન્ટિફિકેશન નંબર''', ('''યુઆઈડી''' (UID))એ હાલમાં ભારત સરકાર દ્વારા શરૂ થયેલો એક નવતર પ્રયોગ છે, જે દ્વારા [[ભારત|ભારત]]ના પુખ્ત નાગરિકો અને વસાહતીઓની કેન્દ્રીકૃત ઓળખ વ્યવસ્થાને નિર્ધારિત કરી જાળવી રાખવાની એક વ્યવસ્થા છે, જેને ઓળખ દર્શાવવાના વિવિધ હેતુઓ માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાશે. ઈન્ફોસિસના સહ-સ્થાપક નંદન નિલેકણીને યુનિક આઇડેન્ટિફિકેશન ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (વિશિષ્ટ ઓળખ ક્રમાંક સત્તા મંડળ, ભારત)ના પ્રમુખ નિમવામાં આવ્યા છે, તેઓ એક પ્રધાનિક હોદ્દો ધરાવે છે.<ref name="deccanherald.com"> [http://www.deccanherald.com/content/10095/nilekani-have-minister-rank-identification.html ]</ref> આ પ્રોજેક્ટ માટે તેમણે ઇન્ફોસિસ ટેક્નૉલોજીસમાંથી રાજીનામું આપવાનું નક્કી કર્યું.<ref name="business-standard.com"> [http://www.business-standard.com/india/news/what-nilekani-will-logto-inid-project/362160/ ]</ref> આ સત્તા મંડળ આયોજન પંચ અંતર્ગત નોંધાયેલી ઓફિસ ધરાવે છે. ઔપચારિક રીતે તેઓએ આ પ્રોજેક્ટ માટે એક નવું નામ અને ચિહ્ન જાહેર કર્યા છે, કાર્યક્રમને આધાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, હિન્દીમાં જેનો અર્થ સહાયક એવો થાય છે. == સ્વરૂપ == આ ઓળખ વ્યવસ્થા મોટા પાયે આલ્ફા-ન્યૂમેરિકની એક ક્રમિક સાંકળ ધરાવે છે, જે ભારતના અબજો નાગરિકો અને ભવિષ્યમાં જન્મ લેનારાઓને ગણતરીમાં લેશે. તેના કાર્ડમાં 16કેબી કે 64કેબીની ક્ષમતા વાળી ચીપ બેસાડવામાં આવી છે. જેમાં એક ફોટો અને બાયોમેટ્રિક માહિતી ક્રમિક રીતે ઉમેરવામાં આવશે.<ref> [http://www.igovernment.in/site/Unique-ID-for-all-Indian-citizens-soon/ ]</ref> == હેતુ અને ઉપયોગ == મૂળભૂત રીતે ભારતીય નાગરિકોની ઓળખ દર્શાવવા માટે આ આઈડી (ID) તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યું છે, જેથી ગેરકાયદેસર આવતા વિદેશીઓ અને આતંકવાદી સામે વધુ સારી સુરક્ષા પૂરી પાડી શકાય. જોકે, આઈડી (ID)ની સાચી તાકાત ભારતીય નાગરિકોને સગવડભરી ઓળખ સ્થાપિત કરવામાં છે, સરકારી અને ખાનગી-ક્ષેત્રોની સેવાઓમાં તેઓ તેનો છૂટથી ઉપયોગ કરી શકશે. નવી ઓળખ વ્યવસ્થાથી નાગરિકોને થનારાના શક્યત: લાભો આ પ્રમાણે છે: 1) મેળવવા પાત્ર લોકોને ખોરાક, ઊર્જા, શિક્ષણ વગેરેમાં રાહત, 2) બેંક ખાતુ ખોલાવવામાં 3) નવા ટેલિફોન, મોબાઇલ અથવા ઈન્ટરનેટ જોડાણ મેળવવા 4) લાઇટ અથવા ગેસનું નવું જોડાણ મેળવવા 5) પાસપોર્ટ મેળવવા 6) આ જ કાર્ડને તમારા ડ્રઈવિંગ લાયસન્સ તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવશે, જેથી ટ્રાફિકને લગતા અપરાધિક રેકોર્ડમાં તેની નોંધ રાખવામાં આવશે. 7) તે તમારા ચૂંટણી ઓળખ કાર્ડ તરીકે કામ આપશે 8) કૌટુંબિક વંશવેલા વિશેની માહિતી પણ મેળવી શકાશે કેન્દ્ર દ્વારા જાહેર કરનારા યુનિક આઈડેન્ટિટી નંબર માટે વિજ્યા બેંકે પણ યુનિક આઇડેન્ટિફિકેશન ઓથોરિટી (યુઆઈડીએઆઈ (UIDAI) સાથે કરાર કર્યા છે.ગઈકાલે સમજૂતી અંગેના કરાર પર હસ્તાક્ષર કરી વિજ્યા બેંક પણ યુઆઈડીએઆઈ (UIDAI)ના આ પ્રયાસમાં સહભાગી બની છે, વિજ્યા બેંકના અધ્યક્ષ અને મેનેજીંગ ડિરેક્ટર અલબર્ટ ટાયુરોએ એક નિવેદનમાં આ વાત કરી હતી. ટાયુરોએ વધુમાં ઉમેર્યું કે, એક રજિસ્ટ્રાર તરીકે બેંક યુઆઈડી (UID) પ્રોજેક્ટમાં સ્થાનિકોની નોંધણી કરાવશે અને વિવિધ તબક્કે સત્તા મંડળને અનુસરશે.મતદારો, ખાતા ધારકો, તકનીક પૂરીપાડનારા અને બીસી (BC) સેવા પૂરી પાડનારા તેમજ વિજ્યા બેંકના અન્ય સહાયકો સાથેના સહ-સંચાલન માટે બેંકે યુઆઈડી (UID) કાર્યક્રમના અમલીકરણ અંતર્ગત અમુક ચોક્કસ સ્થળો તેમજ જિલ્લાઓમાં આંતરિક જૂથની રચના કરવાની રહશે.વિજ્યા બેંકે નવા ગ્રાહકો માટે નાણાંકીય લાભ યોજનાઓને યુઆઈડી (UID)નોંધણી સાથે જોડવાનું આયોજન પણ કર્યું છે. આ સાથે જેમને આધારની સુવિધા પૂરી પાડવા માટે બેંક અસક્ષમ છે, તેમને પણ બેંક દ્વારા આધાર ક્રમાંકો પૂરા પાડવામાં આવશે, જેથી તેના વિવિધ ગ્રાહકોને માઇક્રો એટીએમ (ATM) જેવી વિતરણ સેવાઓ મળી રહે. == અમલીકરણ == પ્રથમ તબક્કામા, આંધ્ર પ્રદેશ, ગુજરાત, પશ્ચિમ બંગાળ, કેરાલા, ગોવા, કર્ણાટકા, તામિલનાડુ, મહારાષ્ટ્ર અને ઓરિસ્સાના દરિયાકાંઠાના ગામડાઓમાં રહેતા લોકો માટે તે જાહેર કરવામાં આવ્યા. કેન્દ્રીય શાસિત પ્રદેશ પોંડિચેરી, આંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ, દાદર અને નગર હવેલી સાથો સાથ લક્ષદ્વીપને પણ આ પ્રથમ તબક્કામાં આવરી લેવામાં આવ્યા. 2010ના શરૂઆતના સમયમાં જ કાર્ડનો પ્રથમ જથ્થો વિતરીત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="business-standard.com"></ref> આધાર (યુઆઈડી (UID)) ક્રમાંક 2011 સુધીમાં જાહેર થવાનો અંદાજ હતો અને નાણાં મંત્રાલયના અધિકારીઓને આશા છે કે ભવિષ્યમાં પાન કાર્ડની નકલ કરવાના મુદ્દે પાનકાર્ડ જાહેર કરવા સંદર્ભે યુઆઈડી (UID) ખૂબ જ ઉપયોગી નિવડશે. == કાર્યક્રમની જાહેરાત == આધાર પ્રોજેક્ટનો પ્રારંભ જાહેરાત યુપીએ (UPA) અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધી, વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહ, અશોક ચૌહાણ, કે. શંકરનારાયણ અને યુઆઈડીએઆઈ (UIDAI)ના અધ્યક્ષ નંદન નિલેકણી દ્વારા મહારાષ્ટ્રના તિમ્ભલી ગામે 10 આદિવાસીઓને યુનિક આઈડી (ID) આપીને કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રસંગે યુપીએ(UPA) અધ્યક્ષા સોનિયા ગાંધી અને વડાપ્રધાન મનમોહનસિંહે યુનિક આઈડી (ID) પ્રોજેક્ટના લાભો અને હકારાત્મક પરિણામો વિશે વાત કરી હતી. હિતેશ સોનવાહે વડાપ્રધાનના હસ્તે યુઆઈડી (UID) કાર્ડ મેળવનાર સૌથી નાનો સભ્ય છે, જ્યારે રંજના સોનવાહે પ્રોજેક્ટ આધાર અંતર્ગત સામાન્ય યુનિક આડી (UID) કાર્ડ મેળવનાર ભારતની પ્રથમ વ્યક્તિ છે. == આ પણ જુઓ == * રાષ્ટ્રીય ઓળખ ક્રમાંક * સામાજિક સુરક્ષા ક્રમાંક * બહુહેતુક રાષ્ટ્રીય ઓળખ કાર્ડ * યુનિક આઈડેન્ટિફિકેશન ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા == બાહ્ય લિંક્સ == * http://uidai.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200115213626/https://uidai.gov.in/ |date=2020-01-15 }} * [http://uidnumber.org UIDnumber.org - યુઆઈડી (UID)ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329072854/http://uidnumber.org/ |date=2018-03-29 }} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8119070.stm ભારત આઈડી (ID) કાર્ડ યોજના રજૂ કરશે] * [http://in.news.yahoo.com/48/20090626/804/tnl-govt-downloads-infosys-nilekani-he-s.html સરકાર દ્વારા ઈન્ફોસિસના નિલકાનીની નિમણૂક, તેમના કહ્યા પ્રમાણે પ્રથમ યુનિક આઈડી 2 વર્ષમાં રજૂ થશે.] * [http://www.business-standard.com/india/news/what-nilekani-will-logto-inid-project/362160/ શું નિલકાની આઈડી પ્રોજેક્ટમાં પ્રવેશ કરશે] * [http://prsindia.org/index.php?name=Sections&amp;action=bill_details&amp;id=6&amp;bill_id=1196&amp;category=46&amp;parent_category=1 યુઆઈડીએઆઈ (UIDAI) કાયદાનો કાચો મુસદ્દો ] * [http://www.uins.de www.uins.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425214935/http://www.uins.de/ |date=2012-04-25 }} ==સંદર્ભો== {{Reflist}} [[Category:રાષ્ટ્રીય ઓળખ ક્રમાંક ]] [[Category:ભારત સરકાર]] cd8je8bga1vm4xhz8ct6rbuoz7ts0on 0 30737 901691 806549 2026-06-21T00:39:39Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901691 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Emblem of Sudan.svg|right|150px]] [[ચિત્ર:Flag of Sudan.svg|right|200px]] [[ચિત્ર:Sudan in its region (claimed).svg|thumb|]] '''સુદાન''' (હિંદી:'''सूडान'''), આધિકૃત રીતે સુદાન ગણરાજ્ય, ઉત્તર પૂર્વ [[આફ્રિકા]]માં સ્થિત એક દેશ છે. આ આફ્રિકા તથા અરબ જગતનો સૌથી મોટો દેશ છે, આ ઉપરાંત ક્ષેત્રફળના હિસાબથી જોતાં સુદાન દુનિયાનો દસમો સૌથી મોટો દેશ છે. આ દેશ ઉત્તર દિશામાં [[મિસ્ર]], ઉત્તર પૂર્વ દિશામાં [[લાલ સાગર]], પૂર્વ દિશામાં [[ઇરિટ્રિયા]] અને [[ઇથિયોપિયા]], દક્ષિણપૂર્વ દિશામાં [[યુગાન્ડા]] અને [[કેન્યા]], દક્ષિણ પશ્ચિમ દિશામાં [[કાંગો લોકતાન્ત્રિક ગણરાજ્ય]] અને [[મધ્ય આફ્રિકી ગણરાજ્ય]], પશ્ચિમ દિશામાં [[ચાડ]] અને પશ્ચિમોત્તર દિશામાં [[લીબિયા]] સ્થિત છે. દુનિયાની સૌથી લાંબી નદી [[નીલ નદી]], દેશને પૂર્વી તથા પશ્ચિમી હિસ્સામાં વિભાજિત કરે છે. આ દેશની રાજધાની [[ખાર્તૂમ]] શહેરમાં આવેલી છે. સુદાન દુનિયાના કેટલાક એવા ગણતરીના ચુનંદા દેશોમાં સામેલ છે, જ્યાં આજે પણ ઈ. સ. પૂર્વે 3000 વસેલા માનવોની પેઢીઓ પોતાનું અસ્તિત્વ બચાવીને વસવાટ કરે છે. [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]ના શાસનમાંથી ઈ. સ. ૧૯૫૬ના વર્ષમાં સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કર્યા બાદ સુદાનને ૧૭ વરસ લાંબા ગૃહ યુદ્ધનો સામનો કરવો પડ્યો, જેમાંના અરબી અને ન્યૂબિયન મૂળની બહુમતીવાળા ઉત્તરી સુદાન અને ઈસાઈ તથા એનિમિસ્ટ નિલોટ્સ બહુમતીવાળા દક્ષિણી સુદાનની વચ્ચે જાતીય, ધાર્મિક તથા આર્થિક યુદ્ધ છેડાયું હતું. == બાહ્ય કડીઓ == {{wikivoyage|Sudan}} * [http://www.sudan.gov.sd/en sudan.gov.sd]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201103351/http://www.sudan.gov.sd/en/ |date=2012-12-01 }}, સુદાન સરકારનું અધિકૃત વેબસાઇટ * [http://www.presidency.gov.sd/en/ સુદાનના રાષ્ટ્રપ્રમુખનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511083911/http://www.presidency.gov.sd/en/ |date=2011-05-11 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/sudan.html રાજ્યના મુખ્ય વડા અને કેબીનેટ સભ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017124557/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/sudan.html |date=2012-10-17 }} * {{CIA World Factbook link|su|Sudan}} * [http://www.ancientsudan.org/ પ્રાચીન સુદાન: નુબીયા (Nubia)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514225814/http://www.ancientsudan.org/ |date=2019-05-14 }}. * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/sudan.htm સુદાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611193953/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/sudan.htm |date=2010-06-11 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Sudan}} * {{Wikiatlas|Sudan}} * [http://reliefweb.int/rw/dbc.nsf/doc104?OpenForm&rc=1&cc=sdn Humanitarian information coverage on ReliefWeb] [[શ્રેણી:દેશ]] [[શ્રેણી:આફ્રિકા]] pk9dg1qbftsf6r49hsz762j074o64t3 0 31181 901680 900975 2026-06-20T16:30:19Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901680 wikitext text/x-wiki {{Cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''લૉરેન્સ "લૅરી" પેજ''' <ref name="homepage">{{cite web|url=http://infolab.stanford.edu/~page/|title=Lawrence or Larry Page's Page|author=Larry Page|publisher=Stanford Web Site|year=1999|access-date=May 18, 2010}}</ref> (જન્મ 26 માર્ચ, 1973) એક અમેરિકન કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાની, સૉફ્ટવેર ડેવલપર અને ઉદ્યોગસાહસિક છે, જે શ્રેષ્ઠ રૂપે સર્ગેઈ બ્રિન સાથે ગૂગલ (Google)ના સહ-સ્થાપક તરીકે ઓળખાય છે. 21 જાન્યુઆરી, 2011ના બ્લોગ પોસ્ટ દ્વારા કરાયેલી જાહેરાત અનુસાર,<ref>{http://googleblog.blogspot.com/2011/01/update-from-chairman.html</ref> 4 એપ્રિલ, 2011થી અમલમાં આવે તે રીતે તેઓ, મુખ્ય કારોબારી અધિકારીની રૂએ ગૂગલ (Google)ના રોજિંદા સંચાલનોનો કાર્યભાર સંભાળશે.<ref>http://blogs.wsj.com/digits/2011/01/20/statement-from-eric-schmidt-on-google-ceo-change/</ref> == પૂર્વ જીવન અને શિક્ષણ == પેજનો જન્મ પૂર્વ લાન્સિંગ, મિશિગનમાં એક યહૂદી પરિવારમાં થયો હતો.<ref>સ્ટ્રોસ, રૅન્ડાલ. ''પ્લૅનેટ ગૂગલ (Google): વન કંપનીઝ ઑડેશસ પ્લાન ટૂ ઓર્ગેનાઈઝ એવ્રીથિંગ વી નો'' , સાયમન અને શુસ્ટર (2008) પૃ. 75.</ref><ref>બ્રૅન્ડ્ટ રિચાર્ડ એલ. ''ઇનસાઈડ લૅરી ઍન્ડ સર્ગેઈઝ બ્રેઈન'' , પેંગ્વિન (2009)</ref> તેમના પિતા, કાર્લ પેજ, કમ્પ્યૂટર સાયન્સ જ્યારે તેના શૈશવકાળમાં હતું ત્યારે 1965માં તે વિષય સાથે પીએચ.ડી.(Ph.D.) થયા હતા, અને તેમને "કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાન અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના આદ્યસ્થાપક" માનવામાં આવે છે. તેઓ અને પેજની માતા, બંને મિશિગન સ્ટેટ યુનિવર્સિટીમાં કમ્પ્યૂટર સાયન્સના પ્રોફેસર હતાં.<ref name="BBC">સ્મેલ, વિલ. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3666241.stm "પ્રોફાઈલઃ ધ ગૂગલ (Google) ફાઉન્ડર્સ"] ''બીબીસી(BBC)'' , 30 એપ્રિલ, 2004.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cse.msu.edu/endowment/carl_page.php |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-03-30 |archive-date=2010-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625200728/http://www.cse.msu.edu/endowment/carl_page.php |url-status=dead }}</ref> પેજ 1975થી 1979માં ઓકેમોસ, મિશિગનમાં ઓકેમોસ મૉન્ટેસરી સ્કૂલ(હવે મૉન્ટેસરી રૅડમૂર કહેવાય છે)માં ભણ્યા, અને 1991માં ઇસ્ટ લાન્સિંગ હાઇસ્કૂલમાંથી સ્નાતક થયા.<ref>"ગૂગલ (Google) વિસ્તરણ માટે મિશિગનને પસંદ કરે છે," [http://www.michigan.gov/gov/0,1607,7-168-23442_21974-147032--,00.html ઑફિસ ઑફ ધ ગવર્નર, સ્ટેટ ઑફ મિશિગન, 11 જુલાઈ, 2006] [માર્ચ 6, 2010ના મેળવેલ]</ref> તેઓ યુનિવર્સિટી ઑફ મિશિગનમાંથી ઑનર્સ સાથે કમ્પ્યૂટર એન્જીનિયરિંગમાં વિજ્ઞાનના સ્નાતકની પદવી અને સ્ટૅનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાંથી કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના અનુસ્નાતકની પદવી ધરાવે છે. જ્યારે તેઓ યુનિવર્સિટી ઑફ મિશિગનમાં હતા, ત્યારે "પેજે લેગો(Lego) બ્રિક્સના (ખરેખર લાઈન પ્લૉટર) બનેલા ઇંકજેટ પ્રિન્ટરની રચના કરી હતી",<ref name="corpexecs"/> તેમણે 1994ની પાનખરમાં એચકેએન(HKN)ના પ્રમુખ તરીકે સેવાઓ આપી,<ref>{{cite web | title = HKN College Chapter Directory |publisher = Eta Kappa Nu | date = January 15, 2007 | url = http://www.hkn.org/admin/chapters/beta_epsilon.html }}</ref> અને તેઓ સોલર કાર ટીમના સભ્ય હતા. એક મુલાકાત વખતે, પેજે પોતાનું બાળપણ યાદ કરતાં ઉલ્લેખ કર્યો કે તેમનું ઘર "ખરેખર ખૂબ જ અવ્યવસ્થિત હતું, જેમાં ચારે તરફ કમ્પ્યૂટરો અને ''પ્રોપ્યુલર સાયન્સ'' મૅગેઝિનો વેરવિખેર પથરાયેલાં રહેતાં." કમ્પ્યૂટર પ્રત્યે તેમનું આકર્ષણ ત્યારે શરૂ થયું જ્યારે તેઓ છ વર્ષના હતા, અને તેમણે "ચારે તરફ પડેલી સામગ્રીથી રમવાનું શરૂ કર્યું." તેઓ પોતાની પ્રાથમિક શાળામાં "એ પહેલા બાળક હતા જે વર્ડ પ્રોસેસરમાંથી નિયત કાર્ય કરી લાવતા હતા."<ref name="Scott">સ્કૉટ, વર્જિનિયા. ''ગૂગલ (Google): કૉર્પોરેશન્સ ધેટ ચેન્જ્ડ ધ વર્લ્ડ'' , ગ્રીનવુડ પબ્લિશિંગ ગ્રુપ (2008).</ref> તેમના મોટા ભાઈએ પણ તેમને દરેક વસ્તુને જુદી જુદી કરીને જોતાં શીખવ્યું હતું, અને તેથી પણ પહેલાં તે પોતાના ઘર માંહેની "દરેક ચીજને છૂટી કરીને તે કઈ રીતે કામ કરે છે તે જોવા માંડ્યા હતા." તેમણે કહ્યું કે "ખૂબ જ બચપણથી મને પ્રતીતિ થઈ ગઈ હતી કે હું નવી ચીજોની શોધ કરવા ઇચ્છું છું. તેથી હું ખરેખર ટૅકનોલૉજી અને.. વ્યાપારમાં રસ લેતો થયો. ...બનતાં સુધી હું 12 વર્ષનો હતો, ત્યારથી મને ખબર હતી કે છેવટે એક કંપની શરૂ કરવાનો છું."<ref name="Scott"/> સ્ટૅનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પ્રોગ્રામમાં પીએચ.ડી.(Ph.D.) માટે નામ નોંધાવ્યા પછી, લૅરી પેજ એક શોધનિબંધ માટેની વિષયવસ્તુની શોધમાં હતા, અને તેમણે [[વર્લ્ડ વાઈડ વેબ]]ના લિંક માળખાને એક વિરાટ આલેખ રૂપે સમજીને, તેની ગણિતિક સંપત્તિઓ અંગે શોધખોળ કરવાનું વિચાર્યું.<ref name="wiredbirth">બૅટેલી, જૉન. "[http://www.wired.com/wired/archive/13.08/battelle.html?tw=wn_tophead_4 ધ બર્થ ઑફ ગૂગલ (Google)]." ''વાયર્ડ મૅગેઝિન.'' ઑગસ્ટ 2005.</ref> તેમના નિરીક્ષક ટેરી વિનોગ્રાડે તેમને આ વિચાર પર કામ કરવા માટે ઉત્તેજન આપ્યું, જેને પેજ પાછળથી "મને મળેલી શ્રેષ્ઠ સલાહ"ના નાતે યાદ કરે છે.<ref>[http://money.cnn.com/galleries/2008/fortune/0804/gallery.bestadvice.fortune/2.html ધ બેસ્ટ એડવાઈસ આઈ એવર ગોટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131127150338/http://money.cnn.com/galleries/2008/fortune/0804/gallery.bestadvice.fortune/2.html |date=2013-11-27 }} (ફોર્ચ્યૂન, એપ્રિલ 2008).</ref> પછી પેજે કયાં વેબ પેજીસ આપેલા પેજ સાથે જોડાય છે તેને શોધી કાઢવાની સમસ્યા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું, જેમાં એ પેજ(પૃષ્ઠ) વિશે મૂલ્યવાન માહિતી બની શકે (મનમાં શૈક્ષણિક પ્રકાશનોમાં નિર્દેશની ભૂમિકાને ધ્યાનમાં રાખીને) તેવી બૅકલિંક(backlink)ની સંખ્યા અને પ્રકૃતિનું ધ્યાન રાખવાનું હતું.<ref name="wiredbirth"/> તેમના આ "બૅકરબ(BackRub)" ઉપનામ ધરાવતા સંશોધન પ્રકલ્પમાં, તુરંત તેમની સાથે સર્ગેઈ બ્રિન, સ્ટૅનફોર્ડ પીએચ.ડી.(Ph.D.)ના સહવિદ્યાર્થી જોડાયા.<ref name="wiredbirth"/> ''વાયર્ડ'' મૅગેઝિનના સહસ્થાપક, જૉન બૅટેલીએ પેજ વિશે લખ્યું કે તેમણે તર્ક કર્યો કે "સમગ્ર વેબ મોટા ભાગે નિર્દેશની ભૂમિકા પર આધારિત હતું, એક લિંક એ નિર્દેશ સિવાય બીજું શું છે? જો તેઓ વેબ પર પ્રત્યેક બૅકલિંકની ગણના અને યોગ્યતાની પદ્ધતિ ઘડી કાઢે, તો પેજના શબ્દોમાં 'વેબ વધુ મૂલ્યવાન સ્થાન બની જશે'."<ref name="wiredbirth"/> કઈ રીતે પેજ અને બ્રિને આ પ્રોજેક્ટ પર સાથે મળીને કામ કરવાનું શરૂ કર્યું તેના વિશે બૅટેલી આગળ વર્ણન કરે છેઃ :"જે વખતે પેજે બૅકરબ(BackRub)ની કલ્પના કરી ત્યારે વેબમાં, તેમની વચ્ચે અસંખ્ય લિંક્સ ધરાવતા, લગભગ 10 મિલિયન દસ્તાવેજો હતા. આટલા વિશાળ રાક્ષસને ક્રૉલ કરાવવા (ભાંખોડિયા ભરાવવા) માટે જરૂરી કમ્પ્યૂટિંગ (ગણના કરનારા) સ્રોતો એક વિદ્યાર્થી પ્રોજેક્ટની સામાન્ય સીમાઓની બહારની બાબત હતી. તે ખરેખર શાની અંદર ઊતરી રહ્યા છે તેના વિશે અજાણ એવા પેજે, પોતાના ક્રૉવલરનું નિર્માણ કરવું શરૂ કર્યું. :"આ વિચારની જટિલતા અને વ્યાપકતાએ બ્રિનને આ કામમાં જોડાવા માટે પ્રલોભિત કર્યા. એક બહુશ્રુત વ્યક્તિ, જે મહાનિબંધના વિષય પર સ્થિર થયા વગર એક પ્રોજેક્ટથી બીજા પ્રોજેક્ટ પર કૂદકા માર્યા કરતા હતા, તેમને બૅકરબ(BackRub) પાછળની આધારભૂત ભૂમિકા મંત્રમુગ્ધ કરનારી લાગી. બ્રિન યાદ કરે છે, શાળાની ચારે તરફ, "મેં ઘણાં સંશોધક જૂથો સાથે વાત કરી, અને મને આ પ્રોજેક્ટ ખૂબ જ આકર્ષક લાગ્યો, બન્ને રીતે, કારણ કે તે વેબના વિષયને લગતો હતો, જે માનવીય જ્ઞાનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, અને બીજું, કારણ કે હું લૅરીને પસંદ કરતો હતો."<ref name="wiredbirth"/> બ્રિન અને પેજ મૂળે માર્ચ 1995માં, વસંત ઋતુ દરમ્યાન કમ્પ્યૂટર પીએચ.ડી.(Ph.D.)ના નવા ઉમેદવારોને અપાતી પૂર્વભૂમિકા વખતે મળ્યા હતા. બ્રિન, જે બે વર્ષથી આ પ્રોગ્રામમાં હતા, તેમને કેટલાક વિદ્યાર્થીઓને કૅમ્પસમાં ફેરવીને બતાવવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું હતું, બ્રિનને સોંપાયેલા વિદ્યાર્થી જૂથમાં પેજ પણ સામેલ હતા, અને પાછળથી તેઓ સારા મિત્રો બની ગયા.<ref name="Moschovitis">મોશ્ચોવાઇટિસ ગ્રુપ. ''ધ ઇન્ટરનેટઃ અ હિસ્ટોરિકલ એનસાઇક્લોપિડિયા'' , ABC-CLIO (2005)</ref> આપેલા વેબ પેજ માટે બૅકરબ(BackRub)ના વેબ ક્રૉવલર દ્વારા એકત્રિત બૅકલિંક ડેટાને મહત્ત્વના માપમાં પરિવર્તિત કરવા, બ્રિન અને પેજે મળીની પેજરેંક(PageRank) કલનવિધિ વિકસિત કરી, અને ત્યારે તેમને પ્રતીતિ થઈ કે તેનો ઉપયોગ વર્તમાન વ્યવસ્થા કરતાં ખૂબ જ ઉચ્ચ પ્રકારના સર્ચ એન્જિનનું નિર્માણ કરવામાં થઈ શકશે.<ref name="wiredbirth"/> એ નવા પ્રકારની ટૅક્નોલૉજી પર નિર્ભર છે, જે એક વેબ પેજને બીજા વેબ પેજ સાથે જોડનારી બૅકલિંકોની સુસંગતતાનું વિશ્લેષણ કરે છે.<ref name="Moschovitis"/> ઑગસ્ટ 1996માં, ગૂગલ(Google)ની પ્રારંભિક આવૃત્તિ ઉપલબ્ધ કરવામાં આવી હતી, જે હજી પણ સ્ટૅનફોર્ડ યુનિવર્સિટીની વેબસાઈટ પર છે.<ref name="wiredbirth"/> == વ્યવસાય == {{Main|Google|History of Google}} [[ચિત્ર:Larry Page in the European Parliament, 17.06.2009.jpg|thumb|યુરોપિયન સંસદમાં, 17 જૂન, 2009]] 1998માં, બ્રિન અને પેજે ગૂગલ (Google), Inc.<ref>{{cite web | url = http://www.google.com/corporate/execs.html#larry| title = Larry Page Profile | publisher = Google }}</ref>ની સ્થાપના કરી. 2001 સુધી, પેજે બ્રિન સાથે સહ-પ્રમુખ તરીકે ગૂગલ(Google)નું સંચાલન કર્યું, તે પછી તેમણે એરિક શ્મિટને ગૂગલ(Google)ના અધ્યક્ષ તથા સીઈઓ(CEO) તરીકે નિયુક્ત કર્યા. જાન્યુઆરી 2011માં ગૂગલે (Googleએ) જાહેર કર્યું કે આ જ વર્ષના એપ્રિલમાં પેજ સીઈઓ(CEO) તરીકે શ્મિટનું સ્થાન લેશે.<ref>{{cite web | url = http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704881304576094340081291776.html?mod=googlenews_wsj | title = Google's Page to Replace Schmidt as CEO }}</ref> પેજ અને બ્રિન બન્ને વળતર રૂપે વર્ષે એક ડૉલર કમાય છે. 4 એપ્રિલ, 2011ના, પેજ સત્તાવાર રીતે ગૂગલ(Google)ના મુખ્ય કાર્યકારી અધિકારી બનશે, જ્યારે શ્મિટ એક પગથિયું નીચે ઊતરીને કાર્યકારી અધ્યક્ષ બનશે. == અંગત જીવન == પેજ 2007માં રિચાર્ડ બ્રાનસનના કૅરિબિયન ટાપુ, નેકર ટાપુ પર લ્યુસિન્ડા સાઉથવર્થ સાથે લગ્ન કર્યાં છે.<ref>[http://www.reuters.com/article/mediaNews/idUSN1360879220071114 ગૂગલ(Google)ના સ્થાપક લૅરી પેજ પરણશે], રાયટર.</ref> સાઉથવર્થ એક સંશોધક વિજ્ઞાની છે, અને અભિનેત્રી તથા મૉડલ કૅરી સાઉથવર્થની બહેન છે.<ref name="ValleyWag.com 2007-12-7">મેકાર્થી, મેગન. [http://valleywag.com/tech/larry-and-lucy/president-bush-clintons-to-meet-at-googler-wedding-331398.php "રાષ્ટ્રપ્રમુખ બુશ, ક્લિન્ટન્સ ગૂગલરના લગ્ન પ્રસંગે મળશે?" ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919085419/http://valleywag.com/tech/larry-and-lucy/president-bush-clintons-to-meet-at-googler-wedding-331398.php |date=2008-09-19 }}[http://valleywag.com/tech/larry-and-lucy/president-bush-clintons-to-meet-at-googler-wedding-331398.php ValleyWag.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919085419/http://valleywag.com/tech/larry-and-lucy/president-bush-clintons-to-meet-at-googler-wedding-331398.php |date=2008-09-19 }} 7 ડિસેમ્બર 2007.</ref><ref name="SOAPnet.com 2008-7-16">કૉલેરિજ, ડેનિયલ આર. [http://soapnet.go.com/soapnet/article/path-articleNum_8389/category_shows "][http://soapnet.go.com/soapnet/article/path-articleNum_8389/category_shows "''નાઇટ શિફ્ટ્'' <nowiki>'</nowiki>સ મૉડલ એમડી(MD)." ][http://soapnet.go.com/soapnet/article/path-articleNum_8389/category_shows SOAPnet.com.] 16 જુલાઈ, 2008. 10 સપ્ટેમ્બર, 2008ના મેળવેલ.</ref><ref>[http://ap.google.com/article/ALeqM5hsrCJztj9j0xezqYCWBi8Dg2ifbQD8ST2SL82 ગૂગલ (Google) સહસ્થાપક પેજ પરણે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116160744/http://ap.google.com/article/ALeqM5hsrCJztj9j0xezqYCWBi8Dg2ifbQD8ST2SL82 |date=2007-11-16 }}, ધ એસોસિએટેડ પ્રેસ.</ref> == અન્ય રુચિઓ == પેજ ટેસ્લા મોટર્સ જેવી, જેણે ટેસ્લા રોડસ્ટર નામે, એક {{convert|220|mi|km|sing=on}} રેંજનું બૅટરી ઇલેક્ટ્રિક વાહન વિકસિત કર્યું છે, વૈકલ્પિક ઊર્જા કંપનીઓમાં સક્રિય રોકાણકર્તા છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.siliconbeat.com/entries/2006/06/01/tesla_motors_new_electric_sportscar_company_raises_40m_from_google_guys_others.html |title=સિલિકૉનબીટઃ ટેસ્લા મોટર્સની નવી ઇલેક્ટ્રિક સ્પોર્ટ્સ કાર |access-date=2011-03-30 |archive-date=2007-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070428145446/http://www.siliconbeat.com/entries/2006/06/01/tesla_motors_new_electric_sportscar_company_raises_40m_from_google_guys_others.html |url-status=dead }}</ref> તેમણે પુર્નવીકૃત ઊર્જા ટૅકનોલૉજી પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધ રહેવાનું ચાલુ રાખ્યું છે, અને ગૂગલ(Google)ની પરોપકારી પાંખ, Google.orgની મદદથી પ્લગ-ઈન હાઈબ્રિડ ઈલેક્ટ્રિક કારો તથા અન્ય વૈકલ્પિક ઊર્જા રોકાણોનો પ્રચાર-પ્રસાર કરે છે.<ref name="Scott"/> પેજ અને બ્રિન 2007ની ફિલ્મ ''બ્રોકન ઍરોઝ'' ના કાર્યકારી નિર્માતા છે. == પુરસ્કારો અને સન્માન == 2003માં, બ્રિન અને પેજ બન્નેને "ઉદ્યોગસાહસિક જુસ્સો વ્યક્ત કરવા બદલ અને નવા વ્યવસાયોને ગતિ આપવા બદલ..." આઈ.ઈ.(IE) બિઝનેસ સ્કૂલ તરફથી એમબીએ(MBA)ની માનદ ઉપાધિ એનાયત કરવામાં આવી હતી<ref>[http://www.ie.edu/IE/php/en/noticia.php?id=225 બ્રિન અને પેજ એમબીએ(MBAs) પુરસ્કૃત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226171611/http://www.ie.edu/IE/php/en/noticia.php?id=225 |date=2009-02-26 }}, અખબાર યાદી, સપ્ટેમ્બર 9, 2003</ref> અને 2004માં, તેઓને માર્કોની ફાઉન્ડેશન પ્રાઈઝ મળ્યું, જે "એન્જીનિયરિંગમાં સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર" લેખાય છે, અને તેઓને કોલંબિયા યુનિવર્સિટી ખાતે માર્કોની ફાઉન્ડેશનના ફેલો(સદસ્ય) તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા હતા. "તેમની પસંદગી જાહેર કરતી વખતે, ફાઉન્ડેશનના પ્રમુખ, જૉન જૅય આઇસેલિને આ બન્ને યુવાનોને, આજે માહિતી પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની પદ્ધતિમાં પાયાનું પરિવર્તન કરી નાખતી તેમની શોધ બદલ અભિનંદન આપ્યા." તેઓ "વિશ્વની સૌથી પ્રભાવક સંપ્રેષણ(કોમ્યુનિકેશન) ટૅકનોલૉજી સ્થાપકોના ચૂંટેલી કૅડરના 32..."માં જોડાયા.<ref>[https://web.archive.org/web/20111106043612/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_Sept_23/ai_n6208748/ બ્રિન અને પેજ પ્રાપ્ત કરે છે માર્કોની ફાઉન્ડેશનનું સર્વોચ્ચ સન્માન], અખબારી યાદી, સપ્ટે. 23, 2004</ref> તે 2004માં નેશનલ ઍકેડમી ઑફ એન્જીનિયરિંગમાં ચુંટાઈ આવ્યા હતા. 2005માં, બ્રિન અને પેજ અમેરિકન ઍકેડમી ઑફ આર્ટ્સ ઍન્ડ સાયન્સિસમાં ફેલો(સદસ્ય) તરીકે ચુંટાઈ આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.amacad.org/news%5Cnew2005.aspx |title=અકાદમી ચૂંટે છે 225મા વર્ગના સદસ્યો તથા વિદેશી માનદ સભ્યો |access-date=2011-03-30 |archive-date=2009-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615155050/http://www.amacad.org/news/new2005.aspx |url-status=dead }}</ref> 2002માં વર્લ્ડ ઈકોનૉમિક ફોરમે, પેજને ગ્લોબલ લીડર ફોર ટુમોરો (આવતીકાલના વૈશ્વિક નેતા) જાહેર કર્યા અને 2004માં ઍક્સ પ્રાઈઝે(X PRIZE) પેજને પોતાના ટ્રસ્ટી તરીકે પસંદ કર્યા.<ref name="corpexecs">[http://www.google.com/corporate/execs.html#larry ગૂગલ (Google) કોર્પોરેટ માહિતીઃ વ્યવસ્થાપનઃ લૅરી પેજ]</ref> ''પીસી(PC) મૅગેઝિને'' ટોચની 100 વેબસાઈટ્સ તથા એન્જીન્સ(1998)માં ગૂગલ(Google)ને સ્થાન આપીને તેની પ્રશંસા કરી હતી તથા 1999માં વેબસાઈટ ઍપ્લિકેશન ડેવલપમેન્ટમાં નવપ્રવર્તન માટે ગૂગલ(Google)ને ટેકનિકલ ઍક્સલન્સ અવૉર્ડ આપ્યો હતો. 2000ની સાલમાં, ટૅકનિકલ સિદ્ધિ માટે ગૂગલ(Google)ને પીપલ્સ વૉઈસ અવૉર્ડ, વેબી અવૉર્ડ મળ્યો, અને 2001માં ઉત્કૃષ્ટ સર્ચ સર્વિસ, શ્રેષ્ઠ ઇમેજ સર્ચ એન્જીન, શ્રેષ્ઠ ડિઝાઈન, સૌથી મૈત્રીપૂર્ણ વેબમાસ્ટર સર્ચ એન્જીન તથા શ્રેષ્ઠ સર્ચ ફીચર માટે સર્ચ એન્જીન વૉચ અવૉર્ડ્સ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા."<ref>[http://www.nsfgrfp.org/why_apply/fellow_profiles/sergey_brin નેશનલ સાયન્સ ફાઉન્ડેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513191112/http://www.nsfgrfp.org/why_apply/fellow_profiles/sergey_brin |date=2011-05-13 }}, સદસ્ય પ્રોફાઇલ.</ref> 2004માં, પેજ અને બ્રિનને ''એબીસી(ABC) વર્લ્ડ ન્યૂઝ ટૂનાઈટ'' દ્વારા "પર્સન્સ ઓફ ધ વિક (સપ્તાહની વ્યક્તિઓ)" ઘોષિત કરવામાં આવ્યા હતા. 2009માં પેજને યુનિવર્સિટી ઑફ મિશિગન તરફથી દીક્ષાન્ત સમારંભ દરમ્યાન ડૉક્ટરેટની માનદ પદવી મળી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.google.com/intl/en/press/annc/20090502-page-commencement.html |title=Larry Page's University of Michigan 2009 Spring Commencement Address=2009-10-6}}</ref> 2009માં, ''ફૉર્બ્સ'' ની વિશ્વના અબજો પતિઓની યાદીમાં તેઓ 26મા ક્રમે હતા અને અમેરિકાની સૌથી ધનવાન વ્યક્તિઓની યાદીમાં તેઓ 11મા ક્રમે હતા.<ref>મૅકદોઉગલ, પૉલ. [http://www.informationweek.com/news/windows/showArticle.jhtml?articleID=201808182 "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615041127/http://www.informationweek.com/news/windows/showArticle.jhtml?articleID=201808182 |date=2010-06-15 }}[http://www.informationweek.com/news/windows/showArticle.jhtml?articleID=201808182 બિલ ગેટ્સ હજુ પણ અમેરિકાનો સૌથી મોટો ધનપતિ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615041127/http://www.informationweek.com/news/windows/showArticle.jhtml?articleID=201808182 |date=2010-06-15 }}, ''ઇન્ફર્મેશન વીક'' , સપ્ટે. 21, 2007</ref><ref>{{cite news| url=http://www.forbes.com/lists/2009/54/rich-list-09_The-400-Richest-Americans_Rank.html | work=Forbes | title=The 400 Richest Americans 2009 | date=September 30, 2009}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.google.com/corporate/execs.html ગૂગલ (Google) કૉર્પોરેટ માહિતીઃ વ્યવસ્થાપન] * [http://www.usnews.com/usnews/news/articles/051031/31google.htm અમેરિકાના શ્રેષ્ઠ આગેવાનો] * [http://www.engin.umich.edu/alumni/engineer/04SS/achievements/advances.html લૅરી પેજના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી તરીકેની સમગ્ર રૂપરેખા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041011215011/http://www.engin.umich.edu/alumni/engineer/04SS/achievements/advances.html |date=2004-10-11 }} * ચૅનલ 4ની ન્યૂઝઃ "[http://www.channel4.com/news/special-reports/special-reports-storypage.jsp?id=2419 ગૂગલ(Google)ની દૃષ્ટિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070406201055/http://www.channel4.com/news/special-reports/special-reports-storypage.jsp?id=2419 |date=2007-04-06 }}" 23 મે, 2006 * [http://bnaibrith.org/pubs/bnaibrith/spring2006bbm/searchmeisters.cfm "ધ સર્ચમિસ્ટર્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080330205412/http://bnaibrith.org/pubs/bnaibrith/spring2006bbm/searchmeisters.cfm |date=2008-03-30 }} – ''બિનાઈ બર્થ (B'nai B'rith) મૅગેઝિન'' (વસંત 2006)માં પેજ અને બ્રિન પર રૂપરેખા * [http://video.google.com/videoplay?docid=6958201596441974119#0h37m34s વિડીઓઃ ગૂગલ (Google) ફાઉન્ડર્સ – ચાર્લી રોઝ મુલાકાત 2001માંથી (14 મિનિટ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120034151/http://video.google.com/videoplay?docid=6958201596441974119#0h37m34s |date=2012-01-20 }} * [http://www.nsf.gov/discoveries/disc_summ.jsp?cntn_id=100660&amp;org=NSF ગૂગલ(Google)ના ઉદ્ગમ વિશે] * [http://edcorner.stanford.edu/authorMaterialInfo.html?mid=1076&amp;author=149 શા માટે તમારે VCsની અવગણના કરવી જોઈએ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204122302/http://edcorner.stanford.edu/authorMaterialInfo.html?mid=1076&author=149 |date=2009-02-04 }}, લૅરી પેજ સ્ટૅનફોર્ડ ખાતે બોલે છે * [http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/11/13/BUV6TB3HH.DTL સાન ફ્રાન્સિસ્કો ક્રોનિકલ, ગૂગલ(Google)ના સહ-સ્થાપકની શોધ પૂર્ણ થાય છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513204356/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/11/13/BUV6TB3HH.DTL |date=2011-05-13 }} * [http://valleywag.com/tech/larry-page/ny-post-outs-lucy-southworth-larry-pages-girlfriend-157256.php ધ પેજ ગર્લ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912041517/http://valleywag.com/tech/larry-page/ny-post-outs-lucy-southworth-larry-pages-girlfriend-157256.php |date=2008-09-12 }} {{s-start}} {{s-bus}} {{succession box | before=Company Founded | title=[[Google|Google CEO]] | years=1998-2001 | after=[[Eric E. Schmidt]] }} {{succession box | before=[[Eric E. Schmidt]] | title=[[Google|Google CEO]] | years=2011-present | after=Incumbent }} {{s-end}} {{Google Inc.|corporate=yes|products=yes}} [[શ્રેણી:અમેરિકન અબજોપતિઓ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:ગૂગલ]] [[શ્રેણી:૧૯૭૩માં જન્મ]] l6m08jzc6j5gbeuxoz4qsy0cxccy5up 0 31799 901696 900987 2026-06-21T01:22:48Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901696 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox person/Wikidata | fetchwikidata =ALL | name = Sergey Brin | image = Sergey Brin.JPG| image_size = | caption = | birth_name = Sergey Mikhaylovich Brin | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1973|8|21}} | birth_place = [[Moscow]], [[RSFSR]], [[Soviet Union]] | નિવાસ = [[Los Altos Hills, California]] | રાષ્ટ્રીયતા = [[United States|American]] <!--per [[nationality]]--> | ethnicity = | residence = [[United States]] <!--[[naturalized citizen]]--> | education = Univ. of Maryland (B.S., 1993)<br /> Stanford University (M.S., 1995) | alma_mater = [[University of Maryland, College Park|University of Maryland]] <br /> [[Stanford University]] | occupation = [[Computer scientist]], technology innovator, entrepreneur | known_for = Co-founder of [[Google]], Inc. | networth = {{gain}}[[United States dollar|US$]]15 [[1,000,000,000 (number)|billion]] (2010)<ref name="Profile page on Sergey Brin">{{cite web | title = Profile page on Sergey Brin | publisher = Forbes | url = http://www.forbes.com/profile/Sergey-Brin | access-date = 2010-04-05 | archive-date = 2011-02-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110211211338/http://www.forbes.com/profile/Sergey-Brin | url-status = dead }}</ref> | salary = [[United States dollar|USD]] free of wage (2008)<ref>2005 compensations from Google: $1 in salary, $1723 in bonus, $41,999 other annual compensation, $3 all other compensation. Source: [[United States Securities and Exchange Commission|SEC]]. [http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1288776/000119312506070406/ddef14a.htm Google form 14A]. Filed March 31, 2006.</ref><ref name="myDanwei">{{Cite web |url=http://www.mydanwei.com/detail.php?org_oid=49f9f04e17e64d2652dc06384adf3d83&type=org&tab=1 |title=Google Executives Compensation |access-date=2011-04-28 |archive-date=2010-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305054744/http://www.mydanwei.com/detail.php?org_oid=49f9f04e17e64d2652dc06384adf3d83&type=org&tab=1 |url-status=dead }}</ref> | spouse = [[Anne Wojcicki]]<ref name="Washington Post"/> | website = [http://www-db.stanford.edu/~sergey/ stanford.edu/~sergey] | footnotes = }} સેર્ગેઈ''' મિખાઇલોવિચ બ્રિન''' (રશિયન:Серге́й Миха́йлович Брин) કે જેમનો જન્મ ૨૧ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૩ના રોજ થયો હતો, એક રશિયન અમેરિકન કોમ્પ્યુટર વિજ્ઞાની અને ઉદ્યોગપતિ છે અને જેઓ લેરી પેજ સાથે સર્ચ એન્જિન અને ઓનલાઇન એડવર્ટાઇઝીંગ ટેક્નોલોજી પર આધારિત વિશ્વની સૌથી મોટી [[ઇન્ટરનેટ]] કંપની{{cite}} ગૂગલ(Google), ઇન્કના સહસ્થાપક તરીકે ઓળખાય છે.<ref>જંગ યેઓનૃજે[http://www.highbeam.com/doc/1P1-140030803.html ગટ્ટી ઇમેજીસ લેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421212142/https://www.highbeam.com/doc/1P1-140030803.html |date=2016-04-21 }}, 30 મે, 2007</ref> બ્રિન છ વર્ષની ઉંમરે રશિયાથી સ્થળાંતર કરીને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ગયા હતા. યુનિવર્સિટી ઓફ મેરિલેન્ડ ખાતે ઉપસ્નાતક પદવી મેળવ્યા બાદ, ગણિતનો અભ્યાસ અને કોમ્પ્યુટર સાયન્સમાં બેવડી ડિગ્રી મેળવીને તેમના પિતા અને દાદાજીને અનુસર્યા હતા. સ્નાતક થયા બાદ તેઓ સ્ટેનફોર્ડ ગયા પીએચ.ડી ઇન કોમ્પ્યુટર સાયન્સ મેળવવા માટે. ત્યાં તેઓ લેરી પેજને મળ્યા, જેઓ પાછળથી તેમના મિત્ર બની ગયા. તેમણે તેમના શયનગૃહને સસ્તા કોમ્પ્યુટરોથી ઠાંસીને ભરી દીધો અને સર્વોચ્ચ સર્ચ એન્જિનના સર્જન માટે તેમણે બ્રિનની ડેટા માઇનીંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કર્યો. આ પ્રોગ્રામ સ્ટેનફોર્ડ ખાતે લોકપ્રિય બની ગયો અને તેમણે પીએચ.ડીનો અભ્યાસ છોડી દીધો એક ભાડેથી લીધેલા ગેરેજમાં ગૂગલ(Google)ની શરૂઆત કરવા માટે. ''ધી ઇકોનોમિસ્ટ'' મેગેઝિને બ્રિનને "એન્લાઇટન્મેન્ટ મેન" તેમજ "જ્ઞાન હંમેશાં સારી વસ્તુ છે અને અજ્ઞાન કરતાં તો ચોક્કસ સારી છે", તેવી માન્યતા ધરાવતા વ્યક્તિ તરીકે ગણાવ્યા, ગૂગલ(Google)નો દુનિયાની પ્રત્યેક માહિતીને "વૈશ્વિક કક્ષાએ પ્રાપ્ય અને ઉપયોગી"<ref name="Economist"/> બનાવવાના તેમજ "ખરાબ નહીં બનવાના" ઉદ્દેશનો આ નિષ્કર્ષ છે. == પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ == સેર્ગેઈ બ્રિનનો જન્મ મોસ્કો ખાતે યહૂદી કુટુંબમાં થયો. તેમના માતા-પિતાનું નામ માઇકલ બ્રિન અને યુજેનિયા બ્રિન હતું, જેઓ બંને મોસ્કો સ્ટેટ યુનિવર્સિટીમાંથી સ્થાતક થયેલા છે. તેમના પિતા યુનિવર્સિટી ઓફ મેરિલેન્ડ ખાતે ગણિતના અધ્યાપક છે અને તેમની માતા [[નાસા|નાસા (NASA)]]ના ગોડેર્ડ સ્પેસ ફ્લાઇટ સેન્ટર ખાતે સંશોધન વિજ્ઞાની છે.<ref>સ્મેલ, વિલ(30 એપ્રિલ, 2004). "[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3666241.stm પરિચય: ધી ગૂગલ(Google) ફાઉન્ડર્સ]". બીબીસી ન્યૂઝ 07-01-2010ના રોજ સુધારો.</ref><ref>"[http://www.nndb.com/people/826/000044694/ સર્ગેઇ બ્રિન]". એનએનડીબી. 07-01-2010ના રોજ સુધારો.</ref> === સોવિયત યુનિયનમાં બાળપણ === 1979માં જ્યારે બ્રિન છ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના કુટુંબને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થળાંતર કરવાની ફરજ પડી. ''ધી ગૂગલ(Google) સ્ટોરી'' ના લેખક માર્ક માલસિડ સાથેની એક મુલાકાતમાં,<ref name="Vise">વિસે, ડેવીડ અને માલસિડ, માર્ક. ''ધી ગૂગલ(Google) સ્ટોરી'' , ડેલ્ટા પુબી. (2006)</ref> સેર્ગેઈના પિતાએ તેઓ "કોલેજ પહોંચ્યા તે પહેલાં જ તેમના [[ખગોળશાસ્ત્ર|ખગોળશાસ્ત્રી]] બનવાના સપનાને કેવી રીતે ત્યાજી દેવાની ફરજ પડી" તે અંગે જણાવ્યું હતું. [[સોવિયેત યુનિયન|સોવિયત યુનિયન]]માં યહૂદી-વિરોધી સત્તાવાર નીતિ અસ્તિત્વમાં ન હોવા છતાં પણ બ્રિનના જણાવ્યા પ્રમાણે સામ્યવાદી પક્ષના વડા યહૂદી લોકોને યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રવેશ આપવાનો ઇનકાર કરીને તેમને ઉચ્ચ વ્યાવસાયિક સ્થાનો પર પહોંચતા અટકાવતા હતા; "યહૂદીઓને વિશેષ રૂપે [[ભૌતિક શાસ્ત્ર|ભૌતિકવિજ્ઞાન]]ના વિભાગથી બહાર રાખવામાં આવતા હતા..." આથી માઇકલ બ્રિને તેમનો મુખ્ય વિષય બદલીને [[ગણિત]] કર્યો હતો, જેમાં તેમણે સતત એ ગ્રેડ મળતો હતો. તેમણે જણાવ્યુ, "કોઇએ મને ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ માટે પણ ધ્યાનમાં ન લે કેમકે હું યહૂદી છું."<ref name="Moment">માલસિડ, માર્ક (ફેબ્રુઆરી 2007). "[http://www.momentmag.com/Exclusive/2007/2007-02/200702-BrinFeature.html સર્ગેઇ બ્રિનની વાર્તા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120705021655/http://www.momentmag.com/Exclusive/2007/2007-02/200702-BrinFeature.html |date=2012-07-05 }}". ''મોમેન્ટ મેગેઝીન'' . 07-01-2010ના રોજ સુધારો.</ref> બ્રિન કુટુંબ મધ્ય મોસ્કોમાં ત્રણ રૂમ, 30 ચોરસ મીટર (350 ચોરસ ફૂટ)ના એપાર્ટમેન્ટમાં રહેતા હતા, જેમાં તેમની સાથે સેર્ગેઈના દાદી પણ રહેતા હતા.<ref name="Moment"/> સેર્ગેઈએ માલસિડને કહ્યું હતું કે, "હું લાંબા સમયથી જાણતો હતો કે મારા પિતા તેમને જોઇતી કારકીર્દીને અનુસરવા માટે સક્ષમ ન હતા", પરંતુ સેર્ગેઈએ જ ફક્ત તેઓ અમેરિકામાં સ્થાયી થયા બાદ લાંબા વર્ષની પસંદગી કરી હતી. તેઓ એવી રીતે શીખ્યા હતા કે 1977માં, તેમના પિતા વોર્સો, [[પોલેંડ|પોલેન્ડ]]ની ગણિતની કોન્ફરન્સમાંથી પરત ફર્યા બાદ, તેમણે પરિવાર માટે સ્વદેશ છોડીને પરદેશ જવાનો સમય છે તેવી જાહેરાત કરી હતી. "અહીં હવે આપણે લાંબું રહી શકીએ તેમ નથી", એમ તેમણે તેમના પત્ની અને માતાને કહ્યું હતું. કોન્ફરન્સ ખાતે તેઓ તેઓ "[[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]], [[ફ્રાન્સ|ફ્રાંસ]], ઇંગ્લેંડ અને જર્મનીના સાથીઓ સાથે ભળી જવામાં સક્ષમ બન્યા હતા, અને શોધી કાઢ્યું હતું કે પશ્ચિમમાં તેમનો બૌદ્ધિક સંપ્રદાય 'મોટો ન' હતો." તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, "હું પરિવારમાં એક માત્ર હતો કે જેણે જવાનું અગત્યનું હતું તેવું નક્કી કર્યું હતું..."<ref name="Moment"/> સેર્ગેઈના માતા તેમના મોસ્કોમાંના ઘરને છોડવા ઓછા રાજી હતા, જ્યાં તેમણે તેમની સમગ્ર જિંદગી વીતાવી હતી. માલસિડ લખે છે કે, "જેનીયા માટે અંતે નિર્ણય સેર્ગેઈ પર લદાયો હતો. જ્યારે તેમના પતિ કબૂલે છે કે તેઓ વધુ પડતું તેમના ભવિષ્ય અંગે વિચારતા હતા, જેમ કે તેમનો પુત્ર તેમના માટે, 'સેર્ગેઈની સામે 80/20'ના પ્રમાણે હતો." સપ્ટેમ્બર 1978માં તેમણે અગાઉ એક્ઝિટ વિઝા માટે અરજી કરી હતી, અને તેને પરિણામે તેમના પિતાને "તાત્કાલિક ધોરણે બરતરફ" કરવામાં આવ્યા હતા. સંબંધિત કારણો માટે, તેમની માતાને પણ નોકરી છોડવી પડી હતી. પછીના આઠ મહિનાઓ માટે કોઇ પણ સ્થિર આવક વિના ઘણા નનૈયા અનુસાર તેમની વિનંતીઓને નકારવામાં આવશે તેવી રાહ જોવાનું, ગુસ્સો આવતા તેમને જોબ મેળવવાની ફરજ પડી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમના માતાપિતાએ તેમની સંભાળ રાખવાની જવાબદારી વહેંચી લીધી હતી અને તેમના પિતાએ પોતાની જાતને કોમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામીંગ શીખવ્યું હતું. મે 1979માં, તેમના તેમના સત્તાવાર એક્સિટ (બહાર નીકળવાના) વીસાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી અને દેશ છોડવાની સંમતિ આપવામાં આવી હતી. <ref name="Moment"/> ઓક્ટોબર, 2000માં એક મુલાકાતમાં બ્રિને જણાવ્યું હતું કે , "તે સમય મારા માતાપિતાએ કઠિન સમય ગાળ્યો હતો તે હું જાણું છુ અને મને સ્ટેટ્સમાં લાવવા બદલ હું ઘણો જ આભારી છું."<ref name="Scott">[15] ^ સ્કૉટ, વર્જિનિયા. ''ગૂગલ(Google)ઃ કૉર્પોરેશન્સ ધેટ ચેન્જ્ડ ધ વર્લ્ડ'' , ગ્રીનવુડ પબ્લિશિંગ ગ્રુપ (2008).</ref> એક દાયકા પહેલા 1990ના ઉનાળામાં, તેમની 17મી વર્ષગાંઠ પહેલા તેમના પિતાએ સર્ગેઇ સહિત ગિફ્ટેડ હાઇ સ્કુલ મેથ વિદ્યાર્થીઓના જૂથની આગેવાની લીધી હતી જેમાં સોવિયેતમાં બે સપ્તાહનો વિનીમય કાર્યક્રમ હતો. "સેર્ગેઇ યાદ કરે છે કે, આ પ્રવાસે તેમના બાળપણના સત્તાના ભયને ફરી ઉજાગર કર્યો હતો" અને તેઓ યાદ કરે છે કે તેમના પ્રથમ "સંઘર્ષમય સોવિયેત જુલમ પરના આવેગે તેમને પોલીસ કાર પર પત્થરો ફેંકવા પ્રેર્યા હતા." માલસિડ ઉમેરે છે કે, "પ્રવાસના બીજા દિવસે જ્યારે જૂથે મોસ્કોની નજીક કંટ્રીસાઇડમાં સેનિટેરિયમની મુલાકાત લીધી ત્યારે સર્ગેઇએ તેમના પિતાને બાજુ પર રાખીને તેમની આંખમાં જોઇને કહ્યું હતું કે 'અમને રશિયામાંથી બહાર લાવવા બદલ તમારો આભાર.'"<ref name="Moment"/><ref name="Moment"/> === અમેરિકામાં શિક્ષણ === બ્રિને એડેલ્ફી, મેરીલેન્ડમાં પેઇન્ટ બ્રાન્ચ મોન્ટેસરી સ્કુલ ખાતે ગ્રેડ સ્કુલ ખાતે હાજરી આપી હતી, પરંતુ તેમણે વધારાનું શિક્ષણ ઘરે લીધું હતું; તેમના પિતા કે જેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ મેરીલેન્ડ ખાતે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ મેથેમેટિક્સના અધ્યાપક હતા તેમણે તેમની ગણિતમાં રુચિનુ્ સંવર્ધન કર્યું હતું અને તેમના પરિવારે તેમની રશિયન-ભાષા કુશળતાઓમાં સહાય કરી હતી. સપ્ટેમ્બર 1990માં, ગ્રીનબેલ્ટ, મેરીલેન્ડમાં એલેનોર રુઝવેલ્ટ હાઇ સ્કુલમાં હાજરી આપ્યા બાદ, બ્રિને કોમ્પ્યુટર સાયન્સ અને [[ગણિત]] ભણવા માટે યુનિવર્સિટી ઓફ મેરીલેન્ડ, કોલેજ પાર્કમાં એડમિશન લીધું હતું, જ્યાં તેમણે તેમની સન્માન સાથે મે 1993માં તેમની બેચલર ઓફ સાયન્સ ડિગ્રી મેળવી હતી. <ref name="resume">{{cite web |url=http://infolab.stanford.edu/~sergey/resume.html |title=Resume |access-date= 2008-03-09 |last=Brin |first=Sergey |date=January 7, 1997 |quote= }}</ref> બ્રિને નેશનલ સાયન્સ ફાઉન્ડેશન તરફથી સ્નાતક ફેલોશિપ પર સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી ખાતે કોમ્પ્યુટર સાયન્સમાં સ્નાતક અભ્યાસનો પ્રારંભ કર્યો હતો. 1993માં તેઓ મેથેમેટિકાના સર્જક વોલફ્રામ રિસર્ચ ખાતે ઇન્ટર્ન્ડ (સહાયક સ્નાતક) રહ્યા હતા. <ref name="resume"/> તેમણે સ્ટેનફોર્ડ ખાતેના તેમના પીએચ.ડી અભ્યાસમાંથી રજા મેળવી હતી. <ref>{{cite web |url=http://investing.businessweek.com/businessweek/research/stocks/people/person.asp?personId=534604&symbol=GOOG |title=Sergey Brin: Executive Profile & Biography – BusinessWeek |access-date= 2008-03-09|work=[[Business Week]] |publisher= |pages= |language= |doi= |archive-url = |archive-date= |quote=He is currently on leave from the PhD program in computer science at Stanford university...}}</ref> == સર્ચ એન્જિન વિકાસ == સ્ટેનફોર્ડ ખાતે વિદ્યાર્થીઓના અનુસ્થાપન દરમિયાન તેઓ લેરી પેજને મળ્યા હતા. ''ધી ઇકોનોમિસ્ટ'' માટેના તાજેતરની મુલાકાતમાં બ્રિને રમૂજ કરતા જણાવ્યું હતું કે "અમે બંને વાંધાભરેલા હતા." તેઓ મોટા ભાગના વિષયોમાં અસંમતિ દાખવનારા તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. પરંતુ એક સાથે સમય ગાળ્યા બાદ તેઓ "બૌદ્ધિક આદર્શ સાથી અને ગાઢ મિત્રો બની ગયા હતા". બ્રિનનું ધ્યાન ડેટા માઇનીંગ સિસ્ટમ વિકસાવવા પર કેન્દ્રિત હતું જ્યારે પેજ "તેમના અન્ય પેપરો પરના ટાંકણો પરથી સંશોધનની અગત્યતાની બાદબાકીના ખ્યાલને વિકસાવતા હતા." <ref name="Economist"/> સાથે, આ જોડીએ પ્રતિપાદિત કર્યું હતું જેને બહોળા પ્રમાણમાં તેમના આધારભૂત ફાળા તરીકે માનવામાં આવે છે, જેને "ધી એનાટોમિ ઓફ અ લાર્જ સ્કેલ હાયપરટેક્સ્ટ્યુઅલ વેબ રિસર્ચ એન્જિન" નામના પેપરમાં સમાવવામાં આવ્યા હતા. <ref>"[http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf લાર્જ-સ્કેલ હાયપરટેક્ચ્યુઅલ વેબ સર્ચ એન્જિનની રચના]"</ref> તેમના ખ્યાલોને સંયુક્ત કરતા તેમણે "તેમના મોટા ઓરડાને કોમ્પ્યુટરોની ચિપથી છલોછલ ભરી દીધો હતો" અને વેબ પર તેમના નવા સર્ચ એન્જિન ડિઝાઇન પર પરીક્ષણ કર્યું હતું. તેમનો પ્રોજેક્ટ પૂરતી ઝડપથી વિકસ્યો હતો "જે સ્ટેનફોર્ડના કોમ્પ્યુટીંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટેની મુશ્કેલીનું કારણ બન્યો હતો." પરંતુ તેઓને એવી પ્રતીતિ થઇ હતી કે તેઓને વેબ સર્ચ કરવા માટે શ્રેષ્ઠ એન્જિનનું સર્જન કરવામા સફળતા પ્રાપ્ત થઇ છે અને તેમની સિસ્ટમ પર કામ કરવા માટે તેમના પીએચડી(PhD) અભ્યાસને છોડી દીધો હતો. <ref name="Economist"/> માર્ક માલસિડ લખ્યું હતું તેમ, "શિક્ષક સભ્યો, પરિવાર અને મિત્રો પાસેથી ભંડોળ આમંત્રતા સેર્ગેઇ અને લેરીએ કેટલાક સર્વર ખરીદવા માટે સાથે મળીને પૂરતું ભંડોળ ઊભુ કર્યું હતુ ંઅને તે મેનલો પાર્કમાં... આવેલા વિખ્યાત ગેરેજને ભાડે આપ્યું હતુ, (તરત પછી) સન માઇક્રોસિસ્ટમ્સના સહસ્થાપક એન્ડી બેકટોલશેઇમે 100,000 ડોલરનો ચેક "ગૂગલ, ઇન્ક (Google, Inc.)"ને લખી આપ્યો હતો. મુશ્કેલી માત્ર એક જ હતી કે “ગૂગલ, ઇન્ક (Google, Inc.)” હજુ સુધી અસ્તિત્વમાં આવી ન હતી- હજુ સુધી કંપનીની શરૂઆત કરવામાં આવી ન હતી. બે સપ્તાહ સુધી તેમણે કાગળ પર કામ કર્યું હોવાથી, આ યુવાન વ્યક્તિઓ પાસે તેમના નાણાં મુકવાની કોઇ જગ્યા ન હતી." <ref name="Moment"/> ''ધી ઇકોનોમિસ્ટ'' મેગેઝીન બ્રિનનો પેજ તરફનો જીવન પરત્વેનો દ્રષ્ટિકોણ ગૂગલ(Google)ના સિદ્ધાંત દ્વારા સ્વપ્નોના સરવાળાને આધારે વર્ણવે છે કે, "વિશ્વની તમામ માહિતીને 'સાર્વત્રિક પહોંચમાં હોય તેવી અને ઉપયોગી' બનાવવી.'" અન્યોએ તેમના સ્વપ્નને આધુનિક પ્રિન્ટીંગના શોધક જોહનીસ ગુટેનબર્ગ સાથે સરખાવ્યું હતું: :"1440માં, જોહાનિસ ગુટનબર્ગે યુરોપને મિકેનિકલ પ્રિન્ટીંગ પ્રેસ, વ્યાપક વપરાશમાં પ્રિન્ટીંગના બાઇબલ તરીકે રજૂ કર્યું હતું. આ ટેકનોલોજીએ પુસ્તકો અને હસ્તલિખિત પ્રતો-હાથ દ્વારા મૂળભૂત રીતે નકલ-ને સ્વીકારી હતી-જેથી વધુ ઝડપી દરે પ્રિન્ટ કરી શકાય આમ જાણકારીમાં ફેલાવો કર્યો હતો અને યુરોપીયન પુનરોજ્જીવનમાં દાખલો બેસાડ્યો હતો. . ગૂગલે (Google) પણ સમાન કામગીરી કરી હતી."<ref>[http://www.librarystuff.net/2009/10/01/google-the-gutenberg/ ''ઇન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150119215310/http://www.librarystuff.net/2009/10/01/google-the-gutenberg/ |date=2015-01-19 }}, 1 ઓકટો., 2009</ref> તે રીતે આ તુલનાને ''ધી ગૂગલ(Google) સ્ટોરી'' દ્વારા નોંધવામાં આવી હતી: "ગુટેનબર્ગથી જ નહી . . . નવી શોધે ગૂગલ(Google)ની જેમ તલસ્પર્શી રીતે વ્યક્તિગતને સત્તા બક્ષી છે અને માહિતીં એક્સેસ સ્થાપિત કર્યો છે."<ref name="Vise"/>{{rp|1}} બન્નેએ 'વેબ સર્ચીસ માટે નવું એન્જિન બનાવ્યા બાદ, લાંબા ગાળે તેમણે એવી માહિતી વિશે વિચારવાનું શરૂ કર્યું હતું કે જે આજે વેબથી પર છે', જેમ કે ડિજીટલાઇઝીંગ બુક્સ અને આરોગ્ય માહિતીમાં વિસ્તરણ.<ref name="Economist"/> == અંગત જીવન == મે 2007માં, બ્રિને ધી બહામાસમાં એની વોજકિકી સાથે લગ્ન કર્યા હતા. વોજકિકી બાયોટેક વિશ્લેષક અને બાયોલોજીમાં બી.એસ. સાથે યેલ યુનિવર્સિટીની 1996ની સ્નાતક છે. <ref name="Washington Post">{{cite news | first = Amy | last = Argetsinger | coauthors = Roberts, Roxanne | title = The Reliable Source | work = [[The Washington Post]] | date = May 13, 2007 | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/12/AR2007051201168.html | access-date = 2007-10-20}}</ref><ref>{{cite web | title = Anne Wojcicki Marries the Richest Bachelor | publisher = Cosmetic Makovers | url = http://cosmetic-makeovers.com/2007/05/18/anne-wojcicki-marries-the-richest-bachelor | access-date = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071028080241/http://www.cosmetic-makeovers.com/2007/05/18/anne-wojcicki-marries-the-richest-bachelor | url-status = dead }}</ref> તેણી આરોગ્ય માહિતીમાં સક્રિય રસ ધરાવે છે, અને તે અને બ્રિન સાથે મળીને તેને વધુ પહોંચક્ષમ બનાવવા નવા રસ્તાઓ વિકસાવી રહ્યાં છે. તેમના પ્રયત્નોના ભાગરૂપે તેમણે હ્યુમન જેનોમ પ્રોજેક્ટ અંગે અગ્રણી સંશોધકો સાથે વિચારવિમર્શ કર્યો હતો. "બ્રિન સહજવૃત્તિથી જિનેટિક્સને ડેટાબેઝ અને કોમ્પ્યુટીંગ સમસ્યા તરીકે ગણે છે. તેમની પત્ની પણ એમ માને છે, જેઓ 23andMe" કંપનીના સહસ્થાપક હતા, જે લોકોને પૃથ્થકરણ અને તેમના પોતાની જિનેટકિ તૈયારીઓ (રંગસૂત્રોની 23 જોડીઓ સમાવિષ્ટ)માં સહાય કરે છે.<ref name="Economist"/> ગૂગલ(Google)ની ઝેઇટગાઇસ્ટ કોન્ફરન્સ ખાતે તાજેતરમાં કરાયેલી જાહેરાતમાં, તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેઓ આશા રાખે છે કે એક દિવસે દરેક જણ તેમના જિનેટિક કોડ વિશે જાણકારી મેળવશે, જેથી ડોકટરો, દર્દીઓ અને સંશોધકોને ડેટામાં સહાય કરી શકાય અને તેમની ખામીઓની મરમ્મત કરવામાં પ્રયત્ન કરે.<ref name="Economist"/> બ્રિનના માતા, યુજેનીયાને પાર્કીન્સનના રોગનું નિદાન થયું હતું. 2008માં, તેમણે યુનિવર્સિટી ઓફ મેરીલેન્ડ સ્કુલ ઓફ મેડિસીનને દાન આપવાનું નક્કી કર્યું હતું, જ્યાં તેમના માતા સારવાર લઇ રહ્યા હતા. <ref>{{cite news | title = Google Co-Founder Has Genetic Code Linked to Parkinson's | url= http://www.nytimes.com/2008/09/19/technology/19google.html?_r=1&partner=rssnyt&emc=rss&oref=slogin | access-date = 2008-09-18 | work=The New York Times | first=Miguel | last=Helft | date=September 19, 2008}}</ref> બ્રિને 23એન્ડમિ(23AndMe)ની સેવાઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને શોધ્યું હતું કે પાર્કીનસન્સ સામાન્ય રીતે વંશીય નહીં હોવા છતાં, તેઓ અને તેમની માતા બન્ને એલઆરઆરકે2 (LRRK2) જેનનું પરિવર્તન ધરાવે છે, જે પાછળના વર્ષોમા 20 અને 80% વચ્ચે પારકીનસન્સના વિકાસની તકો બનાવે છે. <ref name="Economist">"એનલાઇટનમેન્ટ મેન", ''ધી ઇકોનોમિસ્ટ'' , 6 ડિસે., 2008 [http://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=12673407 ]</ref> આ પ્રકારની બાબતોમાં અવગણના આનંદ નહોતી આપતી તેવું પૂછતા તેમણે દર્શાવ્યું હતું કે તેમની જાણકારીનો અર્થ એ છે કે તેઓ હવે રોગને થતો અટકાવી શકે છે. ''ધી ઇકોનોમિસ્ટ'' આવેલો તંત્રીલેખ દર્શાવે છે કે "શ્રી બ્રિન તેમના એલઆરઆરકે2 (LRRK2)ના પરિવર્તનને તેમના અંગત કોડમાં એક ખામી તરીકે ગણાવે છે અને કોમ્યુટર કોડથી કોઇ અલગ ખામી નહીં કે જે ગૂગલ(Google)ના એન્જિનિયરો દરરોજ ફિક્સ કરે છે. પોતાની જાતને સહાય કરતા તેઓ અન્યોને પણ મદદ કરી શકે છે. તેઓ પોતાની જાતને નસીબદાર માને છે. ... પરંતુ શ્રી બ્રિન બહુ મોટા મુદ્દો નજર સમક્ષ લાવતા હતા. એવું નથી કે જ્ઞાન હંમેશાં સારું જ હોય છે, અને ચોક્કસ જ, હંમેશાં અજ્ઞાન કરતાં વધુ જ સારું હોય છે?"<ref name="Economist"/> == ચીનમાં ગૂગલ(Google) પર પ્રતિબંધ == {{details|Censorship in the People's Republic of China}} તેમની યુવાની અને તેમના પરિવારને સોવિયેત યુનિયન છોડવાના કારણોને યાદ કરતા તેમણે "ગૂગલ(Google)ને સેન્સર સર્ચ એન્જિન પરિણામોને મંજૂરી આપતા ચીનની સામ્યવાદી સરકારને ખુશ રાખવાના ગૂગલ(Google)ના નિર્ણય સામે નારાજી વ્યક્ત કરી હતી", પરંતુ નક્કી કર્યું હતું કે ચાઇનીઝ ગૂગલ(Google)ની ઉપલબ્ધિ વિના પણ સારી સ્થિતમાં રહી શકશે. <ref name="Economist"/> તેમણે તેમના કારણો ''ફોર્ચ્યુન'' મેગેઝીનને સમજાવ્યા હતા: :"અમે માન્યુ હતું કે ત્યાં ભાગ લેવાથી અને અમારી સેવાઓને વધુ ઉપલબ્ધ બનાવતા, અમને 100 ટકા હિસ્સો ન મળે તો પણ તે ચાઇનીઝ વેબ યૂઝરો માટે વધુ સારું ગણાશે, કારણ કે અંતે તો તેઓ વધુ માહિતી મેળવશે, જો કે તે પૂરતી નહીં હોય."<ref name="Martin">માર્ટીન, ડિક. ''રિબિલ્ડીંગ બ્રાન્ડ અમેરિકા: હેટ વી મસ્ટ ડુ ટુ રિસ્ટોર અવર રેપ્યુટેશન એન્ડ સેફગાર્ડ ધ ફ્યુચર ઓફ અમેરિકન બિઝનેસ એબ્રોડ'' , એએમએસીઓએમ (AMACOM) ડિવીઝન. અમેરિકન મેનેજમેન્ટ. એએસએસએન. (2007)</ref> 12 જાન્યુઆરી 2010ના રોજ ગૂગલે(Google) એક મહિના પહેલા શરૂ થયેલા તેના કોમ્પ્યુટરો અને કોર્પોરેટ આંતરમાળખા પર મોટા સાયબર હૂમલાઓ થયા હોવાનો અહેવાલ રજૂ કર્યો હતો, જેમાં અસંખ્ય જીમેલ એકાઉન્ટમાં એક્સેસ કરવાનો અને ગૂગલ(Google)ની બૌદ્ધિક સંપત્તિની ચોરી થયો હોવાનો સમાવેશ થાય છે. હૂમલાનું પગેરુ ચીનમાં મળી આવ્યા બાદ, કંપનીએ દર્શાવ્યું હતું કે તે ચીનમાં તેના સર્ચ એન્જિન પર પ્રતિબંધ મૂકશે નહીં અને જરૂર પડ્યે દેશમાંથી સદંતર બહાર નીકળી જશે. ''ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સે'' એવો અહેવાલ રજૂ કર્યો હતો કે "હૂમલાખોરોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ચાઇનીઝ હ્યુમન રાઇટ્સ એક્ટીવીસ્ટના જીમેલ એકાઉન્ટમાં એક્સેસ કરવાનો હતો, પરંતુ તે હૂમલાએ અન્ય મોટી 20 કંપનીઓ કે જે નાણા, ટેકનોલોજી, મિડીયા અને કેમિકલ ક્ષેત્રે કાર્યરત હતી તેને પણ લક્ષ્યાંક બનાવવામાં આવી હતી."<ref>[http://www.nytimes.com/2010/01/13/world/asia/13beijing.html "ગૂગલ(Google), સાઇટીંગ સાયબર એટેક, થ્રેટન્સ ટુ એક્ઝિટ ચાઇના"], ''ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 12 જાન્યુઆરી, 2010</ref><ref>[http://googleblog.blogspot.com/2010/01/new-approach-to-china.html અ ન્યુ એપ્રોચ ટુ ચાઇના]</ref> બાદમાં એવો અહેવાલ રજૂ કરાયો હતો કે હૂમલામાં "ગૂગલ(Google)ની ક્રાઉન જ્વેલ્સ, કે જે એક પાસવર્ડ સિસ્ટમ હતી અને વિશ્વભરના કરોડો યૂઝરોના એક્સેસ પર નિયંત્રણ કરે છે તેનો પણ સમાવેશ થતો હતો."<ref>[http://www.nytimes.com/2010/04/20/technology/20google.html?nl=technology&amp;emc=techupdateema1 "સાયબરએટેક ઓન ગૂગલ(Google) સેઇડ ટુ હીટ પાસવર્ડ સિસ્ટમ"] ''ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 19 એપ્રિલ, 2010</ref> માર્ચ, 2010ના અંતમાં તેણે સત્તાવાર રીતે ચાઇના સ્થિત સર્ચ એન્જિનને રદ કર્યું હતું જ્યારે તેની બિનપ્રતિબંધિત [[હોંગકોંગ|હોંગ કોંગ]] સાઇટને કાર્યરત રાખી હતી. સમાન પ્રકારના પગલામાં ડોમેન રજિસ્ટ્રાર ગો ડેડી ઇન્કે. પણ કોંગ્રેસને જણાવ્યું હતું કે તે તેમના નોંધણીદારો વિશેની ગુપ્ત માહિતીની નવી ચાઇનીઝ સરકારની જરૂરિયાતોને કારણે પરત ફરશે. <ref name="WSJ"/> ગૂગલ(Google) માટે બોલતા બ્રિને તેમની મુલાકાત દરમિયાનમાં જણાવ્યું હતું કે , "અમે ચીનમાં આ પગલું ભરી રહ્યા છે તેનું એક કારણની ખુશી એટલા માટે છે કે ચાઇના જેવી સ્થિતિ અન્ય દેશોને પણ તેમના પોતાના ફાયરવોલ્સનો પ્રયત્ન અને લાગુ પાડવા માટે ખરેખર પ્રોત્સાહન આપી રહી છે." <ref name="WSJ">[http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704266504575141064259998090.html "બ્રિન ડ્રુવ ગૂગલ(Google) ટુ પુલ બેક ઇન ચાઇના"] ''વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ'' , 24 માર્ચ, 2010</ref> ''સ્પાઇજેલ'' સાથેની અન્ય એક મુલાકાત દરમિયાન તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, "અમારા માટે કાયમ ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે કે અમે ઇન્ટરનેટ પર નિખાલસતા માટે અમે કેવી શ્રેષ્ઠ રીતે લડી શકીએ. અમે માનીએ છીએ કે ઇન્ટરનેટ પર નિખાલસતા અને માહિતીના સિદ્ધાંતોને જાળવી રાખવા માટે અમે આવી જ શ્રેષ્ઠ વસ્તુ કરી શકીએ છીએ."<ref>[http://www.spiegel.de/international/business/0,1518,686269,00.html "ગૂગલ(Google) કો-ફાઉન્ડર ઓન પુલીંગ આઉટ ઓફ ચાઇના"] ''સ્પાઇજેલ ઓનલાઇન'' , 30 માર્ચ, 2010</ref> આ પગલાને બહુ થોડી કંપનીઓએ તેમનો ટેકો આપ્યો હતો ત્યારે ઘણા ઇન્ટરનેટ "સ્વતંત્રતા તરફીઓએ આ પગલાંને વધાવ્યું હતું," અને તે કાયદાઘડવૈયાઓ પાસેથી "યુ.એસમાં પ્રસંશા પ્રાપ્ત કરી રહ્યું છે. <ref name="WSJ"/><ref>[http://money.cnn.com/2010/03/24/technology/china_google_hearing/index.htm "કોંગ્રેસ સ્લેમ્સ ચાઇના એન્ડ માઇક્રોસોફ્ટ, પ્રેઇઝીઝ ગૂગલ(Google)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110503175404/http://money.cnn.com/2010/03/24/technology/china_google_hearing/index.htm |date=2011-05-03 }} ''સીએનએન મની'' , 24 માર્ચ, 2010</ref> સેનેટર બાયરોન ડોર્ગને જણાવ્યું હતું કે "ગૂગલ(Google)નો નિર્ણય પ્રતિભાવ અને માહિતીની તરફેણમાં મજબૂત પગલું છે."<ref>[https://web.archive.org/web/20100327010750/http://news.yahoo.com/s/ap/20100325/ap_on_hi_te/as_china_google "ગૂગલ(Google)્સ ડીલઇન ડાઉટ અમિડ સ્પેટ વિથ પેઇજીંગ"] યાહૂ ન્યુઝ, 25 માર્ચ, 2010</ref> અને કોંગ્રેસમેન બોબ ગુડલેટે જણાવ્યું હતું કે, "ગૂગલ(Google).સીએન. પર સેન્સરીંગ સર્ચને બંધ કરી દેવાના હિંમતવાન પગલાં માટે હું ગૂગલ(Google)ના વખાણ કરું છું. ગૂગલ(Google)ે રેતીમાં રેખા દોરી છે અને ચીનમાં વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા નિયંત્રણોના અત્યંત ઘાટા વિસ્તારમાં ચળકાટ મારી રહી છે."<ref>[http://goodlatte.house.gov/2010/03/goodlatte-statement-in-support-of-googles-decision-to-stop-censoring-in-china.shtml "ગુડલેટ સ્ટેટમેન્ટ ઇન સપોર્ટ ઓફ ગૂગલ(Google)્સ ડિસીશન ટુ સ્ટોપ સેન્સરીંગ ઇન ચાઇના"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721042833/http://goodlatte.house.gov/2010/03/goodlatte-statement-in-support-of-googles-decision-to-stop-censoring-in-china.shtml |date=2011-07-21 }} 23 માર્ચ, 2010</ref> કારોબારના દૃષ્ટિકોણથી ઘણા સમર્થન આપે છે કે આ પગલાંથી ગૂગલ(Google)ના નફાને અસર થવાની શક્યતા છે: "ગૂગલ(Google) આ પગલાં માટે ભારે મોટી કિંમત ચૂકવવા જઇ રહ્યું છે, કેમ કે તે ચીનમાં તેની સેવા પર પ્રતિબંધની ના પાડવા માટે પ્રસંશાને લાયક છે."<ref>[http://www.kansascity.com/2010/03/28/1842611/googles-strategy-in-china-deserves.html "ગૂગલ(Google)્સ સ્ટ્રેટેજી ઇન ચાઇના ડિઝર્વઝ પ્રેઇઝ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401043301/http://www.kansascity.com/2010/03/28/1842611/googles-strategy-in-china-deserves.html |date=2010-04-01 }} ''કાન્સાસ સિટી સ્ટાર'' , 28 માર્ચ, 2010</ref> ''ધી ન્યુ રિપબ્લિક'' ઉમેરે છે કે "ગૂગલ(Google) સમાન કડી પર આવી પહોંચી છે જે એન્ડ્રેઇ સખારોવ માટે દેખીતી મનાતી હતી: જેઓ વિજ્ઞાન અને સ્વતંત્રતા વચ્ચે એક માત્ર હતા," તેમણે આ પગલાંને "પરાક્રમ" તરીકે ગણાવ્યું હતું. <ref>[http://www.tnr.com/article/dont-be-evil "ડોન્ટ બી એવિલ"], "ધી હીરોઇઝમ ઓફ ગૂગલ(Google)," ''ધી ન્યુ રિપબ્લિક'' , 21 એપ્રિલ, 2010</ref> [[ચિત્ર:Sergey Brin cropped.jpg|thumb|સર્ગેઈ બ્રિન]] == પુરસ્કારો અને સન્માન == નવેમ્બર 2009માં, ''ફોર્બ્સ મેગેઝીને'' બ્રિન અને લેરીને વિશ્વમાં પાંચમા સૌથી શક્તિશાળી લોકો તરીકે દર્શાવવાનું નક્કી કર્યું હતું. <ref>[http://www.forbes.com/lists/2009/20/power-09_Sergey-Brin-and-Larry-Page_D664.html "ધા વર્લ્ડઝ મોસ્ટ પાવરફુલ પીપલ: #5 સર્ગેઇ બ્રિન અને લેરી પેજ"] ''ફોર્બ્સ'' મેગેઝીન, 11 નવે., 2009</ref> અગાઉ તે જ વર્ષના ફેબ્રુઆરીમાં, બ્રિનને નેશનલ એકેડમી ઓફ એન્જિનીયરીંગમાં લેવામાં આવ્યા હતા, જે "એન્જિનીયરોને અનેક મોટી વ્યાવસાયિક પદવીઓ પ્રદાન કરતી સંસ્થાઓમાંની એક છે... [અને] જેમણે એન્જિનીયરીંગ સંશોધન, પ્રેક્ટિસ... ક્ષેત્રે શ્રેષ્ઠ પ્રદાન કર્યું છે તેમનું સન્માન કરે છે". તેમની પસંદગી ખાસ કરીને, "ઝડપી ઇન્ડેક્સીંગના વિકાસમાં આગેવાની અને વર્લ્ડ વાઇડ વેબમાંથી સંબંધિત માહિતી પરત મેળવવા માટે" કરવામાં આવી હતી. <ref>[http://www8.nationalacademies.org/onpinews/newsitem.aspx?RecordID=02062009 નેશનલ એકેડમી ઓફ એન્જિનીયરીંગ], અખબારી યાદી, 6 ફેબ્રુ., 2009</ref> 2003માં, બ્રિન અને પેજ બન્નેને "ઉદ્યોગસાહસિક જુસ્સો વ્યક્ત કરવા બદલ અને નવા વ્યવસાયોને ગતિ આપવા બદલ..." આઈ.ઈ.(IE) બિઝનેસ સ્કૂલ <ref>[39] ^ [http://www.ie.edu/IE/php/en/noticia.php?id=225 બ્રિન અને પેજ એમબીએ(MBAs) પુરસ્કૃત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226171611/http://www.ie.edu/IE/php/en/noticia.php?id=225 |date=2009-02-26 }}, અખબાર યાદી, સપ્ટેમ્બર 9, 2003</ref>તરફથી એમબીએ(MBA)ની માનદ ઉપાધિ એનાયત કરવામાં આવી હતી[39] અને 2004માં, તેઓને માર્કોની ફાઉન્ડેશન પ્રાઈઝ મળ્યું, જે "એન્જીનિયરિંગમાં સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર" લેખાય છે, અને તેઓને કોલંબિયા યુનિવર્સિટી ખાતે માર્કોની ફાઉન્ડેશનના ફેલો(સદસ્ય) તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા હતા. "તેમની પસંદગી જાહેર કરતી વખતે, ફાઉન્ડેશનના પ્રમુખ, જૉન જૅય આઇસેલિને આ બન્ને યુવાનોને, આજે માહિતી પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની પદ્ધતિમાં પાયાનું પરિવર્તન કરી નાખતી તેમની શોધ બદલ અભિનંદન આપ્યા." તેઓ "વિશ્વની સૌથી પ્રભાવક સંપ્રેષણ(કોમ્યુનિકેશન) ટૅકનોલૉજી સ્થાપકોના ચૂંટેલી કૅડરના 32..."માં જોડાયા <ref>"[https://web.archive.org/web/20111106043612/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_Sept_23/ai_n6208748/ બ્રિન એન્ડ પેજ રિસીવ માર્કોની ફાઉન્ડેશન્સ હાઇસ્ટ ઓનર]". અખબારી યાદી, 23 સપ્ટેમ્બર, 2004.</ref> તેમના ફેલોના "પ્રોફાઇલ્સ"માં નશનલ સાયન્સ ફાઉન્ડેશને અસંખ્ય અગાઉના એવોર્ડોનો સમાવેશ કર્યો હતો: :"તેમને વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ અન ટેકનોલોજી, એન્ટરટેઇનમેન્ટ અને ડિઝાઇન કોન્ફરન્સ ખાતે વક્તા તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.. ... ''પીસી(PC)મૅગેઝિને'' ટોચની 100 વેબસાઈટ્સ તથા એન્જીન્સ(1998)માં Googleને સ્થાન આપીને તેની પ્રશંસા કરી હતી તથા 1999માં વેબસાઈટ ઍપ્લિકેશન ડેવલપમેન્ટમાં નવપ્રવર્તન માટે Googleને ટેકનિકલ ઍક્સલન્સ અવૉર્ડ આપ્યો હતો. 2000ની સાલમાં, ટૅકનિકલ સિદ્ધિ માટે Googleને પીપલ્સ વૉઈસ અવૉર્ડ, વેબી અવૉર્ડ<ref>[43] ^ [http://www.nsfgrfp.org/why_apply/fellow_profiles/sergey_brin નેશનલ સાયન્સ ફાઉન્ડેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513191112/http://www.nsfgrfp.org/why_apply/fellow_profiles/sergey_brin |date=2011-05-13 }}, ફેલો પ્રોફાઇલ.</ref> મળ્યો, અને 2001માં ઉત્કૃષ્ટ સર્ચ સર્વિસ, શ્રેષ્ઠ ઇમેજ સર્ચ એન્જીન, શ્રેષ્ઠ ડિઝાઈન, સૌથી મૈત્રીપૂર્ણ વેબમાસ્ટર સર્ચ એન્જીન તથા શ્રેષ્ઠ સર્ચ ફીચર માટે સર્ચ એન્જીન વૉચ અવૉર્ડ્સ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા."<ref>[43] ^ [http://www.nsfgrfp.org/why_apply/fellow_profiles/sergey_brin નેશનલ સાયન્સ ફાઉન્ડેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513191112/http://www.nsfgrfp.org/why_apply/fellow_profiles/sergey_brin |date=2011-05-13 }}, ફેલો પ્રોફાઇલ.</ref> ''ફોર્બ્સ'' ના જણાવ્યા પ્રમાણે તેઓ અને લેરિ પેજ વર્ષ 2010માં 17.5 બિલિયન ડોલરની વ્યક્તિગત સંપત્તિ સાથે વિશ્વમાં 24મા ક્રમના સૌથી ધનવાન વ્યક્તિ છે.<ref name="Topic page on Sergey Brin">{{cite web | title = Topic page on Sergey Brin | publisher = Forbes | url = http://billionaires.forbes.com/topic/Sergey_Brin | access-date = 2010-04-05 | archive-date = 2010-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101102200306/http://billionaires.forbes.com/topic/Sergey_Brin | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101102200306/http://billionaires.forbes.com/topic/Sergey_Brin |date=2010-11-02 }}</ref> == અન્ય રુચિઓ == બ્રિન ગૂગલ(Google)થી પણ આગળ નીકળી જાય તેવા અન્ય વધુ અંગત પ્રોજેક્ટો પર કામ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, વૈકલ્પિક ઉર્જા ઉદ્યોગમાં નવેસરની ઉર્જા સ્ત્રોતો શોધી કાઢવા માટે રોકાણ કરતી ગૂગલ(Google)ની પરોપકારી શાખા Google.org ખાતે તેઓ અને પેજ વિશ્વની ઉર્જા અને આબોહવા સમસ્યાઓનું નિરાકરણ લાવવા માટે મદદ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. કંપની સમર્થન આપે છે કે તેના સ્થાપક "ખરેખર મોટી સમસ્યાઓને ટેકનોલોજીના ઉપયોગ વડે ઉકેલવા માગે છે."<ref name="windpower">[http://voices.washingtonpost.com/posttech/2010/10/google_a_vanguard_of_the.html "કાર્સ એન્ડ વીન્ડ: વોટ્સ નેક્સ્ટ ફોર ગૂગલ(Google) એઝ ઇટ પુશીઝ બિયોન્ડ ધ વેબ?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219210737/http://voices.washingtonpost.com/posttech/2010/10/google_a_vanguard_of_the.html |date=2018-02-19 }} ''વોશિગ્ટોન પોસ્ટ'' , 12 ઓક્ટો., 2010</ref> ઓક્ટોબર 2010માં ઉદાહરણ તરીકે, તેમણે ઇસ્ટ કોસ્ટ પાવર ગ્રીડને મદદ કરવા માટે મોટા ઓફશોર વિન્ડપાવર વિકાસમાં રોકાણ કર્યું હતું,<ref>[http://googleblog.blogspot.com/2010/10/wind-cries-transmission.html "ધી વિન્ડ ક્રાઇસ ટ્રાન્સમિશન"] ગૂગલ(Google)નો સત્તાવાર બ્લોગ, 11 ઓક્ટો., 2010</ref> જે અંતે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રથમ "ઓફશોર વિન્ડ ફાર્મ" તરીકે ઉભરી આવી હતી. <ref>[http://www.reuters.com/article/idUSTRE69B4NU20101012?pageNumber=2 "ગૂગલ(Google) જોઇન્સ $5 બીલીયન યુ.એસ. ઓફશોર વિન્ડ ગ્રીડ પ્રોજેક્ટ"] ''રુઇટર્સ'' 12 ઓક્ટો., 2010</ref> એક સપ્તાહ અગાઉ તેમણે એક કારની રજૂઆત કરી હતી, "કૃત્રિમ સમજ" ધરાવતી હતી, તે વીડિયો કેમેરા અને રડાર સેન્સરની મદદથી તેની જાતે હંકારી શકતી હતી. <ref name="windpower"/> ભવિષ્યમાં, સમાન સેન્સર્સ સાથેના ડ્રાઇવરોથી અકસ્માતો ઓછા થશે. આ સલામત વાહનો તેથી હળવા બનાવી શકાય અને તેમાં ઓછા ઇંધણ વપરાશની જરૂર પડે છે. <ref>માર્કોફ્ફ, જોહ્ન. [http://www.nytimes.com/2010/10/10/science/10google.html?_r=2&amp;hp=&amp;pagewanted=all "ગૂગલ(Google) કાર્સ ડ્રાઇવ ધેમસેલ્વઝ, ઇન ટ્રાફિક"] ''ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ,'' 9 ઓક્ટો., 2010</ref> તેઓ વૈશ્વિક પુરવઠો વધારવા સંશોધન ઉકેલનું સર્જન કરી શકાય તે માટે કંપનીઓને એકત્ર કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે. <ref name="LATimes">ગુયન, જેસિકા (17 સપ્ટેમ્બર, 2008). "[http://latimesblogs.latimes.com/technology/2008/09/googles-schmidt.html ગૂગલ(Google)્સ શમિડ્ટ, પેજ એન્ડ બ્રિન હોલ્ડ કોર્ટ એટ ઝેઇટગેઇસ્ટ]". ''લોસ એન્જલસ ટાઇમ્સ.'' 07-01-2010ના રોજ સુધારો.</ref> તેઓ તેસલા મોટર્સમાં રોકાણકાર છે, જેણે તેસલા રોડસ્ટાર, {{convert|244|mi|km|sing=on}} રેંજ બેટરી ઇલેક્ટ્રીક વાહન વિકસાવ્યુ હતું. બ્રિને ટેલિવીઝન શો અને અસંખ્ય ડોક્યુમેન્ટ્રી સમક્ષ દેખા દીધી છે જેમાં ''ચાર્લ્સ રોઝ'' , સીએનબીસી, અને સીએનએનનો સમાવેશ થાય છે. 2004માં તેઓ અને લેરી પેજને ''એબીસી વર્લ્ડ ન્યુઝ ટુનાઇટ'' દ્વારા "પર્સન્સ ઓફ ધી વીક" એવુ નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જાન્યુઆરી 2005માં તેઓ વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમના અનેક "યુવાન વૈશ્વિક નેતાઓ"માંના એક તરીકે નોમિનેટેડ થયા હતા. તેઓ અને પેજ 2009ની ફિલ્મ ''બ્રોકન એરોઝ'' ના એક્ઝિક્યુટિવ નિર્માતા પણ છે. જૂન 2008માં, બ્રિને વર્જિનીયા સ્થિત અવકાશ પ્રવાસન કંપની સ્પેસ એડવેન્ચરમાં 4.5 મિલીયન ડોલરનું રોકાણ કર્યું હતું. સ્પેસ એડવેન્ચર્સના 2011માં સૂચિત અનેક ફ્લાઇટ્સમાંના એક માટે તેમનું રોકાણ એક અનામત તરીકે રહેશે. અત્યાર સુધીમાં, સ્પેસ એડવેન્ચર્સે સાત પ્રવાસીઓને અવકાશમાં મોકલ્યા છે. <ref>{{cite news | first = John| last = Schwartz| title = Google Co-Founder Books a Space Flight | publisher = [[The New York Times]] Online | date = June 11, 2008 | url = http://www.nytimes.com/2008/06/11/technology/11soyuz.html?hp | access-date = 2008-06-11}}</ref> તેઓ અને પેજ કસ્ટમાઇઝડ બોઇંગ 767-200 અને ડોર્નીયર આલ્ફા જેટની સહ માલિકી ધરાવે છે, અને તે રાખવા પાછળ વર્ષે 1.4 મિલીયન ડોલરની ચૂકવણી કરે છે અને બે ગલ્ફસ્ટ્રીમ V જેટ્સની માલિકી મોફેટ્ટ ફેડરલ એરફિલ્ડ ખાતે ગૂગલ(Google) એક્ઝિક્યુટિવોની છે. એરક્રાફ્ટમાં વૈજ્ઞાનિક સાધન છે જે ફ્લાઇટમાં એકત્ર કરવામાં આવનારા અજમાયશી ડેટાને લેવા માટે [[નાસા]] દ્વારા ઇન્સ્ટોલ કરવામાં આવ્યુ છે. <ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/09/13/technology/13google.html|title=Google Founders’ Ultimate Perk: A NASA Runway|first=Miguel|last=Helft|date=September 13, 2007|work=The New York Times|access-date= 2007-09-13}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/09/13/BUPRS4MHA.DTL|title=Google founders pay NASA $1.3 million to land at Moffett Airfield|first=Verne|last=Kopytoff|date=September 13, 2007|access-date=2007-09-13|work=San Francisco Chronicle|archive-date=2012-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516185454/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2007%2F09%2F13%2FBUPRS4MHA.DTL|url-status=dead}}</ref> બ્રિન અમ્બાર(AmBAR)ના સભ્ય છે, જે એક રશિયન બોલતા કારોબાર વ્યાવસાયિકો (સ્વદેશ ત્યાગ કરનારા અને કાયમી વસવાટ કરનારાઓ એમ બન્ને)ની [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં નેટવર્કિંગ સંસ્થા છે. તેમણે ઘણી વાર વક્તા તરીકે હાજરી આપી છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.svod.org/2006/sponsors/ambar |title=''અમેરિકન બિઝનેસ એસોસિયેશન ઓફ રશિયન પ્રોફેશનલ્સ'' |access-date=2011-04-28 |archive-date=2007-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071004091226/http://www.svod.org/2006/sponsors/ambar |url-status=dead }}</ref> == અવતરણો == *"જ્યારે નાણાં મેળવવા ઘણા સરળ હોય છે ત્યારે તમે ખરખર શોધ અને સાહસિકતા સાથે મિશ્રિત ઘણો અવાજ પ્રાપ્ત કરો છો. કઠિન સમય સિલીકોન વેલીના શ્રેષ્ઠ ભાગોને બહાર લાવ્યો છે"<ref name="LATimes"/> *"અમે એવા અભિપ્રાય ધરાવીએ છીએ કે દરેક વેબ પેજીસનું સમાન રીતે સર્જન કરવામાં આવ્યું નથી. લોકો સમાન છે - પણ વેબ પેજિસ નહીં."<ref name="UCB">[http://video.google.com/videoplay?docid=7582902000166025817 ગેસ્ટ લેક્ચર, યુસી બર્કલે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519211646/http://video.google.com/videoplay?docid=7582902000166025817 |date=2011-05-19 }} 5 ઓક્ટો. 5, 2005 – 40 મિનીટ.</ref> *"ટેકનોલોજી એક સહજ લોકતંત્રત્મક છે. હાર્ડવેર અને સોફ્ટવેરના વિકાસને કારણે તમે લગભગ કંઇ પણ પ્રમાણસર વધારો કરવા શક્તિમાન છો. તેનો અર્થ એ તે આપણા જીવનપર્યંતમં દરેક પાસે સમાન શક્તિનું સાધન હોવું જોઇએ." == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{commons category}} {{wikiquote|Sergey Brin}} * [http://en.scientificcommons.org/sergey_brin સર્ગેઇ બ્રિન દ્વારાના વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનોની યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006223206/http://en.scientificcommons.org/sergey_brin |date=2011-10-06 }} * [http://video.google.com/videoplay?docid=7582902000166025817 બ્રિનની યુસી બર્કલે ખાતે પ્રવચન આપી રહ્યાની વીડીયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519211646/http://video.google.com/videoplay?docid=7582902000166025817 |date=2011-05-19 }} – જેઓ વિકીપીડિયા અને સર્ચ એન્જિન, ગૂગલ(Google) અને તેના વિકાસ, પ્રશ્નો અને ઉત્તરો (2005 ઉતરતા)ની ચર્ચા કરે છે * [http://www.nsf.gov/discoveries/disc_summ.jsp?cntn_id=100660&amp;org=NSF → ગૂગલ(Google)ની ઉત્પત્તિ પર] * [http://too.blogspot.com સર્ગેઇ બ્રિનનો બ્લોગ] * [http://quotewords.com/quotes/Sergey_Brin.html સર્ગેઇ બ્રિન ટંકણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715140716/http://quotewords.com/quotes/Sergey_Brin.html |date=2011-07-15 }} === મુલાકાતો/ઇન્ટર્વ્યૂ === * બ્રિન અને પેજ સાથેની વીડીયો વાતચીત [http://www.ted.com/index.php/talks/sergey_brin_and_larry_page_on_google.html "ઇનસાઇડ ધ ઘૂગલ્સ મશિન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827123326/http://www.ted.com/index.php/talks/sergey_brin_and_larry_page_on_google.html |date=2011-08-27 }} – ફેબ્રુ. 2004, 20 મિનીટ. * [http://www.linuxjournal.com/article/4196 લિનક્સ જર્નલ મુલાકાત] – 31 ઓગસ્ટ 31, 2000 * [http://www.archive.org/details/Newwebsi01 નેટ કાફ ટેલિવીઝન ઇન્ટરવ્યૂ] – 6 ઓક્ટોબર, 2000. મુલાકાતો આશરે 18 મિનીટ અને 15 સેકંડઝ ચાલે છે. * {{Fresh Air episode|url_date_arg=October 14, 2003|date=October 14, 2003}} * [http://searchenginewatch.com/searchday/article.php/3081081 સર્ચ એન્જિન વોચ મુલાકાત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215151032/http://searchenginewatch.com/searchday/article.php/3081081 |date=2006-02-15 }} – 16 ઓક્ટોબર, 2003 * [http://www.time.com/time/podcast/business/In_Search_of_the_Real_Google.mp3 ટાઇમ મેગેઝીન ગૂગલ(Google) અને તેના સ્થાપકો વિશે ઇન્ટરનેટ પર મલ્ટીમિડીયા ફાઇલ્સ વહેંચે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010053442/http://www.time.com/time/podcast/business/In_Search_of_the_Real_Google.mp3 |date=2011-10-10 }} * [http://bnaibrith.org/pubs/bnaibrith/spring2006bbm/searchmeisters.cfm "ધી સર્ચમેઇસ્ટર્સ"{/0-બ્રિન અને પેજ પર {1}બી'નાઇ બી'રીથ મેગેઝીન તરફથી પરિચય (સ્પ્રીંગ 2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080330205412/http://bnaibrith.org/pubs/bnaibrith/spring2006bbm/searchmeisters.cfm |date=2008-03-30 }} * [http://video.google.com/videoplay?docid=6958201596441974119#0h37m34s વિડીઓઃ Google ફાઉન્ડર્સ – ચાર્લી રોઝ મુલાકાત 2001માંથી (14 મિનિટ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120034151/http://video.google.com/videoplay?docid=6958201596441974119#0h37m34s |date=2012-01-20 }} === લેખો === * [http://forbes.com/2004/12/23/cz_pn_fortuneslide_2.html ફોર્બ્સ.કોમ: ફોર્ચ્યુન્સ ધેટ રોર્ડ ઇન 2004] * [http://www.momentmag.com/Exclusive/2007/2007-02/200702-BrinFeature.html મોમેન્ટમેગ.કોમ: ધી સ્ટોરી ઓફ સર્ગેઇ બ્રિન] [[શ્રેણી:અમેરિકન અબજોપતિઓ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૭૩માં જન્મ]] p14drc1t2nhktdtijrl6mdc6n9gmc0s 0 32569 901677 900973 2026-06-20T15:00:54Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901677 wikitext text/x-wiki {{Cleanup|date=March 2010}} '''રિંગટોન''' અથવા '''રિંગ ટોન''' એ ઇનકમિંગ કોલ અથવા પાઠ સંદેશનો સંકેત આપતી ટેલિફોન દ્વારા કરાતી ધ્વનિ છે. શબ્દશઃ સૂર નહીં પરંતુ [[મોબાઇલ ફોન|મોબાઇલ ફોન]] પર વપરાતી અનુકૂલિત ધ્વનિઓનો ઉલ્લેખ કરવા આ શબ્દનો આજે ઘણી વાર ઉપયોગ થાય છે. ==પૃષ્ઠભૂમિ== જ્યારે ફોનનું નેટવર્ક ઇનકમિંગ કોલનો સંકેત આપે છે ત્યારે ફોનની ઘંટડી વાગે છે અને આમ ફોન તેના વપરાશકારને ચેતવે છે. લેન્ડલાઇન ટેલિફોનો માટે કોલ સંકેત સ્વીચ અથવા ટેલિફોન જેની સાથે જોડાયેલો છે તે એક્સ્ચેન્જ દ્વારા પેદા કરાયેલો વિદ્યુત પ્રવાહ હોઇ શકે છે. મોબાઇલ ફોન માટે નેટવર્ક ઇનકમિંગ કોલનો સંકેત આપતો એક સંદેશ ફોનને મોકલે છે. ટેલિફોનની “ઘંટડી” (રિંગ) એ ત્યારે પેદા થતો ધ્વનિ છે જ્યારે કોઇ ઇનકમિંગ ટેલિફોન કોલ હોય. આ શબ્દ તે હકીકત સાથે મૂળ ધરાવે છે કે ટેલિફોનો મૂળમાં ઘંટડી અને વિદ્યુતચુંબકીય બળથી ચાલતા ક્લેપર (ઘંટ વગાડવાના લોલક)ની બનેલી રિંગિંગ યંત્રવ્યવસ્થા ધરાવતા હતા અને તેઓ ઘંટડી વાગવાનો ધ્વનિ પેદા કરતા હતા. ઉપરોક્ત વિદ્યુત સંકેતો વિદ્યુતચુબકોને શક્તિ પુરી પાડશે અને જે બાદમાં ઝડપથી વહેશે અને ક્લેપરને મુક્ત કરશે અને ઘંટડી વાગશે. વિદ્યુતચુંબકીય ઘંટડી પ્રણાલી હજુ પણ વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં છે. ઉત્તર અમેરિકામાં ગ્રાહકના ટેલિફોનને મોકલવામાં આવતો ઘંટડી સંકેત 20 હર્ટ્ઝની આવૃત્તિએ 90 વોલ્ટનો એસી (AC) છે. યુરોપમાં તે 25 હર્ટ્ઝની આવૃત્તિએ 60-90 વોલ્ટ એસી (AC) છે. પેદા થતી ધ્વનિને હજુ પણ રિંગ કહેવાય છે ત્યારે તાજેતરમાં બનેલા ટેલિફોનો વિદ્યુતથી પેદા થતા કિલકિલાટ અથવા અન્ય ધ્વનિ પેદા કરે છે. ઘંટડી સંકેતમાં ભિન્નતાનો ઇનકમિંગ કોલના ગુણધર્મ સૂચવવા માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે. (દા.ત. ટૂંકા અંતરાલ સાથે આવતી રિંગનો ચોક્કસ નંબર પરથી કોલ આવતો હોવાનો સંકેત આપવા માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે) ''ઘંટડી સંકેત'' એ વિદ્યુત ટેલિફોની સંકેત છે જે ટેલિફોનને તેના વપરાશકારને સચેત કરવા પ્રેરે છે. પોટ્સ (POTS) ટેલિફોન પ્રણાલી પર તે લાઇનમાં ઘંટડી પ્રવાહ, લગભગ 100 વોલ્ટનો ડીસી (DC) [અમેરિકામાં 90 વોલ્ડ એસી (AC) અને 20 હર્ટ્ઝ] સંકેત મોકલીને કરવામાં આવે છે. સ્પંદન પામતો ડીસી (DC) ધ્રૂવીયતા બદલતો નથી. તે શૂન્યથી મહત્તમ વોલ્ટેજ સુધી વિસ્તરણ પામે છે અને ફરી પાછો શૂન્ય પર આવે છે. મોટા ભાગની સફર માટે આ જે આ સંકેતનું, રિંગિંગ પ્રવાહ તરીકે ડિજીટલી વહન કરી શકાય છે કારણકે મોટા ભાગના લેન્ડલાઇન એન્ડ-ટુ-એન્ડ ડિજીટલ નથી. જૂના ફોનમાં આ વોલ્ટેજનો ઊંચો અવબાધ ધરાવતા વિદ્યુતચુંબકને ફોન પર ઘંટડી વગાડવા ઉત્તેજિત કરવા માટે ઉપયોગ થતો હતો. 20મી સદીના અંત ભાગના અને ત્યાર બાદ ફિક્સ્ડ ફોન આ રિંગિંગ પ્રવાહ વોલ્ટેજને શોધે છે અને ઇલેક્ટ્રોનિકલી મીઠા સૂર પેદા કરે છે. મોબાઇલ ફોન સંપૂર્ણપણે ડિજીટલ છે માટે સેલ આધારિત સ્ટેશનો સાથે પ્રત્યાયન કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા પ્રોટોકોલના ભાગ તરીકે ઘંટડી વગાડવા સિગ્નલ મેળવે છે. પોટ્સ (POTS) સ્વિચિંગ સિસ્ટમમાં, ટેલિફોન હેન્ડસેટને જ્યારે સ્વીચ હૂકમાંથી ઉઠાવવામાં આવે છે ત્યારે લાઇનનો અવબાધ 600 ઓહમ સુધી ઘટે છે ત્યારે રિંગ "ટ્રિપ" થઇ હોવાનું કહેવાય છે. ટેલિફોન કોલને જવાબ અપાયેલો છે તેવા આ સંકેતો અને ટેલિફોન એક્સ્ચેન્જ તાત્કાલિક રિંગિંગ સંકેતને લાઇનમાંથી દૂર કરે છે અને કોલને જોડે છે. તે "રિંગ-ટ્રિપ" અથવા "પ્રિ-ટ્રિપ" કહેવાતી સમસ્યાનું સ્ત્રોત છે. લાઇન પર રિંગિંગ સંકેતોનો જ્યારે કન્ડક્ટરોની વચ્ચે અત્યંત નીચા અવરોધોનો સામનો થાય છે ત્યારે આ સમસ્યા ઉદભવે છે. વપરાશકારના વાસ્તવિક ટેલિફોનની રિંગ વાગવાની શક્યતા પહેલા રિંગને (ઘણા ટૂંકાથી વધુ સમય માટે) ટ્રિપ કરે છે. ભીના વાતાવરણ અને અયોગ્ય રીતે નાંખવામાં આવેલી લાઇનને કારણે આ સમસ્યા સામાન્ય છે. પ્રારંભિક અહેવાલોએ દર્શાવ્યું હતું કે લોકો ફોન ઉપાડતા પહેલા ઘંટડી વાગવાનું બંધ થાય તેની રાહ જુએ છે.{{Citation needed|date=March 2010}} આ સમસ્યા દૂર કરવા માટે રિંગમાં બ્રેક (વિરામ) દાખલ કરાયા હતા જેને પગલે અત્યારે ઉપયોગમાં રહેલી રિંગ-પોઝ-રિંગ પ્રકારની ઘંટડી બની હતી. શરૂઆતની પાર્ટી લાઇન સિસસ્ટમમાં આ પેટર્ન મોર્સ કોડ અક્ષર હતો અને ફોન કોણે ઉપાડવો તેનો સંકેત આપતો હતો પરંતુ આજે વ્યક્તિગત લાઇનો સાથે માત્ર ટકી રહેલી પેટર્ન સિંગલ રિંગ અને ડબલ રિંગ, મૂળ મોર્સ કોડ અક્ષર ટી (T) (ડેશ) અને એમ (M) (ડેશ ડેશ) છે.{{Clarify|date=March 2010}} રિંગિંગ પેટર્નને રિંગ પેડન્સ તરીકે ઓળખાય છે. તે માત્ર પોટ્સ (POTS) ફિક્સ્ડ ફોનને લાગુ પડે છે જેમાં રિંગિંગ પેટર્ન સર્જવા માટે હાઉ વોલ્ટેજ રિંગ સંકેત સ્વિચ ઓન અને ઓફ થાય છે. ઉત્તર અમેરિકામાં પ્રમાણભૂત રિંગ કેડન્સ "2-4" અથવા બે સેકન્ડ સુધી રિંગ વાગ્યા બાદ ચાર સેકન્ડની શાંતતા છે. ઓસ્ટ્રેલિયા અને યુકે (UK)માં પ્રમાણભૂત રિંગ કેડન્સ 400 મિલિસેકન્ડ ઓન, 200 મિલિસેકન્ડ ઓફ, 400 મિલિસેકન્ડ ઓન, 2000 મિલિસેકન્ડ ઓફ છે. આ પેટર્ન અલગ અલગ વિસ્તારમાં બદલાય છે અને અને વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં અન્ય પેટર્ન વપરાય છે. કેટલીક નાની ઓફિસ અને ઘર ઓફિસ સ્થિતિમાં પાર્ટી લાઇન રિંગિંગ જેવી સેવા પાછી ફરી રહી છે જે ફેસિમાઇલ મશીન અને ટેલિફોને સમાન લાઇન પરંતુ અલગ ટેલિફોન નંબરની સુવિધા પુરી પાડે છે. આ ક્લાસ (CLASS) સુવિધાને સામાન્ય રીતે ડિસ્ટિંક્ટિવ રિંગિંગ કહેવાય છે. જોકે, કેરિયર્સ તેને "સ્માર્ટ રિંગ", "ડ્યુએટ", "મલ્ટિપલ નંબર", "આડેન્ટ-એ-કોલ" અને "રિંગમાસ્ટર" જેવા ટ્રેડમાર્ક્ડ નામ આપે છે. આ સુવિધાનો અંતેવાસી અથવા તેરથી ઓગણીસ વર્ષના યુવાનોને અપાયેલી સમાન ભૌતિક લાઇન માટે અપાતા બીજા ફોન નંબર માટે પણ ઉપયોગ થાય છે. આ કિસ્સામાં તેને ઘણીવાર "ટીન લાઇન"ના નામ હેઠળ વેચવામાં આવે છે. રિંગિંગ સંકેતના પ્રથમ અને બીજા બર્સ્ટની વચ્ચે શાંત સમયગાળા દરમિયાન કોલર આઇડી (ID) સંકેતો મોકલવામાં આવે છે. ધ્યાન ખેંચવા માટે વિક્ષેપિત રિંગ સંકેત તૈયાર કરાયા હતા અને અભ્યાસોએ સૂચવ્યું હતું કે બે છૂટી સુરિલી રંગને સાંભળવું સરળ છે.{{Citation needed|date=March 2010}} તેને પાર્ટી લાઇનમાં વપરાતી કોડેડ રિંગગ સાથે કોઇ લેવા દેવા નથી. ==ઇતિહાસ== એટી એન્ડ ટીએ (AT&amp;T) મોડલ 500 અને 2500 લેન્ડલાઇન ટેલિફોન સેટમાં જોવા મળતી "સી" (C) ટાઇપ રિંગર માટે સાત અલગ ગોન્ગ સંયોજનો ઓફર કર્યા હતા. આ ગોન્ગ્સે ક્ષતિગ્રસ્ત શ્રવણશક્તિ ધરાવતા ગ્રાહકોને "અલગ સૂર" પુરો પાડ્યો હતો અને તેમની પાસે કેટલાક ફોન એક સાથે પડ્યા હોય તો તેમાંથી ક્યા ફોનની રિંગ વાગી છે તે કહેવું તેમના માટે શક્ય બનાવ્યું હતું.<ref>સી (C)-ટાઇપ રિંગર્સ - મેન્ટેનન્સ. બેલ સિસ્ટમ પ્રેક્ટિસ, અંક 4 (સપ્ટેમ્બર 1978), ભાગ 501-250-303</ref> "બેલ ચાઇમ" પણ ઓફર કરાઇ હતી જે દરવાજાની ઘંટડીની જેમ અથા સામાન્ય ફોનની ઘંટડીની જેમ વાગતી હતી. ફોન લાઇનમાં ત્રાહિત પક્ષ ઉપકરણને જોડવાની પરવાનગી આપતા 1975 એફસીસી (FCC) ચુકાદા બાદ ઉત્પાદકોએ એક્સેસરી ટેલિપોન રિંગર્સ બનાવવાનું શરૂ કર્યું જે યાંત્રિક સૂરના સ્થાને ઇલેક્ટ્રોનિક સૂર અથવા સુસ્વરસંગીતમાં વાગતા હતા. લોકોએ તેમના પોતાના રિંગર બનાવ્યા જેમાં કોલ આવતા સુસ્વરસંગીત વગાડવા માટે સંગીત શુભેચ્છા પત્રમાંથી ચિપનો ઉપયોગ થતો હતો.<ref>સોકોલોવ્સ્કી, સ્ટીવ (1989). "કસ્ટમાઇઝ યોર ફોન", પ્રકરણ. 8 "ટેલિફોન મેલડી રિંગર". ટેબ (TAB) બુક્સ, બ્લ્યૂ રીજ સમિટ, પીએ (PA). ISBN 0-8306-9354-8.</ref> 1989 પુસ્તકમાં વર્ણવેલા આવા એક રિંગરમાં એક રમકડાનો શ્વાન પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યો હતો જે કોલ આવવા પર ભસતો હતો અને તેની પૂંછડી પટપટાવતો હતો.<ref>સોકોલોવ્સ્કી, સ્ટીવ (1989). "કસ્ટમાઇઝ યોર ફોન", પ્રકરણ 20 "એનિમેટેડ ટેલિફોન રિંગર". ટેબ (TAB) બુક્સ, બ્લ્યૂ રીજ સમિટ, પીએ (PA). ISBN 0-8306-9354-8.</ref> અંતે ઇલેક્ટ્રિનિક ટેલિફોન રિંગર્સ ફરજિયાત બની ગયા. આમાંથી કેટલાક રિંગર્સ એક જ સૂર પેદા કરતા હતા પરંતુ અન્યોએ બે અથવા ત્રણ સૂર અથવા સંગીતની એક શ્રેણી તૈયાર કરી હતી.<ref>બિગેલો, કાર એન્ડ વિન્ડર (2001). "અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ટેલિફોન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ", ચોથી આવૃત્તિ. ન્યૂન્સ ISBN 0-7506-7175-0.</ref> અનુકૂલિત રિંગ ટોન સાથેનો સૌ પ્રથમ વાણિજ્યિક મોબાઇલ ફોન [[જાપાન|જાપાન]]ની એનઇસી (NEC) દ્વારા મે 1996માં રજૂ કરાયેલો એનટીટી ડોકોમો (NTT DoCoMo) ડિજીટલ મોવા એન103 (N103) હાયપર હતો.<ref>{{ja icon}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004212849/http://www.asahi.com/digital/column01/TKY200606220218.html |date=2012-10-04 }}, સપ્ટેમ્બર 6, 2008 સુધારો ([http://s02.megalodon.jp/2008-0906-0350-36/www.asahi.com/digital/column01/TKY200606220218.html કાચે])</ref> તેમાં મિડી (MIDI) ફોર્મેટમાં અગાઉથી સેટ કરેલા કેટલાક ગીતો હતા. સપ્ટેમ્બર 1996માં, આઇડીઓ (IDO), વર્તમાન એયુ (au),એ ડેન્સો દ્વારા ડિજીટલ મિનિમો ડી319 (D319) વેચી. તે પ્રથમ એવો મોબાઇલ ફોન હતો જેમાં વપરાશકાર અગાઉથી સેટ કરેલા ગીતોના સ્થાને મૂળ સુસ્વરસંગીત દાખલ કરી શકતો હતો. આ ફોન જાપાનમાં લોકપ્રિય સાબિત થયા હતા. જાણીતા ગીતોના સ્નિપેટ વગાડવા ફોનને કેવી રીતે અનુકૂલિત કરવો તેની માહિતી આપતા 1998માં પ્રકાશિત થયેલા <ref>{{cite book |title=ケータイ着メロ ドレミBOOK |trans_title=Mobile Ringtones Do-Re-Mi Book |url= |format= |access-date= |edition= |series= |volume= |date= |year=1998 |month=July |origyear= |publisher= |location= |language=[[Japanese language|Japanese]] |isbn= |oclc= |doi= |id= }}</ref> નામના પુસ્તકની 3.5 મિલિયન નકલો વેચાઇ હતી. ડાઉનલોડ કરી શકાય તેવા સૌ પ્રથમ મોબાઇલ રિંગ ટોન ફિનલેન્ડમાં 1998માં શરદ ઋતુમાં તૈયાર કરાયા હતા અને ડિલીવર કરાયા હતા. ત્યારે રેડીયોલિન્જાએ (ફિનલેન્ડની મોબાઇલ ઓપરેટર જે એલિસા તરીકે ઓળખાય છે તેણે) વેસા-મટ્ટી પનાનેન દ્વારા શોધાયેલી હાર્મોનિયમ નામની તેમની સેવા શરૂ કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901040816-678568,00.html |title=ટાઇમ મેગેઝીન યુરોપ: ધ સ્વીટ સાઉન્ડ ઓફ સક્સેસ |access-date=2011-06-03 |archive-date=2011-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425001423/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901040816-678568,00.html |url-status=dead }}</ref> હાર્મોનિયમ મોનોફોનિંક રિંગ ટોન બનાવવા તેમજ તેને એસએમએસ (SMS) મારફતે મોબાઇલ હેન્ડસેટ પર ઓવર ધ એર (ઓટીએ (OTA)) ડિલીવર કરવાની યંત્રવ્યવસ્થા બંને ધરાવે છે. નવેમ્બર 1998માં ડિજીટલફોન ગ્રૂપ (સોફ્ટબેન્ક મોબાઇલ)એ જાપાનમાં સમાન સેવા શરૂ કરી હતી. ==રિંગટોન નિર્માતા==SURASH ''રિંગટોન નિર્માતા'' થી વપરાશકાર તેના વ્યક્તિગત સંગીત સંગ્રહમાંથી ગીત લઇને તેમાંથી તેને જેટલો પણ ભાગ ગમતો હોય તે પસંદ કરીને તેના મોબાઇલ ફોન પર મોકલી શકે છે. સીધા જોડાણ, (દા.ત. યુએસબી (USB) કેબલ), બ્લ્યૂટૂથ, પાઠ સંદેશ અથવા ઇમેઇલ દ્વારા ફાઇલો મોકલી શકાય છે. સૌથી જૂનું રિંગટોન નિર્માતા હાર્મોનિયમ હતું, તે ફિનલેન્ડના એક કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામર વેસા-મટ્ટી પનાનેન દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હતું અને [[નોકિયા|નોકીયા]] સ્માર્ટ મેસેજિંગના ઉપયોગ માટે 1997માં બજારમાં રજૂ કરાયું હતું.<ref>[http://www.m-e-f.org/index.php?id=391 ફર્સ્ટ એવર એમઇએફ સ્પેશિયલ રેકગ્નિશન એવોર્ડ ગોસ ટુ ધ પાયોનિયર ઓફ ધ મોબાઇલ રિંગટોન બિઝનેસ — "વેસ્કુ" પાનનેન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927074348/http://www.m-e-f.org/index.php?id=391 |date=2007-09-27 }}, જૂન 4, 2004 મોબાઇલ એન્ટરટેનમેન્ટ ફોરમનું અખબારી નિવેદન</ref><ref name="ny2005">[http://www.newyorker.com/archive/2005/03/07/050307crmu_music?printable=true રિંગ માય બેલ], ''ન્યૂ યોર્કર'' માંથી 2005નો લેખ</ref> કેટલાક સેવાદાતા વપરાશકારને મેલડી કમ્પોઝર અથવા સેમ્પલ/લૂપ એરેન્જરથી તેમના પોતાના સંગીત સૂર રચવાની છૂટ આપે છે (જેમકે ઘણા સોની એરિક્સન ફોનમાં મ્યુઝિકડીજે (MusicDJ)) તેઓ ઘણીવાર માત્ર એક ચોક્કસ ફોન મોડલ અથવા બ્રાન્ડ માટે ઉપલબ્ધ એનકોડિંગ ફોર્મેટ્સનો ઉપયોગ કરે છે. મિડી (MIDI) અથવા એમપી3 (MP3) જેવા અન્ય ફોર્મેટને ઘણીવાર ટેકો મળે છે. આ ફોર્મેટનો સામાન્ય રિંગ ટોન તરીકે ઉપયોગ કરતા પહેલા તેમને ફોન પર ડાઉનલોડ કરવા પડે છે. જ્યારે કોઇ રિંગટોન ખરીદે છે ત્યારે (રિંગટોન વેચતી કંપની) એગ્રીગેટર તેમની પોતાની સૂર રચે છે અથવા પહેલેથી અસ્તિત્વમાં રહેલા સૂર સાથે ભેળવે છે. રિંગટોન તૈયાર થયા બાદ તેને યુનિક ફાઇલ ફોર્મેટમાં મુકવામાં આવે છે અને તેને એસએમએસ (SMS) મારફતે વ્યક્તિના ફોન પર મોકલવામાં આવે છે. જો કંપની પહેલેથી અસ્તિત્વમાં રહેલા ગીતનો ઉપયોગ કરે તો તેણે તે ગીતની માલિકી જે ધરાવતો હોય તેને તેની રોયલ્ટી ચૂકવવી પડે. ગીતનો માલિક તમામ નાણા મેળવતો નથી. નાણાનો નોંધપાત્ર હિસ્સો સેલ ફોન સેવાદાતાને આપવામાં આવે છે.<ref>ગોપીનાથ, એસ. (2005). રિંગટોનs, અથવા ગ્લોબલાઇઝેશનનું ઓડિટરી લોજિક ફર્સ્ટ મન્ડે, 10(12), 3.</ref> 2005માં “સ્મેશ ધ ટોન્સ” (અત્યારે “મોબાઇલ17”) પ્રથમ ત્રાહિત પક્ષ સોલ્યુશન બન્યું હતું જેણે ડાઉનલોડ કરી શકાય તેવા સોફ્ટવેર અથવા ડિજીટલ ઓડિયો એડિટરની જરૂરિયાત વગર રિંગ ટોન ઓનલાઇન બનાવવાનું શક્ય બનાવ્યું હતું. બાદમાં, એપલના આઇફોન (iPhone)એ ફોનની આઇટ્યુન (iTunes) લાઇબ્રેરી માટે ખરીદવામાં આવેલા કોઇ પણ ગીતમાંથી રિંગટોન બનાવવું શક્ય બનાવ્યું હતું.<ref>[http://blog.sendmemobile.com/ringtones/evolution-of-ringtones ઇવોલ્યુશન ઓફ રિંગટોન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303174714/http://blog.sendmemobile.com/ringtones/evolution-of-ringtones |date=2016-03-03 }} સેન્ડમી મોબાઇલમાંથી</ref> પરંતુ તેમાં કેટલીક મુશ્કેલીઓ હતી જેમાં 40 સેકન્ડની મર્યાદા અને ફાઇલ એએસી (AAC) ફોર્મેટમાં જ હોવી જોઇએ અને તેમના નામ એમ4આર (m4r) એક્સ્ટેન્શન સાથે પૂર્ણ થતા હોવા જોઇએ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. એવી અનેક વેબસાઇટ છે જે વપરાશકારને ડિજીટલ સંગીત અથવા અન્ય ધ્વનિ ફાઇલમાંથી રિંગ ટોન બનાવવા દે છે. તેઓ તેમના મોબાઇલ ફોન પર સુધી અપલોડ કરે છે તેમાં અપલોડ કરેલા ગીતોની સંખ્યા પર કોઇ મર્યાદા હોતી નથી. ==રિંગટોનનો કારોબાર== ગ્રાહક રિંગટોન માટે 3 ડોલર સુધી ચુકવવા તૈયાર છે તે હકીકતે “મોબાઇલ સંગીત” સંગીત ઉદ્યોગનો ચોક્કસ નફાકારક હિસ્સો બનાવ્યો છે.<ref name="snlkagan"></ref> અંદાજ બદલાઇ શકે છેઃ મેનહટ્ટન સ્થિત માર્કેટિંગ અને કન્સલ્ટિંગ કંપની કનસેક્ટએ અંદાજ મૂક્યો હતો કે 2004માં રિંગટોનના વિશ્વભરમાં વેચાણે 4 અબજ ડોલર પેદા કર્યા હતા.<ref name="ny2005"></ref> ''ફોર્ચ્યુન'' મેગેઝીનના જણાવ્યા મુજબ, 2005માં રિંગ ટોને વિશ્વભરમાં 2 અબજ ડોલરથી પણ વધુનું વેચાણ નોંધાવ્યું હતું.<ref name="Fortune">{{cite web| last=Mehta| first=Stephanie N.| date=December 12, 2005| publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]| url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/12/12/8363130/index.htm| title=Wagner's ring? Way too long.| page=40| access-date=એપ્રિલ 30, 2019| archive-date=મે 2, 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100502074915/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/12/12/8363130/index.htm| url-status=dead}}</ref> ધ્વનિ ફાઇલના ઉદયે પણ રિંગટોનને લોકપ્રિય બનાવવામાં યોગદાન આપ્યું હતું. દાખલા તરીકે, 2003માં જાપાની રિંગટોન માર્કેટ, જે એકલું જ 900 મિલિયન અમેરિકન ડોલરના મૂલ્યનું હતું તેણે, 66.4 મિલિયન ડોલરની ધ્વનિ ફાઇલનું વેચાણ નોંધાવ્યું હતું.<ref name="Gopinath, Sumanth 2005">ગોપીનાથ, સુમંથ. "રિંગટોનs, ઓર ધ ઓડિટરી લોજિક ઓફ ગ્લોબલાઇઝેશન" ફર્સ્ટ મન્ડે 10.12 (2005): 3. પ્રિન્ટ.</ref> 2003માં પણ વૈશ્વિક રિંગટોન ઉદ્યોગ 2.5થી 3.5 અબજ ડોલરનો હતો.<ref name="Gopinath, Sumanth 2005"></ref> 2009માં સંશોધન કંપની એસએનએલ (SNL) કગને અંદાજ મૂક્યો હતો કે 2007માં અમેરિકામાં રિંગટોનનું વેચાણ 714 મિલિયન ડોલરની ટોચે હતું.<ref>[http://www.entrepreneur.com/PRWeb/release/18015.html શ્રિંકિંગ રિંગટોન સેલ્સ લીડ ટુ ડિક્લાઇન ઇન યુએસ મોબાઇલ મ્યુઝિક માર્કેટ], ઓગસ્ટ 5, 2009 ''એન્ત્રપ્રિન્યોર'' મેગેઝીન વેબસાઇટ પર પ્રસિદ્ધ થયેલું અખબારી નિવેદન</ref> એસએનએલ (SNL) કગનના અંદાજ મુજબ 2008માં અમેરિકામાં વેચાણ ઘટીને 541 મિલિયન ડોલર થયું હતું કારણકે ગ્રાહકોએ તેમની પોતાની રિંગટોન બનાવવાનું શીખી રહ્યાં હતા.<ref name="snlkagan">{{cite web| title=Apple to offer ready-made ringtones | url=http://www.cnn.com/2009/TECH/biztech/09/03/cnet.apple.ringtones/index.html | work=[[CNET]] | publisher=[[CNN]] | date=September 3, 2009 | author=Greg Sandoval}}</ref> ===બિલ અંગેનો વિવાદ=== રિંગટોન કારોબારે ઉદ્યોગની કારોબાર પ્રથાઓ સામે વિવાદ ઉભો કર્યો છે. ====કાનૂની દાવાઓ==== ===== જેમ્સ્ટર ===== એપ્રિલ 2005માં, કાયદાકીય સેવા આપતી કંપની કલ્લાહન, મેકક્યુન અને વિલિસે જેમ્સ્ટર! સામે દાવો માંડ્યો હતો. આ દાવો સાન ડીએગોના પિતા અને તેની દસ વર્ષની પૂત્રી વતી કરાયો હતો.<ref>[http://www.infoworld.com/article/05/04/05/HNjamster_1.html "જેમ્સ્ટર સ્લેમ્ડ ફોર મોબાઇલ સેલિંગ પ્રેક્ટિસિસ"], ઇન્ફોવર્લ્ડ, એપ્રિલ 5, 2005. સુધારો માર્ચ 15, 2007</ref> દાવામાં આક્ષેપ કરાયો હતો કે જમ્સ્ટર!એ કપટપૂર્વક અને છેતરામણી જાહેરાતોનો ઉપયોગ કરીને સેલ્યુલર ટેલિફોન ગ્રાહકો સાથે કૌભાંડ કર્યું છે. વાદીએ દલીલ કરી હતી કે સદરહુ જાહેરાતે સેલ ફોન ગ્રાહકને એક મફત રિંગ ટોન ઓફર કર હતી. ગ્રાહકોએ જાહેરાતને પાઠ સંદેશા મારફતે પ્રતિભાવ મોકલાવ્યો હતો. પરંતુ કંપની વપરાશકારને તે જાણ કરવામાં નિષ્ફળ રહી હતી કે તેઓ તેઓ માસિક સેવા સબસ્ક્રાઇબ કરશે.<ref>[http://cmwcomplex.com/jamster.htm સમરી ફ ફોર્ડ વી. વેરિસાઇન ઇન્ક. (INC)., જેમ્સ્ટર એટ અલ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110109125532/http://cmwcomplex.com/jamster.htm |date=2011-01-09 }}, કલાહન, મેકક્યુન એન્ડ વિલિસ. સુધારો માર્ચ 15 2007</ref> આ દાવો અન્ય ચાર સાથે જોડાયો હતો અને નવેમ્બર 2009માં ચાલી ગયો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://jamstermarketinglitigation.com/pdfs/SettlementAgreement.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-06-03 |archive-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326024008/http://www.jamstermarketinglitigation.com/pdfs/SettlementAgreement.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.casd.uscourts.gov/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518105537/http://www.casd.uscourts.gov/ |date=2011-05-18 }} 05-cv-00819-JM</ref> ===== સેટરફીલ્ડ વિ. સાઇમન એન્ડ શ્યુસ્ટર ===== {{See|Mobile phone spam}} જૂન 2007માં, ક્લાસ એક્શન કેસમાં સેટરફીલ્ડ વિ. સાઇમન એન્ડ શ્યુસ્ટર, નં. સી (C) 06-2893 સીડબલ્યુ (CW), 2007 યુએસ ડિસ્ટ્રિક્ટ, લેક્સિસ (LEXIS) 46325 (એન.ડી. (N.D.) જૂન 26, 2007) કેસમાં ચૂકાદો આપવામાં આવ્યો હતો (જે બાદમાં ફગાવી દેવાયો હતો). આ કેસ જાણીતા લેખકની “મોબાઇલ ક્લબ”નું પ્રમોશન કરતા એસએમએસ (SMS) પાઠ સંદેશાને સાત વર્ષના બાળક દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા સેલ્યુલેર ફોન પર પ્રસારિત કરવા અંગેનો હતો. પ્રતિવાદીઓ, પ્રકાશક કંપની જેને પ્રમોશનલ સંદેશાના પ્રસારણનો કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં આવેલો હતો અને સેવા દાતા જણે હકીકતમાં સંદેશા મોકલ્યા હતા, તેમણે દલીલ કરી હતી કે નામિત ગ્રાહક, બાળકની માતાએ પ્રમોશનલ સંદેશાના પ્રસારણની મંજૂરી ત્યારે આપી હતી જ્યારે તેણે મફતમાં રિંગટોન મેળવતી વખતે “હા! મને નેક્સ્ટોન્સ સાથે સંકળાયેલી કંપનીઓ અને બ્રાન્ડ્સના પ્રમોશન્સ મેળવવા ગમશે...” એવું શિર્ષક ધરાવતા ઓનલાઇન ફોર્મમાં બોક્સમાં નિશાની કરી હતી. ન્યાયાધિશ ક્લાઉડિયા વિલ્કેને ચુકાદો આપ્યો હતો કે એસએમએસ (SMS) પાઠ સંદેશા ટીસીપીએ (TCPA) હેઠળ આવતા નથી. પ્રથમ, જે રીતે એસએમએસ (SMS) પાઠ સંદેશા મોકલવામાં આવ્યા હતા તે “ઓટોમેટિક ટેલિફોન ડાયલિંગ સિસ્ટમ”ની વૈધાનિક વ્યાખ્યામાં બેસતા નથી. અને બીજું, વાદીએ વ્યાપક શાબ્દિક મંજૂરી જોગવાઇ હેઠળ પ્રમોશનલ સંદેશા મેળવવાની સંમતી મફત રિંગટોન ડાઉનલોડ કરવાના સંદર્ભમાં આપી હતી. નાઇન્થ સર્કિટ કોર્ટ ઓફ અપીલ્સે પ્રકાશન કંપની સાઇમન એન્ડ શ્યુસ્ટર સામેના 90 મિલિયન ડોલરના દાવાને ફગાવ્યો હતો અને ફરીથી દાખલ કર્યો હતો. 6 ઓગસ્ટ 2010ના રોજ ન્યાયાધિશ ક્લાઉડિયા વિલ્કેન દ્વારા સમાધાનને છેલ્લે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી જેમાં પ્રત્યેક વાદીને 175 ડોલર ચુકવવાનું જણાવાયું હતું.<ref>https://ecf.cand.uscourts.gov/doc1/03517096469</ref><ref>http://www.topclassactions.com/close/571-stephen-king-text-message-class-action-lawsuit-settlement</ref> ====પબ્લિક યુટિલિટીઝ કમિશનમાં ફરિયાદ==== 20 જૂન 2005ના રોજ કેલિફોર્નિયાના ગ્રાહકોની તરફેણ કરતી સ્વૈચ્છિક સંસ્થા યુટિલિટી કન્ઝ્યુમર્સ એક્શન નેટવર્કએ રિંગ ટોન જેવા નોન-કમ્યુનિકેશનને લગતા ચાર્જના અનધિકૃત બિંલિંગ માટે સિન્ગ્યુલર વાયરલેસની વિરુદ્ધમાં કેલિફોર્નિયા પબ્લિક યુટિલિટીઝ કમિશન (સીપીયુસી (CPUC))માં ફરિયાદ નોંધાવી હતી.<ref>[http://www.nytimes.com/2005/07/21/business/21cells.html?ei=5090&amp;en=90fb11e106a62920&amp;ex=1279598400&amp;partner=rssuserland&amp;emc=rss&amp;pagewanted=print "સ્ર્પિન્ટ એન્ડ સિન્ગ્યુલર નેમ્ડ ઇન કમ્પ્લેઇન્ટ્સ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જુલાઈ 21, 2005. 16 માર્ચ 2007</ref> યુકેન (UCAN)એ દાવો કર્યો હતો કે સિન્ગ્યુલરે તેના ગ્રાહકોને જેમ્સ્ટર! અને અન્ય સમાન રિંગ ટોન સેવા માટે ગ્રાહકને જાણ કર્યા વગર, ઓપ્ટ-ઇન અને આવા ચાર્જ માટે ઓથોરાઇઝેશન જરૂરિયાતોના પુરાવા વગર બિલ આપ્યું છે.<ref name="ceasedesist">[http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/complaint_against_cingular_regarding_non_communications_billing_practices ''યુટિલિટી કન્ઝ્યુમર્સ એક્શન નેટવર્ક વિ. સિગ્યુલર વાયરલેસ-કમ્પ્લેઇન્ટ એન્ડ રિક્વેસ્ટ ફોર સીઝ એન્ડ ડેસિસ્ટ ઓર્ડર'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110418064228/http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/complaint_against_cingular_regarding_non_communications_billing_practices |date=2011-04-18 }}, કેલિફોર્નિયા પબ્લિક યુટિલિટીઝ કમિશન, જુલાઈ 20, 2005. સુધારો 16 માર્ચ 2007</ref> યુકેન (UCAN)એ વધુમાં આક્ષેપ કર્યો હતો કે સિંગ્યુલરે વાયરલેસ ફોન બિલમાં નોન-કમ્યુનિકેશન સેવા ચાર્જ અંગે સવાલ ધરાવતા ગ્રાહકોને સતત એમ કહીને સીપીયુસી (CPUC) અનેક જરૂરિયાતોનો ભંગ કર્યો છે કે સિંગ્યુલર પાસે કોઇ જવાબદારી નથી અને ગ્રાહકોને તેમના પ્રશ્નોમાં મદદ કરી શકતી નથી.<ref name="ceasedesist">યુકેન (UCAN) અને સિંગ્યુલર 19 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ સમાધાન પર પહોંચ્યા. જે સિંગ્યુલર માટે નોન-કમ્યુનિકેશન ચાર્જ બાબતે આકરા જાહેરનામા અને અધિકૃતતમાં પરિણમ્યુ. તેના પગલે સિંગ્યુલરને બિલિંગના મુ્દ્દાઓને ઉકેલવા રેડી મીન્સ સ્થાપવાની અને રિંગ ટોન જેવી વાયરલેસ કન્ટેન્ટ સેવા રદ કરવાની ફરજ પડી.</ref><ref>[http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/cpuc_decision_approving_settlement_between_ucan_and_cingular ''યુટિલિટી કન્ઝ્યુમર્સ એક્શન નેટવર્ક વી. સિંગ્યુલર વાયરલેસ- ઓપિનિયન એપ્રૂવિંગ સેટલમેન્ટ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111052059/http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/cpuc_decision_approving_settlement_between_ucan_and_cingular |date=2011-01-11 }}, કેલિફોર્નિયા પબ્લિક યુટિલિટીઝ કમિશન, ઓક્ટોબર 19, 2006. સુધારો માર્ચ 16, 2007</ref> == રિંગટોન સામે પ્રતિક્રિયાઓ == રિંગટોનને લગતી સભ્ય સમાજની રીતભાત સેલ ફોન સંસ્કૃતિનું સૌથી વિવાદાસ્પદ પાસું રહ્યું છે. ઇનકમિંગ કોલ મેળવનારને સચેત કરવા માટે એસ્થેટિક મૂલ્યો સાથે ઘણી વાર વગાડવામાં આવતી હોવા છતાં કોલ મેળવનારની આસપાસ કેટલાક લોકો રિંગના ઘોંઘાટને વિક્ષેપ ગણી શકે છે. કામના સ્થળે રિંગટોન પર પ્રતિબંધ મુકવા માટે નોકરીદાતા જાણીતા છે. ઓસ્ટ્રેલિયાની એક કંપની તો બેઠક દરમિયાન કર્મચારીની રિંગટોન જેટલી વખત વાગે તેટલી વઘત દંડ ફટકારવા સુધી ગઇ હતી. સેલફોન ધરાવતા વ્યવસાયિકોના અન્ય એક સરવેમાં, 18 ટકા લોકોને લાગ્યું હતું કે, જાહેર પરિવહન સેવામાં સવારી દરમિયાન ફોનની રિંગટોન યાદીમાં જઇને તેને એક પછી એક વગાડવી સેલ ફોન અંગે સભ્ય સમાજની રીતભાતનો સૌથી ખરાબ ગુનો છે.<ref>{{Cite web |url=http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1295/1215 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-06-03 |archive-date=2011-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110213011937/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1295/1215 |url-status=dead }}</ref> રિંગટોન પ્રત્યે અન્ય એક પ્રતિક્રિયા તે છે કે રિંગટોન મારફતે ચોક્કસ સંસ્કૃતિ રચાઇ છે. કેટલાક લોકોએ તેમની જાતને તેમની પસંદ કરેલી રિંગટોન મારફતે ઓળખાવાનું માત્ર એટલે શરૂ કર્યું છે કારણકે તેમણે તેમના મોબાઇલ ફોન પર તેની પસંદગી કરી છે. “કોલ લેતી વખતેના કિસ્સાની જેમ રિંગટોનને પણ આવા જાહેર સ્થળની સ્થિતિ પર નજર રાખીને રિંગટોન તૈયાર કરાઇ છે જેથી આસપાસ હાજર રહેલા લોકોને, આસપાસ ઉભેલી સંભવિત વિક્ષેપિત વ્યક્તિને એક પ્રકારનો સંદેશ મોકલી શકાય” (લિકોપ 148). લોકોએ પોતે કેવી વ્યક્તિ છે તે પ્રદર્શિત કરવા માટે ફોન પસંદ કરવા ઉપરાંત પોતાને કેવું સંગીત ગમે છે તે અંગે આસપાસ ઉભેલા વ્યક્તિઓને સચેત કરીને પોતાની જાતને વધુ પ્રદર્શિત કરી છે. આમ જોઇએ તો, લોકો ટોળામાં પોતાની જાતને ભિન્ન અને અલગ પાડવા સંદેશ મોકલી રહ્યાં છે. જોકે, એપ પણ ચર્ચા છે કે ઓછા નોંધપાત્ર બનવા અને ટોળામાં યોગ્ય રીતે બેસી જવા રિંગટોનની પસંદગી કરવામાં આવે છે. “કેટલાક વપરાશકારો આમ સંયુક્ત સાંસ્કૃતિક સંસાધનોના જૂથમાંથી તેમની રિંગટોન ઇરાદાપૂર્વક પસંદ કરે છે... જે, તેઓ જાણે છે કે, ઘણા લોકો દ્વારા ઓળખી લેવાશે. સંગીત રિંગટોનની આવી પસંદગી આસપાસમા હાજર પક્ષો દ્વારા તેમની જે રીતની સ્વીકૃતિ થાય છે તેને લક્ષી હોય છે”(લિકોપ 148). ટ્યુન સરળતાથી ઓળખી શકાતી હોવાથી લોકો તેને ટાળે અને અપાકર્ષિત ના થાય તેવી વધુ શક્યતા છે.<ref>લિકોપ, ક્રિશ્ચિયન. ધ મોબાઇલ ફોન્સ રિંગ. ન્યૂ યોર્ક સિટી: એમઆઇટી (MIT) પ્રેસ, 2008. 142-149. પ્રિન્ટ.</ref> == રિંગટોનના પ્રકાર == ; [[મોનોફોની|મોનોફોનિક]] : મોનોફોનિક રિંગ ટોન એ સંગીત સૂરની શ્રેણી છે, જેમાં એક સમયે એક સૂર હોય છે. ; [[પોલીફોની|પોલીફોનિક]] : પોલીફોનિક રિંગ ટોન એક સાથે કેટલાક સૂર ધરાવે છે. પ્રથમ પોલીફોનિક રિંગ ટોને મિડી (MIDI) જેવી સિક્વન્સ્ડ રેકોર્ડિંગ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ રેકોર્ડિંગ સ્પષ્ટતા કરે છે કે ચોક્કસ સમયે ક્યા સિન્થેટિક ઇન્સ્ટ્રૂમેન્ટે સૂર વગાડવો અને વાસ્તવિક ઇન્સ્ટ્રૂમેન્ટ ધ્વનિ પ્લેબેક ઉપકરણ પર આધાર રાખે છે. બાદમાં સિન્થેસાઇઝ્ડ ઇન્સ્ટ્રૂમેન્ટને કમ્પોઝિશન ડેટા સાથે સામેલ કરી શકાય છે જે પ્રત્યેક ફોનની બિલ્ટ-ઇન સાઉન્ડ બેન્ક ઉપરાંત વધુ વિવિધતાવાળી ધ્વનિઓ આપે છે. ; [[ટ્રૂટોન]] : ટ્રૂટોન (જે "રીયલટોન", "માસ્ટરટોન", "સુપરફોનિક રિંગટોન" અથવા "ઓડિયો રેકોર્ડિંગ" તરીકે પણ ઓળખાય છે) એ એમપી3 (MP3)અથવા એએસી (AAC) જેવા સામાન્ય ફોર્મેટમાં એક સાદું ઓડિયો રેકોર્ડિંગ છે. ટ્રૂટોન ઘણીવાર ગીતોમાંથી બનાવવામાં આવે છે તે રિંગટોન તરીકે લોકપ્રિય બન્યા છે. પ્રથમ ટ્રૂટોન સેવા એયુ દ્વારા ડિસેમ્બર 2002માં શરૂ કરાઇ હતી.<ref>{{ja icon}} [http://www.kddi.com/corporate/news_release/kako/2002/1118/index.html 2002 ન્યૂઝ રિલીઝ ] ઓન કેડીડીઆઇ (KDDI) (એયુ (au) ) ઓફિસિયલ વેબસાઇટ, સુધારો સપ્ટેમ્બર 7, 2008</ref> કેમિસ્ટ્રીનું "માય ગિફ્ટ ટુ યુ" ટ્રૂટોન તરીફે વહેંચાયેલું પ્રથમ ગીત હતું. ; સિંગ ટોન : "સિંગ ટોન" એ કારાઓકે શૈલીમાં બનેલો રિંગ ટોન છે. જેમાં બેકિંગ ટ્રેક સાથે વપરાશકારના રેકોર્ડ કરાયેલા અવાજને (સમય અને ટ્યૂનમાં એડજસ્ટ કરીને) ભેળવવામાં આવે છે. ; [[વિડીયો રિંગટોન]] : વિડીયો રિંગટોન એ રિંગટોન તરીકે વપરાતો વિડીયો કન્ટેન્ટનો ટુકડો છે (લાક્ષણિક રીતે થ્રીજી (3G) ફોન પર). કોઇ પણ વિડીયોનો તેના માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે પરંતુ સામાન્ય રીતે મ્યુઝિક વિડીયો એક્સર્પ્સનો ઉપયોગ થાય છે. લૂપ થતા સાઉન્ડ અને વિડીયો ટ્રેક આ ઉપયોગના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. ફોનમાં વિડીયો અને ઓડીયો આઇડેન્ટિફિકેશન પુરું પાડવા કોન્ટેક્ટની સામે પર્સનલાઇઝ્ડ વિડીયો રિંગટોનનો ઉપયોગ કરવો શક્ય છે. ==રિંગ ટોન એનકોડિંગ ફોર્મેટ== {{Div col}} *3જીપી (3GP): મલ્ટિમિડીયા કન્ટેનર ફોર્મેટ, જેનો વિડીયો રિંગટોન માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે. થર્ડ જનરેશન પાર્ટનરશીપ પ્રોજેક્ટ 3જીપીપી (3GPP) દ્વારા 3જી યુએમટીએસ (3G UMTS) મલ્ટિમિડીયા સર્વિસ માટે વ્યાખ્યાયિત કરાયેલું. તેનો થ્રીજી (3G) મોબાઇલ ફોન પર ઉપયોગ થઇ શકે છે અને તેને કેટલાક ટુજી (2G) અને ફોરજી (4G) ફોન પર પણ ઉપયોગ થઇ શકે છે અને વગાડી શકાય છે. * એએસી (AAC): સોની એરિક્સન ડબલ્યુ810આઇ (W810i) જેવા કેટલાક ફોન ".એમ4એ (.m4a)" એએસી (AAC) ફોર્મેટમાં સપોર્ટ કરે છે. આઇફોન (iPhone) ".એમ4આર (.m4r)" એએસી (AAC) ફોર્મેટમાં સપોર્ટ કરે છે. ".એમ4આર (.m4r)" ફોર્મેટ એ ".એમ4આર (.m4r)" ફાઇલમાં ડીઆરએમ (DRM) સ્ટાઇલ કોપી સંરક્ષણ સહિતની શક્યતાઓને બાદ કરતા ".એમ4એ (.m4a)" ફોર્મેટ જેવું જ છે. * એએમઆર (AMR): એમપી3 (mp3) પ્રમાણભૂત બન્યુ તે પહેલા નોકીયા દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતું સ્પીચ માટેનું વિશેષ ઓડીયો કમ્પ્રેસન ફોર્મેટ * ઇમેલડી(eMelody): જૂનું મોનોફોનિક એરિક્સન ફોર્મેટ. * આઇમેલડી (iMelody): નોકીયાનું સ્માર્ટ મેસેજિંગ ન કરતા સૌથી નવા ફોન આ મોનોફોનિક ફોર્મેટનો ઉપયોગ કરી રહ્યાં છે. * કેડબલ્યુએસ (KWS): ક્યોસેરાનું રિંગર ફોર્મેટ. * એમઆઇડી (MID) / મીડી (MIDI): લોકપ્રિય ધ્વનિ ફોર્મેટ. * મોર્સ કોડ: ટેક્સ્ટ ફાઇલ. મોર્સ એક્સ્ટેન્શન સાથેનીને મોર્સ કોડ ગીતમાં ફેરવે છે. * એમઓટી (MOT): મોટોરોલા ફોન માટેનું જૂનું રિંગર ફોર્મેટ. * એમપી3 (MP3): મોટા ભાગના ફોન એમપી3 (mp3) ફોર્મેટના રિંગટોનને સપોર્ટ કરે છે. * [[નોકિયા|નોકીયા]] / એસસીકેએલ (SCKL) / ઓટીટી (OTT): નોકીયા સ્માર્ટ મેસેજિંગ ફોર્મેટ. નોકીયા ફોન પાઠ સંદેશ તરીકે રિંગ ટોન મેળવી શકે છે. રિંગ ટોન ટૂલ આ પાઠ સંદેશા રચી શકે છે. તેનાથી કોઇ પણ વ્યક્તિ યોગ્ય ફોન પર ડેટા કેબલનો ઉપયોગ કર્યા વગર તેના પોતાના રિંગ ટોન લોડ કરી શકે છે. નોકીયા ઉપરાંત અન્ય ફોન પણ આનો ઉપયોગ કરે છે. * ઓજીજી (OGG) વોર્બિસ: એન્ડ્રોઇડ સંચાલિત ફોન પર ડિફોલ્ટ * પીડીબી (PDB): પામ ડેટાબેઝ. ક્યોસેરા 6035 અને હેન્ડસ્પ્રિંગ ટ્રેઓ જેવા પીડીએ (PDA) ફોન પર રિંગ ટોન લોડ કરવા આ ફોર્મેટનો ઉપયોગ થાય છે. * પીએમડી (PMD): ક્વાલકોમ અને જાપાની કંપની ફેઇથ દ્વારા સંયુક્ત રીતે રચાયેલું ફોર્મેટ જે મીડી (MIDI), સેમ્પલ્ડ (પીસીએમ (PCM)) ઓડિયો, સ્ટેટિક ગ્રાફિક્સ, એનિમેશન, ટેક્સ્ટ, વાઇબ્રેશન અને એલઇડી (LED) ઇવેન્ટ્સનો સમાવેશ કરી શકે છે. * ક્યુસીપી (QCP): ક્વાલકોમ પ્યોરવોઇસ સોફ્ટવેર દ્વારા તૈયાર કરાયેલું ફાઇલ ફોર્મેટ. સરળ કંઠ્ય મુદ્રણ માટે સાનુકૂળ. * આરટીટીટીએલ (RTTTL):રિંગ ટોન માટે લોકપ્રિય ટેક્સ્ટ ફોર્મેટ * આરટીએક્સ (RTX): આધુનિક ફીચર્સ સાથે આરટીટીએલ (RTTTL) જેવું આરટીએક્સ (RTX) પર ઓક્ટેવ્સ પણ અલગ છે. * સેમસંગ1 અને સેમસંગ2: સેમસંગ કીપ્રેસ ફોર્મેટ. * સીમેન્સ કીપ્રેસ: સીમેન્સ ટેક્સ્ટ ફાઇલ ફોર્મેટમાં રચાય અને વંચાય છે. * સીમેન્સ એસઇઓ (SEO): સીમેન્સ એસઇઓ (SEO) બાઇનરી ફોર્મેટ. * એસએમએએફ (SMAF): યામાહા મ્યુઝિક ફોર્મેટ જે મિડી (MIDI)ને ઇન્સ્ટ્રૂમેન્ટ ધ્વનિ ડેટા (ઉર્ફે મોડ્યુલ ફાઇલ) સાથે જોડે છે. ફાઇલનેમ "એમએમએફ (MMF)" અથવા "એમએલડી (MLD)" એક્સ્ટેન્શન ધરાવે છે. * એસઆરટી (SRT): સિપુરા ટેકનોલોજી વીઓઆઇપી (VoIP) ફોન માટે સિપુરા રિંગટોન {{Div col end}} == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wiktionary}} * [http://www.wired.com/news/columns/0,70150-0.html?tw=rss.index ક્રિએટિંગ યોર ઓન રિંગ ટોન] Wired.comમાંથી * [http://electronics.howstuffworks.com/ringtone.htm રિંગટોનs] હાઉ સ્ટફ વર્ક્સમાંથી * [http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/ringtone_faq રિંગટોન એફએક્યુ (FAQ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070410101939/http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/ringtone_faq |date=2007-04-10 }} - કન્ઝ્યુમર્સ ગાઇડ ટુ રિંગ ટોન્સ, યુટિલિટી કન્ઝ્યુમર્સ એક્શન નેટવર્ક (યુકેન (UCAN))માંથી * [http://www.newmediarights.org/guides/how-to/open_source/software/how_make_your_own_cell_phone_ringtones_free ન્યૂ મિડીયા રાઇટ્સ- હાઉ ટુ મેક યોર ઓન સેલ ફોન રિંગટોન ફોર ફ્રી] યુકેન (UCAN)ના એક પ્રોજેક્ટ newmediarights.orgમાંથી [[Category:ટેલિફોની સંકેતો]] [[Category:મોબાઇલ ફોન સંસ્કૃતિ]] [[Category:1996 પરિચયો]] lnoow991srcf67w1y6yh0jt7gfn9wuw 0 34729 901700 900265 2026-06-21T02:33:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901700 wikitext text/x-wiki '''હંગ્રી પેઢીના''' ( હંગરિયલિજમ -হাংির আনেদালন ) એક સાહિત્યિક આંદોલન છે. તેનો આરંભ [[મલય રાય ચૌધુરી]] દ્બારા ૧૯૬૧ના વર્ષમાં કરવામાં આવ્યો હતો. == અન્ય પ્રખ્યાત કવિઓ == * '''શક્તિ ચટ્ટોપાધ્યાય''' * '''સમીર રાય ચૌધુરી''' * '''દેબી રાય''' * '''સુબિમલ બસક''' * '''ફાલ્ગુની રાય''' * '''ઉત્પલકુમાર બસુ''' * '''પ્રદીપ ચૌધુરી''' * '''બાસુદેબ દાસગુપ્તા''' * '''ત્રિદિબ મિત્રા''' * '''અનિલ ક્રનજાઇ''' * '''સન્દીપન ચટ્ટોપાધ્યાય''' * '''બિનય મજુમદાર''' * '''સુભાષ ઘોષ''' * '''સુબો આચારયા''' * '''શૅલેષ્બર ઘોષ''' * '''રબીન્દ્ર ગુહા''' == સૂત્ર == * '''હંગ્રી, શ્રુતી એવમ શાસ્ત્રાવિરોધી આન્દોલન''' ( ડ. ઉત્તમ દાશ, કોલકાતા વિશ્વવિદ્યાલય, કોલકાતા, ૧૯૮૬ ) * '''હંગ્રી આન્દોલન એવમ મલય રાયચૌધુરીની કવિતા''' ( ડ. વિષ્નુચ્ન્દ્ર દે, આસામ વિશ્વવિદ્યાલય, ષિલચર, ૨૦૦૭ ) * '''હંગ્રી આન્દોલન એવમ પ્રતિષ્ઠનવિરોધીતા''' ( ડ. સ્વાતી બેનરજિ, રબીન્દ્ર ભારતી વિશ્વવિદ્યાલય, કોલકાતા, ૨૦૦૭ ) * '''હંગ્રી મેનિફેસટો''' ( સમ્પાદકઃ એબાદુલ હક, આબાર એસેછિ ફિરે પ્રકાશન, મુરશિદાબાદ, પોશ્ચિમબમ્ગો, ૨૦૦૭ ) == બાહ્ય ક્ડી == * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,830799,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202021701/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,830799,00.html |date=2012-02-02 }} ટાઇમ સામયિક ( નવમ્બર ૨૦, ૧૯૬૪ ) * [http://www.kaurab.com/english/bengali_poetry/Hungry-Generation કવિયોં ની ફોટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727021816/http://www.kaurab.com/english/bengali_poetry/Hungry-Generation/ |date=2011-07-27 }} * [http://www.outsiderwriters.org/archives/5344 મલય રાય ચૌધુરી ની મુલાકાત]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002230130/http://www.outsiderwriters.org/archives/5344 |date=2011-10-02 }} * [http://thewastepaper.blogspot.com અલેન ગિન્સબરગ એવમ હંગ્રી પેઢીના] * [http://letterstomalay.blogspot.com બિટ કવિયોં ની પત્ર] [[શ્રેણી:બાંગલા સાહિત્ય]] [[શ્રેણી:કવિતા]] k74s7a8v2071ugswx9bfkto9w7j6ss1 0 34888 901708 749890 2026-06-21T09:13:35Z Iswarsena khola 87644 901708 wikitext text/x-wiki '''હિંડોરાણા''' (Hindorna) એ [[ભારત]] દેશના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[અમરેલી જિલ્લા]]ના [[રાજુલા]] તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. તે પૂર્વમાં [[કાઠિયાવાડ]] પ્રદેશનું એક [[રજવાડું]] હતું.<ref>{{cite book |title=Kathiawad (Gujarat) Bombay Gazetteer |volume=VIII |year=1884 |page=451 |publisher=Government Central Press |url=https://archive.org/details/kathiawad-gujarat-bombay-gazetteer-1884-vol.-8/}}</ref> ==ઇતિહાસ== હિંડોરાણા પર મૂળ રીતે [[આહીર]] ગિરાસદારોનુ શાસન હતું. ''[[બોમ્બે ગેઝેટીયર]]'' (ખંડ VIII, ૧૮૮૪, પૃષ્ઠ ૫૨૩) મુજબ, આ પ્રદેશ આહીર વંશના કબજામાં હતો, ત્યારબાદ તે મોટા રજવાડા [[જુનાગઢ રાજ્ય|જુનાગઢ]]માં ભળી ગયો.<ref>{{cite book |title=Kathiawad (Gujarat) Bombay Gazetteer |volume=VIII |year=1884 |page=451 |publisher=Government Central Press |url=https://archive.org/details/kathiawad-gujarat-bombay-gazetteer-1884-vol.-8/}}</ref> ૧૯૪૭માં ભારતની સ્વતંત્રતા પછી, જુનાગઢ ભારતીય સંઘમાં જોડાયું, અને હિંડોરાણા ગુજરાત રાજ્યનો ભાગ બન્યો. == સંદર્ભ == <references/> {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:રાજુલા તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] plab6iiiijg3spw5lp42a84yeyiiw7f 901711 901708 2026-06-21T10:39:04Z Iswarsena khola 87644 901711 wikitext text/x-wiki '''હિંડોરાણા''' (Hindorna) એ [[ભારત]] દેશના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[અમરેલી જિલ્લા]]ના [[રાજુલા]] તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. તે પૂર્વમાં [[કાઠિયાવાડ]] પ્રદેશનું એક [[રજવાડું]] હતું.<ref>{{cite book |title=Kathiawad (Gujarat) Bombay Gazetteer |volume=VIII |year=1884 |page=451 |publisher=Government Central Press |url=https://archive.org/details/kathiawad-gujarat-bombay-gazetteer-1884-vol.-8/}}</ref> ==ઇતિહાસ== હિંડોરાણા પર મૂળ રીતે [[આહીર]] ગિરાસદારોનુ શાસન હતું. આ પ્રદેશ આહીર વંશના કબજામાં હતો, ત્યારબાદ તે મોટા રજવાડા [[જુનાગઢ રાજ્ય|જુનાગઢ]]માં ભળી ગયો.<ref>{{cite book |title=Kathiawad (Gujarat) Bombay Gazetteer |volume=VIII |year=1884 |page=451 |publisher=Government Central Press |url=https://archive.org/details/kathiawad-gujarat-bombay-gazetteer-1884-vol.-8/}}</ref> ૧૯૪૭માં ભારતની સ્વતંત્રતા પછી, જુનાગઢ ભારતીય સંઘમાં જોડાયું, અને હિંડોરાણા ગુજરાત રાજ્યનો ભાગ બન્યો. == સંદર્ભ == <references/> {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:રાજુલા તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] g3xou0kwfp1tu2fcg8m7he0b68c3dlt 0 34889 901712 770183 2026-06-21T10:40:40Z Iswarsena khola 87644 Added content 901712 wikitext text/x-wiki '''હડમતીયા''' (Hindorna) એ [[ભારત]] દેશના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[અમરેલી જિલ્લા]]ના [[રાજુલા]] તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. તે પૂર્વમાં [[કાઠિયાવાડ]] પ્રદેશનું એક [[રજવાડું]] હતું.<ref>{{cite book |title=Kathiawad (Gujarat) Bombay Gazetteer |volume=VIII |year=1884 |page=451 |publisher=Government Central Press |url=https://archive.org/details/kathiawad-gujarat-bombay-gazetteer-1884-vol.-8/}}</ref> ==ઇતિહાસ== હડમતીયા પર મૂળ રીતે [[આહીર]] ગિરાસદારોનુ શાસન હતું. આ પ્રદેશ આહીર વંશના કબજામાં હતો, ત્યારબાદ તે મોટા રજવાડા [[જુનાગઢ રાજ્ય|જુનાગઢ]]માં ભળી ગયો.<ref>{{cite book |title=Kathiawad (Gujarat) Bombay Gazetteer |volume=VIII |year=1884 |page=451 |publisher=Government Central Press |url=https://archive.org/details/kathiawad-gujarat-bombay-gazetteer-1884-vol.-8/}}</ref> ૧૯૪૭માં ભારતની સ્વતંત્રતા પછી, જુનાગઢ ભારતીય સંઘમાં જોડાયું, અને હડમતીયા ગુજરાત રાજ્યનો ભાગ બન્યો. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:રાજુલા તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] fuzzqtf9o222rbqn66uxl68el9jw35t 0 37329 901697 853664 2026-06-21T01:39:47Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901697 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} {{cleanup}} {{માહિતીચોકઠું સંગીત કલાકાર | name = સોનૂ નિગમ | Img = Sonu_at_Rafi_Resurrected.JPG | Img_size = | background = solo_singer | Born = ૩૦-૭-૧૯૭૩<br>[[ફરીદાબાદ]], [[હરિયાણા]], [[ભારત]] | genre = પોપ, પાર્શ્વ ગાયક | occupation = ગાયક, અભિનેતા, સંગીત નિર્દેશક, રેડિયો જોકી | years_active = ૧૯૮૫થી હાલ | label = | associated_acts = | website = [http://www.sonuniigaam.in sonuniigaam.in] | notable_instruments = }} '''સોનૂ નિગમ''' ([[હિંદી ભાષા|હિંદી]]: सोनू निगम; જન્મ ૩૦ જુલાઈ ૧૯૭૩, [[ફરીદાબાદ]] , [[હરિયાણા]], [[ભારત]])<ref name="Bio">{{cite web | title = સોનૂ નિગમ Biography | url = http://www.4to40.com/legends/print.asp?p=Sonu_Nigam | access-date = 20 Jan 2012 | archive-date = 4 સપ્ટેમ્બર 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130904013600/http://www.4to40.com/legends/print.asp?p=Sonu_Nigam | url-status = dead }}</ref> એ એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક છે જેના સંખ્યાબંધ ગાયન [[હિન્દી ભાષા|હિંદી]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]] ફિલ્મો, તથા [[તમિલ ભાષા|તમિલ]], [[આસામીઝ ભાષા|આસામી]], [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]], [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] અને [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]] ભાષામાં દર્શાવવામાં આવ્યા છે. તેમણે સંખ્યાબંધ ભારતીય પોપ આલ્બમ રિલીઝ કર્યા છે અને થોડા હિન્દી ફિચર ફિલ્મોમાં પણ કામ કર્યું છે. ==કારકિર્દી== [[Image:Sonu_Nigam(1).jpg|thumb|220px|right|Sonu Nigam during a Peace Rally in [[Mumbai]] on 20th November, 2011]] ===પ્રારંભિક વર્ષો અને પાર્શ્વગાયક=== સોનૂ નિગમે ત્રણ વર્ષની વયે તેમના ગાયન કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી, પહેલીવાર જ્યારે તે સ્ટેજ પર તેના પિતા સાથે [[મોહમ્મદ રફી]] ના ગીત "ક્યા હૂઆ તેરા વાદા, વો કસમ વો ઈરાદા" ગાવા જોડાયા ત્યાર પછી સોનુ તેના ગીત જાહેર સમારોહ તથા લગ્ન પ્રસંગે તેમના પિતા સાથે ગાવા લાગ્યા. તેના કિશોરવયના વર્ષોમાં તેમણે સફળતાપૂર્વક અનેક સંગીત સ્પર્ધામાં ભાગ લીધો. તેઓ ૧૯ વર્ષની વયે તેમના પિતા સાથે[[મુંબઇ]] આવી ને [[બોલીવુડ]] મા ગાયન કારકિર્દી શરૂ કરી.<ref name="earlyyears">{{cite web | url=http://www.sonuniigaam.in/aboutme.php | title=Sonu Nigam | access-date=25 July 2008 | archive-date=15 સપ્ટેમ્બર 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080915065242/http://www.sonuniigaam.in/aboutme.php | url-status=dead }}</ref> તેમનો શરુઆત નો સમય [[મુંબઈ]] મા ખુબજ સંઘર્ષમય હતો, શરુઆત મા [[મોહમ્મદ રફી]] ના ગીત મુખ્યત્વે રફી કી યાદે આલ્બમ ટી-સિરીઝ દ્વારા પ્રકાશિત ગીતો ગાતા હતા.પ્રયોજક ગુલશન કુમારે સોનુ ની પ્રતિભા ઓળખી દર્શકો સુધી પહોંચવા માટે તક આપવા મા મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. સોનૂ નિગમે પ્રથમ એપિસોડ 'સ રે ગા મા'મા ૧ મે ૧૯૯૫ ના રોજ યજમાન તરીકે આવ્યા. ટેલિવિઝન ગાયનની પ્રતિભા સ્પર્ધા જલ્દી એક ભારતીય ટેલિવિઝન પર સૌથી વધુ લોકપ્રિય શો બની ગયી. ત્યારબાદ તેમનુ ગાયેલ ગીત "અચ્છા સીલા દિયા" આલ્બમ ''બેવફા સનમ'' (૧૯૯૫) જે ખૂબ સફળ થયુ હતુ. ===રેડિયો અને અભિનય=== સાલ ૨૦૦૬ મા, સોનૂ નિગમ યજમાન તરીકે પોતાના રેડિયો કાર્યક્રમ ''જીવન ની ધૂન સોનૂ નિગમ સાથે'' [[રેડિયો સીટી (ભારતીય રેડિયો સ્ટેશન)|રેડિયો સીટી ૯૧.૧ એફએમ]] કર્યો, where he had the opportunity to interview music industry greats, including [[લતા મંગેશકર]] on the last aired episode.<ref>{{cite web | url=http://sify.com | title=Life Ki Dhun Sonu Niigaam |url= http://sify.com/radiocity/index.php | access-date= 25 July 2008}}</ref> Nigam's acting career<ref>{{cite web | url=http://www.imdb.com | title=Sonu Nigam | url= http://www.imdb.com/name/nm0631415/ | access-date= 25 July 2008}}</ref> started as a child artist in a number of films including 1983's ''[[Betaab (1983 film)|Betaab]]''. As an adult, he has acted in a few more films, namely ''[[Jaani Dushman: Ek Anokhi Kahani]]'' alongside [[Sunny Deol]], [[Manisha Koirala]] and [[અક્ષય કુમાર]] as well as other actors; ''[[Kash Aap Hamare Hote]]'', where he plays the male lead opposite [[Juhi Babbar]], daughter of [[Raj Babbar]]; and most recently, ''[[Love in Nepal]]'' with Flora Saini and Sweta Keswani, where he again plays a leading role. None of the films have done well at the box office, although his acting was much better appreciated in his last venture. He has not taken up acting since ''[[Love in Nepal]]'', but has recently been said to be involved in another film as a lead actor. The film, called ''Ankhon Ankhon Mein'', is about a blind singer.<ref>{{cite news|title=Sonu ready to play blind!|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_sonu-ready-to-play-blind_1100939|access-date= 29 August 2011|newspaper=DNA|date=3 June 2007|author=Noyon Jyoti Parasara}}</ref> ===ટેલિવિઝન=== <!--- TO BE TRANSLATED Sonu Nigam was the host of ''[[Sa Re Ga Ma]]'' from 1 May 1995 to 1999. He was the first host.<ref name=bbc>{{cite news|title=Does India have the X factor?|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13592636|access-date= 29 August 2011|newspaper=BBC News|date=30 May 2011|author=Rajini Vaidyanathan}}</ref> He returned on ''[[Sa Re Ga Ma Pa L'il Champs International]]'' as a judge with [[Suresh Wadkar]] in October 2007. Nigam was a celebrity judge on the ''[[Sa Re Ga Ma Pa Mega Challenge]]'' grand finale on 12 December 2009 which marked the 1000th episode. He hosted the TV show ''[[Kisme Kitna Hai Dum]]'' on [[Star Plus]] in 2002. Nigam appeared as the judge for ''[[Indian Idol]]'' in season 1 (October 2004&ndash;March 2005) and season 2 (November 2005&ndash;April 2006). He was a celebrity judge in season 3 (17 August 2007) and season 4 (16 January 2009 and 6 February 2009). He also appeared as a celebrity judge on ''[[Amul STAR Voice of India]]'' in August 2007 (Season 1) and in December 2008 (Season 2) and on the grand finale of music reality show ''[[Jo Jeeta Wohi Super Star]]'' on 12 July 12, 2008. Nigam was a judge/mentor on ''[[Chhote Ustaad]] - Do Deshon Ki Ek Awaaz'' (July 2010&ndash;October 2010) with [[Rahat Nusrat Fateh Ali Khan]]. Nigam lend his voice for the lead character, [[Aladdin]] in the Hindi translated version of [[Aladdin (1992 Disney film)|Aladdin]] animated movie.<ref name=disney>{{cite news|title=INDIAN TELEVISION PREMIER OF DISNEY'S ALADDIN|url=http://www.disney.in/corporate/pr_05_feb23.htm}}</ref> ---> He was a judge/mentor on the first season of ''[[X Factor (India)]]'' (May 29, 2011 – September 2, 2011) along with [[Sanjay Leela Bhansali]] અને [[શ્રેયા ઘોષાલ]].<ref name=bbc/> ===ભાવિ પ્રોજેકટો=== સોનૂ અત્યારે [[અંગ્રેજી]] આલ્બમ ''સ્પિરિટ અનફોલ્ડિંગ'' પર કાર્ય કરે છે.<ref>{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/515261.cms | title=Sonu Nigam to launch English album | access-date=25 July 2008 | work=The Times Of India | archive-url=https://web.archive.org/web/20040615062545/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/515261.cms | archive-date=15 જૂન 2004 | url-status=live }}</ref> He is working on a project called ''Time Travel'', wherein his voice will be aligned with recordings of other singers in [[Hindi]] songs.<ref>{{cite web | url=http://www.deccanherald.com/content/47141/a-more-focussed-approach.html | title=Time travel |url= http://www.deccanherald.com/content/47141/a-more-focussed-approach.html |access-date= 16 February 2010}}</ref> ===In Kannada=== સોનુ નિગમે, હિન્દી ગાયન દ્વારા તેની ફિલ્મ કારકિર્દી શરૂ કરી, પરંતુ કન્નડા ફિલ્મ મા તેમનુ પ્રથમ ગીત રેકોર્ડ થયુ. તેમનુ પ્રથમ ફિલ્મ ગીત "ઈલો યરો હેગો" in the year 1996 from the film ''Jeevanadi'' starring [[Vishnuvardhan (actor)|Vishnuvardhan]] was composed by Music director [[Koti, Music Director|Koti]] and written by lyricist R.N.Jayagopal {{cn|date=January 2012}}. He got his first break to sing for the movie Janum in the year 1990. Though the film flopped, he got noticed by the famous Gulshan Kumar. He offered Sonu to sing in the film Bewafa Sanam. The song "Accha Sila Diya" became that year's biggest hit. He shot to fame and was noticed by one and all.. 'Nigam has sung almost 600 Kannada songs till date{{when|date=December 2011}} and has also won various awards.{{cn|date=January 2012}} ==વ્યક્તિગત જીવન અને સ્વેચ્છિક કાર્ય== સોનુ નિગમ એક ગાયક કુટુંબ મા થી આવે છે. તેમના માતાપિતા અગમકુમાર તથા શોભા નિગમ છે. તેમને બે બહેનો મીનલ અને નિકિતા છે. છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં તેના પિતા એ"બેવફાઈ", "ફિર બેવફાઈ" અને, તાજેતરમાં, "બેવફાઈ કા આલમ" સહિત અનેક હીટ આલ્બમ રજૂ કર્યા છે. નિકિતા પણ ખ્યાતિપ્રાપ્ત ગાયક છે અને તેના નામ પર ઘણા ગીતો અને પુરસ્કારો છે, બંને ભાષા [[હિંદી ]] અને [[કન્નડા]]. સોનુ ના લગ્ન૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૨ ના રોજ મધુરિમા સાથે થયા અને સંતાન મા એક પુત્ર નેવાન છે. નેવાન ને પણ સંગીત મા ખૂબ રસ છે અને તાજેતરમાં [[લતા મંગેશકર]] સાથે ગીત રેકોર્ડ કર્યુ છે. ==પુરસ્કારો અને નામાંકનો== નીચે પ્રમાણે સોનુ નિગમ ને પુરસ્કાર મળેલ છે<ref>{{cite web |url=http://www.sonuniigaam.in/music.php |title=Awards @ Sonuniigaam.com |access-date=21 ફેબ્રુઆરી 2012 |archive-date=27 ફેબ્રુઆરી 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227084827/http://www.sonuniigaam.in/music.php |url-status=dead }}</ref> * '''[[રાષ્ટ્રિય ફિલ્મ પુરસ્કાર]]''' ** ૨૦૦૪ - '''જીત્યા''' - [[શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક માટે રાષ્ટ્રિય ફિલ્મ એવોર્ડ]] - "કલ હો ના હો" - [[કલ હો ના હો]] * '''[[ફિલ્મફેર પુરસ્કારો]]''' ** ૧૯૯૭ - ''નામાંકિત'' - [[રાષ્ટ્રિય ફિલ્મ એવોર્ડ શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક માટે ]] - "સંદેશે આતે હૈ" - [[બોર્ડર]] ( [[રૂપકુમાર રાઠોડ]] સાથે) ** ૧૯૯૯ - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "ઈશ્ક બીના" - [[તાલ]] ** ૨૦૦૦ - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "તુ ફિઝા હે" - [[ફિઝા]] ** ૨૦૦૦ - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "પંછી નદિયા" - [[રિફ્યુજી]] ** ૨૦૦૧ - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "સૂરજ હુઆ મદ્ધમ" - [[કભી ખુશી કભી ગમ]] ** ૨૦૦૨ - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Saathiya" - [[Saathiya (film)|Saathiya]] ** ૨૦૦૩ - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Kal Ho Naa Ho" - [[Kal Ho Naa Ho]] ** ૨૦૦૪ - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "[[Do Pal]]" - [[Veer-Zaara]] ** ૨૦૦૪ - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Main Hoon Na" - [[Main Hoon Na]] ** ૨૦૦૪ - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Tumse Milke Dil Ka" - [[Main Hoon Na]] ** ૨૦૦૫ - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Dheere Jalna" - [[Paheli]] ** ૨૦૦૫ - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "[[Piyu Bole]]" - [[Parineeta (2005 film)|Parineeta]] ** ૨૦૦૬ - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Kabhi Alvida Naa Kehna" - [[Kabhi Alvida Naa Kehna]] ** ૨૦૦૭ - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Main Agar Kahoon" - [[Om Shanti Om]] ** ૨૦૦૮ - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Inn Lamhon Ke" - [[Jodhaa Akbar]] ** ૨૦૦૭ - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Shukran Allah" - [[Kurbaan (2009 film)|Kurbaan]] (with [[Salim-Sulaiman|Salim Merchant]]) * '''[[Filmfare Awards South]]''' ** 2007 - '''જીત્યા''' - [[56th Filmfare Awards South|Best Male Playback Singer (Kannada)]] - "Ninnindale Ninnindale" - [[Milana]] ** 2008 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક (Kannada) - "Eenagali Mundhe Saagu" - [[Mussanjemaatu]] <ref>{{Cite web |url=http://www.pakfiles.com/watch-video/MTY0Njc=/Sonu-Nigam-recieving-Filmfare-award-for-Ninnindale |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=21 ફેબ્રુઆરી 2012 |archive-date=26 એપ્રિલ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426081123/http://www.pakfiles.com/watch-video/MTY0Njc=/Sonu-Nigam-recieving-Filmfare-award-for-Ninnindale |url-status=dead }}</ref> ** 2008 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક (Kannada) - "Mayavagide Manasu" - [[Haage Summane]] ** 2010 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક (Kannada) - "Hrudayave" - [[Krishnan Love Story]] * '''[[Star Screen Awards]]''' ** 1998 - '''જીત્યા''' - Best Male Pop Artist ** 2000 - ''નામાંકિત'' - [[Star Screen Award for Best Male Playback|Best Male Playback Singer]] - "Panchhi Nadiyaan" - [[Refugee (film)|Refugee]] ** 2001 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Tanhayee" - [[Dil Chahta Hai]] ** 2001 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Is Pyaar Ko Main Kya Naam Doon" - [[Mujhe Kucch Kehna Hai]] ** 2003 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Kal Ho Naa Ho" - [[Kal Ho Naa Ho]] ** 2004 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Tumse Milke Dil Ka" - [[Main Hoon Na]] ** 2005 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Dheere Jalna" - [[Paheli]] ** 2006 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Baawri Piya Ki" - [[Babul]] * '''[[International Indian Film Academy Awards]]''' ** 2000 - ''નામાંકિત'' - [[IIFA Award for Best Male Playback|Best Male Playback Singer]] - "Panchhi Nadiyaan" - [[Refugee (film)|Refugee]] ** 2001 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "[[Suraj Hua Maddham]]" - [[Kabhi Khushi Kabhie Gham...]] ** 2001 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "You Are My Soniya" - [[Kabhi Khushi Kabhie Gham...]] ** 2002 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Saathiya" - [[Saathiya (film)|Saathiya]] ** 2003 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Kal Ho Naa Ho" - [[Kal Ho Naa Ho]] ** 2004 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Main Hoon Na" - [[Main Hoon Na]] ** 2005 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "[[Piyu Bole]]" - [[Parineeta (2005 film)|Parineeta]] ** 2006 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Kabhi Alvida Naa Kehna" - [[Kabhi Alvida Naa Kehna]] ** 2009 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "All Izz Well" - [[3 Idiots]] * '''[[Zee Cine Awards]]''' ** 1997 - '''જીત્યા''' - [[ઝી શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક ગાયક માટે સિને પુરસ્કાર – Male|Best Male Playback Singer]] - "Sandese Aate Hain" - [[Border (1997 film)|Border]] ^† ** 2001 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક – Male - "[[સૂરજ હૂઆ મઘમ]]" - [[Kabhi Khushi Kabhie Gham...]] ** 2001 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Tanhayee" - [[Dil Chahta Hai]] ** 2002 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Saathiya" - [[Saathiya (film)|Saathiya]] ** 2003 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Kal Ho Naa Ho" - [[Kal Ho Naa Ho]] ** 2004 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Main Hoon Na" - [[Main Hoon Na]] ** 2005 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Piyu Bole" - [[Parineeta]] ** 2005 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Dheere Jalna" - [[Paheli]] ** 2006 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Kabhi Alvida Na Kehna" - [[Kabhi Alvida Naa Kehna]] ** 2007 - ''નામાંકિત'' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Main Agar Kahoon" - [[Om Shanti Om]] * '''[[Bollywood Movie Awards]]''' ** 2003 - '''જીત્યા''' - [[Bollywood Movie Award – Best Playback Singer Male|Best Male Playback Singer]] - "Kal Ho Naa Ho" - [[Kal Ho Naa Ho]] ** ૨૦૦૧ - '''જીત્યા''' - Best Pop Singer for the album [[Yaad]] ** ૨૦૦૨ - '''Won''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Saathiya" - [[Saathiya (film)|Saathiya]] ** 2006 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Kabhi Alvida Na Kehna" - [[Kabhi Alvida Naa Kehna]] * '''[[MTV Immies]]''' ** 2002 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Saathiya" - [[Saathiya (film)|Saathiya]] ** 2003 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક- "Main Hoon Na" - [[Main Hoon Na]] ** 2004 - '''જીત્યા''' - Best Pop Album - [[Chanda Ki Doli]] * '''MTV Style Awards''' ** 2003 - Style Icon 2003 ** 2005 - Style Icon 2005 * '''[[Anandalok Awards]]''' ** 2004 - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - [[Bandhan (2004 film)|Bandhan]]<ref>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1051222/asp/calcutta/story_5632210.asp|title=Anandalok Awards 2004 | location=Calcutta, India | work=The Telegraph|date=22 December 2005}}</ref> ** 2005 - Best Pop Album - [[Chanda Ki Doli]] * '''Annual Central European Bollywood Awards''' ** 2007 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Main Agar Kahoon" - [[Om Shanti Om]] ** 2008 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Inn Lamhon Ke Daaman Me" - [[Jodhaa Akbar]] ** 2009 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Shukran Allah" - [[Kurbaan (2009 film)|Kurbaan]] * '''Lions Gold Award''' ** 2005 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Main Hoon Na" - [[Main Hoon Na]] ** 2008 - '''જીત્યા''' - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ પાર્શ્વગાયક - "Inn Lamhon Ke Daaman Me" - [[Jodhaa Akbar]] * '''ભારતીય ટેલિવિઝન એકેડેમી એવોર્ડ''' ** 2005 - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ ગાયક - Miliee ** 2008 - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ ગાયક - [[Amber Dhara]] ** 2009 - શ્રેષ્ઠ પુરૂષ ગાયક - [[Dill Mill Gayye]] * '''Other Awards''' ** 1997 - Ashirwad Award for Best Male Playback Singer - "Sandese Aate Hain" - [[Border (1997 film)|Border]] ** 1997 - Sansui Viewers' Choice Award for Best Male Singer - "Sandese Aate Hain" - [[Border (1997 film)|Border]] ** 2003 - Apsara Film Producers' Guild Award for Best Male Playback Singer - "Kal Ho Naa Ho" - [[Kal Ho Naa Ho]] ** 2005 - [[Swaralaya Yesudas Award]], for his outstanding performance in Music ** 2005 - Teachers' Achievement Award ** 2006 - ''નામાંકિત'' - [[Global Indian Film Awards]] - Best Male Playback Singer - "Kabhi Alvida Na Kehna" - [[Kabhi Alvida Naa Kehna]] ** 2010 - GIMA (Global Indian Music Award) for Best Live Performer (Male)<ref>{{cite news | title = Global Indian Television Awards | url = http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/3-Idiots-wins-five-music-awards/articleshow/6907429.cms | access-date = 2010-11-16 | work = The Times Of India | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20101113051332/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/3-Idiots-wins-five-music-awards/articleshow/6907429.cms | archive-date = 13 નવેમ્બર 2010 }}</ref> ** 2011 - GIMA (Global Indian Music Award) MTV MUSIC YOUTH ICON ==ડિસ્કોગ્રાફી== {{Main|Sonu Nigam discography}} ==ફિલ્મની સફર== નિગમે વિવિધ ફિલ્મો માં કામ કર્યું છે. {| class="wikitable sortable" |- !Film Title !!Character !!Year |- | ''પ્યારા દુશ્મન'' || ટિકા સિંઘ || ૧૯૮૦ |- | ''કામચોર'' || સોનૂ || ૧૯૮૨ |- | ''ઉસ્તાદી ઉસ્તાદ સે'' || રાજૂ || ૧૯૮૨ |- | ''બેતાબ'' || સની || ૧૯૮૩ |- | '' હમ સે હૈ ઝમાના''|| શિવા || ૧૯૮૩ |- | ''તક્દીર'' || શિવા || ૧૯૮૩ |- | ''કૃષ્ણ કૃષ્ણ'' || સુદામા || ૧૯૮૬ |- | ''જાની દુશ્મન: એક અનોખી કહાની'' || વિવેક સક્સેના || ૨૦૦૨ |- | ''કાશ આપ હમારે હોતે'' || જય કુમાર || ૨૦૦૩ |- | ''લવ ઇન નેપાલ'' || અબી || ૨૦૦૪ |- | ''નવરા માઝા નવસાચા (મરાઠી ચલચિત્ર)'' || સોનુ નિગમ (ગીતમાં મહેમાન કલાકાર) || ૨૦૦૫ |- |વોર્નિંગ 3ડી ||તકીદે " ગીત ક્રમ પોતે અતિથિ તરીકે દેખાવ ||૨૦૧૩ |- |} ==References== {{Reflist|2}} ==External links== {{commonscat}} *{{IMDb name|id=0631415}} *[http://www.sonuniigaam.in Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914060444/http://www.sonuniigaam.in/ |date=14 સપ્ટેમ્બર 2008 }} *[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-07-14/news-and-interviews/29772881_1_sonu-nigam-britney-spears-baby-one-more-time Sonu Nigam collaborates with Britney Spears]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103121002/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-07-14/news-and-interviews/29772881_1_sonu-nigam-britney-spears-baby-one-more-time |date=3 નવેમ્બર 2011 }} {{National Film Award Best Male Playback Singer}} {{FilmfareAwardBestMaleSinger}} {{Use dmy dates|date=August 2010}} {{Persondata |NAME= Nigam, SonuAMES= Sonu Nigam |SHORT DESCRIPTION= Singer, Actor, Television presenter, Music director |DATE OF BIRTH= [[July-30]], 1973 |PLACE OF BIRTH= [[Faridabad]], [[Haryana]], [[India]] |DATE OF DEATH= |PLACE OF DEATH= }} {{DEFAULTSORT:Nigam, Sonu}} [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[Category:બોલીવુડ પાર્શ્વગાયકો]] [[Category:ભારતીય ગાયકો]] [[Category:ભારતીય હિંદુ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[Category:ભારતીય અભિનેતા]] [[શ્રેણી:૧૯૭૩માં જન્મ]] tlb8mlkafnoiq4hbbi5yfq849uqq0yo 0 52438 901710 889575 2026-06-21T10:36:47Z Iswarsena khola 87644 /* ઇતિહાસ */ 901710 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = {{PAGENAME}} | type = ગામ | latd = 21.586981 | longd = 72.131493 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]] | leader_title = | leader_name = | altitude = 66 | population_as_of = | population_total = | population_density = | area_magnitude = sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = જીજે-૦૪ | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''ભંડારીયા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ભાવનગર તાલુકો|ભાવનગર તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, ઉચચતર માધયમિક શાળા, પંચાયતઘર, દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. == ઇતિહાસ == ભંડારીયા મૂળ [[આહીર| આહીરોનું]] રજવાડું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V15_171.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 15, page 165 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|access-date=2020-09-03|archive-date=2021-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430024342/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V15_171.gif|url-status=dead}}</ref> == જાણીતા વ્યક્તિઓ == ગુજરાતી ભાષાના સાહિત્યકાર [[દિનકર જોષી]]નો જન્મ આ ગામમાં થયો હતો. == મહત્વના સ્થળો == ભંડારીયા તેના પથ્થરો માટે જાણીતું છે. ભંડારીયામાં આ પથ્થરોથી [[માલેશ્રી (નદી)|માલેશ્રી નદી]] પર એક પુલ બાંધવામાં આવેલો છે જે [[ભાવનગર]] થી [[મહુવા]] વચ્ચેના માર્ગ પર આવેલો છે.<ref name="bg"/> નજીકની ટેકરીઓ જે ખોખરા પર્વતમાળાનો ભાગ છે, તેને [[માળનાથ (ડુંગરમાળા)|માળનાથની ટેકરીઓ]] કહે છે. તેના પર [[માળનાથ (મંદિર)|માળનાથ મહાદેવનું મંદિર]] આવેલું છે. આ મંદિરમાં પાણીનો કુંડ આવેલો છે. ભંડારીયાની નજીકની ટેકરીઓના નામ કલવીરા, રોજમાળ, ભીનમાળ, કાન ફાટા અને કુર્મા છે.<ref name="bg">{{cite book|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kathiawar (Public Domain text)|url=https://archive.org/details/1884GazetteerByBombayPresidencyVol8Kathiawar349D|year=૧૮૮૪|publisher=Printed at the Government Central Press, Bombay|volume=VIII|pages=૩૮૨}}</ref> ==સંદર્ભ== {{reflist}} [[File:PD-icon.svg|10px]] આ લેખ પબ્લિક ડોમેઇનમાં રહેલા પુસ્તક {{cite book|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kathiawar|url=https://archive.org/details/1884GazetteerByBombayPresidencyVol8Kathiawar349D|year=૧૮૮૪|publisher=Printed at the Government Central Press, Bombay|volume=VIII|pages=૩૮૨}} માંથી લખાણના અંશો ધરાવે છે. {{ભાવનગર તાલુકાના ગામો}} {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભાવનગર તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] tay8zq0yyo3kpzaq1l95nxjtpymzcjj 0 52594 901709 889578 2026-06-21T10:16:13Z Iswarsena khola 87644 /* ઇતિહાસ */ 901709 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = {{PAGENAME}} | type = ગામ | latd = 21.368067 | longd = 71.771858| locator_position = right | state_name = ગુજરાત | state_name2 = | district = [[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર]] | leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = | population_total = | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | |સ્થિતિ=યોગ્ય }} '''{{PAGENAME}}''' [[ભારત]]ના [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[ભાવનગર]] જિલ્લાના જેસર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે<ref name="bvndp1234">{{cite web |url = http://bhavnagardp.gujarat.gov.in/bhavnagar/english/palitana-taluka.htm |title = ભાવનગર જિલ્લા પંચાયતની વેબસાઇટ પર જેસર તાલુકાના ગામોની યાદી |last = જિલ્લા-પંચાયત |first = ભાવનગર |date = ૦૭-ઓકટોબર-૨૦૧૩ |website = |publisher = ગુજરાત સરકાર |access-date = ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૧૬ |archive-date = 2013-07-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130723041702/http://bhavnagardp.gujarat.gov.in/bhavnagar/english/palitana-taluka.htm |url-status = dead }}</ref>. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી|દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે<ref name="bvndp1234"></ref>. <hr> {{જેસર તાલુકાના ગામો}} == ઇતિહાસ == મોરચુપાણા મૂળ [[આહીર| આહીરોનું]] રજવાડું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V15_171.gif|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 15, page 165 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|access-date=2020-09-03|archive-date=2021-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430024342/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V15_171.gif|url-status=dead}}</ref> ==સંદર્ભ== {{reflist}} [[શ્રેણી:જેસર તાલુકો]] {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} mhzm4ql7n8yn6feu16o7av1t8kuvyrp 0 57629 901676 858796 2026-06-20T13:06:48Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901676 wikitext text/x-wiki '''રણછોડલાલ છોટાલાલ''' ([[એપ્રિલ ૨૯|૨૯ એપ્રિલ]], ૧૮૨૩ – [[ઓક્ટોબર ૨૬|૨૬ ઓક્ટોબર]], ૧૮૯૮)<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=KFnrQuiLUzIC&pg=PT107&dq=ranchhodlAL+chhotalal+CIE#v=onepage&q=ranchhodlAL%20chhotalal%20CIE&f=false|title=The New Blackwell Companion to the City|last1=Bridge|first1=Gary|last2=Watson|first2=Sophie|date=2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781444395129|language=en}}</ref> એ એક ગુજરાતી ઉદ્યોગપતિ હતા. પશ્ચિમ ભારતમાં આવેલા અગત્યના શહેર [[અમદાવાદ]] ખાતે ઈ. સ. ૧૮૬૧ના વર્ષમાં સૌથી પ્રથમ કાપડની મિલને સફળતાપૂર્વક ચાલુ કરી હતી<ref name="Makrand1991">{{cite book | author=Makrand Mehta|title=Indian merchants and entrepreneurs in historical perspective | year = 1991 | publisher=Academic Foundation | isbn=978-81-7188-017-1 | page=171 }}</ref>, જેથી એમને અમદાવાદ કાપડ ઉદ્યોગના જનક અને આધુનિક અમદાવાદના અગ્રણી ગણવામાં આવે છે. તેમને અંગ્રેજ સરકારે "રાવબહાદુર"નો ખિતાબ આપ્યો હતો. આજીવન કર્મઠ ઉદ્યોગપતિ, કુશળ વહીવટદાર, સેવાપરાયણ, દાનવીર એવા રણછોડલાલે શિક્ષણ અને આરોગ્ય<ref>{{Cite web |url=http://www.victoriajubileetrust.org/trust.html |title=Victoria Jubilee Hosptial Trust |access-date=2014-04-30 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428025608/http://www.victoriajubileetrust.org/trust.html |url-status=dead }}</ref> ક્ષેત્રે તેઓએ માતબર રકમ દાનરૂપે ફાળવી હતી.<ref name="tt">{{cite news|title=First Rancho: Ranchhodlal Chhotalal (1823-98) - Times of India|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/-First-Rancho-Ranchhodlal-Chhotalal-1823-98/articleshow/5609219.cms|access-date=16 June 2017|work=The Times of India|date=24 February 2010}}</ref> તેમણે શિક્ષણ લીધા પછી કસ્ટમ ખાતામાં, રેવાકાંઠાના દફતરદાર તરીકે નોકરી કરી હતી.<ref name="tr">{{cite book|author1=Dwijendra Tripathi|author2=Jyoti Jumani|title=The Concise Oxford History of Indian Business|url=https://books.google.com/books?id=Q9LsAAAAMAAJ|access-date=18 June 2017|year=2007|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-568429-2|page=53}}</ref> ત્યારપછી ઈ. સ. ૧૮૫૯ના વર્ષમાં એમણે "અમદાવાદ સ્પિનિંગ એન્ડ વિવિંગ કંપની"ની સ્થાપના કરી હતી, અને આ કંપનીએ ઈ. સ. ૧૮૬૧ના વર્ષમાં [[મે ૩૦|૩૦ મે]]ના દિવસે પોતાની મિલ ચાલુ કરી હતી. == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://gujaratonline.com/gen/ranchota.htm ગુજરાત ઓનલાઈન:બાયોગ્રાફી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301115325/http://gujaratonline.com/gen/ranchota.htm |date=2017-03-01 }} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ઉદ્યોગપતિઓ]] [[શ્રેણી:૧૮૯૮માં મૃત્યુ]] rfy4qzxdmwvho33v0s87w3qfk4qi5yd 0 61723 901698 874907 2026-06-21T02:02:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901698 wikitext text/x-wiki {{સબસ્ટબ}} {{Infobox stadium | stadium_name = સ્ટેમ્ફોર્ડ બ્રિજ | nickname = બ્રિજ<ref>{{cite news | date = 2011-01-14 | url = http://www.chelseafc.com/page/LatestNews/0,,10268~2266686,00.html | title = Premier Talents Brings Brazilian Blue to the Bridge | publisher = chelseafc.com | access-date = 2011-03-10 }}</ref><ref>{{cite news | date = 2011-02-26 | url = http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-united/8349515/Henry-Winter-Chelsea-v-Manchester-United-battle-has-lost-its-edge.html | title = Chelsea v Manchester United battle has lost its edge | publisher = Daily Telegraph | access-date = 2011-03-10 | location=London | first=Henry | last=Winter }}</ref> | image = [[File:Stamford Bridge Clear Skies.JPG|300px]] | caption = | fullname = સ્ટેમ્ફોર્ડ બ્રિજ | location = [[લંડન]]<br />[[ઇંગ્લેન્ડ]] | coordinates = {{Coord|51|28|54|N|0|11|28|W|type:landmark_region:GB_scale:2000|display=it}} | built = ૧૮૭૬ | opened = ૨૮ એપ્રિલ ૧૮૭૭<ref>[http://www.chelseafc.com/page/StadiumHistory/0,,10268,00.html Stadium History] chelseafc.com</ref> | renovated = | closed = | demolished = | owner = [[ચેલ્સિયા ફૂટબોલ ક્લબ]] | operator = [[ચેલ્સિયા ફૂટબોલ ક્લબ]] | surface = ઘાસ | construction_cost = | architect = | former_names = | tenants = | seating_capacity = ૪૧,૭૮૯<ref>{{cite web|url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf|title=Premier League Handbook Season 2013/14|format=PDF|access-date=17 August 2013|work=[[Premier League]]|archive-date=31 જાન્યુઆરી 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131132636/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf|url-status=dead}}</ref> | suites = ૫૧ | record_attendance = | dimensions = ૧૦૩ x ૬૭ મીટર <br /> (૧૧૨.૬ x ૭૩.૨ યાર્ડ)<ref name="chelseafc.com">[http://www.chelseafc.com/page/ClubInfo/0,,10268,00.html CLUB INFORMATION] chelseafc.com</ref> |}} '''સ્ટેમ્ફોર્ડ બ્રિજ''' [[ઇંગ્લેન્ડ]]નાં [[લંડન]]માં આવેલું એક ફૂટબોલ મેદાન છે. આ [[ચેલ્સી ફૂટબોલ ક્લબ]]નું ઘરેલુ મેદાન છે અને તેની બેઠક ક્ષમતા ૪૧,૭૮૯ની છે.<ref name="premierleague.com"<ref>{{cite web|url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf|title=Premier League Handbook Season 2013/14|format=PDF|access-date=17 August 2013|work=[[Premier League]]|archive-date=31 જાન્યુઆરી 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131132636/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf|url-status=dead}}</ref> {{-}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{ sister | position = {{{position|}}} | project = commons | text = [[વિકિમીડિયા કૉમન્સ]] પર '''''[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Stamford_Bridge?uselang=gu {{{2|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}}}]''''' {{{alt-term|વિષયક વધુ દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમો (Media) ઉપલબ્ધ છે}}}. }} * [http://www.chelseafc.com ચેલ્સિયા ફૂટબોલ ક્લબ વેબસાઇટ] * [http://www.camvista.com/sports/football/chelsea01.php3 વેબકેમ પર સ્ટેમ્ફોર્ડ બ્રિજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702050643/http://www.camvista.com/sports/football/chelsea01.php3 |date=2014-07-02 }} * [http://www.footballstadiumtours.co.uk/football-stadium-tours/chelsea સ્ટેમ્ફોર્ડ બ્રિજ ટૂર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413114407/http://www.footballstadiumtours.co.uk/football-stadium-tours/chelsea |date=2010-04-13 }} * [http://www.chelseastadiumtoursguide.com/ ચેલ્સિયા ફૂટબૉલ ક્લબ સ્ટેડિયમ ટૂર]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719223902/https://www.chelseastadiumtoursguide.com/ |date=2019-07-19 }} * [http://www.stadiumguide.com/stamfordbridge.htm સ્ટેડિયમ માર્ગદર્શન] * [http://www.football-match.de/london-chelsea/ સ્ટેમ્ફોર્ડ બ્રિજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924014434/http://www.football-match.de/london-chelsea/ |date=2015-09-24 }} * [http://www.samsungfootball.co.uk સ્ટેમ્ફોર્ડ બ્રિજ સેમસંગ પર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100306015131/http://www.samsungfootball.co.uk/ |date=2010-03-06 }} * [http://sketchup.google.com/3dwarehouse/details?mid=aea1c7369a0dede9d74baae849fa7ef2 સ્ટેમ્ફોર્ડ બ્રિજ 3D] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527011756/http://sketchup.google.com/3dwarehouse/details?mid=aea1c7369a0dede9d74baae849fa7ef2 |date=2013-05-27 }} [[શ્રેણી:ઇંગ્લેન્ડનાં ફૂટબોલ મેદાન]] ohqsdqy6p0wmnfmjwjsh0djo165dse7 0 61939 901695 821840 2026-06-21T01:16:07Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901695 wikitext text/x-wiki {{stub}} {{infobox stadium | name = સેન્ટ જેમ્સ પાર્ક | image = [[File:St James Park.jpg|300px]] | caption = | nickname = | fullname = સેન્ટ જેમ્સ પાર્ક | location = [[ન્યૂકેસલ અપોન ટાઇન]]<br />[[ઇંગ્લેન્ડ]] | coordinates = {{Coord|54|58|32|N|1|37|18|W|type:landmark_region:GB_scale:2000|display=it}} | opened = ૧૮૯૨<ref name=officialsitestadiumpage>[http://www.nufc.premiumtv.co.uk/page/Stadium/0,,10278,00.html Newcastle United official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516202617/http://www.nufc.premiumtv.co.uk/page/Stadium/0,,10278,00.html |date=2008-05-16 }} Stadium Information page</ref> | expanded = | owner = [[ન્યૂકેસલ યુનાઇટેડ ફૂટબોલ ક્લબ|ન્યૂકેસલ યુનાઇટેડ]] | surface = ઘાસ | architect = | tenants = [[ન્યૂકેસલ યુનાઇટેડ ફૂટબોલ ક્લબ|ન્યૂકેસલ યુનાઇટેડ]] | seating_capacity = ૫૨,૪૦૫<ref>{{cite web|url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf|title=Premier League Handbook Season 2013/14|format=PDF|access-date=17 August 2013|work=[[Premier League]]|archive-date=31 જાન્યુઆરી 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131132636/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf|url-status=dead}}</ref> | dimensions = ૧૧૫ × ૭૪.૪ યાર્ડ <br /> (૧૦૫ × ૬૮ મીટર) }} '''સેન્ટ જેમ્સ પાર્ક''', [[ઇંગ્લેન્ડ]]નાં [[ન્યૂકેસલ અપોન ટાઇન]] સ્થિત એક ફૂટબોલ મેદાન છે. આ [[ન્યૂકેસલ યુનાઇટેડ ફૂટબોલ ક્લબ|ન્યૂકેસલ યુનાઇટેડ]]નું ઘરેલુ મેદાન છે, જે ૫૨,૪૦૫ લોકોની બેઠક ક્ષમતા ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf|title=Premier League Handbook Season 2013/14|format=PDF|access-date=17 August 2013|work=[[Premier League]]|archive-date=31 જાન્યુઆરી 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131132636/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf|url-status=dead}}</ref> {{-}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{ sister | position = {{{position|}}} | project = commons | text = [[વિકિમીડિયા કૉમન્સ]] પર '''''[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:St_James'_Park?uselang=gu {{{2|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}}}]''''' {{{alt-term|વિષયક વધુ દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમો (Media) ઉપલબ્ધ છે}}}. }} *[http://www.nufc.co.uk/page/Club/History/SportsDirectArena સેન્ટ જેમ્સ પાર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113184643/http://www.nufc.co.uk/page/Club/History/SportsDirectArena |date=2011-11-13 }} NUFC.co.uk પર *[http://www.london2012.com/games/venues/st-james-park.php આ લન્ડન ઓલિમ્પિક સ્ટેડિયમ યાદી]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424205103/http://www.london2012.com/games/venues/st-james-park.php |date=2012-04-24 }} [[શ્રેણી:ઇંગ્લેન્ડનાં ફૂટબોલ મેદાન]] 8dhzcaw58e4ksunrmih9hh5kvyhswuq 0 91156 901713 901575 2026-06-21T11:07:29Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901713 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''અરુણ મણિલાલ ગાંધી''' (૧૪ એપ્રિલ ૧૯૩૪ – ૨ મે ૨૦૨૩) દક્ષિણ આફ્રિકન-અમેરિકન લેખક, સામાજિક-રાજકીય કાર્યકર અને [[મણિલાલ ગાંધી]]ના પુત્ર અને મહાત્મા ગાંધીના પૌત્ર હતા.<ref name=":0">{{Cite book |last=Gandhi |first=Arun |title=The Gift of Anger: And Other Lessons from My Grandfather Mahatma Gandhi |date=2017 |publisher=Gallery/Jeter Publishing |isbn=978-1-4767-5485-7 |location=Riverside}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == અરુણ ગાંધીએ પોતાના દાદાના દક્ષિણ આફ્રિકામાં એક નાના, દૂરસ્થ વસાહત આશ્રમમાં મોટાભાગનું બાળપણ ગુજાર્યુ. ઉછેરમાં, આસપાસના ક્ષેત્રોમાં કામ કરતા અભણ ખેતરના પરિવારો કરતા ગાંધીજીને શિક્ષણનો ફાયદો થયો હતો. "ગરીબીમાં કેમ જીવન ગાળવું" તે શીખવા તેમના દાદા તેમણે દરરોજ શાળા પછી પડોશી બાળકો સાથે રમવા પ્રોત્સાહિત કરતા. સાથોસાથ અરુણ દરરોજ વર્ગમાં જે શીખ્યા હોય તે બાળકોને શીખવવા માટે પણ પ્રોત્સાહન આપતા. ગાંધીએ આને પોતાને માટે "સર્વોત્તમ સર્જનાત્મક અને અજોડ અનુભવ" ગણાવ્યો. આખરે, બાળકો અને તેમના માતા-પિતા ના ટોળાં પાઠ શીખવા આવવા માંડયા. આ સમયે ગાંધી, કરુણા અને સહભાગિતાનું મહત્ત્વ શીખ્યા.<ref name="Columbian">Hewitt, Scott (January 18, 2015). [http://www.columbian.com/news/2015/jan/18/gandhis-grandson-urges-change-from-within/ "Gandhi’s grandson urges change from within"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_Columbian The Columbian]''.</ref> == કારકિર્દી == અરુણ મણિલાલ ગાંધી પોતાની જાતને એક હિન્દુ માને છે પરંતુ સાર્વત્રિકવાદી વિચારોને વ્યક્ત કરે છે.<ref>{{cite web | last=Rtiz | first=Mary Kaye | title=Arun Gandhi reaches beyond Hindu religious traditions | website=The Honolulu Advertiser | date=2002-02-21 | url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2002/Feb/21/il/il10a.html | access-date=2025-11-18}}</ref> ગાંધીએ ખ્રિસ્તી પાદરીઓ સાથે મળીને કામ કર્યું છે અને તેમના ફિલસૂફીઓ બૌદ્ધ, હિન્દુ, મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી વિચારોથી પ્રભાવિત છે. તેમના દાદાની જેમ, તેઓ પણ 'અહિંસા'ની વિભાવનામાં માને છે.<ref>(May 8, 2018) [http://www.arungandhi.org/2.html Arun Gandhi Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190304233505/http://arungandhi.org/2.html |date=2019-03-04 }}</ref> ૧૯૮૨ માં, જ્યારે કોલંબિયા પિક્ચર્સે તેમના દાદાના જીવન પર આધારિત ફિલ્મને રિલીઝ કરી, ગાંધીએ એક લેખ લખ્યો હતો જેમા એમણે ૨૫ મિલિયન ડોલર સાથે ફિલ્મ સબસિડી આપવા માટે ભારત સરકારની ટીકા કરી હતી, અને એવી દલીલ કરી હતી કે આ પૈસા બીજી મહત્તવ ની વસ્તુઓ પર ખર્ચવા જોઇતા હતા. ફિલ્મના વિશિષ્ટ સ્ક્રિનિંગમાં હાજરી આપ્યા પછી, ગાંધી એ નિરાકરણ પર આવ્યા કે ફિલ્મે તેમના દાદાના તત્ત્વજ્ઞાન અને વારસા ને (તેની ઐતિહાસિક અયોગ્યતા હોવા છતાં) આબેહુબ સમજાવ્યું હતું. તેમના દલીલ લેખને વ્યાપકપણે પુનઃમુદ્રિત અને ઉજવવામાં આવ્યા હોવા છતાં, ફિલ્મના વિશિષ્ટ સ્ક્રિનિંગ પછી તેમણે પ્રથમ લેખ પાછો ખેંચી લીધો હતો.<ref>{{cite web | last=Hewitt | first=Scott | title=Gandhi’s grandson urges change from within | website=The Columbian | date=2015-01-18 | url=https://www.columbian.com/news/2015/jan/18/gandhis-grandson-urges-change-from-within/ | access-date=2025-11-18}}</ref> ૧૯૮૭ માં, મિસિસિપી યુનિવર્સિટીમાં એક ખાસ અભ્યાસ પર કામ કરવા માટે, અરુણ ગાંધી તેમની પત્ની સુનંદા સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ગયા હતા. આ અભ્યાસમાં ભારત, યુ.એસ. અને દક્ષિણ આફ્રિકામાં અસ્તિત્વમાં રહેલા ભેદભાવની તપાસ કરવામાં આવી હતી. પછીથી તેઓ મેમ્ફિસ, ટેનેસીમાં ગયા અને કેથોલિક શૈક્ષણિક સંસ્થા ક્રિશ્ચિયન બ્રધર્સ યુનિવર્સિટી દ્વારા હોસ્ટ થયેલી એમ.કે. ગાંધી ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર અનવાયોલન્સની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થા બંને સ્થાનિક અને વૈશ્વિક ધોરણે અહિંસાનો સિદ્ધાંત લાગુ પાડવા માટે સમર્પિત હતી. ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં તેમના કામ માટે, ગાંધીને બોસ્ટનની જ્હોન એફ. કેનેડી લાયબ્રેરી ખાતે પીસ એબ્બી કૌરેજ ઓફ કન્સ્રીન્સ એવોર્ડ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૯૬ માં, તેમણે મોહનદાસ ગાંધી અને રેવ. ડો. માર્ટિન લ્યુથર કિંગ જુનિયર ની ફિલસૂફીઓ અને જીવનના વાર્ષિક ઉત્સવ નિમિત્તે "સિઝન ફોર નોનવાયોલ્ન્સ" ની સ્થાપના કરી<ref>{{Cite web|url=http://www.agnt.org/season-for-nonviolence8|title=The 14th Annual Gandhi King Chavez Season for Nonviolence|archive-url=https://web.archive.org/web/20110117060756/http://www.agnt.org/season-for-nonviolence|archive-date=2011-01-17|url-status=dead|access-date=2025-11-18}}</ref> ૨૦૦૩ માં, ગાંધી હ્યુમનિઝમ અને તેણી મહત્વાકાંક્ષાઓ (હ્યુમનિસ્ટ મેનિફેસ્ટો III) ના હસ્તાક્ષરોમાંનો એક હતો.<ref name = "Human Manifesto III Signers">{{cite web | title=Humanism and Its Aspirations: Notable Signers | website=American Humanist Association | date=2018-08-09 | url=https://americanhumanist.org/what-is-humanism/manifesto3/signers/ | access-date=2025-11-18}}</ref> ૨૦૦૭ ના અંતમાં, ગાંધી સેલ્સબરી, મેરીલેન્ડમાં સેલીસ્બરી યુનિવર્સિટીમાં "ગાંધી ઓન પર્સનલ લીડરશીપ એન્ડ નોનવાયોલન્સ" કોર્સ ના સહ-અધ્યાપક હતા.<ref>[http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3338 Salisbury University press release] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401204333/http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3338 |date=2012-04-01 }}, July 17, 2007.</ref> ૧૨ નવેમ્બર, ૨૦૦૭ ના રોજ, ગાંધીએ "એક વ્યક્તિ પણ ફેર લાવી શકે છે" લેક્ચર સિરીઝ માટે સેલીસ્બરી યુનિવર્સિટી સેન્ટર ફોર કોન્ફ્લિક્ટ રિસોલ્યુશન માટે "ટેરરિઝમના યુગમાં અહિંસા" નામનુ એક પ્રવચન આપ્યું હતું.<ref>[http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3432 Salisbury University press release: Dr. Arun Gandhi Speaks on Nonviolence November 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401204351/http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3432 |date=2012-04-01 }}, October 23, 2007.</ref> ૨૦૦૮ ના અંત ભાગમાં, ગાંધીજીએ "ગાંધીજીનો વૈશ્વિક પ્રભાવ" નો અભ્યાસક્રમ સહ-શીખવવા માટે સેલીસ્બરી યુનિવર્સિટી પાછા ફર્યા.<ref>[http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3704 "SU's Polkinghorn Receives Second Elkins Professorship"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401204357/http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3704 |date=2012-04-01 }}. [//en.wikipedia.org/wiki/Salisbury_University Salisbury University]. September 12, 2008</ref> ૨૦૦૭ માં, તેમની પત્ની ના અવસાન પછી, સંસ્થા રોચેસ્ટર, ન્યૂયોર્કમાં ખસેડવામાં આવી હતી, અને હાલમાં રોચેસ્ટર યુનિવર્સિટીના કેમ્પસ ખાતે આવેલી છે.<ref>[http://www.rochester.edu/news/show.php?id=2924 Gandhi Institute for Nonviolence Relocates to University of Rochester], June 1, 2007 press release, [//en.wikipedia.org/wiki/University_of_Rochester University of Rochester].</ref> વોશિંગ્ટન પોસ્ટના "ફેઇથ" વિભાગમાં જાન્યુઆરી ૨૦૦૮ ના રોજ એમણે એક લેખ પ્રકાશિત કર્યો. ગાંધીએ એ લેખ મા જણાવ્યું હતું કે ઇઝરાયેલીઓએ હોલોકાસ્ટ વિશે વધારે વાત કરે છે અને એણે કારણે વિશ્વ સહાનુભૂતિ ગુમાવી હતી. તેઓ એ એમ પણ જણાવ્યુ કે ઇઝરાયેલ અને યુ.એસ. નુ યોગદાન "હિંસા સંસ્કૃતિ" ફેલાવવામા સહુ થી વધારે છે. આને કારણે રોચેસ્ટર સાથે ના તેમના સંબંધો મા ખટાશ આવી હતી. ગાંધીએ એમ કહીને માફી માંગી હતી કે તેમનુ કેહવુ એમ હતુ કે જમણેરી લિકુડ સમર્થકો સમસ્યાનો હિસ્સો હતા, પરંતુ યુનિવર્સિટીએ તેમની સમજૂતી ન સ્વીકારી અને તેમને જાણ કરી હતી કે જ્યાં સુધી તે તેનાથી રાજીનામું નહિ આપે ત્યાં સુધી સંસ્થા બંધ રહેશે. ગાંધીજીએ થોડા સમય પછી તરત જ સંસ્થા છોડી દીધી અને તે પછીથી કોઇ પણ ક્ષમતામાં સંસ્થામાં પાછા ફર્યા નથી. ગાંધીએ અહિંસા પર ઘણા દેશોમાં ઘણા ભાષણો આપ્યા છે. ઇઝરાયલના તેમના પ્રવાસ દરમિયાન, સ્વતંત્રતા ની ખાતરી આપતા તેમણે પેલેસ્ટાઈન ના લોકો ને ઇઝરાયેલી તાબા સામે શાન્તિપુર્વક પ્રતિકાર કરવા માટે વિનંતી કરી. ઓગસ્ટ ૨૦૦૪ માં, ગાંધીએ પેલેસ્ટિનિયન સંસદને દરખાસ્ત કરી કે ૫૦,૦૦૦ શરણાર્થીઓ એ જોર્દન નદી ને એક શાંતિપૂર્ણ કૂચ કરી ને પાર કરવી અને પોતાના વતન પાછા ફરવુ અને કહ્યું કે સંસદસભ્યો એ કુચ ની આગેવાની લેવી. ગાંધીએ એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે દક્ષિણ આફ્રિકાના રંગભેદના કિસ્સામાં સબડતા લોકો કરતા પેલેસ્ટિનિયન લોકો નુ ભવિષ્ય દસ ગણુ વધુ ખરાબ છે. તેમણે પૂછ્યું: "શું થશે? કદાચ ઈઝરાયેલી સૈન્ય ઘણાને મારશે અને મારી નાખશે. તેઓ ૧૦૦ લોકો ને મારી શકશે. તેઓ ૨૦૦ પુરૂષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોને મારી શકશે. અને તે વિશ્વને આંચકો આપશે. વિશ્વ જાગ્શે અને કેહશે 'શું ચાલી રહ્યું છે?'.<ref>[http://www.theage.com.au/articles/2004/08/30/1093852180639.html March home, urges Gandhi grandson], August 31, 2004.</ref> ૧૨ ઓકટોબર, ૨૦૦૯ ના રોજ ગાંધીજીએ સ્કોટલેન્ડ ના ઇસ્ટ લોથિયન પ્રાન્ત ના ૭મા ધોરણ ના વિધ્યાર્થીઓ સાથે મુસેલબર્ગ ના બ્રુન્ટન થિયેટર માં વાત કરી. ૧૧ નવેમ્બર, ૨૦૦૯ ના રોજ ગાંધીએ ચટ્ટાનૂગા, ટેનેસ્સી ની ચટ્ટાનૂગા રાજ્ય ટેકનિકલ કોમ્યુનિટી કોલેજની મુલાકાત લીધી અને તેમના શાન્તિ ના સંદેશનો ફેલાવો કર્યો. ૧૩ નવેમ્બર, ૨૦૦૯ ના રોજ ગાંધીએ તેમના શાંતિનો સંદેશ ફેલાવવા માટે ક્લેવલેન્ડ, ટેનેસીના ક્લેવલેન્ડ સ્ટેટ કોમ્યુનિટી કોલેજની મુલાકાત લીધી. ૧૬ નવેમ્બર, ૨૦૧૦ ના રોજ ગાંધીએ લામોમી, વ્યોમિંગમાં વ્યોમિંગની યુનિવર્સિટી ની મુલાકાત લીધી અને શાંતિના સંદેશનો ફેલાવો કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.uwyo.edu/uw/news/2010/10/uw-social-justice-research-center-hosts-gandhis-grandson-nov.-16.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2018-05-03 |archive-date=2012-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108001414/http://www.uwyo.edu/uw/news/2010/10/uw-social-justice-research-center-hosts-gandhis-grandson-nov.-16.html |url-status=dead }}</ref> 2 માર્ચ, 2011 ના રોજ, અરુણ ગાંધીએ પૂર્વ પશ્ચિમ સેન્ટર ખાતે હવાઈ યુનિવર્સિટીના કેમ્પસમાં મનોઆ ખાતે, હોનોલુલુ, હવાઈમાં પ્રવચન આપ્યુ હતુ. તેમણે અહિંસકતા વિશે વાત કરી હતીઃ એ મીન્સ ફોર સોસિયલ ચેન્જ. તે જ દિવસે તેમણે હોનોલુલુના ઇઓલાની સ્કૂલમાં "વિઝ્ડમ ઑફ ચુસીગ પીસ" ના વિષય પર બીજુ પ્રવાચન આપ્યુ હતુ. 3 માર્ચ, 2011 ના રોજ, હવાઈમાં હોનોલુલુમાં સ્પાર્ક મત્સુનાગા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પીસ એન્ડ કોન્ફ્લિક્ટ રિઝોલ્યુશન દ્વારા પ્રાયોજિત એક ઇવેન્ટમાં, ગાંધીએ હવાઈ આર્કિટેક્ચર બિલ્ડીંગ યુનિવર્સિટીમાં વાત કરી હતી. માર્ચ 4, 2011 ના રોજ હોનોલુલુ, હવાઈમાં પેસિફિક બૌદ્ધ એકેડેમી ખાતે વાત કરી. તેમણે "હવાઈ અને વિશ્વમાં માનવ અધિકારોની સંસ્કૃતિ બનાવવા માટે શાંતિની શક્તિ" વિષય પર હવાઈ રાજ્ય કેપિટોલ (જાહેર સભાગૃહ) સાથે વાત કરી હતી. આ હ્યુમન રાઇટ્સ વીકનો એક ભાગ હતો, જે હવાઈ રાજ્ય દ્વારા પ્રાયોજિત કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે "ગાંધીવાદી શાંતિ (અહિંસકતા) આધુનિક દિવસ સંઘર્ષના ઉકેલ માટે પાથવે" વિષય પર ડાઉનટાઉન હોનોલુલુના પાયોનિયર પ્લાઝા ક્લબમાં પણ વાત કરી હતી. માર્ચ 5, 2011 ના રોજ ગાંધીએ હૉનોલુલુ, હવાઈમાં કૃષ્ણ ભાવનામૃત મંદિર માટે ઇન્ટરનેશનલ સોસાયટીની મુલાકાત લીધી અને શાંતિનો સંદેશો ફેલાવ્યો. તેમણે "ઓલ લિવિંગ બીઇંગ્સ તરફ અહિંસકતાના માર્ગ", અને PAAAC યુવા પરિષદના ભાગરૂપે હવાઈ કન્વેન્શન સેન્ટરના વિષય પર ડૉ. ટેરી શિંટાની દ્વારા પ્રાયોજિત ઇવેન્ટમાં, હોનોલુલુના હો નો હિકારી ચર્ચમાં પણ વાત કરી હતી. ૬ માર્ચ, ૨૦૧૧ ના રોજ ગાંધીએ "મારા પડોશી સાથે શીખ્યા પાઠો" વિષય પર ડાયરી હેડ, હોનોલુલુ યુનિટી ચર્ચમાં બોલ્યા.<ref name = "Gandhi's talk in Honolulu"> (Mar 7, 2011) [http://www.staradvertiser.com/2011/02/26/religion/gandhis-grandson-to-talk-of-peace-in-troubled-world/ "Gandhi's talk in Honolulu"] </ref> [[ચિત્ર:9.21.14PeaceNextGenerationPanelByLuigiNovi7.jpg|thumb|ડાબેથી જમણે: ગાંધી, "ગાંધી દાદા" ના તેમના સહ લેખક બેથની હેગેડસ, અને ઇલ્યાસહ શેબઝ, માલ્કમ એક્સની પુત્રી, એક રાજકીય આકૃતિ ના બાળ ઉછેર ના વિષય પર ૨૦૧૪ બ્રુકલિન બૂક ફેસ્ટિવલ ખાતે "પીસ: ધ નેક્સ્ટ જનરેશન" પેનલ પર. ]] વી આર વન ફાઉન્ડેશન ના બાર્બરા અલ્ટીમસ અને ગાંધીવાદી ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પીસે ભેગા મડી ને ગાંધીના ૨૦૧૧ ના હોનોલુલુના પ્રવાસ ને પ્રાયોજિત કર્યો હતો. ઓસ્કર-નામાંકિત વિલિયમ ગઝેકી દ્વારા દિગ્દર્શિત અને બાર્બરા ઓલ્ટેમસ દ્વારા નિર્માણ પામેલ દસ્તાવેજી ફિલ્મ "ધ કોલિંગ: હીલ અવરવેસ હીલ અવર પ્લેનેટ" માં ગાંધી દર્શાવવામાં આવ્યા છે.<ref name="The calling"> (May 4, 2018). [http://www.thegiftofpain.com/film.htm "The calling"].</ref> ૨૩ માર્ચ, ૨૦૧૨ ના રોજ, પેન્સિલવેનિયાના ગ્લેન્સાઇડમાં આર્કેડીયા યુનિવર્સિટી ખાતે યોજાયેલી પ્રથમ વાર્ષિક ઇગેજીગ પીસ કોન્ફરન્સમાં ગાંધી મુખ્ય વક્તા હતા.<ref name = "Engaging Peace Conference">(Mar 23, 2012) [http://philadelphia.eventful.com/events/engaging-peace-conference-/E0-001-045694372-7 Engaging Peace Conference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930034237/https://philadelphia.eventful.com/events/engaging-peace-conference-/E0-001-045694372-7 |date=2019-09-30 }}</ref> માર્ચ ૨૦૧૪ માં, એથેન્યુમ બૂક્સ ફોર યંગ વાચકોએ "ગાન્ધી દાદા" નામનુ બાળકો નુ એક પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું હતું, જે અરુણ ગાંધીએ બેથેની હેગેડસ સાથે સહલેખ્યુ હતુ અને ઇવાન ટર્કે સચિત્રિત કર્યુ હતુ.<ref>Rule, Adi (April 16, 2014). [http://info.vcfa.edu/vcfa-launch-pad/bid/170820/Bethany-Hegedus-Arun-Gandhi-and-GRANDFATHER-GANDHI "Bethany Hegedus, Arun Gandhi, and GRANDFATHER GANDHI"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215056/http://info.vcfa.edu/vcfa-launch-pad/bid/170820/Bethany-Hegedus-Arun-Gandhi-and-GRANDFATHER-GANDHI |date=2017-10-19 }}. "the MFA in Writing for Children & Young Adults Author Blog", [//en.wikipedia.org/wiki/Vermont_College_of_Fine_Arts Vermont College of Fine Arts].</ref> ચિત્ર-પત્ર સંસ્મરણો, જે શાંતિ-સંદેશ મોકલાવે છે, તે કેવી રીતે અરુણના દાદા, કે જે ક્યાં તો નાશ કરી શકે છે અથવા પ્રકાશિત કરી શકે છે તે ગુસ્સાને ગણાવે છે તે વાર્તા કહે છે, અરુણને શાંતિપૂર્ણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને અન્યાયનો પ્રતિભાવ આપવા માટે "અંધકારને પ્રકાશમાં ફેરવવા" ". આ પુસ્તકમાં અરુણ, તેમના દાદાના ધ્યાનની આજ્ઞા પાળનારા, તેમના શાળાના કાર્યથી નિરાશ થયા હતા અને તેમના ગુસ્સોને અંકુશમાં રાખવામાં અસમર્થતાને લીધે શરમિંદગીભર્યા તેમના દાદાને ગૌરવ આપવા માટે સંઘર્ષ કર્યો તે રીતે આ પુસ્તક પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. બાળકના વાચકોને સમજી શકાય તેવા જટિલ ઐતિહાસિક મુદ્દાને ધ્યાનમાં લેવા માટે, અને બાળકોને લાગણીશીલ પડઘા સાથેના ચિત્રને બનાવવા માટે કાગળના કાગળની અમૂર્ત છબીઓનો ઉપયોગ કરવા માટે, આ પુસ્તકને બાળકના દ્રષ્ટિકોણ માટે હકારાત્મક સમીક્ષાઓ મળ્યા હતા.<ref>Bird, Elizabeth (April 8, 2014). [http://blogs.slj.com/afuse8production/2014/04/08/review-of-the-day-grandfather-gandhi-by-arun-gandhi-and-bethany-hegedus/#_ "Review of the Day: Grandfather Gandhi by Arun Gandhi and Bethany Hegedus"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/School_Library_Journal School Library Journal]''.</ref><ref>Smith, Robin (November 4, 2014). [http://www.hbook.com/2014/11/featured/grandfather-gandhi/#_ "Grandfather Gandhi"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_Horn_Book_Magazine The Horn Book Magazine]''.</ref><ref>[http://www.publishersweekly.com/978-1-4424-2365-7 "Grandfather Gandhi"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/Publishers_Weekly Publishers Weekly]''. Retrieved September 6, 2015.</ref> == અંગત જીવન == 2016 ના પ્રમાણે, અરુણ મણિલાલ ગાંધી રોચેસ્ટર, ન્યૂ યોર્કમાં રહે છે.<ref name="Columbian" /> == સંદર્ભ == {{reflist|30em}} {{ઢાંચો:મહાત્મા ગાંધી}} [[શ્રેણી:૧૯૩૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૩માં મૃત્યુ]] tjqayzju3tmovc6828g7n4eiq198ebi 0 127295 901692 900691 2026-06-21T00:47:16Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901692 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = સુભદ્રાકુમારી ચૌહાણ | image = Subhadra Kumari Chauhan 1976 stamp of India.jpg | imagesize = | alt = Subhadra Kumari Chauhan.JPG | caption = સુભદ્રાકુમારી ચૌહાણ | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{birth date|1904|08|16|df=y}} | birth_place = [[અલ્હાબાદ જિલ્લો|અલ્હાબાદ]], સંયુક્ત પ્રાંત અવધ અને આગ્રા, બ્રિટીશ ભારત | death_date = {{death date and age|1948|02|15|1904|08|16|df=y}}<ref name="tiwari199p137">{{cite web|title=Biography of Subhadra Kumari Chauhan|url=https://allpoetry.com/Subhadra-Kumari-Chauhan|publisher=All poetry|access-date=27 June 2017}}</ref> | death_place = [[સિવની]], મધ્ય પ્રાંત (વર્તમાન [[મધ્ય પ્રદેશ]]), ભારત | occupation = કવયિત્રી | nationality = ભારતીય | language = [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]] | citizenship = | education = | alma_mater = | period = ૧૯૦૪–૧૯૪૮ | genre = કવિતા | subject = હિન્દી સાહિત્ય | movement = | notableworks = | spouse = ઠાકુર લક્ષ્મણસિંહ ચૌહાણ | partner = | children = ૫ }} '''સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણ''' ([[ઓગસ્ટ ૧૬|૧૬ ઓગસ્ટ]] ૧૯૦૪ – [[ફેબ્રુઆરી ૧૬|૧૬ ફેબ્રુઆરી]] ૧૯૪૮) ભારતીય કવયિત્રી હતા. ''ઝાંસી કી રાની'' એ તેમની સૌથી લોકપ્રિય કવિતાઓમાંની એક છે.<ref name="Rathi 2017">{{cite news |last1=Rathi |first1=Nandini |title=On Jallianwala Bagh anniversary, this poem by Subhadra Kumari Chauhan is a must read |url=https://indianexpress.com/article/india/on-jallianwala-bagh-anniversary-this-poem-by-subhadra-kumari-chauhan-is-a-must-read-4611814/ |access-date=11 July 2021 |work=The Indian Express |date=April 13, 2017}}</ref>''<ref>{{cite book|last1=Rajaswi|first1=M.I.|title=Rashtrabhakt Kavyitri Subhadra Kumari Chauhan (Hindi)|date=2016|publisher=Prabhat Prakashan|location=New Delhi|isbn=978-9384344375|edition=1}}</ref> ==જીવનપરિચય== તેમનો જન્મ [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના [[અલ્હાબાદ|પ્રયાગરાજ]] જિલ્લાના નિહાલપુર ગામના રાજપૂત પરિવારમાં થયો હતો. તેમણે પોતાનું પ્રાંરભિક શિક્ષણ પ્રયાગરાજની ક્રોથવેઇટ ગર્લ્સ સ્કૂલમાંથી મેળવ્યું હતું અને ૧૯૧૯માં મિડલ સ્કૂલની પરીક્ષા પાસ કરી હતી. ૧૯૧૯ ના વર્ષમાંજ તેમના લગ્ન [[ખંડવા]]ના ઠાકુર લક્ષ્મણ સિંહ ચૌહાણ સાથે લગ્ન થયા હતા. તેમને પાંચ બાળકો હતા.<ref>{{cite book|last1=Chauhan|first1=Subhadra Kumari|title=Subhadrakumari Chauhan Ki Sampoorna Kahaniyan|date=1 January 2012|publisher=Rajpal & Sons|location=New Delhi|edition=Hindi}}</ref> ૧૯૪૧માં સુભદ્રા કુમારી અને તેમના પતિ [[મહાત્મા ગાંધી]]ના [[અસહયોગ આંદોલન]]માં જોડાયા હતા. આંદોલનમાં તેમની ભૂમિકા બદલ નાગપુરમાં ધરપકડ થનાર તેઓ પ્રથમ મહિલા સત્યાગ્રહી હતા. ૧૯૨૩ અને ૧૯૪૨માં બ્રિટિશ શાસન સામેના વિરોધ પ્રદર્શનમાં સામેલ થવા બદલ તેમને બે વખત જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|title=Biography of Subhadra Kumari Chauhan|url=https://www.bharatdarshan.co.nz/author-profile/47/author47.html|website=www.bharatdarshan.co.nz|publisher=Bharat Darshan|access-date=27 June 2017}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેઓ તત્કાલીન મધ્ય પ્રાંત વિધાનસભાના સભ્ય હતા.<ref>{{cite news |last1=Wangchuk |first1=Rinchen Norbu |title=Ghoongat, Untouchability, Dowry: This Forgotten 'Jhansi Ki Rani' Fought Them All |url=https://www.thebetterindia.com/219787/india-freedom-struggle-rani-of-jhansi-subhadra-kumari-chauhan-premchand-nor41/ |work=The Better India |date=13 March 2020 |language=en}}</ref> વિધાનસભા સત્રમાં ભાગ લીધા બાદ [[નાગપુર]]થી [[જબલપુર]] પરત ફરતી વખતે [[મધ્ય પ્રદેશ]]ના [[સિવની]] નજીક કાર અકસ્માતમાં ૧૯૪૮માં તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite news |title=आज का इतिहास: आज है सुभद्रा कुमारी चौहान की पुण्यतिथि |url=https://zeenews.india.com/hindi/zee-hindustan/video/aaj-ka-itihas-death-anniversary-of-subhadra-kumari-chauhan/499045 |work=Zee Hindustan |date=15 February 2019 |language=hi}}</ref> ==કારકિર્દી== સુભદ્રાકુમારીએ હિન્દી કવિતામાં ઘણી લોકપ્રિય કૃતિઓ લખી હતી. તેમની સૌથી પ્રખ્યાત રચના ''ઝાંસી કી રાની'' છે, જે [[રાણી લક્ષ્મીબાઈ]]ના જીવનનું વર્ણન કરતી ભાવનાત્મક રચના છે.<ref>{{cite news |last1=STP Team |title=Khoob Ladi … The Poem That Captures The Bravery Of Jhansi Ki Rani |url=https://www.shethepeople.tv/sepia-stories/khoob-ladi-the-poem-that-captures-the-bravery-of-jhansi-ki-rani/ |access-date=11 July 2021 |work=SheThePeople.TV |date=September 5, 2019}}</ref> કવિતામાં બ્રિટિશ ભારત અને [[૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ]]માં લક્ષ્મીબાઈની ભૂમિકા તેમજ રાણીના જીવનનું ભાવનાત્મક રીતે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="Rathi 2017" /><ref>{{cite web|title=Poems of Bundelkhand|url=http://www.bundelkhand.in/POEM/khoob-ladi-mardani-woh-to-jhansi-wali-rani-thi|website=www.bundelkhand.in|publisher=Bundelkhand.In|access-date=27 June 2017|archive-date=20 એપ્રિલ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240420141504/https://bundelkhand.in/POEM/khoob-ladi-mardani-woh-to-jhansi-wali-rani-thi|url-status=dead}}</ref> કવિતાના પ્રત્યેક અંતરામાં પુનરાવર્તિત થતી જાણીતી પંક્તિઓ આ મુજબ છે: {{Quote|बुंदेले हरबोलों के मुँह हमने सुनी कहानी थी,<br> खूब लड़ी मर्दानी वह तो झाँसी वाली रानी थी।।<ref>{{cite web|last1=Chauhan|first1=Subhadra Kumari|title=Jhansi ki rani|url=https://www.poemhunter.com/poem/hindi-poem-khub-ladi-mardani-woh-to-jhansi-wali-rani-thi/|website=www.poemhunter.com|publisher=Poem hunter|access-date=27 June 2017}}</ref>}} ''ઝાંસી કી રાની'' અને તેમની અન્ય કવિતાઓ: ''જલિયાંવાલા બાગ મેં બસંત''<ref name="Rathi 2017" />,''વીરો કા કૈસા હો બસંત''<ref>{{cite web |title=वीरों का कैसा हो वसंत - सुभद्रा कुमारी चौहान |url=http://www.anubhuti-hindi.org/sankalan/vasanti_hava/veeronka.htm |website=www.anubhuti-hindi.org |access-date=15 August 2021}}</ref>, ''રાખી કી ચુનૌતી'', અને ''વિદા''<ref>{{cite web |title=विदा / सुभद्राकुमारी चौहान - कविता कोश |url=http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A4%BE_%2F_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8 |website=kavitakosh.org |access-date=15 August 2021 |language=hi |archive-date=1 સપ્ટેમ્બર 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901170500/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A4%BE_%2F_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8 |url-status=dead }}</ref> ખુલ્લેઆમ સ્વતંત્રતા ચળવળ વિશે વાત કરે છે. કહેવાય છે કે તેમની આ રચનાઓએ [[ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ]]માં ભાગ લેવા માટે મોટી સંખ્યામાં ભારતીય યુવાનોને પ્રેરણા આપી હતી. ''ઝાંસી કી રાની'' કવિતાનો પ્રારંભિક અંતરો આ પ્રમાણે છે: {{quote box | border=2px | align=center | bgcolor = Cornsilk | title=झाँसी की रानी | halign=center | width = 33% | quote=<poem> सिंहासन हिल उठे राजवंशों ने भृकुटी तानी थी, बूढ़े भारत में भी आई फिर से नयी जवानी थी, गुमी हुई आज़ादी की कीमत सबने पहचानी थी, दूर फिरंगी को करने की सबने मन में ठानी थी। चमक उठी सन सत्तावन में, वह तलवार पुरानी थी, बुंदेले हरबोलों के मुँह हमने सुनी कहानी थी, खूब लड़ी मर्दानी वह तो झाँसी वाली रानी थी।। </poem> |salign=right |author=Opening stanza of ''Jhansi ki Rani'' in Hindi }} {{quote box | align=center | halign=center | width = 33% | quote=<poem> sinhasan hil uthe, rajavanshon ne bhrikuti tani thi, boodhhe bharat mein bhi aayi, phir se nayi jawaani thi, gumi hui azadI ki keemat sab ne pahachani thi, door firangi ko karne ki sab ne mann mein thani thi. chamak uthi san sattawan mein, woh talwaar puraani thi, bundele harbolon ke munh ham ne sunI kahani thi, khoob ladi mardani woh to jhansI wali rani thi. </poem> |salign=right |author=Roman transliteration using [[ITRANS]] }} {{quote box | align=center | halign=center | width = 33% | quote=<poem> The thrones shook and royalties scowled Old India was re-invigorated with new youth People realised the value of lost freedom Everybody was determined to throw the foreigners out The old sword glistened again in 1857 This story we heard from the mouths of Bundel bards Like a man she fought, she was the Queen of Jhansi </poem> |salign=right |author=English translation }} સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણે હિન્દીની ખડીબોલીમાં {{efn-ua|દિલ્હી અને તેની આસપાસ બોલાતી અનેક ઇન્ડો-આર્યન બોલીઓ.}} સાદી, સ્પષ્ટ શૈલીમાં લખ્યું હતું. તેમણે શૌર્યપૂર્ણ કવિતાઓ ઉપરાંત બાળકો માટે કવિતાઓ પણ લખી હતી. આ ઉપરાંત, તેમણે મધ્યમ વર્ગના જીવન પર આધારિત કેટલીક ટૂંકી વાર્તાઓ પણ લખી હતી. ==સર્જન== ===કાવ્ય સંગ્રહ=== * ખિલૌનેવાલા * ત્રિધારા * મુકુલ (૧૯૩૦) * યે કદમ્બ કા પેડ * સીધે-સાદે ચિત્ર (૧૯૪૬) * મેરા નયા બચપન (૧૯૪૬) * બિખરે મોતી (૧૯૩૨) * ઝાંસી કી રાની ===ટૂંકી વાર્તાઓ=== * હિંગવાલા ==વિરાસત== ભારતીય તટરક્ષક દળના એક જહાજને સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણનું નામ આપવામાં આવ્યું છે.<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/india-pakistan-plan-hotline-on-maritime-security/article3154123.ece India, Pakistan plan hotline on maritime security - NATIONAL]. ''The Hindu'' (April 29, 2006). Retrieved on 2018-12-13.</ref> <ref name=tiwari199p137 /> [[મધ્ય પ્રદેશ]] સરકારે [[જબલપુર]]ની મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની કચેરી સામે તેમની પ્રતિમા સ્થાપિત કરી હતી. ૬ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૬ના રોજ ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા તેમની સ્મારક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.stampsathi.in/php/public/stamps-gallery.php?page=71 Indian Postage Stamps | Commemorative | Definitive | Miniature Sheets | Sheetlets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210901170510/https://www.stampsathi.in/php/public/stamps-gallery.php?page=71 |date=2021-09-01 }}. Stampsathi.in. Retrieved on 2018-12-13.</ref> ૧૬ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૧ના રોજ સર્ચ એન્જિન ગૂગલે સુભદ્રા કુમારીને તેમની ૧૧૭મી જન્મજયંતિ પર ગૂગલ ડૂડલ સાથે યાદ કર્યા હતા.<ref name="Subhadra Kumari on Google Doodle">{{cite web | title=Google Honours India's First Woman Satyagrahi, Subhadra Kumari Chauhan, With A Doodle | website=NDTV | date=16 August 2021 | url=https://ndtv.com/india-news/google-honours-indias-first-woman-satyagrahi-subhadra-kumari-chauhan-with-a-doodle-2511195%3famp=1&akamai-rum=off | access-date=16 August 2021 }}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ગૂગલે ટિપ્પણી કરી હતી કે: “સુભદ્રાકુમારી ચૌહાણની કવિતા ઐતિહાસિક પ્રગતિના પ્રતીક તરીકે ઘણા ભારતીય વર્ગખંડોમાં મુખ્ય છે, જે ભાવિ પેઢીઓને સામાજિક અન્યાય સામે ઉભા થવા અને રાષ્ટ્રના ઇતિહાસને આકાર આપતા શબ્દોની ઉજવણી કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.”<ref name="Subhadra Kumari Chauhan's Google Doodle">{{cite web | title=Subhadra Kumari Chauhan's 117th Birthday | date=16 August 2021 | url=https://www.google.com/doodles/subhadra-kumari-chauhans-117th-birthday | access-date=16 August 2021}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == નોંધ == {{Notelist-ua}} ==પૂરક વાંચન== * {{cite book |title=Handbook of Twentieth-century Literature of India |author=Nalini Natarajan, Emmanuel Sampath Nelson |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-28778-3 |url=https://books.google.com/books?id=vfSPI2irzUgC&q=subhadra+kumari+chauhan&pg=PA146 }} *{{cite book |author=Experts, Saraswati|title=Purak Pustak Series: Amrit Sanchay-Subhadra Kumari Chauhan |year=2016 |publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd|isbn=978-81-7335-997-2 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Purak_Pustak_Series_Amrit_Sanchay_Subhad/vms_DAAAQBAJ |language=hi}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{Commons category|Subhadra Kumari Chauhan|સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણ}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091027173647/http://geocities.com/dakshina_kan_pa/art31/women6.htm |date=27 October 2009 |title=Great Women of India - SUBHADRA KUMARI CHAUHAN (1904-1948)}} * [https://web.archive.org/web/20130118033310/http://www.historytalking.com/hindi.htm ઝાંસી કી રાની કવિતાની ટૂંકી નોંધ અને પાઠ] * [http://oldpoetry.com/opoem/41054-Subhadra-Kumari-Chauhan-Jhansi-Ki-Rani--With-English-Translation- ઝાંસી કી રાની કાઝી મુહમ્મદ અહકમ દ્વારા અંગ્રેજી અનુવાદ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514155147/http://oldpoetry.com/opoem/41054-Subhadra-Kumari-Chauhan-Jhansi-Ki-Rani--With-English-Translation- |date=2011-05-14 }} * [http://www.bharatdarshan.co.nz/author-profile/47/subhadrakumari-chauhan.html ''ભારત દર્શન માં સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' [[શ્રેણી:૧૯૦૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:હિંદી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૪૮માં મૃત્યુ]] fr1macwj2qkk0rl6lckz3ojwo0ruw6o